Transcription of MS Kathmandu KL 699: Sūtrasthāna
| Kaiser Library | |
| 699 | |
| Siglum | K |
A palm-leaf manuscript written in old Nepalese script.
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Palm leaf |
| Scribal hands |
|
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Author | Suśruta |
| Language | |
History
| Date of production | 0301. M Saṃvat 301 (878 CE). |
|---|
Revision history
Text transcription
| K |
digital_image 1r 𑑊 upadiśyate tra kasmai kiṃ varṇyatām iti tam uvāca bhūyo smākaṃ
digital_image 1v
𑑊 namaḥ kamalahastāya ||
athāto vedotpattim
āadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|
atha khalu bhagavantam amaravaram ṛṣigaṇaparivṛttam
āśramasthaṃ kāśirājaṃ
divodāsam dhanvantarim
aupadhenavaḥ vaitaraṇorabhra puṣkalāvata karavīra gopurarakṣita bhoja suśruta prabhṛtaya
ūcu
bhagavacchārīramānasāgantu bhi? vyādhibhir vi?dhavedanābhighātopadrutāṃ sanāthān anāthavad
viceṣṭamānān vikrośata??ś ca mānavān am
abhisamīkṣya manasi naḥ pīḍābhavat
teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārtham ātmanaś ca
prāṇayātrārtham āyuśvedam icchāma upadiśyamānam atrāyattam aihikam
āmuṣmikañ ca śreyas tad bhagavantam upasannā sma
śiṣyatve
tān uvāca bhagavān svāgatam vaḥ sarva evāmīmāṃsyā a
dhyā
pyāś ca bhavaṃto vatsāḥ |
iha khalv āyurvedo nāma yam upāṅgam atharvavedasyoktam anutpādyaiva ca
prajāḥ ślokaśatasahasram adhyāyasahasrañ
ca kṛtavān svayambhūr alpāyuṣkālpamedhastvañ cālokya narāṇām bhūyo
'ṣṭadhā praṇītavān tad yathā |
śalyaṃ śālākyaṃ kā?cikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyam agadatantraṃ
rasāyanatantraṃ vyājīkaraṇatantram iti | ??
sya pratyekāṅgalakṣaṇasamāsas
tatra śaṃlyan nāma vividha tṛṇa kāṣṭha pāṣāṇa pāṃsu loha loṣṭāsthi bāla nakha pūyāsrāva duṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ
yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānaviniścayārthañ ca ṣaṣṭyābhidh?nair iti
|
śālākyatantran nāmordhvajatrugatānāṃ vikārāṇāṃ
śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃ?sthitānāṃ vikārāṇām upaśamakaraṇārthaṃ
kāyacikītsā nāma
sarvaśarīrāvasthitānāñ ca vyādhīnām upaśamakaraṇārthaṃ
jvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātisārādīnāñ ca |
bhūtavidyā nāma devagandharva??kṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ
śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārthaṃ |
kaumārabhṛtyan nāma
kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ duṣṭastanyagrahasamutthitānāñ ca vyādhīnām upaśamakaraṇārthaṃ |
agadatantran nāma
sarpakīṭadaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ
vividhaviṣavego?
śamanārthañ ca ||
rasāyanatantran nāma va???????????paśamakaraṇārthañ ca |
vyājīkaraṇatantran nāma svalpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāṃ
śukrāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthañ ca |
evam ayam āyurvedo 'ṣṭāṅga upadiśyate 'tra kasmai ki?????
digital_image
śalyajñānam+m
alaṃkṛ+ upadiśatu bhagavān iti
…
?????????????
??????kaṃ sarveṣām evaikamatīnāṃ matam abhisamīkṣya
suśruto bhagavantam prakṣyaty asyopadiśyamānaṃ vayam apy upadhārayiṣyāmaḥ
|
sa uvācaivam astv iti |
iha khalv āyurvedaprayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭasya
vyādhiparimokṣaḥ svastharakṣaṇañ
1938 ed. 1.1.15
cāyur asmin viṃdanty anena vāyur vindyata ity āyurvedas
cāyur asmin viṃdanty anena vāyur vindyata ity āyurvedas
1938 ed. 1.1.16
tasyāṅgavaram āgamapratyakṣānunāmānopamānair aviruddham ucyamānam upadhārayadhvam |
tasyāṅgavaram āgamapratyakṣānunāmānopamānair aviruddham ucyamānam upadhārayadhvam |
etad dhy aṅgaṃ prathamaṃ pradhānaṃ prāg abhihitatvād
vraṇasaṃrohaṇakaratvād
yajñaśiraḥpradhānasandhānāc ca śrūyate hi
yathā
purā rudreṇa śiraś chinnam aśvibhyāṃ punaḥ sandhitam ity
aṣṭānām api cāyurvedatantrāṇām etad evādhikam
āśu kriyākaraṇād
yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc ca |
tad idaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargaya yaśasyam āyuṣyaṃ vṛttikarañ ca
|
tad brahmā provāca tat prajāpatir adhijage tasmād
aśvināv aśvibhyām indraḥ indrād aḥaṃ mayā tv iha pradeyam arthibhyaḥ
prajāhitahetoḥ |bhavanti cātra|
bhavati cātra || ahaṃ hi
dhanvantarir ādidevo jarārujāmṛtyuharo marāṇāṃ |
?lyam mahac chāstravaraṃ gṛhītvā prāpto smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭuṃ ||
?lyam mahac chāstravaraṃ gṛhītvā prāpto smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭuṃ ||
tatrāsmin śāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ
puruṣa ity ucyate | tasmin kriyā so
'dhiṣṭhānaṃ kasmāt lokadvaividhyāl loko hi dvividhan sthāvaro
jaṅgamaś ca dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaś ca tadbhūyastvāt pañcātmako vā |
tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajādrijajarāyujāṇḍajasaṃjñās
tasmis puruṣaḥ pradhānas tasyopakaraṇam anyat tasmāt puruṣo
'dhiṣṭhāna
tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya ity ucyante
te caturvidhā āgantavaḥ śārīrā mānasā svābhāvikāś ceti |
teṣv āgantavo 'bhighātanimittā
śārīrās tv annamūlā
vātapittakaphaśoṇitavaiṣamyanimittāḥ
mānasās tu
krodhāśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalobhādaya
icchādveṣanimittāḥ
svābhāvikās tu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛtayaḥ
ta ete manaḥśarīrādhi?? bhavanti |
teṣāṃ
lekhanabṛmhaṇasaṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyak
prayuktā nigrahahetavo bhavanti
prāṇināṃ punar mūlam āhāro balavarṇaujasāñ ca sa ṣaṭsu
raseṣv āyattarasāḥ punar dravyāśrayinaḥ dravyāṇi punar oṣadhyaḥ | tā
dvividhā | sthāvarā jaṅgamāś ca |
tāsāṃ sthāvarāś caturvidhā
digital_image 2v vanaspatayo vṛkṣā oṣadhyo vīrudha iti |
tāsv apuṣpā phalavantyo vanaspatayaḥ | puṣpaphalo ye tā vṛkṣāḥ |
phalapākaniṣṭhās tv oṣadhyaḥ |
pratānava? vīrudha iti
||
jaṅgamāḥ khalv api catuvidhā | jarāyujā?jasa?svedajodbhidāḥ | iti |
teṣām paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ | ?????sṛpa
sarpā
s tv aṇḍajāḥ | kṛmi kuntha pipīlikā prabhṛtayaḥ saṃsvedajāḥ | indragopakamaṇḍūkaprabhṛtayaś
codbhidāḥ |
tatra sthāvarebhyas
tvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasvarasāḥ prayojanavantaḥ |
jaṅgamebhyaś carmaromanakharudhirādayaḥ ||
pārthivas tu
suvarṇṇarajatādayaḥ ||
kālakṛtās tu
pravātanivātātapacchāyātamojyotsnāśītoṣṇavarṣāsu samplavāḥ | kālaviśeṣās tu
nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥ |
svabhāvata eva doṣāṇāṃ
sañcayaprakopopaśamapratīkārahetavo bhavanti | prayojanavantaś ca ||
bhavanti cātra|| śārīrāṇāṃ vikārāṇām
eṣa vargaś catuvidhaḥ |
prakope praśame caiva hetur uktaś cikitsakaiḥ ||
prakope praśame caiva hetur uktaś cikitsakaiḥ ||
āgantavas tu ye rogās te dvidhā nipatanti ha|
manasy anye śarīre ca teṣān tu dvividhā kriyā ||
manasy anye śarīre ca teṣān tu dvividhā kriyā ||
śarīrapatitānāṃ tu śārīravad upakramaḥ |
mānasānān tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||
mānasānān tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||
evam etat puruṣo vyādhir auṣadhaṃ kriyā kāla
iti samāsena catuṣṭayaṃ vyākhyātam bhavati | tatra puruṣagrahaṇāt
tatsaṃbhavadravyasamūho bhūtādir uktaḥ | tadaṅgapratyaṅgavikalpāś ca |
tvaṅmāṃsāsirāsnāyvasthisandhiprabhṛtayaḥ vyādhigrahaṇād
vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥ sarva eva vyādhayo
vyākhyātā bhavanti | oṣadhagrahaṇād dravyarasaguṇavīryavipākānām
ādeśaḥ | kriyāgrahaṇāt snehādīni cchedyādīni ca karmāṇy upadiṣṭāni
bhavanti | kālagrahaṇāt sarva eva kriyākālādeśaḥ ||
bhavati cātra
bījañ cikitsitasyaitat samāsena prakīrtitam |
saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati ||
bījañ cikitsitasyaitat samāsena prakīrtitam |
saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati ||
tac ca viṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu
ceti || tatra ślokasthānanidānaśārī ???????????ibhajya
uttare vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra |
svayambhuvā proktam idaṃ sanātanam
paṭhet tu yaḥ kāśipatiprakāśitam |
sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair
asukṣaye śakrasalokatām iyād iti ||❈
svayambhuvā proktam idaṃ sanātanam
paṭhet tu yaḥ kāśipatiprakāśitam |
sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair
asukṣaye śakrasalokatām iyād iti ||❈
digital_image 2v7c
athātaḥ śiṣyopanayanīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||vrāhmaṇakṣatriyavaisyānām anyatamam
anvayaḥ | vayaḥ?????ra vinaya śakti vala medhā dhṛti smṛti pratipattiyuktaṃ tanu jihvauṣṭha dantāgram ṛjuvaktrākṣināsaṃ
prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahañ ca śiṣyam upanayet | sa hi
guṇavān tasmai deyam ato viparītaguṇaṃ nopanayet |
śūdram api guṇavantam anupanītam adhyāpayed ity eke |
upanayanīyan tu brāhmaṇaṃ praśasteṣu
tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu praśastāyān diśi śucau deśe gocarmamātraṃ
sthaṇḍilam upalipya darbhasaṃstaraṇam ahitaṃ kṛtvā puṣpair
gandhair dhūpair bhakṣyaiś ca pūjayitvā palāśodumvarabilvānāṃ samidbhir
ghṛtam athaktāni dārvihaumikenāgnim upasamādhāyājyañ juhuyāt
pratidevatam ṛṣibhyaḥ śiṣyaṃ svāhākāraṃ kārayet
brāhmaṇas trayāṇāṃ rājanyo dvayasya vaiśyo vaiśyasyaiva
tato 'gniṃ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyam brūyāt |
kāmakrodhalobhamohamānāhaṅkarerṣyāmātsaryaparuṣapaiśunyānṛtālasyātyayaśasyāni hitvā kāṣāyavāsasā nīcanakharomṇā trirātraṃ
śucinā satyabrahmacaryābhivādanapareṇa bhavitavyaṃ
mamānumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyāyanapareṇa bhūtvā matpriyahiteṣu
varttitavyam ato 'nyathā varttamānasyādharmo bhavaty aphalā
vidyā na ca prākāśyam prāpnuyāt |
aham vā tvayi samyag varttamāne yady ananyathādarśī syāt
tadaiva na saubhāgyavidyāphalabhāk ca
bhaveyaṃ |
yasmād rogavatā dharmmārthakāmamokṣāḥ prāpyante |
tasmād dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāṣaṇḍasthitānām
ātmabāndhavānām iva ātmabheṣajaiḥ | pratikarttavyam evaṃ
sādhu bhavati | vyādhasākunikapatitayāpakarttṝṇāñ ca na pratikarttavyam evaṃ vidyā
prakāśate | mitra dharma kāma yaśansi cāvāpnoti ||
bhavanti cātra || kṛṣṇāṣṭamī ttannidhane
'hanī dve
śuklādaye 'py evam ahar dvisandhyaṃ |
akālavidyutstanayitnughoṣe
svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu ||
śuklādaye 'py evam ahar dvisandhyaṃ |
akālavidyutstanayitnughoṣe
svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu ||
śmaśānayānādhyatanāhaveṣu
tathotsavotpātikadarśaneṣu |
nādhyeyam anyeṣu viprā …
yate nāśucinā ca nityam
tathotsavotpātikadarśaneṣu |
nādhyeyam anyeṣu viprā …
yate nāśucinā ca nityam
iti || ❈ ||
digital_image 3r
athāto dhyayanasampradānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
prāg abhihitaṃ saviṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu
ceti || tatra ślokasthāne adhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat | ṣoḍaśa nidānāni | daśa śārīrāṇi | catvāriśac
cikitsitāni | aṣṭau kalpāḥ || bhavaṃti
cātra ||
vedotpattiḥ śiṣyanayas tathādhyayanadānikaḥ |
prabhāṣaṇāgraharaṇaḥ | ṛtucaryātha yāntrikaḥ |
prabhāṣaṇāgraharaṇaḥ | ṛtucaryātha yāntrikaḥ |
śastrāvacāraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanaṃ |
agnikarmajalaukākhyāv adhyāyau raktavarṇṇanaṃ |
agnikarmajalaukākhyāv adhyāyau raktavarṇṇanaṃ |
doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca |
karṇṇavyatha āmapakvam ālepo vraṇitāsanaṃ |
karṇṇavyatha āmapakvam ālepo vraṇitāsanaṃ |
hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaś ca yaḥ smṛtaḥ |
kṛtyākṛtyavidhir vyādhisamuddeśīya eva ca |
kṛtyākṛtyavidhir vyādhisamuddeśīya eva ca |
viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikas tathā |
śalyoddhṛtir vraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanaṃ |
śalyoddhṛtir vraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanaṃ |
paṃcendriyan tathā chāyā svabhāvād vaikṛtopi ca |
vāraṇo yuktasenīya āturakramamiśrakau |
vāraṇo yuktasenīya āturakramamiśrakau |
bhūmibhāgo dravyagaṇāḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ |
dravyādīnāñ ca vijñānaṃ viśeṣe dravyage paraḥ |
dravyādīnāñ ca vijñānaṃ viśeṣe dravyage paraḥ |
rasajñānaṃ vamanārtham adhyāyo recanasya ca |
dravadravyavidhis tadvad annapānavidhiḥ śubhaḥ |
dravadravyavidhis tadvad annapānavidhiḥ śubhaḥ |
sūcanāt sūtraṇāc caiva sādhanāc cārthasantateḥ |
ṣaṭcatvārimśad adhyāyaṃ sūtrasthānam pracakṣate ||
ṣaṭcatvārimśad adhyāyaṃ sūtrasthānam pracakṣate ||
vātavyādhikam arśāmśi sāśmariś ca bhagandaraḥ
kuṣṭhamehodarā mūḍha vidradhyaḥ parisarpaṇaṃ |
kuṣṭhamehodarā mūḍha vidradhyaḥ parisarpaṇaṃ |
granthivṛddhikṣudraśūkabhagnāś ca mukharaugikaṃ |
hetulakṣaṇanirdeśān nidānānīti ṣoḍaśa ||
hetulakṣaṇanirdeśān nidānānīti ṣoḍaśa ||
bhūtacintā rajaḥśuddhir garbhāvakrāntir eva ca |
garbhasya ca vyākaraṇaṃ śarīrasya ca yat smṛtaṃ |
garbhasya ca vyākaraṇaṃ śarīrasya ca yat smṛtaṃ |
pratyekam armanirdeśaḥ sirāvarṇṇanam eva ca |
sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā |
sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā |
nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇāṃ |
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yoginām api ||
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yoginām api ||
dvivraṇīyo vraṇe sadyo bhagnānāṃ vātarogikaṃ |
mahāvātikam arśānsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |
mahāvātikam arśānsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |
kuṣṭhānāṃ mahatāñ cāpi maihikam paiḍikan tathā |
madhumehicikitsā ca tathā codariṇām api |
madhumehicikitsā ca tathā codariṇām api |
mūḍhagarbhacikitsā ca vidrathīnām
visarpiṇāṃ |
granthīnām vṛddhyudaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikaṃ |
granthīnām vṛddhyudaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikaṃ |
śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇāṃ |
śophasyānāgatānāñ ca niṣedho miśrakan tathā |
śophasyānāgatānāñ ca niṣedho miśrakan tathā |
vyājīkarañ ca yatkṣīṇe sarvābādhaśamo pi ca |
medhāyuṣkaraṇañ cāpi svabhāvāc ca nivāraṇaṃ |
medhāyuṣkaraṇañ cāpi svabhāvāc ca nivāraṇaṃ |
nivṛttasantāpakaraṃ kīrtitañ ca rasāyanaṃ |
snehopayogikaḥ svedāḥ vamane savirecane |
snehopayogikaḥ svedāḥ vamane savirecane |
tayor vyāpac ci
digital_image 5r
????????????????????nām
arthavaśāt teṣān tad vidyebhya eva vyākhyāna??????????stre sarvaśāstrāṇām avarodhaḥ karttum̐ śakya iti ||
6 ||
śāstram ekam adhīyāno na vidyāc chāstraniścayaṃ |
tasmād vahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāc cikitsakaḥ |
tasmād vahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāc cikitsakaḥ |
śāstraṃ gurumukhodgīrṇṇam ādāyopāsya cāsakṛt |
yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vaidyo 'nye tu taskarāḥ ||
yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vaidyo 'nye tu taskarāḥ ||
opadhenavam aurabhraṃ sauśrutam pauṣkalāvataṃ |
śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirddiśed iti || ❈ || 4 ||
śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirddiśed iti || ❈ || 4 ||
digital_image 5r
athāto 'gropaharaṇīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
trividhaṃ karmma pūrvakarma pradhānakamma
paścātkarmeti | tad vyādhim pratyupadekṣyāmaḥ |
asya tu śāstrasya śastrakarmaprādhānyātpūrvaṃ śastrasambhārān evopadekṣyāmaḥ |
tac ca śastrakarmāṣṭavidham bhavati | tad yathā | chedyaṃ
bhedyaṃ lekhyaṃ vedhyam eṣyam āhāryaṃ visrāvyaṃ sīvyam it
yato 'nyat karma cikīrṣuṇā pūrvam evopakalpayitavyāni
bhavanti | tad yathā
yantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatrasūtraghṛtamadhupayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkaśītodakavya_janakaṭāhādīni
parikarmiṇaś ca snigdhā sthirā balavantaḥ |
tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu
dadhyakṣatānnapānaratnair viprāṃś cārcayitvā kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ
bhuktavantam āturaṃ prāṅmukham upaveśya yantrayitvā
marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan nanu lomaṃ śastran nidadhyād
āpūyadarśanāt sakṛd evopaharec chastram āśu ca | mahatsv api
ca pākeṣu dvyaṅgulatryaṅgulāntaram vā śastrapadam uktaṃ ||
tatrāyato viśālaḥ samaḥ suvibhakta iti vraṇāḥ ||
ekena vā vraṇena na viśuddhyati tato 'parāṃ
buddhyāpekṣāntaraṃ vraṇāṅ kuryāt ||
bha
āyataś ca viśālaś ca suvibhakto nirāśrayaḥ |
prāptakālakṛtaś caiva vraṇāḥ karmaṇi śasyate ||
prāptakālakṛtaś caiva vraṇāḥ karmaṇi śasyate ||
śauryam āśukriyā tīkṣṇaṃ śastram asvedavepathuḥ |
asammohaś ca vaidyasya śastrakarmaṇi pūjyate ||
asammohaś ca vaidyasya śastrakarmaṇi pūjyate ||
yato yato gatiṃ vidyād utsaṅgo yatra yatra ca |
tatra tatra varṇaṃ kuryād yathā doṣo na tiṣṭhati ||
tatra tatra varṇaṃ kuryād yathā doṣo na tiṣṭhati ||
tatra
bhrūgaṇḍalalāṭākṣipuṭakakṣāvaṃkṣṇeṣu tiryakcheda
uktaḥ |
anyathā tu sirāsnāyukṣaṇanād atimātraṃ |
vedanācirāc ca vraṇasaṃroho māṃsakandīprādurbhāvaś ca bhavati |
mūḍhagarbhodarāśmarībhagandaramukharāgeṣv
abhuktavatāṃ kurvītaḥ
tataḥ śastram avacārya śītābhir adbhipariṣicyar ātur amāśvāsya ca samantāt
paripīḍyāṃgulyā vraṇam abhimṛjya prakṣālya kaṣāyeṇa plotenodakam ādāya
tilakalkamadhu
digital_imagegāḍhāṃ varttim praṇidhāya
patreṇācchādya kavalikān datvā bandhanopapādayet | vedanaārakṣoghnair dhūpayitvā
guggulva garu sarjjarasa vacā gaurasarpa lavaṇa nimba patrājya śeṣeṇa cāsya
prāṇāṃ samālabheta |
udakumbhāc cāpo gṛhītvā prokṣayan rakṣākarmma
kuryāt ||
kṛtyānām parirakṣārtha tathā rakṣobhayasya ca
rakṣākarmma kariṣyāmi brahmā tad anumanyatāṃ |
rakṣākarmma kariṣyāmi brahmā tad anumanyatāṃ |
nāgā piśācā gandharvā yakṣarakṣaṃsy atha grahāḥ |
abhidravanti ye ye tvā brahmādyāḥ ghnantu tāṃ sadā |
abhidravanti ye ye tvā brahmādyāḥ ghnantu tāṃ sadā |
pṛthivyām antarikṣe ca ye caranti niśācarāḥ |
dikṣu vāstuni ye cānye pāntu tvā te namaskṛtāḥ |
dikṣu vāstuni ye cānye pāntu tvā te namaskṛtāḥ |
pāntu tvām ṛṣayo brahmavidyā rājarṣayas tathā |
parvatāś caiva nadyaś ca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ |
parvatāś caiva nadyaś ca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ |
agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇaṃ vāyus tathaiva ca |
somo vyānam apānan te parjanyaḥ parirakṣatu |
somo vyānam apānan te parjanyaḥ parirakṣatu |
udānam vidyutaḥ pāntu samānaṃ
stanayitnavaḥ |
balam indro balapatir matim vācaspatis tathā |
balam indro balapatir matim vācaspatis tathā |
kāmān te pāntu gandharvās satvam indro
'bhirakṣatu |
prajñān te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalaṃ |
prajñān te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalaṃ |
cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotraṃ candramā pātu te
manaḥ |
nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyām pātu niśā tava |
nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyām pātu niśā tava |
retas tv āpyāyayaṃ tv āpo romāṇy
auṣadhayas tathā |
ākāśaṅ khāni te pātu dehan tava vasundharā |
ākāśaṅ khāni te pātu dehan tava vasundharā |
vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇus tava parākramaṃ |
pauruṣam puruṣaśreṣṭho brahmātmānaṃ bhruvau dhruvaḥ |
pauruṣam puruṣaśreṣṭho brahmātmānaṃ bhruvau dhruvaḥ |
etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi devatāḥ |
etās tāḥ satataṃ pāntu diśantu ca nirāmayaṃ |
etās tāḥ satataṃ pāntu diśantu ca nirāmayaṃ |
etair vedātmakair mantraiḥ |
kṛtyavyādhivināśanaiḥ |
mayaivaṃ kṛtarakṣas tvan dīrgham āyur avāpnuhi ||
mayaivaṃ kṛtarakṣas tvan dīrgham āyur avāpnuhi ||
tataḥ kṛtarakṣakarmam āturam agāram praveśyācārikam
upadiśet
tatas tṛtīye 'hani vimucyaivam eva badhnīyān na cainaṃ
tvaramāṇo paredyur mokṣayet
dvitīyadivasamokṣaṇād vigrathito vraṇaḥ cirād upasaṃrohaty
ugrarukta bhavati ||
ata urdhvaṃ doṣakālabalādīn avekṣya
kaṣāyālepanabandhāhārād vidadhyān
na cainaṃ tvaram āraṇaḥ sāntardoṣaṃ
rohayet | sa hy alpenāpy apacāreṇābhyantaram
utsaṅgaṅ kṛtvā bhūyo vikaroti |
tasmāt suśuddhaṃ bahirabhyantarataś ca vraṇaṃ saṃrohayet |
rūḍhe py ajīrṇṇavyāyām avyavāyādīn vivarjjayet ||
rūḍhe py ajīrṇṇavyāyām avyavāyādīn vivarjjayet ||
bhavati cātra ||
hemante ca vasante ca śiśire cāpi mokṣayet |
tryahā dvyahāc charadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimāṃ |
hemante ca vasante ca śiśire cāpi mokṣayet |
tryahā dvyahāc charadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimāṃ |
atipātiṣu rogeṣu nekṣetainaṃ vidhiṃ bhiṣak |
pradīptād gāravac chīghraṃ tatra kuryāt pratikriyāṃ |
pradīptād gāravac chīghraṃ tatra kuryāt pratikriyāṃ |
yā vedanāśastranipātajātā tīvrā śarīre pratadigital_image 6rnoti jantoḥ |
ghṛtena sā śāntim upaiti neti ||
ghṛtena sā śāntim upaiti neti ||
hya
||
digital_image 6r
athāto ṛtucaryaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
kālo hi bhagavāṃ svayambhur anādimadhyanidhano 'tra
rasavyāpatsampattayo jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇām āyatte ssa
sūkṣmām api kalān na līyata iti kālaḥ | saṅkalayati kalayati vā
bhūtānīti kālaḥ |
tasya samvatsarātmano bhagavān ādityo gativiśeṣeṇa nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugapravibhāgaṃ
karoti |
tatra laghvakṣinipātamātro nimeṣaḥ | pañcadaśa
nimeṣā kāṣṭhā triṅśat kāṣṭhā kalā | viṅśati kalā muhūrttaḥ kalāyāḥ daśabhāgaś ca | triṃśat muhūrttam ahorātraṃ | pañcadaśāhorātraḥ
pakṣaḥ | sa dvividhaḥ kṛṣṇaḥ śuklaś ca tau māsaḥ |
tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ samvatsaraḥ | dvimāsikam ṛtuṅ
kṛtvā ṣaḍ ṛtavo bhavanti || te ca śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ | teṣān tapastapasyau śiśiraḥ |
madhumādhavau vasantaḥ | śuciśukrau grīṣmaḥ nabhonabhasyau varṣā
| iṣorjau śarat | sahassahasyau hemanta iti |
ta ete śītoṣṇavarṣavātalakṣaṇāḥ | candrādityayoḥ
kālavibhāgakaratvād ayane dve bhavataḥ | dakṣiṇam uttarañ ca | tayor
dakṣiṇam varṣāśaraddhemantāḥ teṣu bhagavān āpyāyate somaḥ |
āmlalavaṇamadhurāś ca rasā balavanto bhavanti |
uttarottarañ ca sarvaprāṇināṃ balam abhivarddhate | uttaraṃ
śiśiravasantagrīṣmāḥ | teṣu bhagavān āpyāyate 'rkaḥ | kaṭutiktakaṣāyāś
ca rasā balavattarā bhavanti |
uttarottaraāś ca prāṇinām balam parihīyate ||
bhabhavati cātra ||
somaḥ klodayate bhūmiṃ sūryaḥ śoṣayate punaḥ |
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||
somaḥ klodayate bhūmiṃ sūryaḥ śoṣayate punaḥ |
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||
atha khalv
ayane yugapat samvatsasaro bhavati | te dve ayane varṣasamvatsaraḥ parivatsaraḥ
iḍāvatsaraḥ vatsara ity evaṃ paṃca
pañca
varṣāni || te pañca yugam iti saṃjñā labhante sa eṣa nimeṣādir
yugaparyantaḥ kālaś cakravat parivarttamānaḥ kālacakra ity ucyate |
evaṃ dakṣiṇāyane rātrir vyākhyātā ||
iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ
ṣaḍṛtavo bhavanti | doṣopacayaprakopapraśamanimittaṃ | te tu bhādrapadādyair dvimāsike
naivaṃ vyākhyātāḥ | tadyathā | bhadrapadāśvayujau varṣāḥ
kārttikamārgaśīrṣau śarat | pauṣamāghau hemantaḥ | phālgunacaitrau vasantaḥ
| vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ | digital_image
āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍ iti ||
tatra varṣāsv auṣadhyas taruṇyo lpavīryā
āhāratvam upagatā vidahyante | āpaś cāpraśāntāḥ
kṣitimalaprāyās tās tās tūpayujyamānā nabhasi meghāvatate
jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ śīta vāta varṣa viṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante | sa
vidāhāt pittasañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ śaradi
praviralameghe viyaty upaśuṣyati paṅke rka kiraṇa pravilāyitaḥ paittikāṃ vyādhīṃ janayati | tā evauṣadhyaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavanti | āpaś ca
praśāntāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyas tā upayujyamānāḥ mandakiraṇatvād bhānos satuṣāraupa ṣṭambhita dehānāṃ dehinām avidagdhāḥ snehād
gauravād upalepitvāc ca śleṣmaṇas sañcayam āpādayanti | sa saṃcayo vasante
rka kiraṇa pravilāyitaḥ śleṣmikāṃ vyādhīṃ
janayati | tā evauṣadhyau grīṣmaniḥsārā rūkṣā atimātralaghvyo bhavaty āpaś
ca tā upayujyamānāḥ ( tatra
śaraddhemantayor madhyasamam ahorātraṃ yugapac
cādhimāsakau bhavataḥ | viṃśatikāṣṭhāś caikanimeṣārdhaś ca
dinaparivṛddhir uttarāyaṇe ) |
sūryapratāpopaśoṣitadehānān dehināṃ raukṣyāl laghavāc ca
vāyoḥ sañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃñ
jalopaklinnāyāṃ bhūmau cātiklinnadehānāṃ
dehināṃ śītavātavarṣerito vātikāṃ vyādhīṃñ janayati | evam eṣāṃ doṣāṇāṃ
sañcayaprakopahetur uktaḥ |
tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu sañcitānān doṣāṇāṃ
śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ |
tatra paittikānāṃ vyādhīnāṃ hemante vyupaśamaḥ
| śleṣmikāṇān nidāghe vātikānāṃ śaradi | svabhāvatas tv ete
sañcayaprakopaśamā vyākhyātāḥ ||
tatra divasapūrvāhṇe vasantaliṅgaṃ | madhyāhne
grīṣmasya | aparāhṇe prāvṛḍliṅgaṃ | pradoṣe vārṣikaṃ | śāradam
ardharātre | pratyuṣasi haimanam upalakṣayet | evam
ahorātram api varṣam iva śītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamair
jānīyāt
tatrāvyāpanetuṣv avyāpannā oṣadhayo bhavanty āpaś ca | tās tūpayayujyamānāḥ
prāṇāyurbalavīryaujaskaryo
bhavanti |
tāsām punar vyapado dṛṣṭakāritāni śītoṣṇavātavarṣāṇi | khalu viparītāny auṣadhīr vyāpādayanty
āpaś ca |
tāsām upayogād vividhadigital_image 7rrogaprādurbhāvo marako vā bhavati |
śāparakṣaḥkrodhād adharmair uṣasyante janapadāḥ |
viṣauṣadhipuṣpagandhena vā vāyunopanītena |
kāsaśvāsapratiśyāyaśirorogajvarair upatapyante prajāḥ
grahanakṣatracaritair vā | śayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvair vā
jāto 'tra | parityāga śānti prāyaścitta bali maṅgala japa homopahārejyāñjali namaskāra tapo niyama dayā dāna dīkṣābhyupagama devatā brāhmaṇa guru parair bhavitavyam evaṃ sādhu bhavati ||
bhavati cātra
svaguṇair api yukteṣu viparīteṣu vā punaḥ |
viṣameṣv api vā doṣā kupyanty ṛtuṣu dehinām iti |||| bhra ||
viṣameṣv api vā doṣā kupyanty ṛtuṣu dehinām iti |||| bhra ||
digital_image 7r
athāto yantravidhim adhyāyaṃ vyākhyā ||
tvahyaṃ sasandhiśrotaḥ
snāyvasthikoṣṭhagataśalyāddharaṇārtham upadiśyate |
yantraśatam ekottaram atra hastayantram eva pradhānatamaṃ
yantrāṇām avagaccha tadadhīnatvād yantrakarmaṇāṃ |
tatra manaḥ śarīrābādhakarāṇi śalyāni teṣāmāharaṇopāyo yantrāṇi
tāni ṣaṭprakārāṇi bhavanti | tadyathā | svastikayantrāṇi |
sandamśayantrāṇi | tāḍayantrāṇi | nāḍīyantrāṇi | śalākāyantrāṇi |
upayantrāṇi ceti ||
tatra caturvimśati svastikayantrāṇi | dve
sandamśayantre | dve eva tāḍayayantre || viṃśatirnāḍyaḥ
aṣṭāviṃśati śalākāḥ | pañcaviṃśati rupayantrāṇīti |
tāni prāyaśo lohāni bhavanti | tat pratirūpakāṇi vā tad
alābhe
tatra nānāprakārāṇāṃ vyāḍānām mṛgapakṣiṇām mukhair
mukhāni yantrāṇāṃ prāyaśaḥ sadṛśāni bhavanti | tasmāt sārūpyād āgamād
upadeśād anyatra darśanāt | yuktitaś ca kārayet
samāhitāni yantrāṇi | kharaślakṣṇamukhāni ca |
sudṛḍhāni surūpāṇi | sugraāhāṇi ca kārayet ||
sudṛḍhāni surūpāṇi | sugra
svastikayantrāṇyaṣṭādaśāṅgulāni |
siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjāraśṛgālamṛgervārukākakaṅkakuraracāsabhāsa
śaśaghātyulūkacīrillaśyenagṛddhrotkrosabhṛṅgarājāñjalikakarṇṇāvabhañjananandīmukhamukhāni
| masūrākṛtibhiḥ kīlair avabaddhāni | mūleṅkuśavadāvṛttavāraṅgāni
| asthividaṣṭaśalyoddharaṇārtham upadiśyante |
sanigrahānugrahau sandaṃśau ṣoḍaśāṅgulau |
tvaṅmānsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārtham upadiśyete |
tāḍayantre dve |dvādaśāṅgule
matsyanālakavadekanāladvike karṇṇanāsāsrotogataśalyoddharaṇārtham |
digital_imagenāḍīyantrāṇy anekaprakārāṇy
anekaprayojanāny anekatomukhāny ubhayatomukhāni | srotogatagalaśalyoddharaṇārthaṃ kriyāsaukaryārtham ācūṣaṇārthaṃ rogadarśanārthañ ca |
tāni srotodvārapariṇāhāni yathāyogadīrghāṇi bhavanti | tatra
bhagandarārśor
budavraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇy alābūśṛṅgayantrāṇi copariṣṭād vakṣyāmaḥ |
śalākāyantrāṇy api nānāprakārāṇi
nānāprayojanāni yathāyogapariṇāhapradīrghāṇi bhavanti | teṣāṅ
gaṇḍūpadaśarapuṅkha | sarppahanu | baḍiśamukhe dve dve |
eṣaṇavyūhanacālanāharaṇārtham upadiśyante | masūradalamātramukhe dve kiñcid ānatāgre
srotogataśalyoddharaṇārtham ṣaṭkārppāsakṛtoṣṇīṣṇāṇi | pramārjanakriyāsu | kṣārauṣadhapraṇidhānārthantrīṇi darvyākṛtīni khallamukhāni |
jāmbvaṃkuśavadanāny agnikarmāṇi trīṇi triṇi | nāsārbudaharaṇārthamekaṃ kolāsthidalamātraṃ khallatīkṣṇoṣṭhaṃ | añjanārthamekaṃ
kalāyaparimaṇḍalamubhayato mukulāgraṃ |
mūtramārgaviśuddhyarthamekaṃ mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalamiti ||
upayantrāṇy api
rajjuveṇikācarmāntarvalkalalatāvastrāṣṭhīlāṣmantakamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantanakhamukhabālāśmaśākhā
ṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāmaskārttagatāni kṣārāgnibheṣajāni ceti ||
etāni dehe sarvasmiṃ dehasyāvayave tathā
sandhau koṣṭhe dhamanyā ca yathāyogaṃ prayojayet ||
sandhau koṣṭhe dhamanyā ca yathāyogaṃ prayojayet ||
yantrakarmāṇi tu
duṣṭavraṇabandhanavyañjanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvaṇamārgaśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanavirecabhañjanonmathanacūṣaṇaiṣaṇadāraṇaṛjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāni caturviṃśati bhavanti ||
svabudhyā vibhajed yantrayantrakarmāṇi buddhimān |
asaṅkhyeyavikalpatvāc chalyānām iti niścayaḥ ||
asaṅkhyeyavikalpatvāc chalyānām iti niścayaḥ ||
tatrātisthūlam asāram atidīrgham atihrasvam agrāhivakraṃ
śithilam atyunnataṃ mṛdukīlaṃ mṛdupāśaṃ mṛdumukham iti
dvādaśayantradoṣāḥ ||
etair doṣer vimuktaṃ tu yantram aṣṭādaśāṃgulaṃ
|
praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi karmasu yojayet ||
praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi karmasu yojayet ||
dṛśyaṃ siṃhamukhādyais tu
gūḍhaṃ kaṅkamukhādibhiḥ |
śalyaṃ svastikayantrais tu nirharet tad bhiṣak chanaiḥ ||
śalyaṃ svastikayantrais tu nirharet tad bhiṣak chanaiḥ ||
vivarttate sādhvavagāhate ca gṛhṇāti gṛhyoddharate ca
yasmāt |
tasmāt smṛtaṅ kāṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣv avikāri yac ceti || ❈ || 7 ||
tasmāt smṛtaṅ kāṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣv avikāri yac ceti || ❈ || 7 ||
digital_image 7v7c
athātaḥdigital_imageśastrāvacāraṇīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ
ekaviṃśati śastrāṇi bhavanti tad yathā | maṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgra| karapatra vṛddhipatra nakhaśastra mudrikotpalapatrakādhyardhadhāra| sūcī kuśapatrāṭāmukha śarārīmukhāntarmukha| trikurcaka| kuṭhārikā vrīhimukhārā vetrasapatra| baḍiśa dantaśaṅkveṣaṇya iti ||
tatra maṇḍalāgram ardhamaṇḍalāgrakarapatrāṇi
cchedane lekhane copadiśyante | vṛddhipatra nakhaśastra mudrikotpalapatrakādhyardhadhārāṇi bhedane cchedane
copayujyante | sūcī kuṭhārikā vrīhimukhārā vetasapatrāṇi vedhane | eṣaṇy eṣaṇe | anulomāḥ karīrāḥ
śastravṛttāś ca | sūcī baḍiśadanta śaṅkuś cāharaṇe | kuśapatrāṭāmukhaśarārimukhāntarmukhatrikurcakāni visrāvaṇe | sūcī sīvyana
ity aṣṭavidhaḥ śastrāṇāṃ karmaṇy upayogo vyākhyātaḥ |
teṣāṃ yathāyogaṃ grahaṇaṃ | karmasv eṣa
śastragrahaṇasamāsaḥ | vṛddhipatran tu vṛntaphalasādhāraṇe bhāge
gṛhṇīyāt | bhedanāny evaṃ sarvāṇi | vṛddhipatravad ardhamaṇḍalāgraṃ kiṃcid
uttānapāṇinā lekhane bahuśo vacārya vṛntāgreṇa visrāvaṇāni |
viśeṣeṇa tu bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ rājñāṃ rājamātrāṇāṃ vā trikurcakena visrāvayet |
talapracchādita vṛntāgram aṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ vrīhimukhaṃ
|kuṭhārikāṃ vāmahastagṛhītapucchāṃ
dakṣiṇahastāṃguṣṭhāvaṣṭabdhayā madhyamayāṃgulyā nihanyāt tatra karapatrārāvetasapatrabaḍiśadanta śakveṣaṇīr mūle
pradeśinīprayuktaṃ
mudrikāsadṛśaṃ nakhākāraśastramukhañ
caturvedhanaṃ sūkṣma ḍorāvabaddhaṃ mudrikāśastraṃ teṣān nāmabhir
evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ |
tatra nakhavardhanaiṣaṇyāv aṣṭāṃgulyau sūcyo
vakṣyante | śeṣāṇi tu ṣaḍaṃgulāni tāni sugrahāṇi sudhārāṇi
surūpāṇi sulohāniṇi
sudhautāni samāṃcitamukhāniṇi ceti śastrasampat |
tatra dhārā bhedanānāṃ māsūrī | lekhanānām
ardhamāsūrī | vedhyānāṃ visrāvaṇānāñ ca kaiśikī | cchedanānām ardhakaiśikī
|
baḍiśadantaśaṃku cānatāgre |
tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhī yavapatrā eṣaṇī gaṇḍūpadākāramukhī ceti
|
tatra vakraṃ |
kuṇṭhaṃ khaṇḍaṃ kharadhārātisthūlam
atyalpam atidīrgham atihrasvam ity aṣṭau śastradoṣāḥ | ato viparītaguṇam ādadyād anyatra karapatrāt | tad dhi kharadhāram
asthicchedanārtham |
teṣān nisānī ślakṣṇaśilikā dhārāsampādanārthaṃ
śālmalīphalakaṃ ceti ||
bhavati cātra ||
yadā suniśitaṃ śastraṃ romavāhi susaṃsthitam |
digital_image 8vsugṛhītam pramāṇena tadā śastran nipātayet ||
yadā suniśitaṃ śastraṃ romavāhi susaṃsthitam |
digital_image 8vsugṛhītam pramāṇena tadā śastran nipātayet ||
anuśastrāṇi tvakkṣāra sphaṭika kāca kuravinda jalaukāgni nakhapatrāṇi
śiśūnāṃ śastrabhīrūṇām anuśastrāṇi yojayet |
tvakkṣārādicaturvargaṃ bhedye cchedye ca buddhimāṃ |
tvakkṣārādicaturvargaṃ bhedye cchedye ca buddhimāṃ |
āhārye cchedye bhedye ca nakhaṃ śakyeṣu yojayet |
vidhiḥ pravakṣyate paścād agnikṣārajalaukasāṃ |
vidhiḥ pravakṣyate paścād agnikṣārajalaukasāṃ |
ye syur mukhagatā rogā netravarmagatāś ca ye |
gojī śephālikā śākapatrair visrāvayet tu tān ||
gojī śephālikā śākapatrair visrāvayet tu tān ||
śastrāṇy etāni matimāṃ śuddhaśaikyāyasāni tu |
kārayet karaṇaprāptaḥ karmāraṃ karmakovida iti || ❈ || 8 ||
kārayet karaṇaprāptaḥ karmāra
digital_image 8v
athāto yogyāsūtrīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
adhigatasarvaśāstram api śiṣyaṃ yogyāṃ kārayet |
cchedyādiṣu snehādiṣu
karmapatham upadiśet | bahuśrutopyakṛtayogaḥ karmasvayogyo bhavati |
tatra puṣpaphalālāvutrapuservārukaprabhṛtiṣu
cchedyaviśeṣāṃ darśayet | utkartanāpakarttanāni copadiśet |
dṛtibastiprasevakapūrṇeṣu bhedyayogyāṃ |
saromṇi carmātate lekhyasya | mṛtapaśumahiṣāsvaśirāsūtpalanāleṣu vedhyasya |
ghuṇopahatakāṣṭhataveṇunalanāḍīśuṣkālābumukheṣveṣyasya |
panasabimbīphalamajjāmṛtapaśudanteṣvāhāryasya
sūkṣmaghanavastrāntamṛducarmāntayoḥ sīvyasya |
mṛduvadhramāṃsapesyutpalanāleṣu ca karṇṇasandhibandhanayogyām |
pustamayapuruṣāṃgapratyaṅgeṣu bandhanayogyāṃ | ghaṭālāvumukheṣu
bastivraṇabastipīḍanayogyāṃ | netrapraṇidhānabastipīḍanayor
iti ||
bhavati cātra ||
evam ādiṣu medhāvī yogyākarmaṇy aśeṣataḥ |
evam ādiṣu medhāvī yogyākarmaṇy aśeṣataḥ |
yasya yasyeha sādharmyaṃ tatra yogyāñ ca kārayet || ❈ ||
9 ||
digital_image 8v
athāto viśikhānupraveśanīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
adhigatatantreṇopāsitatantrārthena dṛṣṭakarmaṇā
kṛtayogyena śāstrārthannigadatā rājānujñātena vaidyena
viśikhācaritavyā | nīcanakharomṇā śucinā śucivastraparihitena chatravatā
sopānatkenānuddhataveṣeṇa sumanasā
kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena bandhubhūtena bhūtānāṃ sahāyavatā |
tato dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenātura gṛham āgamyopaviśyāturam abhipaśyet
spṛśet pṛcchec ca tribhir etair vijñānopāyaiḥ | dīrgham āyuṣo
lpāyuṣo veditavyāḥ |
tatra dṛṣṭvā???????yau
varṇṇavaikṛticchāyāṃ cāturasya
bhiṣagjānīyāt | spṛṣṭvā śītoṣṇādīṃ sparśaviśeṣā viparītāviparītāṃ
jvaraśophādīṃ | pṛṣṭvā deśaṃ kālaṃ jātisāmyam
ātaṅkam utpatti vedanāsamucchrāyo balābalam agniṃ vātamūtrapurīṣāṇām
apravṛttipravṛttiṃ cedigital_image 8vti
||
bhavati cātra ||
mithyādṛṣṭvā vikārā hi dū??????????????ś ca mohayeyuś cikitsakaṃ ||
mithyādṛṣṭvā vikārā hi dū??????????????ś ca mohayeyuś cikitsakaṃ ||
tasmāt parīkṣyaḥ satataṃ bhiṣajā siddhimicchatā |
yuktito vyādhayaḥ sarve pramāṇairdarśanādibhiḥ ||
yuktito vyādhayaḥ sarve pramāṇairdarśanādibhiḥ ||
evam abhisamīkṣya sādhyāṃ sādhayed yāpyāṃ
yāpayed asādhyānnopakrāmet | parivatsaroṣitāṃś ca vikārām
prāyaśaḥ parivarjjayet |
tatra sādhyā api vyādhayaḥ prāyaśo duścikitsā bhavanti | śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīru durbala vaidyavidagdha vyādhigṛhaka daridra kṛpaṇa krodhanānātmavatāt ||
bhavanti cātra ||
strībhiḥ sahāsyaṃ saṃvāsa parihāsañ ca varjayet |
dattaṃ tābhir na gṛhṇīyād annād anyad bhiṣadeti || ❈ || 10
strībhiḥ sahāsyaṃ saṃvāsa parihāsañ ca varjayet |
dattaṃ tābhir na gṛhṇīyād annād anyad bhiṣadeti || ❈ || 10
vedotpattiśiṣyadīkṣādānam adhyayanasya ca |
prabhāṣaṇañ cāgraharaṃṇaṃ ṛtucaryā tathaiva ca |
yantraṃ śastrāvacārañ ca yogyāsūtrīyam eva ca |
viśikhānupraveśañ ca proktaṃ vai prathamo daśa || ❈ ||
prabhāṣaṇañ cāgraharaṃ
yantraṃ śastrāvacārañ ca yogyāsūtrīyam eva ca |
viśikhānupraveśañ ca proktaṃ vai prathamo daśa || ❈ ||
digital_image 9r3c
athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ ||
anuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamo bhavati |
cchedyabhedyalekhyakaraṇādviśeṣakriyāvacāraṇāc ca |
tatra kṣaraṇātkṣaṇaṇādvā kṣāraḥ |
nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ | śuklatvāt saumyas tasya
saumyasyāpi sato dahanapacanadāraṇaśaktiraviruddhā |
sakhalvāgneyauṣadhibhūyakaḥ |
uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilāyanaḥ | śodhano ropaṇaḥ
stambhanollekhanakrimyāmakaphaviṣamedasām upahantā puṃstvasya cātisevitaḥ |
sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ | pānīyaś ca
tatra pratisāraṇīyaḥ | kuṣṭha kiṭibha dardru maṇḍala kilāsa bhagandarārśorbuda duṣṭa vraṇa nāḍī carma kīlatilakālakanaccha vyaṅga bāhya krimi viṣādiṣu copadiśyate |
saptasu ca mukharogeṣūpajihvopakuśadantavaidarbhamedajoṣṭhaprakopeṣu trisṛṣu
ca rohiṇīṣu eteṣv evānuśastra pātanam uktaṃ ||
pānīyas tu
gulmādarāgnisaṃgājīrṇṇānāhaśarkarāśmaryabhyantarakrimiviṣāśassu copayujyate ||
tasya vistāro nyatra
arthatara cikīrṣuḥ | śaradiśucir upavasan
praśastadeśajātam anupahataṃ madhyamavayasaṃ kālamuṣkakam
adhivāsyāparedyuḥ pātayitvā kaṇḍasaḥ prakalpya nivātadeśe
citiṅkṛtvā tilanālair ādīpayet | yathopaśāntegnau tad bhasmapṛthag gṛhṇīyāt
| bhasmaśarkarāś ca || athānenaivakalpena
kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhāpāmādigital_imagerganaktamālavṛṣakadalīcitrakendrayavṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthāḥ |
catasraḥ kośātakyaḥ samūlaphalaśākhāpatrāndahettataḥ
kṣāradroṇamudakadroṇaiḥ ṣaḍbhirāloḍya mūtraiś ca yathoktairmahati kaṭāhe
śanaiśśanairdavyāvaghaṭṭayanvipacet sa yadā bhavatyacchoraktastīkṣṇaḥ
picchilaś ca tamādāyetaraṃ saṃsṛjya punarapi pākāyādhiśrayet tata
eva ca kṣārodakakuḍavamadhyardha kṛtvā panayettataḥ
kaṭaśarkarābhasmaśarkarāś ca | kṣīrapakaśaṃkhanābhīragnivarṇṇāḥ kṛtvāyase
pātre tasmiṃ kṣārodakebhiṣicya | piṣṭvā tathaiva ca
pratīvāpo yathālābhaṃ
dantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravāḍatālapatrīviḍasauvarcikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥ ślakṣṇacūrṇṇaṅkṛtvā nidadhyāt |
satatam apramattaś ca darvyāvaghaṭāyaṃ
vipacet | sa yathā nātisāndro nātidravaś ca bhavati tathā prayateta |
athainam āgatapākam avatāryānuguptam āyase kumbhe nidadhyāt |
kṣīṇabale ca kṣārodakam āvaped balakaraṇārthaṃ ||
bhavati cātra ||
naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇoti picchilaḥ |
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ |
naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇoti picchilaḥ |
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ |
atyuṣṇam atipaicchilyam atitaikṣṇyavisarpitā |
atyarthaṃ mārdavaṃ śaityam atyarthaṃ sāndram eva ca |
hīnauṣadhyavipakvatvaṃ kṣāradoṣā na ca smṛtāḥ ||
atyarthaṃ mārdavaṃ śaityam atyarthaṃ sāndram eva ca |
hīnauṣadhyavipakvatvaṃ kṣāradoṣā na ca smṛtāḥ ||
tatra kṣārasādhyavyādhiṃ vyādhitam upaveśya
nivātāsambādhe deśe agropaharaṇīyoktopasaṃbhārasaṃbhṛtatanoḥ |
anyatamamavaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā vā śalākayā kṣāraṃ
pratisārya vākchatamātram upaikṣeta |
tasmiṃ nipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇaṃ |
tatrāmlavargaḥ samanaḥ sarpirmadhusamāyutaḥ |
tatrāmlavargaḥ samanaḥ sarpirmadhusamāyutaḥ |
atha ca sthiramūlatvātkṣāradagdhanna dīryate |
idamālepanantatra śīghra samavacārayet |
idamālepanantatra śīghra samavacārayet |
amlakāñjikabījānāṃ tilām madhukameva ca |
prapiṣya samabhāgāni tenaivam anulepayet |
prapiṣya samabhāgāni tenaivam anulepayet |
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇalepanaḥ ||
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena tathaiva ca |
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena tathaiva ca |
āgneyenanāgni sadṛśaḥ kathaṃ kṣāra praśāmyati
|
evaṃ cen manyase vatsa procyamānaṃ śṛṇuṣva me |
evaṃ cen manyase vatsa procyamānaṃ śṛṇuṣva me |
amlavarjyā rasāṃ kṣāre
sarvān eva vibhāvayet |
kaṭukathā |
amlena saha saṃyuktaḥ sutīkṣṇo lavaṇo rasaḥ |
amlena saha saṃyuktaḥ sutīkṣṇo lavaṇo rasaḥ |
mādhūryam āśu vrajati tīkṣṇabhāvañ ca muñcati |
mādhūryayogānna dahedagniragnirivāplutaḥ ||
mādhūryayogānna dahedagniragnirivāplutaḥ ||
tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaś ca |
hīne todakaṇḍūjāḍyāni vyādhidigital_image 11rvṛddhiś ca |
atidagdhe dāhapākaśramāṅgamadaklamāḥ | pipāsāmaraṇāñ ceti |
kṣāradagdhavraṇañ ca yathādoṣaṃ yathāvyādhiṃ
copakrameta |
athā kṣārakṛtyā bhavanti |
durbalabālasthivirabhīrusarvāṅgaśūnodarīgarbhiṇīṛtumatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībā
uddhṛtodvṛttaphalayonyaś ca
tathā
marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasepasrotaḥ
svalpamāṃsapradeśeṣv akṣṇoś ca na dadyād anyatra varmarogāt |
tatra kṣārasādhyeṣv api vyādhiṣu śūnagātram asthiśūlinam annadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipīḍopadrutañ ca
kṣāro na sādhayati ||
bhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavaty alpamatiprayuktaḥ |
satvapramattena sadā prayukto rogān nihanyād acireṇa ghorān iti || ❈ || 11 ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavaty alpamatiprayuktaḥ |
satvapramattena sadā prayukto rogān nihanyād acireṇa ghorān iti || ❈ || 11 ||
digital_image 11r
athāgnikarmavidhiṃ ||
kṣārād agnir garīyāṃ kriyāsu vyākhyātaās
taddagdhānāṃ rogāṇām apunarbhavāt | sveda śastrakṣārair asakyānāṃ tatsādhanāc ca |
athaimāni dahanopakaraṇāni bhavanti |
pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākā jamvvoṣṭhetaraloha kṣaudraguḍasnehādīni | tatra
pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākāḥ stvaggatānāṃ | jamvvoṣṭhetaralohāḥ
māṃsagatānāṃ | kṣaudraguḍasnehāḥ sirāsnāyusandhyasthigatānā |
tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryād anyatra śaradgrīṣmābhyāṃ
| tatrāpyātyayike gnisādhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhiṃ
kṛtvā
sarvavyādhiṣvṛtuṣu ca picchilamannambhuktavataḥ
|
tatra dvividhamagnidagdhamāhureke | tvagdagdhaṃ
māṃsadagdhañ ca | iha tu sirāsnāyuṣu sandhyasthiṣv api na pratiṣiddho
gniḥ |
tatra śabdaprādurbhāvo durgandhatā tvaksaṃkocaś ca
tvagdagdhe | kapotavarṇṇatālpaśvayathuvedanatā
śuṣkasaṃkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe | kṛṣṇonnatavraṇatā srāvasannirodhaś ca
sirāsnāyudagdhe rūkṣatāruṇatākarkaśasthiravraṇatā ca
sandhyasthidagdhe ||
tatra śirorogādhimanthayorbhrūlalāṭaśaṅkhadeśeṣu dahed
vartma rogeṣv
ārdranaktakapraticchannān dṛṣṭiṃ kṛtvā vartmaromakūpāṃ
|
tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthigatam ugrarujau
vāyau |
duṣṭavraṇamucchitakaṭhinamāṃsagagranthyarbudāpacīgalagaṇḍagṛddhrasīmasakagulmodara
bhagandarārśasandhiślīpadacarmakīlatilakālakasirācchedanāḍīśoṇitātipravṛttiṣu
cāgnikarma kuryāt |
tatra valayabindurerekhāpratisāraṇāñ ceti
dahaṇaviśeṣāḥ ||
bhavati cātra ||
rogasya saṃsthānam avekṣya dhīmāṃnarasya madigital_image 11vrmāṇi balābalañ ca |
vyādhintathartuñ ca samīkṣya samyak tato vyavasyedbhiṣagagnikarma ||
rogasya saṃsthānam avekṣya dhīmāṃnarasya madigital_image 11vrmāṇi balābalañ ca |
vyādhintathartuñ ca samīkṣya samyak tato vyavasyedbhiṣagagnikarma ||
tatra samyagdagdheṣu madhusarpirabhyaṅgaḥ
||
athemāni pariharet pittaprakṛtim antaḥśoṇitaṃ |
bhinnakoṣṭham anuddhṛtaśalyaṃ bālavṛddhabhīrudurbalamaneka vyādhi pīḍitamasvedyāṃś ca ||
ata ūrddham itarathā dagdhaṃ vakṣyāmaḥ tatra snigdhaṃ
rūkṣañ cāśrityadravyam agnir dahati | atisantapto hi snehaḥ
sūkṣmamārgānusāritvāt tvagādīnanupraviśyāśu dahati |
tasmātsnehadagdhe dhikā rujā bhavati |
tatra pluṣṭaṃ durdagdhaṃ samyagdagdham atidagdham iti
caturvidham agnidagdham bhavati | tatra yad vivaṇṇam uṣyate
timātraṃ tat pluṣṭaṃ | yatrotpattisphoṭanā
tīvradāhadoṣavedanā cirāc copaśāmyati tad durdagdhaṃ |
samyagdagdham anavagāḍhaṃ pakvatālavarṇṇaṃ susaṃsthitaṃ
pūrvalakṣaṇasaṃyuktaṃ ca | atidagdhe tu māṃsāvalaṃbanaṃ
gātraviśleṣaḥ sandhivaiguṇyaṃ sirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃ
jvaradāhapipāsāmūrcchāś copadravā bhavanti | sakrimiś
cet vraṇaś cāsya cireṇoparohaty uparūḍhaś ca vivarṇṇo
bhavati | tad etac caturvidham agnidagdhalakṣaṇam ānupūrvyoktaṃ
pūrvakarma prasādhakaṃ bhavati ||
bhavati cātra ||
agninā kopitaṃ pittaṃ bhṛśañjantoḥ pradhāvati |
tatastenaiva vegena raktañcāpyupadīryate |
agninā kopitaṃ pittaṃ bhṛśañjantoḥ pradhāvati |
tatastenaiva vegena raktañcāpyupadīryate |
tulyavirye py ubhe hy ete rasato dravyatas tathā |
tenāsya vedanās tīvrā prakṛtyā ca vidahyate |
tenāsya vedanās tīvrā prakṛtyā ca vidahyate |
sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvaras tṛṣṇā ca
bādhate ||
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā sampravakṣyate |
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā sampravakṣyate |
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryamuṣṇantathauṣadhaṃ
|
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinaṃ bhavati śoṇitaṃ |
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinaṃ bhavati śoṇitaṃ |
prakṛtyā hyudakaṃ śītaṃ skandayatyathaśoṇitaṃ
|
tasmāt sukhayati hyuṣṇa na tu śītaṃ kathañcanaḥ |
tasmāt sukhayati hyuṣṇa na tu śītaṃ kathañcanaḥ |
śītāmuṣṇāñ ca ca durdagdhe kriyāṃ kuryāttataḥ punaḥ |
ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāsya kārayet ||
ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāsya kārayet ||
samyagdagdhe tu kākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ |
sāmṛtaiḥ sarpiṣāyuktairālepaṃ kārayed bhiṣak ||
sāmṛtaiḥ sarpiṣāyuktairālepaṃ kārayed bhiṣak ||
grāmyānūpaiḥ sajalajaiḥ piṣṭair māṃsaiś ca lepayet |
pittavidradhivaccainaṃ praśāntyoṣmāṇamācaret |
pittavidradhivaccainaṃ praśāntyoṣmāṇamācaret |
atidagdhe tu śīrṇṇāni māṃsāny uddhṛtya śītalāṃ
kriyāṅ kuryāc cūrṇṇakāle śālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ |
kriyāṅ kuryāc cūrṇṇakāle śālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ |
tindukyās tvakkaṣāyair vā mṛdubhṛṣṭair upācaret |
vraṇaṅ guḍūcīpatrair vā cchādayed atha codakaiḥ |
vraṇaṅ guḍūcīpatrair vā cchādayed atha codakaiḥ |
kriyāṅ kuryāc ca nikhilāṃ bhiṣak pittavisarpavat ||
athedānīṃ dhūmopahatavidhānaṃ vakṣyāmaḥ
|
śvasity ādhmāti cātyarthaṃ kāsate kṣavate bhṛśaṃ |
cakṣuṣaḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate |
cakṣuṣaḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate |
sadhūmakaṃ niśvasiti ghreyam anyan na vetti ca
|
tathaiva ca rasāṃ sarvāṃ smṛtiś cāsopahanyate |
tathaiva ca rasāṃ sarvāṃ smṛtiś cāsopahanyate |
tṛṣṇādāhajvaraś cetaḥ sīda
digital_image
digital_imagevat samyagvānteti |samyagvāntā salilasarake nyastā bhoktukāmā satī cared yā sīdati na ceṣṭate sā durvāntāṃ punaḥ samyak vāmayet
| durvāntāyās tu indrapado nāma vyādhir asādhyo bhavati ||
aprahṛṣṭaśiraḥ pātya kāyenodveṣṭate sakṛt |
yā coṣṇaṃ kurute toyaṃ tasyām idamadaḥ smṛtaḥ |
yā coṣṇaṃ kurute toyaṃ tasyām idamadaḥ smṛtaḥ |
athaināṃ pūrvavat sannidadhyāt |
śoṇitasya ca yogāyogam avekṣya jalaukāmukhaṃ
madhunāvaghaṭṭayet | badhnīta vā kaśāyamadhurasnigdhaśītaiś ca pradehaiḥ
pradihyād iti ||
bhavataś cātra ||
pītamātre jalaukābhir ghṛtena pariṣecayet | śoṇitasthāpanīyaiś ca śoṇitam pariṣecayet ||
pītamātre jalaukābhir ghṛtena pariṣecayet | śoṇitasthāpanīyaiś ca śoṇitam pariṣecayet ||
kṣetrāṇi grahaṇañ cāpi poṣaṇaṃ sāvacāraṇaṃ
jānīyād yo jalaukānāṃ sa rājñaḥ karttum arhati ||
jānīyād yo jalaukānāṃ sa rājñaḥ karttum arhati ||
digital_image
athātaḥ śoṇitavarṇṇanīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
pāñcabhautikasya caturvidhasyāhārasya ṣaḍrasopetasya
dvividhavīryasyāṣṭavidhavīryasya vā
anekaguṇopayuktasyāhārasya samyakpariṇatasya yas tejoṇabhūtaḥ sāraḥ paramasūkṣmaḥ sa rasa ity
ucyate | tasya hṛdayaṃ sthānaṃ | sa hṛdayāc caturviṃśatir dhamanīr
anupraviśyordhvagā daśa daśa cādhogāminyaś catasras tiryaggāḥ
kṛtsnaṃ śarīram aharahas tarpayati jīpavati yāpayati vardhayati cādṛṣṭahetukena
karmaṇā | tasya śarīram anusarato numānād gatir upalakṣayitvā
kṣayavṛddhīhetukī ||guṇa
tasmiṃ
sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsā kim ayaṃ saumyas
tejasa iti | sa khalu dravatvād anusaraṇe
snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhir viśeṣaiḥ saumya ity avagamyate |
sa khalv āpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgam upaiti ||
bhavati cātra ||
rañjitās tejasā tv āpaḥ śarīrasthena dehināṃ |
avyāpannāḥ prasannena raktam ity eva tad viduḥ ||
rañjitās tejasā tv āpaḥ śarīrasthena dehināṃ |
avyāpannāḥ prasannena raktam ity eva tad viduḥ ||
rasād eva striyā raktam ṛtusaṃjñaṃ pravartate
dvādaśād vardhate varṣād yāti pañcāśataḥ kṣayaṃ |
dvādaśād vardhate varṣād yāti pañcāśataḥ kṣayaṃ |
ārttavaṃ śoṇitaṃ tv āgneyam āhuḥ || agnīṣomīyatvād
garbhasya
pāñcabhautikatvam apare jīvaṃ raktam āhur
ācāryāḥ
|| bhavati cātra ||
visratā dravatā rāgaḥ spandanan tanutā tathā |
pṛthivyādiguṇāś cete dṛśyante śoṇite yataḥ |
visratā dravatā rāgaḥ spandanan tanutā tathā |
pṛthivyādiguṇāś cete dṛśyante śoṇite yataḥ |
rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsān medaḥ pravarttate medaso 'sthi tato majjā majjā śukraṃ tataḥ prajāḥ ||
tatraiṣān dhātūnāṃm annapānarasaḥ prīṇāyitā bhavati ||
bhavati cātra ||
rasajaṃ puruṣaṃ vidyād rasaṃ rakṣeta yatnataḥ
| annapānaprayogena āhāreṇa suyantritaḥ ||
tatra rasa gato dhātur aharahar gacchatīti
rasaḥ |
pañcaviṃśati kalāmatāni | caturaśītim ca nava
ca kāṣṭhā ekaikasmin dhātāv avatiṣṭhante | evam māsena rasaḥ śukrībhavati
strīṇāñ cārttavam iti ||
bhavati cātra ||
aṣṭādaśasahasrāṇi saṅkhyā hy asmiṃ samuccaye | kalānān navatiś cāpi svatantraparatantrataḥ ||
rase gativiśedigital_image 13vṣo 'yaṃ mandāgner evam ānikaḥ | anayaivoditāgneś ca vijñeyaḥ kālasaṃkhyayā ||
aṣṭādaśasahasrāṇi saṅkhyā hy asmiṃ samuccaye | kalānān navatiś cāpi svatantraparatantrataḥ ||
rase gativiśedigital_image 13vṣo 'yaṃ mandāgner evam ānikaḥ | anayaivoditāgneś ca vijñeyaḥ kālasaṃkhyayā ||
sa śabdārci jāla …santānavad aṇunā viśeṣeṇānusaraty evaṃ śarīraṃ kevalaṃ
vyājīkaraṇyas tv auṣadhyaḥ svaguṇabalātkarṣād
virecanavad upayuktāḥ śukraṃ
virecayanti ||
yathā hi puṣpamukulastho gandho na śakyam ihāstīti vaktuṃ
| naiva nāstīti atha cāsti satāṃ
bhāvānām utpattir iti kṛtvā kevalaṃ tu saukṣmyān nābhivyajyate | sa eva
vivṛte keśare puṣpa kālāntareṇābhivyakto bhavati | evam bālānām
api vayaḥ pariṇāmāc śukraprādurbhāvo bhavati | romarājyārttavādiś ca viśeṣo nārīṇāṃ |
sa evānnaraso 'bhivṛddhānāṃ paripakvaśarīratvād aprīṇāno
bhavati |
ta ete śarīdhāṇāraṇād dhātava ity ucyante
|
teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte | tasmāt tad adhikṛtya
vakṣyāmaḥ|| tatra saphenilam aruṇaṃ kṛṣṇaṃ paruṣaṃ tanu
śīghragam askandi ca vātaduṣṭaṃ | nīlam pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ viśram aniṣṭaṃ
pipīlikāmakṣikāṇāñ ca pittena | gairikodakaprakāśaṃ snigdhaṃ
śītaṃ vahalaṃ picchilaṃ viśrāvi māṃsapeśīsamaprabhaṃ ca śleṣmaṇā
| sarvalakṣaṇayuktaṃ sannipātena | pittavad raktenātikṛṣṇañ ca |
dvidoṣaliṅgasaṃsṛṣṭaṃ dvidoṣaṃ |
indragopakaprakāśam asaṃhatam avivarṇṇañ ca prakṛtistham
iti jānīyāt ||
visrāvyān anyatra vakṣyāmaḥ ||
athāvisrāvyāḥ sarvāṅgaśophaḥ kṣīṇasya vā
cāmlabhojananimittaḥ
pāṇḍurogyarśasyudariśoṣigarbhiṇīnāñ ca svayathavaḥ |
tatra ṛjv asaṃkīrṇṇaṃ sūkṣmaṃ samam anavagāḍham anuttānam
āśu śastrañ ca pātayet |
hṛdaya basti guda nābhi kakṣyavaṅkṣaṇākṣi kūṭa pāṇi pādatalāṃś ca varjayet |
pūyagarbhāṃ punar yathoktair evopacaret |
tatra durvaddhe śītavātayor asvinne bhukte ca skannatvāc
choṇitaṃ na sravati | alpaṃ vā sravati ||
bha || cātra
vāta viṅ mūtrasaṃgeṣu madamūrcchāśrameṣu ca | nidrābhibhūte śīte vā nṛṇān nāsṛk sraved iti ||
vāta viṅ mūtrasaṃgeṣu madamūrcchāśrameṣu ca | nidrābhibhūte śīte vā nṛṇān nāsṛk sraved iti ||
tad duṣṭaśoṇitam anirhriyamāṇaṃ vyādhivṛddhiṃ
karoti |
atyuṣṇātisvinnātividdheṣv ajñasrāvitam atipravarttate |
tad atipravṛttaṃ śirobhitāpam āndhyatimiraprādurbhāvam
dhātukṣayākṣepakasya pakṣāghātam ekāṅgavikāraṃ hikkāṃ kāsaṃ śvāsaṃ pāṇḍurogaṃ vāśu karoti |
tan nātiśīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite yavāgūṃ
pratipītasya śoṇitaṃ mokṣayed bhiṣak ||
samyag gatvā yadā raktaṃ svayam evāvatiṣṭhate śuddham
evam vijānīyāt samyag visrāvitañ ca tat |
lāghavaṃ vedanāśāntir vyādhivegaparikṣayaḥ |
samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasas tathā |
tvagdoṣā granthayaḥ śophā
rogāḥ śoṇitajāś ca ye | raktamokṣaṇaśīlānāṃ na
bhavanti kadācana ||
atha khalv apravarttamāne | elā śītaśivaḥ
kuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṃgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkunaktamālaphalai
yathālābhaṃ tribhiś caturbhiḥ | digital_image 14rsamastair vā
lavaṇapragāḍhair vraṇamukha gharṣayed evaṃ sādhu
bhavati ||
athātipravṛtte
lodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṃkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjarasacūrṇṇair
anārdrair vraṇamukham avacūrṇṇāṅgulyagreṇāvapīḍayet |
sālasarjārjunārimedagranthidhavadhanvanatvagbhi vā cūrṇṇīkṛtābhiḥ kṣaumeṇa
vadhyāsitena samudraphenena lākṣācūrṇṇair vā yathoktair bandhanadravyair
gāḍhaṃ bandhīyāt | vyadhānantaraṃ punar vyadhayet |
śītācchādanabhojanāgārapariṣekaiḥ śītair ālepaiḥ pradahair vāpacared agninā
vā dahed yathoktaṃ kākolyādikvāthaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ
pācayet | eṇahariṇor abhraṃ mahiṣaśaśavarāhāṃṇāṃ vā rudhiraṃ
kṣīrayūṣaṃ rasaiś cāśnīyāt | upadravāṃś ca yathoktān upacaret ||
bhavati cātra ||
dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ sañjāyate 'nalaḥ | pavanaś ca paraṅ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ |
dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ sañjāyate 'nalaḥ | pavanaś ca paraṅ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ |
tan nātiśītair laghubhiḥ snigdhaiḥ śoṇitavardhanaiḥ | īṣad amlair anamlair vā bhojanaiḥ samupācaret ||
caturvidhaṃ yad etad dhi rudhirasya nivāraṇaṃ
| sandhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā ||
vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate
himaṃ | tathā sampācayed bhasma dāhaḥ saṅkocayet sirāṃ ||
askandamāne rudhire sandhānāni prayojayet |
sandhānaiḥr bhraśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret
|
kalpair ebhis tribhir vaidyaḥ prayateta yathāvidhiḥ | asiddhimatsu caiteṣu dāha parama iṣyate |
saśeṣadoṣe rudhire na vyādhir ativarttate |
na śeṣaṃ sthāpayet tasmān na ca kuryād
atikriyāṃ |
dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate |
tasmād rakṣed dhi rudhiraṃ rudhirañ jīva ucyate |
tasmād rakṣed dhi rudhiraṃ rudhirañ jīva ucyate |
śrutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite 'nile śophaṃ
satodaṃ koṣṇena sarpiṣā pariṣecayed iti || 14 || ❈ ||
digital_image 14r
athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhiṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ |
tasmātphalalakṣaṇameteṣām upadhārayaś ca |
tatra spandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā pravibhaktaḥ śarīrantantrayati |
rāgaḥ paktistejaūṣmakṛtpittaṃ |
sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇabṛṃhaṇaḥ śleṣmā
|
rasaḥ prīṇayati | raktañjīvayati | māṃsaṃ lepayati medaḥ snehayati | asthi dhārayati | majjā pūrayati |
bījārthaharṣakṛc chukraṃ kledayati |
bastikle
da
kṛn mūtraṃ | prāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭambhakṛt purīśaṃ |
svedaḥ kledayati |
garbhalakṣaṇadigital_imagemārttavaṃ |
stanyaṃ stanāpīnajananajīvanam iti |
tatra vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvīta ||
ataḥ sarveṣāṃ kṣayalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
tatra vātakṣaye mandaceṣṭatā alpavāktvamalpapraharṣo mūḍhasañjñatā ca |
pittakṣaye mandoṣmāgnitāniṣprabhatā ca |
śleṣmakṣaye rūkṣatāntardāhaāmāśayetarāśayaśūnyatāśirasaś ca |
tatra svayonivardhanāny eva pratīkāraḥ ||
rasakṣaye hṛdayapīḍā kampaḥ śoṣaḥ
śūnyatā tṛṣṇā ca | śoṇitakṣaye tvakpāruṣyam
amlaśītaprārthanā sirāśaithilyañ ca || māṃsakṣaye
sphiggaṇṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥ kakṣaśuṣkatā dhamanīnāñ ca
śaithilyaṃ | medakṣaye plīhābhivṛddhiḥ sandhiśūnyatā raukṣyaṃ
meduramāṃsaprārthanā ca | asthikṣaye asthiśūlo dantanakhabhaṃgāraukṣyañ ca |
majjākṣaye lpaśukratā parvabhedo sthitodaḥ śūnyatā | śukrakṣaye
meḍhravṛṣaṇavedanāśaktir maithune cirād vā prasekaḥ praseke
cālpaśukraraktadarśanaṃ |
purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyor ūdhvagamanaṃ kukṣau sañcaraṇaṃ ca mūtrakṣaye bastitodo lpamūtratā
ca || atrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ || svedakṣaye
stabdharomakūpatā sparśavaiguṇyaś ca tatrābhyaṅga svedopayogaś ca ||
ārttavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā
yonivedanā ca | tatra saṃśodhanamāgneyānāñ ca dravyānām upayogaḥ || stanyakṣaye stanayo mlānatā stanyāsambhavaś ca | tatra
śleṣmavardhanadravyopayogaḥ || garbhakṣaye garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca | tatra prāptabastikālāyāḥ
kṣīrabastiprayogo medhyān na prayogaś ca ||
ata ūrdhvamatipravṛddhānāṃ doṣadhātūnāṃ
lakṣaṇam upadekṣyāmaḥ tatra vātavṛddhau kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇatā uṣṇakāmatā nidrānāśolpabalatvaṃ
gāḍhavarcasvatā ca || pittavṛddhau pītāvabhāsatā santāpaḥśītakāmitvam alpanidratā mūrcchā balahāniḥ pītaviṇmūtratvañ ca ||
śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaithyaṃ sthairyaṃ gauravam
agnisādas tandrā nidrā sandhyati śliṣṭatā ca ||
rasotipravṛddho hṛdaye kledaṃ prasekañ cāpādayati |
raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ || māṃsaṃ
sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ gurugātratāñ ca | medaḥ
snigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃ kāsaśvāso daurgandhyañ ca ||
asthyadhyasthīny adhidantāṃś ca || majjā sarvāṅganetragauravaṃ || śukraṃ
śukrāśmari?ti prādurbhāvaṃ ||
purīśamāṭopaḥ kukṣau śūlañ ca || mūtraṃ muhurmuhuḥ
pravṛttiṃ todañ ca || svedaḥdigital_image kaṇḍū daurgandhyañ ca ||
stanyaṃ stanayor atipīnatvaṃ muhurmuhuḥ pravṛttim
atitodañ ca || ārttavam aṅgamardo daurbalyañ ca
+ teṣāṃ kṣapaṇam aviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ
kurvīta balakṣayaṃ
ata ūrdhvam anuvyākhyāsyāmaḥ || rasādīnāṃ
śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yat paran tejas tat khalv ojas tad eva balam ity ucyate
| śāstrasiddhāntāt
tatra balena sthiropacitamāṃsatā sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ
svaravarṇṇaprasādo bāhyābhyantarāṇāṃ ca karaṇānām ātmakāryapratipattir bhavati ||
bhavati cātra ||
ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śītaṃ ślakṣṇaṃ sthiraṃ saraṃ |
viviktaṃ mṛdu mṛtsnañ ca prāṇāyatanam uttamaṃ ||
ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śītaṃ ślakṣṇaṃ sthiraṃ saraṃ |
viviktaṃ mṛdu mṛtsnañ ca prāṇāyatanam uttamaṃ ||
dehaḥ sāvayavas tena vyāpto bhavati dehinām |
abhighātāt kṣayāt kopāddhyānācchokācchramāt
kṣudhaḥ |
ojaḥ saṃkṣīyate dehe dhātugrahaṇaniḥsṛtaṃ ||
ojaḥ saṃkṣīyate dehe dhātugrahaṇaniḥsṛtaṃ ||
tatra visraṃso vyāpatkṣaya iti liṅgāni bhavanti | sandhiviśleṣo gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanakriyāsannirodhaś ca
visraṃse | stabdhatā gurugātra tā śopho varṇṇabhedo glānis tandrā
nidrā vyāpanne | māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo maraṇam iti ca kṣīṇo
|
tatra visraṃse vyāpanne ca
kriyāviśeṣairaviruddhairbalamadhyāyayet mūḍhasaṃjñamitarañ ca varjjayet
|
yasya dhātukṣayād vāyuḥ sañjñākarmma vināśayet
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya tau na śaktau cikitsituṃ ||
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya tau na śaktau cikitsituṃ ||
rasanimittam eva sthaulyaṅ kārśyañ ca | tatra
śleṣmalāhārasevitodhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya āma
evānnaraso madhurataraś ca śarīram anukramamāṇotisnehān medo janayati |
medaso tipravṛddhatvād vāṭharyam āpādayati | tam ativaṭharaṃ
kṣudrasvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurgandhyakrathanagātrasādagagadatvāni kṣipram evāviśanti | saukumāryātmedasaḥ sarvakriyāsvasamarthatvaṃ bhavati | kaphaphamedo niruddhamārgatvāc cālpavyavāyo bhavati | āvṛtamārgatvād eva ca śeṣā
dhātavo nāpyāyante 'tyartham ato lpaprāṇo bhavati | pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikāṇārāmanyatamaṃ prāpya maraṇam upayāti |
sarva eva cāsya rogā
balavanto bhavanti | kasmād āvṛtamārgatvāt srotasāmatas tasyotpattihetuṃ
parihared utpanne tu
śilājatuguggulamūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃ
virūkṣaṇacchedanīyānāṃ dravyāṇāṃ vidhivad upayogo
vyāyāmalekhanabastyupayogaś ceti ||
tatra punar vātalāhārasevinodigital_imagetivyavāyavyāyāmādhyayanacintābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣayālpāsanaprabhṛtibhir
upaśoṣito rasadhātuḥ śarīram anukramamāṇaulpatvān na
prīṇāyati tasmād atikārśyaṃ bhavati | sotikṛśaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣābhārādāneṣv asahiṣṇurvātarogaprāyolpaprāṇaḥ kriyāsu ca bhavati |
kāplīhodarāgnisādagulmaraktapittānām anyatamaṃ prāpya maraṇam upayāti sarva
eva cāsya rogā balavanto bhavanti | kasmād alpaprāṇatvād atas
tasyotpattihetum pariharet | utpanne tu
payasyāśvagandhāvidārīvidārigandhāśatāvarīnāgabalānāṃ
madhurāṇāṃ manyāsāṃ cauṣadhīnāṃ vidhivadupayogaḥ | kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca
divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayogaś ceti |
yaḥ punar ubhayasādhāraṇāny upasevate tasyānnarasaḥ
śarīram anukramamāṇaḥ samāndhātūnupacinoti samadhātutvān
madhyaśarīro bhavati | sarvakriyāsu ca samarthaḥ
kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣātapasaho balavāṃś ca bhavati saḥ | satatamanupālayitavya iti ||
bhavati cātra ||
dvāv apy etau vigahitau sadā sthūlakṛśau narau |
śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlā tu pūjitaḥ |
dvāv apy etau vigahitau sadā sthūlakṛśau narau |
śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlā tu pūjitaḥ |
doṣaḥ prakupito dhātūṃ kṣapayaty āmatejasā |
iddhaḥ svatejasā vahnir ukhāgatam ivodakaṃ ||
iddhaḥ svatejasā vahnir ukhāgatam ivodakaṃ ||
vailakṣaṇyāc charīrāṇām asthāyitvāt tathaiva ca |
doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇān na vidyate |
doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇān na vidyate |
eṣāṃ samatvaṃ yac cāpi bhiṣagbhir abhidhīyate |
na tat svāsthyād ṛte śakyaṃ vaktum anyena hetunā |
na tat svāsthyād ṛte śakyaṃ vaktum anyena hetunā |
doṣādīnān tu samatām anumānena lakṣayet |
prasannātmendriyaṃ jñātvā puruṣantatra buddhimāṃ |
prasannātmendriyaṃ jñātvā puruṣantatra buddhimāṃ |
kṣapayed bṛṃhayec cāpi doṣadhātumalāṃ bhiṣak |
tāvad yāvad arogaḥ syād etat sāmyasya lakṣaṇaṃ |
tāvad yāvad arogaḥ syād etat sāmyasya lakṣaṇaṃ |
samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyaḥ |
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate || ṇḍohū || ❈ || 15
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate || ṇḍohū || ❈ || 15
digital_image 15v
athātaḥ karṇṇavyadha vidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
rakṣābhūṣaṇanimittaṃ bālasya karṇṇau vyadhayet | tau
ṣaṣṭhe māse saptame vā śuklapakṣe praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu kṛtamaṅgalaṃ svastivācanaṃ dhātryaṅko kumāram
upaveśyābhisāntvayamānaḥ bhiṣag vāmahastenākṛṣya
karṇṇan daivakṛte chidre dakṣiṇahastena ṛju vidhyet | pūrvan dakṣiṇaṃ
kumārasya vāmaṅ kanyāyāḥ | pratanuṃ sūcyā bahalam
ārayā
śoṇita bahutve tivedanāyāṃ
cānyadeśaviddham iti jānīyāt | nirupadravatā taddeśaviddhaliṅgam
digital_image 17r
vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantukaniraruṇaḥ kṛṣṇo vā paruṣo mṛdur
anavasthitastodādayaś cātra vedanāviśeṣo bhavanti | pittaśvayathuḥ pītaḥ
sarakto vā śīghrānusārīmṛdur dāhādayaś cātra
vedanāviśeṣo bhavanti | śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ śuklo vā kaṭhinaḥ snigdho
mandānusārī kaṇḍvādayaś cātra vedanāviśeṣo bhavanti |
sannipātaśvayathuḥ sarvadoṣaliṅgaviśeṣopetaḥ | pittavac
choṇitajotikṛṣṇaś ca | pittaraktalakṣaṇaś cāgantur lohitāvabhāsaś ca |
sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣairna
śakyate praśamayituṃ kriyāviparyayād bahutvād vā doṣāṇāṃ
pākaāyābhimukho bhavati tasyāmasya pacyamānasya
pakvasya ca lakṣaṇam ucyamānam upadhārayaś ca | tatra mandoṣmatā
tvaksāvarṇyan sthairyaṃm alparujatālpaśophatā cāmalakṣaṇam
uddiṣṭaṃ || sūcībhir iva nistudyate daśyata iva ca pipīlikābhiś chidyate
bhidyata iva ca śastreṇa tāḍyata iva ca
daṇḍenabhiḥ pīḍyata iva ca pāṇinā ghaṭyata iva
cāṃgulyā dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyāṃ mūṣā coṣaparidāhāś
ca bhavanti | vṛścikaviddha iva ca sthānāsanaśayaneṣu na śāntim
upaiti | ādhmātabastir ivātataś ca śopho bhavati tvagvaivarṇyaṃ
śophābhivṛddhirjvaro dāhaḥ pipāsā bhaktā ruciś ca pacyamānaliṅgaṃ
|| vedanopaśāntirnirlohitālpaśophatā ca balīprādurbhāvaḥ
tvakparipoṭanaṃ nimnadarśanam aṅgulyāvapīḍite
bastāvivacodakasañcaraṇaṃ pūyasya prapīḍayaty ekam antam ante cāvapīḍite muhur muhus todaḥ kaṇḍūranunnatatā vyādher upadravaśāntir
bhaktābhikāṅkṣā ca paripakvaliṅgaṃ ||
kaphajeṣu khalu rogeṣu gambhīrānugatatvād
abhighātajeṣu ca keṣucid asamastam pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvam apakvam iti
manyamāno bhiṣaṅ moham upaiti | tatra hi tvaksavarṇṇatā
śītaśophatālparujatāśmavac ca ghanatā na tatra moham upeyāt |
bhavati cātra ||
āmam vidahyamānañ ca samyak pakvañ ca yo bhiṣak |
jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣās taskaravṛttayaḥ ||
āmam vidahyamānañ ca samyak pakvañ ca yo bhiṣak |
jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣās taskaravṛttayaḥ ||
vātād ṛte nāsti rujā na pākaḥ pittād ṛte nāsti
kaphāc ca pūyaḥ |
tasmāt samastāḥ paripākakāle pacanti śophaṃ traya eva doṣāḥ ||
tasmāt samastāḥ paripākakāle pacanti śophaṃ traya eva doṣāḥ ||
narte rujā vātam ṛte ca pittaṃ
pākaḥ kaphaś cāpivinā na pūyaḥ |
tasmād vipākaṃ paripākakāle prayānti śophās tribhir eva doṣaiḥ ||
tasmād vipākaṃ paripākakāle prayānti śophās tribhir eva doṣaiḥ ||
kālāntareṇābhyuditan tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau
prasahya |
pacaty ataḥ śoṇitam eva pāko matopareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ ||
pacaty ataḥ śoṇitam eva pāko matopareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ ||
dravyāṇāñ candanādīnāṃ dagdhānāṃ śvetatā yathā |
tadvat pittoṣmaṇā dagdhaṃ rakta pūyam ihocyate ||
tadvat pittoṣmaṇā dagdhaṃ rakta pūyam ihocyate ||
tatrāmacchede sirāsnāyuvyāpādanaṃ
śoṇitātipravṛttiḥ vedanāprādurbhāvovadaraṇam anekopadravadarśanaṃ
kṣatavidradhir vā bhavati | sa yadā tu bhayamohābhyāṃ pakvam
apakvam iti manyamānaḥ ciram upekṣate vyādhiṃ vaidyaḥ | sa gambhīrānugato
dvāram alabhamānaḥ pūyaḥ svamāśayam avadāyotsaṅgaṅ kṛtvā nāḍīñ
janayitvā bhavaty asādhyaḥ ||
bhavati cātra ||
yaśchidigital_image natyāmamajñānādyaś ca pakvamupekṣate |
śvapacāv iva sasyaś cet tāva niścitakāriṇau ||
yaśchidigital_image natyāmamajñānādyaś ca pakvamupekṣate |
śvapacāv iva sasyaś cet tāva niścitakāriṇau ||
prāk chastrakarmaṇaś ceṣṭaṃ bhojayed āturaṃ
bhiṣak |
pāneyaṃ pāyayet madyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanāsahaṃ ||
pāneyaṃ pāyayet madyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanāsahaṃ ||
na mūrchaty annasaṃyogān mattaḥ śastraṃ na budhyate |
tasmād avaśyam bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi ||
tasmād avaśyam bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi ||
prāṇo hy ābhyantaro nṛṇām
bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ |
dhārayaty avirodhena ucchrayam pāñcabhautikaṃ ||
dhārayaty avirodhena ucchrayam pāñcabhautikaṃ ||
yo hy utthitolpo yadi vā mahāṃbhyāt kriyāṃ
vinā pākam upaiti śophaḥ |
viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yāty avagāḍhadoṣaḥ ||
viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yāty avagāḍhadoṣaḥ ||
ālepavisrāvaṇaśodhanais tu samyakprayuktair
yadi nopaśāmyet |
śīghraṃ vipacyet samam alpamūlaḥ sampiṇḍitaś coparicālpadoṣaḥ
śīghraṃ vipacyet samam alpamūlaḥ sampiṇḍitaś coparicālpadoṣaḥ
kakṣaṃ samāsādya yathā ca vahnir vāyv īritaḥ sandahati
prasahya |
tathaiva pūyopyaviniḥsṛto hi mānsaṃ sirāsnāyu ca khādatīha ||
tathaiva pūyopyaviniḥsṛto hi mānsaṃ sirāsnāyu ca khādatīha ||
ādau vimlāpanaṃ kuryāt dvitīyam avasecanaṃ |
tṛtīyam upanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyāṃ |
tṛtīyam upanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyāṃ |
pañcamaṃ śodhanaṃ vidyāt ṣaṣṭhaṃ ropaṇam
iṣyate |
ete kramā vraṇasyoktās saptamaṃ vaikṛtāpaham iti || 17 || ❈ ||
ete kramā vraṇasyoktās saptamaṃ vaikṛtāpaham iti || 17 || ❈ ||
digital_image 17v
athāta ālepavraṇabandhavidhi vyākhyāsyāmaḥ ||
ālepana ādya upakrama eṣa sarvaśophānāṃ
sāmānyataḥ pradhānatamaś ca tamprati pratirogam vakṣyāmaḥ |
tatra pratilomam ālimpen nānuloma |
pratilome hi samyag auṣadham avatiṣṭhate | praviśati ca
romakūpais tasya pramāṇaṃ māhiṣārdracarmāt sedham
upadiśanti |
na ca śuṣkam upekṣitavyam anyatra pīḍayitavyāt | śuṣkam
apārthakaṃ rujākaraś ca bhavati |
ālepapradehayor antaram ālepaḥ śītas tanur
aviśoṣī viśoṣī vā | pradehas tūṣṇaḥ śīto vā bahalobahuviśoṣī ca | tatra
raktapittaprasādakṛdālepaḥ | śodhano ropaṇaḥ
śophavedanāpagamaś ca tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu yastu
kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka iti saṃjñāṃ labhate | nirudhyālepanasaṃjñaḥ
tenāsrāvam anirodho mṛdupūtimāṃsāpakarṣaṇam antardoṣatā
śurvraṇaśuddhiś ca bhavati |
na cālepanaṃ rātrau prayuñjīta śaityāt tu śleṣmaṇaḥ
ūrdhvavivṛtaromakūpatvādūṣmānir eti ||
avidagdheṣu śopheṣu hitam ālepamanam bhavet |
yathā svadoṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpahaṃ ||
yathā svadoṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpahaṃ ||
marmadeśeṣu ye rogā guhyeṣv api sadā nṛṇāṃ |
saṃśodhanāya teṣān tukuryād ālepanaṃ bhiṣak ||
saṃśodhanāya teṣān tukuryād ālepanaṃ bhiṣak ||
ata ūrdhvavraṇabandhanadravyāṇy upadekṣyāmaḥ |
kṣaumakārpāsikāvikadukūlakauśeyapatrorṇṇacīnapaṭṭacarmāntarbalkalalatāvidalarajjābālatūlasantānikālāhādīny athāvyādhiṃ
kālaś cāvekṣyopayogaḥ | pramāṇataś ceṣām ādeśaḥ |
kośadāmaśākhāsu grīvāmeḍhramūtolīmaṇḍalasthavikāyamalakakhaṭvācīnavivandha vitānagophaṇāḥ pañcāṅgī ceti
caturdaśabandhaviśeṣāḥ | teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa
vyākhyātāḥ |
tatra kośaṃ jaṅghāṅguliparvasu
vidadhyāt | dāmam asamvādheṅge sa
digital_image 21r
digital_image 21rnagatasya
vātavat kriyāvibhāgaḥ ||
evaṃ prakṣubhitānāṃ prasaratāṃ vimārgagamanam āṭopo dhūmāyanam
arocakaś charddir iti liṅgāni bhavanti | tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ ||
ata ūrddhvaṃ sthānasaṃśrayam vakṣyāmaḥ | evaṃ khalu
prasṛtās tāṃs tāñ charīrapradeśān āgamya tāṃs tān vyādhīñ
janayanti | taṃ prati pratirogaṃ vakṣyāmaḥ
| te
yadodar
dhayaḥ sanniveśaṅ kurvanti
te gulmavṛdhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātīsāraprabhṛtīñ janayanti || bastigatāḥ pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn || gudagatās tu
bhagandarārsaprabhṛtīn || meḍhragatās tu parivarttikāpadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn
|| vṛṣaṇagatā vṛṣaṇavṛddhīn || ūrddhvajatrugatā ūrddhvagā galagaṇḍāpacīprabhṛtīn || tvaṅmānsasoṇitagatāḥ kṣudrarogān kuṣṭhādīṃ visarpāṃś
ca || māṃsagatā granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn ||
asthigatā vidradhyanuśayīprabhṛtīn || pādagatāḥ ślīpadavātasoṇitaprabhṛtīn || sarvagatāḥ jvaraśukradoṣasarvāṅgarogaprabhṛtīn || evam
anyeṣv api sthāneṣu rogāṇāṃ doṣasanniveśaṃ jānīyāt || teṣām evam
abhisanniviṣṭānām pūrvarūpaprādurbhāvo bhavati | tatra caturthaḥ
kriyākālaḥ ||
ata ūrddhvaṃ vyādhidarsanam vakṣyāmaḥ ||
sophārbudagranthividradhivisarpādīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā jvarātīsāraprabhṛtīnāñ ca | tatra pañcamakriyākālaḥ ||
ata ūrddhvam asyāvadīrṇṇasya vraṇabhāvam āpannasya ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ || jvarātīsāraprabhṛtīnāñ ca dīrghakālānubandhaḥ | tatrāpratikriyamāṇo sādhyatām upaiti ||
bhavati cātra ||
sañcayañ ca prakopañ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayaṃ |
vyaktim bhedañ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhaved bhiṣak ||
sañcayañ ca prakopañ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayaṃ |
vyaktim bhedañ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhaved bhiṣak ||
sañcaye pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ |
te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||
te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||
sarvair bhāvais tṛbhir vāpi dvābhyām ekena vā
punaḥ |
saṃsarge kupitaṃ
ḥ
kruddhaṃ doṣaṃ doṣo nudhāvati ||
saṃsarge kupita
saṃsarge yo garīyāṃ syād upakramyaḥ sa vai bhavet |
śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva cā
a
||
śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva c
vraṇe tu yasmād rūḍhe pi vraṇavastu na naśyati |
ādehadhāraṇāj jantoḥ
r
vraṇas tasmān nirucyata iti || 21 || ❈ || ||
ādehadhāraṇāj janto
digital_image 21r6c
athāto vraṇāsrāvavijñānīyam vyā? ||
tvaṅmānsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇy aṣṭau
vraṇavastūni bhavanti | atra sarvavraṇasanniveśaḥ ||
tatrādyaikavastusanniveśī tvagbhedī vraṇaḥ sūpacar
aḥ
o
bhavati
| śeṣās tv āsrāvā vijñeyāḥ | ya evam uttiṣṭhanty avadīvyante ca |
āyataś caturasro vṛttas tripuṭaka iti vraṇākṛtisamāsaḥ |
viśeṣatas tu vikṛtākṛ𑑛tayo durupakramā bhavanti ||
sarva eva vraṇāḥ kṣipraṃ saṃrohayanty ātmavatāṃ subhiṣagbhiś copakrāntāḥ | anātmavatāṃ
majñaiś copakrāntāḥ praduṣyanti pravṛdvatvād doṣāṇāṃ |
tatrātisamvṛto vivṛtaḥ kaṭhinotimātram atimṛdur
utsannovasannaḥ śītotyuṣṇaḥ kṛṣṇaraktapītaśuklādivarṇṇaiṣv apy
arthavarṇṇaḥ pūtimāṃsadigital_image𑑛
sirāsnāyupratipūrṇṇaḥ pūtipūyāśrāvī ūnmārgy utsaṅgy
amanojñadarśanagandhotyarthavedanāvān
dāhapākarāgakaṇḍūśophapiṭakopadrutotyarthaduṣṭaśoṇitasrāvī dīrghakālānubandhī ceti duṣṭavraṇaliṅgāni || tatra doṣocchrāyam avekṣya
yathāsvaṃ prakurvīta ||
atha sarvāsrāvām vakṣyāmaḥ | tatra ghṛṣṭāsu chinnāsu
vā tvakṣu tvaksphuṭite
bhinnevadārite vā
salilaprakāśo bhavaty āsrāvaḥ kiñcid visr
ā
a
ḥ pītāvabhāsaś ca | māṃsagate tu sarpiḥ prakāśaḥ sāndraḥ
svetaḥ picchilaś ca | sirāgatas tu sadyaś chinnāsu sirāsu raktātipravṛttiḥ pakvāsu ca toyanāḍībhir ivāgama
ṃ
naṃ
pūyasya āśrāvaś cātra tanur vicchinnaḥ sapheno vasāpratimaḥ
saraktaś ca | snāyugatas tu snigdho ghanaḥ siṃghaṇakapratimaḥ
saraktaś ca | asthigatas tu
asthiny abhihate sphuṭite bhinnevadārite vā doṣabhakṣitatvāc
chuktidhautam ivābhāti asthiniḥsāraś ca bhavati | āsrāvaś cātra tanur
vicchinno majjāmiśraḥ sarudhirasnigdhaś ca sandhigatas tu pīḍyamāno na
pravarttate | tathākuñcanaprasāraṇonnāmanavināmanoskāsanapradhāvanaiḥ sravati | āsrāvaś cātra tanur vicchinnaḥ picchilovalambī
sarudhironmathitaś ca bhavati | koṣṭhagatas tu mūtrapurīṣapūyarudhirodakāni sravati | marmagatas tu nocyate tvagādiṣv
evāvaruddhatvāt ||
atha sarvavraṇavedanām vakṣyāmaḥ ||
todanabhedanacchedanatāḍanāvamanthanāyāmanavikṣepaṇacumucumāyananirddarśanāvabhañjanasphoṭanavidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇapūraṇastambhanaśvapanākuñcanāṅkuśikāḥ sambhavanti | vividhā vā yatra muhurmuhur vedanā āgacchanti
tam vātikam iti vidyāt | ūṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni
yatrāṅgārāvakīrṇṇam iva vedanā sarujaṃ tīkṣṇasampātipacyate yatra coṣmābhir
vṛddhir bhavati kṣate kṣārāvasiktavac ca yatra vedanāviśeṣāḥ ghotāt
ā
a
m paittik
ī
a
m iti viṃdyāt | pittavad raktasamutthañ jānīyāt | viśeṣo raktado raktasrāvaś ca
bhavati | kaṇḍūrgurutvaṃ suptatā svedolpavedanatvaṃ stambhaḥ
śaityañ ca yatra taṃ ślaiṣmikam iti vidyāt | yatra sarvavedanāsamutpattis taṃ sānnipātikam iti vidyāt ||
ata ūrddhvaṃ sarvavarṇṇām vakṣyāmaḥ
| bhasmakaposthivarṇṇaḥ paruṣoruṇavarṇṇaḥ kṛṣṇa iti mārutajasya | nīlaḥ śyāvo haritaḥ pītaḥ kṛṣṇo raktaḥ
piṅgala iti pittaraktasamutthayoḥ | śvetasnigdhaḥ pāṇḍur iti
śleṣmajasya | sarvavarṇṇopetaḥ sānnipātikasya
||
bhavati cātra ślokaḥ ||
na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇṇasaṅgrahaḥ
sarvaśophavikāreṣu vraṇaval lakṣayed bhiṣag iti || 22 || ❈ ||
na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇṇasaṅgrahaḥ
sarvaśophavikāreṣu vraṇaval lakṣayed bhiṣag iti || 22 || ❈ ||
digital_image 21v
athātaḥ kṛtyākṛtyavidhiṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra vayasthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ satvavatām ātmavatāñ ca sucikitsyā vraṇā bhavanti || ekaikasmin vā puruṣe
yatraitad guṇapañcakaṃ bhavati tasya khalu sādhanīyatamāḥ tatra
vayasthānāṃ pratyagradhātutvād āśu vraṇasaṃroho bhavati | dṛḍhānāṃ
sthirabahumāṃsatvāc chastram a…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
digital_image 23r1
digital_imageakālakṛtaḥ || atra sarvavyādhyuparodhaḥ
||
sarveṣāñ ca vyādhīnāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva
mūlaṃ | talliṅgatvād dṛṣṭaphalatvād āgamāc ca paśyāmaḥ | yathā hi kṛtsnaṃ
vikārajātaṃ vaiśvarūpyeṇa vyavasthitaṃ satva rajas tamāṃsy avyatiricya varttaṃte
| evam eva kṛtsnam vikārajātaṃ vaiśvarūpyeṇāvasthitam avyatiricya vātapittaśleṣmāṇo
varttante doṣadhātumalasaṃsargāyad āyatanaviśeṣāḥn nimittata…ś caiṣāṃ vikalpo bhavati | doṣadūṣiteṣv atyarthañ ca dhātuṣu
ji
saṃ
jñāsā
bhavati |
so
rasa
jo yaṃ jo yaṃ māṃsajo yaṃ medojo
yaṃ asthijo yaṃ majjajo yaṃ śukrajo yaṃ vyādhir iti ||
aśraddhārocakapipāsāṅgamardajvarahṛllās
a
ā
tṛptigauravapāṇḍurogasrotorodhakārśyavairasyāṅgasādāḥ |
akālapalitatimiradarśanarasadoṣajā vikārāḥ
kuṣṭhavisarpapiṭakās
tilakālakanacchavyaṅgamasakanīlikākoṭhaplīhagulmavidradhyarsorbudāsṛgdararaktapittaprabhṛtayo raktadoṣāt || gudamukhameḍhrapākāś
cādhimāṃsārbudārsopajihvopakuśagalaśuṇḍikāmāṃsasaṃghātoṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo
māṃsadoṣāt |
granthivṛddhigalagaṇḍārbudoṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyaprabhṛtayo
medodoṣāt || adhyasthidantāsthitodaśūlādayosthidoṣāt ||
tamodarśamūrcchābhramapārśvagauravahṛcchūlasthūlamūloruṃjambheti majjadoṣāt || klaibyam
apraharṣaś ca śukradoṣāt || tvagdoṣas saṃgo tipravṛttir vā malānāṃ malāyatanadoṣāt || indriyāṇām ayathā pravṛttir apravṛttir vā
indriyāyatanadoṣād ity eṣa samāso vistaraṃ nimittāni caiṣām pratirogam vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra ||
kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatāṃ
yatra saṅgaḥ savaiguṇyād vyādhis tatropajāyate ||
kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatāṃ
yatra saṅgaḥ savaiguṇyād vyādhis tatropajāyate ||
bhūyo tra jijñāsyate | kim vātapittaśleṣmaṇāṃ jvarātīsārādīnāñ ca nityaṃ saṃśleṣaḥ paricchedo veti | yadi nityaṃ
saṃśleṣaḥ syān nityāturā eva sarvaprāṇinaḥ syuḥ | athāpy
anyathābhāvo vātādīnāṃ jvarādīnāñ cānyatra varttamānasyānyasya liṅgan na
bhavatīti kṛtvā vātādayo jvarādīnāṃ mūlānīti tan naḥ || atrocyate
|| doṣāṃ pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti || atha ca nityaṃ
sambandhaḥ yathā hi vidyudvātāśanivarṣaṇyākāśaṃ pratyākhyāya na bhavanti | saty apy ākāśe kadācic ca
na bhavanti | atha ca nimittato bhavanti | taraṅgabudbudādayaś codakaviśeṣāḥ
digital_image evam vātādīnāṃ jvarādīnāñ ca na
nityasaṃśleṣo na vicchedaḥ | śāśvatikaḥ | atha ca nimittataḥ
tebhya evo
pa
t
pattir iti ||
vikāram parimāṇañ ca saṅkhyā caiṣām pṛthak pṛthak |
vistareṇottare tantre sarvā bādhāṃm pracakṣmaha| iti ||
vistareṇottare tantre sarvā bādhāṃm pracakṣmaha| iti ||
24 || ❈ ||
digital_image 23v1c
athāto ṣṭavidhaśastrakarmavidhiniścayam vyākhyāsyāmaḥ ||
chedyās tu
bhagandarārśorbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakamedogranthiśleṣmanimittāś cāmas tathā
māṃsasirāsnāyukothamāṃsakandīmāṃsāsthigatam api ca śalyam uttavaḥ śataponako
jatumaṇir valmīkamadhūṣodhimāṃsaḥ māṃsasaṃghātagalaśuṇḍikā ity evam ādayo vikārāḥ
||
bhedyās tu sarvajamṛte vidradhyanuśayī pramehapiṭakā granthayaś
ca visarpāś cāditas trayas trayo vṛddhayaś ca vidārikāvamanthau
puṣkarikānāḍyastanarogāś ca sahopadaṃśaiḥ śophāś cāsarvasarāḥ prāyaśaḥ
kṣudrarogās tathā tālupuppuṭatuṇḍikerīgilāyuprabhṛtayo ntaḥ
pūyaśalyāḥ pañca medaḥsamutthā aśmarīhetor bastiś ca
||
lekhyāś catasro rohiṇyaḥ
vraṇanetravarmādyadhijihvopajihve māṃsocchrayaḥ kilāso
dantavaidarbhaḥ pañca medojāś ca ||
vedhyās tu sirodaravṛddhiprabhṛtayaḥ ||
eṣyās tu gatimanto vraṇā nāḍyaḥ śalyāni ca || āharttavyās tu dantāntaḥ śarkarāśmarīmūḍhagarbhakarṇṇamalaśalyāni
pādaśarkarā ca ||
visrāvyo vidradhiḥ sarvo bhaved anyatra sarvajāt ||
kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śophaś cāpy ekadeśajaḥ ||
pālyāmayā ślīpadāni viṣaduṣṭaś ca śoṇitam |
pālyāmayā ślīpadāni viṣaduṣṭaś ca śoṇitam |
arbudāni visarpāś ca granthayaś cāditaś ca ye ||
trayas trayas te viśrāvyā stanarogās tathaiva ca |
trayas trayas te viśrāvyā stanarogās tathaiva ca |
sauṣiraḥ kaṇṭhaśālūkāḥ kaṇṭakāḥ kṛmidantakaḥ
dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ |
dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ |
pittāsṛkkaphajāś cyauṣṭhyāḥ kṣudrarogāś ca bhūyaśaḥ ||
sīvyā medaḥsamutthās tu bhitvā vilikhitaṃ tathā |
sīvyā medaḥsamutthās tu bhitvā vilikhitaṃ tathā |
kaphagranthir alpapāliḥ karṇṇasadyovraṇaś ca yaḥ ||
śirolalāṭākṣikṛṭakarṇṇeṣv anāsāgaṇḍakṛkāṭikā | bāhūdarasphikṣāyuprajananamuṣkādiṣu pradeseṣv acaleṣu māṃsavatsu ca śīvyet | janukurparajaṃghādiṣu pracaleṣv alpamāṃseṣu na sīvyet | vāyunirvāhino ntalohitaśalyāḥ saviṣāṃś ca tatra vāsīvyaṃ vraṇam abhisamīkṣya celāsthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīny apohotkṛtyākṛṣya yathāsthānaṃ sthāyayitvā snāyusūtravālānāṃ manyatamena sīvyet | saṇāśmantakamūrvātaśīnāṃvavā
valkalaiḥ | sūcyas tu tisra upadiśyante | dvyaṅgulā tryaṅgulādigital_image dhanuvakreti | tatra
māṃsaleṣv avakāśeṣu tryasrāḥ satvāsthisv alpamāṃseṣu ca dvyaṅgulā
vṛttā yat kāmāsamayor marmasu ca dhanuvat cakrārdhaṃ tṛtīyāṃguleti ||
phuṇi kātūnasevanyāveṃllitakaṃ
rajagranthibandhaṃ ceti | samāsena sevanavikalpāḥ | teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ teṣāṃ prahāram āsādyopayogāṃ
budhyāvekṣya na cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛṣṭām alpagrāhiṇīm atibahu
grāhiṇīm vā sūcīm pātayet ||
bhavati cātra ||
dūre nipatitābādhaṃ sannikṛṣṭe viluñcanaṃ |
alpagrahāt tadvad eva vraṇe kuryād atas tyajet ||
samyak sīvitam avekṣya madhughṛtayutair añjanamadhukalodhrapriyaṅguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥ pratisārya bandhenopacaret | ||
śirolalāṭākṣikṛṭakarṇṇeṣv anāsāgaṇḍakṛkāṭikā | bāhūdarasphikṣāyuprajananamuṣkādiṣu pradeseṣv acaleṣu māṃsavatsu ca śīvyet | janukurparajaṃghādiṣu pracaleṣv alpamāṃseṣu na sīvyet | vāyunirvāhino ntalohitaśalyāḥ saviṣāṃś ca tatra vāsīvyaṃ vraṇam abhisamīkṣya celāsthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīny apohotkṛtyākṛṣya yathāsthānaṃ sthāyayitvā snāyusūtravālānāṃ manyatamena sīvyet | saṇāśmantakamūrvātaśīnāṃ
bhavati cātra ||
dūre nipatitābādhaṃ sannikṛṣṭe viluñcanaṃ |
alpagrahāt tadvad eva vraṇe kuryād atas tyajet ||
samyak sīvitam avekṣya madhughṛtayutair añjanamadhukalodhrapriyaṅguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥ pratisārya bandhenopacaret | ||
bhavati cātra ||
etad aṣṭavidhaṃ karmma samāsena prakīrttitaṃ |
cikitsiteṣu kārtsnyena vistaras tasya vakṣyate ||
etad aṣṭavidhaṃ karmma samāsena prakīrttitaṃ |
cikitsiteṣu kārtsnyena vistaras tasya vakṣyate ||
hīnātiriktan tiryak ca gātracchedanam ātmanaḥ
|
etāś catasro ṣṭavidhe karmmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ ||
etāś catasro ṣṭavidhe karmmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ ||
ajñānalobhāhitavākyayogair
bhayapramohair aparaiś ca bhāvaiḥ |
vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan
saśeṣadoṣāṃ kurute vikārān ||etāś
catasro ṣṭavidhe karmmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ ||
ajñānalobhāhitavākyayogair bhayapramohair aparaiś ca bhāvaiḥ | vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan ||
bhayapramohair aparaiś ca bhāvaiḥ |
vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan
saśeṣadoṣāṃ kurute vikārān ||
taṃ kṣāraśastrāgnibhir auṣadhaiś ca
bhūyo bhiyuñjan tam ayuktiyuktaṃ |
jijīviṣur dūrata eva vaidyam
vivarjayed ugraviṣāhitulyam ||
bhūyo bhiyuñjan tam ayuktiyuktaṃ |
jijīviṣur dūrata eva vaidyam
vivarjayed ugraviṣāhitulyam ||
tad eva yuktaṃ tv atimarmasandhīṃ
hiṃsyāt sirā snāyum athāsthi caiva |
mūrkhaprayuktam puruṣaṃ kṣaṇena
prāṇair viyuñjyād atha vā kadācit ||
hiṃsyāt sirā snāyum athāsthi caiva |
mūrkhaprayuktam puruṣaṃ kṣaṇena
prāṇair viyuñjyād atha vā kadācit ||
bhramaḥ pralāpaḥ patanam pramoho
viceṣṭanaṃ līyanam uṣṇatā ca |
suptāṅgatā mūrchanam ūrdhvavātaḥ |
tīvrā rujo vātakṛtāś ca tās tāḥ ||
viceṣṭanaṃ līyanam uṣṇatā ca |
suptāṅgatā mūrchanam ūrdhvavātaḥ |
tīvrā rujo vātakṛtāś ca tās tāḥ ||
māṃsodakābhaṃ rudhitañ ca gacchet
sarvendriyārthoparamas tathaiva |
daśārdhasaṃkhyeṣv atha vikṣateṣu
sāmānyato marmmasu liṅgam uktaṃ ||
sarvendriyārthoparamas tathaiva |
daśārdhasaṃkhyeṣv atha vikṣateṣu
sāmānyato marmmasu liṅgam uktaṃ ||
surendragopapratimam prabhūtaṃ
raktaṃ sravet tatkṣatajaś ca vāyuḥ |
karoti rogāṃ vividhāṃ yathoktāṃ sirāsu chinnāsv atha vikṣatāsu ||
raktaṃ sravet tatkṣatajaś ca vāyuḥ |
karoti rogāṃ vividhāṃ yathoktāṃ sirāsu chinnāsv atha vikṣatāsu ||
kaubjaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ
kriyāsv aśaktis tumulā rujaś ca |
cirād vraṇo rohati yasya cāpi
taṃ snāyuviddhaṃ manujam vyavasyet ||
kriyāsv aśaktis tumulā rujaś ca |
cirād vraṇo rohati yasya cāpi
taṃ snāyuviddhaṃ manujam vyavasyet ||
śophābhivṛddhis tumulā rujaś ca
balakṣayaḥ sarvata eva śophaḥ |
kṣateṣu sandhiṣv acalācaleṣu
syāt sarvakarmoparamaś ca liṅgaṃ ||
balakṣayaḥ sarvata eva śophaḥ |
kṣateṣu sandhiṣv acalācaleṣu
syāt sarvakarmoparamaś ca liṅgaṃ ||
ghorā rujo yasya niśādineṣu
sarvāsv avasthāsu ca naiti śāntim |
bhiṣag vipaścid vidigital_imageditārthasūtras
tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
sarvāsv avasthāsu ca naiti śāntim |
bhiṣag vipaścid vidigital_imageditārthasūtras
tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
yathāsvam etāni vibhāvayec ca
liṅgāni marmasv abhitāḍiteṣu |
pāṇḍur vivarṇṇaḥ sparśan na veti
yo māṃsamarmāaṇy
abhitāḍitaḥ saḥ ||
liṅgāni marmasv abhitāḍiteṣu |
pāṇḍur vivarṇṇaḥ sparśan na veti
yo māṃsamarm
ātmānam evātijaghanyakārī
śastreṇa yo hiṃsati karmma kurvan |
tam ātmavān ātmanudaṅ kuvaidyaṃ
vivarjayed āyur abhīpsamānaḥ ||
śastreṇa yo hiṃsati karmma kurvan |
tam ātmavān ātmanudaṅ kuvaidyaṃ
vivarjayed āyur abhīpsamānaḥ ||
tiryakpraṇihite śastre doṣāḥ purvam udāhṛtāḥ
|
tasmāt pariharaṃhaṃ doṣāṃ kuryāc
chastranipātanaṃ ||
tasmāt pariharaṃ
mātaram pitaram putrām bāndhavān api cāturaḥ
|
apy etāñ chaṅkate nityaṃ vaidye viśvāsam eti ca ||
apy etāñ chaṅkate nityaṃ vaidye viśvāsam eti ca ||
visṛjaty ātmanātmānaṃ na cainam pariśaṅkate |
tasmāt putravad eveha pālayed āturam bhiṣak ||
tasmāt putravad eveha pālayed āturam bhiṣak ||
karmmaṇā kaścid ekena dvābhyāṅ kaścit tribhis tathā |
vikāraḥ sādhyate kaścic caturbhir api karmmabhiḥ || 25 || ❈ ||
digital_image 24v
vikāraḥ sādhyate kaścic caturbhir api karmmabhiḥ || 25 || ❈ ||
digital_image
athātaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
atha śala hiṃsāyāṃ dhātuḥ tasya yatpratyayasya śalyam iti rūpam
bhavati |
tad dvividhaṃ śārīram āgantukaś ca
śārīrāgantavaś ca sarvaśarīrābādhā ihopadṛśyanta ity ataḥ śalyaśāstraṃ ||
tatra śārīrāṇi dantanakharomādīni | dhātavo nnaṃ malā
doṣāś ca duṣṭāḥ āgantūni śarīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvāḥ
duḥkhaṃ duḥkham utpādayanti ||
bhavati cātra || śarīre sarvaśalyānāṃ gatayaḥ pañcadhā smṛtāḥ | ṛjvāgatam avāñcīnaṃ tiryag
ūrdhvam adhogataṃ ||
tāni tu yadā vegakṣayāt pratīghātād vā tvagādiṣu vraṇavastuṣv atiṣṭhante | dhamanīsrotosthipesīvivaraprabhṛtiṣu
vā śarīrapradeśeṣu tatra lakṣaṇam ucyamānam upadhārayasva |
śyāvam piṭakācitaṃ śophavedanāvantaṃ muhurmuhuḥ śoṇitāsrāviṇam
budbudavad udgatam mṛdumāṃsaṃñ ca vraṇañ jānīyāt saśalyo yam iti | sāmānyato
lakṣaṇam uktaṃ | viśeṣas tvaggate vivarṇṇāḥ śopho bhavanty āyataḥ
kaṭhinaś ca | māṃsagate śophābhivṛddhir asaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣaprapākau ca māṃsānām peśyantaragate py evaṃ coṣaśoṣavarjjaṃ | sirāgate
cādhmānaṃ śūlañ ca | snāyugate snāyujālāvakṣepaṇaṃ | srotogate
srotamīsāṃś ca karmaguṇahāniḥ | dhamanīgate
saphenaṃ saraktam īrayan samīraṇaḥ saśabdo
nirgacchaty aṅgamardapipāsā hṛllāsaś ca | asthigate
vividhavedanāprādurbhāvaḥ saśophaś ca | asthivivaragate tv asthicūrṇṇapūrṇṇatā saṃharṣo
vegavāṃś ca | sandhigate py evaṃ ceṣṭoparamaś ca | koṣṭhagate tv
āṭopānāho purīśāhāradarśanāni ca vraṇamukhād bhavanti | marmagate tu
marmaviddhavad ācakṣate | sūkṣmagatiṣu śalyeṣv etāny eva
lakṣaṇāni vispaṣṭāni bhavanti |
mahānty alpāni vā śuddhadedigital_image 24v7
digital_image 26r1
digital_imageṣicya sthirībhūtaṃ śalyam uddharet ||
ajātuṣaṃ jatunā liptayā pūrvakalpenāsthiśalyam anyad
vā tirya saktam avekṣyañ ca keśoṇḍuvaṃ dṛḍhaikadīrghasūtrabandhana kṛtvā dravabhaktopahitaṃ pāyayed ākaṇṭhāc ca pūrṇṇakoṣṭham vāmayet vamataś ca
śalyaikadeśasaktaṃ sūtraṃ anyad vā sahasā tv ākṣipet | mṛdunā
dantadhāvanakūrcakenāharet | praṇuded vāntaḥkṣatakaṇṭhāya ca madhusarpirlehaṃ prayacchet
triphalācūrṇṇam vā madhuśarkkarāmiśraṃ udakapūrṇṇam avāñcchirasam avapīḍayet
| dhunuyād vāmayec ca grāsaśalye tu kaṇṭhasakte niḥśaṅkam
anavabaddhaṃ skandhe muṣṭino nihanyāt snehasukhodakaṃ vā pāyayet
||
bhavati cātra ||
śalyākṛtiviśeṣāṃś ca sthānañ cāvekṣya naikadhā |
tathā yantrapṛthaktvañ ca samyak chalyam athāharet ||
śalyākṛtiviśeṣāṃś ca sthānañ cāvekṣya naikadhā |
tathā yantrapṛthaktvañ ca samyak chalyam athāharet ||
karṇṇavanti ca śalyāni duḥkhāny āharaṇe viduḥ |
ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ ||
ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ ||
etair upāyaiḥ śalyan tu naiva ni
hārya
te yadi |
matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet ||
matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet ||
śophapākau rujaś cogrāḥ kuryāc
chalyam anirhṛtam |
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi tasmād yatnād vinirhared iti || 27 || ❈ ||
digital_image 26r
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi tasmād yatnād vinirhared iti || 27 || ❈ ||
digital_image 26r4
athāto viparītavraṇavijñānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā yathā |
khyāpayanti bhaviṣyatvaṃriṣṭāni
maraṇan tathā ||
khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ
tāni saukṣmyāt pramādād vā tathaivāśu vyatikramāt |
gṛhyante nodgatāny ajñair mumūrṣor na tv asambhavāt ||
gṛhyante nodgatāny ajñair mumūrṣor na tv asambhavāt ||
dhruvaṃ hi riṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇais tat kilāmalaiḥ |
rasāyanatapojapyatatparair vā nivāryate ||
rasāyanatapojapyatatparair vā nivāryate ||
nakṣatrapīḍā bahudhā yathā kālād
vipacyate |
riṣṭapākan tathā kecit bruvate bahavo janāḥ ||
riṣṭapākan tathā kecit bruvate bahavo janāḥ ||
asiddhim prāpnuyāl loke pratikurvaṅ gatāyuṣaḥ |
tasmād yatnena riṣṭāni lakṣayet kuśalo bhiṣak ||
tasmād yatnena riṣṭāni lakṣayet kuśalo bhiṣak ||
gandhavarṇṇarasādīnāṃ viśeṣāṇāṃ svabhāvataḥ ||
vaikṛtaṃ yat tad ācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇaṃ ||
vaikṛtaṃ yat tad ācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇaṃ ||
kaṭus tīvraś ca visraś ca gandhas tu pavanādibhiḥ |
lohagandhis tu raktena vyāmiśraḥ sānnipā
ti
kaḥ ||
lohagandhis tu raktena vyāmiśraḥ sānnipā
lājātasītailasamāḥ kiñcid visrāś ca gandhataḥ |
jñeyāḥ prakṛtigandhā
ḥ syur a
to nyad gandhavaikṛtam ||
jñeyāḥ prakṛtigandhā
madyājyayoḥ sumanasāṃ padmacandanayor api |
sugandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇām vraṇāḥ smṛtāḥ ||
sugandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇām vraṇāḥ smṛtāḥ ||
śvavājimūṣikādhvāṃkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ |
sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ ||
sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ ||
kuṃkumadhyāmakāaṃguṣṭhasavarṇṇāḥ pittajāś ca ye
na dahyante na śuṣyanti varjayet tān vicakṣaṇaḥ ||
na dahyante na śuṣyanti varjayet tān vicakṣaṇaḥ ||
kaṇḍūmantaḥ sthidigital_imagerāḥ snigdhāḥ śvetāḥ kaphanimittajāḥ |
dahyante vedanāvanto bhiṣak tān api varjayet ||
dahyante vedanāvanto bhiṣak tān api varjayet ||
kṛṣṇā ye tv aruṇāsrāvā vātajā marmatāpinaḥ |
svalpām api na kurvanti rujan tān api varjayet ||
svalpām api na kurvanti rujan tān api varjayet ||
kṣveḍanti ghurghurāyanti jvalantīva ca ye vraṇāḥ
tvaṅmāṃsasthāś ca pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye ||
tvaṅmāṃsasthāś ca pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye ||
ye tv amarmasvasaṃbhūtā bhavanty
atyarthavedanāḥ |
dahyante cāntaratyarthaṃ bahiś śītāś ca ye vraṇāḥ ||
dahyante cāntaratyarthaṃ bahiś śītāś ca ye vraṇāḥ ||
dahyante bahir atyarthaṃ bhavanty antaś ca śītalāḥ |
śaktikuntadhvajarathā vājivāraṇapakṣiṇaḥ ||
śaktikuntadhvajarathā vājivāraṇapakṣiṇaḥ ||
yeṣu cāpy avabhāseyuḥ prāsādākṛtayas tathā |
cūrṇṇāvakīrṇṇā iva ye bhānti cānavacūrṇṇitāḥ ||
cūrṇṇāvakīrṇṇā iva ye bhānti cānavacūrṇṇitāḥ ||
prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ |
pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāñ ca marmasu ||
pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāñ ca marmasu ||
kriyābhiḥ samyag ārabdhā na siddhyanti ca ye
vraṇāḥ |
varjayed api tāṃ prājñaḥ saṃrakṣann ātmano yaśaḥ || 28 || ❈ ||
digital_image 26v
varjayed api tāṃ prājñaḥ saṃrakṣann ātmano yaśaḥ || 28 || ❈ ||
digital_image 26v
praśastaṃ haṃsa
ru
taṃ nṝṇām vācaś ca hṛdayaṃ priyāḥ |
āsthitā vā na
bho
veśmadhvajatoraṇavedikāḥ ||
athāto viparītadūtasvapnadarśanīyam
vyākhyāsyāmaḥ ||
dūtadarśanasambhāṣā veśaceṣṭitam eva ca |
ṛkṣavelā tithiś caiva nimitta śakuno nilaḥ ||
ṛkṣavelā tithiś caiva nimitta śakuno nilaḥ ||
gehe vaidyasya vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitaṃ |
kathayanty āturagataṃ śubham vā yadi vāśubham ||
kathayanty āturagataṃ śubham vā yadi vāśubham ||
pāṣaṇḍāśramavarṇṇānāṃ savarṇṇāḥ karmmasiddhaye |
ta eva viparītāḥ syu dūtāḥ karmavipattaye ||
ta eva viparītāḥ syu dūtāḥ karmavipattaye ||
napuṃsakaḥ strī bahavo nyathā kāryānusūyakāḥ |
gardabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyaayos tathā ||
gardabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyaayos tathā ||
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ
|
pāṣadaṇḍāyudhadharā śuklaitaranivāsanaḥ ||
pāṣadaṇḍāyudhadharā śuklaitaranivāsanaḥ ||
ārdrajīrṇṇāvasavyekamalinodhva
ta
vāsasaḥ |
nyūnādhikāṅgātikṛṣṇā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||
nyūnādhikāṅgātikṛṣṇā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||
rūkṣaniṣṭhuravaktāras tv amaṅgalyābhidhāyinaḥ
|
chindantas tṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāstanam ||
chindantas tṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāstanam ||
vastrāntānāmikākeśanakharoma
ṃ
daśāṃ
spṛśan |
likhanto vā mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ |
likhanto vā mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ |
tailakarddamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ ||
phalaṃ pakvam asāram vā gṛhītvā
nyac ca
tadvidhaṃ |
phalaṃ pakvam asāram vā gṛhītvā
nakhair nakhāṅkarañ cāpi kareṇa caraṇan tathā
|
upānaccarmahastā vā vikṛtāḥ vyādhipīḍitāḥ |
upānaccarmahastā vā vikṛtāḥ vyādhipīḍitāḥ |
vāmācārā rudanto vā śvāsino
vikṛtekṣaṇāḥ ||
yāmyān diśaṃ prāñjalayo viṣam aikapadaiḥ sthitā |
yāmyān diśaṃ prāñjalayo viṣam aikapadaiḥ sthitā |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ ||
dakṣiṇābhimukhaṃ deśe maline krūrakarmmiṇaṃ |
dakṣiṇābhimukhaṃ deśe maline krūrakarmmiṇaṃ |
bhūmau śayānaṃ nagnaṃ vā vegotsargeṣu vāśuciṃ ||
prakīrṇṇakeśam abhyaktaṃ svinnam viklavam eva vā |
prakīrṇṇakeśam abhyaktaṃ svinnam viklavam eva vā |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ
pitrye vā bahukārye vā tathā cotpātadarśane |
pitrye vā bahukārye vā tathā cotpātadarśane |
madhyādigital_image…rdharātre vā sandhyayoḥ kṛttikāsu vā |
ārdrāśleṣāmaghāmūlāpūrvāsu bharaṇīṣu vā |
ārdrāśleṣāmaghāmūlāpūrvāsu bharaṇīṣu vā |
navamyām atha ṣaṣṭhyām vā pakṣasandhidineṣu vā |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ
|
garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyaṃ samāgatāḥ |
garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyaṃ samāgatāḥ |
ta eva kapharogeṣu karmmasiddhikarāḥ smṛtāḥ |
etena śeṣa vyākhyātaṃ svabudhyā vibhajed bhiṣak |
etena śeṣa vyākhyātaṃ svabudhyā vibhajed bhiṣak |
raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca |
praśasto jalasaṃrodho vaidyāturasamāgamaḥ |
praśasto jalasaṃrodho vaidyāturasamāgamaḥ |
evam vibhāgam vijñāya śeṣam budhyeta paṇḍitaḥ
|
śuklavāsāḥ śucigauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ |
śuklavāsāḥ śucigauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ |
svasyāñ jātau svagotro vā
dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ |
goyānenāgatas tuṣṭaḥ padbhyām vā kliṣṭaceṣṭitaḥ |
goyānenāgatas tuṣṭaḥ padbhyām vā kliṣṭaceṣṭitaḥ |
dhṛtimāṃś ca vidhijñaś ca kālajñaḥ
pratipattimāṃ |
alaṅkṛto maṅgalavāg dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ |
alaṅkṛto maṅgalavāg dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ |
svastham prāṅmukha māsīnaṃ same deśe śucau śuciṃ |
upagacchanti ye vaidyaṃ te ca kāryakarāḥ smṛtāḥ ||
upagacchanti ye vaidyaṃ te ca kāryakarāḥ smṛtāḥ ||
māṃsakumbhodakacchattravipravāraṇagovṛṣāḥ |
śuklavarṇṇāś ca pūjyante prasthāne darśanāgatāḥ |
śuklavarṇṇāś ca pūjyante prasthāne darśanāgatāḥ |
strī putriṇīṃ savatsā
gaur vardhamānam alaṅkṛtāḥ |
kanyā matsyāḥ phalañ
cā
maṃ svastīkā modakā dadhi |
kanyā matsyāḥ phalañ
hiraṇyākṣatapātram vā ratnāni sumano nṛpa |
apraśāntabalo vājī haṃsaś cāśaḥ śikhī tathā |
apraśāntabalo vājī haṃsaś cāśaḥ śikhī tathā |
brahmadundubhipuṇyāhaḥ śaṅkhaveṇurathasvanāḥ |
siṃhameghaninādaiāś ca heṣitaṅ gajabṛṃhitaṃ
siṃhameghaninādaiāś ca heṣitaṅ gajabṛṃhitaṃ
āsthitā vā na
dikṣu
śastā
su vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato nugāḥ |
vāmā vā dakṣiṇā vāpi śakunāḥ karmmasiddhaye |
vāmā vā dakṣiṇā vāpi śakunāḥ karmmasiddhaye |
śuṣke sanihate patre vallīnaddhe sakaṇṭake |
vṛkṣe tha vāśmabhasmāsthibhūtuṣāṃgārapāṃśuṣu |
vṛkṣe tha vāśmabhasmāsthibhūtuṣāṃgārapāṃśuṣu |
caityavalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvanāḥ |
purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ |
purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ |
puṃsaṃjñāḥ pakṣiṇo vāmāḥ strīsaṃjñā dakṣiṇāḥ
śubhāḥ |
dakṣiṇād vāmagamanaṃ praśastaṃḥ śvasṛgālayoḥ |
dakṣiṇād vāmagamanaṃ praśastaṃ
cāśakauśikayor evan nobhayaṃ śasasarpayoḥ
||
darśanam vā rutam vāpi na godhākṛkalāsayoḥ
dūtair aniṣṭais tulyānām aśastaṃ darśanaṃ nṛṇāṃ |
kulatthatilakarpāsatuṣapāṣāṇabhasmanān |
kulatthatilakarpāsatuṣapāṣāṇabhasmanān |
pātraṃ neṣṭaṃ tathāṅgāratailakardamapūritaṃ |
vinā surayā
rām vā
madyānāṃ pūrṇṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ |
vinā su
digital_imageśavakāṣṭhapalāṣānāṃ rūḍhānām pathi
saṅgamāḥ |
neṣyante patitāntasthadīnāndharipavas tathā |
neṣyante patitāntasthadīnāndharipavas tathā |
mṛduḥ śīto nukūlaś ca sugandhiś
cānilaḥ śubhaḥ |
kharoṣṇo niṣṭhagandhaś ca pratilomo na śasyate |
kharoṣṇo niṣṭhagandhaś ca pratilomo na śasyate |
graṃthyarbudādiṣu sadā
cchedaśabdas tu pūjitaḥ |
vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdas tathaiva ca |
vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdas tathaiva ca |
raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaḥ praśasyate |
daurmanasyañ ca vaidyasya yātrāyāṃ naiva pūjitaṃ |
daurmanasyañ ca vaidyasya yātrāyāṃ naiva pūjitaṃ |
praveśy__e py evam etat syād
avekṣya ca yathāturaṃ |
pratidvāre gṛhe cāsya idam bhūyo na pūjyate ||
pratidvāre gṛhe cāsya idam bhūyo na pūjyate ||
bhāṇḍānāṃ saṃkarasthānāṃ sthānasañcaraṇan tathā |
nikhātotpāṭanam bhaṅgaḥ śastrāṇān nirgamas tathā |
nikhātotpāṭanam bhaṅgaḥ śastrāṇān nirgamas tathā |
vaidyāsanāvasādo vā āturo vāpy adhomukhaḥ |
vaidyaṃ saṃbhāṣate ṅgāni kuḍyam āstaraṇāni vā |
vaidyaṃ saṃbhāṣate ṅgāni kuḍyam āstaraṇāni vā |
anusṛjya dhunuyād vā pragṛhītaśiras tathā |
hastaṃ vākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi |
hastaṃ vākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi |
na sa sidhyati vaidyo pi gṛhe yasya na
pūjyate ||
vaidyam muhurmuhuḥ pṛcchan mārṣṭi vā svāṅgam āturaḥ |
bhūyaḥ sampūjyate yasya gṛhe vaidyaḥ sa
sidhyati |
śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣv aśubhaṃ hy aśubheṣu ca |
śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣv aśubhaṃ hy aśubheṣu ca |
āturasya dhruvan tasmād dūtādīṃ samparīkṣayet
||
svapnān ataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca |
svapnān ataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca |
paśyanti suhṛdo yāṃs tu svapnāṃ svayam athāpi vā |
snehābhyaktaśarīrasya karabhavyāḍagardabhaiḥ |
snehābhyaktaśarīrasya karabhavyāḍagardabhaiḥ |
varāhair mahiṣair vāpi yo yāyād dakṣiṇāmukhaṃ |
kṛṣṇā raktāmbaradharā hasantī muktamūrdhajāḥ |
kṛṣṇā raktāmbaradharā hasantī muktamūrdhajā
yam vā karṣati badhvā strī hasantan dakṣiṇāmukham |
ante nivāsibhir yo vā py ākṛṣyed dakṣiṇāmukhaṃ |
ante nivāsibhir yo vā py ākṛṣyed dakṣiṇāmukhaṃ |
pariṣvajeyur
yaṃ cā
pi pretāḥ pravrajitā
n ta
s ta
thā |
āghrāyyate yaś ca muhuḥ śvāpadair vikṛtānanaiḥ |
āghrāyyate yaś ca muhuḥ śvāpadair vikṛtānanaiḥ |
piben madhu ca tailañ ca yo vā paṅke vasīdati |
paṅkapradigdhagātro vā nṛtyed vātha haseta vā |
paṅkapradigdhagātro vā nṛtyed vātha haseta vā |
nirambaraś ca yo raktāṃ dhārayec chirasā srajaṃ |
yasya vaṃśo nalo vāpi vṛkṣo vorasi jāyate |
yasya vaṃśo nalo vāpi vṛkṣo vorasi jāyate |
mastakādyaś ca tālo vā ucchritā
veṇuvīrudhaḥ |
yam vā matsyo grased yo vā jvalanaṃ pravise naraḥ |
parvatāṇgrāt pated yo vā svabhre vā tamasāvṛte |
parvatāṇgrāt pated yo vā svabhre vā tamasāvṛte |
hriyate srotasā yo vā
yo vā
mauṇḍyam avāpnuyāt ||
parājīyeta yuddhair vā …kādyair vābhibhūyate |
parājīyeta yuddhair vā …kādyair vābhibhūyate |
patanan tārakādīnāṃ praṇāśo dīpacakṣuṣoḥ |
yaḥ paśyed devatānām vā prakampam patanan tathā |
yaḥ paśyed devatānām vā prakampam patanan tathā |
yasya ccharddir vireko vā daśanā prapatanti vā |
śālmaliṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakaṃ |
śālmaliṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakaṃ |
puṣpāḍhyaṃ kovidāram vā citām vā yo dhirohati |
karpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tidigital_image 28rlān ||
karpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tidigital_image 28rlān ||
svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyum arcchati
||
yathāsvam prakṛtisvapno vismṛto vihatas tathā
|
cintākṛto divā yaś ca bhavanty aphaladās tu te ||
cintākṛto divā yaś ca bhavanty aphaladās tu te ||
jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyan tu śoṣiṇāṃ |
unmāde rākṣasaiḥ pretair apasmāre tu nartanaṃ |
unmāde rākṣasaiḥ pretair apasmāre tu nartanaṃ |
mehātisāriṇān toyasnehapānan tu kuṣṭhinaḥ |
gulme tu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrdhni śiroruji |
gulme tu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrdhni śiroruji |
pipāsāśvāsayor adhvā cchardyāṃ śaṣkulibhakṣaṇaṃ |
haridraṃ bhojanam vāpi yad bhavet pāṇḍurogiṇaḥ |
haridraṃ bhojanam vāpi yad bhavet pāṇḍurogiṇaḥ |
raktapittī pibed yaś ca śoṇitaṃ sa vinaśyati |
devāṃ dvijāṃ govṛṣabhāṃ jīvataḥ suhṛdo nṛpāṃ |
devāṃ dvijāṃ govṛṣabhāṃ jīvataḥ suhṛdo nṛpāṃ |
samṛddham agniṃ sādhūṃś ca nirmalāni jalāni
ca |
paśyet kalyāṇabhāvāya vyādher apagamāya ca |
paśyet kalyāṇabhāvāya vyādher apagamāya ca |
māṃsam matsyaṃ srajaḥ śvetā vāsāṃsi ca
phalāni ca |
labhate dhanalābhāya vyādher apagamāya ca |
labhate dhanalābhāya vyādher apagamāya ca |
nadīnadasamudrāṃś ca kṣubhitāṃ nirmalodakāṃ |
taret kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca |
taret kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca |
prāsādāṃ saphalāṃ vṛkṣāṃ vāraṇāṃ parvatāṃs tathā |
āruhed dravyalābhāya vyādher apagamāya ca
||
īdṛgvidhāñ chubhān yo nvai svapnāṃ paśyet sadāturaḥ |
sa dīrghāyur iti khyātas tasmai karma samācared iti || 29 || ❈ ||
digital_image 28r
sa dīrghāyur iti khyātas tasmai karma samācared iti || 29 || ❈ ||
digital_image 28r
|
yo
jyotsnādarśatoyeṣu yaś ca
cchāyāñ cana paśyati |
paśyaty ekāṅgahīnām vā vikṛtām vānyasatvajāṃ |
athātaḥ paṃcendriyārthavipratipattiṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
śarīraśīlayor yasya prakṛtir vikṛtir bhavet |
tada
ā
riṣṭaṃ samāsena vyāsatas tu nibodha me ||
tad
śṛṇoti vidigital_imagevidhān śabdān yo vidyān asato bahūn |
samudrapurameghānām asampattau ca tāṃ svanāṃ |
samudrapurameghānām asampattau ca tāṃ svanāṃ |
tāṃ svanām vā na gṛhṇīte gṛhṇīte cānyaśabdavat
|
grāmāraṇyasvanāṃś cāpi gṛhṇāti viparītavat |
grāmāraṇyasvanāṃś cāpi gṛhṇāti viparītavat |
dviṣacchabdena ramate suhṛcchabdena kupyati
yac cākasmān na gṛhṇīte gatāsun taṃ pracakṣate |
yac cākasmān na gṛhṇīte gatāsun taṃ pracakṣate |
yat tūṣṇam iti gṛhṇāti śītam uṣṇañ ca śītavat |
sañjātaśītapiṭako yaś ca dāhena pīḍyate |
sañjātaśītapiṭako yaś ca dāhena pīḍyate |
uṣṇagātro tigātrañ ca yaḥ śītena pravepate |
prahārān nābhijānāti sa gaccheta
t
tu
yamālayam |
prahārān nābhijānāti sa gacche
pāṃsunaivāvakīrṇṇāni yaś ca gātrāṇi manyate |
varṇṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi ||
varṇṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi ||
snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajaṃte nīlamakṣikāḥ |
sugandho vāti cākasmāt taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ |
sugandho vāti cākasmāt taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ |
viparītena gṛhṇāti rasāṃ yaś copayojitāṃ |
kramopayuktāṃś ca rasān yasya doṣābhivṛddhaye |
kramopayuktāṃś ca rasān yasya doṣābhivṛddhaye |
yasya doṣāgnisāmyañ ca kuryur mithyopayojitā |
yo vā rasaṃ na samvetti taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ |
yo vā rasaṃ na samvetti taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ |
surabhiṃ durabhiṃ vetti durabhiṃ surabhīti ca
|
yo vā gandhan na gṛhṇāti śānte dīpe ca mānavaḥ |
yo vā gandhan na gṛhṇāti śānte dīpe ca mānavaḥ |
divā jyotīṃṣi yaś cāpi jvalitānīva paśyati |
rātrau candraṃ jvalantaṃ vā sūryam vā candravarccasaṃ |
ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍidguṇāṃ |
ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍidguṇāṃ |
taḍidvato guṇān
yac ca nirmale gagane ghanāṃ |
vimānayānaprāsādair yaś ca saṃkulam ambaraṃ |
vimānayānaprāsādair yaś ca saṃkulam ambaraṃ |
yaś cāpy anirmalaṃ mūrttim antarikṣe
prapaśyati |
dhūmanīhāravāsobhir āvṛtām iva medinīṃ |
dhūmanīhāravāsobhir āvṛtām iva medinīṃ |
pradīptam iva lokañ ca yo vāplutam ivāmbhasā
|
bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhir yaś ca paśyati |
bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhir yaś ca paśyati |
yo vā mayūrakaṇṭhābhaṃ vidhūmam vahnim īkṣate |
dhruvam ākāśagaṅgāṃ vā taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ
dhruvam ākāśagaṅgāṃ vā taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ
paśyaty ekāṅgahīnām vā vikṛtām vānyasatvajāṃ |
śvakākakaṅkagṛdhrāṇām pretānāṃ yakṣarākṣasāṃ
|
piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtān api |
piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtān api |
svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyum arcchati || ❈ ||
vraṇapraśnaṃ vraṇāsrāvaṃ kṛtyākṛtyavidhiṃ tathā |
vraṇapraśnaṃ vraṇāsrāvaṃ kṛtyākṛtyavidhiṃ tathā |
vyādhyuddeśīyam adhyāyaṃ śastrakarmāṣṭakaṃ
tathā |
praṇaṣṭaśalyavijñānaṃ śalyāpanayanam eva ca |
praṇaṣṭaśalyavijñānaṃ śalyāpanayanam eva ca |
viparītavraṇajñānaṃ dūtasvapnaviparyayaṃ |
paṃcendriyārthavibhrāntiṃ proktaṃ vai tṛtīyo daśa || ❈ ||
digital_image 28v
paṃcendriyārthavibhrāntiṃ proktaṃ vai tṛtīyo daśa || ❈ ||
digital_image 28v
athātaś cchāyāvipratipattim
vyākhyāsyāmaḥ ||
śyāvā lohitikā nīlāḥ pītikā vāpi
dehināṃ |
abhidravanti yañ chāyā sa parāsur asaṃśayaṃ |
abhidravanti yañ chāyā sa parāsur asaṃśayaṃ |
hrīr apakrāmati yataḥ digital_image 29rkāntismṛtidhṛtiśriyaḥ |
akasmād yaṃ bhajante ca sa parāsur asaṃśayam |
akasmād yaṃ bhajante ca sa parāsur asaṃśayam |
yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaś cordhan
tathottaraḥ |
ubhau vā jāmbavābhāsau sa parāsur asaṃśayam |
ubhau vā jāmbavābhāsau sa parāsur asaṃśayam |
āraktā daśanā yasya śyāvā vā syuḥ patanti vā |
khāñjanapratibho vāpi taṃ gatāyuṣam ādiśet |
khāñjanapratibho vāpi taṃ gatāyuṣam ādiśet |
kṛṣṇā snigdhāvaliptā vā jihvā śūnā ca yasya vai |
karkaśā ca bhaved yasya so cirād vijahāty asūn |
karkaśā ca bhaved yasya so cirād vijahāty asūn |
kuṭilā sphuṭitā vāpi śūnā vā yasya nāsikā |
bhagnā vā sphurate vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ |
bhagnā vā sphurate vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ |
saṃkṣipte viṣame stabdhe rakte supte ca locane |
yasya syātāṃ śrute vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ |
yasya syātāṃ śrute vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ |
na dhārayan__ti yaḥ
śīrṣan nāharanty annam āsyagaṃ |
ekāgradṛṣṭir mūḍhātmā sa parāsur asaṃśayaṃ |
ekāgradṛṣṭir mūḍhātmā sa parāsur asaṃśayaṃ |
balavān durbalo vāpi sammohaṃ yo dhigacchati
|
utthāpyamāno bahuśaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ |
utthāpyamāno bahuśaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ |
uttānaḥ sarvadā śete | pādau vi
kurute ca ya
ḥ |
viprasāraṇaśīlo vā sa parāsur asaṃśayaṃ |
viprasāraṇaśīlo vā sa parāsur asaṃśayaṃ |
śītapādakarocchvāsaḥ chinnaśvāsaś ca yo bhavet |
kākocchvāsaś ca yo martyaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ |
kākocchvāsaś ca yo martyaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ |
nidrā na cchidyate yasya yo vā jāgartti sarvadā |
muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeyaḥ sa jānatā |
muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeyaḥ sa jānatā |
parilihed uttaroṣṭham uṅgarāṃś ca karoti vā |
pretair vā bhāṣate sārdhaṃ sa parāsur asaṃśayaṃ |
pretair vā bhāṣate sārdhaṃ sa parāsur asaṃśayaṃ |
khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ pravarttate |
puruṣasyāviṣārttasya sa parāsur asaṃśayaṃ |
puruṣasyāviṣārttasya sa parāsur asaṃśayaṃ |
vātāṣṭhīlā tu hṛdaye yasyordhvam anuyāyinī |
rujānnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayaṃ |
rujānnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayaṃ |
ananyopadravakṛtaḥ pādaḥ śophaḥ
samutthitaḥ
puruṣaṃ hanti nārīñ ca mukhajo guhyajo dvayaṃ |
puruṣaṃ hanti nārīñ ca mukhajo guhyajo dvayaṃ |
atīsāro jvaro dhmānaṃ charddiḥ śūnāṅgameḍhratā |
kāsina svāsino vāpi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet |
kāsina svāsino vāpi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet |
svedo dāhaś ca balavāṃ hikkā śvāsaś ca mānavaṃ |
balavantam api prāṇair viyuñjanti na saṃśayaṃ |
balavantam api prāṇair viyuñjanti na saṃśayaṃ |
śyāvā jihvā bhaved yasya savyaṃ cākṣi nimajjati
mukhaṃ ca jāyate pūtir yasya taṃ parivarjayet |
mukhaṃ ca jāyate pūtir yasya taṃ parivarjayet |
netre cāmreṇa pūryete svidyete caraṇau tathā |
cakṣuś cākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ |
cakṣuś cākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ |
atimātraṃ laghūni syur
gātrāṇy atigurūṇi vā |
yasyākasmāt sa vijñeyo gantā caiva yamālayaṃ |
yasyākasmāt sa vijñeyo gantā caiva yamālayaṃ |
paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāś ca ye narāḥ |
piṣṭagandhāṃś ca ye vānti gatās te yamasādanaṃ |
piṣṭagandhāṃś ca ye vānti gatās te yamasādanaṃ |
yūkā lalāṭam āyānti balin nāśnanti vāyasāḥ |
yeṣāñ cāpi ratin nāsti gatās te yamasādanaṃ |
yeṣāñ cāpi ratin nāsti gatās te yamasādanaṃ |
jvarātīsāraśophā syur yasyānyonyāvasādinaḥ |
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya na sa śakyaś cikitsituṃ |
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya na sa śakyaś cikitsituṃ |
kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyair mṛṣṭair
hitais tathā |
annapānair nna sāsyete tasya mṛtyur upasthitaḥ |
annapānair nna sāsyete tasya mṛtyur upasthitaḥ |
pravāhikā śiraḥśūlaṃ kodigital_image 29vṣṭhaśūlaś ca dāruṇaḥ |
pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ |
pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ |
viṣameṇopacāreṇa karmabhiś ca purākṛtaiḥ |
anityatvāc ca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanam vrajet |
anityatvāc ca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanam vrajet |
pretā dūtāḥ piśācāś ca rakṣāṃsi vividhāni ca
|
maraṇīyan naran nityam upasarpanti sarvadā
maraṇīyan naran nityam upasarpanti sarvadā
tāni bheṣaja_vīryāṇi pratinighnanti
sarvadā |
tasmān mohāḥ kriyās sarvā bhavantīha gatāyuṣam iti || 31 || ❈ ||
digital_image 29v
tasmān mohāḥ kriyās sarvā bhavantīha gatāyuṣam iti || 31 || ❈ ||
folio 29v
athātaḥ svabhāvavipratipattiṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
svabhāvaprasiddhānāṃ śarīraikadeśānāṃm anyathātvaṃ maraṇāya tad yathā śuklānāṃ kṛṣṇatvaṃ
kṛṣṇānāṃ śuklatvaṃ | sthirāṇām mṛdutvaṃ calānām acalatvaṃ acalānāṃ calatvaṃ | pṛthūnāṃ
saṃkṣiptatvaṃ
saṃkṣiptānāṃ pṛthutvaṃ | dīrghāṇāṃ hrasvaṃ hrasvānān dīrghatā | apatanadharmiṇāṃ patanam akasmāc
chaityoṣṇasneharaukṣyaprastambhavaivarṇṇyāni apasarpaṇam aṅgānāṃ svebhyaḥ
sthānebhyaḥ
śarīraikadeśānāṃ mavasraṃsotkṣiptabhrāntapatitavimuktanirgamātigamagurulaghutvāni
pravālavarṇṇavyaṅgaprādurbhāvo vākasmāt sirāṇāṃ ca darśanaṃ
lalāṭe nāsāvaṃśe vā piṭakotpattiḥ
udakotpattir netrarogaṃ vināsrupravṛttir lalāṭe vā prabhātakāle
svedapravṛttiḥ | gomayacūrṇṇaprakāsasya rajaso darśanam uttamāṅge līyanam vā
kapotakaṅkagṛdhraprabhṛtīnāṃ mūtrapurīṣapravṛddhir
abhuñjanānāṃ stanamūlahṛdayoraḥsu ca śūlotpattayaḥ | madhye śūnatvam anteṣu parimlāyitvaṃ | viparyayo vā naṣṭahīnavikalavihṛtasvaraṃ
vā vivarṇṇapuṣpaprādurbhāvo
vā dantanakhaśarīreṣu puṣpadarśana
yasya cāpsu kaphaśakṛdretāṃsi nimajjaṃti yasya ca na dṛṣṭimaṇḍale bhinnavikṛtāni rūpāṇy ālocyante
snehābhyaktakeśāṃga iva yo bhāti yaś ca durbalo
bhaktadveṣātisārābhyām pīḍyate | kāsamānaś ca tṛṣṇātibhūtaḥ kṣīṇaś
charddibhaktadveṣayuktaḥ saphenarudhirodvāmī hatasvaraḥ
śūlābhihataś ca manuṣyaśūnakaracaraṇo nnadveṣī srastapiṇḍakāṃsapāṇipādaḥ | yaś ca pūrvāhṇe bhuktam aparāhṇe ścharddayaty
avidagdhaṃ sāryate vā jvarakāsābhibhūtaḥ sa śvāsān mriyate |
vastavad vilapamāno bhūmau patati srastamuṣkaḥ stabdhaśepo bhagnagrīvaḥ
praṇaṣṭamehaś ca manuṣyaḥ prāgviśuṣyamāṇahṛdaya ārdraśarīraḥ | yaś ca loṣṭaṃ
loṣṭenābhihanti | kāṣṭham vā kāṣṭhena tṛṇāni vā cchinatti |
adharoṣṭhaṃ vā daśati uttaroṣṭhaṃ vā leḍhi | āluñcati karṇṇau keśāṃś ca |
devadvijagurusuhṛdvaidyāṃ vā vidveṣṭi yasya ca vakrānuvakragā
grahā garhitasthānagatāḥ | janmaṛkṣam vāsyolkāśanibhyām abhihanyate
folio 29v7