A

Transcription of MS Kathmandu KL 699: Kalpasthāna

https://www.klib.gov.np/
Kaiser Library
KL 699
Siglum K

The Uttaratantra of the Suśrutasaṃhitā

Physical description

Format Pothi
Material Palm leaf

Contents

(incomplete)
Title Suśrutasaṃhitā
Author Suśruta
Language
Manuscript filiation Nep

History

Date of production 0301. M Saṃvat 301 (878 CE).

Revision history

Text transcription


K
digital_image 143r
athāto nnapānarakṣākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ |
divodāsakṣitipatis tapodharmabhṛtāṃ varaḥ |
suśrutapramukhāñ chiṣyāṃ śaśāsāhataśāsanaḥ |
ripavo vikramākrāntāḥ sve vā syuḥ kṛtyatāṅ gatāḥ |
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśaṃ |
viṣair hiṃsyur akiñcijñaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ |
tasmād vaidyena satataṃ viṣād rakṣyo narādhipaḥ |
yasmāc cānityacittatvam aśvavat prathitaṃ nṛṣu |
tasmān na viśvased rājā kadācid api kasya cit |
kulīnam dhārmikaṃ snigdham akṛśaṃ satatotthitaṃ |
mahānase niyuñjīta vaidyan tadvidyapūjitaṃ |
praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍāṃ mahacchuciḥ |
parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhavec cāpi mahānasaṃ |
mahānasikavoḍhḍhāraḥ saupodanikapūpikāḥ |
bhaveyur vaidyavaśagā ye cāpy anye tra kecanaḥ |
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ |
jānīyād viṣadātāram ebhir liṅgaiś ca buddhimān |
vivakṣur muhyate pṛṣṭo nottaraṃ pratipadyate |
apārthaṃ bahusaṅkīrṇṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat |
hasaty akasmād aṅgulīḥ sphoṭāyed vilikhed mahīṃ |
vepathuś cāsya bhavati trastaś cānyo nyam īkṣate |
vivarṇṇavaktro dhyāmaś ca nakhaiḥ kiñcic chinaty api |
varttate viparītaś ca viṣadātā vicetanaḥ |
dantakāṣṭhe nnapāne ca tathābhyaṅge valekhane |
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane |
srakṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca |
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājināṃ |
viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu dhūmanasyāñjanādiṣu |
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāñ cāpy anantaraṃ ||
nṛpabhaktād balin dattaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye |
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ |
hutabhuk tena digital-image 143vcānnena bhṛśañ caṭacaṭāyate |
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ |
cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣipram eva tu |
dṛṣṭvānnaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyate jīvajīvakaḥ |
kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ kroñcas tu madam arcchati |
hṛṣyen mayūras tūdvigne krośete śukasārike |
haṃsa kṣvelati cātyarthaṃ kū?jate bhṛṅgarājakaḥ |
pṛṣabho visṛjaty aśraṃ muñcate viṭ ca markaṭaḥ |
upakṣiptasya cānnasya vāṣpeṇordhvam udīyatā |
hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhañ ca jāyate |
tatra nasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjaṃ naladaṃ madhuḥ |
hṛdi candanalepaś ca tathā sukham avāpnuyāt |
pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhaśātaṅ karoti ca |
tatra pralepaḥ śyāmendragopasomotpalāni ca |
sa cet pramādān mohād vā tad bhuṃkte bhojanaṃ yadi |
tato syāṣṭhīlavaj jihvā jāyate rasavedanī |
tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsya prasicyate |
tatra vāṣperitaṃ karma yac ca syād dantakāṣṭhikaṃ |
mūrcchā cchardiṃ romaharṣam ādhmānaṃ dāham eva ca |
indriyāṇāñ ca vaikṛtyaṃ kuryād āmāśayaṃ gataṃ |
tatrāśu madanālāvuvimvīkośātakīphalaiḥ |
chardanaṃ dadhyudaśvibhyām athavā tāṇḍulāmvunā |
dāhaṃ mūrcchām atīsāraṃ tṛṣṇām indriyavaikṛtaṃ |
āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāśayaṃ gataṃ
tatra nīlīphalaṃ śreṣṭhaṃ sasarpiṣkaṃ virecanaṃ |
dadhnā dūṣīviṣāriś ca peyo madhusamāyutaḥ |
dravadravyeṣu sarveṣu kṣīramadyodakādiṣu |
bhavanti vividhā rājyaḥ phenabudbudajanma ca |
chāyā cātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ |
bhavanti vikṛtā chidrās tanvyo vā vikṛtās tathā |
śākasūpāṃṇamāṃsāni klinnāni virasāni ca |
sadyaḥ paryuśitānīva vigandhīni bhavanti ca |
gandhavarṇṇarasair hīnāḥ sarve bhakṣyāḥ phalāni ca |
pakvāny āśuḥ prakuthyante pākam āmāni yānti ca |
viśīryante kūrcakas tu dantakāṣṭhagate viṣe |
jihvādantauṣṭhamāṃseṣu digital-image 144rśvayathuś copajāyate |
athāsya dhātakīpuṣpajamvvāmrāsthiharīkakaiḥ |
sakṣaudraiḥ pracchite śophe kartavyaṃ pratisāraṇaṃ |
athavāṅkollamūlāni tvacaḥ saptachadasya vā |
śirīṣamāṣakād vāpi kartavyaṃ pratisāraṇaṃ |
jihvānirlekhakavalau dantakāṣṭhavad ādiśet |
picchalo vahalo bhyaṅgo vivarṇaś ca viṣānvitaḥ |
sphoṭājanmarujāsrāvas tvakpākaḥ svedam eva ca |
dāraṇañ cāpi māṃsānām abhyaṅge viṣadūṣite |
tatra sītāmvusiktasya kartavyam anulepanaṃ |
candanan tagaraṃ kuṣṭham uśīraṃ veṇupatrikā |
somavalyamṛtā śvetā padmaṃ kālīyakan tathā |
kapittharasapatrābhyāṃ pāṇam etac ca pūjyate |
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane |
śayyāvastratanutreṣu vidyād abhyaṅgavad bhiṣak |
keśaśātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaś ca rudhirāgamaḥ |
granthijanmottamāṅge ca viṣajuṣṭe valekhane |
tatra pralepo vahuśo bhāvitā kṛṣṇamṛttikā |
ṛkṣapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ |
gomayasvaraso vāpi hito vā mālatīrasaḥ |
raso mūṣikakarṇyā vā dhūmo vāgārasaṃjñitaḥ ||
śiro 'bhyaṅgaḥ śirastrāṇaṃ snānam uṣṇīṣam eva ca |
srajaś ca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayed avalekhanāvat |
mukhālepe mukhaśyāvaṃ yuktam abhyaṅgalakṣaṇaiḥ |
padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ kaṇṭakaiś copacīyate |
tatra kṣaudraghṛtaṃ pānam ālepaś candanaṃ ghṛtaṃ |
payasyā madhukā phañjī vandhujīva punarṇṇavā ||
asvāsthyaṅ kuñjarādīnāṃ lālāsravaṇam eva ca |
yātuś ca sphoṭanaṃmāsrāvau muṣkameḍhragudeṣv atha |
tatrābhyaṃgavad ācaṣṭe yātrivāhanayoḥ kriyāṃ |
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śiroruk kaphasaṃsravaḥ |
nasyadhūmagate liṅgam indriyāṇāñ ca vaikṛtaṃ |
tatra sarpirgavādīnāṃ dugdhaiḥ sātiviṣaiḥ śritaṃ |
nasyaṃ pānañ ca vihitaṃ śītaṃ samadayantikaṃ ||
gandhahānir vivarṇṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlānatā tathā |
jighrataś ca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇṇe ca locane |
tatreṣṭaṃ vāṣpikaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtaṃ ||
karṇṇatailagate śrotre vaikṛtyaṃ śophavedanā |
karṇṇāsrāvaś ca tatrāśuḥ kartavyaṃ pratipūraṇaṃ |
svaraso vahuputrāyāḥ ????????digital-image 144vtaṃ |
somavalkarasaś cāpi suśīto hitam iṣyate |
aśropadehau dāhaś ca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ |
añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhaved āndhyam athāpi vā |
tatra sadyo ghṛtaṃ peyaṃ tarpaṇai ca samāgadhaṃ |
añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya ca |
kapitthameṣaśṛṅga?????????
śophaḥ svāpas tathā srāvaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca |
bhavanti viṣaduṣṭābhyāṃ pādukābhyām asaṃśayaṃ |
upānatpādapīṭhāni pādukābhyāṃ prasādhayet |
bhūṣaṇāni hatārcīṃṣi na vibhānti yathā purā |
svāni sthānāni hanyuś ca dāhapākāvadāruṇaiḥ |
pādukābhūṣaṇeṣūktam abhyaṃgavidhim ācaret |
viṣopasargo vāṣpādir bhūṣaṇānto ya īritaḥ |
upadravāṃs tatra vīkṣya vidadhīta cikitsitaṃ |
mahāsugandham agadaṃ yaṃ pravakṣyāmi tam bhiṣak |
pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca ||
virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca |
śirāś ca vyadhayet prāptāḥ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi |
mūṣikājaruhā vāpi haste vaddhā tu bhūpateḥ |
karoti nirviṣaṃ sarvam annaṃ viṣasamāyutaṃ |
hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryāc cāmitramadhyagaḥ |
pived ghṛtam ajeyākhyam amṛtaṃ cāpy abhuktavān |
sarpiḥ kṣaudraṃ dadhi payaḥ pived vā śītalañ jalaṃ |
godhāmayūranakulāṃ pṛṣatā hariṇān api |
viṣaghnānāñ ca satataṃ rasās teṣāṃ pived api |
godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca vuddhimāṃ |
dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ śarkaran tathā |
śarkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe |
pārṣate cāpi deyā syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ |
sakṣaudraḥ saghṛtaḥ śītaḥ nimvayūṣa hitas tathā |
viṣāghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni vuddhimān |
pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasāmvubhiḥ |
cchardayed guptahṛdayo yadi pītaṃ bhaved viṣam iti ||
kalpe 1 || ❈ ||
digital_image 144v
athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣam ucyate |
daśādhiṣṭhānam ādyan tu dvitīyāṃ ṣoḍaśāśrayaṃ |
mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāram eva ca |
niryāso dhātavaś caiva kandañ ca daśamaṃ smṛtaṃ ||
tatra klītakāśvamārakaguñjāsubhaṅgurākaraṭāvidyucchikhānantavijayā cety aṣṭau digital-image 145rmūlaviṣāṇi ||
viṣapatrikālamvaradākarambhamahākarambhādīni patraviṣāṇi ||
kumudavatireṇukakuruvakaveṇukakarañ ca mahākarambhanandanākākādīni guñjārūṣkaraviṣavedikādīnāṃ phalāni ||
ullikareṇukarambhamahākarambhādīnāṃ puṣpāṇi |
vallijakaraghāṭakakarambhanārācakādīnāṃ tvkasāraniryāsāḥ |
kumudavatidantīsnuhājālinīprabhṛtīnāṃ kṣīrāṇi |
haritālaphenāśmabhasmarakṣeprabhṛtīni dhātuviṣāṇi |
kālakuṭāvatsanābhasarṣapakapālakakardamakavairāṭakamustakāmahāviṣapuṣḍarīkamūlakahālāhalaśṛṃgīmarkaṭādīnāṃ kandāḥ |
udveṣṭanam mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca |
jṛmbhaṇodveṣṭanaṃ śvāsāḥ jñeyāḥ patraviṣair nṛṇāṃ |
muṣkaśophaḥ phalaviṣaiḥ | dāhodveṣṭanam eva ca |
bhavet puṣpaviṣaiś chardir ādhmānaṃ svāpam eva ca |
tvaksāraniryāsaviṣair upayuktair bhavanti ha |
āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ |
phenāgamaḥ kṣīraviṣair viḍbhede gurujihvatā |
hṛtpīḍanan dhātuviṣair mūrcchā dāhaś ca tāluni |
prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇy etāni nirdiśet ||
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣām vakṣyāmi vistaraṃ |
sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuś ca sudāruṇaḥ |
grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtratā tathā |
sārṣape vāyuvaiguṇyam ānāho granthijanma ca |
grīvādaurvalyavāksaṃgau pālakena bhavanti ha |
prasekaḥ kardamākhyena viḍbhedo kṣṇoś ca pītatā |
vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaś ca jāyate |
gātrastambho vepathuś ca mustākena pra.kīrtitau |
mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥ |
puṇḍarīke na raktatvam akṣṇor vṛddhis tathodare |
mūlakenāṅgavaivarṇyaṃ gātrastambhaś ca jāyate |
dhyāmaś cireṇocchvasiti naro hālāhalena tu |
śṛṅgīviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśaṃ |
markaṭenotplavaty ūrdhvaṃ hasaty api daśaty api |
kandajāny ugravīryāṇi yāny uktāni trayodaśaḥ |
jñeyāny uktāni kuśalair yuktāni daśabhirguṇaidigital-image 145vr guṇaiḥ |
rūkṣam uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca sūkṣmam āśur vyavāyi ca |
vikāsi viśadañ caiva laghv apāki ca te daśaḥ |
tad raukṣyāt kopayed vātam auṣṇyāt pittaṃ saśoṇitaṃ ||
taikṣṇyān matim mohayati marmavandhāñ chinatti ca |
saukṣmyāc charīrāvayavān praviśed vikriyeta ca |
aviśuddham āśu tad dhinti vyavāyāt prakṛtiṃ bhajet |
vikāsitvād anuviśed doṣān dhātūn malān api|
vaiśadyāc cāsaktagatir duścikitsañ ca lāghavāt |
durnirharam apākitvāt tasmāt kleśayate ciraṃ ||
sthāvarañ jaṅgamam vāpi kṛtri.maṃ vāpi yad viṣaṃ |
sadyo mārayate martyaṃ jñeyan daśaguṇan tu tat |
jīrṇam viṣaghnauṣadhibhir hatam vā dāvāgnivātātapaśoṣitam vā |
svabhāvato vā guṇaviprahīṇaṃ śaṃ hi dūṣīviṣatām upaiti |
vīryālpabhāvād avibhāvanīyaṃ kaphāvṛtatvāt sucirānuvandhi |
tenārdito bhinnapurīśavarṇo vidagdhavairasyayutaḥ pipāsī |
mūrcchāṃ bhramaṃ gadgadavākyamartyo viceṣṭamāno ratim āpnuyāc ca |
āmāśayasthe phakavātarogī pakvāśayasthe nilapittarogī |
bhavet samudhvastaśiroruhāṃgo vilūnapakṣas tu yathā vihaṅgaḥ |
sthitaṃ rasādiṣv ayathāyathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān |
kopañ ca śītānilardurdineṣu yāty āśu pūrvaṃ śṛṇu tasya liṅgaṃ |
nidrāgurutvañ ca vijṛmbhaṇañ ca viśleṣaharṣāv athavāṅgamardaṃ |
tataḥ karoty annamadāvipākāv arocakaṃ maṇḍalakoṭhatāñ ca |
māṃsakṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ pralepakacchardim athātisāraṃ |
dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarāṃś ca | kuryāt pravṛddhiṃ jaṭharasya cāpi |
unmādam anyaj janayet tathānyad ānāham anyat kṣapaye ca śuktraṃ |
kārśyan tathānyaj janaye ca kuṣṭhaṃ tāṃs tāṃ vikārāṃś ca bahuprakārāṃ |
dūṣitaṃ deśakālānnudivāsvapnair abhīkṣṇaśaḥ |
yasmād vā dūṣayed dhātuṃ tasmād dūṣīviṣaṃ smṛtaṃ ||
sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇāṃ |
śyāvā jihvā bhavet stabdhā mūrcchā trāsaś ca jāyate |
dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujas tathā |
viṣañ cāmāśayaprāptaṃ kurute hṛdi vedanāṃ |
tāluśoṣas tṛtīye tu śūlañ cāmāśaye bhṛśaṃ bhṛśaṃ |
digital-image 146rdurbale harite śūne jāyete cāsya locane |
pakvāmāśayayos sādo hikkā kāso ntrakūjanaṃ |
caturthe jāyate vege śirasaś cāpi gauravaṃ |
kaphapraseko vaivarṇyaṃ pārśvabhedaś ca pañcame |
sarvadoṣaprakopaś ca pakvādhāṇe ca vedanā |
ṣaṣṭhe sañjñāpraṇāśaś ca bhṛṣa cāpy atisāryate ||
skandapṛṣṭhakaṭībhāgāḥ sannirodhaś ca saptame ||
prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāṃvusecitaṃ |
sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktam agadam pāyayen naraṃ |
dvitīye pūrvavad vāntaṃ viriktañ cāpi pāyayet |
tṛtīye gadapānan tu hitan nasyaṃ tathāñjanaṃ ||
sindhuṃ caturthe lpasneham agadam pāyayed bhiṣak |
pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktaṃ pradāpayet ||
ṣaṣṭhe tisāravat siddhir avasīden tu saptame |
vegāntare tv anyatame kṛte karmaṇi śītalāṃ |
yavāgūṃ saghṛtaṃ kṣaudrām imāṃ dadyād viṣāpahāṃ |
kośavaty agnikaḥ pāṭhā sūryavaly amṛtābhayā |
śelū śirīṣakiṇihī haridre vṛhatīdvayaṃ |
punarṇṇavau hareṇuś ca tryūṣaṇaṃ śārivotpale |
eṣāṃ yavāgū niḥkvāthe kṛtā hanti viṣadvayaṃ |
madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadradāruhareṇavaḥ |
mañjiṣṭhailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā |
viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgu dhyāmakan tathā |
haridre dve vṛhatyau ca sārivāṅśumatī valā |
kalkair eṣāṃ ghṛtaṃ siddham ajeyam iti viśrutaṃ |
viṣāṇi hanti sarvāni śīghram evājitan tu tat ||
dūṣīviṣārttaṃ susvinnam ūrdhvañ cādham ca śodhitaṃ |
pāyayed agadam mukhyam idaṃ dūṣīviṣāpahaṃ ||
pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī lopram elā suvarccikā |
vālakaṅ gairiko hemas tathā ca paripelavā |
kṣaudrayukto gado hy eṣa dūṣīviṣam apohati ||
dūṣīviṣārir nāmnā tu na cānyatrāpi vāryate |
jvare dāhe ca hikkāyāṃ srunāhe sukrasaṃkṣaye |
śophe ti sāre murcchāyāṃ tvagdoṣe jaṭhare pi ca |
unmāde vepathau caiva ye cāpy anyā upadravā |
yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnair eva bheṣajaiḥ |
sādhyam ātmavataḥ sadyo yāpyaṃ samvatsarotthitaṃ |
dūṣīviṣaṃ varjanīyam ato nyad ahitāśina ||
iti kalpe 2 || ❈ ||
digital_image 146r
athāto jaṅgamaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
jaṅgamasya viṣasyoktādigital-image 146vny adhiṣṭhānāni ṣoḍaśa |
samāsena mayā yāni vistaras teṣu vakṣyate |
tatra dṛṣṭiniśvāsadaṃṣṭrānakhamukhamūtrapurīśārtavaśukralāṃgūlalālāsparśamukhasandaṃśāvaśardhitagudāsthipittaśūkaśavāni ||
tatra nisvāsadṛṣṭiviṣāḥ divyāḥ sarpāḥ |
bhaumādaṃṣṭrāviṣāḥ ||
mārjāraśva|vānara |nara|makara|maṇḍūka|pāka|matsya|godhā|śambūka|pracalākaḥgṛhagoḍikāś catuṣpadāś ca kīṭās tathānye nakhamukhadaṃṣṭrāviṣāḥ |
kiṭipapicciṭākaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭāḥ | kauṇḍinyā mūtrapurīsaviṣāḥ ||
mūṣikāḥ śukraviṣāḥ |
vṛścikaśvabhraravarakimatsyocciṭiṅgapatravṛścikāḥ śūlaviṣāḥ |
lūtā lālānakhamūtrapurīṣārtavaśukradaṃṣṭāviṣāḥ |
makṣikākaṇabhajalāyukā mukhasandaṃśaviṣāḥ |
citraśīrṣaśarāvakurdiśatadārūkārimedakaśārikā mukhasandaṃśadaṃṣtrāsyasāvasadhitagudapurīśaviṣāḥ |
viṣahatāsthisarpakaṇṭakavarakimatsyāsthi cetyasthiviṣāṇi ||
śakalimatsyaraktarājīvakimatsyāḥ pittaviṣā ||
sūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavāraṭiśatapadivalabhikaśṛṅgabhramarāḥ śūkaviṣāḥ |
kīṭasarpadehā vyasavaḥ śavaviṣā |
śeṣās tv anuktā mukhadaṃśaviṣeṣv eva gaṇayitavyā iti || ||
bhavanti
rājño rideśe ripavo jalāni
mārgāṃś ca bhaktāni ca dūṣayanti |
tāni praduṣṭāni bhiṣag vipaścid
viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥ ||
duṣṭañ jalaṃ picchilam asragandhi
phenāvṛtaṃ rājibhir āvṛtañ ca |
maṇḍūkamatsyaṃ priyate vihaṅgā
mattāś ca sānūpacarā bhramanti ||
majjanti ye cātra narāśvanāgās
te cchardimohajvaraśophaśūlān |
arcchanti teṣām apahṛtya rogāṃ
duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta |
dhavāśvakarṇāv atha pāribhadraṃ
sapāṭalaṃ sidhrakamuṣkakau ca |
dagdhvā sarājadrumasomavalkāṃ
taṃ bhasmāsma śītaṃ vikiret saratsu |
bhasmāñjaliñ cāpi ghaṭe nidhāya
viśodhayed īpsitam evam ambhaḥ ||
kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitan tu
tīrthaṃ śilām vāpy aribhiḥ sthalīm vā |
spṛśanti gātreṇa tu yena yena
govājināgāḥ puruṣāḥ striyo vā
d āśu śūdigital-image 147ryaty atha dahyate ca
śīryanti romāṇi nakhāś ca tasmiṃ |
tatrāpy anantāṃ saha sarvagandhaiḥ
piṣṭvā surābhiḥ saha yojyamārgāṃ |
siñced athādbhiś ca mṛdanvitābhir
mārgo 'sti cānyo yadi tena gacchet ||
tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu
sīdanti mūrcchanti vamanti cānye |
viḍbhedam arcchanty athavā mriyante
teṣāṃ cikitsām prayated yathoktāṃ |
viṣāpahair vyāpy agadaiḥ pralipya
vādyāni citrāṇy upavādayeta |
tārāvitāraḥ sasurendragopas
tenaiva tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ ||
pittena yuktaḥ kapilāhvayena
vādyapraleyo bhihitaḥ praśastaḥ |
vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ
viṣāṇi ghorāṇy api yāni tatra ||
dhūme nile vā viṣasamprayukte
khagāḥ bhramantaḥ prapatanti bhūmau |
kāsapratiśyāyaśirovikārān
archanti tīvrāṃ nayanāmayāṃś ca ||
lākṣāharidrātiviṣābhayāś ca
savakrakuṣṭhātiviṣāhareṇu |
priyaṅgavaś cāpyanile nidhāya
dhūmānilau tena viśodhayīta ||
prajām imāḥ vrahmaṇaḥ padmayoneḥ sṛjataḥ kila |
akarod vighnam asuraḥ kaiṭabho nāma darpitaḥ ||
tataḥ kruddhasya vadanād vrahmaṇas tejasām nidheḥ |
krodho vigrahavāṃ bhūtvā niṣpapātātidāurṇaḥ ||
sa tan dadāha garjantam antakābham mahāsuraṃ |
tato suraṅ ghātayitvā tattejo vardhatādbhutaṃ |
tato viṣādo daityānām abhavat tan nirīkṣya vai |
viṣādajananatvāc ca viṣam ity abhidhīyate ||
tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ paścāt tadā taṃ krodham īśvaraḥ |
vyāveśayata bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca ||
yathāvyaktarasan toyam antarīkṣāt mahīgataṃ |
teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ tan tan nigacchati ||
evam eṣa viṣaṃ sadya dravyam prāpyāvatiṣṭhate |
svabhāvād eva tat tasya rasaṃ samanuvartate |
viṣe yasmād guṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyena santi vai |
viṣaṃ sarvam ato jñeyaṃ sarvadoṣaprakopanaṃ |
te tu vṛttīḥ prakupitāḥ jahati svā viṣārditāḥ
nopayāti viṣam pākam ataḥ prāṇāṃ ruṇaddhi ca |
śleṣmaṇāvṛtamārgatvād ucchvāso vinivāryate |
visaṃjñaḥ sati jīve pi tasmāt tiṣṭhati mānavaḥ |
śukravat sarvasarpāṇām viṣaṃ sarvaśarīragaṃ |
kruddhānām eti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmathanād iva ||
teṣām vaḍiśavad daṃṣṭrā tāsu sajjati digital-image 147vcāgataṃ |
anudvṛttam viṣaṃ tasmān na vimuñcati bhoginaḥ |
yasmād atyartham uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca paṭhitaṃ viṣaṃ |
ataḥ sarvaviśeṣūktaḥ pariṣekaḥ suśītalaḥ |
kīṭeṣu mandaṃ nātyuṣṇam vahuvātakaphaṃ viṣaṃ |
ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate |
svabhāvād avatiṣṭheta prahārādaṃśayor viṣaṃ |
prakhyāpya deham mṛtayor digdhaviddhābhidaṣṭayoḥ |
laulyād viṣārditam māṃsaṃ yaḥ khāden mṛtamātrayoḥ |
yathāviāaṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate pi vā |
ataś cāpy anayor māṃsam abhakṣyaṃ mṛtamātrayoḥ |
muhūrtāt tad upādeyam prahārāra daṃśavarjitaṃ
# #???????taikṣṇyoṣṇyād
vikāsitvāt tathaiva ca |
viṣam etair guṇair yuktaṃ
kṣate samanudhāvati
vātātapābhyāṃ nihataṃ nirvīyam upajāyate |
tasmād viṣahataṃ sarvam
bhakṣitan tu na mārayet #
savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo tisāryate |
phenam udvamate cāpi viṣapītan tam āviśet ||
viṣavyāptam ato hy agni hṛdayaṃ nirdahaty api |
tad dhi sthānañ cetanāyāḥ svabhāvād vyāpya tiṣṭhati ||
aśvatthadevāyatanaśmaśāna
valmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu |
yāmye ca daṣṭāḥ parivarjanīyāḥ |
ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ |
darvīkarāṇām viṣam āśughāti
sarvāṇi corjadviguṇaṃ labhante |
ajīrṇapittānilapīḍiteṣu
vṛddheṣu vāleṣu vubhukṣiteṣu |
unmattamatteṣu bhayārditeṣu
tīkṣī bhavet bhinnavalāsaheṣu 卐
卐 kṣīṇakṣate garbhiṇīkuṣṭhimehirūkṣeṣu deheṣv avaleṣu caiva 卍|
śastrakṣate yasya na raktam asti
rājyo latābhiś ca na saṃbhavanti |
śītābhir adbhiś ca na romaharṣo
viṣābhibhūtaṃ parivarjayet taṃ ||
jihmaṃ mukhaṃ yasya ca keśaśāto
nā sāvasādaś ca sakaṇṭhabhaṅgāḥ |
kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuś ca daṃśe
hanvo sthiratvaṃ sa visarjanīyaḥ |
vartir ghanā yasya nireti vaktrād
raktaṃ sraved ūrdhvam adhaś ca yasya |
daṃṣṭrānipātaś caturaś ca yasya
taṃ cāpi vaidyaḥ parivarjayīteti ||
kalpe 3 || ❈ ||
digital_image 147v
athātaḥ sarpadaṣṭaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantariṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradaṃ
caraṇāv upasaṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
sarpasaṃkhyāṃ vibhāgaṃ ca daṣṭalakṣaṇam eva ca |
jñānañ ca viṣavegānāṃ bhagavaṃ vaktum arhasi |
tasya tad vavacanaṃ śrutvā prāvravīd bhiṣajām varaḥ |
asaṃkhyeyā mahātmāno vāsukītakṣakādayaḥ |
mahīdharāś ca nāgendrāḥ hutāgnisamavarcasaḥ |
ye cāpy ajasraṃ garjanti varṣanti ca tapanti ca |
sasāgaragiridvīpā yaiś ca sandhāryate mahī |
kruddhā niśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyur akhilaṃ jagat |
namas tebhyodigital-image 148r na taiḥ kiñcit | kāryam atra cikitsayā |
ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśaṃte ca mānavān
teṣāṃ saṃkhyāṃ pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ |
aśītir eva sarpāṇāṃ bhidyate te tu pañcadhā |
darvīkarā | maṇḍalino rājīmantas tathaiva ca ||
nirviṣā vaikarañjāś ca trividhās te punaḥ smṛtāḥ |
viṃśatiḥ phaninas teṣāṃ ṣaṭ ca maṇḍalinaḥ punaḥ |
tāvanta eva vijñeyā rājīmantas trayodaśa |
nirviṣā dvādaśa proktā vaikarañjās traya smṛtāḥ |
pādābhimṛṣṭā duṣṭā vā kruddhā grāsārthino pi vā |
te daśanti mahākrodhās tac ca trividham ucyate ||
sarpitan daritam vāpi tṛtīyam atha nirviṣaṃ |
sarpa grā srā trāhataṅ kecid icchanti khalu tadvidaḥ |
padāni yatra dantānāṃm eka dve vā vahūni vā |
nimagnāny alparaktāni yāny udvṛttaḥ karoti caḥ |
cuñcumālakayuktāni vaikṛtyakaraṇāni ca |
saṃkṣiptāni saśophāni vidyāt tat sarpitaṃ bhiṣak |
rājyāḥ salohitā yatra nīlā vā yadi vā sitā |
vijñeyan daritan tat tu bhiṣajālpaviṣānvitaṃ |
aśopham alpaduṣṭāsṛk prakṛtisthasya dehinaḥ |
padaṃ padāni vā vidyād aviṣāṇi cikitsakaḥ |
sarpaspṛṣṭasya bhīror hi bhayena kupito 'nilaḥ |
kasyacit kurute śophaṃ sarpagātrāhatan tu tat |
vyādhitodvignadaṣṭāni jñeyāny alpaviṣāṇi tu ||
tathātivālavṛddhadaṣṭam alpaviṣaṃ smṛtaṃ ||
suparṇṇadevavrahmarṣibhūtasiddhaniṣevite |
viṣaghnauṣadhajuṣṭe ca deśe na kramate viṣaṃ |
rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṃkuśadhāriṇaḥ |
jñeyā darvīkarāḥ sarpāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ |
maṇḍalair vividhaiś cittrāḥ pṛthavo mandagāminaḥ |
jñeyā maṇḍalinaś cāpi jvalitāgnisamā viṣaiḥ |
snigdhā vividhavarṇṇābhis tiryag ūrdhvañ ca rājibhiḥ |
vicitrā iva ye bhānti rājīmantas tu te smṛtāḥ |
muktārūpyaprabhā ye ca kapilā ye ca pannagāḥ |
suvarṇṇābhāḥ sugandhāś ca te jātyā vrāhmaṇāḥ smṛtāḥ
kṣatriyāḥ snigdhavarṇṇās tu pannagā bhṛśakopanāḥ |
sūryaś candraḥ kṣitiś chatraṃ lakṣyaṃ teṣān tathādrijaṃ ||
kṛṣṇā vajraprabhā ye ca lohitā varṇṇatas tathā |
dhūmrāḥ pārāvatābhāś ca vaiśyās te pannagāḥ smṛtāḥ ||
digital-image 148vmahiṣadvidvīpivarṇṇābhās tathaiva paruṣatvacaḥ |
bhinnavarṇṇāś ca ye kecic chūdrās te parikīrttitāḥ ||
rajanyāḥ prathame yāme sarvāś citrāś caranti ha |
śeṣās tv atho maṇḍalino divā darvīkarās tathā |
kopayaṃty anilañ jantoḥ phaṇinaḥ sarva eva tu |
pittaṃ maṇḍalinaś cāpi kaphaṃ cānekarājayaḥ |
atyalpasamavarṇṇābhyāṃ dvidoṣakaralakṣaṇaṃ |
dampatyayogād vijñeyaṃ paravādañ ca vakṣyati |
tatra darvīkarāḥ kṛṣṇasarpo mahākṛṣṇaḥ kṛṣṇodaraḥ | sarvakṛṣṇaḥ śvetaḥ kapoto valāhako mahāsarpaḥ śaṃkhapālo lohitākṣo gavedhukaḥ parisarpaḥ khaṇḍaphaṇaḥ kūkuṭaḥ padmo mahāpadmaḥ darbhapuṣpo dadhimukhaḥ puṇḍarīkamukho vabhrūkuṭīmukho vicitra puṣpābhikīrṇṇābho girisarpo rijusarpaḥ śvetadaro mahāśīrṣo lagardaś ceti ||
maṇḍalinas tu ādarśamaṇḍalaḥ śvetamaṇḍalo raktamaṇḍalaḥ pṛṣato devadinnaḥ pilindako vṛddhagonasaḥ panasako mahāpanasakaḥ veṇupatrakaḥ śiśuko madanakaḥ pālindakaḥ tantukaḥ puṣpapāṇḍuḥ ṣaḍaṅgā gniko vabhru kaṣāyaḥ khaluṣaḥ pārāvato hastābharaṇakaḥ tatraś citrakaḥ eṇīpadaś ceti ||
rājīmantas tu puṇḍarīko rājicitro aṅgulirājiḥ dvyaṅgulirājiḥ | vindurājiḥ kardamas tṛṇaśoṣakaḥ svetahanur darbhapuṣpo lohitākṣaś cakrakaḥ kikkisādaś ceti ||
nirviṣās tu valāhako hi patākaḥ śukapatro jagaro dīpyakaḥ | ilikinī | varṣāhīko dvyāhikaḥ | kṣīrikāpuṣpaḥ puṣpasakalī jyotiīratho vṛkṣakaś ceti ||
vaikarañjās tu trayāṇāṃ varṇṇānāṃ vyatirekajās tad yathā | mākuliḥ poṭagalaḥ snigdharājiś ceti || tatra kṛṣṇasarpeṇa gonasyāṃ vaiparītena vā jāto mākuliḥ | rājilena gonasyāṃ vaiparītyena jātaḥ poṭagalaḥ || kṛṣṇasarpeṇa rājimatyāṃ vaiparītyena vā jātaḥ snigdharājir iti || teṣāṃ pitṛvad viṣam utkarṣād dva ꣸ ꣸ ꣸ ꣸ ꣸ ꣸ yor mātṛvad ity eke |
evam eṣāṃ sarpāṇām aśītir vyākhyātāḥ ||
tatra mahānetrajihvāśirasaḥ digital-image 149rpumāṃsaḥ | sūkṣmanetrajihvāśirasaḥ striyaḥ | ubhayalakṣaṇā mandaceṣṭākrodhā napuṃsakā iti ||
tatra sarveṣām eva sarpāṇāṃ sāmānyata eva daṣṭalakṣaṇam upadekṣyāmaḥ | kiṃ kāraṇaṃ viṣaṃ hi hutahutavahaniśitanistriṃśāśanikalpam āśukāri muhūrttam apy upekṣitam āturam atipātayati | na cāvakāśo stiḥ vāksamūham anusartuṃ | pratyekam api ca duṣṭalakṣaṇe bhihite sarvarpatraividhyāt kriyātraividhyaṃ bhavati | tasmāt traividhyena vakṣyāmaḥ | etad dhy āturahitam asaṃmohakarañ cāsminn eva ca sarvavyañjanāvarodha iti |
tatra darvavīkaraviṣeṇa tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīśadaṃśakṛṣṇatvaṃ raukṣyaṃ sandhivedanā śirogauravaṃ kaṭīpṛṣṭhagrīvādaurvalyaṃ jṛmbhaṇaṃ svarāvasādaḥ kharukharuko jaḍatā śuṣkodgāraḥ kāsaḥ śvāso hikkā vāyor urdhvagamanaṃ śūlodveṣṭanaṃ kṛṣṇalālāsravaṇaṃ phenāgamanaṃ srotovarodhas tās tāś ca vātavedanā bhavanti || maṇḍalaviṣeṇa tu tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīśadaṃśapītatvaṃ śītābhilāṣaḥ paridhūpāyanaṃ dāhas tṛṣṇā mado mūrcchā jvaraḥ śoṇitāgamanam ūrdhvam adhaś ca māṃsavasāvasādaḥ | śvayathur daṃśakotho viparītadarśanam āturakopas tās tāś ca pittavedanā bhavanti || rājīmadviṣeṇa tu tvaṅnakhanayanadaṃśanavadanamūtrapurīśādaṃśapāṇḍutvaṃ śītajvaro romaharṣa stavdhatvaṃ gātrāṇām ādaṃśaśophaḥ sāndrakaphaprasekaś chardir akṣṇoḥ kaṇḍū khurakhurakaḥ | ucchvāsa nirodhas tās tāś ca kaphavedanā bhavanti ||
tatra puruṣeṇa daṣṭa ūrdhvaṃ prekṣate | striyās tiryaṅ napuṃsakenādha iti || garbhiṇyā pāṇḍumukho ādhmātaś ca bhavati || sūtikayā kukṣiśūlārttaḥ sarudhiraṃ mehati grāsārthimānnam ākāṃkṣati | vṛddhena cirān mandāś ca vegā bhavanti || vālenāśus tīkṣṇaś ca | nirviṣeṇāviṣaliṅgaṃ | andhāhikenāndhatvam eke | grasanād ajagaraḥ prāṇaharo na viṣād iti ||
tatra sarvasarpaviṣāṇāṃ saptaviṣavegā bhavanti | tatra darvīkarāṇāṃ prathame vegaviṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ kṛṣṇatām upaiti | tena kārṣṇya pipīlikāparisarpa ñca m iva cāṃge bhavanti || digital-image 149vdvitīye māṃsaṃ dūṣayati | tenātyarthakṛṣṇatā granthayaś ca bhavanti || tṛtīye medo dūṣayati | tena daṃśakledaḥ śirogauravaṃ cakṣurgrahaṇañ ca bhavati | caturthe koṣṭham anupraviśati | tataḥ kaphaprabhavān doṣāṃ kopayati tena tandrīkaphaprasekaḥ sandhiviśleṣaś ca bhavati || pañcame sthīny anupraviśati tena parvabhedo hikkā dāhaś ca bhavati || ṣaṣṭhe majjām anupraviśati | tena grahaṇīdoṣā gātragauravam atīsāro hṛtpīḍā mūrcchā ca bhavati || saptame śukram anupraviśati vyānañ cātyarthaṃ kopayati kaphañ ca sūkṣmaṃ srotobhyaḥ pracyāvayati | tena śleṣmaprādurbhāvaḥ kaṭīpṛṣṭhaskandabhaṅgaḥ sarvaceṣṭhāvighātaḥ ucchvāsavirodho bhavatīti || maṇḍalinān tu prathame vege viṣaḥ śoṇitaṃ dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ pītatām upaiti | tena pītāvabhāsatā paridāhaś ca bhavati || dvitīye māṃsaṃ dūṣayati | tena cātyarthapītāṅgatā śvarthaparidāho daṃśaś ca śvayathur bhavati || tṛtīye medo dūṣayati tena kṛṣṇādaṃśakledaḥ svedaś ca bhavati || caturthe pūrvavad anupraviśya jvaram āpādayati || pañcame dāhaṃ sarvagātreṣu karoti | ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavad iti | rājīmatāṃ tu prathame vege śoṇitan dūṣayati || tatpraduṣṭaṃ pāṇḍutām upaiti tena romaharṣaḥ pāṇḍvāvabhāsaś ca puruṣo bhavati || dvitīye māṃsaṃ dūṣayati tena pāṇḍur atyarthajāḍyañ ca bhavati | tṛtīye medo dūṣayati tena daṃśakledo kṣināsāsrāvaś ca bhavati || caturthe pūrvavad anupraviśya manyāstambhaśirogauravañ cāpādayati || pañcame vāksaṃgaḥ śītajvarañ ca || ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūvad iti ||
bhavati || dhātvaṃtareṣu yāḥ sapta kalāḥ saṃparikīrttitāḥ
tāḥsv ekaikam atikramya vegaṃ prakurute viṣaḥ ||
yenāntareṇa tu kalāḥ kālakalpaṃ bhinatti ha |
samīraṇenohyamānaṃ tat tu vegāntaraṃ mataṃ ||
śūnāṅgaḥ prathame vege paśuḥ pradhyāti duḥkhitaḥ ||
dvitīye lālimān kiñciddhṛṣṭāṅgaḥ pīḍyate hṛdi |
tṛtīyasya śiroduḥkhaṃ karṇṇagrīvāñ ca bhajyate |
caturthe vepate mūḍhaḥ khādaṃ dantāñ jahāty asūn |
kecid vegatrayaṃ prāhur antasvedeṣu tadigital-image 150rdvidaḥ ||
vede tu prathame pakṣī dhyāti muhyaty ataḥ paraṃ |
dvitīye vihvalaḥ kūjan pakṣīmaraṇam arcchati |
kecid ekaṃ vihaṅgeṣu viṣaveṣam uṣanti vai ||
mārjāranakulādīnāṃ viṣaṃ nātipravartata iti ||
kalpe4 ||
digital_image 150r IMG_0016
athātaḥ sarpadaṣṭacikitsitaṃ kalpaṃvyākhyāsyāmaḥ ||
sarvair evāditaḥ sarpaiḥ śākhādaṣṭasya dehinaḥ |
vadhnīyād gāḍham upari daṃśāt tu caturaṃgulaṃ |
plotacarmāntavalkānāṃ mṛdunānyatamena vā |
na paryeti cāviṣaṃ deham ariṣṭābhir nivāritaṃ |
dahed daṃśam athoddhṛtya yatra vandho na jāyate |
ācūṣaṇacchedadāhāḥ sarvatraiva tu pūjitāḥ |
pratipūrya mukhaṃ pāṃśor hitam ācūṣaṇaṃ bhavet |
sandaṣṭavyo thavā sarpo daṣṭamātreṇa jānatā ||
atha maṇḍalidaṣṭan tu na kathañ ca dāhayet |
sa pittaviṣavāhulyād daṃśo dāhād vināśayet |
ariṣṭāv api mantrais tu vadhnīyān mantrakovidaḥ |
sā tu rajvādibhir vaddhā viṣapūtikarī matā |
devavrahmarṣivihitāḥ mantrāḥ satyatapomayāḥ |
bhavaṃty anatyayāḥ kṣipraṃ viṣaṃ hanyuś ca dustaraṃ |
viṣaṃ tejomayair mantraiḥ satyavrahmatapomayaiḥ
yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktair na tathauṣadhaiḥ
mantrāṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ strīmāṃsamadhuvarjinā |
yatāhāreṇa śucinā kuśāstaraṇaśāyinā |
gandhamālyopahāraiś ca valibhiś cāpi devatā |
pūjayet mantrasidhyarthaṃ japahomaiś ca yatnataḥ ||
mantrās tv avidhinā proktā hīnā vā svaravarṇṇataḥ |
yasmān na siddhim āyāṃti tasmād yojyo gadakramaḥ |
daṃśāt samantāc ca sirāṃ vyadhayet kuśalo bhiṣak |
śākhāśrayāṃ lalāṭo ca veddhavyā visṛte viṣe |
rakta nirhriyamānan tu kṛtsnaṃ nirharate viṣaṃ |
tasmād visrāvayed raktaṃ sā hy asya paramā kriyā |
daṃśaṃ samantād agadaiḥ pracchayitvā ca lepayet |
candanośīrasiktena vāriṇā cāpi secayet |
pāyayec cāgadāṃ tās tāṃ dadhikṣaudraghṛtādibhiḥ |
tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇavalmīkamṛttikā|ḥ
kovidāraśirīṣārkaṃ kaṭabhīr vāpi bhakṣayet |
na pivet tailakaulatthaṃ madyaṃ sauvīrakaṃ ca na |
dravam anyat tu yat kiñcit pītvā pītvā tad uddharet |
prāyo hi vamanenaiva sukhaṃ nirhriyate viṣaṃ |
phaṇināṃ viṣavege tu prathamaṃ śoṇitaṃ haret |
dvitī madhusarpirbhyām agadaṃ saha pādigital-image 150vyayet |
nastaḥkarmāñjane yuṃjyāt tṛtīye viṣanāśanaṃ |
vānte caturthe viṣaghnāṃ yavāgūṃ pāyayed bhiṣak * śītopacāraṃ puruṣaṃ vegayoḥ pañcaṣaṣṭhayoḥ pāyayet chodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitā saptame tv avapīḍena śiras tīkṣṇena śodhayet pūrvā maṇḍalināṃ vegā darvīkaravad ācaret tṛtīye ca viriktasya *
śītopacāraṃ puruṣaṃ vegayoḥ pañcaṣaṣṭhayoḥ pāyayet chodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitā
saptame tv avapīḍena śiras tīkṣṇena śodhayet
pūrvo maṇḍalināṃ vego darvīkaravad ācaret
tṛtīye ca viriktasya yavāgum dāpayed dhitāṃ |
caturthe pañcame cāpi darvīkaravad ācaret |
kākolyādir hitaḥ ṣaṣṭhe peyaś ca madhuro gadaḥ |
hito vapīḍe tv agadaḥ saptame viṣanāśanaḥ ||
atha rājimatāṃ vege prathame śoṇitaṃ haret |
vāṃtaṃ dvitīye tv agadaṃ pāyayed viṣanāśanaṃ |
tṛtīyādiṣu triṣv eva vidhir dārvvīkaro hitaḥ |
ṣaṣṭhe ñjanaṃ tīkṣṇatamam avapīḍaś ca saptame |
garbhiṇīvālavṛddhānāṃ sirāvedhavivarjitaṃ |
viṣārttiṣu yathoddiṣṭaṃ vidhānaṃ mṛdu śasyate |
raktāvasekāñjanāni naratulyāny ajāvike |
gavāśvayos ta dviguṇāṃ triguṇaṃ mahiṣoṣṭrayoḥ |
caturguṇaṃ tu nāgānāṃ kevalaṃ sarvapakṣiṇāṃ |
deśe prakṛtisātmyantuviṣavegavalāvalaṃ |
pradhārya nipunaṃ vudhyā tataḥ karma samācaret |
niḥśeṣaṃ nirharec cainaṃ viṣaṃ paramadurjayaṃ |
svalpam apy avatiṣṭhaṃ hi bhūyo vegāya kalpate |
kuryād vā sādavaivarṇṇyajvarakāsasirorujaḥ |
śoṣaśophapratiśyāyatimirārucijāḍyatāṃ |
tāsu cāpi yathāyogaṃ pratikarma prayojayet |
viṣārttopadravāṃś cāpi yathāsvaṃ samupācaret ||
athāriṣṭāṃ vimucyāśuḥ pracchayitvāṃkitaṃ tayā |
vidyāt tatra viṣaṃ skannaṃ bhūyo vegāya kalpate |
viṣāpāye nilaṃ kruddhaṃ jayed anilavāraṇaiḥ |
tailamadyakulatthāmblavarjair viṣaharāyutaiḥ |
pittaṃ pittajvaraharaiḥ kaṣāyasneharecanaiḥ |
kapham āragvadhādyena sakṣaudreṇa gaṇena tu ||
gāḍhaṃ vaddhe riṣṭayā pracchite vā tīkṣṇair lepair viṣaśeṣeṇa vāpi |
śūne gātre klinnam atyarthapūti śīrṇṇaṃ māṃsaṃ viṣapūti pradiṣṭaṃ ||
sadya kṣataṃ pacyate yasya jantoḥ kṛṣṇaṃ raktaṃ sravate dahyate ca |
śyāvībhūtaṃ klinnam atyarthapūti kṣatāt māṃsaṃ śīryate yasya cāpi |
tṛṣṇā mūrcchā jvaradāhau ca yasya digdhāhataṃ taṃ manujam vyavasyet ||
liṅgāny etāny eva vā yasya vidyād vraṇe viṣaṃ yasya dattaṃ pramādāt |
digdhāhataṃ viṣaṃ juṣṭaṃ vraṇañ ca ye cāpy anye viṣapūtivraṇārttāḥ ||
teṣāṃ dhīmāṃn adhimāṃsāny apohya jallaukābhiḥ śoṇitaṃ cāpahṛtvā
hṛtvā doṣān ūrdhvamadhaś ca samyak | siñcec chītaiḥ kṣīriṇāṃ tvakaṣāyaiḥ |
vastrāfolio 151rntarāṃ dāpayec ca pradehāñ cchītair dravyai ghṛtayuktair viṣaghnaiḥ |
kṣate sthitiḥ sa viṣair eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ pittaviṣe tathaiva ||
tṛvṛd viśalyā madhukaṃ haridre mañjiṣṭhavakrau lavaṇaś ca sarvaḥ |
kaṭutrikaṃ caiva vicūrṇṇitāni śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni |
eṣo gado hanti viṣaṃ prayuktaḥ pānāñjanābhyañjananasyayogaiḥ |
avāravīryo viṣavegahantā mahāgado nāma mahāprabhāvaḥ ||
viḍaṅgapāṭhatriphalājamoda hiṃguni vakraṃ trikaṭuṃ tathaiva |
sarvaś ca vargo lavaṇaḥ sasūkṣmaḥ sacitrakakṣaudrayuto nidheyaḥ |
śṛṃge gavāṃ śṛṃgamayena caiva pracchāditaḥ pakṣam upekṣitaś ca |
eṣo gada sthāvarajaṅgamānāñ jetā viṣāṇām ajito hi nāmnā ||
prapauṇḍarīkaṃ suradāru rāsnā kālānusārī kaṭurohaṇīś ca |
sthauṇeyakadhyāmakapadmakāni punnāgatālīsasuvarcikāś ca |
kuṭannaṭailāsitasinduvārāḥ
śaileyakuṣṭhe tagaraṃ priyaṃṅguḥ |
lodhraṃ tathā guggulagairikañ ca
sasaindhave pippalināgare ca |
sūkṣmāṇi cūrṇṇāni samāni kṛtvā śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni |
eṣo gadas tārkṣya iti pradiṣṭo viṣan nihanyād api takṣakasya ||
māṃsīhareṇutriḥphalāmuruṅgī mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapadmakāni |
viḍaṅgatālīsasugandhikailā tvakkuṣṭhavakrāṇi sacandanāni |
bhārgī paṭolīkiṇi hī sapāṭhā mṛgādanī kroṣṭakamekhalā ca |
pālindyaśokau kramukaṃ surasyā prasūnam āruṣkarajañ ca puṣpaṃ |
cūrṇṇāny athaiṣāṃ nihitāni śṛṅge deyāni pittāni samākṣikāni |
varāhagodhāśikhiśalyakānāṃ mārjārajaṃ pārṣatanākule ca |
yasyāgado yaṃ sukṛto gṛhastho nāmnārṣabho nāma nararṣabhasya |
na tatra sarpāḥ kuta eva kīṭās tyajanti vīryāṇi viṣāṇi caiva |
etena bheryaḥ paṭahāś ca digdhāḥ nānadyamānā viṣam āśu hanyuḥ |
digdhāḥ patākāś ca nirīkṣya sadyo viṣābhibhūtāḥ sukhino bhavanti ||
lākṣā hareṇvau naladapriyagvau mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapṛthvikāś ca |
cūrṇṇīkṛto yaṃ rajanāvimiśro vargo nidheyo madhusarpiṣāktaḥ |
śṛṅge gavāṃ pūrvavad ā pidhāṇas tataḥ prayojyo ñjanapānanasyaiḥ |
sañjīvano nāma gatāśukalpān ??folio 151vgado jīvayatīha martyān |
śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅga svetā girihvā kiṇihī sitā ca ||
sataṇḍulīyo gada eṣa mukhyo viśeṣu darvīkararājilānāṃ ||
drākṣāśvagandhā gajavṛttikā ca svetā ca piṣṭā samabhāgayuktāḥ ||
deyo dvibhāgaḥ surasacchadasya kapitthavilvād api dāḍimāc ca
tathā ca bhāgo sitasinduvārād aṅkollavījād api gairikāc ca |
eṣo gado kṣaudrayuto nihanti viseṣato maṇḍalinām viṣāṇi ||
somarājīyavahulā kadalī sinduvārakaḥ |
śyāmāmvaṣṭhā tālapatrī tathāmrāśmantako pi ca |
maṇḍūkaparṇṇī varuṇaḥ saptalā sa punarṇṇavā ||
corako nāgavinnā ca tathā sarpasugandhikā |
bhūmī kuravakaś caiva gaṇa ekarasasmṛtāḥ ||
ekaikaśo dvandvaśo vā prayoktavyo viṣāpaham iti ||

kalpe 5 || ❈ ||

digital_image 151v
|| athāto mūṣikākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
pūrvam uktāḥ śukraviṣāḥ mūṣikā ye samāsataḥ
nāmalakṣaṇabhaiṣajyair aṣṭādaśa nibodha tāḥ ||
lālanaḥ putrakaḥ kṛṣṇavasiraś cikkiras tathā |
cchucchundaro ralaś caiva kaṣāyadaśano pi ca |
kuliṅgaś cājitaś caiva capalaḥ kapilas tathā |
kokilāruṇasaṃjñaś ca mahākṛṣṇas tathonduruḥ |
śvetaś ca mahatā sārdhaṃ kapilenākhunā tathā |
mūṣikaś ca kapotābhas tathaivāṣṭādaśaḥ smṛtāḥ ||
śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukraspṛṣṭaiḥ spṛśanti vā |
nakhadantādibhis tasmiṃ gātre raktaṃ praduṣyati |
jāyaṃte granthayaḥ śophāḥ kikarṇṇikā maṇḍalāni ca |
piṭakopacayāś cogrāḥ visarpāḥ kiṭibhāni ca |
parvabhedo rujaś cāpi jvaro mūrcchā ca dāruṇāḥ |
daurvalyam aruciḥ sādo vamathur lomaharṣaṇaṃ |
daṣṭarūpaṃ samāsoktam etad vyāsam ataḥ śṛṇu ||
lālāsrāvo lālanā cchardi hikkā ca jāyate |
taṇḍulīyakakalkaṃ tu lihyāt tatra samākṣikaṃ ||
putrakeṇāṃgasaṃsādaḥ pāṇḍuvalguś ca jāyate |
cīyate granthibhiś cāṃgaṃ śiśur mūṣikasaṃsthitaiḥ |
śirīśeṅgudipatraṃ tu lihyāt tatra samākṣikaṃ ||
kṛṣṇenāsṛk chardayati durdine tu viśeṣataḥ |
śirīṣapatra kuṣṭhailā pivet kiṃśukabhasmanā ||
vasiroṇānnavidveṣo jṛmbho romnāñ ca kuṣṭhatā |
pived āragvadhādin tu vāntas tatrāśu mānavaḥ ||
digital-image 152rcikkireṇa śiroduḥkhaṃ śopho hikkā vamis tathā |
suvānto jālinīkvāthaiḥ sāram aṅkollajam pivet |
cchucchundareṇa viṭchaṅgaḥgrīvāstambhavijṛmbhikāḥ |
yavanālārṣabhīkṣāraṃ vṛhatyau?????
????????????????????????????????
??????tatra samākṣikaṃ ||
nidrā kaṣāyadantena jāyate kārśyam eva ca |
lihyāt tatra śirīṣasya madhunā sāramāṣakān ||
kuliṅgena rujaḥ śopho rājyaś cādamśamaṇḍale |
sahe sasinduvāre ca lihyāt tatra samākṣike ||
ajitena vamī mūrcchā hṛdgrahaḥ ?????
?????rayuktāṃ mañjiṣṭhāṃ madhunā lihet ||
capalena bhavec chardiḥ mūrcchā ca saha tṛṣṇayā |
sabhasmakāṣṭhā sajaṭāṃ kṣaudreṇa triphalaṃ pivet ||
kapilena vraṇaṃ kothaṃ jvaro graṃnthyudgamas tathā |
kṣaudreṇa lihyāc chvetātra śvetā vāpi punarṇṇavā ||
granthayaḥ kokilenoktā ?????haś ca dāruṇaḥ |
nīlāvarṣābhuniḥkvāthaiḥ siddhaṃ tatra pived ghṛtaṃ ||
aruṇenānilaḥ kruddho vātajāṃ kurute gadāṃ |
mahākṛṣṇena pittañ ca śvetenakapha eva ca |
mahatā kapilenāsṛk kapotena catuṣṭayaṃ ||
bhavanti caiṣān daṃśeṣu granthimaṇḍalakarṇṇikā ||
piḍakopacayāś cāṅge śophāś ca bhṛṣadāruṇaḥ |
dadhikṣīraghṛtaprasthāstrayaḥ pratyekaśo mitāḥ |
karañjāragvadhaṃ vyoṣa vṛhatyaṃśumatīsthirā |
niṣkvāthya tasya kvāthasya caturthāṃśaḥ punar bhavet ||
tṛvṛttilvāmṛtāvakrasarvāgandhāgamṛttikā |
kapitthadāḍimatvak ca ślakṣṇapiṣṭāni dāpayet |
tat sarvam ekataḥ kṛtvā śanair mṛdvagninā pacet ||
pañcānām aruṇādīnāṃ viṣam etad vyapohati |
kākādanīkākamācī svarasveṣv athavā kṛtaṃ |
sirāś ca vyadhayet prāptāḥ kuryāt saṃśodhanāni ca |
??????kāryo mūṣikāṇām viṣeṣv ayaṃ||
digital-image 152vdagdhvā visrāvayed daṃśaṃ pracchitaṃñ ca pralepayet |
śirīṣarajanīvakraṃ kuṃkumair amṛtāyutaiḥ |
cchardanaṃ nīlinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkollayor api |
virecane tṛvṛddantītriphalākalka iṣyate |
śirovirecane sāraḥ śirīśasya phalāni vā |
kaṭutrikāḍhyaś ca hito gomayaḥ svaraso 'ñjane |
kapitthagomayarasau sakṣaudrau leha iṣyate |
taṇḍulīyakamūleṣu sarpiḥ siddhaṃ piven naraḥ |
āsphotamūlasiddham vā pañcakāpittam eva vā |
mūṣikāṇāṃ viṣaṃ prāyaḥ kupyaty abhreṣu nirhṛtaṃ |
tatrāpy eṣa vidhiḥ kāryaḥ yaś ca dūṣīviṣāpahaḥ
sthirāṃmandarujaś cāpi karṇṇikāṃ pracchayed bhiṣak |
sarvasminn eva tu viṣe vraṇavac cācaret kriyāṃ ||
śvaśṛgālavṛkavyāghratarakṣvāder viṣaṃ yadā |
śleṣmā praduṣṭo muṣṇāti saṃjñaṃ srotrovalāśritaḥ ||
tadā prasrastalāṃgūlahanuskandho bhilālimān |
avyaktavadhiro 'ndhaś ca so nyonyam abhidhāvati |
tena daṣṭasya cāṅge syuḥ suptaḥ kṛṣṇaṃ kṣaraty asṛk ||
digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaś cābhiliṅgitaḥ |
yena cāpi bhaved daṣṭas tasya ceṣṭārutan naraḥ |
vahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīno viśyati ||
daṃṣṭriṇā yena daṣṭas tu taṃ daṣṭo yadi paśyati |
apsu vā yadi vādarśeriṣṭaṃ tasya vinirdiśet |
yadi trasyatyadaṣṭo pi śabdasyarśanadarśanaiḥ |
jalatrāsaṃ tu taṃ vidyād daṣṭaṃ tad api kīrttitaṃ |
visrāvya daṃśaṃ taṃ daṣṭe sarpiṣā paridāhitaṃ |
pradihyād agadaiḥ sarpiḥ purāṇaṃ cāpi pāyayet |
arkakṣīrayutañ cāpi śīghran dadyād virecanaṃ |
śvetāṃ punarṇṇavāñ cāsyai dadyād dhuttūrakāyutāṃ |
snāpayet taṃ nadītīre samantrair vā catuṣpathe |
vījaratnauṣadhīgarbhaiḥ kumbhaiḥ śītāmvupūritaiḥ ||
alarkādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa |
alarkajuṣṭam etan me nirviṣaṃ kuru mā cirāt || digital-image 153rsvāhā ||
dadyāt saśodhanan tīkṣṇam avasyāṃn tasyaṃ dehinaḥ |
aśuddhasya surūḍhe pi vraṇe kupyati tad viṣaṃ |
prasupto votthito vāpi svasthaḥ trasto na sidhyati |
jalatrāsī ca yo martyo daṣṭe yaś ca prakupyatīti ||
kalpe 6 || ❈ ||
digital_image 153r
athāto dundubhisvanīyaṃ kaṃlpa vyākhyāsyāmaḥ ||
dhavāśvakarṇṇatiniśapicumardapāṭalīpāribhadrakodumvarakaraghātakārjunasarjjakapītanaśleṣmātakāṅkoṭhakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkacirivilvamahāvṛkṣāralamadhukamadhukaṃśrigruśākagojībhūjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānāṃ bhasmāny āhṛtya gavāṃ mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacet | dadyāc cātra pippalīpippalīmūlataṇḍulīyakavarāṃgacorakamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīviḍaṅgāgṛhadhūmānantasomasaralavāvālhīkakuśāmrasarṣapavaruṇaplakṣaniculavardhamānavañjulaputraśreṇīsaptaparṇṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhadradārumaricakuṣṭhavacācūrṇṇāni lohānāṃ samabhāgāni tataḥ | kṣāravad āgatapākam avatārya lohakumbhe nidadhyāt |
etena dundubhiṃ limpet patākāstaraṇāni ca ||
darśanāc chravaṇāc cāpi viṣān sarvān pramucyate |
eṣa kṣārāgado nāma śarkarāsv aśmarīṣu ca |
arśassu vātagulmeṣu kāsaśūlodareṣu ca |
ajīrṇṇe grahaṇedoṣe bhaktadveṣe ca dāruṇe |
śophe sarvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dustare |
eṣa sarvaviṣārttānāṃ sarvathaivopayujyate |
tathā takṣakamukhyānām api sarpāṃkuśo gadaḥ ||
apāmārgasya vījāni śirīṣasya ca māṣakāṃ |
śvete dve kākamācīñ ca gavām mūtreṇa pīṣayet |
sarpir eteṣu saṃsiddhaṃ viṣasaṃśamanaṃ paraṃ |
amṛtaṃ nāma vikhyātam api sañjīvayet mṛtaṃ ||
candanāguruṇī kuṣṭhaṃ tagaraṃ tailaparṇṇikaṃ |
prapauṇḍarīkan naladaṃ saralaṃ devadāru ca |
bhadraśriyaṃ yavaphalāṃ bhārgīn nīlīṃ sugandhikāṃ |
kāleyakaṃ padmakañ ca madhukaṃ sanakhaṃ jaṭāṃ |
punnāgailailavālūni gairikaṃ dhyāmakaṃ tathā |
toyaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukāṃ |
tālīsapatraṃ kṣudrailāṃ priyaṅgū sakuṭaṃnnaṭāṃ |
tilapuṣpaṃ saśaileyam patraṃ kālānusārivāṃ |
kaṭutrikaṃ śītaśivaṃkāśmaryaṃ kaṭurodigital-image 153vhiṇīṃ |
somarājīmativiṣāṃ pṛthvīkāmindravāruṇīṃ |
uśīre dve varuṇakaṃ kustumvuryo nakhāni ca |
tvacaṃ taskarasāhvañ ca granthilāṃ saharītakīṃ |
śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāñ ca lavanāni ca |
kumudotpalapadmāni puṣpañ cāpi tathārjakaṃ |
campakāśokasumanātilakaprasavāni ca |
pāṭalīśālmalīśelūśirīśāṇān tathaiva ca |
surasyās tṛṇamūlyasya sinduvārasya yāni ca |
dhavāśvakarṇṇayoś cāpi puṣpāni tiniśasya ca |
etat sambhṛtya sambhāraṃ sūkṣmaṃ cūrṇṇaṃ tu kārayet |
gopittamadhusarpirbhir yuktaṃ śṛṅge nidhāpayet |
bhagnaskandhavivṛttākṣaṃ mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gataṃ |
anenāgadamukhyena manuṣyaṃ punar ānayet |
eṣo 'gnikalpaṃ durvāraṃ kruddhasyāmitatejasaḥ |
sarvanāgagater hanyād api vā vāsuker viṣaṃ |
mahāsugandho nāmnāyaṃ pañcāśītyaṅgasaṃbhṛtaḥ |
rājāgadānāṃ sarveṣāṃ rājño haste bhavet sadā |
tenānuliptaś ca nṛpo bhavet sarvajanapriyaḥ |
bhrājiṣṇutāñ ca labhate śatrumadhyagato pi saḥ |
uṣṇavarjyo vidhiḥ kāryo viṣārttānāṃ vijānatā |
tyaktvā kīṭaviṣaṃ tad dhi śītenābhipravardhate |
divāsvapnaṃ vyavāyañ ca vyāyāmaṃ krodham ātapaṃ |
surātilakulatthāṃś ca varjayīta viṣāturaḥ ||
prasannadoṣaṃ prakṛtisthadhātum annābhikāmaṃ samamūtraviṭkaṃ |
prasannasarvendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo vagacched aviṣaṃ manuṣyam
iti || kalpe 7
digital_image 153v
athātaḥ kīṭakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasambhavāḥ |
vāyvagnyamvuprakṛtayaḥ kīṭās tu trividhāḥ smṛtāḥ |
sarvadoṣaprakṛtibhir yuktāś cāpy apare matāḥ |
kīṭās te pi sughorās te sarva eva caturvidhā |
uṇḍunābhas tuṇḍikerī śṛṅgī śatakulimbhakāḥ |
ucciṭiṅgas tyalpavācaḥ viciṭiṅgamasūrikāḥ |
āvarttakas tathorabhraḥ śārikāmukhavaidalau |
śatakurdo 'bhirājī ca paruṣaś citraśīrṣakaḥ |
aṣṭādaśaite vāyavyāḥ kīṭāḥ vātaprakopanāḥ |
tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ ||
kauṇḍinyaḥ kaṇabhaḥ svargo vāraṇīpatravṛścikaḥ |
vināsikā vrahmaṇīkā vindulo bhramaras tathā |
vāhyakaḥ piccaṭāḥ kumbhīvarcaḥ kīro rimedakaḥ |
padmakīṭo dundubhako maśakaḥ śatapādadigital-image 154rkaḥ |
pañcālakaḥ pākamatsya kṛṣṇatuṇḍo tha garbhabhī |
kīṭāḥ krimisarāvī ca yaś cānyaḥ śleṣmakaḥ smṛtaḥ |
ete hy agniprakṛtayaś caturviṃśatir īritāḥ |
tair bhavantīha daṣṭānāṃ vegā pittanimittajāḥ |
vaiśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo tha kokilaḥ |
śairyakaḥ pravalākaś ca bhaṭābhaḥ kiṭibho ṭajī |
sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā kuṣṭaḥ kāṣāyavāsikaḥ |
trayodaśaite saumyās tu kīṭāḥ śleṣmaprakopanāḥ |
tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ śleṣmanimittajāḥ |
tuṅganāso valabhikaḥ tolako nāhanas tathā |
koṇṭāgīrī krimikaro yaś ca maṇḍalapuṣpakaḥ |
tuṇḍavaktraḥ sarṣapaka sphoṭakaḥ śamvukaś ca yaḥ |
agnikīṭāś ca ghorā syu dvādaśaite tridoṣajāḥ |
tair bhavanti ha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat |
piṭakopacayaḥ śophāḥ granthayo maṇḍalāni ca |
dardruś ca karṇṇikāś caiva visarpāḥ kiṭibhāni ca |
bhavanti daṃśaparyante dehe vāpi viṣākule |
ekajātīn atas tūrdhvaṃ kīṭān bhedena vakṣyate |
sāmānyato daṣṭaliṅgaiḥ sādhyāsādhyakramena ca |
trikaṇṭakaḥ kunī cāpi hastikakṣyo parājitaḥ |
catvāra ete kaṇabhāḥ vyākhyātās tīvravedanāḥ |
ebhir daṣṭeti gurutā gātrāṇām aṅgavedanā |
lālāsrāvaś ca bhavati gātrabhedaś ca dāruṇaḥ |
pratisūryaḥ piṅgabhāso vahuvarṇṇo mahāśirāḥ |
tathā nirupamaś cāpi paṇca godherakāḥ smṛtāḥ |
tair bhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat |
rujaś ca vividhākārā granthayaś ca sudāruṇāḥ |
svetā kṛṣṇā kṛṣṇarājī raktā raktaiś ca maṇḍalaiḥ |
sarvasvetā sarṣapikā ṣaḍetā gṛhagolikāḥ |
tābhir daṣṭa daṃśatodo hṛtpīḍā dāha eva ca |
daṃśaśophaś ca bhavati granthijanma ca dāruṇaṃḥ |
paruṣā kṛṣṇacitre ca kapilā pītikā tathā ||
digital-image 154vraktā svetāgnivarṇṇā ca śatapādyo ṣṭadhā smṛtāḥ |
tābhir daṣṭe rujās tīvrā daṃśaśophaś ca dāruṇaḥ |
daṃśe ca piṭakotpattir mūrcchāṃ cāpi sudāruṇāḥ |
śvetaś ca kṛṣṇavarṇṇaś ca śaravarṇṇo yam aprabhaḥ
kuharo haritaś cāpi bhṛkuṭī koṭikaś ca yaḥ |
aṣṭāv ete kīṭāsañjñā dardurāḥ parikīrttitāḥ |
tair daṣṭaḥ kaṇḍusaṃyukto haritaṃ mūrchito vamet |
jalaukāḥ ṣaṭ samākhyātāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ |
ahikutthuḥ kutthukaś ca vṛttaśūkas tathaiva ca ||
trayo viśvambharāḥ proktāḥ dāhajvararujāvahāḥ |
tai daṣṭamātre śvayathur ādaṃśe kaṇḍur eva ca |
phenāgamo tisāraś ca koṭhajanme ca dāruṇaṃ |
gamvāhikā sthūlaśīrṣā vrāhmaṇy aṅgulikā tathā |
vivarṇṇā kapikālā cāpi ṣaṭ proktās tu pipīlikāḥ |
tābhir daṣṭe rujā dāhaḥ | kaṇḍuśvayathur eva ca |
viśeṣeṇa daṃśaty etāḥ netrayor netravallabhāḥ |
maṇḍalaḥ pārvataś caiva kṛṣṇaḥ sāmudra eva ca |
maśako hastināmā ca maśakāḥ pañcakīrttitāḥ |
tair daṣṭe roṣasaṃyuktāṃ śūnam ādaṃśamaṇḍalaṃ |
vedanā rāgavahulaṃ kaṇḍūyuktaṃ kṣaraty asṛk |
godherakaḥ sthālakā ca ye ca śvetāgnisaprabhe |
bhṛkuṭī koṭikaś caiva na sidhyanty ekajātiṣu |
kīṭair daṣṭān ugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret |
trividhānān tu śeṣāṇāṃ traividhyaṃ bhavati kriyā |
svedāṃ vahuprakārāṃś ca yuñjyād anyatra mūrcchitāt |
viṣaghnañ ca vidhiṃ kuryāt saṃśodhanāni ca
trividhā vṛścikāḥ proktā mandamadhyamahāviṣāḥ |
sarpakotthodbhavās tīkṣṇā digdhadaṣṭaṃ viṣair hate |
kothe madhye gavādīnāṃ śakṛtkotthe varāḥ smṛtāḥ |
saptaviṃśatirevaite saṅkhyayā parikīrttitāḥ |
kṛṣṇa syāvaḥ karvuro romaśaś ca gomūtrābhaḥ paruṣo dakaś ca |
śveto digital_imagedigital-image 155rrakto romaśīrṣogradhūmraḥ sarve py ete mandaviṣā matās tu |
ebhir daṣṭe vedanā vethuś ca gātrastavdhaḥ kṛṣṇaraktāgamaś ca |
śākhāviddhe vedanāñ cordhvam eti daṃśasvedo mukhaśophaś ca tīvraḥ |
raktaṃ pītaṃ kapilaṃ codaran tu dhūmro varṇṇas tatra yo madhyavīryāḥ |
jihvāśopho rasanasyopaghāto mūrchā cogrā madhyaviṣābhidaṣṭe |
śvetaḥś citraḥ śavalo lohitābhaḥ kṛṣṇaḥ śyāvaś śvetanīlodarau ca |
rakto vabhru pūrvavad ekaparvā pūrvā cāpi parvaṇī dve ca yasya |
nānāvarṇṇā rūpataś cāpi ghorāḥ jñeyā hy ete vṛścikāḥ prāṇanāśāḥ |
ebhir daṣṭe viṣavegapravṛttiḥ sphoṭotpattir jvaradāhau bhramaś ca |
khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitaṃ catitīvraṃ tataḥ prāṇais tyājyate kṣipram eva |
ugramadhyaviṣair daṣṭāṃś cikitset sarpadaṣṭavat |
daṃśamandaviṣāṇān tu cakratailena secayet |
vidārigandhāditailena sukhoṣṇenāthavā punaḥ |
kuryāc cotkārikāsvedaṃ viṣaghnair upanāhanaiḥ |
ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇṇaiṃḥ pracchitaṃ pratisārayet |
rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ |
mātuluṃgāmlagomūtrapiṣṭañ ca surasāgrajaṃ |
lepe sukhoṣṇañ ca tathā gomayaṃ hitam ucyate ||
sarpiḥ kṣaudrayutaṃ pāne kṣīram vā vahuśarkaraṃ |
guḍodakaṃ vā suhitaṃ caturjātavāsitaṃ |
śikhikukkuṭavarhāṇi saindhavaṃ tailam eva ca |
dhūpo hanti prayukto yaṃ śīghraṃ vṛścikajaṃ viṣaṃ |
kusuṃbhapuṣpaṃ rajanī niṣyā vā kṣaudrakam tṛṇaṃ |
ebhir ghṛtāktair dhūpas tu pāyudeśaprayojitaḥ ||
nāśayed āśu kīṭotthaṃ vṛścikasyā ca yad viṣaṃ |
lūtāviṣaṃ ghoratamaṃ durvijñeyatamañ ca yat |
duścikitsyatamañ cāpi bhiṣagbhir mandavuddhibhiḥ |
saviṣaṃ nirviṣañ cedam ity evaṃ saviśaṃkite |
viṣaghnam eva karttavyam avirodhi yad auṣadhaṃ |
agadānāṃ hi saṃyogo viṣaduṣṭasya yujyate |
nirviṣe mānave yukto gadaḥ saṃpadyate gadaḥ |
tasmāt sarvaprayatnena jñātavyo viṣaniścayaḥ ||
ajñātvād viṣasadbhāvaṃ bhiṣag vyāpādayen naraṃ ||
yadvat prasūtena navāṃkureṇa na vyaktajāti pratibhāti vṛkṣaḥ |
tadvad durālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ viṣaṃ rśarīre pravikīrṇṇamātraṃ |
īṣatsakaṇḍū pracalañ ca koṭham
avyaktavarṇṇaṃ digital-image 155vprathame hani syāt |
anteṣu śūnaṃ parinimnamadhyam
pravyaktavarṇṇañ ca dine dvitīye |
tryaheṇa tad darśayatīha daṃśaṃ viṣaṃ caturthe hani kopa meti |
ato dhike hni prakaroti janto viṣaprakopaprabhavān vikārān |
ṣaṣṭhe dine viprasṛtan tu sarvān marmapradeśān bhṛśam āvṛṇoti |
tat same tyarthaparītagātraṃ vyāpādayet martyam atipravṛddhaṃ |
yāstīkṣṇacaṇḍograviṣā hi lūtāstāḥ saptarātreṇa naraṃ nihanyuḥ |
ato dhikenāpi nihanyur anyā yeṣāṃ viṣaṃ madhyamavīryamuktaṃ |
yāsāṃ kanīyo viṣavīryamuktaṃ tāḥ pakṣamātreṇa vināśayanti |
tasmāt prayatnaṃ bhiṣagatrakuryād ā daṃśapātād viṣaghātavegaiḥ |
viṣaṃn tu lālānakhamūtradaṃṣṭrā rajaḥpurīṣair atha cendriyeṇa |
saptaprakāraṃ visṛjanti lūtās tad ugramadhyāvaravīryam uktaṃ ||
koṭhaṃ sagaṇḍasthiram alpamūlaṃ lālākṛtaṃ mandarujaṃ vadanti |
coṣaś ca kaṇḍūś ca pulāyikāś ca dhūmāyanaṃ caiva nakhāgradaṃśe |
daṃśe tu mūtreṇa sakṛṣṇamadhyaṃ | saraktaparyantam avaihi dīrṇṇaṃ |
daṃṣṭrābhir ugraṃ kaṭhinaṃ vivarṇṇaṃ | jānīṣva daṃśaṃ sthiramaṇḍalañ ca |
rajaḥpurīṣendriyajañ ca viddhi sphoṭaṃ prapakvāmalapīlupāṇḍuṃ |
etāvad etat samudāhṛtaṃ te vakṣyāmi lūtāprabhavaṃ pramānaṃ |
sāmānyato daṣṭam asādhyasādhyaṃ cikitsitaṃ cāpi viśeṣaṇañ ca ||
viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācid ṛṣisattamaṃ
vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvāśramapadaṃ kila |
kupitasya munes tasya lalāṭāt svedavindavaḥ |
niyetur darśanād eva raves tatsamavarcasaḥ |
lūne tṛṇe maharṣiṇā vennvarthe sambhṛte pi caḥ |
apakārāya varttante nṛpaśāsanavāhane |
yasmāḥ lūnaṃ tṛṇaṃ prāptān munes te svedavindavaḥ |
tasmāl lūtā vibhāvyante saṃkhyayā tāś ca ṣoḍaśaḥ |
kṛcchrasādhyās tathāsādhyā lūtās tu dvividhāḥ smṛtāḥ |
tāsām aṣṭau kṛcchrasādhyā varjyās tāvatya eva tu ||
trimaṇḍala tathā svetā kapilā pītikā tathā |
alamūtraviṣe raktā kasanā cāṣṭamī smṛtāḥ ||
tābhir daṣṭe śiroduḥkham ādaṃśe kaṇḍur eva ca |
bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ śleṣmikavātikāḥ |
sauvarṇṇikā lājavarṇṇā jāliny eṇīpadī tathā |
kṛdigital-image 156rṣṇāgnimukhyau kākāṇḍā mālāguṇy aṣṭamī smṛtāḥ |
tābhir daṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca |
jvaro dāho 'tisāraś ca gadāḥ syuś ca tridoṣajāḥ |
piṭakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca ||
śophā mahānto mṛduvo raktāḥ śyāvāś calās tathā |
sāmānyaṃ sarvalūtānām etad ādaṃśalakṣaṇaṃ |
viśeṣalakṣaṇaṃ tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitaṃ |
trimaṇḍalāyā vahalaṃ daṃśaḥ kṛṣṇaṃ kṣaraty asṛk |
vādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭis tathā dāhaś ca netrayoḥ |
tatrārkamūlaṃ rajanī nākulī pṛśniparṇṇikā ||
nastaḥ karmaṇi śasyante pādābhyaṅgāñjaneṣu ca |
śvetāyāḥ piḍakā daṃśe śvetā kaṇḍūmatī bhavet |
dāhamūrcchājvaravatī visarpakledarukkarī
tatra candanarāsnailahareṇunalavañjulāḥ |
kuṣṭhalāmajjakaṃ vakraṃ naladaṃ cāgado hitaḥ |
ādaṃśe piṭakās tāmrā sthirā kapilayā bhavet |
śiraso gauravaṃ dāho bhavej jantoś ca netrayoḥ
padmapadmakakuṣṭhailakarañjakakubhatvacaḥ |
sthirākampilyapāmārgadūrvāvrāhmyau viṣāpahāḥ |
ādaṃśe piṭakā pītā pītayā jāyate sthirā |
tathā cchardijvaraḥ śūlo rakte syātāñ ca locane |
tatreṣṭhāḥ kakubhośīramuñjāvalvajavañjalāḥ |
kuśakāśavaṃśakiṇihī śirīṣakakubhatvacaḥ |
raktamaṇḍalavaddaṃśe piṭakāḥ sarṣapā iva |
dūyate tāluśoṣaś ca dāhaś calaviṣānvite |
tatra priyaṃguhrīverakuṣṭhalāmajjakāni vā |
agadaḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ |
pūtimūtraviṣādaṃśo visarpī kṛṣṇaśoṇitaḥ |
kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ |
manaḥśilālamadhukakuṣṭhapadmakacandanaiḥ |
lāmajjakayutais tatra viṣanāśaḥ prakīrttitaḥ |
daṃśaḥ sapāṇḍupiṭako dāhakledasamanvitaḥ |
raktayā raktaparyanto vijñeyaś coṣasaṃyutaḥ |
cikitsā tatra hrīveracandanośīrapadmakaiḥ |
karttavyārjunaśelubhyāṃ tvagbhir āmrātakasya ca |
picchilaṃ kasanādaṃśā rudhiraṃ śītalaṃ sravet |
śvāsakāsau ca tatroktaṃ raktalūtācikitsitaṃ |
sarveṣām eva yuñjīta viśe śleṣmātakatvacaṃ |
dhīraḥ sarvavikāreṣu tathā cākṣīvapippalaṃ |
kṛdigital-image 156vcchrasādhyā viṣā hy aṣṭau lūtāḥ proktā yathāgamaṃ |
avāryaviṣavīryāṇāṃ lakṣaṇāni nivodha me |
dhyātaḥ sauvarṇṇikādaṃśaḥ sapheno matsyagandhikaḥ |
kāsaśvāso jvaras tṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇāḥ |
dhyāmaḥ pūti sraved raktam ādāṃśe lājavarṇṇayā |
dāho mūrcchātisārau ca śiroduḥkha ca jāyate |
ghoro daṃśaś ca jālinyā rājimāṇ avadīryate |
stambhaḥ śvāsas tamovṛddhis tāluśoṣaś ca tatkṛtaḥ |
eṇīpadā mahādāho daṃśaḥ kṛṣṇatilākṛtiḥ
tṛṣṇāmūrcchājvaracchardiḥ śvāsakāsasamanvitaḥ |
kṛṣṇayā kṛṣṇaparyanto nimnamadhyo ticoṣavān |
pāṇḍumūrcchāvamīdāhaḥ śvāsakāsasamanvitaḥ |
daṃśo gnimukhyo vijñeyo dagdhaḥ sphoṭāḥ savedanaḥ |
coṣakaṇḍūromaharṣo dāhajvaranipīḍataḥ |
daṃśaḥ kākāṇḍikādaṣṭe pāṇḍurakto tivedanaḥ |
hikkākāsas tṛṣāmūrcchānidrāhṛdrogapīḍitaḥ |
rakto daṃśo madhūgandhir mālāguṇyātivedanaḥ |
vidīryate ca vahudhā dāhamūrcchājvarānvitaḥ |
asādhyānām api bhiṣak prayuñjīta cikitsitaṃ ||
doṣocchrāyo viśeṣeṇa cchedakarmavivarjitaṃ |
sādhyābhir atha lūtābhir daṣṭamātrasya dehinaḥ |
vṛddhipatreṇa matimāṃ samyag ādaṃśam uddharet |
jamvoṣṭhena sutaptena dahed ākaravāraṇāt |
madhusaindhavasaṃyuktair agardai lepayet tataḥ |
kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyeṇa kusumbhamadhusaindhavaiḥ |
kiṇvaguggulagodantapārāvatamalair api |
viṣavṛddhikarañ cānnaṃ hitvā saṃbhojanaṃ hitaṃ |
viṣebhyaḥ khalu sarvebhyaḥ karṇṇikām arujāṃ sthirāṃ |
pracchayitvā madhuyutaiḥ śodhanīyair upācaret |
sadāhapākāny annena cikitsed dṛṣṭavā bhiṣak |
saptaṣaṣṭhasya kīṭānāṃ śatasyaitad vibhāgaśaḥ |
daṣṭalakṣaṇam ākhyātaṃ cikitsāñ cāpy ataḥ paraṃ |
saviṃśam adhyāyaśatam etad uktaṃ vibhāgaśaḥ |
ihoddiṣṭān anirdiṣṭān arthā vakṣyāmi cottare ||
śāstraṃ śāstrasamutpattiṃ vyādhikāryavālāvalaṃ
sūtrabhūtaṃ samāsena ślokasthānaṃ pracakṣate ||
doṣāhārāpacāraiś ca sāgantuvyādhilakṣaṇaṃ |
avasthālakṣaṇañ caiva nidānaṃ sthānam ucyate ||
sambhavaś caiva dehasya dhāturindriyamarmasu |
sirādīnāñ ca sarveṣāṃ śārīre kathitam mayā |
yathāsthānopadiṣṭānāṃ viditānāñ ca lakṣaṇaiḥ |
digital-image 157rvyādhīnā sādhanaṃ śāstre cikitsitam iti smṛtāṃ ||
sthāvare jaṅgame caiva viśe hitavikalpanaṃ |
sādhanaṃ caiva kārtsnye kalpasthānaṃ tad ucyate ||
sāhasro vistaraḥ pūrvaṃ prajāpatimukhodbhavaḥ |
saviṃśadadhyāyaśataṃ mayā vatsa prakīrttitaṃ ||
sanātanatvāt vedānām akṣaratvāt tathaiva ca |
dṛṣṭādṛṣṭaphalatvāc ca hitatvāc cāpi dehināṃ |
vāksamūhārthavistārāt pūjitatvāc ca dehiṣu |
cikitsitāt puṇyatamaṃ na kiñcidapi suśrutaḥ |
ṛṣer indraprabhāvasya tasmād amṛtajanmanaḥ |
dhārayitvedam amalaṃ matam paramasammataṃ |
uktācārasamācāraḥ pretya ceha ca nandati |
śeṣāṇām api tantrāṇāṃ yuktijño lokavāndhavaḥ |

yat kiṃcid ābādhakaran tad yasmāc chalyasañjñitaṃ |
vyāptāny aṅgāny atas tena śalyajñānena sūriṇā |
ataś cāsya viśeṣeṇa gatir na pratiṣidhyate |
yathā svaviṣayasthasya rājño valavato gatiḥ |
upadravānāṃ nirdeśo nidānaṃ vyañjanāni ca |
jvarādīnāñ cikitsārtham uttaran tantram ucyate ||
bhavati cātra ||
idan tu yaḥ pañcasu sanniveśitaṃ |
saviṃśadadhyāyaśataṃ sahottaraṃ |
paṭhet sa rājño rhati vaidyapūjitaḥ
kriyām prayoktuṃ bhiṣag āgatakramaḥ ||
annarakṣā sthāvaraviṣaṃ jaṅgamañ ca viṣaṃ tathā |
sarpadaṣṭaviṣājñanaṃ sarpadaṣṭacikitsitaṃ ||
mūṣikā dundubhiś caiva kīṭākalpena cāṣṭamaḥ ||
sauśrute śalyatantre kalpasthānaṃ samāptaḥ || ❈ ||
digital_image 157r