Transcription of MS Kathmandu KL 699: Cikitsāsthāna
| https://www.klib.gov.np/ | |
| Kaiser Library | |
| 699 | |
| Siglum | K |
[description of manuscript]
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Palm leaf |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Author | Suśruta |
| Language | |
History
| Date of production | 0301. M Saṃvat 301 (878 CE)| |
|---|
Revision history
Text transcription
| K |
folio 90r
folio 90rhitan tatra tatseko vihitas tathā
|
veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaś copanāhataṃ |
dhānyasvedāṃś ca kurvīta snigdhāny ālepanāni ca ||
dhānyasvedāṃś ca kurvīta snigdhāny ālepanāni ca ||
vātaghnauṣadhasiddhaiś ca snehair vastir vidhīyate ||
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitaṃ |
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitaṃ |
tasmin na gachati bhṛśaṃ dāhaḥ pākaś ca jāyate |
tasyoṣmaṇo nigrahārthaṃ dāhapākabhayā ya ca |
tasyoṣmaṇo nigrahārthaṃ dāhapākabhayā ya ca |
śītam ālepanaṃ kāryam pariṣekaś śītalaḥ |
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ |
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ |
jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam || ❈
||
ata ūrdhvam pravakṣyāmi chinnānān tu cikitsitaṃ |
ata ūrdhvam pravakṣyāmi chinnānān tu cikitsitaṃ |
ye vraṇā vivṛtāḥ kecic chinnāḥ pārśvāvalamvitaḥ |
tāṃ sīvyed vidhinoktena vandhīyād gāḍham eva ca |
tāṃ sīvyed vidhinoktena vandhīyād gāḍham eva ca |
karṇṇaṃ sthānādapoḍhantu sthāpayutvā yathāsthitaṃ |
sīvyedyathoktaṃ tailena srotaś cāpyabhitarpayet |
sīvyedyathoktaṃ tailena srotaś cāpyabhitarpayet |
kṛkāṭikānte chinne tu gachaty api samīraṇe |
samyaṅ niveśya vadhnīyāt sīvyec cāpi nirantaram |
samyaṅ niveśya vadhnīyāt sīvyec cāpi nirantaram |
ājena sarpiṣā caivaṃ pariṣeko bhidhīyate |
uttānonnaṃ samaśrnīyāc chayīta ca suyantritaḥ |
uttānonnaṃ samaśrnīyāc chayīta ca suyantritaḥ |
śākhāsu tiryaksatitāṃ prahārāṃ vivṛtāṃ bhṛsaṃ |
sīvyet samyaṅ niveśyāśuḥ sandhyasthīny anupūrvaśaḥ |
sīvyet samyaṅ niveśyāśuḥ sandhyasthīny anupūrvaśaḥ |
vadhyāvellitakenāśuḥ vastāntena ghanena vā |
carmaṇā goḥ phaṇo vandhaḥ kāryaś vā sahate sinā |
carmaṇā goḥ phaṇo vandhaḥ kāryaś vā sahate sinā |
pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaved uttānañ ca śayīta ca |
ato nyathā corasije śayīta puruṣo vraṇe |
ato nyathā corasije śayīta puruṣo vraṇe |
chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhān dagdhvā tailena vuddhimāṃ |
vadhnīyāt kośavandhena prāptaṃ kuryāc ca ropaṇaṃ ||
vadhnīyāt kośavandhena prāptaṃ kuryāc ca ropaṇaṃ ||
candanaṃ padmakaṃ lodhram utpalādi priyaṃgavaḥ ||
haridrā madhukaṃ caiva payaś cāṣṭamam eva tu |
haridrā madhukaṃ caiva payaś cāṣṭamam eva tu |
tailam ebhir vipakkaṃ syāt pradhānaṃ vraṇaropaṇaṃ |
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsāhvayāmṛtā |
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsāhvayāmṛtā |
hareṇavo mṛṇālañ ca triphalā padmakotpalaiḥ |
trayodaśāṃgatrivṛtametadvā payasām ānvitaṃ |
trayodaśāṃgatrivṛtametadvā payasām ānvitaṃ |
tailaṃ vipakvaṃ sekāryahitantu vraṇaropane || ❈ ||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānān tu cikitsitaṃ |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānān tu cikitsitaṃ |
bhinnanetramakarmaṇyamabhinnaṃ lamvate tu yaḥ |
tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ |
tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ |
pīḍayen pāṇinā sammyak padmapatrāntareṇa tu |
tatosya tarpaṇaṃ kāryan nasyañ cānena sarpiṣā |
tatosya tarpaṇaṃ kāryan nasyañ cānena sarpiṣā |
ajāghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukañ cotpalāni ca |
jīvakarsaṣabhakau cāpi piṣṭvā sarpirvipācayet |
jīvakarsaṣabhakau cāpi piṣṭvā sarpirvipācayet |
sarvanetrābhighāteṣu sarpiretat praśasyate |
udarānmedaso varttirn nirgatā yasya dehinaḥ |
udarānmedaso varttirn nirgatā yasya dehinaḥ |
tāṃ kaṣāyāvakīrṇṇantu vadhvā sūtreṇa sūtravit |
samyag chindyād vraṇenatac ca kṣaudreṇa veṣṭayet |
samyag chindyād vraṇenatac ca kṣaudreṇa veṣṭayet |
acchindyamānām araṇaṃ kuryād āṭopam eva vā |
medāgranthau tu yat tailaṃ vakṣyate tat tu yojayet |
medāgranthau tu yat tailaṃ vakṣyate tat tu yojayet |
tvacotītya sirādīni bhitvā vā parihṛtya vā |
kāṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryāfolio 90vd uktānupadravān |
kāṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryāfolio 90vd uktānupadravān |
tatrāntarlohitam pāṇḍuśītapādakarānanaṃ |
śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhañ ca vivarjayet |
śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhañ ca vivarjayet |
āmāśayasthe rudhire vamanam pathyam ucyate |
pakvāśayathe deyañ ca virecanam asaṃśayaṃ |
pakvāśayathe deyañ ca virecanam asaṃśayaṃ |
āsthāpañ ca niḥ snehaḥ kāryam uṣṇaviśodhanaiḥ |
yavakolakulatthānāṃ niḥ snehena rasena ca |
yavakolakulatthānāṃ niḥ snehena rasena ca |
bhuñjītānnaṃ yavāguṃ vā pivet
sendhavasaṃyutāṃ |
atiniḥ srutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pivedsṛk |
atiniḥ srutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pivedsṛk |
svamārpratipannās tu yasya viṇmūtramārutāḥ |
nirūpadravaḥ sambhinnepi koṣṭhe jīvati mānavaḥ |
nirūpadravaḥ sambhinnepi koṣṭhe jīvati mānavaḥ |
abhinnamantraṃ niḥ krāntāṃ praveśyaṃ nānyathā bhavet |
alaṅgale sirograstaṃ tadapyake vadanti hi |
alaṅgale sirograstaṃ tadapyake vadanti hi |
prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃsubhiḥ ||
praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||
praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||
praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ ghṛtāplataṃ |
aṃgulyābhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayedapi |
aṃgulyābhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayedapi |
tathāntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalām pīḍayanti ca |
vraṇasaudvahutvād vā duḥpraveśan tu yad bhavet |
vraṇasaudvahutvād vā duḥpraveśan tu yad bhavet |
tad vipādya pramāṇena bhiṣag antam praveśayet |
yathāsthānaniviṣṭe ca vraṇaṃ sīvyam atandritaḥ |
yathāsthānaniviṣṭe ca vraṇaṃ sīvyam atandritaḥ |
sthānād apetam ādatte prāṇāṃ gupitam eva vā |
veṣṭayitvā ca paṭṭena ghṛtasekam pradāpayet |
veṣṭayitvā ca paṭṭena ghṛtasekam pradāpayet |
payaḥ pivet sukhoṣṇañ ca citrātailasamanvitaṃ |
mṛdukriyārthaśakṛto vāyoś cādhaḥ pravṛttaye |
mṛdukriyārthaśakṛto vāyoś cādhaḥ pravṛttaye |
tatas tailam idaṃ kuryād ropaṇārthañ cikitsakaḥ |
tvacośvakarṇadhavayor pātakīmeṣaśṛṅgayoḥ |
tvacośvakarṇadhavayor pātakīmeṣaśṛṅgayoḥ |
śallakyarjanayoś cāpi vidāryākṣīriṇān tathā |
valāmūlāni cāhṛtya tailam etad vipācayet |
valāmūlāni cāhṛtya tailam etad vipācayet |
vraṇaṃ saṃropayet tena raktetsamvatsarañ ca
tat ||
pādau nirastamuṣkasya jalena praokṣya cākṣiṇī |
pādau nirastamuṣkasya jalena praokṣya cākṣiṇī |
praveśya muṣkau sūtreṇa tu no sevanasevitaṃ |
kāryañ ca goḥ phalāvandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakaṃ |
kāryañ ca goḥ phalāvandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakaṃ |
na kuryāt snehasekañ ca tena praklidyate vraṇaḥ |
kālānusārīm agurūṃ candanandevadārū ca |
kālānusārīm agurūṃ candanandevadārū ca |
manaḥ śilāle vā hṛtya tailaṃ kurvīta ropaṇaṃ |
śīrṣādy apahate śalye vālavartim praveśayet |
śīrṣādy apahate śalye vālavartim praveśayet |
vālavartyāmadattāyāṃ mastuluṃga vraṇāt sravet |
hanyād enan tato vāyus tasmād evam upācaret |
hanyād enan tato vāyus tasmād evam upācaret |
vraṇe rūhati caikaikaṃ śanair vālam upakṣipet |
gātrādyapahṛte tasmiṃ snehavartim praveśayet |
gātrādyapahṛte tasmiṃ snehavartim praveśayet |
niḥ śoṇite cāpi kṛtavidhiḥ sadyakṣate hitaḥ |
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmā syur ye vraṇāṃs tāṃ viśoṇitāṃ |
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmā syur ye vraṇāṃs tāṃ viśoṇitāṃ |
kṛtvā netreṇa sūkṣmeṇa cakratailena tarpayet |
padmāṃ samaṅgāṃ rajanīṃ trivargaṃ tuttham eva ca |
padmāṃ samaṅgāṃ rajanīṃ trivargaṃ tuttham eva ca |
saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇam uttamaṃ |
kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavad vidhiḥ
|
ghṛṣṭe rujāṃ nigṛhyāśus cūrṇair upacared vraṇaṃ |
viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatam eva vā |
viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatam eva vā |
vāsa
folio 112r
folio 112rtvak chitvā dahed vāṅgaviparyaye |
anenaiva vidhāṇena vṛddhī vātakaphātmakau |
pradahet prayataḥ kintu
tasmā cchedo dhikas
tayoḥ |
pradahet prayataḥ kintu
śaṅkhopari ca karṇṇānte tyaktvā sevanim ādarāt |
vyatyāsāt tatsirām vidhyed antravṛddher nivṛttaye ||
vyatyāsāt tatsirām vidhyed antravṛddher nivṛttaye ||
upadaṃśeṣu sādhyeṣu susnigdhasvinnadehinaḥ |
sirām vidhyen meḍhramadhye pātayed vā jalaukasaḥ |
sirām vidhyen meḍhramadhye pātayed vā jalaukasaḥ |
hared ubhayataś cāpi doṣāṇ atyartham ucchritāṃ |
sadyo nihṛtadoṣasya rukchothāv upaśāmyataḥ |
sadyo nihṛtadoṣasya rukchothāv upaśāmyataḥ |
yadi vā durbalo jantur na vā prāptaṃ virecanaṃ |
nirūheṇāharet tasya doṣān atyartham ucchritāṃ |
nirūheṇāharet tasya doṣān atyartham ucchritāṃ |
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ rāsnākuṣṭhapunarṇṇavaiḥ |
saralāgurubhadrākhyair vātajaṃ saṃpralepayet |
saralāgurubhadrākhyair vātajaṃ saṃpralepayet |
niculair aṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ |
etaiś ca vātajaṃ snigdhaṃ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet |
etaiś ca vātajaṃ snigdhaṃ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet |
prapauṇḍarīka pūrvaiś ca dravyaiḥ sekaḥ praśasyate |
gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ |
gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ |
sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikāṃ sampralepayet
|
padmotpalamṛṇālādyaiḥ sasarjārjunavetasaiḥ |
padmotpalamṛṇālādyaiḥ sasarjārjunavetasaiḥ |
sarpiṣkaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ sampralepayet |
secayec ca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ |
secayec ca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ |
athavāpi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā ||
sālājakarṇṇāśvakarṇṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitaṃ |
sālājakarṇṇāśvakarṇṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitaṃ |
surasāditailayuktābhiḥ sukhoṣṇābhiḥ pralepayet |
āragvadhādikvāthena pariṣekañ ca dāpayet |
āragvadhādikvāthena pariṣekañ ca dāpayet |
na ca yānti yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak
|
vidagdhair hi sirāsnāyutvaṅmāsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ
|
tasmāt saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ |
kriyāyogair upacaret prāksthānoktair hitair api |
śastreṇopacared vāpi pākam āgatam āśu vai |
tam apohya tilaiḥ sarpiḥ kṣaudrayuktaiḥ pralepayet |
tam apohya tilaiḥ sarpiḥ kṣaudrayuktaiḥ pralepayet |
karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayor api
prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayor api |
prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayor api |
saurāṣṭri
īṃ gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavaṃ |
lodhraṃ rasāñjanañ cāpi haritālaṃ manaḥśilā |
lodhraṃ rasāñjanañ cāpi haritālaṃ manaḥśilā |
hareṇukailāś ca tathā samānyāhṛtya cūrṇṇayet |
tac cūrṇṇaṃ kṣaudrasaṃyuktaṃ upadaṃśeṣu pūjitaṃ ||
tac cūrṇṇaṃ kṣaudrasaṃyuktaṃ upadaṃśeṣu pūjitaṃ ||
jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāṃ |
sallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ |
sallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ |
kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyā kvāthe triphalayā saha |
tena kvāthena satataṃ praṇam prakṣālayed bhiṣak |
tena kvāthena satataṃ praṇam prakṣālayed bhiṣak |
asminn eva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet |
gojīviḍaṅgamadhukafolio 112v samanvitaṃ ||
gojīviḍaṅgamadhukafolio 112v samanvitaṃ ||
m
iṣyate |
upadaṃśadvaye śeṣe pratyākhyāyācaret kriyāṃ
|
eteṣām eva yojyan tu vīkṣya doṣabalābalaṃ ||
svehasvedopanāhāṃś ca ślīpade nilaje bhiṣak
|
kṛtvā gulphopari śirāṃ vyadhayec caturaṅgule |
kṛtvā gulphopari śirāṃ vyadhayec caturaṅgule |
m upācaret |
māsam eraṇḍatailañ ca piben mūtreṇa mānavaḥ |
māsam eraṇḍatailañ ca piben mūtreṇa mānavaḥ |
mahauṣadhavipakvena payasā cānnam ādiśet |
trivṛtaṃ copayuñjīta hitaś cātrāgnir ucyate ||
trivṛtaṃ copayuñjīta hitaś cātrāgnir ucyate ||
gulphasyādhaḥ śirāṃ vidhyec chlīpade
pittasaṣṭhave |
pittaghnāś ca kriyāḥ … |
pittaghnāś ca kriyāḥ … |
tāṃ vidhyed aṃguṣṭhe
śleṣmaślīpade |
madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi piben naraḥ |
madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi piben naraḥ |
pibed vā py abhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena vai |
pibed edaṅ guḍūcīm vā nāgaram bhadradāru vā |
pibed edaṅ guḍūcīm vā nāgaram bhadradāru vā |
hitaś cālepaṇaṃ vityaṃ
citrako devadāru ca |
viḍiṅgamaricārkeṣu nāgare citrake thavā |
viḍiṅgamaricārkeṣu nāgare citrake thavā |
vaṇeṣu ca |
tailaṃ pakvaṃ pibed vāpi yavānnañ ca hitaṃ sadā |
tailaṃ pakvaṃ pibed vāpi yavānnañ ca hitaṃ sadā |
pibet sadā ca tailena ślīpadānān nivṛttaye |
pūtīkarañjacchadajaṃ rasañ cāpi yathābalaṃ |
pūtīkarañjacchadajaṃ rasañ cāpi yathābalaṃ |
anenaiva vidhānena putraṃjīvakajaṃ rasaṃ ||
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasaṃsyakvibhāgavit ||
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasaṃsyakvibhāgavit ||
kākādanīḥ kākajaṃghām bṛhatīṃ
kaṇṭakārikāṃ |
kadambapuṣpīm āndārīṃ lambāṃ śukanasān tathā |
kadambapuṣpīm āndārīṃ lambāṃ śukanasān tathā |
dagdhvā mūtreṇa taṃ bhasma srāvayet kṣārakalkavat
|
tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasaṃ |
tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasaṃ |
madanāc ca phalaṃ kvāthaṃ svarasañ ca śukākhyayā |
eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ |
eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ |
apaciṃ galagaṇḍañ ca grahaṇīdoṣam eva ca |
abhaktarocakañ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca |
abhaktarocakañ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca |
eṣv eva siddhaṃ tailañ ca nasyābhyaṅgeṣu sevitaṃ |
etān evāmayāṃ hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇāṃ |
etān evāmayāṃ hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇāṃ |
drantī dravantī trivṛtā nīlī śyāmā tathaiva ca |
saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet |
saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet |
dadyāc ca triphalākvātham eṣa
kṣāras tu sādhitaḥ |
adho gacchati pītaś ca pūrvaś cāpy āśiṣaḥ samāḥ |
adho gacchati pītaś ca pūrvaś cāpy āśiṣaḥ samāḥ |
kriyābhiḥ samyag ārabdhā yadi naivopaśāmyati |
sve sve bhāgye samutpādya cchedayitvā sirām vyadhet |
sve sve bhāgye samutpādya cchedayitvā sirām vyadhet |
sirāmukhe ca matimāṃ dahet samyak chalākayā ||
kuryāc chītakriyāñ cāpi vraṇoktañ ca vidhin tatheti ||
kuryāc chītakriyāñ cāpi vraṇoktañ ca vidhin tatheti ||
ci 19 ||
folio 112v
folio 113r
ahipūtane dhātryāḥ stanyaṃ śodheta | bālasya triphalārasāṃjanapaṭolaiḥ siddhaṃ sarpiḥ pānam iṣṭaṃ |
folio 113rathātaḥ kṣudrarogāṇā cikitsitam
vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
tatrādita eva jagallikām
apakvāñ jalāyukābhir grāhayet |
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś cālepayet |
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś cālepayet |
śyāmāpāṭhālāṅgalīkalkair vā pakvām vā pākavidhānenopacaret ||
yavaprakhyām ambālajīṃ panasikām pāṣāṇagardabhaṅ
kacchapikāñ ca svedayitvā suradārukuṣṭhaharitālamanaḥśilākalkair
ālepayet | pakvāṃ vā pākavidhānenopacaret ||
vivṛtām indraviddhāṃ gardabhikāṃ jālagardabham
irivellikāṃ gandhanāmāṃ kakṣām visphoṭāṃś ca
pittavisarpavidhānenopacaret | pakvāṃś ca
madhurauṣadhasiddhena sarpiṣā ropayet ||
cipyān tūṣṇāmbunā pariṣecyotkṛtyāpanayec
cakratailenābhyajya sarjarasarasacūrṇṇenāvacūrṇṇya bandhenopacared evam aśakyam agninā dahet | madhurauṣadhasiddhena ca tailenopacaret ||
anuśayīṃ śleṣma vidradhivad upacaret
|
vidārikām abhyajya parisvedya vimlāpayet |
bilvamūlanāgavṛttikāvarṣābhūkalkaiś cālepayet | vraṇabhāvaṇam
āpannā
aṃ vā madhurakaṣāyauṣadhasiddhena tailena ropayet ||
śarkarārbudam medorbudavad upacaret ||
kacchūvicarcikārakaśāsu kuṣṭhavat pratīkāro viśeṣatas tu śatāhvāsarṣapakalkair ālepayet | siddhārthakadāruharidrākalkair vā | saralātailena vā | kaṭukauṣadhasiddhenābhyaṃjyāt | naktamālatailena vā |
kacchūvicarcikārakaśāsu kuṣṭhavat pratīkāro viśeṣatas tu śatāhvāsarṣapakalkair ālepayet | siddhārthakadāruharidrākalkair vā | saralātailena vā | kaṭukauṣadhasiddhenābhyaṃjyāt | naktamālatailena vā |
pakvāṃś ca pakvavidhānenopacaret ||
pādadāryān tu sirām vidhyet |
pādadāryān tu sirām vidhyet |
pādau snehasvedopapannā madhūcchiṣṭaghṛtavasāmajjābhir yavakṣāramiśrair ālepayet ||
alase tv āmlakāñjikasiktau caraṇau
paṭolapicumardatilakāsīsarocanākalkair ālepayet |
nidigdhikārasasiddhena ca sarṣapatailenābhyajya
kāsīsarocanāmanaḥśilācūrṇṇaiḥ pratisārayet || kadaram uddhṛtya dahet
snehena ||
indralupte tu śi rasi sirām vidhā tu
ndamanaḥśilā maricakalkair ālepayet |
kuṭannaṭabhadradārukalkair vā jātīcitrakakaravīranaktamālakalkasiddhena tailenābhyaṃjyāt | rasāyanavidhānañ
cāsendhavena | avagāḍhapadaṃ pracchayitvā guñjāphalakalkair bhūyo
bhūyaḥ pradihyāt ||
arūṣikā tu jalaukobhiḥ
folio 113vśoṇitam avasicya nimbodakena
parisicyāśvaviḍrasena lavaṇapragāḍhenālepayet | paṭolapicumardaharidrākalkair vā | madhukotpalatilairaṇḍamārkavapatrair vā |
indraluptoktena taile nābhyaṃjyāt || dāruṇake tu snigdhasvinnasya lalāṭe sirām vyadhet |
avapīḍaśiro bastyabhyaṃgāṃś cāseveta | kodravatṛṇakṣaraudakaprakṣālanañ ca ||
palitaprakāram anyatra vakṣyāmaḥ |
masūrikāṃ kaphapittavisarpakuṣṭhaharapralepanādikriyām upadiśanti ||
jatumaṇimaśakacarmakīlatilakālakāṃs tu
śastreṇotkṛtya kṣāreṇa pratisārayet | agninā vā dahet ||
nacchanīlikāvyaṅgeṣu yathābhyāśaṃ lalāṭe sirām
visrāvayet |
kṣīravṛkṣakalkaiś ca kṣīrapiṣṭair avaghṛṣyālepayet
|
balātibalāmadhukaharidrākalkair vā |
suvarṇṇagairikāgurupayasyākalkair vā |
taruṇakapittharājādanakalkair vā | sūkaradaṃṣṭrayā
vā madhughṛtayuktayā |
yūnām api yuvānapiṭakāsv eṣa eva vidhiḥ |
viśeṣatas tu pracchardanam iṣṭam ālepaś ca siddhārthakavacālodhrasaindhavakalkair vā ||
padminīkaṇṭake tu nimbodakavāntasya nimbodakasarpiḥ
kṣaudram pātum prayacchet |
nimbāragvadhakaṣāyaṃ cotsādane ||
parivarttikāṃ tu sarpiṣābhyajya svedayet | vātaghnais
tataḥ sninnām upanāhayet | sālvalena veśavāreṇa vā trirātram
pañcarātram vā tataḥ svedayitvābhyajya śanaiḥ śanaiś carma samānayaṃ
manipatham avapīḍayet |
pariveṣṭitañ ca punar upanāhayet | nityañ ca snigdham annam
āharet || avapāṭikayām apy evaṃ yathādoṣaṃ ||
niruddhaprakāśe tu suvarṇṇādīnāṃ nāḍīm ubhayatomukhīṃ dāruvīm vā jatuvṛtāṃ sarpiṣābhyajya srotasi |
praṇidhāya śiśi
umāravasāvarāhamajjābhiḥ pariṣecayec cakratailena vāt | surabhivacadevadārusiddhena |
tryahāt tryahāc ca sthūlatarīṃ nāḍīm praṇidadhyād
evam asya srotodvāraṃ varddhayet | snigdhañ cāhāram upaseveta |
śastreṇa vā sevanīṃ vimucyāvadārayet | tataḥ sadya kṣatavad upācaret |
agnirohiṇīṃ sanniruddhagudaṃ valmīkañ ca
pratyākhyāyopacaret |
visarpoktena vidhānenāgnirohiṇīṃ cikitset |
sanniruddhagudaṃ niruddhaprakaśavat |
valmīkaṃ śastreṇotkṛtyāgnikṣārābhyām upacaret tataḥ
folio 114r saṃśodhya ropayed
arbudavidhāṇena ||
triphalākhadirabadarīkaṣāyam vraṇaśodhanaṃ |
kāsīsarocanātutthaharitālarasāñjanair amlapiṣṭaiḥ
pralepanaṃ | badaracūrṇṇair vā saindhavamiśraiḥ |
cūrṇṇakāle tu cūrṇṇaḥ kapālatutthajaḥ || vṛṣaṇakacchvām pāmāvad upacāro
hipūtanavac ca ||
gudabhraṃśe tu gudaṃ svedyasnehenābhyajya praveśya praviṣṭe
ca svedaṃ kuryād uccāranirgamanārthaṃ | chidreṇa cāsya carmaṇā
kaupīnabandhaḥ |
tailaṃ cāsya pānābhyañjanārtham vipacet | mūṣikaṃ niraṃtraṃ
kalpayitvā mahāpañcamūlakṣīram vipacet |
tatas tasmiṃ tailam vātaharakalkaprativāpam vipaced etat kṛcchram api gudatraṃ saṃsādhayateti ||
ci 20 || 0 ||
folio 114r
folio 114r
athātaḥ śūkadoṣacikitsitaṃ
vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
vilikhya sarṣapīṃ samyak kaṣāyair avacūrṇṇayet |
kaṣāyeṣv eva kurvīta tailañ ca vraṇaropaṇaṃ ||
kaṣāyeṣv eva kurvīta tailañ ca vraṇaropaṇaṃ ||
aṣṭhīlikāṃ jalaukābhiḥr grāhayed
bahuśo bhiṣak |
tathā cānupaśāmyantīṃ kaphagranthivad uddharet |
tathā cānupaśāmyantīṃ kaphagranthivad uddharet |
svedayed grathitāṃ śaśvan nāḍīṃ svedena buddhimān |
sukhoṣṇair upanāhaiś ca susvinnair upanāhayet ||
sukhoṣṇair upanāhaiś ca susvinnair upanāhayet ||
kumbhīkāṃ pākamāpannāṃ cchindyāc chodhya ca ropayet ||
tailena lodhratriphalātindukāmrakṛtena vā ||
tailena lodhratriphalātindukāmrakṛtena vā ||
jalāyukābhir alajīṅ grāhayet svedayīta ca |
kaṣāyais teṣu siddhañ ca tailaṃ ropaṇam iṣyate ||
kaṣāyais teṣu siddhañ ca tailaṃ ropaṇam iṣyate ||
balātailena siddhena mṛditam pariṣecayet |
sarpiḥ snigdhaiś ca madhuraiḥ sukhoṣṇair upanāhayet ||
sarpiḥ snigdhaiś ca madhuraiḥ sukhoṣṇair upanāhayet ||
sammūḍhapiṭakāṃ kṣipraṃ jalaukābhir upācaret |
bhitvā paryāgataṃ cāpi lepaye madhusarpiṣā ||
bhitvā paryāgataṃ cāpi lepaye madhusarpiṣā ||
avamanthe gate pākaṃ bhinne tailaṃ vidhīyate |
dhavājakarṇṇāśvakarṇṇasallakīkvāthasādhitaṃ ||
dhavājakarṇṇāśvakarṇṇasallakīkvāthasādhitaṃ ||
kriyām puṣkarikāyāṃ tu śītāṃ sarvāṃ prayojayet ||
sparśahāryāṃ hared raktaṃ madhuraiḥ pradihed api |
kṣīrekṣurasasarpirbhiḥ secayec ca suśītalaiḥ ||
kṣīrekṣurasasarpirbhiḥ secayec ca suśītalaiḥ ||
folio 114vuttamākhyāṃ tu piṭakāṃ baḍisenoddhared bhiṣak |
uddhṛtya madhusaṃyuktaiḥ kaṣāyair avacūrṇṇayet ||
uddhṛtya madhusaṃyuktaiḥ kaṣāyair avacūrṇṇayet ||
rasakriyā vidhātavyā likhite śatapośanake |
pṛthak parṇyādisiddhañ ca deyan tailam anantaraṃ ||
pṛthak parṇyādisiddhañ ca deyan tailam anantaraṃ ||
kriyāṃ prayuñjyāt kuśalaṃ tvakpākasya
visarpavat ||
raktavidradhivac cāpi kriyāṃ śoṇitaje rbude |
raktavidradhivac cāpi kriyāṃ śoṇitaje rbude |
kaṣāyakalkasarpīṃṣi tailacūrṇṇarasakriyāṃ ||
śodhane ropaṇe caiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet |
śodhane ropaṇe caiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet |
hitañ ca sarpiṣaḥ pānaṃ pathyañ cāpi virecanaṃ |
hitaḥ śoṇitamokṣaś ca yac cāpi laghu bhojanaṃ ||
hitaḥ śoṇitamokṣaś ca yac cāpi laghu bhojanaṃ ||
arbudam māṃsapākañ ca vidradhiṃ tilakālakaṃ |
pratyākhyāya hi kurvīta bhiṣak teṣām pratikriyām iti ||
pratyākhyāya hi kurvīta bhiṣak teṣām pratikriyām iti ||
cicikitsāsthāne 21 || || 0 ||
folio 114v
folio 114v
athāto mukharogāṇāṃ cikitsitaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
caturvidhena snehena madhucchiṣṭayutena vā |
vātikebhyañjanakaṃ kāryaṃnāḍīsvedam tathāpi ca |
vātikebhyañjanakaṃ kāryaṃnāḍīsvedam tathāpi ca |
oṣṭhaprakope bhiṣajā sālvaṇaṃ copanāhanaṃ |
mastiṣke caiva nasye ca tailaṃ vātaharai sritaṃ |
mastiṣke caiva nasye ca tailaṃ vātaharai sritaṃ |
śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ gugguluṃ suradāru ca |
yaṣṭīmadhukacūrṇṇañ ca hitam atra pralepane |
yaṣṭīmadhukacūrṇṇañ ca hitam atra pralepane |
pittaraktābhighātotthaṃ jalokābhir upācaret |
pittavidradhivac cāpi kriyāṃ kuryād aśeṣataḥ |
pittavidradhivac cāpi kriyāṃ kuryād aśeṣataḥ |
śirovirecanaṃ dhūmaṃ svedaṃ kavaḍadhāraṇaṃ |
hṛtaraktaprayoktavyam oṣṭhakope kaphātmake |
hṛtaraktaprayoktavyam oṣṭhakope kaphātmake |
trikaṭuṃ svarjikākṣāraṃ kṣārañ ca yavaśūkajaṃ |
kṣaudrayuktaṃ vidhātavyam etac ca pratisāraṇaṃ |
kṣaudrayuktaṃ vidhātavyam etac ca pratisāraṇaṃ |
medoje svedite bhinne śodhite jvalano hitaḥ |
priyaṃgulodhratriphalā sakṣaudraṃ pratisāraṇaṃ |
priyaṃgulodhratriphalā sakṣaudraṃ pratisāraṇaṃ |
etad oṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karma kīrttitaṃ ||
dantamūlagatānāṃ tu rogāṇāṃ karma ucyate |
dantamūlagatānāṃ tu rogāṇāṃ karma ucyate |
śītāde hṛtaraktasya toyanāgarasarṣapān ||
niḥkvāthya triphalāñcāpi kuryād gaṇḍūṣadhāraṇaṃ |
niḥkvāthya triphalāñcāpi kuryād gaṇḍūṣadhāraṇaṃ |
priyaṅgavaś ca mustā ca triphalā ca pralepanaṃ |
nasyañ ca siddhaṃ triphalāmadhukotpalapadmakaiḥ ||
nasyañ ca siddhaṃ triphalāmadhukotpalapadmakaiḥ ||
dantapuppuṭake kāryaṃ taruṇe raktamokṣaṇaṃ |
sa pañcalavaṇaṃ kṣāraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇaṃ
sa pañcalavaṇaṃ kṣāraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇaṃ
śirovirekaś ca hito nasyaṃ snigdhaś ca bhojanaṃ ||
visrāvite dantaveṣṭe vraṇāṃ tu pratisārayet |
visrāvite dantaveṣṭe vraṇāṃ tu pratisārayet |
lodhrapatraṅgamadhukalakṣācūrṇṇair
madhūttaraiḥ |
gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ ||
gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ ||
kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarpiś ca
nastataḥ ||
sauṣirefolio 115rhṛtarakte tu lodhramustarasāñjanaiḥ ||
sauṣirefolio 115rhṛtarakte tu lodhramustarasāñjanaiḥ ||
kṣīre daśaguṇā sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitaṃ ||
kriyāṃ paridare kuryāt śītādoktaṃ vicakṣaṇaḥ |
kriyāṃ paridare kuryāt śītādoktaṃ vicakṣaṇaḥ |
saṃśodhyobhayata kāryaṃ śiraścopakuśe hitaḥ |
kākodamvarikāgojīpatrair visrāvayed asṛk |
kākodamvarikāgojīpatrair visrāvayed asṛk |
kṣaudrayuktaiḥ salavaṇaiḥ savyoṣaiḥ pratisārayet |
pippalyaḥ sarṣapā śvetāḥ nāgaraṃ naiculaṃ phalaṃ |
pippalyaḥ sarṣapā śvetāḥ nāgaraṃ naiculaṃ phalaṃ |
sukhodakena saṃsṛjya kavaḍantasya yojayet ||
ghṛtaṃ madhurakaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavaḍanasyayoḥ |
ghṛtaṃ madhurakaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavaḍanasyayoḥ |
śastreṇa dantavaidarbhadantamūlāni śodhayet |
tataḥkṣāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāś ca śītalāḥ ||
tataḥkṣāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāś ca śītalāḥ ||
uddhṛtyādhikamāṃsan tu tato gnim avacārayet |
krimidantakavac cātra vidhiḥ kāryo vijānatā |
krimidantakavac cātra vidhiḥ kāryo vijānatā |
cchitvād himāṃsaṃ sakṣaudrair imaiś cūrṇṇaiḥ
samācaret |
vacātejavatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ |
vacātejavatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ |
kṣaudradvitīyā pippalyaḥ kavaḍaś cātrakīrttitaḥ |
paṭolanimvatriphalākaṣāyāś cātra dhāvanaṃ |
siro virekaś ca hito dhūmovairecanaś ca yaḥ ||
paṭolanimvatriphalākaṣāyāś cātra dhāvanaṃ |
siro virekaś ca hito dhūmovairecanaś ca yaḥ ||
sāmānyaṃ karma nāḍīnāṃ viśeṣaṃ cātra me śruṇu ||
yaddantamadhijāyeta nāḍīdantaṃ tamuddharet |
chitvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet |
chitvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet |
śodhayitvā dahec cāpi kṣāreṇa jvalanena vā |
upekṣite tu daśane gatirhanvasthi dārayet |
upekṣite tu daśane gatirhanvasthi dārayet |
tasmāt samūlaṃ daśanam uddhared bhagnamasthi ca |
uddhṛte tūttare dante śoṇitaṃ saṃprasicyate |
uddhṛte tūttare dante śoṇitaṃ saṃprasicyate |
raktātiyogāt pūrvoktā rogā ghorā bhavanti ca
|
calam apy uttaman dantam ato nāpahared bhiṣak |
kaṣāyajātīmadanakaṭukasvādukaṇṭakaiḥ |
lodhramañjiṣṭhakhadirayaṣṭyāhvaiś cāpi yat kṛtaṃ |
lodhramañjiṣṭhakhadirayaṣṭyāhvaiś cāpi yat kṛtaṃ |
tailaṃ saṃśodhane taddhihanyād dantigatāṃ gatiṃ ||
kīrttitā dantamūleṣu kriyā danteṣu vakṣyate |
kīrttitā dantamūleṣu kriyā danteṣu vakṣyate |
sukhoṣṇaḥ snehakavaḍāḥ sarpiṣastrivṛtasya vā |
niryūhaś cānilaghnānāṃ dantaharṣapramardanāḥ |
niryūhaś cānilaghnānāṃ dantaharṣapramardanāḥ |
snaihikaś ca hito dhūmo nasyaṃ snaihikam eva ca |
rasā rasai yavāgvaś ca kṣīrasantānika ghṛtaṃ ||
rasā rasai yavāgvaś ca kṣīrasantānika ghṛtaṃ ||
ahiṃsandantafolio 115vmūlāni śarkarām uddhared bhiṣak |
lākṣācūrṇṇair madhuyutais tatastaṃ pratisārayet |
danta harṣakriyāś cāpi kuryān niravaśeṣataḥ |
danta harṣakriyāś cāpi kuryān niravaśeṣataḥ |
kapālakaḥ kṛcchratamaḥ tatrāpyeṣā kriyā hitā |
jāyed visrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ krimindakaṃ |
jāyed visrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ krimindakaṃ |
tathāvapīḍair vātaghnaiḥ snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ |
bhadradārvādivarṣābhūr lepaiḥ snigdhaiś ca bhojanaiḥ |
bhadradārvādivarṣābhūr lepaiḥ snigdhaiś ca bhojanaiḥ |
calam uddhṛtya vā sthānaṃ daheta suṣirasya vā |
tato vidārī yaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserubhiḥ |
tato vidārī yaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserubhiḥ |
tailaṃ daśaguṇakṣīrasiddhaṃ nasya ca pūjitaṃ |
hanurmokṣasamuddiṣṭāṃ kuryāc cārditavat kriyāṃ |
hanurmokṣasamuddiṣṭāṃ kuryāc cārditavat kriyāṃ |
phalānyamvlāni śītāmvu rūkṣānnaṃ dantadhāvanaṃ |
tathātikaṭhināṃ bhakṣāṃ dantarogī vivarjayet ||
tathātikaṭhināṃ bhakṣāṃ dantarogī vivarjayet ||
sādhyānāṃ dantarogāṇāñcikitsitam udāhṛtaṃ |
jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karma vakṣyāmi siddhayet ||
jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karma vakṣyāmi siddhayet ||
auṣṭhaprakopenilaje yaduktaṃ prāk cikitsitaṃ |
kaṇṭakeṣv anilottheṣu tat kāryaṃ bhiṣajā bhavet |
kaṇṭakeṣv anilottheṣu tat kāryaṃ bhiṣajā bhavet |
pittajeṣu vighṛṣṭeṣu nisṛte duṣṭaśoṇite |
pratisāraṇagaṇḍūṣā nasyañ ca madhuraṃ hitaṃ |
pratisāraṇagaṇḍūṣā nasyañ ca madhuraṃ hitaṃ |
kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhiteṣv asṛjaḥ kṣaye |
pippalyādir madhuyutaḥ kāryas tu pratisāraṇaṃ |
pippalyādir madhuyutaḥ kāryas tu pratisāraṇaṃ |
kṛhṇīyāt kavalaṃ cāpi
gaurasarṣapasaindhavaiḥ |
paṭolanimvavārttākūkṣārayūṣaiś ca bhojayet |
paṭolanimvavārttākūkṣārayūṣaiś ca bhojayet |
upajihvān tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet |
śirovirekagaṇḍūṣa dhūmaiścaināmupācaret ||
śirovirekagaṇḍūṣa dhūmaiścaināmupācaret ||
jihvāgatānāṃ karmoktaṃ tālavyānāṃ pravakṣyate |
aṅguṣṭhāṃgulisaṃdaṃśair gṛhītvā galaśuṇḍikāṃ
aṅguṣṭhāṃgulisaṃdaṃśair gṛhītvā galaśuṇḍikāṃ
cchedayet maṇḍalāgreṇa jihvopari tu yatsthitaṃ
atyādānāt sraved raktaṃ
tannimittaṃ mriyeta saḥ |
hīnacchedād bhavecchopho lālā srāvo bhramastamaḥ |
hīnacchedād bhavecchopho lālā srāvo bhramastamaḥ |
tasmād vaidyaḥ prayatnena dṛṣṭakarmā viśāradaḥ |
galaśuṇḍikāṃ cchedayitvā kuryāt prāptamidaṃ kramaṃ |
galaśuṇḍikāṃ cchedayitvā kuryāt prāptamidaṃ kramaṃ |
maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ |
kṣaudrayuktaiḥ salavaṇais tatastāṃ pratisārayet ||
kṣaudrayuktaiḥ salavaṇais tatastāṃ pratisārayet ||
vacāmativiṣām pāṭhaṃ rāsnāṃ kaṭufolio 116rkarohiṇīṃ |
niḥkvāthyapicumardañ ca kavaḍan tatra yojayet |
niḥkvāthyapicumardañ ca kavaḍan tatra yojayet |
iṅgudīkiṇihīdantīsaralaṃ
devadāru ca |
pañcāṅgīṅ kārayed varttim etair gandhottarāṃ śubhāṃ |
pañcāṅgīṅ kārayed varttim etair gandhottarāṃ śubhāṃ |
tasyā dhūmaṃ pivejjantu dvirahnaḥ kaphanāśanaṃ |
kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣaś cāpyaśane hitaḥ ||
kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣaś cāpyaśane hitaḥ ||
tuṇḍikeryadhruṣo kūrme saṃghāte tālupuppuṭe |
eṣa eva vidhiḥ krāyo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi |
eṣa eva vidhiḥ krāyo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi |
tālupāke tu kartavyaṃ vidhāṇaṃ pittanāśanaṃ |
snehasvedau tāluśoṣe vidhiś cānilanāśanaḥ |
snehasvedau tāluśoṣe vidhiś cānilanāśanaḥ |
kīrttitaṃ tālu jānāntu kaṇṭhyānāṃ karma vakṣyate ||
sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ |
sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ |
cchardanaṃ dhūmapānañ ca gaṇḍūṣo
nastakarma ca |
vātikāṃ tu gate rakte lavaṇaiḥ pratisārayet |
vātikāṃ tu gate rakte lavaṇaiḥ pratisārayet |
sukhoṣṇāṃ snehakavalāṃ dhārayec cāpyabhīkṣṇaśaḥ |
pattaṅgaśarkarākṣaudraiḥ paittikāṃ pratisārayet |
pattaṅgaśarkarākṣaudraiḥ paittikāṃ pratisārayet |
drākṣāparūṣakakvātho hitaś ca kavaḍagrahe |
agāradhūmamadhukaiḥ kaphajāṃ pratisārayet |
agāradhūmamadhukaiḥ kaphajāṃ pratisārayet |
śvetā viḍaṅgadantīṣu tailaṃ siddhaṃ sasaindhavaṃ |
nasyakarmaṇi dātavyaṃ kavaḍaṇca kaphocchraye |
nasyakarmaṇi dātavyaṃ kavaḍaṇca kaphocchraye |
pittavat sādhayed vaidyo rohiṇīṃ raktasambhavāṃ |
visrāvya kaṇṭhasālūkaṃ sādhayet tuṇḍikerivat |
visrāvya kaṇṭhasālūkaṃ sādhayet tuṇḍikerivat |
ekakālaṃ yavānnañca bhuñjīta snigdhamalpaśaḥ |
upajihvikavac cāpi śodhayed api jihvikāṃ |
upajihvikavac cāpi śodhayed api jihvikāṃ |
ekavṛndantu visrāvya vidhiṃ śodhaṇam ācaret ||
gilāyukāpi yo vyādhistañ ca śastreṇa sādhayet |
gilāyukāpi yo vyādhistañ ca śastreṇa sādhayet |
amarmasthaṃ susaṃpakvaṃ bhedayed
galavidradhiṃ |
vātāṃt sarvarasarañ cūrṇair lāvaṇaiḥ pratisārayet |
vātāṃt sarva
tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavaḍanastayoḥ |
tatosmai snaihikan dhūmam idaṃ dadyād vicakṣaṇaḥ ||
tatosmai snaihikan dhūmam idaṃ dadyād vicakṣaṇaḥ ||
sālarājādanairaṇḍacāreṅgudimadhūkajāḥ |
majjāno gugguludhyāmamāṃsīkālānusārivā |
śrīsarjarasaśaileyamadhūcchiṣṭāni cāharet |
majjāno gugguludhyāmamāṃsīkālānusārivā |
śrīsarjarasaśaileyamadhūcchiṣṭāni cāharet |
tat sarvaṃ sukṛtaṃ cūrṇṇaṃ snehenāloḍya yuktitaḥ |
ṭuṇṭūkavṛttāt sakṣaudrāt matimāṃ tena lepayet |
ṭuṇṭūkavṛttāt sakṣaudrāt matimāṃ tena lepayet |
eṣa sarvasare dhūmaḥ praśastasnaihikottamaḥ |
kaphaghno mārughnaś ca mukharogavināśanaḥ |
kaphaghno mārughnaś ca mukharogavināśanaḥ |
pittātmake sarvasare śuddhakāyasya dehinaḥ |
sarvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmadhuraśītalaḥ |
sarvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmadhuraśītalaḥ |
pratisāraṇagaṇḍūṣā dhūmaṃ saṃśodhanāni ca ||
kaphātmake sarvasare kramāṃ kuryāt kaphāpahaṃ |
kaphātmake sarvasare kramāṃ kuryāt kaphāpahaṃ |
pived ativiṣāṃ pāṭhaṃ mustañ ca suradāru ca
folio 116vrohiṇī kaṭukākhyāntu kaṭajasya phalāni ca |
folio 116vrohiṇī kaṭukākhyāntu kaṭajasya phalāni ca |
gavāṃ mūtreṇa manujo bhāgāṃ dharaṇasaṃmitāṃ |
eṣa sarvāṃ kaphakṛtāṃ rogān yogopakarṣati |
eṣa sarvāṃ kaphakṛtāṃ rogān yogopakarṣati |
kṣīrekṣurasagomūtradadhistvamlakāñjikaiḥ |
vidadhyāt kavalāṃvīkṣya doṣaṃ tailaghṛtair api |
vidadhyāt kavalāṃvīkṣya doṣaṃ tailaghṛtair api |
rogānāṃ mukhajātānāṃ sādhyānāṅ karma kīrttitaṃ ||
asādhyām api vakṣyāmi rogā ye yatra kīrttitāḥ |
asādhyām api vakṣyāmi rogā ye yatra kīrttitāḥ |
auṣṭhaprakopo varjyā syur māṃsaraktatridoṣajāḥ |
dantamūleṣu varjyau tu triliṃgagatisauṣirau |
dantamūleṣu varjyau tu triliṃgagatisauṣirau |
danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ |
jihvāgateṣv alāṃsantu tālavyeṣv arvudaṃ tathā |
jihvāgateṣv alāṃsantu tālavyeṣv arvudaṃ tathā |
svaraghno valayaṃ vṛndaṃ valāsasahacāriṇāṃ |
galaughamāṃsatānaś ca śataghnī rohiṇītale |
galaughamāṃsatānaś ca śataghnī rohiṇītale |
asādhyāḥ kīrttitā hyete rogā nava daśaiva ca |
teṣucāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācarediti ||
teṣucāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācarediti ||
ci tha2 || ❈ ||
folio 116v IMG_0153
athātaḥ śophacikitsitaṃ vyā
khyāsyāmaḥ
tatra ṣaḍvidhovayavasamutthaḥ śophobhihito
lakṣaṇataḥ pratikārataś ca | sarvasaraś ca pañcavidhaḥ | tad yathā |
vātapittakaphasaṃnipātaviṣannimittaḥ |
tatrāpatarpitasyābhyarthamadhvagamanādatimātramabhyaharato vā piṣṭānnaharitaśākalavaṇāni | kṣīṇasya
vātimātramamlam upasevato mṛtpaktaloṣṭakaṭaśarkarām upaudakamāṃsasevito
vā viruddhāhārasya hastyaśvakṣobhanādāyāsitā doṣā
dhātūṃ pradūṣayitvā śophamāpādayantyakhile śarīre |
tatra vātapittakaphasannipātaśvayathūnām
avayavasamutthe śophalakṣaṇāni vyākhyātāni | viṣanimittas tu garopayogāddu ṣṭatoyasevanāt prakuthitodakāvasekāt saviṣasatvasañcūrṇṇanād vā |
saviṣamūtrapurīśaśukraspṛṣṭānāṃ vā tṛṇakāṣṭhādīnāṃ saṃsparśāt || sa
tu mṛduḥ kṣiprotthām ca lāvalamvī dāhapākaprāyaś ca bhavati ||
doṣāḥ śvayathumūrdhvaṃ hi kurvantyāmāśayāśritāḥ |
pakvāśayasthā madhye tu varcasthānagatāstvadhaḥ |
pakvāśayasthā madhye tu varcasthānagatāstvadhaḥ |
kṛtsnaṃ dehamanuprāptāḥ | kuryuḥ sarvasaran tathā ||
yo madhyadeśe śvayathuḥ sa kaṣṭaḥ sarvagaś ca yaḥ |
yo madhyadeśe śvayathuḥ sa kaṣṭaḥ sarvagaś ca yaḥ |
ardhāṅgeriṣṭabhūtaṃ syād yaścordhvaṃ
parisarpati |
śvāsaḥ pipāsācchardiś ca daurvalyaṃ jvara eva ca |
śvāsaḥ pipāsācchardiś ca daurvalyaṃ jvara eva ca |
yasya cānnerucir nāsti śvayathuṃ taṃ
vivarjayet |
sāmānyato viśeṣāc ca teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajaṃ |
sāmānyato viśeṣāc ca teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajaṃ |
tatra śophinaḥ sarva eva parihareyuḥ |folio 117ramlalavaṇamadyaguḍadadhivasātailapiṣṭagurūṇi viśeṣeṇa ||
tatra vātaśvayathau trivṛttairaṇḍatailaṃ vā māsamarddhamāsam vā pāyayet | nyagrodhādi
siddhaṃ sarpiḥ | pittaśvayathau | āragvadhādisiddhaṃ tailaṃ śleṣmaśvayathau |
sannipāśvayathau snuhākṣīrapātratulyaṃ daśabhir amlapātraiḥ |
pratisaṃsṛjya dantī dravantī pra tivāyaṃ sarpiḥ pācayitvā pāyayet |
viṣanimittamākalpeṣu pratīkāraḥ ||
ata ūrdhvaṃ samānyān yogā vakṣyāmaḥ |tilvakaghṛtacaturthāni yānyuktāni udareṣu tatonyatamam upayujyamānaṃ
śvayathūnapahanti | mūrttavarttikriyām vā seveta | navāyasaṃ
vāharaharmadhunā | viḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricānāṃ vā
dharaṇamuṣṇāmvunā | trikaṭukakṣārayaścūrṇāni triphalākvāthena | mūtram
vā tulyakṣīraṃ | harītakīm vā tulyaguḍām upayuñjīta | devadāruśuṇṭhīṃ
vā | guggulum vā mūtreṇa | varṣābhūkaṣāyānupānam vā tulyaguḍaṃ śṛṅgaveraṃ | vyoṣaṃ varṣābhūkaṣāyasiddhena vā | sarpiṣāmudgolumvāṃ bhakṣayet |
pippalīmūlacitrakacavyāmayūrakavarṣābhūsiddhaṃ vā kṣīraṃ pivet |
sahauṣadhamuraṅgīmūlasiddham vā | trikacukair aṇḍaśyāmāmūlasiddham vā |
varṣābhūśṛṃgaveradevadārusiddham vā | tathālāvuvibhītakaphalakalkam vā | pippalīmaricaśṛṅgaverānusiddhena ca mudgayūṣeṇālavaṇenālpaṃ snehaṃ bhojayet |
yavagodhūmānnaṃ | vṛkṣakārkanaktamālanimvavarṣābhūkvāthaś ca pariṣekaḥ
| sarṣapasauvarcalasaindhavaśārṅge ṣṭābhiś ca pradehaḥ kāryaḥ |
yathādoṣañ ca tīkṣṇānivamanavirecanāsthāpanānuvāsanāni satatam
upaseveta | svedopanāhau ca | sirāś cābhīkṣṇaṃ śoṇitamavasecayet ||
anyatrapāṇḍuśophāditi ||
piṣṭānnamamvlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamajāṅgalañ ca
|
striyo guḍaṃ tailamatho gurūṇi śophaṃ jighāṃsu parivarjayīta ||
striyo guḍaṃ tailamatho gurūṇi śophaṃ jighāṃsu parivarjayīta ||
ci23|| o ||
folio 117r IMG_0115
athāto nāgatāvādhacikitsitaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ |
utthāyotthāyātmavatā svasthenārogam icchatā |
yad anuṣṭheyam askannaṃ tat sarvaṃ saṃpravakṣyate |
yad anuṣṭheyam askannaṃ tat sarvaṃ saṃpravakṣyate |
tatrādito dantakāṣṭhaṃ dvāfolio 117vdaśāṃgulamāyataṃ |
kanīnikāpariṇāham ṛjvagranthim athāvraṇaṃ |
kanīnikāpariṇāham ṛjvagranthim athāvraṇaṃ |
ayugmagranthi ya sakṣīrañ ca praśasyate |
kaṣāyakaṭutiktaṃ vā tatat khādet prātar utthitaḥ |
madhutrikaṭukāktam vā gomūtreṇāpi bhāvitaṃ |
madhutrikaṭukāktam vā gomūtreṇāpi bhāvitaṃ |
tad daurggandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati |
vaiśadyam anne bhiruciṃ saumanasyaṃ karoti ca |
snigdhāṃ śuklāṃś ca daśanāṃ jihvāyāpi ca lāghavaṃ |
na cāpigalatālvauṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ |
snigdhāṃ śuklāṃś ca daśanāṃ jihvāyāpi ca lāghavaṃ |
na cāpigalatālvauṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ |
na khādet mukhaśoṣī tu śvāsahikkāvamīṣu ca |
durvalojīrṇṇabhaktaś ca mūrcchārtto madapīḍitaḥ |
durvalojīrṇṇabhaktaś ca mūrcchārtto madapīḍitaḥ |
śirorujāṃrttas tṛṣitaḥ śrānta pānaklamānvitaḥ |
arditī karṇṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ |
arditī karṇṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ |
jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇṇaṃ vārkṣam eva
vā |
tan malāpaharaṃ śastaṃ mṛduślakṣṇaṃ daśāṃgulaṃ |
tan malāpaharaṃ śastaṃ mṛduślakṣṇaṃ daśāṃgulaṃ |
mukhavairasya vaigandhyaṃ śophajāḍyāpahaṃ sukhaṃ |
dṛḍhīkarañ ca dantānāṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇaṃ |
dṛḍhīkarañ ca dantānāṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇaṃ |
tāmvūlapatraṃ sakṣāraṃ pūgaṃ hṛdyaṃ kaphāpahaṃ
|
mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakaṃ |
pathyaṃ suptotthite bhukte vānte srānte ca mānave |
rūkṣadurvalamattānām ahitaṃ cāsyaśoṣiṇāṃ |
keśabhūmigatānrogāṃ śirobhyaṅgopakarṣati |
keśānāṃ mṛdutā snigdhaṃ rukpraśāntiṃ karoti ca ||
keśānāṃ mṛdutā snigdhaṃ rukpraśāntiṃ karoti ca ||
karoti śirasas tṛptiṃ keśānāṃ dṛḍhatām api |
santarpaṇaś cendriyāṇāṃ dantobhyaṅgas tu mūrdhni tu |
santarpaṇaś cendriyāṇāṃ dantobhyaṅgas tu mūrdhni tu |
keśaprasādhanī keśyā rajojantu malāpahā |
hanumanyāśiraḥkarṇṇaśūlaghnaṃ karṇṇapūraṇaṃ |
hanumanyāśiraḥkarṇṇaśūlaghnaṃ karṇṇapūraṇaṃ |
abhyaṅgo mārdavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ |
dhāūnām puṣṭijanano mṛjāvarṇṇavalapradaḥ |
dhāūnām puṣṭijanano mṛjāvarṇṇavalapradaḥ |
sekaḥ śramaghnonilahā bhagnasandhiprasādhakaḥ |
kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahaḥ |
kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahaḥ |
siktasyābhipravardhante yathāpuṣpo ṅkurastaroḥ |
tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate |
tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate |
śirāmukhair lomakūpair dhamanībhiś ca tarpayan |
śarīre valam ādhatte sneho vai sādhu yojitaḥ |
śarīre valam ādhatte sneho vai sādhu yojitaḥ |
tatra prakṛti sātmyartudeśadoṣavikāravit |
tailaṃ ghṛtam vā matimān yuñjād abhyaṅgasekayoḥ ||
tailaṃ ghṛtam vā matimān yuñjād abhyaṅgasekayoḥ ||
kevalaṃ tv āmadoṣeṣu na kathañcana yojayet |
taruṇajvaryajīrṇṇī ca nābhyaktavyo kadācanaḥ |
taruṇajvaryajīrṇṇī ca nābhyaktavyo kadācanaḥ |
tathā virakto vāntaś ca nirūḍho yaś ca mānavaḥ ||
pūrvayoḥ kṛcchratā vyādhyor asādhyatvam athāpi vā |
pūrvayoḥ kṛcchratā vyādhyor asādhyatvam athāpi vā |
śeṣāṇān tadahaḥ proktās tv agnifolio 118rsādādayo gadāḥ |
kāntiḥ śarīropacayo gātrāṇāṃ suvibhaktatā |
mṛjātha sthirakāyatvam agnidīptir arogatā |
mṛjātha sthirakāyatvam agnidīptir arogatā |
śramatklamapipāsānāṃ sahiṣṇutvam asīdanaṃ |
ārogyañ cāpi paramaṃ vyāyāmenopajāyate |
ārogyañ cāpi paramaṃ vyāyāmenopajāyate |
na ca vyāyāmasadṛśam anyasthūlāpakarṣaṇaṃ |
na ca vyāyāminaṃyantyarayo valāt |
na ca vyāyāminaṃyantyarayo valāt |
na cainaṃ sahasākramya jarā samadhirohati |
sthirī bhavati māṃsaś ca vyāyāmābhiratasya vai |
sthirī bhavati māṃsaś ca vyāyāmābhiratasya vai |
vyāyāmaṅ kurvato nityaṃ viruddham api bhojanaṃ |
vidagdham api dagdham vā nirdoṣaṃ paripacyate |
raktapittī kṛśaḥ śoṣī kāsī śvāsī kṣatāturaḥ
|
bhuktavāṃs trīṣu ca kṣīṇo vyāyāmaṃ parivarjayet |
vyāyāmo hi samapathyo valināṃ snigdhabhojināṃ |
sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ |
sarveṣvṛtuṣu sarvair hi martyair ātmahitaiṣibhiḥ |
śaktyavenopakarttavyo vyāyamo haṃnyato nyathā |
hṛdisthānasthito vāyur yadā nāsāṃ prapadyate |
vyāyāmaṃ kurvato jantos tacchaktyavasya lakṣaṇaṃ |
vayo valaṃ dehavalaṃ deśakālamathāpi ca |
samīkṣya kuryād vyāyāmaṃ yuktyā śaktyā ca vuddhimān ||
kṣayastṛṣṇā rucicchardi raktapittaśramaklamāḥ |
kāsaśoṣajvaraśvāsāś cātivyāyāmasambhavāḥ ||
udvarttanaṃ vātaharaṃ kaphamedo vilāpanaṃ |
vyāyāmo hi samapathyo valināṃ snigdhabhojināṃ |
sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ |
sarveṣvṛtuṣu sarvair hi martyair ātmahitaiṣibhiḥ |
śaktyavenopakarttavyo vyāyamo haṃnyato nyathā |
hṛdisthānasthito vāyur yadā nāsāṃ prapadyate |
vyāyāmaṃ kurvato jantos tacchaktyavasya lakṣaṇaṃ |
vayo valaṃ dehavalaṃ deśakālamathāpi ca |
samīkṣya kuryād vyāyāmaṃ yuktyā śaktyā ca vuddhimān ||
kṣayastṛṣṇā rucicchardi raktapittaśramaklamāḥ |
kāsaśoṣajvaraśvāsāś cātivyāyāmasambhavāḥ ||
udvarttanaṃ vātaharaṃ kaphamedo vilāpanaṃ |
sthirīkaraṇam aṅgānāṃ tvak prasādakaraṃ tathā |
sirāmukhaviviktatvaṃ tvakthasyāgreś ca dīpanaṃ |
sirāmukhaviviktatvaṃ tvakthasyāgreś ca dīpanaṃ |
udgharṣaṇotsādanābhyāṃ bhaveyātāyamasaṃśayaṃ |
tandrāpāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ puṣṭivardhanaṃ |
raktaprasādanañ cāpisnānam agneś ca dīpanaṃ |
raktaprasādanañ cāpisnānam agneś ca dīpanaṃ |
tac cātisārajvaritakarṇṇaśūlārditodiṣu |
ādhmātārocakājīrṇṇabhuktavatsu ca garhitaṃ |
ādhmātārocakājīrṇṇabhuktavatsu ca garhitaṃ |
tandrāpāpmopaśamanaṃ prītyojo valavardhanaṃ |
svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnam anulepanaṃ |
svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnam anulepanaṃ |
rakṣoghnamatha caujasyaṃ saubhāgyaṃkaram uttamaṃ |
sumanomvararatnānān dhāraṇaṃ prītivardhanaṃ |
mukhālepaṃ dṛḍhaṃcakṣuḥ pīnagaṇḍan tathānanaṃ |
mukhālepaṃ dṛḍhaṃcakṣuḥ pīnagaṇḍan tathānanaṃ |
kāntam avyaṅgapiḍakaṃ bhavaty amvujasannibhaṃ |
pakṣmalaṃ viśadaṃ kāntam amalojvalamaṇḍalaṃ |
pakṣmalaṃ viśadaṃ kāntam amalojvalamaṇḍalaṃ |
netram añjanasaṃyogād bhavec cāmalatārakaṃ ||
yaśasyaṃ svargyam āyuṣyaṃ dhanadhānyābhivardhanaṃ |
yaśasyaṃ svargyam āyuṣyaṃ dhanadhānyābhivardhanaṃ |
gurudevataviprāṇām pūjanaṃ gotravardhanaṃ |
āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo valakṛddefolio 118vhadhāraṇaṃḥ |
āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo valakṛddefolio 118vhadhāraṇaṃḥ |
smṛtyāyuḥ pakkitejojaḥ satvotsāhābhivardhanaḥ |
pādaprakṣālanaṃ pādarogaśramamalāpahaṃ |
pādaprakṣālanaṃ pādarogaśramamalāpahaṃ |
cakṣu prasādajananaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanaṃ |
nidrākaro dehasukhaṃ cakṣuṣyaḥ pādarogahā |
nidrākaro dehasukhaṃ cakṣuṣyaḥ pādarogahā |
pādatvaṅ mṛdukarttā ca pādābhyaṅgaḥ praśasyate |
pādarogaharaṃ vṛṣyam āyuṣyañcakṣuṣe hi taṃ |
pādarogaharaṃ vṛṣyam āyuṣyañcakṣuṣe hi taṃ |
sukhapracāram aujasyaṃ sadāpādatradhāraṇam |
anārogyam anāyuṣyam indriyaghnam adṛṣṭikṛt |
anārogyam anāyuṣyam indriyaghnam adṛṣṭikṛt |
pādābhyām anupānabhyāṃ nṛṇāñ caṅkramaṇaṃ sadā |
pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjanaṃ |
pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjanaṃ |
harṣalāghavasaubhāgyam utsāhakaravardhanaṃ |
pavitraṃ keśyamuṣṇīśaṃ vātātaparajonudaṃ |
chatraṃ vātātaparujo mārutāpaharaṃ śubhaṃ |
chatraṃ vātātaparujo mārutāpaharaṃ śubhaṃ |
satvotsāhavalasthairyadhairyavīryābhivardhanaṃ
|
avaṣṭambhakarañcāpi rakṣoṣṇaṃghnaṃ daṇḍadhāraṇaṃ |
āsyāvarṇṇaśleṣmamedaḥ saukumāryakarī sukhā |
āsyāvarṇṇaśleṣmamedaḥ saukumāryakarī sukhā |
adhvāvarṇṇaśleṣmamedaḥ saukumāryavināśanaḥ |
yat tu caṃkramaṇan nātidehapīḍākaraṃ bhavet |
tad āyurvalamedhāgnipradam indriyavodhaṇaṃ |
tad āyurvalamedhāgnipradam indriyavodhaṇaṃ |
śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradaṃ |
sukhaṃ śayyāsanan tasmād viparītam ato nyathā |
sukhaṃ śayyāsanan tasmād viparītam ato nyathā |
vālavyajanamaujasyaṃ makṣikādīn apohati |
svedadāhatṛṣāmūrcchāśramaghno vyajanānilaḥ |
svedadāhatṛṣāmūrcchāśramaghno vyajanānilaḥ |
prītinidrākaraṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpahaṃ |
samvāhanaṃ māṃsaraṃsatvakprasādakaraṃ tathā |
samvāhanaṃ māṃsaraṃsatvakprasādakaraṃ tathā |
pravātaṃ raukṣyavaivarṇṇstambhakṛhapaktinut |
svedamūrcchāpipāsaghnam apravātamatonyathā |
svedamūrcchāpipāsaghnam apravātamatonyathā |
sukhaṃ pravātaṃ seveta grīṣme śaradi cāntarā |
nivātaṃ hy āyuṣe sevyam ārogyāya ca sarvadā |
nivātaṃ hy āyuṣe sevyam ārogyāya ca sarvadā |
ātapaḥpittaraktāgniḥ svedamūrcchātṛṣāpahaṃ |
dāhavaivarṇṇyajananasthāyā tv etān vyapohati |
dāhavaivarṇṇyajananasthāyā tv etān vyapohati |
agnir vātakaphastambhī śītavepathunāśanaḥ |
āmābhiṣyandaśamano raktapittapradūṣaṇaḥ |
āmābhiṣyandaśamano raktapittapradūṣaṇaḥ |
puṣṭivarṇṇavalotsāhām agnidīptir atandritāṃ |
karoti dhātusāmyañ ca nitrākālaniṣevitā ||
karoti dhātusāmyañ ca nitrākālaniṣevitā ||
tatrādito nīcanakharomṇā śucivāsasā
laghūṣṇīṣacchatropānatkenādarakāriṇā | daṇḍapāṇinā kālahitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā vandhubhūtena bhūtānāṃ guruvṛddhānumatenānanyamanasā
susahāyenopakarttavyaṃ | tad api na rātrau | na
keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasthānafolio 119rvalibhūmiṣu | na viṣamendrakīlacatuṣpathasvabhrāṇām upariṣṭāt |
na rājadviṣṭaparuṣapaiśūnyānṛtāni vadet |
devavrāhmaṇaguruvṛddhapitṛparivādāṃś ca | na narendradviṣṭonmattapatitikṣuc ca bhītān upāsīta |
vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājini pariharet |
pūrṇṇanadīsamudrāviditapalvalasvabhrakūpāvataraṇāni ca bhinna
śūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyagrāmasevāś ca |
grāmaghātakalahaśastrasannipātāgnisambhramavyāḍasarīsṛ paśṛṅgikaṣāṃś
ca |
nāgnivrāhmaṇaprekṣādampatyor antareṇātīyāt | na śavam anuyāyāt
|
devagovrāhmaṇacaityadhvajarogipatitapāpakarttṛṇāñ ca
chāyānnākrāmet nāstaṃ gacchantam
udyantam ādityaṃ paśyet | gāṃ dhayantīṃ parasyaṃ vā carantīm parasyai nācakṣīta |
nolkāpātātpātendradhanūṣivā | nāgniṃ mukhenopadhamet | nāyo bhūmiṃ
vā pāṇipādenābhihanyāt |
na vegāndhārayet | na
vahirbhāgāṃgrāmanagaradevatāyatanaśmaśānapathasalilāśayasannikṛṣṭhānutsṛjenna prakāśaṃ | na vāyvagnisalilasomārkagogurūṃ
pratimukham vā |
na bhūmiṃ vilikhet | nāsaṃvṛtamukhaḥ sadasi
śvāsakāsajṛmbhodbhārakṣavathūnna sṛjet | na paryavaṣṭikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau kuryāt |
na vā karṇṇanasāsrotodaśanavivarāṇyabhiniṣkuṣṇīyāt
| na vejayetkeśanakhavastragātrāṇi | na gātravaktranakhavāditraḥ kuryāt | na
kāṣṭhaloṣṭhatṛṇādīnabhihanyāt | cchindyād bhindyād vā |
nātipravātāt apam upaseveta | na muktamātrāgnim upāsīta | notkūṭrakāsanālpāsanān dadhyāsīta | na grīvaṃ
viṣamaṃ haret | na viṣamapatitakāyaḥ kriyāṃ seved vased bhuñjīta vā |
na pratatamudīkṣeta | viśeṣārjjotirbhāskarasūṣmavalabhrāntāni | na bhāraṃ śirasā vahet | na ca
svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramanayānavāhanapradhāvanalaghanapratar aṇahāsyabhāṣyavyayāyavyāyāmādīn ucitān apy atimātraṃ seveta |
ucitādapyahitāt kramaśo virameta |
hitamanucitamapyāseveta kramaśaḥ |
nāvākchirāśayīta | na bhinnapātre bhuñjīta | nāñjalipuṭenāpaḥ pivet | folio 119vkālahitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāraṃ
vaidyapratyavekṣitam aśnīyāt | grāmagaṇagaṇikāpatitaśatrubhojanāni pariharet | śeṣāṇy api
cāniṣṭarūparasagandhaśabdasparśamānasāni anyān evaṃ guṇān api cāsambhramadattāni tāny api na makṣikāvālopahitāni | nāprakṣālitapāṇipādau bhuñjīta | mūtroccārapīḍito vā | na sandhyayor
nāpāśrito nātikālahīnam atimātraṃ veti ||
yasmin yasmin ṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehināṃ |
teṣu teṣu pradātavyā rasās te vijānatā |
teṣu teṣu pradātavyā rasās te vijānatā |
varṣāsu caturo māsāṃ mātrāvadukaṃ pivet |
uṣṇaṃ himavasante cakāsaṃ
grīṣme ca śītalaṃ |
hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau piven naraḥ |
hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau piven naraḥ |
śritaśītaṃ payo grīṣme prāvṛṭkāle rasaṃ pivet |
yūṣaṃ varṣati tasyānte prapivec chītalaṃ jalaṃ |
yūṣaṃ varṣati tasyānte prapivec chītalaṃ jalaṃ |
svastha eva mato nyas tu doṣāhāgadāturāḥ |
snehaṃ pippalicūrṇṇena saindhavena ca saṃyutaṃ |
snehaṃ pippalicūrṇṇena saindhavena ca saṃyutaṃ |
pived agnivivṛdhyarthaṃ na ca vegāṃ vidhārayet |
agnidīptir alaṃ nṛṇāṃ rogānāṃ sramanaṃ prati |
agnidīptir alaṃ nṛṇāṃ rogānāṃ sramanaṃ prati |
prāvṛṭcharadvasanteṣu samyak snehādim ācaret |
kaphe pracchardanaṃ pitte viro vastir īraṇe |
kaphe pracchardanaṃ pitte viro vastir īraṇe |
śasyate triṣvapihito vyāyāmo doṣanāśanaḥ
|
utsargamaithunāhāraśodhane syāt tu tanmanā |
necchet pratibhayāṃ prāptuṃ pīḍāśārīramānasīṃ |
necchet pratibhayāṃ prāptuṃ pīḍāśārīramānasīṃ |
atistrīsaṃprayogāc ca rakṣedātmānam ātmavān |
śoṣakāsajvarārśāṃsi śvāsakāśryātipāṇḍutā |
śoṣakāsajvarārśāṃsi śvāsakāśryātipāṇḍutā |
ativyavāyāj jāyante rogāś cākṣepagādayaḥ |
āyuṣmanto mandajarāvapurvarṇṇavalādhikāḥ |
āyuṣmanto mandajarāvapurvarṇṇavalādhikāḥ |
sthiropacitamāṃsāś ca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ |
tribhistribhirahobhis tu seveta pramamadānnaraḥ |
tribhistribhirahobhis tu seveta pramamadānnaraḥ |
sarveṣv ṛtuṣu grīṣme tu pakṣāt pakṣād vrajed vudhaḥ |
rajasvalāmakāmāñ ca malinām aprajām api |
rajasvalāmakāmāñ ca malinām aprajām api |
varṇṇavṛddhām vayovṛddhaṃ tathā vyādhiprapīḍitāṃ |
hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitāṃ |
hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitāṃ |
sagotrāṃ gurupatnīṃñ ca tathā pravrajitām api |
sandhyayoḥ sarvakāle ca nopeyāt pramadān naraḥ |
sandhyayoḥ sarvakāle ca nopeyāt pramadān naraḥ |
gosarge cārdharātre ca tathā madhyandine pi ca |
lajjāsamāvahe deśe vivṛte śuddha eva ca |
lajjāsamāvahe deśe vivṛte śuddha eva ca |
kṣudhito vyādhitaś caiva kṣuvdhacittaś ca mānavaḥ |
prāptamūtrapurīśaś ca pipāsīdurvalas tathā |
prāptamūtrapurīśaś ca pipāsīdurvalas tathā |
tiryagyonāvayonau ca prāptaśukravidhāraṇaṃ |
duṣṭayonau vifolio 120rsargaś ca balavān api varjayet |
duṣṭayonau vifolio 120rsargaś ca balavān api varjayet |
sthitānuttānaśayane viśeṣeṇa tu garhitaṃ |
krīḍayānyaś ca medhāvī hitārthaṃ parivarjayet |
rajasvalāṃ prāptavato na rasyāni yatātmanaḥ |
rajasvalāṃ prāptavato na rasyāni yatātmanaḥ |
dṛṣṭyāyustejasāṃ hānir adharmaś ca tato bhavet |
liṅginīṃ gurupatnīñ ca sagotrām atha parvasu |
liṅginīṃ gurupatnīñ ca sagotrām atha parvasu |
vṛddhāṃ sandhyayoś cāpi garchato jīvitakṣayaḥ |
garbhiṇyāṃ garbhapīḍāsyād vyādhitāñ ca valakṣayaḥ |
garbhiṇyāṃ garbhapīḍāsyād vyādhitāñ ca valakṣayaḥ |
hīnāṃgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kāmāṃ vandhyām asaṃvṛte |
deśe śuddhe ca śukrasya manasaś ca kṣayo bhavet |
deśe śuddhe ca śukrasya manasaś ca kṣayo bhavet |
kṣudhitaḥ kṣuvdhacittaś ca madhyāhne tṛṣitovalaḥ |
sthitāyaṃ hānim āpnoti śukraṃ vāyuś ca kupyati |
sthitāyaṃ hānim āpnoti śukraṃ vāyuś ca kupyati |
vyādhitāyāṃ plīhāmayo mūrcchā doṣaś ca jāyate |
pratyūṣe cārdharātre ca vātapittaprakupyataḥ |
tiryagyonāv ayonau ca duṣṭayonau tathaiva ca |
tiryagyonāv ayonau ca duṣṭayonau tathaiva ca |
upadaṃśas tathā vāyoḥ kopaḥ syād
retasaḥ kṣayaḥ |
uccārite mūtrite ca retasaś ca vidhāraṇe |
uccārite mūtrite ca retasaś ca vidhāraṇe |
uttāne ca bhavec chīghraṃ śukrārśmaryās tu sambhavaḥ |
tasmāt sarvaṃ parihared etal lokadvayāhitaṃ |
tasmāt sarvaṃ parihared etal lokadvayāhitaṃ |
vayor ūpaguṇo py etāṃ kulyaśīlāṃ kulānvitāṃ |
abhikāmoptikāmāṃś ca hṛṣṭo hṛṣṭām alaṅkṛtāṃ |
seveta pramadān nityaṃ vyājīkaraṇapītavān |
seveta pramadān nityaṃ vyājīkaraṇapītavān |
śarkaropahitāṃ bhakṣyāṃ kṣīrañ cāpi
saśarkaraṃ |
vyajanaṃ svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu |
vyajanaṃ svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu |
sukhamātraṃ samāsena sadvṛttasyetad īritaṃ |
āyur ārogyam artho vā nāsadbhiḥ prāpyate tribhir iti ||
āyur ārogyam artho vā nāsadbhiḥ prāpyate tribhir iti ||
❈
folio 120r
savasāmajjā madhūṃcchiṣṭaṃ ghṛtañ ca dugdhaṃ
kvāthaḥ kṣīriṇāñ ca drumāṇāṃ |
etat sarvam pakvam ekadhyatas tu mukhābhyaṅge sarpir uktaṃ pradhānaṃ |
athāto miśrikacikitsitaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
pālyāmayās tu visrāvyā yaḥ uktāḥ prāṅnibodha tāṃ |
paripoṭas tathotpādovamantho duḥkhavardhanaṃḥ
paripoṭas tathotpādovamantho duḥkhavardhanaṃḥ
pañcamaḥ parilehī ca karṇṇapālyāṃ gadāḥ smṛtāḥ |
saukumāryāc cirotsṛṣṭe sahasābhipravardhite |
saukumāryāc cirotsṛṣṭe sahasābhipravardhite |
karṇṇaśopho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān |
kṛṣṇāruṇinibhastavdhaḥ savātāt paripoṭakaḥ |
kṛṣṇāruṇinibhastavdhaḥ savātāt paripoṭakaḥ |
gurvābharaṇasaṃyogāt tāḍanod
gharṣaṇādibhiḥ |
śophaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākarujanvitaḥ |
śophaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākarujanvitaḥ |
rakto vā raktapittābhyām unmādaḥ sa gado mataḥ |
karṇṇaṃ valād vardhayataḥ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati |
karṇṇaṃ valād vardhayataḥ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati |
sakaphaṃ prāpya kurute śophaṃ
stavdhamavedanaṃ |
sovamanthaḥ sakaṇḍūko vidāruḥ kaphavātajaḥ |
sovamanthaḥ sakaṇḍūko vidāruḥ kaphavātajaḥ |
vardhamāne tu durviddha kaṇḍūdāharujānvitaḥ |pi
śopho bhavati pākaś ca tridofolio 120vṣo duḥkhavarddhanaḥ |
śopho bhavati pākaś ca tridofolio 120vṣo duḥkhavarddhanaḥ |
kaphāsṛkkrimayaḥ kruddhāḥ sarṣapābhāvicāriṇaḥ |
kurvanti pālyāṃ srāviṇyaḥ kaṇḍūdāharujānvitāḥ |
kurvanti pālyāṃ srāviṇyaḥ kaṇḍūdāharujānvitāḥ |
kaphāsṛkkrimisambhūtaḥ sa visarpānvinatas tanuḥ |
lihet saśaṣkuliṃpāliṃ parilehīti sa smṛtaḥ |
lihet saśaṣkuliṃpāliṃ parilehīti sa smṛtaḥ |
pālyāmayā hy amī ghorā narasyāpratikāriṇaḥ |
mithyāhāravihārasya pāliṃ hiṃsyur upekṣitāḥ |
mithyāhāravihārasya pāliṃ hiṃsyur upekṣitāḥ |
tasmād āśu bhiṣak teṣu snehādikramamācaret |
tathābhyaṅgaparīṣekapradehāsṛg vimokṣaṇaṃ |
tathābhyaṅgaparīṣekapradehāsṛg vimokṣaṇaṃ |
sāmānyato viśeṣāc ca vakṣyāmyabhyañjanaṃ prati |
kharamaṃḍariyaṣṭyāhvasaindhavāmaradārubhiḥ |
kharamaṃḍariyaṣṭyāhvasaindhavāmaradārubhiḥ |
supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiś ca mūlakāvalgujāphalaiḥ |
sarpistailavasāmajjāmadhūcchiṣṭāni cāharet |
sarpistailavasāmajjāmadhūcchiṣṭāni cāharet |
sakṣīrāṇyatha taiḥpāliṃ pradihyāt paripoṭake |
mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvasārivotpalapadmakaiḥ |
mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvasārivotpalapadmakaiḥ |
salodhraiḥ sakadamvaiś ca valājamvvāmrapallavaiḥ |
siddhaṃ dhānyāmvlasaṃyuktaṃ tailamutpādanāśanaṃ |
siddhaṃ dhānyāmvlasaṃyuktaṃ tailamutpādanāśanaṃ |
tālapatryaśvagandhābhyāṃ saindhavāvalgujāphalaiḥ |
tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha sādhitaṃ |
tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha sādhitaṃ |
saralālāṅgalībhyāñ ca hitam unmanthanāśanaṃ |
athāśmantakajamvvāmrapatrakvāthaniṣecitāṃ |
athāśmantakajamvvāmrapatrakvāthaniṣecitāṃ |
prapauṇḍīrīkamadhukamañjiṣṭhaṃ rajanīkṛtaiḥ |
cūrṇṇair durgandhanai pālintailāktāmavacūrṇṇayet |
cūrṇṇair durgandhanai pālintailāktāmavacūrṇṇayet |
cūrṇṇair viḍaṅgalākṣābhyāṃ tailaṃ paktvāvacārayet |
svinnāṃ gomayaniḥpiṇḍaiḥ pradihyāt parilehike |
svinnāṃ gomayaniḥpiṇḍaiḥ pradihyāt parilehike |
kṛṣṇair viḍaṅger athavā praratrīmūtrapeṣimaiḥ
|
karaṇjeṅgudibījair vā kuṭajāragvadhāyutaiḥ |
karaṇjeṅgudibījair vā kuṭajāragvadhāyutaiḥ |
sarvairvā sārṣapaṃ tailaṃ siddhaṃ maricasaṃyutaiḥ |
sanimvapatrair abhyaṅge madhucchiṣṭānvito hitaḥ |
sanimvapatrair abhyaṅge madhucchiṣṭānvito hitaḥ |
vyādhikliṣṭāsu pālīṣu tanvīṣu kaṭhināsu ca |
puṣṭyartham mārdavārthañ ca kuryād abhyañjanaṃ śubhaṃ |
puṣṭyartham mārdavārthañ ca kuryād abhyañjanaṃ śubhaṃ |
lopākānūpajāmajjāvasātailaṃ navaṃ ghṛtaṃ |
daśakṣīraṃ pacet samyagāvāpya madhuraṃgaṇaṃ |
daśakṣīraṃ pacet samyagāvāpya madhuraṃgaṇaṃ |
apāmārgāśvagandhā ca tathā lākṣārasaṃ śubhaṃ |
atha siddhañ ca pūtañ ca svanuguptan nidhāpayet |
atha siddhañ ca pūtañ ca svanuguptan nidhāpayet |
tenābhyañjāt sadā pāliṃ susvinnām atimarditāṃ |
etena pālyo vardhante nirujā nirupadravāḥ |
etena pālyo vardhante nirujā nirupadravāḥ |
mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante bhūṣaṇakṣamāḥ ||
nīlīpatraṃbhṛṅgarajorjunatvaktṛphalācūrṇṇaṃ sāhacarañ ca puṣpaṃ |
śyāmāpuṣpaṃ kṛṣṇapiṇḍītakañ ca sūfolio 121rkṣmañcūrṇṇaṃ sukṛtaṃ yāvadetat |
nīlīpatraṃbhṛṅgarajorjunatvaktṛphalācūrṇṇaṃ sāhacarañ ca puṣpaṃ |
śyāmāpuṣpaṃ kṛṣṇapiṇḍītakañ ca sūfolio 121rkṣmañcūrṇṇaṃ sukṛtaṃ yāvadetat |
tāvān deyaḥ kardamaḥ paṅkaṣaṇḍāt | paktañcaitat sthāpayellohakumbhyāṃ |
pacedetat tilatailena sārdhaṃ datvā kvāthaṃ triphalāmārkavābhyāṃ |
pacedetat tilatailena sārdhaṃ datvā kvāthaṃ triphalāmārkavābhyāṃ |
māsādūrdhvaṃ mrakṣaṇenaiva tailaṃ kuryādetat
palitaṃ snigdhanīlaṃ ||
jamvūpuṣpakārśmarīpārthivañ ca sairīyakaṃ tri
jamvūpuṣpakārśmarīpārthivañ ca sairīyakaṃ tri
dvauvarṣābhūśārivākaṇṭakāryau nīlāstilāsrotajañcotpalañ ca |
āyaścūrṇṇañcūtapakvasya majjā yaṣṭyāhvāyaṃ mārkavo modayantī |
āyaścūrṇṇañcūtapakvasya majjā yaṣṭyāhvāyaṃ mārkavo modayantī |
kāsīsamagryaṃ sasāraś cāsanasya varāhasāhvasya
phalañ ca pāṇḍūṃ |
bhāgān etāṃ kārṣikāṃ pīṣayitvā sārodakenāsanasyaiva vidvān |
bhāgān etāṃ kārṣikāṃ pīṣayitvā sārodakenāsanasyaiva vidvān |
kalkānetāṃ saptasaptāḍhakeṣu
kṣārodakasyākṣatailasya bhāgaṃ |
datvā samyagvipacellohapātre sthitaṃ pūrvaṃ lohapātre daśāvahaṃ |
datvā samyagvipacellohapātre sthitaṃ pūrvaṃ lohapātre daśāvahaṃ |
mṛdupākaṃ sādhitaṃ cāvatārya nyaset pātre bījake vāyase vā |
naraḥ śuddho nasyam etat prayujyāt yathā vatsyāt saṃyato māsamekaṃ |
naraḥ śuddho nasyam etat prayujyāt yathā vatsyāt saṃyato māsamekaṃ |
bhavec ca nityaṃ kṛsaropasevī bhuñjīta cānnaṃ
māṣayūṣeṇa cāpi |
māsādūrdhvaṃ tasya keśā bhavanti yāvajjīvaṃ mṛduvat
svañjanābhaṃ |
bhavanty ete nendralupte ca keśāḥ | jarā cainaṃ sahasā nābhyapaiti |
bhavanty ete nendralupte ca keśāḥ | jarā cainaṃ sahasā nābhyapaiti |
valaṃ paraṃ cendriyāṇāṃ labheta sañjāyante
nirvalīkañ ca vaktraṃ |
etat tailaṃ nāpriyāya pradeyaṃ rājñā deyaṃ kṛṣṇatailaṃ pradhāṇaṃ |
etat tailaṃ nāpriyāya pradeyaṃ rājñā deyaṃ kṛṣṇatailaṃ pradhāṇaṃ |
maniḥśilā haritālaṃ haridre lākṣārodhraṃ gairiko
varṇṇakaś ca |
surāṣṭrajākuṣṭhamañjiṣṭhakalkāḥ sapattaṅgārocanā kuṅkumaś ca |
surāṣṭrajākuṣṭhamañjiṣṭhakalkāḥ sapattaṅgārocanā kuṅkumaś ca |
suvarṇṇāhvāpāṇḍupatraṃ vaṭasya kāleyakaṃ padmakaṃ
padmamadhyaṃ |
kūcandanaṃ candanaṃ pāratañ ca kākolyādiḥkṣīrapiṣṭaś ca sarvaḥ
kūcandanaṃ candanaṃ pāratañ ca kākolyādiḥkṣīrapiṣṭaś ca sarvaḥ
etat sarvam pakvam ekadhyatas tu mukhābhyaṅge sarpir uktaṃ pradhānaṃ |
hanyād vyaṅgaṃ nīlikāṃ ca pravṛddhāṃ vaktrejātāḥ
piṭakāyāś ca kāścit |
padmākāraṃ nirvalīkañ ca vaktraṃ kuryād etat pīnagaṇḍaṃ manojñaṃ |
padmākāraṃ nirvalīkañ ca vaktraṃ kuryād etat pīnagaṇḍaṃ manojñaṃ |
rājñāmetad yoṣitān cāpi teṣāṃ kuryād vaidyas tat
samānāñ ca nityam
iti || ci || ❈ ||
folio 121r IMG_0092
athātaḥ kṣīṇavalīyaṃ vyājīkaraṇacikitsitaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
kalasyodagravayaso vyājīkaraṇasevinaḥ |
folio 121vsarveṣv ṛtuṣv aharahaḥ vyavāyo na nivātaritaḥ |
folio 121vsarveṣv ṛtuṣv aharahaḥ vyavāyo na nivā
strīṣv akṣaryyaṃ mṛgayatāṃ vṛddhānāñ ca rirāṃsatāṃ |
klīvāṇām alpaśukrāṇāṃ strīṣu kṣīṇāś ca ye narāḥ ||
klīvāṇām alpaśukrāṇāṃ strīṣu kṣīṇāś ca ye narāḥ ||
vilāsinām arthavatāṃ rūpayauvanaśālināṃ |
nṛṇām vahvīpatīnāñ ca yogā vyajīkaro hitāḥ |
nṛṇām vahvīpatīnāñ ca yogā vyajīkaro hitāḥ |
bhojanāni ca citrāṇi pānāni vividhāni ca |
vācaḥ srotronugāminyas tvaksukhasparśanāni ca |
vācaḥ srotronugāminyas tvaksukhasparśanāni ca |
gandhān manojñaṃ rūpāṇi citrāṇy upavanāni ca |
manasaś cāpratīvāto vyājīkurvanti mānavaṃ |
tais tair bhāvair ahṛdyais tu riraṃsor manasi kṣate |
manasaś cāpratīvāto vyājīkurvanti mānavaṃ |
tais tair bhāvair ahṛdyais tu riraṃsor manasi kṣate |
dhvajaḥ pataty adho nṛṇāṃ klaivyaṃ samupajāyate |
annair amlvauṣṇalavaṇair atimātropasevitaiḥ |
annair amlvauṣṇalavaṇair atimātropasevitaiḥ |
saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klaivyaṃ tad aparaṃ smṛtaṃ |
ativyavāyaśīlo vā na ca vyājīkriyārataḥ |
ativyavāyaśīlo vā na ca vyājīkriyārataḥ |
dhvajabhaṅgam avāpnoti saśukrakṣayahetukaṃ |
meḍhrarogeṇa mahatā marmcachedena vā punaḥ |
meḍhrarogeṇa mahatā marmcachedena vā punaḥ |
klivyaṃ caturtham bhavati nṛṇāṃ puṃstvopaghātajaṃ
|
asādhyaṃ sahajaṃ klaivyaṃ marmacchedāc ca yad bhavet |
sādhyānāṃm avaśiṣṭānāṃ kāryo vyājīkaro vidhiḥ |
sādhyānāṃm avaśiṣṭānāṃ kāryo vyājīkaro vidhiḥ |
tilamāṣavidārīṇāṃ śālīnāṃ cūrṇṇam eva ca |
rasair ikṣurasair vāpi marditaṃ saindhavānvita |
varāhamedasā yuktaṃ ghṛtenotkārikāṃ pacet |
varāhamedasā yuktaṃ ghṛtenotkārikāṃ pacet |
tāṃ bhakṣayitvā gaccheyuḥ puruṣaḥ ṣaṣṭhim aṅganāṃ
||
vastrāṇḍasiddhapayasi bhāvitā na sakṛttilāṃ |
vastrāṇḍasiddhapayasi bhāvitā na sakṛttilāṃ |
śiśumāravasā pakvā tais tilaiḥ śaṣkulīśubhāṃ |
yaḥ khādet sa pumāṃ gacchet strīṇāṃ śatam apūrvavat ||
yaḥ khādet sa pumāṃ gacchet strīṇāṃ śatam apūrvavat ||
pippalīlavaṇaupetau vastāṇḍau kṣīrasarpiṣi |
sādhitau bhakṣayed yas tu sa gacchet pramadāśataṃ ||
sādhitau bhakṣayed yas tu sa gacchet pramadāśataṃ ||
māṣapippaliśālīnāṃ yavagodhūmayos tathā |
cūrṇṇabhāgaiḥ samais tais tu ghṛte pūpalikāṃ pacet |
cūrṇṇabhāgaiḥ samais tais tu ghṛte pūpalikāṃ pacet |
tāṃ bhakṣayitvā pītvā ca śarkarāmadhuram payaḥ |
naraś caṭakavad gacched daśavārān nirantaraṃ ||
naraś caṭakavad gacched daśavārān nirantaraṃ ||
cūrṇṇaṃ vidāryāḥ sakṛtaṃ
svarasenaiva bhāvitaṃ |
sarpiḥ kṣaudrayutaṃ līḍhvā daśanāryodhirohita ||
sarpiḥ kṣaudrayutaṃ līḍhvā daśanāryodhirohita ||
evam āmalakaṃ cūrṇṇaṃ svarasenaiva bhāvitaṃ |
śarkarāmadhusarpirbhir yuktaṃ līḍhvā payaḥ pivet |
śarkarāmadhusarpirbhir yuktaṃ līḍhvā payaḥ pivet |
etenāśītivarṣo pi yuveva parihṛṣyati ||
pippalīlavaṇaupetau vastāṇḍau ghṛtasādhitau |
pippalīlavaṇaupetau vastāṇḍau ghṛtasādhitau |
śiśumārasya vā khādet tau tuvyājīkarau bhṛśaṃ ||
kulīrakūrmanakrāṇām aṇḍāny evaṃ tu bhakṣayet |
kulīrakūrmanakrāṇām aṇḍāny evaṃ tu bhakṣayet |
mahiṣarṣabha
folio 125rna cātmānam ādarśe syu vā nirīkṣeta |
rūpaśālitvāt tato nyad daśarātraṃ krodhādīn parihared eṣa sarveṣām
upayogaḥ | viśeṣatas tu vallīpratānakṣupādayaḥ somā bhakṣayitavyāḥ | bhavanti
teṣāṃm avacaturtho muṣṭayaḥ |
aṅśumantaṃ sauvarṇṇo pātrebhiṣuśayāc candramasaṃ rājate | tāvupayojyāṣṭaguṇam
aiśvaryam avāpyaiśānaṃ devaṃ paśyati | śeṣāṃs tu tāmramaye mṛnmaye vā
śūdravarjyañ ca tribhir varṇṇaiḥ soma upayoktavyaḥ | tataś caturthe māsi
paurṇṇamāsyāṃ vrāhmaṇamarcayitvā kṛtamaṅgalā niḥkramya yatheṣṭaṃ
vrajediti ||
oṣadhīnāṃ patiṃ somam upayujyaivamakṣata |
daśavarṣasahasrāṇi navān dhārayate tanuṃ |
daśavarṣasahasrāṇi navān dhārayate tanuṃ |
nāgnir na tejaṃ na viṣaṃ na śastraṃ nāśastram eva
ca |
tasyālamāyuḥ kṣapaṇe samarthāni bhavanti hi |
tasyālamāyuḥ kṣapaṇe samarthāni bhavanti hi |
bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇāṃ prasūtānāmanekadhā |
kuñjarāṇāṃ sahasrasya valaṃ samadhigagacchati ||
kuñjarāṇāṃ sahasrasya valaṃ samadhiga
kṣīrodaṃ śakrasadanaṃ uttarāṃś ca kurūnapi
yatrecchati sa gantuṃ vai tatrāsyāpratighāsatiḥ |
yatrecchati sa gantuṃ vai tatrāsyāpratighāsatiḥ |
kaṃdarpa iva rūpeṇa kantyā candra ivāparaḥ |
prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ |
prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ |
sāṃgopāṃgāṃś ca nikhilāṃ vedāṃ viṃdati tatvataḥ |
caraty amoghasaṅkalpo devavaccākhilaṃ jagat ||
caraty amoghasaṅkalpo devavaccākhilaṃ jagat ||
sarveṣāmeva somānāṃ patrāṇi daśa pañca ca |
tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante ca patanti ca |
tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante ca patanti ca |
ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāharahas tathā |
śuklasya pūrṇṇamāsyān tu bhavet pañcadaśacchadaḥ |
śuklasya pūrṇṇamāsyān tu bhavet pañcadaśacchadaḥ |
divase divase patramekaikaṃ śīryate punaḥ |
kṛṣṇe kṛṣṇadvayaṃ cāpi latā bhavati kevalā ||
kṛṣṇe kṛṣṇadvayaṃ cāpi latā bhavati kevalā ||
aṃśumānājyagandhas tu kandavān rajataprabhaḥ |
kadalyākārakandas tu muñjavān laśunacchadaḥ |
kadalyākārakandas tu muñjavān laśunacchadaḥ |
candramā rajatābhāso jale carati
sarvadā |
garuḍāhṛtanāmā ca śyenākhyau cāpi pāṇḍurau |
garuḍāhṛtanāmā ca śyenākhyau cāpi pāṇḍurau |
sarpanirmokasadṛśau tau vṛkṣā grāvalamvinau |
athānye maṇḍalaiś citraiś citritā iva bhānti te |
athānye maṇḍalaiś citraiś citritā iva bhānti te |
kṣīrakandalatāvantaḥ patrair nānāvidhair vṛtā |
himavaty arvude sahye mahendre malaye tathā |
pāriyātre ca vindhye ca devasūte hṛde tathā |
uttareṇa vitastāyāḥ prabhavasya mahīdharāḥ |
uttareṇa vitastāyāḥ prabhavasya mahīdharāḥ |
folio 125vpañca teṣāmato madhye sindhurnāma
mahāhradaḥ |
haṭhavat plavate tatra candramā somasattamaḥ |
tasyoddeśeṣu cāpy asti muñjavān aṃśumān api |
tasyoddeśeṣu cāpy asti muñjavān aṃśumān api |
kaśmīre ca saro yantu nāmnā kṣudrakamānasaṃ |
gāyatryaśtraiṣṭubhaś cāpi jāgrataḥ satkaras tathā |
tatra santyapare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ ||
tatra santyapare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ ||
na tāṃ paśyanty adharmiṣṭhāḥ kṛtaghnāś cāpi ye narāḥ |
bheṣajadveṣiṇaś cāpi vrāhmaṇadveṣiṇas tatheti ||
bheṣajadveṣiṇaś cāpi vrāhmaṇadveṣiṇas tatheti ||
ci thaü❈
folio 125v
athāto nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
yathā nivṛttasantāpā modantedivi devatāḥ |
tathauṣadhyastvimāḥ prāpya modante bhuvi mānavāḥ ||
tathauṣadhyastvimāḥ prāpya modante bhuvi mānavāḥ ||
atha khalu saptavidhāḥ puruṣā rasāyanaṃ nopayuñjīran
| tad yathā | anātmavānalaso daridraḥ pramādī vyasanī pāpiṣṭho
bheṣajāpamānī ceti || saptabhiḥ kāraṇair na saṃpadyante | tad yathā |
ajñānādarambhādasthiracittatvād
dāridrādanāyatanādāyāsādauṣadhālābhācceti ||
athauṣadhīn vakṣyāmaḥ | tatrājagarī svetakāpotī
gonasī kṛṣṇakāpotī vārāhī cchatrā ticchatrā kanyā
kareṇu ajā takrakādityaparṇṇinī vrahmasuvarcalā mahāsrāvaṇī golāmī
mahāvegavatī cetyaṣṭādaśa somasamavīryāmahauṣadhayo vyākhyāḥ || tatra
tāsāṃ somavat kriyāsīstutatayaḥ śāstrebhihitāḥ | tāsāmagārebhihitānāṃ
yāḥ kṣīravatyastāsāṃ kṣīrakuḍavaṃ
sakṛdevopuyañjīta | yāstvakṣīrāmūlavatyastāsāṃ pradeśinī pramāṇānī
trīṇi kāṇḍāni pramāṇam upayoge | svetakāpotī samūlavṛttā bhakṣayitavyā
| gonasyājagarī kṛṣṇakāpotīnāṃ sanakhaṃ muṣṭiṃ kāṇḍasaḥ kalpayitvā
kṣīreṇa visrāvya pratisāritamabhighāritamabhihutañ ca sakṛdevopayuñjīta
| tatastāsāṃ yānyāpayasā sakṛdeva vrahmasuvarcalā saptarātram
upayoktavyā | bhakṣakalpena | śeṣāṇāṃ pañca pañca palāni
kṣīrāḍhakakathitāni prasthevaśiṣṭe parisrāvya sakṛdevopayuñjīta |
somena cāhāravihārāḥ vyākhyātāḥ | kevalaṃ tu navanītamabhyaṃ gārthe |
śeṣaṃ somavadānirgamāditi ||
bha || yuvānaṃ sihaṃvikrāntaṃ sakṛcchrubhanigāditaṃ |
kuryuretāḥ krameṇaivaṃ dvisahasrāyuṣaṃ naraṃ ||
kuryuretāḥ krameṇaivaṃ dvisahasrāyuṣaṃ naraṃ ||
aṅgadī kuṇḍalī maulī divyasrakcandanāmvaraḥfolio 126rraḥ
caratyamoghasaṅkalpo nabhasyaṃrvudanirgame |
caratyamoghasaṅkalpo nabhasyaṃrvudanirgame |
vrajanti pakṣiṇo yena jalalamvāś ca toyadāḥ |
gatistvauṣadhasiddhasya somasiddhigatiḥ parāḥ ||
gatistvauṣadhasiddhasya somasiddhigatiḥ parāḥ ||
atha vakṣyāmi vijñānamauṣadhīnāṃ pṛthak pṛthak |
maṇḍalaiḥ kapilaiścitrā sarpābhā pañcaparṇṇinī |
maṇḍalaiḥ kapilaiścitrā sarpābhā pañcaparṇṇinī |
pañcārannipramāṇā ca vijñeyājagarīrvudhaiḥ ||
niḥpatrāḥ kanakābhāśā mūlinyaṅguṣṭhasammitā |
niḥpatrāḥ kanakābhāśā mūlinyaṅguṣṭhasammitā |
sarpākārā lohitākṣī svetakāpotirucyate ||
dviparṇṇinī mūlabhavāmaruṇāṃ kṛṣṇamaṇḍalā |
dviparṇṇinī mūlabhavāmaruṇāṃ kṛṣṇamaṇḍalā |
dvirannipramāṇāñjānīyād gonasīṃ gonasākṛtiṃ ||
sakṣīrāṃ romasāṃ mṛdvī rasecekṣurasopamāṃ |
sakṣīrāṃ romasāṃ mṛdvī rasecekṣurasopamāṃ |
evaṃ rūparasāṃ cāpi kṛṣṇakāpotimādiśet ||
kṛṣṇasarpasyarūpeṇa vārāhī kandasambhavā |
kṛṣṇasarpasyarūpeṇa vārāhī kandasambhavā |
ekapatryā mahāvīryā bhinnāñjanasamaprabhā |
cchatrāticchatrike vidyādrakṣoghnā kandasambhave ||
cchatrāticchatrike vidyādrakṣoghnā kandasambhave ||
jarāmṛtyunivāriṇyau svetakāpotisaṃsthite |
kāntair dvādaśabhiḥ patrai mayūravarahopamaiḥ |
kāntair dvādaśabhiḥ patrai mayūravarahopamaiḥ |
kandajā kāñcanakṣīrī kanyā nāma mahauṣadhī |
kareṇuḥ suvahukṣīrā kandena gajarūpiṇāṃ |
kareṇuḥ suvahukṣīrā kandena gajarūpiṇāṃ |
hastikarṇṇapalāśasyāt tūlyapatrādviparṇṇinī |
ajānanābhakandā tu sakṣīrākṣuparūpiṇī |
ajānanābhakandā tu sakṣīrākṣuparūpiṇī |
ajā mahauṣadhī jñeyā śaṅkhakundendu pāṇḍurā |
svetā vicitrakusumā kākādani samacchadāḥ
svetā vicitrakusumā kākādani samacchadāḥ
takrakāmauṣadhīṃ vidyājjarāmṛtyuvināśanī |
mūlinīṃ pañcabhiḥ patraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ |
mūlinīṃ pañcabhiḥ patraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ |
ādityaparṇṇinī jñeyā sadādityānuvarttinī |
kanakābhā jalān teṣu sarvataḥ parisarpati |
kanakābhā jalān teṣu sarvataḥ parisarpati |
sakṣīrā padminīprakhyā devīvrahmasuvarcalā |
rannipramāṇākṣupavat patrair dvyaṃgulasammitaiḥ |
rannipramāṇākṣupavat patrair dvyaṃgulasammitaiḥ |
puṣpai nīlotpalākāraiḥ phalaiś cāñjanasaprabhai ||
srāvaṇī mahatī jñeyā kanakābhā payasvinī |
srāvaṇī mahatī jñeyā kanakābhā payasvinī |
srāvaṇīpāṇḍurā tu syāt mahāsrāvaṇilakṣaṇā |
golomī cājalomī ca romaśe kandasambhave |
golomī cājalomī ca romaśe kandasambhave |
haṃsapādī ca vicchinnaiḥ patrair mūlasamudbhavaiḥ |
athavā śaṃkhapuṣpāyāḥ samānāḥ sarvarūpataḥ |
athavā śaṃkhapuṣpāyāḥ samānāḥ sarvarūpataḥ |
vegena mahatāviṣṭā sarpanirmokasannibhā |
eṣā vegavatī nāma jāyate hy amvudakṣaye |
eṣā vegavatī nāma jāyate hy amvudakṣaye |
saptādau sarparūpiṇyau yastvauṣadhyaḥ prakīrttitā |
tāsāmuddharaṇaṃ kāryaṃ mantreṇānena sarvadā ||
tāsāmuddharaṇaṃ kāryaṃ mantreṇānena sarvadā ||
mahendararāmakṛṣṇānāṃ vrāhmaṇānāṃ
gavām api |
tapasā tejasā caiva praśāmyadhvaṃ śivāya vai ||
tapasā tejasā caiva praśāmyadhvaṃ śivāya vai ||
anena mantreṇa sarva bheṣajāni parijapefolio 126vditi |
aśraddadhānairalasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpakartṛbhiḥ |
aśraddadhānairalasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpakartṛbhiḥ |
na śakyamāsādayituṃ somāḥ somāsamās tathā |
pītāvaśeṣamamṛtaṃ devair vrahmapurogamaiḥ |
pītāvaśeṣamamṛtaṃ devair vrahmapurogamaiḥ |
nihitaṃ somavīryāsu some cāpyauṣadhīpatī ||
devasūtre hradavare tathā sindhu mahānade |
devasūtre hradavare tathā sindhu mahānade |
dṛśyate ca jalānteṣu devī vrahmasurvarcalā |
ādityaparṇṇinī caiva tathaiva himasaṃkṣaye |
ādityaparṇṇinī caiva tathaiva himasaṃkṣaye |
dṛśyatejagarī nityaṃ gonasī cāmvudāgameḥ |
kaśmīre tu sadā yantramānasaṃ nāmaviśrutaṃ |
kaśmīre tu sadā yantramānasaṃ nāmaviśrutaṃ |
kareṇus tatra kanyā ca cchatrāticchatrike tathā |
golomī cājalomī ca mahatī śrāvaṇī tathā |
golomī cājalomī ca mahatī śrāvaṇī tathā |
hemante kṛṣṇasarpābhā vasante cātra dṛśyate |
nadīṃ kauśikīm uttīrya saṃjayaṃtyās tu pūrvataḥ |
nadīṃ kauśikīm uttīrya saṃjayaṃtyās tu pūrvataḥ |
kṣitipradeśo valmīkair āvṛto yojanatrayaṃ ||
vidheyā tatra kāpotī svetā valmīkamūdhasu |
vidheyā tatra kāpotī svetā valmīkamūdhasu |
malaye nalasetau ca vegavatyauṣadhī dhruvā |
kārttikyāṃ paurṇṇamāsyāntu dṛśyate nātra saṃśayaḥ |
kārttikyāṃ paurṇṇamāsyāntu dṛśyate nātra saṃśayaḥ |
somavaccātra vartteta vidhirānirgamāditi ||
sarvā vidheyāstvauṣadhyaḥ somaś cāpyarvude girau |
sarvā vidheyāstvauṣadhyaḥ somaś cāpyarvude girau |
sa śṛṅgair devacaritair amvudānīkabhedibhiḥ |
vyāptastīthaiś ca vikhyātaiḥ siddharṣisurasevitaiḥ |
vyāptastīthaiś ca vikhyātaiḥ siddharṣisurasevitaiḥ |
guhābhir bhīmarūpābhiḥ siṃhonnāditanādibhiḥ |
gajāloḍitatoyābhir āpagābhiḥ samantataḥ |
vividhair dhātubhiś citrais sarvatraivopaśobhitaḥ |
gajāloḍitatoyābhir āpagābhiḥ samantataḥ |
vividhair dhātubhiś citrais sarvatraivopaśobhitaḥ |
nadīṣu śaileṣu sarassu cāpi puṇyeṣv araṇyeṣu tathāśrameṣu |
sarvatra sarvāḥ parimārgitavyāḥ sarvatra bhūmir hi vasūn nidhatta iti || cila 0 || ❈ ||
sarvatra sarvāḥ parimārgitavyāḥ sarvatra bhūmir hi vasūn nidhatta iti || cila 0 || ❈ ||
śukraṃ mukhaṃ śophamanāgatañ ca miśran
tathākṣīṇavalendriyañ ca |
āvādhasarva pratiṣedhamedhā svabhāvantāpanivṛttakañ ca ||
āvādhasarva pratiṣedhamedhā svabhāvantāpanivṛttakañ ca ||
cikitsiteṣu tṛtīyo daśaḥ || 0 ||
folio 126v IMG_0095
athātaḥ snehopayogacikitsitaṃ vyā
khyāsyāmaḥ
dviyoniścaturvikalpobhihitaḥ snehaḥ snehaguṇāś ca |
tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ snehaṃ pradhāṇatamaṃ sthāvarebhyas tilasneha
iti ||
ata ūrdhvaṃ yathāprayojanato yathāpradhānataś ca |
sthāvarasnehāṃ vakṣyāmaḥ | tatra
tilvakairaṇḍakuśāmradantīpalāśaśaṅkhinīviṣāṇigavākṣīkampilyakaśampākanīlinīsnehā virecayanti || jīmūtakakūṭafolio 127rjakṛtavedhanekṣvākumadanasnehā vāmayanti ||
viḍaṅgasthū lamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥ śiro virecayanti |
karañjapūtīkalavaṇamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehāḥ
duṣṭavraṇeṣūpayojyāḥ || turuvakakapitthabhallātakapaṭolasnehāḥ mahāvyādhiṣu || trapusatvārukerkāratumvurukaṣmāṇḍasnehāḥ mūtrasaṅgeṣu ||kapotavaṅkaharītakīsnehāḥ śarkarārśmariṣu ||
kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakakāṇḍīrasnehāḥ prameheṣu ||
nāḍīkerapanasapiyālavilvamadhūka śleeṣmātakasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau || vibhītakapiṇḍītakabhallātakasnehāḥ kṛṣṇīkaraṇeṣu || śravaṇakaṃgukasnehāḥ
pāṇḍūkaraneṣu | saralāpītadāruśiṃśapāsanasārasnehāḥ
dardrukiṭibheṣu | sarva eva snehā vātam upahanti | tailaguṇāḥ samāsena
vyākhyātāḥ ||
ata ūrdhvaṃ kaṣāyapākakramam upadekṣyāmaḥ || tatra
kecidāhus tvak patrapuṣpaphalādīnāṃ bhāgastaccaturguṇamudakaṃ caturthāṃśāvaśeṣitaṃ kvāthyāvatārayed ityeṣa kaṣāyakalpaḥ | tat tu na samyak kasmād
āgamasiddhatvāt
palakuḍavādīnāmityetaccopadekṣyāmaḥ | tatra
dvādaśadhānyamāṣā madhyamā suvarṇṇamāṣakaste śoḍaṣasuvarṇṇāḥ |
ataścordhvaṃ caturguṇamabhivardhayataḥ palakuḍavaprasthāḍhakadroṇā abhiniṣpadyante
| tulā punaḥ palaśataṃ tābhir viṃśatir bhāraḥ śuṣkāṇām ārdrāṇāṃ dravāṇāṃ ca
dviguṇam iti |
snehakukuḍavesāṇyakvāthyadravyadurvyaprastho vidheyas
taccaturguṇamudakaṃ caturthāṅgāvaśeṣitaṃ kvāthyāvatārayed ityeṣa
kaṣāyakalpaḥ | snehakuḍavesāṇya bheṣajapalaṃ kalkamiṣṭaṃ caturguṇañ ca kaṣāyamāvāpya vipacedityeṣa snehapākakalpa iti ||
bha || snehabheṣajatoyānāṃ mānaṃ yatra tu neritaṃ |
tatrāyaṃ vidhirāstheyo nirdiṣṭe tadvadeva tu ||
tatrāyaṃ vidhirāstheyo nirdiṣṭe tadvadeva tu ||
anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ smṛtaṃ |
kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāt tasmāt samādhayet ||
kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāt tasmāt samādhayet ||
ata ūrdhvaṃ snehapākakramam upadekṣyāmaḥ | sa tu
pākas tṛvidho mṛduścikkanaḥ kharacikkaṇa iti | snehauṣadhavivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa mṛduḥ |
madhūcchiṣṭamivalepayati yatra bheṣajaṃ sa cikkaṇaḥ | folio 127vphenāni
mātra vailasya śeṣaṃ ghṛtavadādiśet kṛṣṇamavasannamīṣadviśadaṃ cikkaṇaṃ
ca yatra sa kharacikkaṇa iti || ata ūrdhvaṃ pradagdhasneha bhavati | taṃ punaḥ
sādhayet | tatra pānābhya vahārayor mmṛduḥ
nasyābhyañjanīyaścikkaṇaḥ | vastisnehāḥ kharacikkaṇa iti ||
śabdasyoparame prāpte phenasyoparame tathā ||
gandhavarṇṇarasānāñ ca sampattau siddhamādiśet ||
gandhavarṇṇarasānāñ ca sampattau siddhamādiśet ||
ataḥ snehapānakramam upadekṣyāmaḥ | atha
laghukoṣṭhāyāturāya kṛtamaṃgalāyodayagiriśikharaprasthite prataptakanakapītalohite savitari yathāvalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātraṃ prayacchet
|
kevalaṃ paittike sarpir vātike lavaṇānvitaṃ |
deyaṃ vahukaphe tailaṃ savyoṣakṣārasaṃyutaṃ |
deyaṃ vahukaphe tailaṃ savyoṣakṣārasaṃyutaṃ |
snehasātmyaḥ kleśasaho dṛḍhaḥ kāle ca śītale
acchamevapivet sneham acchapānaṃ hi śobhaṇaṃ |
acchamevapivet sneham acchapānaṃ hi śobhaṇaṃ |
śīte kāle divāsnehamuṣṇe kāle pivenniśi |
vātapittādhiko rātrau | vātaśleṣmādhiko divā |
vātapittādhiko rātrau | vātaśleṣmādhiko divā |
vātapitthādhikasyoṣṇe mūrcchonmāda tṛṣāvahaḥ |
śīte vātakaphārttasya gauravāruca śūlakṛt |
śīte vātakaphārttasya gauravāruca śūlakṛt |
snehapītas tu tṛṣṇāyāṃ piveduṣṇodakannaraṃ |
evañcānupaśāmyantī snehamuṣṇāmvunoddharet |
evañcānupaśāmyantī snehamuṣṇāmvunoddharet |
yā mātrā parijīryeta caturbhāgagate na hi
sā mātrā dīpayatyagnim alpadoṣe ca pūjitā |
yā mātrā parijīryeta tatrārdhadivase gate
yā mātrā parijīryeta tatrārdhadivase gate
sā vṛṣyāvṛṃhaṇīyā ca madhyadoṣe ca pūjitā |
yā mātrā parijīryeta caturbhāgāvaśeṣite
yā mātrā parijīryeta caturbhāgāvaśeṣite
snehanīyā ca sā mātrā vahudoṣe ca śasyate |
yā snehamātrājīryeta jantoḥ pariṇatehani
yā snehamātrājīryeta jantoḥ pariṇatehani
glānimūrcchāmadāṃ hitvā sā mātrā snehanī matā |
ahorātrādasaṃduṣṭā yā mātrā parijīryati
ahorātrādasaṃduṣṭā yā mātrā parijīryati
sā tu kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanī |
yathāgniṃ pratimāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ |
yathāgniṃ pratimāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ |
pīto hy ativahusneho janayet prāṇasaṃśayaṃ |
mithyācārādvahutvād vā yasya sneho na jīryati |
mithyācārādvahutvād vā yasya sneho na jīryati |
viṣṭabhya vāpi jīryeta vāriṇauṣṇena vāmayet |
tataḥ snehaṃ punardadyāllaghukoṣṭhāya dehine |
jīrṇṇājīrṇṇaviśaṃkāyāṃ piveduṣṇodakaṃ naraḥ |
tataḥ snehaṃ punardadyāllaghukoṣṭhāya dehine |
jīrṇṇājīrṇṇaviśaṃkāyāṃ piveduṣṇodakaṃ naraḥ |
tenodgāro bhavet chuddho ruciś cānnaṃ bhavet prati |
pariṣicyādbhir uṣṇābhiḥ jīrṇṇasnehe tatonaraṃ |
yavāgū pāyayed uṣṇāṃ suklinnāmalpataṇḍulāṃ |
yavāgū pāyayed uṣṇāṃ suklinnāmalpataṇḍulāṃ |
deyau yuṣaraso syātām akṛfolio 128rtau saindhavānvitau |
kṛtau cāpyalpasarpiṣkau vilepītā vidhīyate |
kṛtau cāpyalpasarpiṣkau vilepītā vidhīyate |
pived dvyahaṃ tryahaṃ vāpi pañcāhaṃ ṣaḍahāni vā |
saptarātrāt paraṃ snehaḥ sātmībhāvāya kalpate |
saptarātrāt paraṃ snehaḥ sātmībhāvāya kalpate |
snehadviṣaḥ kṛṣāṃ vṛddhāṃ sukumāraṃ śiśūnapi |
tṛṣṇālūñcoṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet ||
tṛṣṇālūñcoṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet ||
pippalyo lavaṇaṃ snehāś catvāro dadhimas tu ca |
pītamekadhyametat tu sadya snehanamucyate |
pītamekadhyametat tu sadya snehanamucyate |
bhṛṣṭamāṃsarase snigdhā yavāgū
sūpalpitā |
sakṣaudrāḥ pīyamānā tu sadyasnehanamucyate ||
sakṣaudrāḥ pīyamānā tu sadyasnehanamucyate ||
śarkarāghṛtasaṃsṛṣṭe duhyād gāṃkalaśetha tat |
pāyayed ṛkṣametad hi sadya snehanamucyate ||
pāyayed ṛkṣametad hi sadya snehanamucyate ||
yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikā yutāḥ |
payo dadhi surā ceti ghṛtamapyaṣṭamaṃ bhavet |
payo dadhi surā ceti ghṛtamapyaṣṭamaṃ bhavet |
siddhametad ghṛtaṃ pītaṃ sadyasnehanamucyate ||
nṛpāṇāṃ tat samānānāṃ deyametad ghṛtottamaṃ |
nṛpāṇāṃ tat samānānāṃ deyametad ghṛtottamaṃ |
balahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrī mahātmani
|
alpadoṣeṣu yojyā syu ye yogāḥ samyagīritāḥ ||
alpadoṣeṣu yojyā syu ye yogāḥ samyagīritāḥ ||
vivarjayet snehapānamajīrṇṇī taruṇajvarī |
durvalārocakī sthūlo mūrcchārtto madapīḍitaḥ |
durvalārocakī sthūlo mūrcchārtto madapīḍitaḥ |
chardyābhibhūtastṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ |
vastidatto viriktaś ca vānto yaś cāpi mānavaḥ |
vastidatto viriktaś ca vānto yaś cāpi mānavaḥ |
akāle ca prasūtā strī snehapānaṃ vivarjayet |
snehapānād bhaved nṝṇāṃ nānāvidhā gadāḥ |
gadā vā kṛcchratāṃ yānti na sidhyantyatra vā yataḥ ||
gadā vā kṛcchratāṃ yānti na sidhyantyatra vā yataḥ ||
rūkṣaṃ purīśaṃ grathitaṃ bhuktaṃ
kṛcchreṇa pacyate |
durvarṇṇo durvalaś caiva rūkṣo bhavati mānavaḥ
||
glāniḥ sadanamaṅgānām adhastāt snehadarśanaṃ |
samyak snigdhasya liṅgāni snehodvegas tathaiva ca ||
samyak snigdhasya liṅgāni snehodvegas tathaiva ca ||
bhaktadveṣo mukhāsrāvo gudadāha pravāhikā |
purīśātipravṛttiś ca tadatisnigdhalakṣaṇaṃ ||
purīśātipravṛttiś ca tadatisnigdhalakṣaṇaṃ ||
rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇaṃ |
śyāmākakoradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ ||
śyāmākakoradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ ||
dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ
pratyagradhāturbalavarṇṇayuktaḥ |
dṛḍhendriyo mandarajāḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣo bhaved hi |
dṛḍhendriyo mandarajāḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣo bhaved hi |
sneho hito durvalavahnidehesandhukṣaṇe
vyādhinipīḍitasya |
valānvito bhojanadoṣajātaiḥ pramardituṃ tau sahasā na śakyāviti ||
valānvito bhojanadoṣajātaiḥ pramardituṃ tau sahasā na śakyāviti ||
la la||❈||
folio dscn3271 fol 292
athātaḥ svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
tatra caturvidhaḥ svedā bhavati || tad yathā
tāpasvedo bāṣpasvedaḥ |folio 128vupanāhasvedo dravasvedaś ceti | tatra
svedavikalpāvarodhaḥ |
tatra tāpasvedo nāmapālikāṃ
sakandaphalavāṃlikāvastraiḥ prayujyate śayānasya bāṣpatāpoṅgāraiḥ ||
bāṣpasvedas tu kapālapāṣāṇoṣṭakalohapiṇḍān
agnivarṇān adbhir āsicyatairārdravastrapariveṣṭitaiḥ | svedayed aṅgapradeśā evaṃ māṃsarasapayodadhisnehadhānyāmvlavātaharapatrabhaṃgakvāthapūrṇṇam
vā kumbhīm abhiprataptāṃ prāvṛtyoṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt | pārśvacchidreṇa vā
kumbhena tasyāḥ kumbhyāmukhena mukhamabhis andhāya tasminañchidrehastiśuṇḍākāraṃ nāḍīṃ praṇidhāya śayānaṃ svedayet
sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ prāvṛtam vā || bha ||
hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayed vātarogiṇaṃ |
sukhaṃ sarvānugā hyeṣā na ca saṃkleṣayen naraṃ ||
hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayed vātarogiṇaṃ |
sukhaṃ sarvānugā hyeṣā na ca saṃkleṣayen naraṃ ||
vyāmārdhamātratrivakrahastihastasamākṛtiḥ |
svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā ||
svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā ||
puruṣāyāmamātram vā bhūmim utkīrya khādiraiḥ
kāṣṭair avadāhyābhyukṣya vātahara
patrabhaṅgairavacchādya śayānaṃ
svedayet |
śilātalamavadāhyāpohya bhasmaṃ ca pūrvavat |
śilātalamavadāhyāpohya bhasmaṃ ca pūrvavat |
kuṭīmvā caturdvārāṃ kṛtvā tasyām upaviṣṭasyāntaś
caturvāṃgārān anuparidhāya svedayet |
kāśadhānyāni vā samyagusvedyāstīrya kiliñjenyasmiṃ
vā tatpratirūpake śayānaṃ svedayed evaṃ pāṃśu gośakṛttuṣapa lāloṣmabhiḥ
svedayed iti ||
upanāhasvedas tu vātaharadravyakalkair amvlapiṣṭair lavaṇapragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ sukhoṣṇaiś ca pradihya svedayed evaṃ
kākolyādirelāsu rasādim āhṛtya tilātasīsarṣapakalkair vā
kṛsaraveśavārapāyasotkārikābhir vā etābhir eva vāyo dūlikāṃ vadhvā svedayet ||
dravasvedas tu vātaharadravyakvāthapūrṇṇakoṣṭakaṭāhe droṇyām
vāvagāhya svedayet | evaṃ
payomāṃsarasayūṣatailaghṛtadhānyāmvlamūtreṣvetair eva sukhoṣṇaiḥ pariṣiñcediti
||
tatra tāpoṣmāsvede viśeṣataḥ śleṣmaghnau |
upanāhasvedo vātaghnaḥ | anyatarasmiṃ pittasaṃsṛṣṭadravasveda iti
||
caturvidho yobhihito dvādhā svedaḥ prayujyate |
svasminneva dehe tu dehasyāvayave tathā |
svasminneva dehe tu dehasyāvayave tathā |
yeṣān nasyaṃ vidhātavyaṃ bastiś cāpi hi dehināṃ |
śodhanīyāś ca ye kecit pūrvaṃ svedyās tu me matāḥ ||
śodhanīyāś ca ye kecit pūrvaṃ svedyās tu me matāḥ ||
paś cāt svedyāhṛte śalye mūḍhagarbhānupadravā |
samyak prajātā kāle ca folio 129rpaś cāt svedyaiva jānatāṃ ||
samyak prajātā kāle ca folio 129rpaś cāt svedyaiva jānatāṃ ||
pūrvāṃ svedyā paś cāc ca bhagandaryarśaśas tathā |
aśmaryāṃ cāturo jantu śeṣāñcāstre pravakṣyate ||
aśmaryāṃ cāturo jantu śeṣāñcāstre pravakṣyate ||
nānabhyakte nāpi cā snigdhadehe yojyaḥ svedyaḥ svedavidbhiḥ
kathañcit |
dṛṣṭaṃ loke kāṣṭham asnigdhamāśur yāyāt bhaṅgaṃ svedayogair gṛhītaṃ ||
dṛṣṭaṃ loke kāṣṭham asnigdhamāśur yāyāt bhaṅgaṃ svedayogair gṛhītaṃ ||
svedaklinnā dhātusaṃsthā tu doṣāḥ svasthānasthā ye
ca mārgeṣu līnāḥ |
samyak svedair yojitais te dravatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ śodhanair yātyaśeṣāḥ ||
samyak svedair yojitais te dravatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ śodhanair yātyaśeṣāḥ ||
agne dīptin mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ
nirmalatvaṃ |
kuryāt svedas tandrīnidre ca hanyāt | sandhīm katvāṃśceṣṭayed āśuyuktaḥ |
kuryāt svedas tandrīnidre ca hanyāt | sandhīm katvāṃśceṣṭayed āśuyuktaḥ |
svedāsrāvo vyādhihānirlaghutvaṃ śītārthitvaṃ mārdavaṃ cāturasya |
samyaksvinne lakṣaṇaṃ prāhuretat | mithyāsvinne viparītaṃ tad eva ||
samyaksvinne lakṣaṇaṃ prāhuretat | mithyāsvinne viparītaṃ tad eva ||
sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopo madāmūrcchābhramadāho klamaś
ca |
atisvinne sandhipīḍā ca tṛṭca śītā kriyās tatra kuryād vidhijñaḥ ||
atisvinne sandhipīḍā ca tṛṭca śītā kriyās tatra kuryād vidhijñaḥ ||
pāṇḍumehī raktapittī tṛṣārttaḥ kṣutakṣīṇo durvalo
jīrṇṇabhaktaḥ ||
dakodarīgarbhiṇī pānapañca naite svedyā yaścamartyotisārī |
svedād eṣā yāṃti dehāvināśaṃ asādhyatvaṃ yānti caiṣāṃ vikārāḥ |
svedaiḥ sādhyo durvalojīrṇṇabhaktā yadi syātāṃ svedanīyau tatastau |
dakodarīgarbhiṇī pānapañca naite svedyā yaścamartyotisārī |
svedād eṣā yāṃti dehāvināśaṃ asādhyatvaṃ yānti caiṣāṃ vikārāḥ |
svedaiḥ sādhyo durvalojīrṇṇabhaktā yadi syātāṃ svedanīyau tatastau |
sarvasvedāṃ nivāte tu jīrṇṇānne cāvacārayet |
snehābhyaktaśarīrasya śītairācchādya cakṣuṣī |
snehābhyaktaśarīrasya śītairācchādya cakṣuṣī |
atisvinnamathāsvābhya
śītāṃbutrāsanaṃ hitaṃ |
snānam uṣṇāmbunā caiva nivatañcālayayet |
snānam uṣṇāmbunā caiva nivatañcālayayet |
bhojayec cānabhiṣyandi sarvaṃ vācāramādiśediti ||
ci>||❈||
folio dscn3271 fol 292
athāto vamanavirecanasādhyopakramacikitsitaṃ
vyā
khyāsyāmaḥ
doṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ calitāḥ praśamayitavyāḥ pravṛddhānirhattavyāḥ svasthānasthārakṣyā iti siddhāntaḥ ||
prādhānyena vamanavirecanenirharaṇe varttate |
tasmāt tayor vidhānam ucyamānam upadhārayasva |
tad yathāturaṃ snigdhasvinnamanabhiṣyandibhir āhārairanavabaddhadoṣamālocya svo vamanaṃ pāyayitāsmīti saṃbhojayet | saṃbhojyas tu tīkṣṇāgnir balavān bahudoṣo mahāvyādhiparigṛhīto
vamanasātmyaś ca ||
peśalair vividhairannair doṣamutkliśya dehinaḥ |
snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyafolio 129vk pravarttate |
snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyafolio 129vk pravarttate |
athāparedyuḥ pūrvāhṇe sādhāraṇe kāle
vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇṇasnehanānyatamasya mātrāṃ pāyayitvā vāmayet |
asātmyabībhatsadudarśanadurgandhāni vāmanīyāni vidadhyād ato
viparītāni || tatra sukumārāṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhāṃ bhīrum vā
vamanasādhyavikāreṣu kṣīradadhitakrayavāgūnāmanyatamamākaṇṭhaṃ
pāyayitvā vāmayet | pītauṣadhañcapāṇibhir agnitaptair upaspṛśyamānaṃ muhūrttam
upekṣeta | tatra pravṛttahṛllāsaṃ jñātvā jānumātrāsanopaviṣṭam anyena
hṛtpṛṣṭhayoḥ pāṇibhyāṃ uparigṛhītam
aṅguligandharvahastapatravṛttotpalanālānām anyatamena kaṇṭhamanabhis pṛśan vāmayet yāvat samyag vāntalakṣaṇāni bhavanti ||
kaphaprasekaṃ hṛdayāviśuddhiṃ kaṇḍūñ ca duścharditaliṅgam āhuḥ
|
pittātiyogañ ca visaṅjñatāñ ca hṛtkaṇṭhapīḍām api cātivānte |
pittātiyogañ ca visaṅjñatāñ ca hṛtkaṇṭhapīḍām api cātivānte |
pitte kaphasyāndramukhaṃ pravṛtte śuddheṣu hṛtkaṇṭhaśirassu cāpi |
laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃsuvātaṃ puruṣaṃ
vyavavasyet |
laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ
samyagvāntaṃ cainam abhis amīkṣya
snaihikavairecanikopaśamanīyānāṃ dhūmānām anyataṃ sāmarthyataḥ pāyayitvā cārikam upadiśet ||
tato parāhṇe suvibhaktadeham uṣṇābhir ahniḥ pariṣiktagātraṃ
|
kulattham udgaḍhakijāṅgalānāṃ yuṣai rasair vāpy upabhojayīta |
kulattham udgaḍhakijāṅgalānāṃ yuṣai rasair vāpy upabhojayīta |
kaphaprasekaḥ svarabhedatandrā
nidrāsyadaurgandhyaviṣopasargāḥ |
gurutvakaṇḍūgrahaṇīpradoṣā na santijantorvamataḥ kadācit |
gurutvakaṇḍūgrahaṇīpradoṣā na santijantorvamataḥ kadācit |
chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathāvināśaṃ sahasā
vrajanti |
tathāhṛte śleṣmaṇi ccharddanena tajjā vikārā vilayaṃ vrajanti ||
tathāhṛte śleṣmaṇi ccharddanena tajjā vikārā vilayaṃ vrajanti ||
na vāmayet taimirikannagulminaṃ na caivapāṇḍūdararogapīḍitaṃ |
sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhā narśorditā kṣepakapīḍitāṃś ca |
sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhā narśorditā kṣepakapīḍitāṃś ca |
rūkṣaṃ pramehe taraṇe ca garbhe gacchatyadhordhvaṃ
rudhire ca tīvre |
tuṣṭe ca koṣṭhe krimibhir manuṣyaṃ na vāmayed varcasi cātivṛddhe ||
tuṣṭe ca koṣṭhe krimibhir manuṣyaṃ na vāmayed varcasi cātivṛddhe ||
ete py ajīrṇṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturāḥ |
atīvacolbaṇakaphās te ca syurmadhukāmbunā ||
atīvacolbaṇakaphās te ca syurmadhukāmbunā ||
virecanam api snigdhasvinnāya ca deyaṃ | avāntasya hi
samyagviriktasyāpi satovasrastaḥ śleṣmāgra haṇīñ chādayati | gauravam
āpādayati folio 130rpravāhikām vā kurute | tasmāt snigdhasvinnāya vāntāya ca
deyam |
athāturaṃ svo virecanaṃ pāyayitāsmīti pūrvāhṇe laghubhojayet | phalāmvlamuṣṇodakaścainamanupāyayet | athāparehani vigataśleṣmadhātāvāt uropakramaṇīyād apekṣyāturam athāsmai virecanaṃ mātrāṃ prayacchet |
tatra mṛduḥ krūro madhya iti trividhaḥ koṣṭho bhavati | tatra
bahupitto mṛduḥ sa dugdhenā viricyate | bahuvātaśleṣmā krūro
durvirecyaḥ | sagadoṣo madhyaḥ sādhāraṇa iti | tatra mṛdau mṛdvī mātrā
| tīkṣṇakrūre | madhye madhyā karttavyeti | pītauṣadhaś ca tanmanāḥ
śayyābhyāse viricyeta | na prāptavegaṃ vidhārayet | na cāprāptaṃ prāṇenākāṃkṣeta
|
yathā ca vamane krameṇa prasekauṣadhaḥ
pittānilāgacchanty evaṃ virecane vātamūtrapurīṣapittakaphā iti ||
bha ||hṛtkukṣyaśuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṃgaś
ca na sadvirikte |
mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ śūlodgamāś cātiviriktaliṅgaṃ ||
mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ śūlodgamāś cātiviriktaliṅgaṃ ||
gateṣu doṣeṣu kaphāntakeṣu glānyelaghutve manasaś ca tuṣṭau |
gatenile cāpy anulomabhāvaṃ samyagviriktaṃ puruṣaṃ vyavasyet |
gatenile cāpy anulomabhāvaṃ samyagviriktaṃ puruṣaṃ vyavasyet |
mandāgnimakṣīṇamasadviriktaṃ na pāyayet tad divasaṃ
yavāgūṃ |
kṣīṇaṃ tṛṣārttaṃ suvirecitaś ca tanvī sukhoṣṇaṃ laghu pāyayīta |
kṣīṇaṃ tṛṣārttaṃ suvirecitaś ca tanvī sukhoṣṇaṃ laghu pāyayīta |
buddheḥ prasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ jvalanābhivṛddhiṃ
cirāc ca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānaṃ |
cirāc ca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānaṃ |
yathodakānāṃ tu vijaṅgamānāṃ rodhevadīrṇṇe dhruva eva nāśaḥ |
pitte hṛtendhevam upadravāṇāṃ pittātmikākānāṃ vihito vināśaḥ ||
pitte hṛtendhevam upadravāṇāṃ pittātmikākānāṃ vihito vināśaḥ ||
kṣīṇāḥkṛśārūkṣitabālavṛddhādīnotha śoṣī
bhayaśokataptaḥ |
śāntas tṛṣārtto parijīrṇṇabhakto garbhiṇyadho gacchati yasya cāsṛk |
śāntas tṛṣārtto parijīrṇṇabhakto garbhiṇyadho gacchati yasya cāsṛk |
navapratiśyāyaparītadeho navajvarīyā ca navaprasūtā |
kaṣāyanityā na virecanīyā snehādibhir ye tvanupaskṛtāś ca |
kaṣāyanityā na virecanīyā snehādibhir ye tvanupaskṛtāś ca |
atyarthapittābhiparītadehāṃ virecayet tān api
mandamandaṃ |
virecanair yāṃti narā vināśam ajñaprayuktair avirecanīyā ||
virecanair yāṃti narā vināśam ajñaprayuktair avirecanīyā ||
saratvasaukṣmyataikṣṇyoṣṇe vikāśitvād virecanaṃ |
vamanaṃ tu hareddoṣāṃ samyaguktaṃ vṛthānyathā |
vamanaṃ tu hareddoṣāṃ samyaguktaṃ vṛthānyathā |
yātyadharddoṣafolio 130vmādāya pyamānaṃ virecanaṃ |
guṇodrekād vrajedūrdhvam apakvaṃ vamanaṃ punaḥ |
guṇodrekād vrajedūrdhvam apakvaṃ vamanaṃ punaḥ |
mṛdukoṣṭhasya dīptāgner dattaṃ tīkṣṇaṃ virecanaṃ |
na samyag nirhared doṣān ativegapradhāvitaṃ |
na samyag nirhared doṣān ativegapradhāvitaṃ |
prātar yad auṣadhaṃ pītaṃ bhaktapākasame
kṣaṇe |
paktaṃ gacchati doṣāṃs tu nirharen niravaśeṣataḥ ||
paktaṃ gacchati doṣāṃs tu nirharen niravaśeṣataḥ ||
durvalasya calāṃ doṣān alpān alpān
punaḥ punaḥ |
haret prabhūtānalpāṃs tu samayet pracyutānatha |
haret prabhūtānalpāṃs tu samayet pracyutānatha |
hareddoṣāṃ calān pakvaṃ balino durbalasya vā |
calā hy upekṣitā doṣāḥ kleśayeyuś ciran naraṃ |
calā hy upekṣitā doṣāḥ kleśayeyuś ciran naraṃ |
mandāgniṃ krūrakoṣṭhañ ca sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ |
sandhukṣitāgni snigdhañ ca svinnañcaiva viśodhayet |
sandhukṣitāgni snigdhañ ca svinnañcaiva viśodhayet |
snigdhasvinnasya bhaiṣajyair doṣas tu kleśito bhavet |
na cālīyeta mārgeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakaṃ |
na cālīyeta mārgeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakaṃ |
na cātisnigdhakāyāya dadyāt snerhavirecanaṃ |
doṣāḥ pracyāvitā bhūyo līyante tena vartmasu |
doṣāḥ pracyāvitā bhūyo līyante tena vartmasu |
virūkṣya snehasātmyantu bhūyaḥ saṃsnehya recayet |
tena doṣā hṛtāstasya bhavanti snehabandhanāḥ |
tena doṣā hṛtāstasya bhavanti snehabandhanāḥ |
prāgadhītauṣadhaṃ śodhya pāyayet mṛduśodhaṇaṃ |
tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhaṇaṃ punaḥ |
tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhaṇaṃ punaḥ |
sukhaṃ dṛḍhaphalaṃ hṛdyam alpamātraṃ mahāguṇaṃ |
vyāpat svalpātyayañ cāpi piben nṛpatirauṣadhaṃ ||
vyāpat svalpātyayañ cāpi piben nṛpatirauṣadhaṃ ||
snehasvedāvakṛtvāgre yas tu saṃśodhanaṃ pibet |
dāru śuṣkamivānāme dehastasya viśīryate ||
dāru śuṣkamivānāme dehastasya viśīryate ||
snehasvedapracalito rasaiḥ snigdhair
udīritā |
doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhaṃ hartuṃ virecanair iti ||
doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhaṃ hartuṃ virecanair iti ||
cila3 || ❈ ||
folio 130v
athāto vamanavirekavyāpaccikitsitaṃ vyā
khyāsyāmaḥ
vaidyāturanimittaṃ vamanaṃ virecanañ ca | pañcadaśadhā
vyāpadyate || tatra vamanasyādho gacchaty ūrdhvaṃ virecanasya |
sāmānyam ubhayoḥ sāvaśeṣauṣadhatvam alpadoṣahṛtatvaṃ jīrṇṇauṣadham
vātaśūlam ayogātiyogau jīvādānam ādhmānaṃ parikarttaḥ parisrāvaḥ pravāhikā hṛdayasaraṇaṃ vibandha iti |
tatra ca bubhukṣā pīḍitasya tīkṣṇāgner mṛdukoṣṭhasya
vāvatiṣṭhamānaṃ durvāntasya vā guṇasāmānyād vamanam adho gacchati |
tatreptisān avāptir doṣo kleśaś ca tam āśu snehayitvā bhūyastīkṣatarair
vāmayed iti |
apariśuddhāmāśayasyotkliṣṭaśleṣmaṇaḥ sāvaśeṣān nasya vā'hṛdyaṃ
bahudhāvacāritaṃ vā virecanam ūrdhvam tiṣṭhati tatrepsitān
avāptibāstir doṣotkleśatamulbaṇaśleṣmāṇam āśufolio 131rvāmayitvā bhūyas
tīkṣṇatarair virecayed iti | āmāśaye tvāmavat samvidhāṇaṃ | ahṛdyetiprabhūte ca hṛdyaṃ pramāṇayuktaṃ ca tathā tathāpyuttiṣṭhati tṛtīyanna pāyayed
ataścainaṃ madhughṛtaphāṇitayuktair lehayitvā virecayed iti |
doṣavigrathitamalpamauṣadham avasthitamūrdhvabhāgikam
adhobhāgikam vā na sraṃsayati doṣāṃ | tatra
tuṣṇāpārśvaśūlaṃśchardirmūrcchāparvabhedo hṛllāso rucirudgarāviśuddhiś
ca bhavati | tam uṣṇābhir adbhir āśu vāmayet | ūrdhvabhāgikam adhobhāgikam vā
sāvaśeṣauṣadham apradhāvitadoṣam atibalam asamyagviriktalakṣaṇam
upayuktam alpam apy evaṃ vāmayed iti ||
krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgneralpam apyauṣadham
alpaguṇam vā bhaktavat pākam upaiti | tatra samudīrṇṇadoṣāḥ yathākālam
anirhriyamāṇā vibhramaṃ kurvanti | tam analpam amandañ cauṣadhaṃ pāyayet |
snigdhasvinnenālpam alpaguṇam vā bheṣajam upayuktam
alpān doṣān harati | taddoṣaśeṣaṃ vamanagauravam upakleśaṃ
hṛdayāviśuddhiṃ vyādhivivṛddhiñ ca karoti | tatra yathāyogaṃ pāyayitvā vāmayet
| dṛḍhataraṃ | virecanadoṣaśeṣaṃ gudaparikarttam ādhmānaṃ gauravam
anisaraṇam vāyor vyādhivivṛddhiñ ca karoti |tam upapādya
snehasvedābhyāṃ bhūyo virecayed dṛḍhataraṃ | dṛḍhaṃ pracalita doṣam vā tṛtīye divasa iti ||
asnigdhasvinnena rūkṣamauṣadham upayuktamabrahmacāriṇā vā
vāyuṃ kopayati | tatra vāyuḥ prakupitaḥ pārśvapṛṣṭhaśoṇitamanyāmarma
muśulaṃ mūrcchāṃ bhramaṃ saṃjñānāśañ ca karoti ||tadvātaśūlam ity
ācakṣate | tamabhyajya dhānyasvedena svedayitvā yaṣṭīmadhukasiddhena
tailenānu vāmayed iti ||
snehasvādābhyām avibhāvita śarīreṇauṣadham alpaguṇaṃvā pītaṃ ūrdhvamadho vā nābhyeti doṣāṃś cotkleśya taiḥ saha balakṣayam āpādayati
| tatrādhmānaṃ hṛdayagrahas tṛṣṇāmūrcchādāhaś ca bhavati | tam ayogim
ity ācakṣate | tam āśu vāmayed virecayed vā dufolio 131vrvāntasya tu
samutkliśṭā doṣāḥ vyāpya śarīraṃ kaṇḍūśvayathukoṭhapiṭakajvarāṅgasādanāni kurvanti tatas tān aśeṣāṃ sahauṣadhenāpaharet | durviriktasya tu
stabdhapūrṇodaratā bastiśūlo meḍhratodo vātamūtrapurīśasaṃgaśaḥ
kaṇḍūrmaṇḍalaprādurbhāvaś ca bhavati | tamāsthāpya punaḥ snehayitvā
virecayet tīkṣṇeneti | nātipravarttamāne tiṣṭhati vā duṣṭasaṃśodhane
tat saṃtejanārtham uṣṇodakaṃ pāyayet | pāṇitāpaiś ca pārśvodaram upasvedayet tataḥ
pravarttaṃte doṣāḥ | anuvṛpravṛttelpe doṣe jīrṇṇe cauṣadhai
bahudeṣamantaḥ śeṣaṃ balaṃ cāvekṣya bhūyo mātrāṃ vidadhyād
apravṛttabheṣajam vā daśarātrād ūrdhvam upasthitadehaṃ bhūyaḥ śodhayed durviriktamāsthāpya punaḥ snehayitvā virecayet | hrībhayalobhaiś ca
vegāghātaśīlāḥ prāyataḥ striyo rājasamīpasthā vaṇijaḥ śrotriyāś ca
bhavanti | tasmād ete durvirecyāḥ | bahuvātatvāt | ataścaināṃ
susvinnasnigdhāṃ virecayed iti |
snigdhasvinnasyātimātramatimṛdukoṣṭhasyātitīkṣṇam
adhikaṃ vā bheṣajhamatiyogaṃ kuryāt | tatra vamanātiyoge pittātipravṛttir
balavisraṃso vātakopobalavāṃś ca bhavati | tamabhyajyāvagāhya ca śītā
svapsu śītaiḥ śarkarāmiśrair lehair upacarediti | virecanātiyoge
kaphātipravṛttiruttarakālañ ca saraktasya tatrāpi balavisraṃsā vātakopo balavāṃś ca bhavati | tamabhyajya śītābhir adbhiḥ
pariśicyāvagāhya śītais taṇḍulāmbubhir madhumiśrair vāmayet |
picchābastiñcāsmai dadyāt | kṣīrarasayoścainam anyatamena bhojayet kṣīrasarpiṣā cainam anuvāsayet | priyaṃgvādiṃ cāsmai taṇḍulāmbunāṃ pātuṃ prayacchet |
tasmin eva ca vamanātiyoge tipravṛtte śoṇitaṃ kṣīvati
cchardayati vā raktaṃ tatra jihvāniḥsaraṇamavasarpaṇañcākṣṇor
vyāvṛrttihanusaṃhananaṃ tṛṣṇā hikkāṅgarau visaṃjñatvam ity upadravā folio 132rbhavanti | tamativisrutaśoṇitavidhāṇenopacaret | jihvāṃ
niḥsarpitāṃ trikaṭukavalavaṇacūrṇṇa praghṛṣṭāmantaḥ pīḍayet
praviṣṭāyām anyemvlasya purastāt khādeyuḥ | vyāvṛtte cākṣiṇī
ghṛtābhyaktai pīḍayet | hanusaṃhanane vātaśleṣmaharaṃ nasyaṃ svedañ ca
vidadhyāt | tṛṣṇādiṣu ca yathāsvaṃ pratikurvīta | visaṃjñaṃ vā
veṇuvīṇāgītasvenaṃ srāvayed iti |
virecanātiyoge sacandrakaṃ salilam adhaḥ sravati tato māṃsadhāvanaprakāśamuttarakālaṃ jīvaśoṇitañ ca | tatra gudaniḥsaraṇaṃ vepathur
vama nātiyogopadravāś ca bhavanti | tamatisrutavidhānenaivopacaret | niḥsarpitaṃ gudamabhyajya
parisvedyāntaḥ pīḍayet | kṣudrarogacikitsite gudasraṃsacikitsitañcāvekṣyeta |
vepathau vātavyādhipānaṃ kurvīta | jihvā niḥsarpaṇādiṣūktaḥ pratīkāraḥ
| atipravṛtte vā
nyagrodhādikaṣāyakṣīrekṣurasaghṛtaśoṇitasaṃsṛṣṭaiścainaṃ bastirupācaret
| śoṇitaniḥṣṭhīvane raktātisāraraktapittakriyāś cāsya vidadhyāt nyagrodhādiṃ cāsya
pānabhojaneṣūpayuñjīta |
jīvaśoṇitaraktapittayor jijñāsārthaṃ picu plotam vātra
prakṣipet taduṣṇodakaprakṣālitam avarajyeta tajjīvaśoṇitam
ityavagantavyam amṛgbhoktuṃ vā śune dadyāt sa yadyupayuñjyāt
tajjīvaśoṇitam ityavagantavyam iti || tayoś ca raktapittātīsārakriyāṃ vidadhīta |
sa śeṣānnānilaprāyakoṣṭhenāsnigdhena vā pītamauṣadham
ādhmāpayati | tatrānilamūtrapurīśasaṃgaḥ |
samunnaddhodaratāhṛdayapārśvabhaṅgo gudabasti tudanañ ca bhavati |
tamādhmānam ity ācakṣate | tam upasvedyānāha varttidīpabastikriyābhir yojyā iti
|
kṣāmeṇātimṛdukoṣṭhena tīkṣṇam atyuṣṇam atilavaṇam atirūkṣam vā
bheṣajam upayuktaṃ pittānilau pradūṣya nātibastigudaparikarttanam
āpādayati tāṃ parikarttiketyācakṣate | taṃ
yaṣṭīmadhukakṛṣṇatilamadhughṛtayuktaiḥ picchābastibhir āsthāpayet |
śītāṃbupariṣiktaṃ cainaṃ payasā bhuktavantaṃ ghṛtam aṇḍena
yaṣṭīmadhukasiddhena vā tailenānuvāsayed iti |
krūrakofolio 132vṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya vā
mṛdvalpamauṣadhamavacāritaṃ samutkleṣya doṣāṃ na niḥśeṣān apaharati |
pākañcaupaiti | tatra daurbalyodaraviṣṭambhārucir gātrasadanāni bhavanti | sa
vedanau cāsya pittaśleṣmāṇau sravataḥ taṃ parisrāvam ity ācakṣate |
tamajakarṇṇadhavatiniśapalāśakaṣāyai r madhuktairāsthāpayet |
upaśāntadoṣaṃ bhūyaḥ saṃśodhayed
atirūkṣetisnigdhe vā bheṣajam avacāritam aprāptaṃ
parīṣam udīrayato vegavighātena pravāhikā bhavati | tatra sadāhaśūlaṃ śvetaṃ kṛ ṣṇaṃ raktaṃ vā bhṛśāṃ pravāhamāṇaḥ kapham upaviśati | taṃ
pratisrāvavidhānenopacared
yastūrdhvam adho vā bheṣajaṃ vegapravṛttamajñānād
vinihanti tasyopasaraṇaṃ hṛdi kurvanti doṣas tatra
pradhāṇamarmasantāpād vedanābhir atyarthaṃ pīḍyamādantāṃ kaṭakaṭāyatyudvṛttākṣo jihvāṃ khādati pratāmyamānacetā ca
bhavati tamabhyajya dhānyasvedena svedayitvā tīkṣṇena śirovirecanenopacared yaṣṭīmadhukamiśreṇa cainaṃ tāṇḍulāṃbanā vāmayed yathā doṣaguṇocchrayaṃ
cainaṃ bastibhir upācared iti |
yas tūrdhvam adho vā pravṛttadoṣaḥ śītāgāramudakamanilam anyad
vā seveta tasya doṣāḥ srotaḥsv avalīyamānā ghanībhāvam āpannā
vātamūtrapurīśa graham āpādya vibadhyante |tasyāṭopo jvaro dāho vedanā
ca tīvrā bhavati | tamāśu vāmayitvā prāptakālāṃ kriyāṃ yojayed iti ||
adho bhāge tv adhobhāgaharadravye saindhavāmvlalavaṇamūtrasaṃsṛṣṭaṃ pāyayed
āsthāpanam anuvāsanañ ca yathādoṣaṃ vidadhyād yathādoṣam āhārakramaś ca
| ūrdhvabhāge tūpadravaviśeṣād yathāsvaṃ pratikurvīta |
yā tūvirecane gudaparikīrttitā tadvamāne kañcakaṣaṇaṃ yadadhaḥ parisravaṇaṃ sa ūrdhva kaphaprasekaḥ | yā tvadhaḥ pravāhikām
urdhvaṃ śuṣkodgāra iti ||
bhavati cātra || yās tv etāḥ vyāpadaḥ proktā daśapañca ca
tatvataḥ |
etā virekātiyogā duryogā yogajāḥ smṛtāḥ ||
etā virekātiyogā duryogā yogajāḥ smṛtāḥ ||
ci la ❈ ||
folio 132v IMG_0103.jpg
athāto netrabastipramāṇavibhāgacikitsitaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
atra snehādīnāṃ karmaṇāṃ bastikarmapradhāṇatamam
ācakṣate kasmād anekakarmaprakāratvāt | bastirihakhalu nānāvidha dravyasaṃyogād
doṣāṇāṃ saṃśodhaṇa saṃśamanasaṃgrahaṇāni karoti | kṣīṇaṃ vyājīkaroti
| kṛśam bṛṃhafolio 133ryati | sthūlaṃ karmayati | cakṣuḥ prīṇayati |
balīpalitam upahanti | vayaḥ sthāpayati iti |
śarīropacayaṃ varṇṇapalamārogyamāyuṣaḥ
parivṛddhiś ca karoti basti samyag upāsitaḥ |
parivṛddhiś ca karoti basti samyag upāsitaḥ |
tathā jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthārditā kṣepakāghātaikāṃga
sarvāṅgarogādhmānodaraśūlavṛddhyupa
damśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīśasaṃgaśukrodāvarttaśukrārttabastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaśarkarārśmarīmūḍhagarbhaprabhṛtiṣu ca vikāreṣv
atyartham upayujyata iti ||
bastirvāte ca pitte ca kaphe rakte ca pūjyate |
saṃsarge sannipāte ca bastireva sadā hitaḥ ||
saṃsarge sannipāte ca bastireva sadā hitaḥ ||
tatra samvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ
ṣaḍaṣṭadaśāṃgulapramāṇāni kanīnikānāmikāmadhyamāṃgulipariṇāhāni
agreṅgulādhyarddhāṃguladvyaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikāni
śyenabarhikaṃkapatranāḍītulya praveśāni mudgamāṣakalāyamātrasrotāṃsi
vidadhyān netrāṇīti | teṣu cāsthāpanadravyapramāṇam āturahastasammitau prasṛtau dvau catvārāṣṭau vidheyā ||
varṣāntareṣu netrāṇāṃ bastimānasya cāpy atha |
vayobalaśarīrāṇi samīkyotkarṣayed vidhiṃ ||
vayobalaśarīrāṇi samīkyotkarṣayed vidhiṃ ||
pañcaviṃśativarṣādadūrdhvaṃ dvādaśāṃgalupramāṇam
aṅguṣṭhodarapariṇāham agretryaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikaṃ
gṛdhrapatranāḍītulyapraveśaṃ kolāsthimātra cchidraṃ klinnakalāyamātracchidram ity eke || āsthāpaṇamātrāpramānaṃ dvādaśaprasṛtā iti ||
saptatyāstū rdhvaṃ netrapramāṇam etad eva |
āsthāpanamātrāpramāṇaṃ tu dviraṣṭavarṣavad iti ||
mṛdur basti prayoktavyā viśeṣād bālavṛddhayoḥ |
tayostīḥkṣṇaḥ prayuktas tu bastihiṃsyādbalaujasī ||
tayostīḥkṣṇaḥ prayuktas tu bastihiṃsyādbalaujasī ||
vraṇe netrāṃgulaṃ suṅgatulyasroto vā hi vraṇam
avekṣya ca snehakaṣāyau vidadhīta iti ||
tatra netrāṇisuvarṇṇarajatatāmrāyasadantaśṛṅgamaṇitarusāramayāṇi ślakṣṇāni dṛḍhāni
gupucchākṛtini | guṭikāmukhāni ceti ||
bastayaś cātrāvabandhyā mṛdavo nātibahalā dṛḍhāḥ pramāṇavanto
mahiṣagorāhāḍorabhrāṇāmanyatamam āsādyeti ||
netrālābhe hitā nāḍī nalavelvasthifolio 133vsambhavā |
bastyālābhe hitaścarma sūkṣmaṃ vā tāntavaṃ ghanaṃ ||
bastyālābhe hitaścarma sūkṣmaṃ vā tāntavaṃ ghanaṃ ||
tatra dvividho bastir nairūhika snaihikaś ca |
āsthāpano nirūha ityarthāntaraṃ | tasya vikalpo mādhutailikaḥ | tasya paryāyaśabdo
yuktarathaḥ siddhastiriti | sarvadoṣanirharaṇāccharīrohaṇād vā nirūhaḥ
| vayasthāpanādāyusthāpanād vā āsthānād vā āsthāpana iti | paścāt
mādhutailikavikalpān upadekṣyāmaḥ | tatra yathā pramāṇaguṇavihitaḥ
snehabastiḥ pādāpakṛṣṭaḥ | snehabastivikalpordhamātrāpakṛṣṭonuvāsanaḥ | anavasann api na
duṣyata ityanudivasam vā dīyata ityanuvāsanaḥ | tasyāpi vikalpordhamātrāpakṛṣṭopahāryo mātrābastiriti ||
nirūhaḥ śodhano lekhaḥ snaihiko vṛṣyabṛṃhaṇaḥ |
nirūhaḥ śodhitair mārgaiḥ samyak sneho visarpati ||
nirūhaḥ śodhitair mārgaiḥ samyak sneho visarpati ||
tatronmāda bhaya śoka pipāsārocakājīrṇṇa pāṇḍuroga bhrama mada mūrcchā cchardi kuṣṭha mehodarasthaulya kāsa śvāsa śoṣa śophopasṛṣṭa kṣatakṣīṇa nyūna trimāsagarbhiṇī durvalāganyasahavāt arogād ṛte ca kṣīṇān
ānuvāsyān āsthāpyāś ca bhavantīti ||
udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaś ca mānavaḥ |
avasthāsthāpanīyāste nānuvāsyāḥ kathañcanaḥ |
avasthāsthāpanīyāste nānuvāsyāḥ kathañcanaḥ |
anuvāsanād bhavanty eṣāṃ vikārāṇām
asādhyatā |
asādhyatve pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇām avasādanaṃ ||
asādhyatve pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇām avasādanaṃ ||
pakvāśayād bastivīryaṃ khairdeham anusarpati |
vṛkṣamūle niṣiktānāṃ apāṃ vīryam iva drumaḥ ||
vṛkṣamūle niṣiktānāṃ apāṃ vīryam iva drumaḥ ||
sarvāpi bastiḥ sahasā kevalaḥ samalo pi vā |
pratyeti vīryaṃ tvanilair apānādyaiḥ praṇīyate ||
pratyeti vīryaṃ tvanilair apānādyaiḥ praṇīyate ||
vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakāt |
pakvāśayasthaḥ khasthorka apo yadvat mahītalāt ||
pakvāśayasthaḥ khasthorka apo yadvat mahītalāt ||
sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthaṃ vīryeṇāloḍya sañcayān |
utkhātamūlāṃ harati doṣāṃ vai sādhuyojitaḥ |
utkhātamūlāṃ harati doṣāṃ vai sādhuyojitaḥ |
vāyor viṣahate vegaṃ nānyā bastimṛtekriyā |
pavanādviddhatoyasya velām iva mahodadheḥ ||
pavanādviddhatoyasya velām iva mahodadheḥ ||
|| cilahṛ || ❈ ||
folio 133v IMG_0092
athātofolio 134r
m avasannaṃ tiryak kṣiptam iti
ṣaṭghraṇidhāṇadoṣāḥ || atisthūlaṃ karkkaśāgram
aṇubhinnasannikṛṣṭaviprakṛṣṭakarṇṇikaṃ sūkṣmāticchidramalpam atidīrgham
atihrasvam ity ekādaśanetradoṣāḥ || bahalatālpacchidratāprastyānatā durbaddheti pañca
bastidoṣāḥ || atipīḍitatā śithilapīḍitatā bhūyo bhūyovapīḍitatā
kālātikramateti catvāpīḍanadoṣāḥ | āmaṃ hīnam atimātram atiśītam
atyuṣṇam atitīkṣṇam atimṛdvati snigdham atirūkṣam atisāndram atidravam ity ekādaśa dravyadoṣāḥ ||
avāṅchīrṣocchīrṣonyubjauttānasaṃkucitotthita satthitāda kṣiṇapārśvaśāyinam avanatapratānam ity aṣṭau śayyādoṣāḥ | evam etāḥ
pañcacatvāriṃśad vyāpado vaidyanimittā bhavanti || āturanimittās
tu pañcadaśa āturopadravīya vakṣyante || snehas tv aṣṭābhiḥkāraṇaiḥ
praṇihito na pratyāgacchati | tad yathā tribhir doṣai rasanābhibhūto malavyāmiśro dūrānupraviṣṭo svinnasyānuṣṇolpaṃ bhuktavato lpāṃśaś cetyetāḥ
vaidyātura nimittā bhavanti || ubhayor bastyor ayogaḥ ādhmārna
parikarttaḥ parisrāvaḥ pravāhikā hṛdayopasaraṇam aṅgapragrahotiyogojīvādānam ity etā navavyāpado vaidyanimittā eva bhavanti ||
ṣaṭsaptabhiḥ samāsena vyāpadaḥ parikīrttitāḥ | tāsām vakṣyāmi
vijñānaṃ siddhiñ ca tadanantaraṃ ||
netre vicalite cāpi varttite gudaveṣṭanaṃ |
rukkṣatam vā bhavet tatra vidhiḥ pittakṣatāpahaḥ ||
rukkṣatam vā bhavet tatra vidhiḥ pittakṣatāpahaḥ ||
atyukṣiptevasanne canetre pāyau ca vedanā |
bhavaty atrāpi pittaghnau vidhiḥ snehaiś ca sevanaṃ ||
bhavaty atrāpi pittaghnau vidhiḥ snehaiś ca sevanaṃ ||
pārśvāvapīḍe tiryak ca kṣipte netre mukhāvṛte |
bastir na kramate rukca gude siddhiś ca pūrvavat ||
bastir na kramate rukca gude siddhiś ca pūrvavat ||
atisthūle karkaśe ca tathāśrimatigharṣaṇaṃ |
pāyau tato rukkṣataś ca siddhis tatrāpi pūrvavat ||
pāyau tato rukkṣataś ca siddhis tatrāpi pūrvavat ||
nikṛṣṭakarṇṇike netre bhinneṇau vāpyapārthakaḥ |
avaseko bhaved bastes tān doṣāṃ parivarjayet ||
avaseko bhaved bastes tān doṣāṃ parivarjayet ||
prakṛṣṭakarṇṇike raktaṃ gudamarmaprapīḍanāt |
kṣaraty atrāpi pittaghno vidhir bastiś ca picchilaḥ ||
kṣaraty atrāpi pittaghno vidhir bastiś ca picchilaḥ ||
hrasve tvaṇusrotasi ca kleśo bastiś ca pūrvaśaḥ |
pratyāgacchannataḥ kuryād ghorān rogāṃ vighātajāṃ ||
pratyāgacchannataḥ kuryād ghorān rogāṃ vighātajāṃ ||
dīrghe mahāsrotasi ca jñeyam atyavapīḍavat |
prastyāne bahale cāpi bastau durbaddhafolio 134vdoṣavat |
prastyāne bahale cāpi bastau durbaddhafolio 134vdoṣavat |
jñeyam alpolpatā cāpi dravyasyātmaguṇā matā ||
durbaddhe caiva cchidre ca vijñeyaṃ bhinnanetravat |
durbaddhe caiva cchidre ca vijñeyaṃ bhinnanetravat |
atiprapīḍito bastiḥ prayāty āmāśayaṃ tataḥ ||
vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā pravarttate ||
vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā pravarttate ||
cchardir mūrcchā sahṛllāsa pipisā dāha śoṣakṛt
tatra tūrṇagalāpīḍaṃ kuryāc cāpi vidhūnanaṃ |
śiraḥ kāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃś ca śītalāṃ |
śiraḥ kāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃś ca śītalāṃ |
mṛdunā cāvapīḍena pakvādhānaṃ ca gacchati |
bastir nārthakaraḥ prokta tasmād yuktyā prapīḍayet ||
bastir nārthakaraḥ prokta tasmād yuktyā prapīḍayet ||
bhūyo bhūyo vapīḍena vāyur antaḥ prapadyate |
tenādhmānaṃ rujaś cogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ |
tenādhmānaṃ rujaś cogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ |
kālātikramaṇāt kleśo vyādhiś cābhipravarttate |
tatra vyādhi balaghnaṃ tu bhūyo bastiṃ nidhāpayet |
tatra vyādhi balaghnaṃ tu bhūyo bastiṃ nidhāpayet |
gudopadehaśophau tu snehopakvaḥ karoti hi |
tatra saṃśodhano bastir hitañ cāpi virecanaṃ |
tatra saṃśodhano bastir hitañ cāpi virecanaṃ |
hīnamātrāv ubhau bastī hīnakāryakarau matau |
atimātrau samunnāhaklamātīsārakārakau |
atimātrau samunnāhaklamātīsārakārakau |
tīkṣṇāṣṇau pittalau mūrcchā dāhātīsārakārakau |
mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau |
mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau |
tatrahīnādiṣu hitaḥ pratyanīka kriyāvidhiḥ |
snigdhotijāḍyakṛdrukṣaḥ stambhādhmānakṛd ucyate ||
bastir ukṣam atisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe prayojayet |
bastir ukṣam atisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe prayojayet |
bastir gudo palepaṃ tu kuryāt sāndro nirūhaṇaḥ |
pravāhikām vā janayet tanur alpaguṇāvahaḥ |
tatra sāndre tanum bastiṃ tanau sāndraṃ ca dāpayet |
pravāhikām vā janayet tanur alpaguṇāvahaḥ |
tatra sāndre tanum bastiṃ tanau sāndraṃ ca dāpayet |
atipīḍanavad doṣāṃ viddhi cāpy avaśīrṣake |
atipīḍita siddhiñ ca yathāprāptāṃ prayojayet |
ucchīrṣakasamunnāho bastaḥ kṛcchrāc ca mehanaṃ |
atipīḍita siddhiñ ca yathāprāptāṃ prayojayet |
ucchīrṣakasamunnāho bastaḥ kṛcchrāc ca mehanaṃ |
tatrottaro hito basti susvinnasya sukhāvahaḥ |
nyubjasya bastir nāpnoti pakvādhāṇaṃ virnirgataḥ |
nyubjasya bastir nāpnoti pakvādhāṇaṃ virnirgataḥ |
hṛdgude bādhate cātra vāyuḥ pṛṣṭham athāpi ca |
uttānasyāvṛte mārge bastiḥ prastheti dehinaḥ |
uttānasyāvṛte mārge bastiḥ prastheti dehinaḥ |
kuñcitaḥ sakthadehasya yat
kamayam asaṃprāpya |
bastir nivartate kṛcchrād anya tatra niyojayet |
bastir nivartate kṛcchrād anya tatra niyojayet |
sthitasya bastir dattas tu kṣipram āyāty
avāṅmukhaḥ |
na cāśayaṃ tarpayati tasmān nārthakaro mataḥ |
nāpnoti bastir dattas tu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ |
nāpnoti bastir dattas tu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ |
dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo hi saḥ |
nyubjādīnāṃ yathādānaṃ tadvad bastir na śasyate ||
nyubjādīnāṃ yathādānaṃ tadvad bastir na śasyate ||
yaś cāpy anilakopo tra yathāsvaṃ tatra siddhayaḥ |
snehabastifolio 135rnimittās tu vakṣyante vyāpadaḥ purā |
snehabastifolio 135rnimittās tu vakṣyante vyāpadaḥ purā |
snehabastividhāv eva salakṣaṇacikitsitāḥ ||
anuṣṇo lpauṣadhahīno bastir neti prayojitaḥ |
anuṣṇo lpauṣadhahīno bastir neti prayojitaḥ |
viṣṭaṃbhādhmānaśūlāś ca tam ayogaṃ pracakṣate ||
tatra tīkṣṇo hito bastistīkṣṇaṃ cāpi virecanaṃ |
tatra tīkṣṇo hito bastistīkṣṇaṃ cāpi virecanaṃ |
hṛtadoṣapramāṇena saṃsargaś ca vidhīyate |
atyāsitaṃ cāti bastir mandoṣṇa eva ca |
atyāsitaṃ cāti bastir mandoṣṇa eva ca |
tathā bahupurīśañ ca kṣipram ādhmāpayen naraṃ |
hṛtkaṭīpṛṣṭhapārśveṣu śūlāstatrātidāruṇāḥ |
tatra tīkṣṇataro bastir hitañ cāpy anuvāsanaṃ |
tatra tīkṣṇataro bastir hitañ cāpy anuvāsanaṃ |
atitīkṣṇoṣṇalavaṇo rūkṣo bastiḥprayojitaḥ ||
sapittaṃ kopayed vāyuṃ kuryāt saparikarttikāṃ |
sapittaṃ kopayed vāyuṃ kuryāt saparikarttikāṃ |
nābhibastigudantatra kṛtyanta iti dehinaḥ |
picchābastir hitas tatra snehaś ca madhuraiḥ śritaḥ |
picchābastir hitas tatra snehaś ca madhuraiḥ śritaḥ |
atyuṣṇatīkṣṇalavaṇaḥ parisrāvāya kalpate |
daurbalyamaṅgasādaś ca jāyate tatra dehinaḥ |
daurbalyamaṅgasādaś ca jāyate tatra dehinaḥ |
parisravatyadhaḥ pittaṃ dāhas saṃjanayed gude |
piccharbastir hitas tatra bastiḥ kṣīraghṛtasya ca |
piccharbastir hitas tatra bastiḥ kṣīraghṛtasya ca |
pravāhikā bhavet tīkṣṇā nirūhāt sānuvāsanāt |
sadāhaśūlaṃ kṛcchreṇa kaphaṃ tatropaveśyate |
sadāhaśūlaṃ kṛcchreṇa kaphaṃ tatropaveśyate |
picchābastirhitas tatra payasā caiva bhojanaṃ |
sarpir madhukasiddhañ ca tailaṃ vāpy anuvāsanaṃ |
sarpir madhukasiddhañ ca tailaṃ vāpy anuvāsanaṃ |
atitīkṣṇo nirūho vā satatam vānuvāsanaṃ |
hṛdayasyopasaraṇaṃ kurutethāṅgasādanaṃ |
hṛdayasyopasaraṇaṃ kurutethāṅgasādanaṃ |
doṣais tatra rujāstīvrā mado mūrcchāṃ sagauravaṃ |
sarvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet |
sarvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet |
rūkṣasya bahuvātasya syād duḥkhaṃ śayitasya vā |
bastipragraham aṅgānāṃ kuryād rukṣolpabheṣajāḥ |
bastipragraham aṅgānāṃ kuryād rukṣolpabheṣajāḥ |
tatrāṅgasādaprastambha jṛmbhodveṣṭavepakāḥ |
sarvabhedaś ca tatreṣṭāḥ svedābhyañjanabastayaḥ |
sarvabhedaś ca tatreṣṭāḥ svedābhyañjanabastayaḥ |
atyuṣṇatīkṣṇotibarhu dattātisveditasya vā |
alpadoṣasya vā bastir atiyogāya kalpate |
alpadoṣasya vā bastir atiyogāya kalpate |
virecanātiyogena samānaṃ tatra lakṣaṇaṃ |
picchābastiḥ samābhyāsaḥ tasya śītaḥ sukhāvahaḥ |
picchābastiḥ samābhyāsaḥ tasya śītaḥ sukhāvahaḥ |
atiyogāt paraṃ hanti jīvādānaṃ viriktavat |
deyāṃs tatra hitānāhuḥ picchābasti saśoṇitaṃ |
deyāṃs tatra hitānāhuḥ picchābasti saśoṇitaṃ |
pakṣādvireko vāntasya nirūhyaś cānuvāsitaḥ |
sadyo nirūhonuvāsya saptarātrādvirecita
sadyo nirūhonuvāsya saptarātrādvirecita
iti || ci lahra|| ❈ ||
folio 135r IMG_0090
śarkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā |
athāto nuvāsanottarabasticikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
|
virecanāt saptarātre gate jātabalāya vai
kṛtāhārāya sā yāhne bastir deyofolio 135vnuvāsanaḥ |
kṛtāhārāya sā yāhne bastir deyofolio 135vnuvāsanaḥ |
yathāvayo nirūhāṇāṃ yā mātrā samprakīrttitāḥ |
pādāpakṛṣṭās tāḥ kāryā snehabastiṣu dehināṃ |
pādāpakṛṣṭās tāḥ kāryā snehabastiṣu dehināṃ |
utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastin nidhāpayet ||
etair hi virhito basti naiva cāntaḥprapadyate |
etair hi virhito basti naiva cāntaḥprapadyate |
snehabastir vidheyaś ca nāviśuddhasya dehinaḥ |
snehavīryaṃ yathā datte dehenānuvisarpati |
snehavīryaṃ yathā datte dehenānuvisarpati |
aśuddham api vātena kevalenātipīḍitaṃ |
ahorātrasya kāleṣu sarveṣvevānuvāsayet ||
ahorātrasya kāleṣu sarveṣvevānuvāsayet ||
rūkṣasya bahuvātasya dvau trīnvāpy anuvāsanāt |
datvā snigadhatanuṃ jñātvā tataḥ paś cān nirūhayet |
datvā snigadhatanuṃ jñātvā tataḥ paś cān nirūhayet |
asnigdham api vātena kevalenātipīḍitaṃ |
snehapragāḍhair matimāṃ nirūhaiḥ samupācaret |
snehapragāḍhair matimāṃ nirūhaiḥ samupācaret |
atha samyaṅ nirūḍhaś ca vātādiṣvanuvāsanāt |
bilvayaṣṭyāhvamadanaphalatailair yathākramāṃ |
bilvayaṣṭyāhvamadanaphalatailair yathākramāṃ |
rātrau bastir na dadyāc ca doṣotkleśo hi rātritajaḥ |
snehavīryayutaḥ kuryād ādhmānaṃ gauravaṃ jvaraṃ |
snehavīryayutaḥ kuryād ādhmānaṃ gauravaṃ jvaraṃ |
ahnisthānagate doṣe vahnau ccānurasenvite |
sphuṭasrotomukhaṃ dehaṃ snehaujaḥ parisarpati |
sphuṭasrotomukhaṃ dehaṃ snehaujaḥ parisarpati |
pittedhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātarujārdite |
rātrāvapi tu dātavyaṃ kāle coṣṇenuvāsanaṃ |
rātrāvapi tu dātavyaṃ kāle coṣṇenuvāsanaṃ |
uṣṇe pittedhike vāpi divādāhādayo gadāḥ |
sambhavatti tadā stvenaṃ pradoṣe yojayed bhiṣak |
sambhavatti tadā stvenaṃ pradoṣe yojayed bhiṣak |
ahorātrasya kāleṣu sarveṣvevānilocchrayāt |
tīvrāyāṃ rujijīrṇṇānnaṃ bhojayitvānuvāsayet |
tīvrāyāṃ rujijīrṇṇānnaṃ bhojayitvānuvāsayet |
na cābhuktavataḥ snehaḥ praṇidheyaḥ kathañcanaḥ |
sūkṣmatvāc chūnyakoṣṭhasya kṣipramūrdhvamathotpatet |
sūkṣmatvāc chūnyakoṣṭhasya kṣipramūrdhvamathotpatet |
sadānuvāsayedbhuktam ārdrapāṇiṃ naraṃ bhiṣak |
jvaram vidagdhabhuktasya kuryāt snehaḥ prayojitaḥ |
jvaram vidagdhabhuktasya kuryāt snehaḥ prayojitaḥ |
na cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvānuvāsayet |
madaṃ mūrcchāñ ca janayed dvidhā snehaḥ prayor jitaḥ |
madaṃ mūrcchāñ ca janayed dvidhā snehaḥ prayor jitaḥ |
rūkṣaṃ bhuktavato hy annaṃ balaṃ varṇṇam ca hīyate |
yuktasnehavato jantuṃ bhojayitvānuvāsayet |
yuktasnehavato jantuṃ bhojayitvānuvāsayet |
yūṣakṣīrarasais tasmād yathāvyādhim avekṣya hi |
yathocitāt pādahīnaṃ bhojayitvānuvāsayet |
yathocitāt pādahīnaṃ bhojayitvānuvāsayet |
na tu bhuktavate deyam āsthāpaṇam iti sthitiḥ |
viśūcikāṃ sañjanaye cchardiṃ vāpi sudāruṇāṃ |
viśūcikāṃ sañjanaye cchardiṃ vāpi sudāruṇāṃ |
niḥśeṣāḥ sukhamāyānti bhojanenā prapīḍitāḥ |
na cāsthāpanavikṣiptam annam agniḥfolio 136rpradhāvati |
tasmād āsthāpanaṃ deyaṃ nirāhārāya jānatā ||
na cāsthāpanavikṣiptam annam agniḥfolio 136rpradhāvati |
tasmād āsthāpanaṃ deyaṃ nirāhārāya jānatā ||
athānuvāsyaṃ svabhyaktaṃsnānam uṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ |
bhojayitvā yathoddiṣṭaṃ kṛtacaṅkramaṇan tataḥ |
bhojayitvā yathoddiṣṭaṃ kṛtacaṅkramaṇan tataḥ |
visṛjya ca śakṛnmūtre yojayet snehabastinā |
praṇidhānavidhāṇantu nirūhe sampravakṣyate |
praṇidhānavidhāṇantu nirūhe sampravakṣyate |
tataḥ praṇihitaḥ snehas tūttāno vākchatam bhavet |
prasāritaiḥ sarvagātrais tathā vīryaṃ visarpati |
prasāritaiḥ sarvagātrais tathā vīryaṃ visarpati |
tāḍayet talayor evaṃ trīnstrīn vārāñchanaiḥ śanaiḥ
|
sphijoścanainaṃ tataḥ śayyāṃ trīn vārān utṣipet punaḥ |
sphijoścanainaṃ tataḥ śayyāṃ trīn vārān utṣipet punaḥ |
evam praṇihite bastau mandāyāmotha mandavāk |
svāstīrṇṇo śayane kāmam āsītācārike tataḥ ||
svāstīrṇṇo śayane kāmam āsītācārike tataḥ ||
tatra sendhavacūrṇṇena śatāhvena ca saṃyutaḥ |
bhavet sukhoṣṇaś ca tathā nirati sahasā sukhaṃ |
bhavet sukhoṣṇaś ca tathā nirati sahasā sukhaṃ |
yasyānuvāsano dattaḥ sakṛd anvakṣamā vrajet |
atyauṣṇād atitaikṣṇyād vā vāyunā vā ' prapīḍitāḥ |
atyauṣṇād atitaikṣṇyād vā vāyunā vā ' prapīḍitāḥ |
savātodhikamātro vā | gurutvād
vā'tibheṣajaḥ |
tasyātyalpataro deyo na hi snihya tiṣṭhati | tasyātyalpataro deyo na hi snihyatitiṣṭhati ||
tasyātyalpataro deyo na hi snihya tiṣṭhati | tasyātyalpataro deyo na hi snihyatitiṣṭhati ||
viṣṭabdhānilavinmūtrasnehahīnenuvāsane |
dāhaḥ klamaḥ pravāhārtti karaś cātyanuvāsane |
dāhaḥ klamaḥ pravāhārtti karaś cātyanuvāsane |
sānilaṃ sapurīśañ ca snehapratyeti yasya tu |
oṣācoṣau vinā śīghran na samyag anuvāsitaṃ ||
oṣācoṣau vinā śīghran na samyag anuvāsitaṃ ||
jīrṇṇānnam atha sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ |
laghvannam bhojayet kāmaṃ dīptāgnis tu naro yadi ||
laghvannam bhojayet kāmaṃ dīptāgnis tu naro yadi ||
snehabastikramaṃ tvetad evam āhur manīṣiṇaḥ |
anena vidhinā yadvā sapta vāṣṭau pareṇa vā |
anena vidhinā yadvā sapta vāṣṭau pareṇa vā |
vidheyā bastayo nṛṇām antarā tu nirūhaṇāt |
dattas tu prathamo basti snehayed bastivaṃkṣaṇau ||
dattas tu prathamo basti snehayed bastivaṃkṣaṇau ||
samyag datte dvitīyas tu koṣṭhastham anilaṃ jayet |
balam varṇṇañ ca janayet tṛtīyas tu niṣevitaḥ ||
balam varṇṇañ ca janayet tṛtīyas tu niṣevitaḥ ||
caturthaḥ snehatirasaṃ raktaṃsnehati pañcamaḥ |
ṣaṣṭhas tu snehayet māṃsaṃ medaḥ snehati saptamaḥ ||
ṣaṣṭhas tu snehayet māṃsaṃ medaḥ snehati saptamaḥ ||
aṣṭamo navamaś caiva sārammajjānam eva ca |
evaṃ śukragatāṃ doṣāṃ dviguṇenātha śodhayet ||
evaṃ śukragatāṃ doṣāṃ dviguṇenātha śodhayet ||
aṣṭādaśāṣṭādaśakāṃ bastīṃs tu yo nisevate |
yathoktena vidhāṇena parihārakrameṇa ca |
yathoktena vidhāṇena parihārakrameṇa ca |
sakuñjarabalośvasya jave tulyomaraprabhaḥ |
vītapāpmā śrutadharaḥ sahasrāyu naro bhavet |
vītapāpmā śrutadharaḥ sahasrāyu naro bhavet |
snehabastiṃ nirūhaṃ vā nābhyased eka eva tu |
snehāt pittakaphotkeśo nirūhāt pavanādbhayaṃ ||
snehāt pittakaphotkeśo nirūhāt pavanādbhayaṃ ||
folio 136vtasmānnirūḍhonuvāsyo nirūḍhaś cānuvāsitaḥ |
naiva pittakaphotkleśau syātāṃ na pavanādbhayaṃ |
naiva pittakaphotkleśau syātāṃ na pavanādbhayaṃ |
rūkṣasya bahuvātasya snehabastiṃ dine dine |
dadyād vaidyas tatonyeṣām aganyābādhabhayātryahāt ||
dadyād vaidyas tatonyeṣām aganyābādhabhayātryahāt ||
sneholpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamananyayaḥ |
tathā nirūhaḥ snigdhānām alpamātraḥ praśasyate ||
tathā nirūhaḥ snigdhānām alpamātraḥ praśasyate ||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vyapadaḥ snehabastijaḥ |
balavanto yadā doṣāḥ koṣṭha syuranilādayaḥ |
balavanto yadā doṣāḥ koṣṭha syuranilādayaḥ |
alpavīryan tadā snehām abhibhūya pṛthagvidhā |
kurvantyupadravāṃ snehaḥ sa cāpi na nivartte ||
kurvantyupadravāṃ snehaḥ sa cāpi na nivartte ||
tatra vātāvibhūte tu snehavaktrakaṣāyatā |
jṛmbhovātarujastās tā vepathur viṣamajvaraḥ |
jṛmbhovātarujastās tā vepathur viṣamajvaraḥ |
pittāvibhūte snehe tu mukhasya kaṭutā bhavet |
dāhajvaras tathā svedo netramūtrāṅgapītatā |
dāhajvaras tathā svedo netramūtrāṅgapītatā |
śleṣmābhibhūte snehe tu praseko madhurāsyatā ||
gauravacchardirucchvāsaḥ kṛcchrācchītajvaro ruciḥ |
gauravacchardirucchvāsaḥ kṛcchrācchītajvaro ruciḥ |
tatra doṣābhibhūte tu snehabastiṃ nidhāpayet |
yathā svaṃ doṣaśamanānyupayojyāni yāni ca |
yathā svaṃ doṣaśamanānyupayojyāni yāni ca |
atyāsiten nābhibhavāt sneho naiti yadā tadā |
gururāmāśayaḥ śūlo vāyoś cāpratisaṃcaraḥ |
gururāmāśayaḥ śūlo vāyoś cāpratisaṃcaraḥ |
hṛtpīḍā mukhavairasyaṃ śvāso mūrcchā jvaroruciḥ
tatrāpatarpitasyānte dīpano vidhiriṣyate |
tatrāpatarpitasyānte dīpano vidhiriṣyate |
aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ |
tadāṅgasadanādhmāne śūlaḥ śvāsaś ca jāyate ||
tadāṅgasadanādhmāne śūlaḥ śvāsaś ca jāyate ||
pakvāśayagurutvañ ca tatra dadyān nirūhaṇaṃ |
tīkṣṇatīkṣṇauṣadhair eva siddhaṃ cāpy anuvāsanaṃ |
tīkṣṇatīkṣṇauṣadhair eva siddhaṃ cāpy anuvāsanaṃ |
śuddhasya dūrānusṛte snehe snehonudarśanaṃ |
gātre sarvendriyāṇaāñ cāpy anulepovapīḍanaṃ |
gātre sarvendriyāṇaāñ cāpy anulepovapīḍanaṃ |
snehagandhimukhañ cāpi kāsaśvāsāvarocakaḥ |
atipīḍitavat tatra siddhirāsthāpanantathā |
atipīḍitavat tatra siddhirāsthāpanantathā |
asvinnasyāviśuddhasya sneholpas tu prayojitaḥ |
śīto mṛduś ca nābhyeti tato mandaṃ pravāhati |
śīto mṛduś ca nābhyeti tato mandaṃ pravāhati |
vibandhagauravādhmānaśūlaiḥ pakvāśayaṃ prati |
tatrāsthāpanam evāśuḥ prayojyaṃ sānuvāsanaṃ |
tatrāsthāpanam evāśuḥ prayojyaṃ sānuvāsanaṃ |
alpaṃ bhuktavatolpāśaḥ sneho mandaguṇas tathā |
datto naiti klamotleśo bhṛśaṃ cāritam āvahet |
datto naiti klamotleśo bhṛśaṃ cāritam āvahet |
tatrāpyāsthāpanaṃ kāryaṃ śodhaṇīyena
bastinā |
anuvāsanañ ca snehena śodhane naiva śasyate |
anuvāsanañ ca snehena śodhane naiva śasyate |
ahorātrād api snehaḥ pratyāgacchan na duṣyati |
kuryāfolio 137rd bastiguṇāṃś cāpi jīrṇṇasvalpagoṇo bhavet |
kuryāfolio 137rd bastiguṇāṃś cāpi jīrṇṇasvalpagoṇo bhavet |
anāyāntam ahorātrāt snehāṃ saṃśodhanai haret |
snehabastāvanāyāte nānyasneho vidhīyate ||
snehabastāvanāyāte nānyasneho vidhīyate ||
ity uktaḥ vyāpadaḥ sarvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ ||❈||
basteruttarasaṃjñasya śṛṇu vakṣyāmyataḥ paraṃ |
basteruttarasaṃjñasya śṛṇu vakṣyāmyataḥ paraṃ |
caturdaśāṃgulaṃ netraṃ kāryaṃ vaidyena jānatā ||
mālatīpuṣpavṛntābhaṃ tacchidraṃ cchidram eva ca |
mālatīpuṣpavṛntābhaṃ tacchidraṃ cchidram eva ca |
meḍhrayāmasamaṃ kecid icchanti khalu tadvi daḥ |
snehapramāṇaṃ paramaṃ prasṛtaś cātra kīrttitaḥ |
pañcaviṃśativarṣāṇāṃ satvāgbuddhivikalpitaṃ |
nikṛṣṭakarṇṇikaṃ madhye nārīṇāṃ caturaṅgulaṃ |
mūtrasrotaparīṇāhaṃ mudgavāhi daśāṅgulaṃ | |
tāsāmapatyamārgge tu nidadhyāc caturaṅgulaṃ |
snehapramāṇaṃ paramaṃ prasṛtaś cātra kīrttitaḥ |
pañcaviṃśativarṣāṇāṃ satvāgbuddhivikalpitaṃ |
nikṛṣṭakarṇṇikaṃ madhye nārīṇāṃ caturaṅgulaṃ |
mūtrasrotaparīṇāhaṃ mudgavāhi daśāṅgulaṃ | |
tāsāmapatyamārgge tu nidadhyāc caturaṅgulaṃ |
dvyaṅgulaṃ mūtramārge tu kanyānāṃ
karṇṇikāṅgule
snehasya prasṛtaś cātra svāṃgulīmūlasammitaḥ |
param pramāṇaṃ vihitam avāgbuddhivikalpitaṃ |
param pramāṇaṃ vihitam avāgbuddhivikalpitaṃ |
aurabhraḥ saukaro vāpi bastirājaś ca pūjitaḥ |
tasyālābhe dṛteḥ pādo mṛducarmakṛto pi vā |
athāturam upasnigdhasvinnaṃ praśithilāśayaṃ |
athāturam upasnigdhasvinnaṃ praśithilāśayaṃ |
yavāgūṃ saghṛtakṣīrāṃ pītavantaṃ yathābalaṃ |
niṣaṇṇamājānusame pīṭhe sāpāśraye samaṃ |
niṣaṇṇamājānusame pīṭhe sāpāśraye samaṃ |
svabhyaktabastiśirasaṃ tailenoṣṇena pūjitaḥ |
tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālamasya praharṣitaṃ |
tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālamasya praharṣitaṃ |
pūrvaṃ śalākayānviṣya mārgaṃ netram anantaraṃ |
śanaiḥ śanair ghṛtābhyaktaṃ nidadhyād aṅgulāni ṣaṭ |
śanaiḥ śanair ghṛtābhyaktaṃ nidadhyād aṅgulāni ṣaṭ |
tatovapīḍayed basti śanair netrañ ca nirharet
|
tataḥ pratyāgatasneham aparāṃhṇe vicakṣaṇaḥ |
bhojayet payasāṃ mātrāṃ yūṣeṇātharasena vā |
bhojayet payasāṃ mātrāṃ yūṣeṇātharasena vā |
anena vidhinā dadhyād bastīṃstrīścaturo pi vā |
anuvāsanasiddhiñ ca vīkṣya karma prayojayet |
uttānāyai striyai dadyād ūrdhvajātvai samāhitaḥ |
anuvāsanasiddhiñ ca vīkṣya karma prayojayet |
uttānāyai striyai dadyād ūrdhvajātvai samāhitaḥ |
kanyetarasyai kanyāyai dadyāt sumṛdupīḍitaṃ |
vikarṇṇikena netreṇa dadyād yonimukhaṃ prati |
vikarṇṇikena netreṇa dadyād yonimukhaṃ prati |
garbhāśayaviśudhyarthaṃ snehene dviguṇena tu |
apratyāgacchatibhiṣag bastāvuttarasaṃjñite |
bhūyo bastin nidadhyāc ca saṃyutaṃ śodhanauṣadhaiḥ
|
pāyau varttiṃ nidadhyād vā proktaṃ gulma cikitsite |
pāyau varttiṃ nidadhyād vā proktaṃ gulma cikitsite |
praveśayed vā matimāṃ
nābastiradvārameṣaṇīṃ |
pīḍayed vāpyadharnābher basterupari muṣṭinā |
pīḍayed vāpyadharnābher basterupari muṣṭinā |
āragvadhasya patreṣu nirguṇaṇḍyā surasasya ca |
kāryā gomūtrapiṣṭeṣu varttir vā saindhavena vā |
kāryā gomūtrapiṣṭeṣu varttir vā saindhavena vā |
mudgailāsarṣapasamāṃ pravibhajya vayāṃsi ca |
basterāgamanārthāya tān nidadhyāc chafolio 137vlākayā |
basterāgamanārthāya tān nidadhyāc chafolio 137vlākayā |
agāradhūmabṛhatī phalapippalisaindhavai |
kṛtā vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ |
kṛtā vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ |
śarkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā |
bastau dahyati vā bāḍhaṃ pāyau bastiṃ pradāpayet ||
śukraṃ duṣṭaṃ śoṇitañcāṅganānām asṛgdaraṃ tasya
nāśañ ca kaṣṭaṃ |
mūtrāghātaṃ mūtradoṣāṃ pravṛddhān yonau rogān aparāyāś ca saṃgāṃ |
mūtrāghātaṃ mūtradoṣāṃ pravṛddhān yonau rogān aparāyāś ca saṃgāṃ |
śukrāghātaṃ śarkarām arśmarīñ ca śūlaṃ bastau vaṃkṣaṇo mehane
ca |
ghorān anyān bastijāṃś cāpi rogāṃ mehādṛte tūttaro hanti bastiḥ ||
ghorān anyān bastijāṃś cāpi rogāṃ mehādṛte tūttaro hanti bastiḥ ||
samyag dattasya vijñānaṃ vyāpada krama eva cha |
baste rurasaṃjñasya samānaṃ snehabastineti ||
baste rurasaṃjñasya samānaṃ snehabastineti ||
cilagra || ❈ ||
folio 135r IMG_0090
athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
dhanvantaridharmabhṛtāṃ variṣṭham amṛtodbhavaṃ
caraṇāvupasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati |
caraṇāvupasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati |
bhagavaṃvastes tu tathaivāsthāpanasya ca |
pramānaṃ kalpanāṃ kālaṃ mātrāñ cāpi bravīhi me |
tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ |
pramānaṃ kalpanāṃ kālaṃ mātrāñ cāpi bravīhi me |
tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ |
śuddhe muhūrtte karaṇe dine ca nakṣatrayoge ca
tathānukūle |
viviktasamsṛṣṭamṛdāvalipte vicitrapuṣpāstṛtabhūpradeśe |
viviktasamsṛṣṭamṛdāvalipte vicitrapuṣpāstṛtabhūpradeśe |
suvarṇṇarūpyāya satāmrajo vā mṛdudbhavo vā
kalaśombupūrṇṇaḥ |
sa dhānyaratnādi samālyagandhair vastrādibhiś ca cāpy atha svastikaiś ca |
sa dhānyaratnādi samālyagandhair vastrādibhiś ca cāpy atha svastikaiś ca |
taccāmṛtasthānamatorcanīyaṃ
pūrvattatonyeddṛṣayaḥ sadevāḥ |
saṃspṛśya ratnāni tathauṣadhīṃś ca devāṃ dvijāṃn pūjya ca dakṣiṇābhiḥ |
saṃspṛśya ratnāni tathauṣadhīṃś ca devāṃ dvijāṃn pūjya ca dakṣiṇābhiḥ |
dravāṇi sarvāṇi tu vāmapārśve cūrṇṇāni kalkān atha
dakṣiṇe tu |
tanmadhyasaṃsthā bhiṣag apramattaḥ sunirmale syāt sudṛḍhe viśāle |
suvarṇṇalohādimṛdudbhavo vā pragṛhya kāṃsepyatha rājate vā |
tanmadhyasaṃsthā bhiṣag apramattaḥ sunirmale syāt sudṛḍhe viśāle |
suvarṇṇalohādimṛdudbhavo vā pragṛhya kāṃsepyatha rājate vā |
datvād au sendhasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtaṃ mitaṃ |
pātre talena mathnīyāt tadvat snehaṃ śanaiḥ śanaiḥ |
pātre talena mathnīyāt tadvat snehaṃ śanaiḥ śanaiḥ |
gūḍhasnehaṃ viditvā tu vinītaḥ kalkamāvapet |
datvā samyak sumathite phalakalkamataḥ paraṃ |
datvā samyak sumathite phalakalkamataḥ paraṃ |
tato yathocitāñkeṣāṃ kārṣikān ślakṣṇapeṣimāṃ |
gambhīre bhojane nyasya khajenābhimathet tataḥ |
gambhīre bhojane nyasya khajenābhimathet tataḥ |
yathā ca sādhu manyeta na sāṃdro na tanuḥ samaḥ |
kaṣāyaḥ prasṛtāt pañ ca supūrṇāt tatra dāpayet |
kaṣāyaḥ prasṛtāt pañ ca supūrṇāt tatra dāpayet |
rasakṣīrāmlamūtrāṇāṃ doṣavasthān avekṣya ca |
evam añjalayaḥ ṣaḍvai kuryād vyādhitapāṇinā ||
evam añjalayaḥ ṣaḍvai kuryād vyādhitapāṇinā ||
folio 138rdvādaśaprasṛtaṃ kecid viṃśatiḥ palikan tathā |
dvātriṃśat palikañ caiva triṃśad aṣṭau tathaiva ca |
evaṃ bhinneṣu śāstreṣu saṃśayaḥ sumahānabhūt || ❈ ||
dvātriṃśat palikañ caiva triṃśad aṣṭau tathaiva ca |
evaṃ bhinneṣu śāstreṣu saṃśayaḥ sumahānabhūt || ❈ ||
athāturamanuvāsitam āsthāpayet || svabhyaktaṃ svinnaśarīram utsṛṣṭabahirbhāgamapravāte śucau deśe samavinyastāyāṃ śayyāyām adhaḥ | sapratigrahāyām āśroṇīpradeśe suvyūhāyāṃ śayānaṃ vāmapārśve neti || bha
|| savyaṃ prasārayet sakthiṃ dakṣiṇaṃ cāpasaṃharet | madhyāhne
sumanājīrṇṇe niranno vāgyato yataḥ || tato vāmapādopari netraṃ
kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ karṇṇikoparipīḍya bastāvauṣadhamāsicyocchrāsyauṣadhānte cāvavadhya mūtreṇa samyag baddhañ cāturāya ghṛtābhyaktaṃ
netrāgraṃ ghṛtābhyakta gudāya praṇayed anutsṛjannanupṛṣṭhavaṃśam
anusukham ākarṇṇikam iti |
bastiṃ savyakare kṛtvā dakṣiṇenāvapīḍayet |
ekenaiva ca pīḍena na drutaṃ na vilaṃbitaṃ |
ekenaiva ca pīḍena na drutaṃ na vilaṃbitaṃ |
tato netram apanīya triṃśan mātrāpīḍanakālād
upetyottiṣṭhetyāturam brūyād utkuṭukobhavatasterāgamanāyeti ||
anena vidhinā dadyād bastiṃ bastiviśāradaḥ |
dvitīyam vā tṛtīyam vā caturtham vā yathārthataḥ |
dvitīyam vā tṛtīyam vā caturtham vā yathārthataḥ |
samyaṅ nirūḍhaliṅge tu prāptabastiṃ nivārayet |
api hīnaṃ kramaṃ kuryān na ca kuryād atikramaṃ
viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ |
alpālpavego vinvāta hīnohīno nirūhanaḥ |
viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ |
alpālpavego vinvāta hīnohīno nirūhanaḥ |
mūrcchāśūlakaphaprāyo mahāvegātiśabditaḥ
|
yasya mūtrapurīṣañ ca kaphavāyuś ca gacchati |
yasya mūtrapurīṣañ ca kaphavāyuś ca gacchati |
krameṇa laghutā caiva
suniraḍhaḥ samānavaḥ |
sunirūḍhan tato jantuṃ snātaṃ bhuktarasodanaṃ |
sunirūḍhan tato jantuṃ snātaṃ bhuktarasodanaṃ |
yathoktena vidhānena yojayet snehabastinā
|
tadahas tasya pavanād bhayaṃ balavad iṣyate |
tadahas tasya pavanād bhayaṃ balavad iṣyate |
rasodanaṃstena śastas tadahaś cānuvāsanaṃ |
paś cādagnibalam matvā pavanasya ca ceṣṭitaṃ |
paś cādagnibalam matvā pavanasya ca ceṣṭitaṃ |
annopastambhite kāṣṭhe snehabastir vidhīyate || ❈
||
viviktāmanastuṣṭi snigdhatā vyādhinigrahaḥ |
āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇaṃ |
āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇaṃ |
anāyāntaṃ muhūrttāt tu nirūhaṃ śodhanair haret
|
nirūhair eva matimāṃ kṣāramūtrāṃmlasaṃyutaiḥ |
viguṇānilaviṣṭabdhaś ciran tiṣṭhan nirūhaṇaḥ |
viguṇānilaviṣṭabdhaś ciran tiṣṭhan nirūhaṇaḥ |
śūlāratirjvarāṭopāt maraṇam vā pravarttayet ||
folio 138vna tu bhuktavate deyam āsthāpanam iti sthitiḥ |
folio 138vna tu bhuktavate deyam āsthāpanam iti sthitiḥ |
āmaṃ hi taddhared bhuktaṃ cchardim vā janayed bhṛṣaṃ |
kopayed sarvadoṣān vā tasmād dadyād anāsite |
kopayed sarvadoṣān vā tasmād dadyād anāsite |
āvasthikaṃ kramāṃ vāpi matvā kāryaṃ nirūhaṇaṃ |
malepahṛte doṣāṇāṃbalavatva na vidyate |
malepahṛte doṣāṇāṃbalavatva na vidyate |
kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasās tathā |
lavaṇāni tathā kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapā vacā |
lavaṇāni tathā kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapā vacā |
kuṣṭhaṃ trikaṭukaṃ rāsnā saralā suradāru ca |
rajane madhukaṃ hiṃgu elā saṃśodhāṇāni ca |
rajane madhukaṃ hiṃgu elā saṃśodhāṇāni ca |
kaṭukāṃ śarkarāṃ mustāṃ uśīraṃ candanaṃ śaṭhīṃ |
mañjiṣṭhāṃ madanaṃ caṇḍāṃ trāyamāṇāṃ rasāṃjanaṃ |
mañjiṣṭhāṃ madanaṃ caṇḍāṃ trāyamāṇāṃ rasāṃjanaṃ |
bilvamadhya yavānīñ ca phalinīṃ śakrajā yavān |
kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakau tathā |
kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakau tathā |
medā jaiva mahāmedā ṛddhivṛddhir madhūlikā |
nirūheṣu yathālābham eṣa vargo vidhīyate |
nirūheṣu yathālābham eṣa vargo vidhīyate |
kvāthasya bhāgāś catvāraḥ snehabhāgaś ca pañcamaḥ |
svasthenile caturthastu kupitenyataroṣṭamaḥ |
svasthenile caturthastu kupitenyataroṣṭamaḥ |
sarveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃ lavaṇaṃ punaḥ |
kṣaudramūtraghṛtakṣīramamvlamāṃsarasantathā |
kṣaudramūtraghṛtakṣīramamvlamāṃsarasantathā |
yuktyā pradāpayed dhīmāṃ nirūhe kalpanātviyaṃ |
kalkasnehakaṣāyāṇām avivekād bhiṣagvaraiḥ |
bastis tu kalpitaḥ proktas tasya dānaṃ yathārthakṛt |
bastis tu kalpitaḥ proktas tasya dānaṃ yathārthakṛt |
vātaghnauṣadhaniḥkvāthāḥ saindhavatrivṛtā yutāḥ |
sāmvlāḥ sukhoṣṇā deyā syur bastayaḥ kupitenile |
sāmvlāḥ sukhoṣṇā deyā syur bastayaḥ kupitenile |
nyagrodhādigaṇaḥ kvāthāḥ kākolyādi samāyutāḥ |
vidheyā bastayaḥ pitte sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ |
vidheyā bastayaḥ pitte sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ |
āragvadhagaṇakvāthāḥ pippalyādi samāyutāḥ |
sakṣaudramūtradeyā syu bastayaḥ kupite kaphe |
sakṣaudramūtradeyā syu bastayaḥ kupite kaphe |
śarkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ ||
kṣāravṛkṣakaṣāyādyā bastayaḥ śoṇite hitāḥ |
kṣāravṛkṣakaṣāyādyā bastayaḥ śoṇite hitāḥ |
śodhanadravyaniḥkvāthās tatkalkasnehasaṃyutāḥ |
khajena mathitā deyā bastayaḥ śodhane matāḥ |
khajena mathitā deyā bastayaḥ śodhane matāḥ |
priyaṃgvādigaṇakvāthāḥ | piṣṭām baṣṭādi saṃyutāḥ |
sakṣaudrāḥ saghṛtāś cāpi bastayo grāhiṇo matāḥ |
sakṣaudrāḥ saghṛtāś cāpi bastayo grāhiṇo matāḥ |
triphalākalkagomūtrakṣaudrakṣārasamanvitāḥ |
ūṣakādisamāvāpā bastayo lekhanā matāḥ |
ūṣakādisamāvāpā bastayo lekhanā matāḥ |
bṛṅhaṇadravyaniḥkvāthāḥ kalkair madhurasaṃyutāḥ |
sarpir māṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇā matāḥ |
sarpir māṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇā matāḥ |
caṭakāṇḍoccaṭakvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkarāḥ ||
ātmaguptaphalāvāpāḥ smṛtāḥ vyājīkarāfolio 139rnṛṇāṃ |
ātmaguptaphalāvāpāḥ smṛtāḥ vyājīkarāfolio 139rnṛṇāṃ |
badaryairāvatīśelū śālmalī dhanvanāṅkurāḥ |
kṣīrasiddhās tu śītāsṛk saṃyuktaḥ picchilā matāḥ |
kṣīrasiddhās tu śītāsṛk saṃyuktaḥ picchilā matāḥ |
eteṣveva ca yogeṣu snehaḥ siddhāḥ pṛthak pṛthak |
tatkarmasādhanā vaidyair vidheyā snehabastiṣu |
tatkarmasādhanā vaidyair vidheyā snehabastiṣu |
vandhyānāṃ śatapākeśo śodhitānāṃ yathākramaṃ |
balātailena deyā syur bastayas traivṛtena vā
balātailena deyā syur bastayas traivṛtena vā
narasyottamasatvasya tīkṣṇaṃ bastīṃ pradāpayet |
madhyaṃ madhyamasatvasya hīnasatvasya vā mṛduṃ |
madhyaṃ madhyamasatvasya hīnasatvasya vā mṛduṃ |
evaṃ kālaṃ balaṃ doṣaṃ vikārañ ca vikāravit |
bastidravyabalaṃ caiva vīkṣya bastiṃ prayojayet |
bastidravyabalaṃ caiva vīkṣya bastiṃ prayojayet |
dadyād utkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ punaḥ |
paś cāt saṃśamanīyañ ca bastiṃ bastiviśāradaḥ ||
paś cāt saṃśamanīyañ ca bastiṃ bastiviśāradaḥ ||
nṛpāṇāṃ tatsamāṇānāṃ tathā vasumatāmapiḥ |
nārīṇāṃ sukumārāṇāṃ tathaiva śiśuvṛddhayoḥ |
nārīṇāṃ sukumārāṇāṃ tathaiva śiśuvṛddhayoḥ |
doṣanirharaṇārthāya balavarṇṇodayāya ca |
samāsenopadekṣyāmi vidhāṇaṃ mādhutailikaṃ ||
samāsenopadekṣyāmi vidhāṇaṃ mādhutailikaṃ ||
yānastrīpāṇabhojyeṣu parihāro na rocyate |
phalañ ca vipulan dṛṣṭaṃ vyāpadañ cāpy asambhavaḥ |
phalañ ca vipulan dṛṣṭaṃ vyāpadañ cāpy asambhavaḥ |
yadicchati tadaiveṣa nirūhakramam arhati |
madhutaile same syātāṃ kvāthaś cairaṇḍamūlajaḥ |
karṣaś ca śatapuṣpāṇāṃ tatordhaṃ saindhavasya ca |
karṣaś ca śatapuṣpāṇāṃ tatordhaṃ saindhavasya ca |
phalenaikena saṃyuktaṛ khajena suviloḍitaḥ |
deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasaṃyutaḥ |
deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasaṃyutaḥ |
vacā madhu ca tailañ ca kvāthaḥ sacasasaindhavaḥ |
phalapippalisaṃyukte bastir yuktarathaḥ smṛtaḥ |
phalapippalisaṃyukte bastir yuktarathaḥ smṛtaḥ |
suradāru vacā rāsnā śatapuṣpā tathaiva ca |
hiṃgusaindhavasaṃyukto bastir doṣaharaḥ smṛtaḥ |
hiṃgusaindhavasaṃyukto bastir doṣaharaḥ smṛtaḥ |
pañcamūlīkaṣāyāntu tailaṃ māgadhikā madhuḥ |
bastireṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ |
bastireṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ |
yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikāyutaḥ |
sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ |
sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ |
avekṣya bheṣajaṃ budhyā vikārañ ca vikāravit ||
bījenānena matimāṃ kuryād bastiśatānyapi |
bījenānena matimāṃ kuryād bastiśatānyapi |
ajīrṇṇe na prayuñjīta divāsvapnañ ca varjayet |
āhārañ cārikaṃ śeṣam anyat kāmaṃ samācaret |
āhārañ cārikaṃ śeṣam anyat kāmaṃ samācaret |
yasmāt madhu ca tailañ ca prādhānyenātra varttate |
mādhutailika ity eṣa saṃjñito basticintakaiḥ |
mādhutailika ity eṣa saṃjñito basticintakaiḥ |
ratheṣv api ca yukteṣu hastyaśve cāpi kalpite |
yasmānna pratiṣiddheyamato yuktarathaḥ smṛtaḥ
yasmānna pratiṣiddheyamato yuktarathaḥ smṛtaḥ
bastau yuktarathai yasmād dhruvāsiddhiḥ prakīrttitāḥ |
siddhabafolio 139vstiriti proktā munibhir naigamaiṣibhiḥ |
siddhabafolio 139vstiriti proktā munibhir naigamaiṣibhiḥ |
sukhinām alpadoṣāṇāṃ nity asnigdhāś ca ye narāḥ |
mṛdukoṣṭhāś ca ye teṣāṃ vidheyā mādhutailikaḥ |
mṛdukoṣṭhāś ca ye teṣāṃ vidheyā mādhutailikaḥ |
mṛdutvāt pādahīnatvād akṛtsnavidhisevanāt |
ekabastipradānāc ca siddhabastiṣv ayantraṇeti ||
ekabastipradānāc ca siddhabastiṣv ayantraṇeti ||
cilahrā || ❈ ||
folio 139v1
athāta āturopadravacikitsitaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
snehapīḍasya vāntasya
viriktasyāśrutāsṛjaḥ |
nirūḍhasya ca kāyāgnir mando bhavati dehinaḥ |
nirūḍhasya ca kāyāgnir mando bhavati dehinaḥ |
so nnair atyarthagurubhir upayuktaiḥ praśāmyati |
alpo mahadbhir bahudhā chādite gnir ivendhanaiḥ |
alpo mahadbhir bahudhā chādite gnir ivendhanaiḥ |
sa cālpair laghubhiś cānnair upayuktair vivardhate |
kāṣṭhair aṇubhir alpaiś ca sandhukṣita ivānalaḥ |
kāṣṭhair aṇubhir alpaiś ca sandhukṣita ivānalaḥ |
hṛtadoṣapramāṇena sa cāhāravidhiḥ smṛtaḥ |
trīṇi cātra pramāṇāni prastho rdhāḍhakam āḍhakam ||
trīṇi cātra pramāṇāni prastho rdhāḍhakam āḍhakam ||
tatrāvaraṃ prasthamātraṃ dve śeṣe madhyamottame |
prasthe tv eko
e gate deyā yavāgūsvalpatāṇḍulā |
prasthe tv ek
dve caivārdhāḍhake deye tisraś cāpy āḍhake gate |
vilepīmucitādbhaktāc caturthāṃśakṛtām bhiṣak |
vilepīmucitādbhaktāc caturthāṃśakṛtām bhiṣak |
dadyāt klinnan tataḥ paścāt mudgayūṣeto bhojanaṃ |
arddhāṃśam ucitād bhaktād
akṛtākhyena buddhimāṃ
tribhāgakalitaṃ samyag
akṛtenārddhasammitam |
tatas tu kṛtasaṃjñena hṛdyenendriyabodhinā |
trīn aṅśād vitare bhoktum āturāyodanaṃ prati |
tato yathocitaṃ bhaktaṃ bhoktum asmai vicakṣaṇaḥ |
tato yathocitaṃ bhaktaṃ bhoktum asmai vicakṣaṇaḥ |
lāvainahariṇādīnāṃ rasair dadyāt susaṃskṛtaiḥ |
hīnamadhyottameṣv eṣu virekeṣu prakīrttitaḥ |
hīnamadhyottameṣv eṣu virekeṣu prakīrttitaḥ |
ekadvitriguṇaḥ samyag āhārasya kramo hitaḥ |
vedanālābhaniyamaśokavaicityahetubhiḥ |
narān upoṣitaṃś cāpi viriktavad upācaret |
āḍhakārdhāḍhakaprasthasaṃkhyā hy eṣā virecane |
āḍhakārdhāḍhakaprasthasaṃkhyā hy eṣā virecane |
śleṣmānto hi virekaḥ syād etad icchanti kecanaḥ |
eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyaḥ kadācanaḥ |
eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyaḥ kadācanaḥ |
balaṃ yat trividhaṃ proktam atas tatra kramas tridhā |
tatrānukramam ekan tu balasthe sakṛd ācaret |
tatrānukramam ekan tu balasthe sakṛd ācaret |
madhyame dvau kramau kuryāt trīn vārān durbale tathā |
kecid evaṃ kramaṃ prāhur mandamadhyottamāgniṣu
kecid evaṃ kramaṃ prāhur mandamadhyottamāgniṣu
kevalaṃ snehapītto vā vānto yaś cāpi kevalaṃ |
sa saptarātraṃ manujo bhuñjīta laghu bhojanaṃ |
sa saptarātraṃ manujo bhuñjīta laghu bhojanaṃ |
sirāvedhakṛto yaś ca virikto yaś ca mānavaḥ |
māsam parihared agnir yāvan na balavāṃ bhavet |
māsam parihared agnir yāvan na balavāṃ bhavet |
tryahaṃ tryahaṃ parihared ekaikam bastim āturaḥ |
tṛtīye folio 140rparihāre tu yathāyogaṃ samācaret |
tṛtīye folio 140rparihāre tu yathāyogaṃ samācaret |
tailapātrāmamṛdbhāṇḍasadharmāṇo vraṇāturāḥ |
snigdhaśuddhāgnirogārttā jvarātīsāriṇaś ca ye |
snigdhaśuddhāgnirogārttā jvarātīsāriṇaś ca ye |
krudhyataḥ kupitaḥ pittaṃ kuryāns tāns tān upadravān |
āyāsyataḥ śocato vā cittaṃ vibhramam arcchati |
āyāsyataḥ śocato vā cittaṃ vibhramam arcchati |
maithunopagamād ghorāṃ vyādhīn arcchati durmatiḥ |
ākṣepakaṃ pakṣāghātam aṅgapragraham eva ca |
ākṣepakaṃ pakṣāghātam aṅgapragraham eva ca |
guhyapradeśe śvayathuṃ
kāśaśvāsau ca dāruṇau |
śukravac cāsya rudhiraṃ sarujaṃ sampravarttate |
śukravac cāsya rudhiraṃ sarujaṃ sampravarttate |
divāsvapnāt tu labhate tāṃs tā vyādhīn kaphātmakāṃ |
pratiśyāyaṃ jvaraṃ śophaṃ pāṇḍurogaṃ plihodaraṃ |
pratiśyāyaṃ jvaraṃ śophaṃ pāṇḍurogaṃ plihodaraṃ |
mohaṃ sadanam aṅgānāṃ sāvipākam arocakaṃ |
tamasā cābhibhūtaś ca svapnam evābhinandati |
tamasā cābhibhūtaś ca svapnam evābhinandati |
uccaiḥ sambhāṣaṇād vāyuḥ śirasy āpādayed rujaṃ |
āndhyam vādhiryamaghratvaṃ mūkatā jaḍatām api |
āndhyam vādhiryamaghratvaṃ mūkatā jaḍatām api |
arditaṃ sahanum mokṣam adhīmanthañ
ca dāruṇaṃ |
labhate dantacālañ ca tāṃs tāṃś cānyān upadravān |
yānayānāt tu labhate cchardiṃ mūrcchā bhramaṃ klamaṃ |
yānayānāt tu labhate cchardiṃ mūrcchā bhramaṃ klamaṃ |
tathāṅgapragrahaṃ ghoram indriyāṇāñ ca vibhramaṃ |
cirāsanāt tathā sthānāc chroṇyāṃ bhavati vedanā ||
cirāsanāt tathā sthānāc chroṇyāṃ bhavati vedanā ||
aticaṅkramaṇād vāyur jaṃghorvvoḥ kurute rujaḥ |
sakthnoḥ praśoṣaṃ śopham vā pādaharṣam athāpi vā |
sakthnoḥ praśoṣaṃ śopham vā pādaharṣam athāpi vā |
śītasambhogatoyānāṃ sevā mārutavṛddhaye |
vātātapābhyām vaivarṇyaṃ jvaraṃ vāpi nigacchati ||
viruddhādhyaśanān mṛtyuṃ vyādhiṃ vā ghoram arcchati |
viruddhādhyaśanān mṛtyuṃ vyādhiṃ vā ghoram arcchati |
asātmyabhojanād dhanyād balavarṇṇāvasaṃśayaṃ |
anātmavantaḥ paśuvad bhuṃjate ye pramāṇataḥ |
rogānīkasya te mūlaṃ
m ajīrṇṇāt prāpnuvanti haḥ |
anātmavantaḥ paśuvad bhuṃjate ye pramāṇataḥ |
rogānīkasya te mūla
vyāpadāṃ kāraṇaṃ vīkṣya vyāpatsv eteṣu buddhimān |
prayatetāturārogyai pratyanīkena hetunā |
prayatetāturārogyai pratyanīkena hetunā |
viriktavāntair hariṇaiṇalāvakāḥ śaśāś ca sevyāḥ
samayūratittirāḥ |
saṣaṣṭikāś cāpi purāṇaśālayas tathaiva mudgā laghu yac ca kīrttitam iti ||
saṣaṣṭikāś cāpi purāṇaśālayas tathaiva mudgā laghu yac ca kīrttitam iti ||
|| ci 39 || ❈ ||
folio 110r6
folio 110r6
athāto dhūmanastaḥ kavalacikitsitaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
pañcavidho dhūmo bhavati | tad yathā | prāyogikaḥ snaihiko vairecanikaḥ kāsaghno vāmanīya iti ||
tatrailādinā kuṣṭhatagaravarjyena ślakṣṇapiṣṭena
dvādaśāṅgulaṃ śarakāṇḍaṃ
daśāṅgulagarbham aṅgula
m aṅguṣṭhodarapariṇāhaṃ
kṣaumeṇāṣṭāṅgulam pariveṣṭyālepayed eṣā varttiḥ prāyogikaḥ ||
snehaphalasāramadhūcchiṣṭasarjarasagugguluprafolio 110vbhṛtibhiś ca snehamiśraiḥ snaihikaiḥ ||
śirovirecanadravyair vairecanikaiḥ || bṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukakāsamardahiṃgviṅgudītvaṅmanaḥśilācchinnaruhākarkaṭakasṛṅgīprabhṛtibhiḥ
kāsaharaiḥ kāsaghnaiḥ | snāyucarmakhuraśṛṅgakarkaṭāsthiśuṣkamatsyavallūrakrimibhir vāmanīyaiś ca
vāmanīya iti ||
tatra bastinetravyavyair dūmanetradravyāni vyākhyātāni bhavanti ||
dhūmanetraṃ tu kanīnikāpariṇāham agre kalāyamātrasroto mūle
ṅguṣṭhapariṇāhaṃ dhūmavarttipraveśasroto ṅgulāni catuścatvāriṃśat prāyogike | dvātriṃśat snaihike | caturviṃśati vairecanike | ṣoḍaśa kāsaghne | daśa vāmanīya iti ||
atha sukhopaviṣṭaḥ sumanā ṛjvadhodṛṣṭir atandritaḥ | snehapradīptāgrām
varttinetrasrotasi praṇidhāya dhūmam pibed iti ||
mukhena tam pibet pūrvaṃ nāsikābhyān tataḥ pibet |
mukhapītaṃ mukhenaiva vamet pītañ ca nastataḥ |
mukhapītaṃ mukhenaiva vamet pītañ ca nastataḥ |
yo vamen nastato dhūman nastapītaṃ mukhena vā |
sa netrakarṇṇanāsāsyasaṃśrayāl labhate gadān ||
sa netrakarṇṇanāsāsyasaṃśrayāl labhate gadān ||
viśeṣatas tu prāyogikaṃ ghrāṇenādadyāt | snaihikaṃ
mukhanāsābhyāṃ | nāsikābhyāṃ vairecanikaṃ | mukhenaivetarāv iti ||
tatra śramabhayāmarṣoṣṇaviṣaraktapittamadamūrcchāpipāsātāluśoṣamūrdhābhighātodgāra
timiramehodarādhmānordhvavātontravṛddhibālavṛddhadurbalaviraktāsthāpitajāgaritagarbhiṇīrūkṣakṣatakṣīṇoraskāḥ madhughṛtadadhidugdhamadyayavāgūpītāḥ svalpakaphāś ca dhūman na severann
iti ||
akālapīto bhramarī śirorogaṃ karoti ca |
nāsāsrotokṣijihvānāṃm upā
aghātañ ca dāruṇaṃ ||
nāsāsrotokṣijihvānāṃm up
dhūmaḥ snaihiko vairecanikaḥ prāyogiko dvādaśasu
kāleṣūpayogo bhavati || tad yathā kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanādivāsvapnamaithunacchardanamūtroccārābhiruṣitaśastrakarmānteṣv
iti || tasya vibhāgo mūtroccārakṣavathuruṣitamaithunānteṣu snaihikaḥ |
divāsvapnacchardanāntayor vairecanikaḥ | dantaprakṣālanasya
snānabhojanaśastrakarmānteṣu prāyogika iti ||
tatra snaihiko vātaṃ śamayati | snehād upalepitvāc
ca | vairecanikaḥ śleṣmāṇam utkliśyāpakarṣati raukṣyāt taikṣṇyād
auṣṇyād vaiṣadyāc ca | prāyogikaḥ śleṣmāṇam utkleśayaty
utkliṣṭaṃ cāpakarṣayati folio 141rśamayati vā sādhāraṇatvāt pūrvābhyām iti ||
dhūmaprayogāt puruṣaḥ prasannendriyavāṅmanā |
dṛḍhakeśadvijaḥ śmaśrusugandhiviśadānanaḥ |
dṛḍhakeśadvijaḥ śmaśrusugandhiviśadānanaḥ |
tathā kāsaśvāsārocakāsyapralepasvarabhedamukhāsrāvakṣavathuvamathukrāthatandrīhanumā
anyāstambhapīnasaśirorogalocanaśūlāvātakaphanimittāś cāsya mukharogān apahanti
na bhavanti |
tasya yogāyogātiyogā vijñātavyā bhavanti | yogas
tu dṛṣṭaphalārthaḥ | ayogo rogānirjayaḥ | atiyogas
tāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇakṣveladṛṣṭirogādaurbalyayutam iti ||
tatra prāyogikas trīṃs trīn ucchvāsān ādadyāt paryāgatāns trīns trīṃś caturo veti || snaihikaṃ yāvad asrupravṛttiḥ ||
vairecanikam ādoṣadarśanāt || grāsāntareṣu kāsaharaṃ || vairecanikavat
tilataṇḍulayavāgūpīto vāmanīyaṃ yathāyoga iti ||
tatra vraṇabastinetreṇa vraṇadhūmanetraṃ vyākhyātam bhavati ||
śarāvasampuṭayutaṃ vraṇadhūman nayed vraṇaṃ |
dhūmanetreṇa matimān vedanāsrāvaśāntaye ||
śarāvasampuṭayutaṃ vraṇadhūman nayed vraṇaṃ |
dhūmanetreṇa matimān vedanāsrāvaśāntaye ||
vidhir eṣa samāsena dhūmasyābhihito mayā ||
nasyasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ kuśalasammitaṃ |
nasyasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ kuśalasammitaṃ |
auṣadha auṣadhapakvo vā sneho nāsikābhyāṃ pradīyate |
nasyan tatpañcavikalpam bhavati | tad yathā | nasyaṃ śirovirecanaṃ pratimarśo vapīḍaḥ pradhamanam iti | teṣān nasyam pradhāṇaṃ śirovirecanaṃ yena nasya vikalpaḥ pratimarśaḥ | śirovirecanavikalpo vapīḍaḥ pradhamanañ
ceti | tato nastaśabdaḥ pañcavidhā ṇipatati |
tatra yaḥ snehārthaṃ śūnyaśirasāṃ grīvāskandhorasāṃ
balajananārthaṃ dṛṣṭiprasādajananārtham vā sneha upādīyate tasmin
vaiśeṣike nastaśabdaḥ | tat tu deyam vātābhipanne śirasi tathā
dantakeśaśmasruṇātadāruṇakarṇṇakṣvelatimirasvaropaghātanāsārogamukharogaśoṣāvabāhukākālajavalīpalitaprabodheṣu vātapaittikeṣu ca mukharogeṣu vātapittaharadravyasiddhena sneheneti ||
śirovirecanam api śleṣmaṇābhifolio 141vvyāptatālugataśirasāṃ tathā
rocakaśirogauravaśūlapīnasāvabhedakakrimipratiśyāyāpasmāraghrāṇājñāneṣv anyeṣu cordhvajatrugateṣu
vikāreṣu śirovirecanadravyasiddhena sneheneti |
tat tv etad dvividham apy uktaṃ ||
tatroccāritavātamūtrapurīṣāya bhuktavate vyabhre kāle pāṇitāpopasveditagalakapolalalāṭapradeśāya vātātaparajohīne veśmany
uttānaśāyine kiñcit pravilambitaśirase vastrāvacchāditanetrāya
vāmahastapradeśinyagronnāmitanāsāgrāya viśuddhasrotase dakṣiṇahastena
śuktyā picunā vā sukhoṣṇam adrutam avicchinnadhārām āsiñced iti | yathā
ca netreṇa prāpnoti ||
snehe vasicyati śiro na kathañ cana kampayet |
na bhāṣen na ca kupyec ca na kṣuyān na hased api |
na bhāṣen na ca kupyec ca na kṣuyān na hased api |
etair hi vihataḥ sneho na samyak pratipadyate |
tataḥ kāsaḥ pratiśyāyaḥ śirokṣigadasambhavaḥ |
tataḥ kāsaḥ pratiśyāyaḥ śirokṣigadasambhavaḥ |
tasya pramāṇan tv aṣṭau bindavaḥ pradeśinīparvadvayaniḥsrutāḥ | eṣā mātrā prathamā | dvitīyā śuktiḥ tṛtīyā pāṇiśuktir ity etās tisro mānāḥ yathābalam prayojyā bhavantīti ||
śṛṅgāṭakam abhiplāvya nireti vadanād yathā |
kaphotkleśabhayāccainan niṣṭhīved avidhārayan ||
kaphotkleśabhayāccainan niṣṭhīved avidhārayan ||
dante punar api saṃsvedya galakapolādīn dhūmam āseveta | bhojayec cainam anabhiṣyanti | athāsyācārikam upadiśet | krodhādim
pariharec ca | rajodhūmamanastāpadravapānaśirasnānādīni |
tasya yogāyogātiyogavijñānaṃ bhavati |
lāghavaṃ śiraso yoge sukhasvapnaprabodhaṇaṃ |
vikāropaśamaḥ śuddhir indriyāṇām paraṃ sukhaṃ ||
vikāropaśamaḥ śuddhir indriyāṇām paraṃ sukhaṃ ||
ayoge rogānirjayaḥ kaphaprasekaḥ śiraso gurutendriyavibhramaḥ
| atiyoge
tāluśoṣapipāsābhramamadamūrcchā ceti lakṣaṇam mūrdhny atisnigdhe rūkṣaṃ
tatrāvacārayet |
śirovirecanasyāpi catvāro bindavaḥ ṣaḍ vā tathāṣṭau vā
yathābalam śirovicakasnehasya pramāṇam abhinirdiśet |
tasya trīṇy abhivarṇṇyante lakṣaṇāni prayogataḥ |
śuddhihīnātisañjñāni viśeṣāc chāstracintakaiḥ |
śuddhihīnātisañjñāni viśeṣāc chāstracintakaiḥ |
lāghavaṃ śirasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhinirjayaḥ | cittendriyaprasādaś ca śirasaḥ
śuddhilakṣaṇaṃ ||
folio 142rkaṇḍūpade/unclear>gurutā srotasāṃ kaphasambhavaḥ |
hīnāviśuddhe śirasi lakṣaṇam parikīrttitam ||
hīnāviśuddhe śirasi lakṣaṇam parikīrttitam ||
mastuluṅgāgamo vā tad dṛṣṭir indriyavibhramaḥ |
śūnyatā śirasaś cāpi mūrdhni gāḍhavirecite ||
śūnyatā śirasaś cāpi mūrdhni gāḍhavirecite ||
hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnam ācaret |
samyag virecite cāpi sarpir naste nuṣecayet ||
samyag virecite cāpi sarpir naste nuṣecayet ||
nasye tu parirharttavyā bhavanti | tad yathā
bhuktavān apatarpitotyarthaṃ taruṇapratiśyāyī
garbhinī madyadravapīḍito jīrṇṇīvastidantaḥ kruddho rāgārttaḥ tṛṣṇābhibhūto bālo
vṛddhaḥ śrānto vegāvarodharataḥ śirasnātukāmaś ceti ||
nasye śirovireke ca vyāpado dvividhāḥ smṛtāḥ |
doṣotkleśakṣayāc caiva vijñeyā ca yathākramaṃ |
doṣotkleśakṣayāc caiva vijñeyā ca yathākramaṃ |
tatrotkleśanimittāsu yuñjyāc chamanaśodhaṇe |
atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitaṃ ||
atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitaṃ ||
pratimarśes tu caturdaśasu kāleṣūpadeyo bhavati |
tad yathā | kālyotthitena | prakṣālitadantena | gṛhān nirgacchatā | vyāyāmavyavāyapariśrātena | mūtroccārakavalāṃjanānte bhuktavatā | charditavatā | divāsvapnotthitena sāyañ ceti ||
tatra kālyotthitenāsevitaḥ pratimarśo rātrāv upacitaṃ
nāsāsrotogataṃ malam apahanti | prakṣālitadantena dantānāṃ dṛḍhatā
vadanasaugandhyañ cāpādayati | gṛhān nirgacchatā nāsāsrotaso
snehaklinnatayā | rajodhūmo vā na prabādhate | vyāyāmavyavāyapariśrāntena śramam apahanti | mūtroccārānte dṛṣṭigurutvam apanayati |
kavalāñjanānte dṛṣṭiṃ prasādayati | bhuktavatā sroto viśuddhiṃ
laghutvaṃ cāpādayati | charditavatā srotovilagnaṃ śleṣmāṇam apohya bhaktacchaṃdaṃ kurute |
divāsvapnotthitena nidrāśeṣaṃ gauravañ cāpahatya cittaikāgryaṃ janayati
| sāyaṃ sukhanidrāprabodham āpādayatīti ||
īṣad ucchiṃghaṇāt sneho yadā vaktum prapadyate |
naste niśiktaṃ taṃ vidyāt pratimarśaṃ pramāṇataḥ ||
naste niśiktaṃ taṃ vidyāt pratimarśaṃ pramāṇataḥ ||
tena rogāḥ praśāmyanti narāṇām ūrdhvajatrujāḥ |
indriyāṇāñ ca vaimalyaṃ kuryād āsyasugandhi ca ||
indriyāṇāñ ca vaimalyaṃ kuryād āsyasugandhi ca ||
hanudantaśirogrīvātrikabāhūrasāṃ balaṃ |
valīpalitakhālityavyaṃgānāñ cāpy asambhavaḥ ||
valīpalitakhālityavyaṃgānāñ cāpy asambhavaḥ ||
tailaṃ kaphe ca vāte ca kevalaṃ pavane vasāṃ |
dadyān nastaḥ sadā pitte sarpirmajjāsamārute ||
dadyān nastaḥ sadā pitte sarpirmajjāsamārute ||
caturvifolio 142vdhasya snehasya vidhir eṣa
prakīrttitaḥ |
śleṣmasthānāvirodhitvāt teṣu tailaṃ viśiṣyate ||
śleṣmasthānāvirodhitvāt teṣu tailaṃ viśiṣyate ||
avapīḍan tu śirovirecanavad
abhiṣyaṇṇasarpadaṣṭamūrcchitavisaṃjñebhyo dadyāc chirovirecanadravyāṇām
anyatamam āsādyāvapīḍam iṣyateti ||
cetovikārakrimiviṣā…d iti ||
śarkarekṣurasakṣīrā ghṛtamāṃsarasāṃ pṛthak kṣīṇānāṃ nastato
dadyādd raktapittagadeṣu ca ||
ataḥ param pravakṣyāmi kavaḍagrahaṇe vidhiṃ |
caturdhā kavaḍasnehī prasādī śodhiropaṇau |
caturdhā kavaḍasnehī prasādī śodhiropaṇau |
sngidhoṣṇaiḥ snaihiko vāte svāduśītaiḥ prasādanaḥ pitte
kaṭvamblalavaṇai rūkṣaiḥ saṃśodhaṇaḥ kaphe |
kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇo ropaṇo vraṇe |
tatra trikaṭukāśitasarṣapasiddhārthakakalkam
āloḍya tailamūtrakṣārasurāśuktamadhūnām anyatamena salavaṇam abhiprataptam upasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśe dhārayet ||
sukhaṃ sañcāryate yā tu mātrā sā kavalaḥ smṛtāḥ |
asañcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣaḥ sā prakīrttitāḥ ||
asañcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣaḥ sā prakīrttitāḥ ||
tāvac ca dhārayitavyo nanyamanasānunnatadehena yāvad
doṣapratipūrṇṇagalakapolatvaṃ nāsāsrotonayanapariplavaś ca bhavati tadā
vimoktavyaḥ | punaś cānyo grahītavyaḥ ||
evaṃ snehapayaḥkṣaudrarasamūtrāmblasambhṛtāḥ |
kasāyoṣṇodakābhyāñ ca kavaḍā doṣato hitāḥ ||
kasāyoṣṇodakābhyāñ ca kavaḍā doṣato hitāḥ ||
vyādher apacayas tuṣṭir viṣadaṃ vaktralāghavaṃ |
indriyāṇām prasādaś ca kavaḍe śuddhilakṣaṇaṃ |
indriyāṇām prasādaś ca kavaḍe śuddhilakṣaṇaṃ |
hīne jāḍyakaphotkleśā varasajñānam eva ca |
atiyogāt mukhe pākaḥ śoṣas tṛṣṇāruciklamaḥ |
atiyogāt mukhe pākaḥ śoṣas tṛṣṇāruciklamaḥ |
śodhanīye viśeṣeṇa bhavaty etat tu lakṣaṇaṃ ||
tilāṃ nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīram eva ca |
tilāṃ nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīram eva ca |
sakṣaudro dagdhavarktrasya gaṇḍūṣo dāhanāśanaḥ |
kavalasya
samāsena vidhir eṣaḥ prakīrttitaḥ |
kavalasya
vibhajya bheṣajaṃ budhyā kurvīta pratisāraṇaṃ ||
kalko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇṇañ ceti caturvidhaṃ ||
kalko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇṇañ ceti caturvidhaṃ ||
aṅgulyagrapraṇītan tu yathāsvam mukharogiṇāṃ ||
tasya yogam ayogañ ca kavaloktaṃ vibhāvayet |
tasya yogam ayogañ ca kavaloktaṃ vibhāvayet |
bhojayetac cānabhiṣyandi doṣaghnam
aśanaṃ naram iti ||
|| ci 40 || 0 ||
sneha svedo vamanaṃ virekaṃ vyāpadaṃ tathā |
netre pramāṇa vyāpac cāfolio 143rnuvāsanasahottaraṃ |
netre pramāṇa vyāpac cāfolio 143rnuvāsanasahottaraṃ |
nirūhottarapīḍā ca dhūmanastena vai daśa || ❈ ||
yad uktañ catvāriṃśac cikitsitānīti tat sarvaṃ
samāptam iti || ❈ ||
folio 143r