Transcription of MS Kathmandu KL 699: Uttaratantra
| https://www.klib.gov.np/ | |
| Kaiser Library | |
| 699 | |
| NCC | [NCC identifier] |
| Siglum | K |
Vulgate ch. 42 = Nepalese MS 39.
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Palm leaf |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Title | [title of commentary] |
| Author | Suśruta |
| Language | |
History
| Date of production | 0301. M Saṃvat 301 (878 CE). |
|---|---|
| Place of origin |
Revision history
Text transcription
| K |
folio 157r
athātaḥ aupadravikam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
saviṃśe tu śatapūrvam adhyāyānān tu kīrttite |
vakṣye bahuvidhāṃ samyag uttare rthān ataḥ paraṃ |
vakṣye bahuvidhāṃ samyag uttare rthān ataḥ paraṃ |
idānīn tat pravakṣyāmi tantram uttarasaṃjñitaṃ |
nikhilenopadṛṣyante yatra rogāḥ pṛthagvidhāḥ ||
nikhilenopadṛṣyante yatra rogāḥ pṛthagvidhāḥ ||
śālākyaśāstrāvihitā videhādhiyakīrttitā |
ye ca virastaraśo dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ |
ye ca vi
ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ paramarṣiṇā |
upasargādayo doṣā yenāpy āgantavaḥ smṛtāḥ ||
upasargādayo doṣā yenāpy āgantavaḥ smṛtāḥ ||
triṣaṣṭir asasaṃsarggāḥ svasthavṛttan tathaiva ca |
yuktārthā yuktayaś cāpi doṣabhedāś ca tatvataḥ ||
yuktārthā yuktayaś cāpi doṣabhedāś ca tatvataḥ ||
yatroktā vividhāś cārthādigital-image 157v
rogasādhaṇahetavaḥ |
asya tantrasya mahataḥ sāgarākāravarcasaḥ |
asya tantrasya mahataḥ sāgarākāravarcasaḥ |
ādāv evottamāṃgasthāṃ rogā samabhidhāsyate |
saṃkhyayā lakṣaṇaiś cāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca |
saṃkhyayā lakṣaṇaiś cāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca |
vidyādyaṃgulabāhulyaṃ svāṃguṣṭhodaram āyataṃ |
dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅ nayanabudbudaṃ |
dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅ nayanabudbudaṃ |
vṛttaṃ gostanakākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavaṃ |
valaṃ mṛdbhyognito raktaṃ vātātkṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt |
valaṃ mṛdbhyognito raktaṃ vātātkṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt |
ākāśād aśrumārgas tu jāyante netra budbude |
dṛṣṭiś cātra yathā vakṣye tathā vidyād vicakṣaṇaḥ |
dṛṣṭiś cātra yathā vakṣye tathā vidyād vicakṣaṇaḥ |
netrāyāmavibhāgas tu kṛṣṇammaṇḍalam
ucyate |
kṛṣṇāt saptamam icchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭivido janāḥ |
kṛṣṇāt saptamam icchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭivido janāḥ |
maṇḍalāni ca sandhīś ca paṭalāni ca locane |
yathākramaṃ vijānīyāt pañcaṣaṭ ca ṣaḍ eva ca |
yathākramaṃ vijānīyāt pañcaṣaṭ ca ṣaḍ eva ca |
pakṣmavartmasitaśyāvadṛṣṭīnām maṇḍalāni tu |
anupūrvan tu catvāro madhyād uktā yathākramaṃ |
anupūrvan tu catvāro madhyād uktā yathākramaṃ |
pakṣmavarmagataḥ sandhi vartmaśuklagato paraḥ |
śuklakṛṣṇagatas tv anyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigatas tathā |
tataḥ kanīnikagataḥ ṣaṣṭhaś cāpāṃgagaḥ smṛtaḥ |
śuklakṛṣṇagatas tv anyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigatas tathā |
tataḥ kanīnikagataḥ ṣaṣṭhaś cāpāṃgagaḥ smṛtaḥ |
dve vartmapaṭale vidyāc catvāry anyāni
cākṣṇi tu |
jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiparamadāruṇaḥ |
jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiparamadāruṇaḥ |
tejo jalāśritaṃ bāhyaṃ teṣv anyapiśitāśritaṃ |
medas tṛtīyam paṭalam āśritaṃ tv asthi cāparaṃ |
medas tṛtīyam paṭalam āśritaṃ tv asthi cāparaṃ |
pañcamāśaṃ samandṛṣṭes teṣāṃ bāhulyam iṣyate |
sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāñ ca medasaḥ kṛṣṇakasya ca
sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāñ ca medasaḥ kṛṣṇakasya ca
guṇā kṛṣṇātparaṃ śleṣmā bandhanekṣṇoḥ
sirāyutaḥ |
sirānusāribhir doṣair viguṇair ūrdhvam āśritaiḥ |
sirānusāribhir doṣair viguṇair ūrdhvam āśritaiḥ |
jāyante netrabhāgeṣu vyādhayaś cāstu dāruṇāḥ |
tatrāvilaṃ sasaṃrambhamaśrukaṇḍūpadehavat |
tatrāvilaṃ sasaṃrambhamaśrukaṇḍūpadehavat |
gurūṣācoparāgādyair juṣṭañ cāvyaktalakṣaṇaiḥ |
saśūlaṃ vartmakośeṣu śukapūrṇṇābham eva ca |
saśūlaṃ vartmakośeṣu śukapūrṇṇābham eva ca |
vihanyamānaṃ rūpeṣu kriyāsv akṣi yathāparaṃ |
dṛṣṭvaivam dhīmāñ jānīyād doṣaiṇādhiṣṭhitan tu tat |
dṛṣṭvaivam dhīmāñ jānīyād doṣaiṇādhiṣṭhitan tu tat |
tatra saṃcayam āsādya vidadhyāt
tatra bheṣajaṃ |
saṃkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanaṃ |
vātādīnāṃ pratīkāraḥ digital-image 158rprokto vistarataḥ purā |
vātādīnāṃ pratīkāraḥ digital-image 158rprokto vistarataḥ purā |
uṣṇābhitaptasya jalapraveśād dūrekṣaṇāt svapnaviparyayāc ca |
svesadrajodhūmaniṣevaṇād vā
chardobhighātād vamanātiyogāt |
tathā dravānnātiniṣevaṇāc ca viṇmūtravātakramanigrahāc ca |
prasaktasaṃrodanaśokakopāc chirābhighātād atimadyayogāt |
nāñca viparyayeṇa kleśābhighātād atimaithunāc ca |
bāṣpagrahātsūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārāñ janayanti doṣāḥ |
tathā dravānnātiniṣevaṇāc ca viṇmūtravātakramanigrahāc ca |
prasaktasaṃrodanaśokakopāc chirābhighātād atimadyayogāt |
nāñca viparyayeṇa kleśābhighātād atimaithunāc ca |
bāṣpagrahātsūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārāñ janayanti doṣāḥ |
tais tribhir daśadaśa ca kaphenāpy adhikās trayaḥ |
raktajā ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśati |
raktajā ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśati |
bāhyau punar dvau ca tathā rogāḥ ṣaṭsaptati smṛtāḥ |
hatādhimantho nimiśo dṛṣṭir gambhīrikā ca yā |
hatādhimantho nimiśo dṛṣṭir gambhīrikā ca yā |
yac ca vātāhataṃ vartma te na sidhyanti vātajāḥ |
kācoruṇau mārutajo yāpyo bhavati jānatā |
kācoruṇau mārutajo yāpyo bhavati jānatā |
śuṣkākṣipākābhiṣyando yaś ca mārutaparyayaḥ |
adhimanthāny avātaś ca sādhyā mārutajeṣu te |
hrasvajāḍyajalasrāvāv asādhyau pittasambhavau |
adhimanthāny avātaś ca sādhyā mārutajeṣu te |
hrasvajāḍyajalasrāvāv asādhyau pittasambhavau |
parimlāyī ca nīlī ca kāco yāpyaś ca tanmayaḥ |
śuktisyandodhimanthaś ca tathāmlādhyuṣitañ ca yat |
śuktisyandodhimanthaś ca tathāmlādhyuṣitañ ca yat |
dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca sidhyati |
susrāvaḥ kaphaje sādhyo yāpyaḥ kācas tu tanmayaḥ |
susrāvaḥ kaphaje sādhyo yāpyaḥ kācas tu tanmayaḥ |
abhiṣyandodhivātaś ca balāsagrathitan tathā ||
dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇaś ca yat |
dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇaś ca yat |
krimigranthipariklinnaṃ vartmaśuklārmapiṣṭakaḥ |
śleṣmopanāhāḥ sādhyās te kathitā śleṣmajeṣu tu |
śleṣmopanāhāḥ sādhyās te kathitā śleṣmajeṣu tu |
raktasrāvojakājātaṃ śoṇitārśovraṇānvitaṃ |
śukraṃ na sādhyaṃ kācantu yāpyaṃ kṛṣṇaś ca tanmayaḥ |
śukraṃ na sādhyaṃ kācantu yāpyaṃ kṛṣṇaś ca tanmayaḥ |
manthasyandau kliṣṭavartma harṣotpattau tathaiva ca |
sirājātāñjanākhyā ca sirājālaś ca yatsmṛtaṃ |
sirājātāñjanākhyā ca sirājālaś ca yatsmṛtaṃ |
parvvaṇy athāvraṇaṃ śukraṃ lohitārma tathārjunaḥ |
ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi ||
ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi ||
pūyāsrāvo nākulāndhyamakṣīpākātyayojalī |
rogāasādhyāś catvāraḥ sarvajeṣu bhavanti hi |
rogāasādhyāś catvāraḥ sarvajeṣu bhavanti hi |
yāpyā vartmāvabandhastu pakṣmakopaḥ bhaviplutaḥ |
piṇḍākṣastu yo vyādhiḥ sirāsu piṭakā ca yā |
prastāryarmādhīmāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā |
piṇḍākṣastu yo vyādhiḥ sirāsu piṭakā ca yā |
prastāryarmādhīmāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā |
pūyālasaś cārbudaś ca śyāvakardamavartmanī |
tathārśovartmaśuṣkārśaḥ śarkarāvartma eva ca |
tathārśovartmaśuṣkārśaḥ śarkarāvartma eva ca |
aśophaśophai mahatau pākau bahalavartma ca |
kumbhikinī digital-image 158vvartmagatā bisavartma ca sidhyati |
kumbhikinī digital-image 158vvartmagatā bisavartma ca sidhyati |
sanimitto nimittaś ca dvāvasādhyau ca bāhyataḥ |
rogāḥ ṣaṭsaptatistvete saṅgraheṇa prakīrttitāḥ |
rogāḥ ṣaṭsaptatistvete saṅgraheṇa prakīrttitāḥ |
bhūyasteṣāṃ pravakṣyāmi saṃkhyārūpacikitsitairiti || śālākṛ 1 ||
folio 158v
athātaḥ sandhigatarogavijñānīyam vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
navasandhyaśrajaś ca vartmajātāc ekaviṃśati |
śuklabhāgaidasekaś ca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ |
śuklabhāgaidasekaś ca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ |
sarvāśrayāḥ sapudama
dṛṣṭidvādaśaivat tu |
dvau tu sarvāśrayā vanyāvanimittanimittajau ||
dvau tu sarvāśrayā vanyāvanimittanimittajau ||
pūyālasaḥ soponāhaḥ srāvāḥ parvaṇikālajī |
krimigranthiś ca vijñeyā rogāḥ sandhigatā nava ||
krimigranthiś ca vijñeyā rogāḥ sandhigatā nava ||
pakvaḥ śophaḥ sa ndhijeyaḥ satodaḥ sravet pūyaṃ
sa hi pūyālasākhyaḥ |
granthir mahāndṛṣṭisandhāvapākaḥ kaṇḍusrāvonīrūjāḥ sopanāḥ |
granthir mahāndṛṣṭisandhāvapākaḥ kaṇḍusrāvonīrūjāḥ sopanāḥ |
gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ śravantī vāsvāmimvikārāṃ
kanīnāt |
tadviśrāvaṃ netranāḍīticaike tasyāliṅgaṃ kīrti yeṣye caturdhā ||
tadviśrāvaṃ netranāḍīticaike tasyāliṅgaṃ kīrti yeṣye caturdhā ||
pākāt sandhau saṃśravedyam sa pūyaṃ pūyāśrāvaḥ
savikāro matas tu |
śvetaṃ skatraṃ picchilaṃ yaḥ śravet tu śleṣmāśrāvaḥ savikāraḥ pradiṣṭaḥ |
śvetaṃ skatraṃ picchilaṃ yaḥ śravet tu śleṣmāśrāvaḥ savikāraḥ pradiṣṭaḥ |
raktāśrāvaḥ śoṇitajovikāraḥ śravadūṣṇa tat tu raktam
prabhūtaṃ |
hāridrābhaṃ pītam uṣṇaṃ jalam vā pittāśrāvaḥ saṃśravet sandhimadhyāt ||
hāridrābhaṃ pītam uṣṇaṃ jalam vā pittāśrāvaḥ saṃśravet sandhimadhyāt ||
tāmrāṃ tanvīn dāhaśūlopapannāṃ vrūyād vaiḍyaḥ
piṭakāṃ parvaṇīkāṃ |
jātā sandhau kṛṣṇaśuklelajī syāt tasminn eva prathitāḥ pūrvaliṃgaiḥ ||
jātā sandhau kṛṣṇaśuklelajī syāt tasminn eva prathitāḥ pūrvaliṃgaiḥ ||
krimigranthaivartmataḥ pakṣmataś ca kūryuḥ kaṇḍūṃ krimayaḥ
sandhijātāḥ |
nānārūpā vartmaśuklāntasandhau caranty antarnayanaṃ dūṣayaṃtya iti || 0 ||
nānārūpā vartmaśuklāntasandhau caranty antarnayanaṃ dūṣayaṃtya iti || 0 ||
|| śālākye 2 ||
folio 158v
athāto vartmagatarogaviñjānīyam vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
utsaṅnyotha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarāḥ |
tathārśāvarmaśuṣkārśas tathaivāñjanāmikā |
tathārśāvarmaśuṣkārśas tathaivāñjanāmikā |
vahalaṃ vartmayac cāpi vyādhir vartmāvavandhakaḥ |
kliṣṭakardamavartmākhyaḥ śyāvavartmas tathaiva ca |
kliṣṭakardamavartmākhyaḥ śyāvavartmas tathaiva ca |
praklinnam apariklinna vartmavātaharañ ca yat |
|
arvūda nimiṣaṃ cāpi śoṇitārśaś ca yasmṛtāḥ ||
arvūda nimiṣaṃ cāpi śoṇitārśaś ca yasmṛtāḥ ||
lagaṇo visanāmā ca pakṣmakopas tathaiva ca |
ekaviṃśatir ityete vikārā vartmasambhavāḥ |
ekaviṃśatir ityete vikārā vartmasambhavāḥ |
nāmabhis te samūddiṣṭāc sāṃjanaiḥ sampravacyate
||
piḍakābhyantaramūkhī vāhyādhovarmasaṃśrayā |
piḍakābhyantaramūkhī vāhyādhovarmasaṃśrayā |
jñeyā digital-image 159rsotsāṅginī nāma
piḍākā kṛtiḥ |
kumbhīkavījapratimā piḍakā yasya vartmani |
kumbhīkavījapratimā piḍakā yasya vartmani |
ādhmāyante bhidyamānāḥ kumbhīkinyas tu tāḥ smṛtāḥ ||
srāviṇyaḥ kaṇḍūrā gurvyo raktasarṣapasammitāḥ || rujāvantyaś ca piḍakāḥ pothakya iti saṃjñitāḥ ||
srāviṇyaḥ kaṇḍūrā gurvyo raktasarṣapasammitāḥ || rujāvantyaś ca piḍakāḥ pothakya iti saṃjñitāḥ ||
piḍakā yā kharā sthūlāḥ śūkṣmābhirabhis amvṛtāḥ
|
vartmasthāśarkarānāma sarogāvartmadūṣaṇāḥ |
vartmasthāśarkarānāma sarogāvartmadūṣaṇāḥ |
ervācūvījapratimāpiḍakā mṛduvedanāḥ |
śukṣmākharāvartmasthāḥ arśāvartmastad ucyate |
dīrghāṇkuraḥ kharaḥs tathā dārūṇaisyaktarodbhavaḥ |
vyādhireṣauti vikhyātaḥ śuṣkārśā nāśanāmataḥ ||
vyādhireṣauti vikhyātaḥ śuṣkārśā nāśanāmataḥ ||
dāhatodavatī sravi piḍakāvartmasambhavāḥ |
mṛdvī mandarūjā śukṣmā jñeyā sāñjananāmikā |
mṛdvī mandarūjā śukṣmā jñeyā sāñjananāmikā |
vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ |
savarṇṇābhiḥ sthirābhiś ca vidyādvahalavartmavat ||
savarṇṇābhiḥ sthirābhiś ca vidyādvahalavartmavat ||
kaṇḍūrogālpatodena vartmāśophena yo naraḥ |
nabhaḥ sañchādayed akṣi bhaved vandhaḥ sa vartmanāḥ ||
nabhaḥ sañchādayed akṣi bhaved vandhaḥ sa vartmanāḥ ||
mṛdvalpavedanātāmraṃ yad varṇṇasamam eva ca |
akasmāc ca bhaved raktaṃ kliṣṭavartmati tam viduḥ |
akasmāc ca bhaved raktaṃ kliṣṭavartmati tam viduḥ |
kliṣṭam punaḥ pittayutaṃ śoṇitaṃ vidahed yadā |
tataḥ kliṣṭatvam āpannam ucyate vartmakardamam ||
tataḥ kliṣṭatvam āpannam ucyate vartmakardamam ||
vartmavadvāhyato taś ca śyāvaṃ śūnāñ ca jāyate
|
tadāhuḥ śyāvavarmeti vartmarogaviśoradāḥ ||
tadāhuḥ śyāvavarmeti vartmarogaviśoradāḥ ||
arujam vāhyataḥ śūnaṃ vartmayasya
naramye hi |
praklinnavartmatam vidyāt klinnam aty arthamn tataḥ ||
praklinnavartmatam vidyāt klinnam aty arthamn tataḥ ||
yasya dhautāni dhautāni sandidyante punaḥ punaḥ
|
vartmānyaparipakvāni nidyapari kinnavartma tat |
vartmānyaparipakvāni nidyapari kinnavartma tat |
vidagdhasandhir niśceṣṭaṃ vartma yasya
nirmīlyate |
etad vātahatan nāma jānīyād akṣicintakaḥ |
etad vātahatan nāma jānīyād akṣicintakaḥ |
vartmāntarastham viṣamaṃ granthibhūtam avedanaṃ
|
tārvudam iti sarakṣam avilamvi ca ||
tārvudam iti sarakṣam avilamvi ca ||
nimeṣiṇīḥ sirā vāyuḥ saṃviṣṭaḥ sandhisaṃśrayaḥ
|
cālayaty atha vartmāni nimeṣa iti tamviduḥ ||
cālayaty atha vartmāni nimeṣa iti tamviduḥ ||
yaḥ śritau vartmavavetalo mṛduraṃkuraḥ |
tad raktajaṃ śoṇitārśaḥ chinnaś cābhipravardhate |
tad raktajaṃ śoṇitārśaḥ chinnaś cābhipravardhate |
apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlogranthivartmānujorūjaḥ |
lagaṇā savyā nilamveta |
lagaṇā savyā nilamveta |
gastīropagataṃ yathā |
visavartmatijātīyāt visapraprakhyodakaśravāṃ
visavartmatijātīyāt visapraprakhyodakaśravāṃ
pracālitāni vātena pakṣmāṇy akṣi viśaṃti hi |
ghṛṣyanty akṣi muhus tāni saṃraṃtañ janayanti ca |
ghṛṣyanty akṣi muhus tāni saṃraṃtañ janayanti ca |
asitasita…
digital-image 159vś ca mūlakoṣāt patanty api |
pakṣmakopaḥ savijñeyāvyādhiḥ paramadāruṇa iti|| ❈ ||
pakṣmakopaḥ savijñeyāvyādhiḥ paramadāruṇa iti|| ❈ ||
śālākye 3 ||
folio 159v
athātaḥ śuklagatarogavijñānīyaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ || ||
prastāriśuklakṣatajādhimāṃsaḥ snāvārmasañjñāḥ khalu
pañcarogāḥ
syāc chuktikothārjanapiṣṭakākhyaḥ jālaṃ sirāṇāṃ piḍakāñ ca yāḥ syuḥ ||
syāc chuktikothārjanapiṣṭakākhyaḥ jālaṃ sirāṇāṃ piḍakāñ ca yāḥ syuḥ ||
rogā valāsagrathitena sārdham
ekodaśaite khalu śuklabhāge ||
prastāri prathitam athārmaśuklabhāge vistīrṇan tanu rūdhiraprabhaṃ salīlaṃ |
prastāri prathitam athārmaśuklabhāge vistīrṇan tanu rūdhiraprabhaṃ salīlaṃ |
śuklākhyaṃ mṛdu kathayanti śuklabhāge sasvetaṃ samam
abhivardhate cirāntet ||
ya māṃsaṃ pracayam upaiti śuklabhāge | padmābhaṃ tad uśanti lohitārma |
ya māṃsaṃ pracayam upaiti śuklabhāge | padmābhaṃ tad uśanti lohitārma |
vistīrṇṇaṃ mṛdu vahalaṃ yakṛtprakāśaṃ śyāvam
pṛthu ca tathāpi māṃsakārma ||
syā vā maschiravahamāṃsavartmabhāge prastori prabhavati mārūtād viśuṣkaṃ |
syā vā maschiravahamāṃsavartmabhāge prastori prabhavati mārūtād viśuṣkaṃ |
śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāś ca vindavo ye śuklābhāḥ
sitaniyatāḥ sa śuklisañjñaḥ ||
eko yaḥ śaśarūdhiropamaś ca vinduḥ śuklastho bhavati tam arjanam vadanti |
eko yaḥ śaśarūdhiropamaś ca vinduḥ śuklastho bhavati tam arjanam vadanti |
utsannaḥ salilanibho tha piṣṭaśuklo vindur yaḥ |
sa bhavati piṣṭakaḥ suvṛttaḥ ||
jālābhaḥ kaṭhinasiro mahāṃ saraktaḥ santānaḥ smṛta iha jālasaṃjñitas tu |
jālābhaḥ kaṭhinasiro mahāṃ saraktaḥ santānaḥ smṛta iha jālasaṃjñitas tu |
śuklasthāḥ sitapiḍākāḥ śirāvṛtāyā yās tāṃ yādasiasamīpajāḥ sirājā ||
kāśābho mṛdur athavāpi vinvakalyau vijñeyo nayanasite valāsakākhya iti || || sālākya thva
kāśābho mṛdur athavāpi vinvakalyau vijñeyo nayanasite valāsakākhya iti || || sālākya thva
folio 159v
athāto kṛṣṇagatarogaviñjānīyam vyāvyākhyāsyāmaḥ
yat savraṇaṃ śuklamathāvraṇaṃañ ca pākāyayaś cāpyajā
tathaiva |
catvāra ete nayanāmayāsu kṛṣṇapradeśe niyatā bhavanti ||
catvāra ete nayanāmayāsu kṛṣṇapradeśe niyatā bhavanti ||
nimagnarūpaṃ hi bhavet tu kṛṣṇe sūcyaiva vidhvaś ca vibhāti
yadvai |
srāvaṃ sravedūṣṇamatīva yatra tat savraṇaṃ śukram udāharanti ||
srāvaṃ sravedūṣṇamatīva yatra tat savraṇaṃ śukram udāharanti ||
vaihāya sātraprabhaprakāśasalya
vramāta śaṃśataṃtat
vicchinnamadhyaṃm piśitāvṛtam vā calaṃ sirāsūkṣmam
adṛṣṭikṛc ca |
dvitvaggataṃ lohitasantataś ca cirotthitaś vāci vivarjanīta |
dvitvaggataṃ lohitasantataś ca cirotthitaś vāci vivarjanīta |
uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca netre yasmin bhaven mudganibhaṃ ś ca śukram |
svetaḥ samākrāmati sarvato hi doṣo hi yasyāsitamaṇḍalan tu |
svetaḥ samākrāmati sarvato hi doṣo hi yasyāsitamaṇḍalan tu |
tam akṣipākāt ayam akṣipākaṃ sarvātmakaṃ varjayitavyam
āhuḥ |
ajāpūrīṣapratisorūjāvāṃ salohito lohitapicchilāsraḥ | vigṛhyaruṣṭaṃ pracayobhyupaiti tañ cājakājātam iti vyavasyet | 0 ||
ajāpūrīṣapratisorūjāvāṃ salohito lohitapicchilāsraḥ | vigṛhyaruṣṭaṃ pracayobhyupaiti tañ cājakājātam iti vyavasyet | 0 ||
digital-image 160rśālākye
folio 160r
athātaḥ sarvvagatarogavijñānīyaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
syandās tu catvāra ihopadiṣṭā stāvanta eva
prathitādhimanthāḥ |
śophāmvitośophayutai ca pākāv ity evam etedaśa sampraṃdiṣṭāḥ |
śophāmvitośophayutai ca pākāv ity evam etedaśa sampraṃdiṣṭāḥ |
hatādhimanthonilaparyayaś ca śuṣkākṣipākonyata
eva vātaḥ |
dṛṣṭistathāmlādhyuṣitā sirāṇāṃ utpātaharṣāvapi sarvvabhāgau |
dṛṣṭistathāmlādhyuṣitā sirāṇāṃ utpātaharṣāvapi sarvvabhāgau |
prāyena sarva nayanāmayās tu bhavanty
abhiṣyandanimittamūlāḥ |
tasmād abhiṣyandamayomānam upakuryadām etāśu hitāya dhīmān ||
tasmād abhiṣyandamayomānam upakuryadām etāśu hitāya dhīmān ||
nistodanastambhanaromaharṣa
saṃharṣapārūṣyaśirobhighātāḥ |
viśuṣkabhāvā śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti ||
viśuṣkabhāvā śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti ||
dāhaprapākau śiśirābhinandau dhūmāyanam vāpyasamuchrayaś ca |
uṣṇāśrutāpītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti ||
uṣṇāśrutāpītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti ||
tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ samantād api
lohitāś ca |
pittasya liṅgāni ca kīrtitāni raktābhipanne nayane bhavanti ||
pittasya liṅgāni ca kīrtitāni raktābhipanne nayane bhavanti ||
uṣṇābhinandā gurūtākṣiśophāḥ | kaṇḍupadehāvati
śītatā ca |
śrāvāvaḥ piccila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti ||
śrāvāvaḥ piccila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti ||
vṛddhair etairabhiṣyandair narāṇāmakriyavatāṃ |
tāvantyastvadhirogāḥ syūrnayane tīvravedanāḥ ||
tāvantyastvadhirogāḥ syūrnayane tīvravedanāḥ ||
utpāṭyate bhṛśaṃ ca
kuryasya nirmarthyate tathā |
śirasordhañ ca tam vidyādadhimanthaḥ svalakṣaṇaiḥ ||
śirasordhañ ca tam vidyādadhimanthaḥ svalakṣaṇaiḥ ||
hanyādṛṣṭiśślaiṣmikaḥ saptarātrāt |
tathraktajāḥ pañcarātrāt |
ṣaḍrātrādvaāvātikā vai nihanyātmithyācārātpaittikaḥ sadya eva ||
ṣaḍrātrādvaāvātikā vai nihanyātmithyācārātpaittikaḥ sadya eva ||
kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumvarasannibhaḥ
|
saṃrambhī dadyate yas tu sokṣi pākaḥ saśophajaḥ ||
śophahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśophaje |
upekṣaṇadakṣi yadābhimantho vātātmakaḥ syandayati prasahyaḥ | rūjābhir ūgrābhir asādhya eṣa hatābhimanthaḥ kila nāma rogaḥ ||
upekṣaṇadakṣi yadābhimantho vātātmakaḥ syandayati prasahyaḥ | rūjābhir ūgrābhir asādhya eṣa hatābhimanthaḥ kila nāma rogaḥ ||
pakṣmadvayekṣibhruvamāśritas tu yadānilaḥ
sañcarati praduṣṭaḥ
paryāyateś cāpi rūjākaroti | taṃ paryayaṃ vātakṛtamvadanti ||
paryāyateś cāpi rūjākaroti | taṃ paryayaṃ vātakṛtamvadanti ||
kūnitaṃ dārūṇarukṣmavartma sandidyate cāviladarśanaṃ yat
|
sudārūṇaṃ yat prativodhane ca śuṣkākṣipākopahaṃ tadakṣi ||
sudārūṇaṃ yat prativodhane ca śuṣkākṣipākopahaṃ tadakṣi ||
yasyāvaṭūkarṇṇaśirohanūṣu manyāgato vāpyanilonyatho vā |
kuryād rujāṃ vai bhruvi locane vātamanyato tamudāharanti ||
kuryād rujāṃ vai bhruvi locane vātamanyato tamudāharanti ||
amlena bhuktena vidā…digital-image 160vvā pakvāyate sarvata eva netraṃ |
śophānvitaṃ lohitakaṃ sadāhasentadamlādhyuṣitam vadanti ||
śophānvitaṃ lohitakaṃ sadāhasentadamlādhyuṣitam vadanti ||
avedanā vāpi savedanā vā yasyākṣirājyobhibhavanti tāmrāḥ
|
muhurvirajyanti ca tāḥ satādṛgvyādhiḥ śirotpāta iti pradiṣṭaḥ ||
muhurvirajyanti ca tāḥ satādṛgvyādhiḥ śirotpāta iti pradiṣṭaḥ ||
mohāt sirotpāta upekṣitas tu jāyeta rogas tu
sirāpra… |
tatrāśramacchaṃ sravati pragāḍhaṃ tathā na śakrotyabhivīkṣituṃ ceti || 0 ||
tatrāśramacchaṃ sravati pragāḍhaṃ tathā na śakrotyabhivīkṣituṃ ceti || 0 ||
śālākye
folio 160v
athāto dṛṣṭigatarogavijñānīyaṃ vyāvyāvyākhyāsyāmaḥ |
masūradalamātran tu pañcabhūtaprasādajāṃ| |
khadyotavisphuliṅgābhāsiddhāṃ tejobhir avyayaiḥ ||
khadyotavisphuliṅgābhāsiddhāṃ tejobhir avyayaiḥ ||
āvṛtāmpaṭalenokṣṇorvāhyena vivarākṛtiṃ | |
śītasātmyāṃ nṛṇāṃ hanti māhurnayanacintakāḥ |
śītasātmyāṃ nṛṇāṃ hanti māhurnayanacintakāḥ |
rogāṃstadāśrayāṃ ghorāṃ ṣaṭ vā pracakṣate |
paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇaṃ |
paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇaṃ |
sirābhir abhisamprāpya vigulaibhyantare
bhṛśaṃ |
prathame paṭale yasya rogādṛṣṭaṃ vyavasthitāḥ ||
prathame paṭale yasya rogādṛṣṭaṃ vyavasthitāḥ ||
avyaktāni sa rūpāṇi kadācidatha paśyati ||
dṛṣṭir bhṛśamvihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate ||
dṛṣṭir bhṛśamvihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate ||
makṣikāṃ maśakāṃś cāpi jālakāni ca paśyati |
maśulāni patākāṃś ca marīcyaḥ kuṇḍalāni ca |
maśulāni patākāṃś ca marīcyaḥ kuṇḍalāni ca |
paripākāṃś ca vividhāṃ varṣamabhrāstamānsi ca |
dūrasthānyapi rūpāṇi manyate ca samīpataḥ |
dūrasthānyapi rūpāṇi manyate ca samīpataḥ |
samīpasthāni dūre ca dṛṣṭerdarśanavibhramāt |
yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati |
yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati |
ūrdhvam paśyati nādhastāṃ tṛtīyam patalaṃ gate ||
mahānapi ca rūpāṇi cchāditānīvacāmvaraiḥ |
mahānapi ca rūpāṇi cchāditānīvacāmvaraiḥ |
karṇanāsākṣi hīnāni vikṛtānīvapaśyati |
yathādoṣañ ca rajyetardṛṣṭirdoṣe valīyasi |
yathādoṣañ ca rajyetardṛṣṭirdoṣe valīyasi |
adhasthe ca samīpasthaṃ dūrasthañ
coparisthitaḥ |
pārśvasthe ca tathā doṣe pārśvasthāni ca paśyati |
pārśvasthe ca tathā doṣe pārśvasthāni ca paśyati |
samantāt tu sthite doṣe saṃkulāni prapaśyati |
dṛṣṭimadhyesthi te doṣe saha ñ ca paśyati |
dṛṣṭimadhyesthi te doṣe saha ñ ca paśyati |
dvidhāśrite dvidhā paśyed vahudhā cānavasthite |
doṣe dṛṣṭāśrite tiyagekaṃ vai samyate dvidhā |
timirākhya sa vai doṣaś ca caturtha paṭalṃ gataṃḥ |
doṣe dṛṣṭāśrite tiyagekaṃ vai samyate dvidhā |
timirākhya sa vai doṣaś ca caturtha paṭalṃ gataṃḥ |
ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiliṅganāśamataḥ paraṃ |
asminnapi na te na mobhūte nātirūḍhe mahāgada |
asminnapi na te na mobhūte nātirūḍhe mahāgada |
candrādityau sanakṣatrāvantarikṣe ca vidyutaḥ |
nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni ca paśyati |
nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni ca paśyati |
sa eva liṃganāśas tu nīlikākācasaṃjñitaḥ |
vātena cāpi rūpāṇi bhramantīvahi paśyati |
vātena cāpi rūpāṇi bhramantīvahi paśyati |
āvilānyadigital-image 161rrūṇābhāni
vyāviddhānīva pārśvataḥ ||
pittenādityakhadyotaśakracāpatāśakra cāpataḍiḍguṇāṃ |
pittenādityakhadyotaśakracāpatāśakra cāpataḍiḍguṇāṃ |
nṛtyantaś caiva śikhinaḥ sarvaṃ kṛṣtaś ca paśyati |
kaphenāñ bhojahārendraśaṃkhāmvumivatārakāḥ |
kaphenāñ bhojahārendraśaṃkhāmvumivatārakāḥ |
paśyanta iva rūpāṇi sigdhāni ca himāni ca |
paśyed raktāni raktena tamāṃsi vividhāni ca ||
sasitāny a…kṛṣṭāni
pītāny api ca mānavaḥ |
sannipātena citrāṇi viplatānīva paśyati ||
vahudhā vā dvidhā vāpi sarvāṇyeva samantataḥ |
hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṃṣyapi ca bhūyaśaḥ |
hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṃṣyapi ca bhūyaśaḥ |
pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrcchitaṃ sūryatejasā
|
pitā diśastathānyo vā ravīniva ca paśyati |
pitā diśastathānyo vā ravīniva ca paśyati |
vikīryamāṇaṃ khadyotāṃ kṣāṃ teḥjāṃsi
cottaraṃ |
vakṣāmi ṣaḍvidhaṃ rāgairliṅganāśamataḥ paraṃ ||
vakṣāmi ṣaḍvidhaṃ rāgairliṅganāśamataḥ paraṃ ||
rāgorūṇe mārutajaḥ pradiṣṭāmlī ca nīlaś ca
tathaiva pittāt |
kaphāt sitaḥ śoṇitajaḥ saraktaḥ samasta doṣaprabhavas tu citraḥ |
kaphāt sitaḥ śoṇitajaḥ saraktaḥ samasta doṣaprabhavas tu citraḥ |
arūṇammaṇdalaṃ dṛṣṭāsthūlakācorūṇas tu saḥ |
parimlāyini roge syāmlāyīpañcamaṇḍalaṃ |
parimlāyini roge syāmlāyīpañcamaṇḍalaṃ |
doṣakṣayāt svayaṃ tatra kadācin syāt tu darśanaṃ |
arūṇaṃ maṇḍalaṃ vātāt cañcalam parūṣan tathā ||
arūṇaṃ maṇḍalaṃ vātāt cañcalam parūṣan tathā ||
pittato maṇḍalaṃ nīlaṃ kāṃsyābhañ vā sapītakaṃ |
śleṣmaṇā vahulaṃ snigdhāṃ śaṃkha kṣīrendupāṇḍuraṃ |
śleṣmaṇā vahulaṃ snigdhāṃ śaṃkha kṣīrendupāṇḍuraṃ |
calaḥ padmapalāśasthaḥ śuklo vindur ivāmbhasaḥ |
mṛdyamāne ca nayane ca
nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati |
pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakaṃ |
pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakaṃ |
dṛṣṭirāgo bhavec citro liṃganāśe tridoṣaje |
yathāsvaṃ doṣaliṃgāni sarveṣveva bhavanti hi ||
yathāsvaṃ doṣaliṃgāni sarveṣveva bhavanti hi ||
tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena
cānyastvatha dhūmadarśī |
yo hrasvajātyo nakulāndhatā ca gambhīrasaṃjñā ca
tathaiva dṛṣṭiḥ |
ṣaḍliṅganāśo viṣame ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ
ṣaḍeva caiva ||
pittena duṣṭena yutā tu dṛṣṭiḥ pītā
bhavedyasya narasya kiñcit |
pītāni rūpāṇi ca manyate yaḥ savai raraḥ
pittavidagdhadṛṣṭiḥ ||
prāpte tṛtīyaṃ paṭalan tu doṣe divā na paśyen niśi vekṣate saḥ ||
prāpte tṛtīyaṃ paṭalan tu doṣe divā na paśyen niśi vekṣate saḥ ||
tathā naraḥ śledigital-image 161vṣmavidagdhadṛṣṭis tāny eva śuklāni hamanyate tu |
triṣu sthito yaḥ paṭaleṣu doṣo naktāndhyam
āpādayati prasahyaṃ |
divā sa sūryānugṛhītadṛṣṭiḥ paśyet tu rūpāṇi kaphālpabhāvāt ||
divā sa sūryānugṛhītadṛṣṭiḥ paśyet tu rūpāṇi kaphālpabhāvāt ||
śokajvarāyāsaśirobhitāpairabhyāhatā yasya
narasya dṛṣṭiḥ ||
dhūmārn sa vaipaśyati sarvvabhāvāṃstan dhūmadarśīti vadanti rogaṃ ||
dhūmārn sa vaipaśyati sarvvabhāvāṃstan dhūmadarśīti vadanti rogaṃ ||
yo hrasvajātyo divaseṣu kṛcchrādhhrasvāṇi rūpāṇi ca tena paśyet |
vidyotate yasya narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat |
vidyotate yasya narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat |
citrāṇi rūpāṇi divāsu paśyet sa vai vikāro
nakulāndhyasaṃjñaḥ ||
dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṃkucyatebhyantarataś ca yāni |
dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṃkucyatebhyantarataś ca yāni |
rujavagāḍhañ ca tam akṣirogaṃ gambhīriketi
pravadanti tajjñāḥ ||
vāhau punar vā vihayau pradiṣṭau nimittataś cāpy animittataś ca |
vāhau punar vā vihayau pradiṣṭau nimittataś cāpy animittataś ca |
nimittajās tatra manobhitāj jñeyas tv
abhiṣyantanidarśanam saḥ || surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca
bhāskarasya ||
hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya
saliṅganāśastvanimittasaṃjñaḥ |
tatrākṣi vispaṣṭaṃ mivābhi bhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ ||
tatrākṣi vispaṣṭaṃ mivābhi bhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ ||
ityete nayanagatā maye harogānirdiṣṭāḥ
pṛthagiha ṣaṭ vā saptatiś ca |
teṣāṃ ye pṛthagapṛthak va spaṣṭārthaśṛṇuta cikitsitaṃ yathāvad iti || ❈ ||
teṣāṃ ye pṛthagapṛthak va spaṣṭārthaśṛṇuta cikitsitaṃ yathāvad iti || ❈ ||
śālākye ||
folio 161v
athātaś cikitsāpravibhāgī vyā
vyākhyāsyāmaḥ |
ṣaṭ saptatir yebhihitā vyādhayo nāmalakṣaṇaiḥ |
teṣāñ cikirsitam idaṃ samāsādyās ataḥ śṛṇuḥ ||
teṣāñ cikirsitam idaṃ samāsādyās ataḥ śṛṇuḥ ||
chedyās teṣu daśaikañ ca nava lekhyā bhavanti
hi ||
bhedyāḥ pañca tu rogām syur vyadhyāḥ pañcadaśaiva tu |
bhedyāḥ pañca tu rogām syur vyadhyāḥ pañcadaśaiva tu |
dvādaśāśastrakṛtyāś ca yapyāḥ sapta bhavanti ca |
rogā varjayitavyāḥ syur daśapañca ca jānatā| asādhau ca bhavetāṃ tu yāpyo vāgantu saṃjñitau ||
rogā varjayitavyāḥ syur daśapañca ca jānatā| asādhau ca bhavetāṃ tu yāpyo vāgantu saṃjñitau ||
arśānvitaṃ bhavati vartma tu yasya cārśaḥ | śuklan
tathārvudamatho piḍakāḥ sirājāḥ |
jālaṃ sirājam atha pañcavidhaṃ tathārma chedyā bhavanti saha parvaṇi kāmayena ||
jālaṃ sirājam atha pañcavidhaṃ tathārma chedyā bhavanti saha parvaṇi kāmayena ||
utsaṅginī vahalakardamavartmanī ca śyāvañ ca
yac ca paṭhitaṃ tviha vaddhavartma |
kliṣṭañ ca pothakiyutaṃ khadigital-image 162rlu yat tu vartma kumbhīkinī ca sahaśarkarayā ca lekhyāḥ ||
kliṣṭañ ca pothakiyutaṃ khadigital-image 162rlu yat tu vartma kumbhīkinī ca sahaśarkarayā ca lekhyāḥ ||
śleṣmopanāhalagaṇau tu visañ ca nedyā granthiś ca yaḥ krimikṛto ñjananāmikā ca ||
ādau sirā nigaditās tu prayoge pākau cayo nayanaḥ yavanonyataś ca ||
ādau sirā nigaditās tu prayoge pākau cayo nayanaḥ yavanonyataś ca ||
pūyālasāni… manthasaṃjñā syandāś ca yānty
upaśamanti sirāvyadhaiste |
śuṣkākṣipākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākhyaśukrasahitārjunapiṣṭakena|
śuṣkākṣipākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākhyaśukrasahitārjunapiṣṭakena|
aklinnavartmahutabhugdhvajadarśiśukti praklinnavartmasu
tathaiva valāsasaṃjñāḥ |
āgantunāma ya ytena ca dūṣitāyāṃ dṛṣṭyāṃ na śastrapatanaṃ pravadanti vaidyāḥ ||
āgantunāma ya ytena ca dūṣitāyāṃ dṛṣṭyāṃ na śastrapatanaṃ pravadanti vaidyāḥ ||
sampśyataḥ ṣaḍ api bhitās tu kāvās
te pakṣmakopasayitās tu bhaadanti yāpyāḥ ||
catvāra eva pavanaprabhavās tv asādhyā dvau pittajau kaphanimittaja eka eva | catvāra eva rūdhiraprabhavos tridoṣās tāvanta eva suruṇau ca tathāparau dvāv iti ||
catvāra eva pavanaprabhavās tv asādhyā dvau pittajau kaphanimittaja eka eva | catvāra eva rūdhiraprabhavos tridoṣās tāvanta eva suruṇau ca tathāparau dvāv iti ||
śālākyasthāne || 0 ||
folio 162r
athāto vātābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
purāṇaṃ sarppiṣāsnigdhau syandādhīmanthapīḍitau
|
svedayitvā yathānyāyaṃ sirāvyadham upācaret |
svedayitvā yathānyāyaṃ sirāvyadham upācaret |
sampādayed vastibhiś ca samyak snehaviracitau |
tarpaṇaṃ puṭapākaiś ca dhūmair āścyotanais tathā |
tarpaṇaṃ puṭapākaiś ca dhūmair āścyotanais tathā |
nasyaiḥ snehaparīṣekaiḥ śirovastibhir eva ca |
vātaghnānūpajalajāṃ māṃsāmlaṃkvāthasevanaiḥ |
vātaghnānūpajalajāṃ māṃsāmlaṃkvāthasevanaiḥ |
catuḥ snehaiḥ sukhoṣṇaiś ca tat pītām varatāpanaiḥ |
payobhir veśavāraiś ca pāyasaiḥ sālvaṇais tathā |
payobhir veśavāraiś ca pāyasaiḥ sālvaṇais tathā |
bhiṣak saṃpādayed etām upanāheś ca pūjitaiḥ |
grāmyānūpodakaiḥ snigdhaiḥ rasaiḥ phalarasāyutaiḥ |
grāmyānūpodakaiḥ snigdhaiḥ rasaiḥ phalarasāyutaiḥ |
susaṃskṛtaiḥ payobhiś ca tayor rahāra iṣyate |
bhuktopari piveyātāṃ ghṛtaṃ to ca pipāvanau |
bhuktopari piveyātāṃ ghṛtaṃ to ca pipāvanau |
eraṇḍapallave mūle tvaci vāthaṃ
payaḥ śritaṃ |
kaṇṭhakārāś ca mūlāsyāṃ sukhoṣṭaṃ sevanahitaṃ |
sendhavodīcyamadhukapippalībhir ayo pi vā |
sendhavodīcyamadhukapippalībhir ayo pi vā |
hitamardhodakaṃ seke tathāścyotanam eva ca |
hrīveracakraśāṅgaṣṭhodumvaratvakṣu sādhitaṃ |
hrīveracakraśāṅgaṣṭhodumvaratvakṣu sādhitaṃ |
sāmbhasāpayasājena śūlāścyotanam uttamaṃ ||
madhukaṃ rajanīpathyādevadārūś ca pīṣayet |
madhukaṃ rajanīpathyādevadārūś ca pīṣayet |
ājenapayasā śreṣṭhamabhiṣyane tadañjanaṃ ||
gairikaḥ saindhavaṃ kṛṣṇaṃ nagaraṃ ca yathottaraṃ |
gairikaḥ saindhavaṃ kṛṣṇaṃ nagaraṃ ca yathottaraṃ |
piṣṭaṃ dviraṃśatobhir vā kāñjanam
iṣyate ||
snehāñjanañ cātra hitaṃ vakṣyate tadyathāvidhiḥ |
snehāñjanañ cātra hitaṃ vakṣyate tadyathāvidhiḥ |
rogo yaś cānyatodigital-image 162vvāto yaś
ca mārūtaparyayaḥ |
anenaiva vidhānena bhiṣak tānyapi sādhayet ||
anenaiva vidhānena bhiṣak tānyapi sādhayet ||
pūrvabhaktahitaṃ sarpiḥ kṣīrañcātrātha
bhojayet | vṛkṣādanyāṃ kapittheca pañcamūle mahatyapi|
sakṣīrakarkaṭarase siddhañ cā pivet ghṛtaṃ |
pānam vā hitam atrāhuḥ pakvāś cārtragalāgnikaiḥ |
pānam vā hitam atrāhuḥ pakvāś cārtragalāgnikaiḥ |
sakṣīraṃ meṣaśṛṃgāś ca sarpirvīratarepi ca |
saindhavaṃ dārūśuṇṭhī ca mātuluṅgaraso ghṛtaṃ |
saindhavaṃ dārūśuṇṭhī ca mātuluṅgaraso ghṛtaṃ |
stanyodakāvaṃ karttavyaṃ śuṣkapāke
tadañjanaṃ |
pūjitaṃ sarpiṣaś cātra pānamakṣṇoś ca tarpaṇaṃ |
pūjitaṃ sarpiṣaś cātra pānamakṣṇoś ca tarpaṇaṃ |
ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena cānunā |
pariṣekohitaś cātra payaḥ śītaṃ sasaindhavaṃ |
pariṣekohitaś cātra payaḥ śītaṃ sasaindhavaṃ |
rajanādārūsiddham vā sendhavena sāmāyutaṃ |
sarpiryutam stanya dhṛṣṭamañjane ca mahauṣadhaṃ |
sarpiryutam stanya dhṛṣṭamañjane ca mahauṣadhaṃ |
vasā vānūpajalajāḥ saindhavena samāyutāḥ |
nāgaronmiśritāḥ kiñcic chuṣkapāke tadañjanaṃ |
nāgaronmiśritāḥ kiñcic chuṣkapāke tadañjanaṃ |
pavanaprabhavā rogā ye kecid dṛṣṭināśanāḥ |
vījenānena matimān steṣu karmaprayojayet iti ||
vījenānena matimān steṣu karmaprayojayet iti ||
śālākye || || 0 ||
folio 162v
athātaḥ pittābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ |
pittasyānde paittike cādhimanthe sirāvyadhaḥ
sraṃsanañ cādhyudāraṃ |
akṣṇo sṛ puṭapākāñjanāni ca kramaḥ sarvaḥ pittavīsarpahā ca ||
akṣṇo sṛ puṭapākāñjanāni ca kramaḥ sarvaḥ pittavīsarpahā ca ||
gundraṃ śāliṃ śaivalaṃ darbhamikṣur nalaṃ lodhraṃ
vetasam padmakañ ca |
drākṣākṣaudraṃ candanañ cotpalañ ca stiyāḥ
stanyarasamikṣāḥ sitā ca |
padmam patraṃ yaṣṭhi sākaṃ haridrāṃ tathānantā cāpi
sambhṛtya sarpiḥ |
siddhaṃ sekatarpaṇo cāñjane ca hitaṃ kṣīraṃ
cā me te dhūmakai |
yojyo vargo vyasta eṣo dvidhā vā ca
sacāpi nasyethāvat |
kriyāḥ sarvāḥ pittaharām ca śastāḥ tryahādūrdhvaṃ kṣīrasarpiś ca nasyaṃ |
kriyāḥ sarvāḥ pittaharām ca śastāḥ tryahādūrdhvaṃ kṣīrasarpiś ca nasyaṃ |
pālāśaṃ syācchoṇitaṃ cāñjanārtham bhavetkāryaṃ
śarkarā kṣaudrayuktaṃ |
rasakriyāṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ pālindyām vā madhuke cāpi kuryāt |
rasakriyāṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ pālindyām vā madhuke cāpi kuryāt |
mustaṃ phenaḥ sāgaraṃ sotpalañ ca krimighnailādhātrivījād rasañ ca |
kāryaṃ cūrṇāñjanārthaṃ raso vā stanyopeto
dhātakīsyandanābhyāṃ |
yoṣitstanya śātakumbhaṃ vighṛṣṭaṃ sitākṣaudre kiṃśukādvāpi puṣpāṃ |
yoṣitstanya śātakumbhaṃ vighṛṣṭaṃ sitākṣaudre kiṃśukādvāpi puṣpāṃ |
lodhraṃ drākṣāṃ śarkarāñcotpalañ striyāḥ stanye
ṣaṣṭisākaṃ kṛtañ ca |
piṣṭvā kṣīre varṇakasya tvacaṃ ca vaijalonmiśrañ candanodūmvarañ ca |
piṣṭvā kṣīre varṇakasya tvacaṃ ca vaijalonmiśrañ candanodūmvarañ ca |
kṣaumāvardham pathyamāścyotane vā |
ghṛtabhṛṣṭaṃ yaṣṭisāhvaṃ salodhraṃ |
toyonmiśraṃ kārśamarīdhātripathyāstathaivāḥ kaṭphalañ cāmvunaiva |
toyonmiśraṃ kārśamarīdhātripathyāstathaivāḥ kaṭphalañ cāmvunaiva |
eṣā kriyāmlākhyurṣitasaśuktau kāryā digital-image 162v
sarvāvyapavarjyaḥ sirāṇāṃ |
sarpiḥ peyaṃ traiphalaṃ tailvakam vā peyaṃ vā
kevalaṃ yat purāṇaṃ |
doṣe kṛtes tu krikayām adhastāc chītair dravyair añjanān yasya kuryāt |
doṣe kṛtes tu krikayām adhastāc chītair dravyair añjanān yasya kuryāt |
vaidūryam vā sphāṭikaṃ vidrumañ ca muktāṃ śaṃkhaṃ
cāñjanaṃ cāñcanañ ca |
sa candanaṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ śuktiṃ hanyād añje naitad āśuḥ |
sa candanaṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ śuktiṃ hanyād añje naitad āśuḥ |
ghṛtaṃ pived dhūmadarśī naras tu
vidhiṃ kuryāt pittaharañ ca sarvam iti ||
vidhiṃ kuryāt pittaharañ ca sarvam iti ||
aupadravaṃ sandhigataṃ vartmaśuklagataṃ tathā |
kṛṣṇagataṃ sarvvagataṃ dṛṣṭirogam athāparaṃ ||
kṛṣṇagataṃ sarvvagataṃ dṛṣṭirogam athāparaṃ ||
cikitsāpravibhāñ ca vātābhiṣyandapittakai |
śālākyakāśirājena proktaṃ vai prathamodaśa ||
śālākyakāśirājena proktaṃ vai prathamodaśa ||
śālākye || ❈ ||
folio 163r
athātaḥ śleṣmābhiṣyandapratiṣedham vyā
vyākhyāsyāmaḥ |
syandādhimanthaikaphajau jayet śiroṇām atha
mokṣaṇena |
svedāvapīḍāñjanasya dhūmaitathai tīkṣṇaiḥ kavaḍagrahaiś ca |
svedāvapīḍāñjanasya dhūmaitathai tīkṣṇaiḥ kavaḍagrahaiś ca |
uṣṇais tathāścyotanasamvidhānais tathaiva rukṣaiḥ
puṭapākayogaiḥ | tryahāṃ tryahā ccāpy apatarpaṇānte tau prātar
annaṃ hitam āpnuyātāṃ |
phaṇijjhakosphutakapitthavilveṣa dhattūrapīlūsurasārkabhāgoḥ |
svedam vidadhyād athavātralepaṃ varhiṣṭhaśuṇṭhīsuradārukuṣṭhaiḥ |
svedam vidadhyād athavātralepaṃ varhiṣṭhaśuṇṭhīsuradārukuṣṭhaiḥ |
sindhūprasutaṃ
triphalāmadhukaprapauṇḍarīkāñjanatutthatāmraiḥ |
vartmyāñjane syur jalasamprapiṣṭhā pathyā haridrā maricāñ
janair vā
trīṇyupaṇāni triphalā haridrām viḍaṃgasārañ ca samāni ca syuḥ |
trīṇyupaṇāni triphalā haridrām viḍaṃgasārañ ca samāni ca syuḥ |
varhiṣṭhakuṣṭhesuradārūṇaśaṃkhapāṭhānakhavyoṣamanaḥ śilā ca |
mūrvvāś ca jāśyā mūkulāni cāpi piṣṭhvāmvunaitāni bhiṣagvidadhyāt |
mūrvvāś ca jāśyā mūkulāni cāpi piṣṭhvāmvunaitāni bhiṣagvidadhyāt |
phalaṃ prakīryātvathavāpiśigrāḥ puṣpañca tulyaṃ
vṛhadarśanasya |
rasāñjanañ candanasaindhavañ ca manaḥśilāle laśunañ ca tulyaṃ |
rasāñjanañ candanasaindhavañ ca manaḥśilāle laśunañ ca tulyaṃ |
piṣṭhvātha varttī vidadhīta samyag na detu dhīmāṃ
kaphajeñjanārthaṃ |
roge valāsagrathitentujānḥ tu kuryād idaṃ syāt praviśāṣyadehaḥ |
roge valāsagrathitentujānḥ tu kuryād idaṃ syāt praviśāṣyadehaḥ |
nīlāṃ yavānājapayonnupītāṃ saṃśādhya saṃśoṣya
tato nūdahya |
takṣārakalyena ca bhasmadhīmāṃ pakvam
vidadhyādathaveśūnāḍyāṃ |
etadvalāsagrathiteñjanaṃ syāt kalpas tatthaivaiṣaphaliñjakeṣu |
etadvalāsagrathiteñjanaṃ syāt kalpas tatthaivaiṣaphaliñjakeṣu |
mahauṣadhaṃ māgadhikāś ca mukhyāṃ
sasandhavaṃ yat maricañ ca śuṣkaṃ |
tatmātuluṅgasya rasena piṣṭaṃ netrāñjanaṃ piṣṭakamāśu hanyāt |
tatmātuluṅgasya rasena piṣṭaṃ netrāñjanaṃ piṣṭakamāśu hanyāt |
phaler vṛhatyā magadhodbhavānāṃ kalkaṃ niravāt vāt
phalapākasīndhya
śrotojayuktaṃ tata uddhṛtaṃ syāt tadvātra pathyaṃ vidhireṣa cāpi ||
śrotojayuktaṃ tata uddhṛtaṃ syāt tadvātra pathyaṃ vidhireṣa cāpi ||
vārtākiśigrumṛgaja paṭolakirātatiktāmalakīphaleṣu ||
digital-image 163vkāsīsasāmudrarasāñjanāni jātyās tathā kṣārakam eva cāpi |
digital-image 163vkāsīsasāmudrarasāñjanāni jātyās tathā kṣārakam eva cāpi |
paklinnavartmany upadiśyet etu yogāñjanaṃ tan
madhunā vighṛṣṭaṃ |
nādeyamagryalavalañ ca śuklaṃ nepālajātāñ ca samāsatas tu |
nādeyamagryalavalañ ca śuklaṃ nepālajātāñ ca samāsatas tu |
samātuluṃgādrasa eṣayogaḥ kaṇḍun nihanyāt
sakṛdañjanena ||
saśṛṅgaveraṃ suradārū mukhyaṃ sindhuprasūtaṃ mukulañ ca jātyāḥ |
saśṛṅgaveraṃ suradārū mukhyaṃ sindhuprasūtaṃ mukulañ ca jātyāḥ |
surāsupiṣṭaṃ svidamañjanan tu kaṇḍvāñ ca śophe ca hitaṃ vadanti |
syandādhimanthakramam ācarec ca sarveṣu caiteṣu sadā pramatta iti ||
syandādhimanthakramam ācarec ca sarveṣu caiteṣu sadā pramatta iti ||
śālākye lṛ || 0 ||
folio 163v
athāto raktābhiṣyandapratiṣeḍhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
manthasyandausirotpātaṃ sirāharṣañ ca raktajaṃ
|
ekenaiva vidhānena cikitsec caturo gadāṃ |
ekenaiva vidhānena cikitsec caturo gadāṃ |
vyādhyartāś caturopyatāṃ snigdhāṃ kombhena
sarppiṣā |
rasairūdārair athavā sirāmokṣeṇa yojayet |
rasairūdārair athavā sirāmokṣeṇa yojayet |
viriktānām pragāḍhañ ca sirānyeṣām viśodhayet
|
vairecanikasiddhena sitāyuktena sarpiṣā |
vairecanikasiddhena sitāyuktena sarpiṣā |
tataḥ pradehām pariṣecanāni tasyāni dhūmāni
yathā svam eva |
āścyotanābhyañjana tarpaśāni svigdhāṃś ca kāryān puṭapākayogāṃ |
āścyotanābhyañjana tarpaśāni svigdhāṃś ca kāryān puṭapākayogāṃ |
rujāyāñ cāpyarbhṛśaṃ svedās tu mṛdavo hitāḥ |
akṣṇor api samantāc ca pātanan tu jalaukasāṃ |
akṣṇor api samantāc ca pātanan tu jalaukasāṃ |
ghṛtasya mahatī mātrā pītā cārti niyacchati |
pitābhiṣyandaśamano gaṇam cāṣpyupayāditaḥ |
pitābhiṣyandaśamano gaṇam cāṣpyupayāditaḥ |
kaserumadhukānāñ ca cūrṇamamvarasamvṛtaṃ |
stanyamapsvāntarikṣāsu hitamāścyotanaṃ sadā |
stanyamapsvāntarikṣāsu hitamāścyotanaṃ sadā |
śrīparṇīpāṭalīdhātrī dhātakīvilvakārjunāt |
puṣpāṇyatha vṛhatyau ca vimvīloṭāś ca tulyaśaḥ |
puṣpāṇyatha vṛhatyau ca vimvīloṭāś ca tulyaśaḥ |
mañjiṣṭhā cāpi madhunā piṣṭvā cakṣurasena vā
|
rudhirasyandaśāntyarthametadañjanam iṣyate |
rudhirasyandaśāntyarthametadañjanam iṣyate |
candanan tugarampatraṃ śilājatu sakuṅkumaṃ |
rajastāmramayaṃ tutthaṃ nimvakāśī samañjanaṃ |
rajastāmramayaṃ tutthaṃ nimvakāśī samañjanaṃ |
trapu kāsaṃ malaś cāpi piṣṭvā puṣparasena tu
|
vidvudāyāṃ kṛtā vartyaḥ pūjitaś cāñjane tu tāḥ |
vidvudāyāṃ kṛtā vartyaḥ pūjitaś cāñjane tu tāḥ |
sarpiḥ kṣaudraṃ cāñjanaṃ syāt sirotpātasya
bheṣajaṃ |
tadvat saindhavakāsīsaṃ stanyayuktaṃ tu pūjitaṃ ||
tadvat saindhavakāsīsaṃ stanyayuktaṃ tu pūjitaṃ ||
madhunā śaṃkhanepālī tutthadārvyaḥ sasaindhavā |
rasaḥ śirīṣa puṣpādvā surāmaricamākṣikaiḥ |
rasaḥ śirīṣa puṣpādvā surāmaricamākṣikaiḥ |
yuktātha madhunā vāpi gairiko hitasañjanaṃ ||
śirāharṣañjanaṃ kuryāt phāṇitaṃ madhusaindhavaṃ |
śirāharṣañjanaṃ kuryāt phāṇitaṃ madhusaindhavaṃ |
madhunā tārkṣyajaṃ śailam vā kāsīsam vā
sasaindhavaṃ |
vetamāmlaṃ stanyayuktaṃ kāsīsam vā sasaindhavaṃ |
vetamāmlaṃ stanyayuktaṃ kāsīsam vā sasaindhavaṃ |
paittikān tu vidhiṃ kuryād kṛtsnaṃ arjunaśāntaye ||
sitekṣu madhukakṣedra dārvvīstanyaiḥ sasandhavaiḥ |
sitekṣu madhukakṣedra dārvvīstanyaiḥ sasandhavaiḥ |
sekāñjanañ cātra hitamamlairāścyotanais tathā |
sidigital-image 164rtāmadhukakaṭvāṅgamastukṣaudrāmlasaindhavaiḥ |
sidigital-image 164rtāmadhukakaṭvāṅgamastukṣaudrāmlasaindhavaiḥ |
vījapūrakako lāmladābhimāmlaiś ca yuktitaḥ |
ekaśo vā dviśo vāpi yojitam vā tribhis tribhiḥ |
ekaśo vā dviśo vāpi yojitam vā tribhis tribhiḥ |
sphaṭikaṃ kuṃkumaṃ śaṃkhā madhukaṃ madhu cāpi hi |
śaṃkhakṣaudrasitāyuktaḥ sāmudra phena eva ca |
śaṃkhakṣaudrasitāyuktaḥ sāmudra phena eva ca |
dvāvetau vihitau yogāvañjanārjunanāśanau ||
saindhavakṣaudrakatakaṃ sakṣaudram vā rasāñjanaṃ |
saindhavakṣaudrakatakaṃ sakṣaudram vā rasāñjanaṃ |
kāsīsam madhunā cāpi yojyamatrāñjane sadā |
lohacūrṇṇāni sarvāṇi dhātavo lavaṇāni ca |
lohacūrṇṇāni sarvāṇi dhātavo lavaṇāni ca |
ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi gaṇāś cāpy upapāditaḥ |
kukkuṭāśukapālāni lasunaṃ kaṭuka trikaṃ |
kukkuṭāśukapālāni lasunaṃ kaṭuka trikaṃ |
karañjavījamelā ca lekhanīyāñjanaṃ smṛtaṃ ||
raktaprasādanavatā pūṭapākena sādhitā |
raktaprasādanavatā pūṭapākena sādhitā |
sampāditasya vidhnā kṛtsnena syandaghātinā |
anenāpācarec cukramavraṇaṃ kuśalo bhiṣak |
anenāpācarec cukramavraṇaṃ kuśalo bhiṣak |
uttānam vā vagāḍham vā karṣayec cāpi savraṇaṃ |
śirīṣavījamaricapippalīsaindhavair api |
śirīṣavījamaricapippalīsaindhavair api |
śukrapragharṣaṇaṃ kārya madhunā saindhave na
tu |
kuryād añjanayogā vā samyak ślokārdhikāvimau |
śaṃkhakolāstikanaka drākṣāmadhukamākṣikaiḥ |
sūrādantyārṇavamalaiḥ śirīṣakusumena ca |
sūrādantyārṇavamalaiḥ śirīṣakusumena ca |
kṣārāñjanaṃ vā vitared valāsagrathitāpahaṃ |
mudgām vā nistuṣāṃ piṣṭvā śaṃkhakṣaudrasitāyutāṃ |
mudgām vā nistuṣāṃ piṣṭvā śaṃkhakṣaudrasitāyutāṃ |
madhukasāraṃ madhunā yojayed cāñjane sadā |
vibhītakāsthimajjā vā sakṣaudrā śukraśāntaye ||
vibhītakāsthimajjā vā sakṣaudrā śukraśāntaye ||
śaṃkhāsynta madhudākṣā mayūtakatakāni vā |
vaṃśajārūṣkarau tālaṃ nālikerañ ca ta d dahet |
kṣāravan śrāvayec cūrṇṇaṃ karabhātu bhāvayet |
kṣāravan śrāvayec cūrṇṇaṃ karabhātu bhāvayet |
vahuśoñjanayetatsyācchukravaivarṇṇanāśanaṃ |
saśophaś cāpyaśophañ ca dvau pākau yau
prakīrtitau |
śārīrā hitās tatra vida sirām bhiṣak |
śārīrā hitās tatra vida sirām bhiṣak |
sekāścyotananasyāni puṭapākāñś ca yojayet |
sarvataś cāpyaśuddhasya kartavyam idamajanaṃ |
sarvataś cāpyaśuddhasya kartavyam idamajanaṃ |
tāmrapātrasthitam māṃsaṃ sarpiḥ saindhavasaṃyutaṃ |
maireyam vā vidhātavyaṃdadhyuttarakam eva vā |
maireyam vā vidhātavyaṃdadhyuttarakam eva vā |
ghṛtāṃ kāṃsamalopetāṃ stanyam vāpiṃ
sasandhavaṃ |
madhūkasāram madhunā tulyāṃśaṃ gairikena vā |
madhūkasāram madhunā tulyāṃśaṃ gairikena vā |
sarpiḥ saindhavatāmrāṇi yoṣitstanyayutāni vā
|
dāḍimairāvatāśmantakolāmlamadhusaindhavaiḥ | rasakriyām vā vipacet samyak pākajighāṃsayā |
dāḍimairāvatāśmantakolāmlamadhusaindhavaiḥ | rasakriyām vā vipacet samyak pākajighāṃsayā |
māsasaindhavasaṃyuktaṃ sthitaṃ sarpiṣi nāgaraṃ ||
digital-image 164vāścyotanāñjane yojyāmavalākṣīrasaṃyutaṃ ||
digital-image 164vāścyotanāñjane yojyāmavalākṣīrasaṃyutaṃ ||
puṣpaṃ mālatyāḥ saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ sāro
vaiḍaṅgaḥḥ pippalītaṇḍūaś ca |
etat piṣṭvāt kṣaudrayuktyāñjanārthaṃ samya yuktaṃ nirviśaṃkaḥ pradadyāt ||
etat piṣṭvāt kṣaudrayuktyāñjanārthaṃ samya yuktaṃ nirviśaṃkaḥ pradadyāt ||
pūyālase śoṇitamokṣaṇaṃ eva vidhistathaivāpyupanāhanaś ca |
kṛtsno vidhiścekṣaṇapākahantā yathābhidhānaṃ bhiṣajā prayojyāṃ |
kṛtsno vidhiścekṣaṇapākahantā yathābhidhānaṃ bhiṣajā prayojyāṃ |
kāsīsasindhuprabhavājaneś ca hitaṃ bhaved añjanam eva
cātra |
kṣaudrāndvitair ebhir athaiva ca syādanyatra tāmrāyasacūrṇṇayuktaiḥ |
kṣaudrāndvitair ebhir athaiva ca syādanyatra tāmrāyasacūrṇṇayuktaiḥ |
snehādinā samyag upāsya doṣāṃ tṛptiṃ vidhinena yathāsvam
eva |
aklinnavartmānam upakrameta sekāñjanāścyotananasyadhūmaiḥ |
aklinnavartmānam upakrameta sekāñjanāścyotananasyadhūmaiḥ |
mustāharidrāmadhukapriyaṃgu siddhārthalodhrositaśārivābhiḥ |
kṣuṇṇābhir āścyotanam eva kāryam atrāñjanaṃ cāñjanamākṣika syāt ||
kṣuṇṇābhir āścyotanam eva kāryam atrāñjanaṃ cāñjanamākṣika syāt ||
patraṃ phalaṃ cāmalakasya pakvā kriyām vidadhyād
athavāñjanārthaṃ |
vaṃśasya cā mūlena sakriyāṃ tu vartīkṛtāṃ tāmrakapālapakvāṃ |
vaṃśasya cā mūlena sakriyāṃ tu vartīkṛtāṃ tāmrakapālapakvāṃ |
rasakriyāṃ vā viphalāvipakvāṃ palāśapuṣpaiḥ karavīrajair
vā |
piṣṭvān ca jānāṃ payasāmalam vā kāṃsasya dagdhā saha tāntavena |
piṣṭvān ca jānāṃ payasāmalam vā kāṃsasya dagdhā saha tāntavena |
pratyañjanatatmaricairūpetaṃ cūrṇṇatāmrasya sahābhiyuñjyāt |
praklinnavartmāny areta eva yogāḥ prayojyāḥ prasamīkṣya
doṣān iti || ||
śālākye 2 || 0 ||
folio 164v
athāto lekhyarogapratiṣedham adhyāyaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
nava ye lekhyasādhyās tu sāmānyasteṣv asamvidhiḥ |
snigdhavāntaviriktasya nivātātapasaṃsadi |
snigdhavāntaviriktasya nivātātapasaṃsadi |
āptair dṛḍhaṃ gṛhītasya veśmanyutānaśāyinaḥ |
sukhodakaprataptena vāsasā susamāhitaḥ | svedayed vartmanirbhujya
vāmāṅguṣṭhāṅgulisthitaṃ |
vartvyāveś ca ta plotaṃ sasyas
nnaṃ tato likhet |
śastreṇa patrair athavā tato rakte sthite punaḥ |
svedyasaindhavacūrṇṇena pratisāryasukhāmvunā |
prakṣālya siktaṃ haviṣā vraṇavatnsamupācaret |
vyāsatas te tad akhilaṃ vidhānaṃ lekhya vartmaṇi |
nakhasnāyunibhaṃ vartma likhitaṃ samyag iṣyate |
raktamakṣi srave skannaṃ timiraṃ vyādhyanirjayaḥ |
raktamakṣi srave skannaṃ timiraṃ vyādhyanirjayaḥ |
vartmañ ca guru śūnañ ca kaṇḍūharṣopadehavat |
durviriktaṃ vijānīyād atat sinnaṃ punar
likhet |
vyāvartatevartma yadā pakṣṃ cāpi vimuñcati |
vaddhaśurūktava vaś caiva tadatisrāvitaṃ viduḥ |
vaddhaśurūktava vaś caiva tadatisrāvitaṃ viduḥ |
snehasvedādiriṣṭaṃ syāt kramastatrānilāpahaḥ |
vartmāvavaddhakliṣṭaṃ ca vahalaṃ yac ca kīrtitaṃ |
vartmāvavaddhakliṣṭaṃ ca vahalaṃ yac ca kīrtitaṃ |
potthakīś cāpya vilikhet digital-image 165rpracchayitvāgrataḥ śanaiḥ |
samaṃ likheta manimāñśyāvakardamavartmanī |
samaṃ likheta manimāñśyāvakardamavartmanī |
kubhīkinīṃśarkarāñ ca
tathaivotsañginīma…
dhīmaṃ vikalpya śastreṇa nikhet paścād atandritaḥ |
dhīmaṃ vikalpya śastreṇa nikhet paścād atandritaḥ |
bhaveyar vartmasu ca yāḥ piḍakāḥ kaṭhinā bhṛśaṃ |
hrasvāstāmrāś ca tāḥ pakvā bhindyādbhitvā likhed api |
hrasvāstāmrāś ca tāḥ pakvā bhindyādbhitvā likhed api |
taruṇyo vālpasaṃrambhāḥ piḍakā vāhyavartmajāḥ
|
viditvaitām praśamayet svedālepanaśodhanaiḥ |
viditvaitām praśamayet svedālepanaśodhanaiḥ |
svedayitvā visagranthipakvaṃ tasya nirāśayaṃ |
bhitvāc chidrāṇi śastreṇa saindhavenāvacūrṇayet |
bhitvāc chidrāṇi śastreṇa saindhavenāvacūrṇayet |
kāsīsamārgadhīmuścīnepālyelāyutena tu
|
rocanakṣāratutthāni pippalyaḥ kṣaudram eva ca
|
pratisāraṇam ekaikaṃ bhinne lagaṇa iṣyate |
pratisāraṇam ekaikaṃ bhinne lagaṇa iṣyate |
mahānty atha ca yuñjīta kṣārāgni vidhikovidaḥ
|
rasāñjanamadhubhyān tu bhinnā cāñjanenāmikāṃ |
pratisāyāñjane yuñjyān kriyāṃ lavaṇavarjitāṃ ||
samyak svinne krimigranthau bhinne syāt pratisāraṇaṃ |
samyak svinne krimigranthau bhinne syāt pratisāraṇaṃ |
triphalātuthakāsīsa saindhavaiḥ sarasāñjanaiḥ |
rasakriyāṃ krimigranthai bhinna syāt pratisāraṇaṃ
bhittopanāhaṃ kaphajaṃ pippalīmadhusaindhavaiḥ |
rasakriyāṃ krimigranthai bhinna syāt pratisāraṇaṃ
bhittopanāhaṃ kaphajaṃ pippalīmadhusaindhavaiḥ |
vilikhelmaṃḍalāgreṇa pracchayed vā samantataḥ
|
saṃsnehya patrabhaṅgaiś ca svedayitvā yathāvalaṃ |
saṃsnehya patrabhaṅgaiś ca svedayitvā yathāvalaṃ |
āpākā vidhinoktena pañcabhedyān upācaret |
sarveṣv ateṣu vihitaṃ vidhānaṃ snehapūrvakam iti ||
sarveṣv ateṣu vihitaṃ vidhānaṃ snehapūrvakam iti ||
śālākye 3 || ❈ ||
folio 165r
athātaś chedyorogapratiṣedham vyā ||
snigdhaṃ bhuktavato hy annam upaviṣṭasya yatnataḥ |
saṃroṣayet tu nayanaṃ bhiṣak cūrṇṇaitu lāvaṇaiḥ |
saṃroṣayet tu nayanaṃ bhiṣak cūrṇṇaitu lāvaṇaiḥ |
tataḥ saṃroṣitaṃ tūrṇṇaṃ susvinnaṃ parighaṭṭa |
tatra cāpi valījātaṃ tatrāsya samāhitaḥ |
tatra cāpi valījātaṃ tatrāsya samāhitaḥ |
apāṅgaṃ prekṣamāṇasya lagayed vaḍiśaṃ bhiṣak |
muccudāya matimām va ḍiśaṃ samyag utkṣiyet |
muccudāya matimām va ḍiśaṃ samyag utkṣiyet |
na cocthāpayet ākṣipraṃ kāryam atyāyanan tu tat |
śastrāvādhabhayāc cāsya vartmanī grāhayed dṛḍhaṃ |
śastrāvādhabhayāc cāsya vartmanī grāhayed dṛḍhaṃ |
tataḥ praśithilībhūtaṃ tribhir eva vilamvitaṃ |
ullikhamaṇḍalāgraṇa tīkṣena pariśodhayet |
ullikhamaṇḍalāgraṇa tīkṣena pariśodhayet |
viviktaṃ sarvatas cāpi kṛṣṇāc chuklāc ca maṇḍalāt |
kanīnikam upānīyac chindyānnātikanīnakaṃ |
kanīnikam upānīyac chindyānnātikanīnakaṃ |
caurbhāgasthite māṃse nākṣi vyāpadyaten yathā |
kanīnikavavadhādasraṃndīdī cāpyupajāyate |
kanīnikavavadhādasraṃndīdī cāpyupajāyate |
arma cej jālavac cāpi taddeṣyonmarjjalamvitaṃ
cchidyāc vakreṇaśastreṇa vartamuklāntamāśritaṃ
|
pratisāraṇam akṣṇais tu tataḥ kāryam anantaraṃ |
pratisāraṇam akṣṇais tu tataḥ kāryam anantaraṃ |
yāvatā tasya cūrṇṇena vyoṣasya lavaṇasya ca |
svedayitvā tataś cāpi vandhīyān mat-māṃ bhiṣak |
svedayitvā tataś cāpi vandhīyān mat-māṃ bhiṣak |
doṣartuvalakālajñaḥ snehaṃ datvā yadigital-image 165vthāhitaṃ |
vraṇavat samvidhānañ ca tasya kuryāt tataḥ paraṃ |
vraṇavat samvidhānañ ca tasya kuryāt tataḥ paraṃ |
trahān muktvā ca saṃsvedya paścoc chodhanam
ācaret |
lekhyāñjanaiś copahared armaśeṣaṃ bhaved yadi |
armañ cālpan dadhinibhaṃ nīlaṃ raktamathāpi vā |
dhūmraṃ pratanūyac cācāpi śukravatsamupācaret |
dhūmraṃ pratanūyac cācāpi śukravatsamupācaret |
carmābhaṃ vahalaṃ yas tu snāyumāṃsasamāvṛtaṃ |
chedyam eva tadarmasyāt kṛṣṇamaṇḍalagañ ca yat |
chedyam eva tadarmasyāt kṛṣṇamaṇḍalagañ ca yat |
viśuddhavarṇam akliṣṭaṃ kriyām vakṣigataklamaṃ |
chinnermaṇi bhavet samyagyathāsvamanupadravaṃ ||
chinnermaṇi bhavet samyagyathāsvamanupadravaṃ ||
sirājālaṃ sirā yās tu kaṭhinām ca ca vuddhimān |
ullikhet maṇḍalāgreṇa vaḍiśemavilamvitāṃ |
ullikhet maṇḍalāgreṇa vaḍiśemavilamvitāṃ |
sirā supiḍakā jātāḥ yā na
sidhyanti bheṣajaiḥ |
plavavatmaṇḍalāgreṇa tāsāṃc chedanam iṣyate |
plavavatmaṇḍalāgreṇa tāsāṃc chedanam iṣyate |
rāgayoś caitayoḥ kāryamarmokaṃ pratimāraṇaṃ |
vidhiś cāpi yathādoṣaṃ lekhanadravyasamvṛtaḥ |
vidhiś cāpi yathādoṣaṃ lekhanadravyasamvṛtaḥ |
sirājālavadevātra tataḥ sarvāvidhir hitaḥ |
sandhau prasvedya śastreṇa pravaṇīkām vicakṣaṇaḥ |
uttaretha tribhāge tu vaḍisenavilamviāṃ |
uttaretha tribhāge tu vaḍisenavilamviāṃ |
chidyāttāmavaśātraṃ syādarsrunāḍīn
tatonyarthā |
pratisāraṇamatrāpi kṣaudrasaindhavam iṣyate |
pratisāraṇamatrāpi kṣaudrasaindhavam iṣyate |
lekhanīyāni tīkṣṇāni vyādhiśeṣasya bheṣajaṃ ||
saṃkhaṃ samudraphenañ ca maṇḍukañ ca samudrajaᳵ |
saṃkhaṃ samudraphenañ ca maṇḍukañ ca samudrajaᳵ |
sphaṭīkaṃ kuruvindañ ca pravālāmsattu
kāvṛtāḥ |
vaidūryaṃ puṭākaṃ muktāmayas tāmrarajo pi ca |
vaidūryaṃ puṭākaṃ muktāmayas tāmrarajo pi ca |
samabhāgāni sampiṣya sā ca srotoñjanen tu |
cūrṇāñjanakārayitvā bhājanameṣasṛṅgaje |
cūrṇāñjanakārayitvā bhājanameṣasṛṅgaje |
nivāsyobhayataḥ kālam athāñje satataṃ vudhaḥ |
armāṇi piḍakāṃ hanyāt sirājālañ ca tena vai ||
armāṇi piḍakāṃ hanyāt sirājālañ ca tena vai ||
arśastothā yac ca nāmnā śuṣkārśorvudam
eva ca |
antarvarmāsrayā yet tu vidhānan tasya vakṣyate |
antarvarmāsrayā yet tu vidhānan tasya vakṣyate |
vartmopascedya
nirkudyokṣidya ca yatnataḥ |
maṇḍalāgreṇa tīkṣṇeṇa mūlec chidyād bhiṣak varaiḥ
maṇḍalāgreṇa tīkṣṇeṇa mūlec chidyād bhiṣak varaiḥ
tataḥ pippalikāsisasaindhavaiḥ pratisārayet |
sthite ca rudhire vartmadahet samyakalākayā |
sthite ca rudhire vartmadahet samyakalākayā |
kṣāreṇa vālikhec cāpi vyādhiśeṣam bhaved yādi |
tīkṣṇair ubhayato bhāgais tato doṣam upakṣiyet |
tīkṣṇair ubhayato bhāgais tato doṣam upakṣiyet |
yathādoṣañ ca virared abhiṣyandakriyāvidhiḥ |
śastrakarmaṇyapagate māsañ ca syāt suyantritaḥ ||
śastrakarmaṇyapagate māsañ ca syāt suyantritaḥ ||
śālākya | lādhū || ||
folio 165vIMG_0031.JPG: 7
athātaḥ pakṣmagatarogapratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
yāpyas tu yo vartmabhavo vi…ḥ
pakṣmaprakopobhihitaḥ purastāt |
tatropadiṣtasya narasya carma vartmopariṣṭādanutiryageva |
tatropadiṣtasya narasya carma vartmopariṣṭādanutiryageva |
udbhṛtyaśastreṇa yavapramāṇam vālena
sīvyedbhiṣagapramattaḥ |
datvā tu sarpi…digital-image 166rdhucāpiśeṣaṃ kuryāt kramaṃ yobhihito vraṇeṣu |
datvā tu sarpi…digital-image 166rdhucāpiśeṣaṃ kuryāt kramaṃ yobhihito vraṇeṣu |
bhruvor adhastāt parimucya bhāgau pakṣmāśritaṃ caikamatas tu cchindyāt |
lalāṭadeśe ca nivadhya paṭṭāṃ prāksīvitan tatra parañ ca
vandhet |
sthairyaṃ gate cāpyatha śastramārge vālām vimuñcet kuśalābhikṣya |
sthairyaṃ gate cāpyatha śastramārge vālām vimuñcet kuśalābhikṣya |
evan na cecchāmyati tasya vartma nirbhujya doṣopacitāṃ
valīntu |
tatogninā vā pratisārayītakṣāraṇavātadvimīkṣyadhīraḥ |
tatogninā vā pratisārayītakṣāraṇavātadvimīkṣyadhīraḥ |
chittvā samaṃ cāpy upapakṣmamālāṃ samyag gṛhītvā vaḍiśais tribhis tu |
pathyāphalena pratisārayīta ghṛṣṭena vā tauruvake na samyak |
pathyāphalena pratisārayīta ghṛṣṭena vā tauruvake na samyak |
catvāra ete vidhiyo nihanti pakṣmoparodham pṛthag eva yuktāḥ |
virecanāś cyotananasya dhūmalepāṃjanasneharasākriyāś ceti ||
virecanāś cyotananasya dhūmalepāṃjanasneharasākriyāś ceti ||
śālākye
3 || 0 ||
folio 166r
athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ
vyā |
trayaḥ sādhyās trayo sādhyāḥ ṣaṭ ca yāpyā bhavanti
ha |
rogadṛṣṭigatā nṝṇāṃ teṣu sādhyās trayas traye |
tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ |
rogadṛṣṭigatā nṝṇāṃ teṣu sādhyās trayas traye |
tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ |
dṛṣṭyā pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca |
pittaśleṣmaharaṃ kuryād vidhiṃ śastrakṣatād vinā |
pittaśleṣmaharaṃ kuryād vidhiṃ śastrakṣatād vinā |
nasyasekāñjanālepapuṭapākaiḥ satarpaṇaiḥ ||
ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpis traivṛtam uttare |
ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpis traivṛtam uttare |
tailvakañ cobhayoḥ pathyaṃ kevalaṃ jīrṇṇam eva vā
gairikaḥ saindhavaḥ kṛṣṇā godantasya masīn tathā ||
gairikaḥ saindhavaḥ kṛṣṇā godantasya masīn tathā ||
gomāṃsaṃ maricaṃ vījaṃ sirīṣasya manaḥśilāḥ |
vṛntaṃ kapitthāt madhunā svayaṃguptāphalāni vā |
vṛntaṃ kapitthāt madhunā svayaṃguptāphalāni vā |
ete ñjane tu catvāro yogā syur ubhayor hitāḥ |
kupyakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ |
kupyakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ |
piṣṭair hareṇvāmalakapathyāpippalisaṃyutaiḥ |
kārayed añjanaṃ vaidyaḥ sarpiḥkṣaudrasamāyutaṃ ||
kārayed añjanaṃ vaidyaḥ sarpiḥkṣaudrasamāyutaṃ ||
añjayed vāv api bhiṣak pittasmeṣmavibhāvitau |
hareṇavo mrajambūbhyāṃ puṣpasvarasam eva ca |
hareṇavo mrajambūbhyāṃ puṣpasvarasam eva ca |
ghṛtakṣaudravipakvan tu tat prayojyam
athāñjanaṃ |
nalinotpalakiñjalkagairikā gosakṛdrasaḥ |
nalinotpalakiñjalkagairikā gosakṛdrasaḥ |
guḍikāñjanam etad vā dinarātryandhayor hitaṃ |
rasāñjanaghṛtakṣaudratālīsaṃ svarṇṇagairikaiḥ ||
rasāñjanaghṛtakṣaudratālīsaṃ svarṇṇagairikaiḥ ||
gośakṛdrasasaṃyuktaṃ pittopahatadṛṣṭaye |
sītasauvīrakam vāpi piṣṭvātha rasabhāvitaṃ ||
sītasauvīrakam vāpi piṣṭvātha rasabhāvitaṃ ||
kūrmmapittena matimāṃ digital-image 166vbhāvayed rauhitena vā |
cūrṇāñjanena tu sadā prayojyaḥ pittaśāntaye ||
cūrṇāñjanena tu sadā prayojyaḥ pittaśāntaye ||
kārsmarī puṣpamadhukadārvīlodhrarasāñjanaiḥ |
sakṣaudram añjana taṃdvā hitam atrāñjane sadā ||
sakṣaudram añjana taṃdvā hitam atrāñjane sadā ||
nadīja sāṃkha trikaṭūn tathāñjanaṃ
manaḥśilā dve rajane cayadrasaḥ |
sacandaneyaṃ guḍikāthavāñjane prasasyate vai divaseṣv apasyatāṃ ||
sacandaneyaṃ guḍikāthavāñjane prasasyate vai divaseṣv apasyatāṃ ||
srotojaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ hareṇuñ cāpi
peṣayet |
ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhāñjane hitā ||
ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhāñjane hitā ||
kālānusārivāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ madhukan tathā |
tālīsapatraṃ rajane saṃkhañ caiva yakṛdrase ||
tālīsapatraṃ rajane saṃkhañ caiva yakṛdrase ||
piṣṭvā vartyo thavā tatra chāyāsuṣkā rujāpahā |
manaḥśilābhayāvyoṣaṃ tathā kālānuśārivāṃ ||
manaḥśilābhayāvyoṣaṃ tathā kālānuśārivāṃ ||
samudraphenas ca hitā vartyas chāgapayonvitāḥ
|
gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrasaiḥ pacet ||
gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrasaiḥ pacet ||
kṣaudrāñjanaṃ rase vānyadyakṛtas traiphalena vā |
gomūtrājyārṇavamalaṃ pippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ ||
gomūtrājyārṇavamalaṃ pippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ ||
saindhavopahitaṃ yuñjyān nihitaṃ veṇugahvare |
meṣād yakṛd ghṛtañ cājaṃ pippalīsaidhavaṃ madhuḥ ||
meṣād yakṛd ghṛtañ cājaṃ pippalīsaidhavaṃ madhuḥ ||
rasam āmalakānāñ ca pakvā samyaṅ nidhāpayet |
kosake khādire yadvā hitaṃ kṣaudrāñjanaṃ bhavet ||
kosake khādire yadvā hitaṃ kṣaudrāñjanaṃ bhavet ||
māgadhyajāsthimajjailāyakṛdyuktā hareṇavaḥ ||
yakṛdrasenāñjanam vā śleṣmopahatadṛṣṭaye ||
yakṛdrasenāñjanam vā śleṣmopahatadṛṣṭaye ||
paceta godhāyakṛd antrakalpitaṃ supūritaṃ māgadhikābhir
agninā |
niṣevitaṃ yad yakṛd aṃjanena vā nihanti naktāndhyam asaṃsayaṃ khalu ||
niṣevitaṃ yad yakṛd aṃjanena vā nihanti naktāndhyam asaṃsayaṃ khalu ||
plīhā yakṛc cāpy uvabhakṣayed ve prakalpya
śūlyaṅ ghṛtatailasaṃyute |
bhavanti yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayā hared dhi tatra
kṣatajaṃ sirāvyadhaiḥ ||
virecayec cāpi purāṇasarpiṣā virecanāṅgopahitena bhūtaye ||
virecayec cāpi purāṇasarpiṣā virecanāṅgopahitena bhūtaye ||
payovimisraṃ pavanodbhave hitaṃ vadanti
pañcāṅgulatailam eva tu |
pibed ghṛtaṃ traiphalam eva sodhanaṃ viseṣataḥ soṇitapittarogayoḥ ||
pibed ghṛtaṃ traiphalam eva sodhanaṃ viseṣataḥ soṇitapittarogayoḥ ||
trivṛdvirekaḥ kaphaje prasasyate tridoṣaje
tailasugandhi yatkṛtaṃ |
purāṇasarpir timireṣu sasyate hitaṃ bhaved āyasabhājane sthitaṃ ||
purāṇasarpir timireṣu sasyate hitaṃ bhaved āyasabhājane sthitaṃ ||
hitañ ca vidyāt triphalāghṛtaṃ sadā kṛtañ ca tan
meṣaviṣāṇasañjñayā |
lihet sapāṇaṃ triphalāṃ sucūrṇitāṃ ghṛtapragāḍhān timirāturo naraḥ ||
lihet sapāṇaṃ triphalāṃ sucūrṇitāṃ ghṛtapragāḍhān timirāturo naraḥ ||
kaphābhibhūtaḥ khalu tailasaṃyutāṃ madhupragāḍhām
athavāpi yojayet |
gavāṃ śakṛtkvāthavipakvam uttamaṃ hitan tu tailan timireṣu nasyataḥ ||
gavāṃ śakṛtkvāthavipakvam uttamaṃ hitan tu tailan timireṣu nasyataḥ ||
ghṛtaṃ hitaṃ kevalam eva paittike digital-image 167rtathā tu tailaṃ pavanāsṛgutthite |
tathāsvagandhātivalāvalāśritaṃ nasye tu vāte trivṛtaṃ
prayojayet ||
jalodbhaūpajamāṃsa saṃskṛtāṃ ghṛtam vidheyaṃ payaso yad utthitaṃ ||
jalodbhaūpajamāṃsa saṃskṛtāṃ ghṛtam vidheyaṃ payaso yad utthitaṃ ||
sasaindhava kravyabhujenamāsajā
yutaḥ puṭākhyo madhunā ghṛtena ca |
vasāsvagṛdhroragatāmracūḍajā
madhūkayuktā ca hitā sadāñjane ||
yutaḥ puṭākhyo madhunā ghṛtena ca |
vasāsvagṛdhroragatāmracūḍajā
madhūkayuktā ca hitā sadāñjane ||
tathāñjanaṃ srotasijan niṣevitaṃ
kramād rasakṣīraghṛteṣu yujyate |
sthitaṃ daśāhatrayam etad añjanaṃ
kṛṣṇoragāsye kuśasaṃpraveṣṭite ||
kramād rasakṣīraghṛteṣu yujyate |
sthitaṃ daśāhatrayam etad añjanaṃ
kṛṣṇoragāsye kuśasaṃpraveṣṭite ||
samāgadhīkṣārakasaindhavānvitaṃ
tadāñjanaṃ syāt timire tha rāgiṇi |
subhāvitañ cāpi payas tu yad bhavet
sarpasya kṛṣṇasya mukhena bhūriṇā ||
tadāñjanaṃ syāt timire tha rāgiṇi |
subhāvitañ cāpi payas tu yad bhavet
sarpasya kṛṣṇasya mukhena bhūriṇā ||
ghṛtaṃ hitan tatprabhavan tu paittike
vadanti nasyaṃ madhurauṣadhaṃ sritaṃ |
hitaṃ ca tat tarpaṇam atra samyutaḥ
puṭāhvayo jāṅgalamāṃsajaś ca yaḥ ||
vadanti nasyaṃ madhurauṣadhaṃ sritaṃ |
hitaṃ ca tat tarpaṇam atra samyutaḥ
puṭāhvayo jāṅgalamāṃsajaś ca yaḥ ||
rasāñjanakṣaudrayutā manaḥśilā dravāñjanañ cātra
madhūkasaṃyutam |
samāñjanaṃ vā kanakākarodbhavaṃ supesitaṃ tuttham usanti tadvidaḥ ||
samāñjanaṃ vā kanakākarodbhavaṃ supesitaṃ tuttham usanti tadvidaḥ ||
sameṣasṛṅgāñjanabhāgasammitaḥ saṅkho ñjanāt kācamalaṃ
vyapohati ||
palāsarohītamadhūkajā rasāḥ prayojitā vā madirāgrapesimā |
usīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ paceta nasyaṃ kapharogaśāntaye ||
usīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ paceta nasyaṃ kapharogaśāntaye ||
viḍaṅgapāṭhākiṇihīṅgudītvacaḥ prayojayed dhūmam
uśīram eva ca |
vanaspatikvāthavibhāvitaṃ ghṛtaṃ hitaṃ haridrānalade ca tarpaṇe ||
vanaspatikvāthavibhāvitaṃ ghṛtaṃ hitaṃ haridrānalade ca tarpaṇe ||
samāgadhāsaindhavamākṣikāḍhya vā
sajāṅgala syāt puṭapākam eva ca |
manaḥśilātryūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ
sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyā ||
sajāṅgala syāt puṭapākam eva ca |
manaḥśilātryūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ
sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyā ||
hite ca kāsīsarasāñjanāñjanaṃ vadanti pathyāguḍanāgarair
yutaṃ |
yad añjanam vā vahuśo niṣevitaṃ samūtravarge triphalodake sritaṃ ||
yad añjanam vā vahuśo niṣevitaṃ samūtravarge triphalodake sritaṃ ||
nisācarāsye praṇidhāya cāñjanaṃ nyased vimāsaṃ
salilotthite punaḥ |
madhūkasigroḥ kusumaiḥ samāyutaṃ tad añjanaṃ sarvakṛte prayojayet
madhūkasigroḥ kusumaiḥ samāyutaṃ tad añjanaṃ sarvakṛte prayojayet
kriyās tu sarvās tv athavāpi raktaje hita kramo mlāyini
vāpi pittahā |
doṣānvitasyāpi mukhapralepanaṃ kuryāc ca sarveṣu vidhiṃ samīkṣya tu ||
kramo hitaḥ syandahitaḥ suyojitaḥ sarvveṣv athaiteṣu yathāsvam eva ||
doṣānvitasyāpi mukhapralepanaṃ kuryāc ca sarveṣu vidhiṃ samīkṣya tu ||
kramo hitaḥ syandahitaḥ suyojitaḥ sarvveṣv athaiteṣu yathāsvam eva ||
doṣocchraye
naiva ca viplute gade dravyāṇi nasyādiṣu yojayed bhiṣak
|
punaś ca kalpe ñjanavistaraḥ śubhaḥ pravakṣyate tac ca samīkṣya yojayet ||
punaś ca kalpe ñjanavistaraḥ śubhaḥ pravakṣyate tac ca samīkṣya yojayet ||
ghṛtam purāṇaṃ triphalāṃ satāvarīn tathaiva mudgāmalakaṃ
yavān api |
niṣevamāṇasya hi yatnato bhayaṃ na vidyate vai timirātsu ghorataḥ ||
niṣevamāṇasya hi yatnato bhayaṃ na vidyate vai timirātsu ghorataḥ ||
satāvarīpāyasa eva kevalam tathā kṛto digital-image 167vvāmalakeṣu pāyasaḥ |
prabhūtasarpistriphalodakottaro yavaudano vā timiram vyapohati ||
prabhūtasarpistriphalodakottaro yavaudano vā timiram vyapohati ||
timire rāgiṇi sirā na vyadhyā syur vijānatā |
yantreṇotpīḍito doṣas tathā hanty āsu darsanaṃ ||
yantreṇotpīḍito doṣas tathā hanty āsu darsanaṃ ||
arāgaṃ timiraṃ sādhyam ādyaṃ paṭālam āsritaṃ |
rāgi dvitīye kṛcchreṇa tṛtīye yāpyam ucyate ||
rāgi dvitīye kṛcchreṇa tṛtīye yāpyam ucyate ||
ślaiṣmike liṅganāse tu karma vakṣyāmi siddhaye
|
bhaved vṛddhendvātapatramuktāvarttākṛtiḥ sitaḥ
bhaved vṛddhendvātapatramuktāvarttākṛtiḥ sitaḥ
viṣamo vā tanur madhye rājimān vā vahupradaḥ |
dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ ||
dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ ||
snigdhasvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale |
yantritasyopaviṣṭasya svān nāsāṃ paśyataḥ samaṃ ||
yantritasyopaviṣṭasya svān nāsāṃ paśyataḥ samaṃ ||
matimāñ chuklabhāgau dvau kṛṣṇān muktvā hy apāṅgataḥ
|
nipīḍya nayane samyak chidre daivakṛte tataḥ ||
nipīḍya nayane samyak chidre daivakṛte tataḥ ||
śalākayā tāmramayyā lauhyā vā yavavatkrayā |
madhyapradeśinyaṅguṣṭhasthirahastagṛhītayā |
adakṣiṇaṃ dakṣiṇena hastenetaram anyathā ||
adakṣiṇaṃ dakṣiṇena hastenetaram anyathā ||
vārivindvāgamaḥ samyak chabdas ca vyadhane bhavet |
saṃsicya viddhamātran tu yoṣitstanyena kovidaḥ ||
saṃsicya viddhamātran tu yoṣitstanyena kovidaḥ ||
śalākāgreṇa tu tato nirlikhed dṛṣṭimaṇḍalaṃ |
abādhamānaḥ sanakair nāsām prati nudaṃs tataḥ
abādhamānaḥ sanakair nāsām prati nudaṃs tataḥ
ucchiṅghanāc cāpahared dṛṣṭimaṇḍalagaṃ kaphaṃ
|
styāne doṣe cale cāpi svedayed akṣi vāhyataḥ ||
samyak sūcīm avasthāpya bhaṅgair anilanāśanaiḥ ||
samyak sūcīm avasthāpya bhaṅgair anilanāśanaiḥ ||
evaṃ tv asakye nirhantuṃ doṣe pratyāgate pi vā |
snehādyair upapannasya vidadhīta punar vyadhaṃ ||
athāgramukte ca hari yadā dṛṣṭiḥ prakāsate
|
tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu salākām āharec chanaiḥ ||
sarpiṣābhyajya nayane tataḥ paṭṭena veṣṭayet |
tato gṛhe nirābādhe sayītottānam eva tu ||
tato gṛhe nirābādhe sayītottānam eva tu ||
udgārakāsakṣayathuṣṭhīvanotkampanāni ca |
tatkālan nācared ūrdhvaṃ yantraṇa snehapītavat ||
tatkālan nācared ūrdhvaṃ yantraṇa snehapītavat ||
tryahāt tryahāc ca dhāveta kaṣāyair
anilāpahaiḥ |
vāyor bhayāt tryahād ūrdhvaṃ svedayed akṣi vāhyataḥ ||
vāyor bhayāt tryahād ūrdhvaṃ svedayed akṣi vāhyataḥ ||
daśāham evaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ |
paścāt karma ca seveta laghvannañ caiva mātrayā ||
paścāt karma ca seveta laghvannañ caiva mātrayā ||
pūryate śoṇitasyākṣi sirāmokṣād virocane |
śalākāt karkaśāc chūlaṃ kṛśād doṣapariplavaṃ ||
vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrān tīkṣṇaṃ hiṃsyād anekadhā ||
vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrān tīkṣṇaṃ hiṃsyād anekadhā ||
jalāsrāvaṃ suviṣamāt kriyāsaṅgakarī sthirā |
karoti varjitāṃ doṣais tasmād ebhir hitā bhavet ||
karoti varjitāṃ doṣais tasmād ebhir hitā bhavet ||
aṣṭāṅgulāyatā madhye sūtreṇa pariveṣṭitāḥ |
aṅguṣṭhaparvatulyā tu vaktrayor mukulākṛtiḥ ||
aṅguṣṭhaparvatulyā tu vaktrayor mukulākṛtiḥ ||
tārārī sātakumbhī ca śalākā syād akutsitā |
rāgaśophārvudaṃ coṣo budbudaṃ sūkarādigital-image 168rkṣitā ||
rāgaśophārvudaṃ coṣo budbudaṃ sūkarādigital-image 168rkṣitā ||
adhimanthādayaś cānye rogā syur vyadhadoṣataḥ |
ahitācārato vāpi yathāsvaṃ tān upācaret ||
ahitācārato vāpi yathāsvaṃ tān upācaret ||
rujāsv akṣi tu rāgeṣu bhūyo yogāṃ nibodha me |
gairikaḥ śārivā dūrvvā yavapiṣṭaṃ ghṛtan tathā ||
gairikaḥ śārivā dūrvvā yavapiṣṭaṃ ghṛtan tathā ||
mukhālepaḥ prayojyo yaṃ vedanārāgaśāntaye |
mṛdubhṛṣṭais tilair vāpi siddhārthakasamāyutaiḥ ||
mṛdubhṛṣṭais tilair vāpi siddhārthakasamāyutaiḥ ||
mātuluṅgarasopetaḥ sadyaḥ śarmārthine hitaḥ ||
payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhukair api ||
payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhukair api ||
ajākṣīrāddhitair lepiḥ
sukhoṣṇaḥ pathya ucyate
|
dārupadmakasuṇṭhībhir evam eva kṛto thavā ||
dārupadmakasuṇṭhībhir evam eva kṛto thavā ||
drākṣāmadhukalodhrair vā syād evaṃ
saindhavāyutaiḥ |
lodhraṃ saindhavamṛdvīkāmadhukair vāpy ajāpayaḥ ||
lodhraṃ saindhavamṛdvīkāmadhukair vāpy ajāpayaḥ ||
sritaṃ seke prayoktavyaṃ rujārāgavināsanaṃ |
madhukotpalakuṣṭhair vā drākṣālākṣāsitāyutaiḥ |
madhukotpalakuṣṭhair vā drākṣālākṣāsitāyutaiḥ |
satāvarīpṛthakparṇṇīmustāmadhukapadmakaiḥ |
sasaindhavaiḥ sritaṃ cāpi sukhoṣṇam avacārayet ||
sasaindhavaiḥ sritaṃ cāpi sukhoṣṇam avacārayet ||
vātaghnasiddhe payasi siddhaṃ sarpiś
caturguṇeḥ |
kākolyādipratīvāpaṃ sarvakarmasu cādiśet ||
kākolyādipratīvāpaṃ sarvakarmasu cādiśet ||
sāmyaty evaṃ na cec chūlaṃ snigdhasvinnasya mokṣayet
|
tataḥ sirāṃ dahec cāpi matimāṃ kīrttitaṃ yathā ||
tataḥ sirāṃ dahec cāpi matimāṃ kīrttitaṃ yathā ||
dṛṣṭeḥ prasāde jane śṛṇu me śubhe |
meṣaśṛṅgyās tu puṣpāṇi śirīṣadhavayor api
meṣaśṛṅgyās tu puṣpāṇi śirīṣadhavayor api
jātyās caiva hi tulyāṇi muktā vaiḍūryam eva
ca |
ajākṣīreṇa sampiṣya tāmre saptāham āvapet ||
ajākṣīreṇa sampiṣya tāmre saptāham āvapet ||
varttīs tās tu tataḥ kṛtvā yojayed añjane bhiṣak |
srotojaṃ vidrumaṃ phenaḥ sāgarasya manaḥśilā ||
srotojaṃ vidrumaṃ phenaḥ sāgarasya manaḥśilā ||
maricāni ca tā vartīḥ kārayed vāpi pūrvavat |
dṛṣṭaiḥ sthairyārtham etās tu vidadhyād añjane hitāḥ ||
dṛṣṭaiḥ sthairyārtham etās tu vidadhyād añjane hitāḥ ||
bhūyo vakṣyāmi mukhyāni vistareṇāñjanāni tu |
kalpe nānāprakārāṇi tāny apīha prayojayet || d iti || sālākye || 10 6 ||
kalpe nānāprakārāṇi tāny apīha prayojayet || d iti || sālākye || 10 6 ||
folio 168r
athātaḥ kriyākalpaṃ
vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
sarvaśāstrārthatatvajñas tapodṛṣṭir udāradhīḥ |
vaiśvāmitriṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāṣipatir muniḥ |
vaiśvāmitriṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāṣipatir muniḥ |
tarpaṇam puṭapākaś ca sekā āścyotanāñjane |
tatra tatropadiṣṭāni tedigital-image 168vṣāṃ vyāsaṃ nibodha me |
tatra tatropadiṣṭāni tedigital-image 168vṣāṃ vyāsaṃ nibodha me |
saṃśuddhadehaśiraso jīrṇṇānnasyecchataḥ śubhaṃ |
pūrvāhṇe cāparāhṇe vā kāryam akṣṇos tu tarpanaṃ |
pūrvāhṇe cāparāhṇe vā kāryam akṣṇos tu tarpanaṃ |
vātātaparajohīne veśmany uttānaśāyinaḥ |
ādhārau māṣacūrṇṇena klinnena parimaṇḍalau |
ādhārau māṣacūrṇṇena klinnena parimaṇḍalau |
netrakośasya saṃveśya tv asambādhau dṛḍhau
samau |
pūrayed ghṛtamaṇḍasya niṣarṇṇasya sukhodake |
pūrayed ghṛtamaṇḍasya niṣarṇṇasya sukhodake |
āpakṣmāgrāntataḥ sthāpya pañca ṣaḍvākchatāni
tu |
svasthe kaphe ṣaṭ pitte ṣṭau daśa vāte taduttamaṃ |
svasthe kaphe ṣaṭ pitte ṣṭau daśa vāte taduttamaṃ |
rogasthānaviśeṣeṇa kecit kālaṃ pravakṣate |
yathākramopadiṣṭeṣu trīṇy ekaṃ pañca sapta vā |
yathākramopadiṣṭeṣu trīṇy ekaṃ pañca sapta vā |
daśādṛṣṭyām athāṣṭau vā vākchatāni viśāradāḥ
|
pūrṇṇe cāpāṃgataḥ snehaṃ saṃsrāvyākṣiviśodhayet |
pūrṇṇe cāpāṃgataḥ snehaṃ saṃsrāvyākṣiviśodhayet |
svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ |
yathāsvaṃ dhūmapānena kapham asya viśodhayet |
yathāsvaṃ dhūmapānena kapham asya viśodhayet |
ekāhaṃ vā tryaham vāpi yathādoṣaṃ viśeṣataḥ |
tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyemāni lakṣayet |
tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyemāni lakṣayet |
sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ varṇṇapāṭavaṃ |
nirvṛttir vyādhisaṃśāntiḥ kriyālāghavam eva ca |
nirvṛttir vyādhisaṃśāntiḥ kriyālāghavam eva ca |
gurvāvilam atisnigdham aśrukaṇḍūpadehavat |
jñeyan doṣasamutkliṣṭaṃ netram atyarthatarpitaṃ |
jñeyan doṣasamutkliṣṭaṃ netram atyarthatarpitaṃ |
rūkṣam āvilam asrāvam asahaṃ rūpadarśane |
vyādhivṛddhiś ca tajñeyaṃ hīnatarpaṇam akṣitaḥ |
vyādhivṛddhiś ca tajñeyaṃ hīnatarpaṇam akṣitaḥ |
dhūmanasyāñjanaiḥ sekair avapīḍaiś ca tañ jayet |
tāmyate pariśuṣkaṃ yad rūkṣaṃ yac cāpi dāruṇaṃ |
śīrṇṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭañ ca yad bhṛśaṃ |
śīrṇṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭañ ca yad bhṛśaṃ |
tad akṣi tarpaṇād eva rogair etair vimucyate |
durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsaśrameṣu ca |
durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsaśrameṣu ca |
aśāntopadrave cākṣitarpanaṃ nopadiśyate |
puṭapākaś ca nasye ca pratiṣiddhās tu ye gadāḥ |
puṭapākaś ca nasye ca pratiṣiddhās tu ye gadāḥ |
tasmāt praśāntadoṣeṣu puṭapākakṣameṣu ca |
puṭapākaḥ prayoktavyo netreṣu
bhiṣajā bhavet |
snehanolekhanaś cāpi tathā ropaṇa eva ca |
snehanolekhanaś cāpi tathā ropaṇa eva ca |
trividhaḥ sahito rūkṣo snigdhaḥ snigdhe ca
lekhanaḥ |
dṛṣṭer balārtham itaraḥ pittāsṛgvraṇavātahā |
dṛṣṭer balārtham itaraḥ pittāsṛgvraṇavātahā |
snehamāṃsavasāmajjāmedaḥsvādvauṣadhīkṛtaḥ
||
digital-image 169rsnehārthaḥ puṭapākaḥ syād dhāryo dve vākchate tu saḥ ||
digital-image 169rsnehārthaḥ puṭapākaḥ syād dhāryo dve vākchate tu saḥ ||
jāṃgalānāṃ yakṛtmānsai lekhanaiś cāpi sambhṛtaḥ
lehano vākchataṃ tasya hitaṃ dhāraṇam iṣyate |
stanyajāṅgalamadhvājyajīvanadravyavipācitaḥ |
lekhanāt triguṇaṃ dhārya puṭapākas tu ropanaḥ |
lekhanāt triguṇaṃ dhārya puṭapākas tu ropanaḥ |
svedadhūmau ca vitared dvayor hitvā tu ropaṇaṃ |
ekāhaṃ vā dvyaham vāpi tryaha vāpy avacāraṇaṃ
|
yantraṇā tu kriyākālā dviguṇaṃ kālam iṣyate |
yantraṇā tu kriyākālā dviguṇaṃ kālam iṣyate |
tejāṃsy anilam ākāśam ādarśam bhāsvarāṇi ca |
na paśyet tarpitākṣaś ca puṭapākakṛto pi vā |
na paśyet tarpitākṣaś ca puṭapākakṛto pi vā |
mithyopacārād anayor yo doṣaḥ samudīryate |
añjanāścyotanāsvedair yathāsvaṃ tam upācaret |
añjanāścyotanāsvedair yathāsvaṃ tam upācaret |
atīsāreṣu vakṣyāmi puṭapākaprasādhanaṃ |
vanaspatyuruvūkānāṃ pāṭalyāḥ kakubhasya vā |
kāṣṭhaiḥ syur gomayair vāpi paktir veṣṭanakarmasu |
kāṣṭhaiḥ syur gomayair vāpi paktir veṣṭanakarmasu |
kāśmarīkumudairaṇḍapadminīkadalacchadaiḥ |
yathādoṣopayuktan tu nātiprabalam ojasā |
rogam āścyotanaṃ hanti seko pi balavattaraṃ |
rogam āścyotanaṃ hanti seko pi balavattaraṃ |
tau tu tridhā prayuñjyeta rogeṣu puṭapākavat |
lekhane sapta vāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa |
lekhane sapta vāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa |
āścyotane prayoktavyā dvādaśaiva tu ropaṇe |
sekasya kālo dviguṇaḥ puṭapākāt paro mataḥ |
sekasya kālo dviguṇaḥ puṭapākāt paro mataḥ |
atha vā kāryanirvṛtter apayogo yathākramaṃ |
pūrvāparāhṇamadhyāhnarujākāleṣu cobhayoḥ |
pūrvāparāhṇamadhyāhnarujākāleṣu cobhayoḥ |
yogāyogāṃ snehaseke tarpaṇoktām pravakṣyate |
rogāṃ śirasi saṃbhūtāṃ hitvātiprabalāṃ guṇāṃ |
rogāṃ śirasi saṃbhūtāṃ hitvātiprabalāṃ guṇāṃ |
karoti śiraso bastir ya ukto mūrdhni tailikāḥ |
śuddhadehasyāparāhṇe yathāvyādhiśirasya tu |
śuddhadehasyāparāhṇe yathāvyādhiśirasya tu |
dṛḍhaṃ keśāntam āvadhya bastiṃ datvā vicakṣaṇaḥ |
yathāvyādhiḥ śritaḥ snehaḥ
pūrṇṇaṃ saṃ yasya dhārayet |
yathāvyādhiḥ śrita
tarpaṇoktaṃ daśaguṇaṃ yathādoṣaṃ vidhāṇavit |
vyaktarūpeśu rogeṣu śuddhadehasya kevale |
vyaktarūpeśu rogeṣu śuddhadehasya kevale |
netra eva sthite doṣe prāptam añjanam ācaret |
lekhanaṃ ropanam vāpi prasādanam athāpi vā |
lekhanaṃ ropanam vāpi prasādanam athāpi vā |
tatra pañca rasā varjyāḥ madhuraikavivarjitāṃ |
pañcadhā lekhanaṃ yuñjyad yathādoṣam atandritaḥ |
pañcadhā lekhanaṃ yuñjyad yathādoṣam atandritaḥ |
netravartmasirākośasrotaḥśṛṅgāṭakāśritaṃ |
mukhanāsākṣibhir doṣam ojasā srāvayet tu taṃ |
mukhanāsākṣibhir doṣam ojasā srāvayet tu taṃ |
kaṣāyan tiktakaṃ vāpi sasnehaṃ ropaṇaṃ hitaṃ |
tatsnehaśaityād varṇṇaṃ syād dṛṣṭeś ca balavardhanaṃ |
tatsnehaśaityād varṇṇaṃ syād dṛṣṭeś ca balavardhanaṃ |
madhuraṃ snehasampanam añjanan tu prasādanaṃ |
dṛṣṭer doṣaprasādārthaṃ snehanārthaṃ tu yad dhitaṃ |
dṛṣṭer doṣaprasādārthaṃ snehanārthaṃ tu yad dhitaṃ |
yathādoṣaṃ prayojyāni tāni rogaviśāradaiḥ |
pūrvāparāhṇakṣaṇadā vāñjane digital-image 169vkāla iṣyate |
pūrvāparāhṇakṣaṇadā vāñjane digital-image 169vkāla iṣyate |
tridhaivāñjanasaṃyogo guḍikārasacūrṇṇataḥ |
yathāpūrvaṃ balaṃ teṣu śreṣṭham āhur manīṣiṇi
aḥ |
yathāpūrvaṃ balaṃ teṣu śreṣṭham āhur manīṣiṇ
hareṇumātrā varttiḥ syāl lekhanasya pramāṇataḥ |
prasādanasya cārdha tu dviguṇā ropaṇasya tu |
prasādanasya cārdha tu dviguṇā ropaṇasya tu |
rasāñjanasya mātrā tu piṣṭvā varttimitā matā |
dvis triś catuḥ śalākāś ca cūrṇṇasyāpy anupūrvaśaḥ |
dvis triś catuḥ śalākāś ca cūrṇṇasyāpy anupūrvaśaḥ |
teṣān tulyaguṇāny eva vidadhyād bhājanān api |
sauvarṇṇaṃ rajataṃ śārṅgaṃ vaiḍūryaṅ kāṃsam eva ca |
sauvarṇṇaṃ rajataṃ śārṅgaṃ vaiḍūryaṅ kāṃsam eva ca |
āyasañ ca vidheyāni śalākāś ca yathākramāt |
vaktrayor mukulākārā kalāyaparimaṇḍalā |
vaktrayor mukulākārā kalāyaparimaṇḍalā |
aṣṭāṃgulā madhye kṛśā sukṛtā sādhunigrahā |
audumbary aśmajā vāpi tārarītihitā bhavet |
audumbary aśmajā vāpi tārarītihitā bhavet |
sukhāsīnasya nirbhujya netraṃ cātatapāṇinā |
adakṣiṇaṃ dakṣiṇena kṣipet kānīnam añjanaṃ |
adakṣiṇaṃ dakṣiṇena kṣipet kānīnam añjanaṃ |
apāṅgam vā yathādoṣam athavāpi gatāgatāṃ |
vartmāvale pi vāsāṃ vāpy aṅgulyaiva prayojayet |
vartmāvale pi vāsāṃ vāpy aṅgulyaiva prayojayet |
antyāntyayor vārnāñjyād dhi bādhamāno kṣi vā bhiṣak |
na cānirgatadoṣe kṣṇidhāvanaṃ saṃprayojayet |
na cānirgatadoṣe kṣṇidhāvanaṃ saṃprayojayet |
doṣapratinivṛttas tu hanyād dṛṣṭer balan tathā |
adhāvanād bahis tiṣṭhaṃ bhūyaḥ sañjanayed
bhayaṃ |
śramodāvarttaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ |
śramodāvarttaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ |
malavegavighātoṣṇaiś cārttānāṃ nāñjanaṃ hitaṃ |
rāgopadehau timiraṃ śūlaṃ saṃrambham eva ca |
rāgopadehau timiraṃ śūlaṃ saṃrambham eva ca |
nidrākṣaye kriyāśaktiṃ
kāleṣv eṣu karoti tat |
śirorugdhūpanaṃ tapte rāgādhīmanthasambhavaḥ ||
śirorugdhūpanaṃ tapte rāgādhīmanthasambhavaḥ ||
saṃrambhaśūlaunasyānte pratiśyāyaṃ karoti ca |
śirasnāte tiśīte ca ravāv anudite pi ca |
śirasnāte tiśīte ca ravāv anudite pi ca |
doṣasthairyād apārtha syād doṣotkleśaṃ karoti vā |
ajīrṇṇe py evam etat syāt srotomārganirodhanāt |
ajīrṇṇe py evam etat syāt srotomārganirodhanāt |
doṣavegodaye dantaṃ kuryāt tāṃs tān upadravān |
tasmāt pariharan doṣān añjanaṃ sādhu yojayet |
tasmāt pariharan doṣān añjanaṃ sādhu yojayet |
vyāpadaś ca jayed etāḥ sekāś cyotanalekhanaiḥ
|
yathāsvan dhūmakavaḍair nasyaiś cyāpi samucchritāḥ |
viṣadaṃ laghv anāsrāvi kriyāpaṭu sunirmalaṃ |
viṣadaṃ laghv anāsrāvi kriyāpaṭu sunirmalaṃ |
praśāntadoṣan nayanaṃ viriktaṃ samyag ādiśet
|
jihmaṃ dāruṇadurvarṇaṃ srastarūkṣam atīva ca |
jihmaṃ dāruṇadurvarṇaṃ srastarūkṣam atīva ca |
netre virekātiyogotsyandane cātimātraśaḥ |
tatra santarpaṇaṃ kāryaṃ vidhāṇaṃ vātanāśanaṃ |
tatra santarpaṇaṃ kāryaṃ vidhāṇaṃ vātanāśanaṃ |
viriktaṃ hīnam akṣi syād udagrataradoṣavat |
kaṇḍūpadehau paicchilyaṃ saṃrambhaś cārtim eva ca |
dhūmanasyāñjanais tatra hitan doṣāvasecanaṃ |
kaṇḍūpadehau paicchilyaṃ saṃrambhaś cārtim eva ca |
dhūmanasyāñjanais tatra hitan doṣāvasecanaṃ |
snehavarṇṇabalopetaṃ prasannan doṣavarjitaṃ |
jñeyaṃ prasādanaṃ samyag upadigital-image 170ryukte kṣi nirvṛtaṃ |
jñeyaṃ prasādanaṃ samyag upadigital-image 170ryukte kṣi nirvṛtaṃ |
kiñcid dhīnavikāraḥ syāt tarpaṇād vikṛtād api |
tatra doṣaāharaṃ rūkṣaṃ vidhānaṃ śasyate
mṛduḥ
|
tatra doṣa
sādhāraṇam api jñeyam evaṃ ropaṇalakṣaṇaṃ |
snehanaṃ ropaṇaṃ vāpi hīnayoge tv apārthakaṃ |
tasmān mātrāvidā kāryam añjanaṃ siddhim icchatā |
dhūmaiḥ sanasyair atha vā jayec chleṣmāṇam īritaṃ |
tasmān mātrāvidā kāryam añjanaṃ siddhim icchatā |
dhūmaiḥ sanasyair atha vā jayec chleṣmāṇam īritaṃ |
puṭapākakriyādyāsu kriyāsv eṣaiva kalpanā |
sahasraśo pi kurvīta bījenānena pūjitaḥ ||
añjanan nasyakavaladhūmapānam anukramāt |
yuñjyād yathārtham etāni pṛthak pṛthag athāpi vā |
sahasraśo pi kurvīta bījenānena pūjitaḥ ||
añjanan nasyakavaladhūmapānam anukramāt |
yuñjyād yathārtham etāni pṛthak pṛthag athāpi vā |
dṛṣṭer balavivṛdhyarthaṃ pāpmarogakṣayāya ca
|
nṛpārhāṇy añjanāgrāṇi nibodhemānyataḥ paraṃ |
nṛpārhāṇy añjanāgrāṇi nibodhemānyataḥ paraṃ |
bhāgān aṣṭāv añjana-sya nīlotpalasugandhinaḥ
|
tāmraṃ suvarṇṇañ ca bhaved rajatañ ca samāṃśataḥ |
tāmraṃ suvarṇṇañ ca bhaved rajatañ ca samāṃśataḥ |
ekādaśaitān aṅgāṃs tu yojayet kuśalo bhiṣak |
mūṣo
ākṣiptan tu taddhāntam āvṛtaṃ jātavedasi |
mūṣ
khadiraṃ syandanāṅgāraiḥ gośakṛdbhir athāpi vā |
gavāṃ śakṛdrase mūtre ghṛte dadhny atha mākṣike
gavāṃ śakṛdrase mūtre ghṛte dadhny atha mākṣike
tailam madyavasāmajjāsarvagandhodakeṣv api |
drākṣāsitekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu ca |
drākṣāsitekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu ca |
sārivādikaṣāyeṣu utpalādau tathaiva ca |
niṣecayet pṛthak vainaṃ dhāntaṃ dhāntaṃ punaḥ punaḥ |
niṣecayet pṛthak vainaṃ dhāntaṃ dhāntaṃ punaḥ punaḥ |
tato ntarikṣe saptāhaṃ plotābaddhaṃ sthitaṃ jale |
viśoṣya cūrṇṇayen muktāṃ sphāṭikaṃ vidruman tathā |
viśoṣya cūrṇṇayen muktāṃ sphāṭikaṃ vidruman tathā |
kālānuśārivāñ cāpi śucir āvāpya yogataḥ |
etac cūrṇṇāñjanaṃ śreṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe |
etac cūrṇṇāñjanaṃ śreṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe |
vaiḍūryadantasphaṭikaśaṅkhaśailāyase nave |
śātakombhe tha śārṅgo vā rājate vā susaṃvṛte |
sahasrapākavat pūjyabhūmipāya prayojayet |
śātakombhe tha śārṅgo vā rājate vā susaṃvṛte |
sahasrapākavat pūjyabhūmipāya prayojayet |
tenāñjitākṣo nṛpatir bhavet sarvajanapriyaḥ |
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ |
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ |
kuṣṭhaś candanamelā ca patraṃ madhuka𑑎𑑎𑑎m añjanaṃ |
meṣaśṛṃgyāś ca puṣpāṇi vakraṃ ratnāni sapta ca |
meṣaśṛṃgyāś ca puṣpāṇi vakraṃ ratnāni sapta ca |
utpalasya bṛhatyoś ca padmasyāpi ca kesaraṃ |
nāgapuṣpam uśīrāṇi pippalyas tuttham eva ca |
nāgapuṣpam uśīrāṇi pippalyas tuttham eva ca |
kukkuṭāṇḍakapālāni pathyān dārvīṃ sarocanaṃ |
maricānyakṣamajjā ca tulyā caḥ gṛhagodhikā |
maricānyakṣamajjā ca tulyā caḥ gṛhagodhikā |
kṛtvā sūkṣmaṃ tataś cūrṇṇaṃ nyased abhyarcya pūrvavat |
etad bhadrodayaṃ nāma sadā vārhati bhūpatiḥ |
etad bhadrodayaṃ nāma sadā vārhati bhūpatiḥ |
vakrañ ca maricañ caiva māṃsī śaileyam eva ca
|
tulyāṃśāni samagrais taiḥ samā cātra manaḥśilā |
tulyāṃśāni samagrais taiḥ samā cātra manaḥśilā |
patrasya bhāgāś catvāro dviguṇaṃ sarvato ñjanaṃ |
tāvac ca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvavat tv etad añjanaṃ ||
tāvac ca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvavat tv etad añjanaṃ ||
manaḥśilā devakāṣṭhaṃ rajane triphaloṣaṇaṃ |
drākṣāmadigital-image 170vdhukamañjiṣṭhāḥ saindhavelāḥ sagairikāḥ |
drākṣāmadigital-image 170vdhukamañjiṣṭhāḥ saindhavelāḥ sagairikāḥ |
lodhraṃ śāvarakaṃ cūrṇṇam āyasaṃ tāmrajan tathā |
kālānuśārivāñ cāpi kukkuṭāṇḍadalāni ca |
kālānuśārivāñ cāpi kukkuṭāṇḍadalāni ca |
piṣṭvā cchāgena payasā guḍikāṅ kārayed bhiṣak |
kaṇḍūtimiraśukrārmaraktarājyupaśāntaye |
kaṇḍūtimiraśukrārmaraktarājyupaśāntaye |
kāṃsāpamārjanamaṣī madhukaṃ saindhavan tathā |
eraṇḍamūlañ ca samaṃ bṛhatyoś ca dviraṃśataḥ |
eraṇḍamūlañ ca samaṃ bṛhatyoś ca dviraṃśataḥ |
ājena payasā piṣṭvā tāmrapātram pralepayet |
saptakṛtvas tu tā varttyaḥ cchāyāśuṣkā rujāpahā |
saptakṛtvas tu tā varttyaḥ cchāyāśuṣkā rujāpahā |
rasakriyāvidhānena yathoktavidhikovidaḥ |
piṇḍāṃjanāni matimāṃ vidadhyāt tu yathāgadam iti ||
piṇḍāṃjanāni matimāṃ vidadhyāt tu yathāgadam iti ||
|| śālākye 17 || ❈ ||
folio 170v2
folio 170v
athāto nayanābhighātapratiṣedham adhyāyam
vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
abhyāhate tu nayane bahudhā ṇarāṇāṃ saṃrambharāgatumulāsu rujāsu dhīmāṃ |
dṛṣṭiprasādajananais tam upakrameta nasyāsyalepapariṣevanatarpaṇādyaṃ ||
uktaṃ purā kṣatajapittajaśūlapathyaṃ
dṛṣṭiprasādajananaṃ vidhim āśu kuryāt |
snigdhair himaiś ca madhuraiś ca tathā
prayogaiḥ svedāgnidhūmabhayaśokarujābhitāpaiḥ |
abhyāhatām api tathā ca bhiṣak
cikitsed vaiśeṣikaś ca
pariṣecanalepavasti |
mastiṣkam ūrdhapariṣecanatarpanādyaiḥ |
ṣaṭsaptatir nayanajā ya ime pradiṣṭāḥ | rogā bhavanty amahatām
mahatāñ ca netre |
stanyapradoṣajanitaḥ kapharaktadoṣād | bālākṣivartmabhaya eva kukūṇako nyas
tenākṣikaṇḍūr atha mardati cākṣikūṭo | nāsālalāṭam api cātha śiśuḥ sa nityaṃ
sūryaprabhān na sahate muhur āśravec ca | tasyāhate
rudhiram āśu vinirlikhed vā
kṣaudrāyutaiś ca kaṭakaiḥ pratisārayītaḥ | mātuḥ śiśor
abhihatañ ca vidhim vidadhyāt |
taṃ vāmayen madhukamākṣikasaṃyutaiś ca pītam
payaḥ saha phalaiḥ kharamañjarotthaiḥ ||
syāt pippalīlavaṇamākṣikasaṃyutair vā
toyair vameta madhumāgadhikāyutair vā | naivaṃ vamantam atha vāmayituṃ yateta |
datvā vacāmadanadugdhabhuji prayojya pūrvan tataḥ phalayutaṃ vamanaṃ vidhijñaiḥ
|
jambvāmradhātrīvaruṇeṣu ca dhāvanārthaṃ kāryaṃ kaṣāyam atha sevanam eva cāpi |
āścyotane pi ca ghṛtaṃ hy amṛtaṃ vipakvam iṣṭaṃ
tathāhur api vā triphalāvipakvaṃ |
nepāliśaṃkhamaricāni rasāñjanañ ca
sindhuprasūtaguḍamākṣikasaṃyutāni |
syād añjanaṃ madhurasāmadhutāmrakair vā kṛṣṇāyasaṃ
madhurase tv atha vāpi ghṛṣṭaṃ |
vyoṣam palāṇḍu madhukaṃ lavaṇottamañ ca
lākṣāñ ca gairikayutāṃ guḍikāñjanam vā |
nimbacchadaṃ madhukadārvy atha tāmralodhrafolio 171rm icchanti cātra bhiṣajo ñjanam aṅśatulyaṃ |
srotojaśaṃkhadadhisaindhavamardhapakṣam ābhāvitaṃ tu śiśuśukratadañjanan tu |
syande kaphād abhihitaṃ kramam ācarec ca bālasya
yogakuśalaḥ kukuṇaṃ jighāṃsuḥ ||
samudram iva gambhīraṃ naiva śakyaṃ
cikitsituṃ |
vaktun niravaśeṣeṇa ślokānāṃm ayutair api |
sahasrair api vā py uktam artham alpamatir
naraḥ |
tarkagranthārtharahito naiva gṛhṇāty apaṇḍitaḥ |
yad idaṃ bahugūḍhārthaṃ cikitsābījam īritaṃ
|
kuśalenābhipannan tad bahudhābhiprarohati |
tasmān matimatā nityaṃ nānāśāstrārthadarśinā |
sarvam ūhyam agūḍhārthaṃ śāstram
āgamabuddhineti ||
śālākye || 18 || ❈ ||
folio 171r
folio 171r2
athātaḥ karṇṇagatarogavijñānīyaṃ
vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
karṇṇaśūlaḥ praṇādaś ca bādhiryaṃ kṣveḍa eva ca |
karṇṇāśrāvaḥ karṇṇakaṇḍū karṇṇavarcas tathaiva ca |
karṇṇāśrāvaḥ karṇṇakaṇḍū karṇṇavarcas tathaiva ca |
krimikarṇṇaḥ pratīnāhe vidradhir vividhas tathā |
karṇṇapākaḥ pūtikarṇṇas tathaivārśaś caturvidhaṃ |
karṇṇapākaḥ pūtikarṇṇas tathaivārśaś caturvidhaṃ |
tathārbudaṃ saptavidhaṃ śophaś cāpi caturvidhaḥ |
ete karṇṇagatā rogā viṃśad aṣṭau ca kīrttitāḥ |
ete karṇṇagatā rogā viṃśad aṣṭau ca kīrttitāḥ |
samīraṇaḥ srotagato nyathācaran samantataḥ śūlam atīva
karṇṇayoḥ |
karoti doṣaiś ca yathāsvam āvṛtaḥ sa karṇṇaśūlaḥ kathito durāsadaḥ |
karoti doṣaiś ca yathāsvam āvṛtaḥ sa karṇṇaśūlaḥ kathito durāsadaḥ |
yadā ca tiṣṭhet tu vimārgam āgataḥ sametya nāḍīṃ
sahaśabdavāhinīṃ |
śṛṇoti śabdān vividhān tathā naraḥ praṇādam enaṃ kathayanti cāmayaṃ |
śṛṇoti śabdān vividhān tathā naraḥ praṇādam enaṃ kathayanti cāmayaṃ |
sa eva
śabdābhivahāḥ sirā yadā kaphānuyāto vyanusṛtya tiṣṭhati |
tadā narasyāpratikārasevino bhaved dhi bādhiryam asaṃśayaṃ khaluḥ |
tadā narasyāpratikārasevino bhaved dhi bādhiryam asaṃśayaṃ khaluḥ |
śramāt klamād vāpi hi rūkṣabhojinaḥ samīraṇaḥ śabdapathe
vyavasthitaḥ |
viriktamūrdhasya narasya dāruṇaṃ karoti hi kṣvelam atīva karṇṇayoḥ |
viriktamūrdhasya narasya dāruṇaṃ karoti hi kṣvelam atīva karṇṇayoḥ |
śirobhighātād athavā nimajjato jale prapākād athavāpi vidradheḥ |
sraved dhi pūyaṃ khalu yatra karṇṇataḥ sa karṇṇasaṃsrāva iti prakīrttitaḥ
sraved dhi pūyaṃ khalu yatra karṇṇataḥ sa karṇṇasaṃsrāva iti prakīrttitaḥ
kaphena kaṇḍūpacitena karṇṇayor bhṛśam bhavet
srotasi kaṇḍusaṃjñitaḥ |
viśeṣite śleṣmaṇi pittatejasā dhruvaṃ bhavet srotasi karṇṇagūthakaḥ |
viśeṣite śleṣmaṇi pittatejasā dhruvaṃ bhavet srotasi karṇṇagūthakaḥ |
sa karṇṇagūtho dravatāṃ yadā gato vilāpito ghrāṇasukhaṃ
prapadyate |
tadā sa karṇṇapratināhasaṃjñito bhaved vikāraḥ śiraso nuvedakṛt |
tadā sa karṇṇapratināhasaṃjñito bhaved vikāraḥ śiraso nuvedakṛt |
yadā tu mūrcchanty athavāpi jantavaḥ sṛjanty apatyāny athavāpi makṣikā |
tadañjanatvāc chravaṇo nirudhyate bhiṣagbhir ādyaiḥ krimikarṇṇa ity atha |
tadañjanatvāc chravaṇo nirudhyate bhiṣagbhir ādyaiḥ krimikarṇṇa ity atha |
kṣatābhighātaprathitas tu vidradhi bhavet
tathā doṣakṛto paraḥ punaḥ |
saraktapītāruṇam asram āsravet pratodadhūmāyanadāfolio 171vhacoṣavān |
saraktapītāruṇam asram āsravet pratodadhūmāyanadāfolio 171vhacoṣavān |
bhavet prapākaḥ khalu pittakopato vikothavikledakaras tu
karṇṇayoḥ |
srotasthite śleṣmaṇi pittatejasā vilīyamāne bhṛśasaṃpratāpite |
srotasthite śleṣmaṇi pittatejasā vilīyamāne bhṛśasaṃpratāpite |
avedano vāpy athavā rujānvito ghaṇaṃ sravet
pūtikapūtikarṇṇataḥ |
pradiṣṭaliṅgāny arśāṃsi yatnatas tathaiva śophārbudaliṅgam īritam iti ||
pradiṣṭaliṅgāny arśāṃsi yatnatas tathaiva śophārbudaliṅgam īritam iti ||
śālākye 19 || ❈ ||
folio 171v1
folio 171v
athātaḥ karṇagatarogapratiṣedhaṃ adhyāyaṃ
vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
karṇaśūle praṇāde ca bādhiryakṣveḍayor api |
caturṇṇām api rogāṇāṃ sāmānyaṃ bheṣajam viduḥ |
caturṇṇām api rogāṇāṃ sāmānyaṃ bheṣajam viduḥ |
snigdhaṃ vātaharaiḥ svedair upasninnaṃ virecitaṃ |
nāḍīsvedair upacaret piṇḍasvedais tathaiva ca |
nāḍīsvedair upacaret piṇḍasvedais tathaiva ca |
mīnakukkuṭalāvānām māṃsajaiḥ payasātha vā
|
aśvatthapatravallīm vā vidhāya bahuputrikāṃ |
abhyajyāṅgārasaṃpūrṇṇaṃ vidadhyāc chravaṇe sukhaṃ |
abhyajyāṅgārasaṃpūrṇṇaṃ vidadhyāc chravaṇe sukhaṃ |
kṣaumaguggulvagarubhiḥ saghṛtair dhūpayīta ca |
bhuktopari hitaṃ sarpir bastikarma ca pūjitaṃ |
bhuktopari hitaṃ sarpir bastikarma ca pūjitaṃ |
uṣṇam payonupānam vā trirātram pāyayed ghṛtaṃ |
mūrdhabastiṣu nasye ca mastiṣke pariṣecane |
mūrdhabastiṣu nasye ca mastiṣke pariṣecane |
śatapākaṃ balātailaṃ praśaṃsaṃti ca bhojane |
kaṇṭhakārīmajākṣīre paktvā kṣīreṇa tena tu |
kaṇṭhakārīmajākṣīre paktvā kṣīreṇa tena tu |
vipacet kukkuṭavasāṃ karṇṇayos tatra pūraṇaṃ
|
taṇḍulīyakamūlāni phalamaṅkoṭhajaṃ tathā |
taṇḍulīyakamūlāni phalamaṅkoṭhajaṃ tathā |
ahiṃsāpecukāmūlāṃ saralan
devadāru ca |
laśunaṃ śṛṅgaverañ ca tathā vaṃśāvalekhanaṃ |
laśunaṃ śṛṅgaverañ ca tathā vaṃśāvalekhanaṃ |
kalkair eṣān tathaivāmblaiḥ pacet snehacaturguṇaṃ |
vedanānigrahārthan taddhitaṃ syāt karṇṇapūraṇaṃ |
vedanānigrahārthan taddhitaṃ syāt karṇṇapūraṇaṃ |
laśunārdrakaśigrūṇāṃ muruṃgyā mūlakasya ca |
kadalyāś ca rasaḥ śreṣṭhaḥ sukhoṣṇaḥ karṇṇapūraṇe |
kadalyāś ca rasaḥ śreṣṭhaḥ sukhoṣṇaḥ karṇṇapūraṇe |
kṣaudrañ ca śṛṅgaverarañ ca saindhavaṃ tailam eva ca |
kaṭuṣṇaḥ karṇṇayor deyam etad vā vedanāpahaṃ |
kaṭuṣṇaḥ karṇṇayor deyam etad vā vedanāpahaṃ |
vaṃśāvalekhasaṃyukteṃ mūtre vājāvike bhiṣak |
sarppiḥ pacet tena karṇṇaṃ pūrayet karṇṇaśūlinaḥ |
sarppiḥ pacet tena karṇṇaṃ pūrayet karṇṇaśūlinaḥ |
mahataḥ pañcamūlasya kāṇḍāny aṣṭāṅgulāni vā |
kṣaumeṇāveṣṭya saṃsicya tailenādīpayet tataḥ |
kṣaumeṇāveṣṭya saṃsicya tailenādīpayet tataḥ |
yat tailaṃ cyavate tebhyo dīptebhyo bhājanopari |
etat tu dīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti vedanāṃ |
etat tu dīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti vedanāṃ |
kuryād evaṃ bhadrakāṣṭhe kuṣṭhe vāsaralepi vā |
mūtreṣv ambleṣu vātaghne gaṇe ca kathite bhiṣak |
pacec caturvidhaṃ snehaṃ pūraṇārthaṃ tu karṇṇayoḥ |
pacec caturvidhaṃ snehaṃ pūraṇārthaṃ tu karṇṇayoḥ |
ghṛtasnehakriyāś coktāḥ śūle syuḥ pittasaṃyute |
sarṣapeṃgudajāḥ snehaḥ sakaphe pūraṇaṃ hitaṃ
|
gavāṃ mūtreṇa bilvāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet |
gavāṃ mūtreṇa bilvāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet |
sakṣāraṃ tac ca vitared bādhirye karṇṇapūraṇaṃ |
sitāmadhukanimbaiś ca siddham vāje payasy atha |
sitāmadhukanimbaiś ca siddham vāje payasy atha |
uṣṇaṃ mathitvā niḥkvāthe belvaśītaṃ
samuddhritaṃ |
punaḥ paced daśakṣīraṃ datvā madhukacandane |
punaḥ paced daśakṣīraṃ datvā madhukacandane |
bilvāmblagāḍhaṃ tat tailaṃ bādhirye
digital-image 172r karṇṇapūraṇaṃ |
vakṣyate nyat_ pratiśyāye vidhiḥ so py atra pūjitaḥ |
vakṣyate nyat_ pratiśyāye vidhiḥ so py atra pūjitaḥ |
vātavyādhiṣu yaś cokto vistareṇa sukhāvahaḥ
||
karṇṇāsrāve pūtikarṇṇe tathaiva krimikarṇṇake |
karṇṇāsrāve pūtikarṇṇe tathaiva krimikarṇṇake |
samānaṃ karma kurvīta yogāṃ vaiśeṣikān api |
śirovirecanaṃ caiva dhūpaṇaṃ pūraṇaṃ tathā |
śirovirecanaṃ caiva dhūpaṇaṃ pūraṇaṃ tathā |
pramārjanan dhāvanañ ca vīkṣya vīkṣyāvacārayet |
rājavṛkṣāditoyena surasādijaleṇa vā |
rājavṛkṣāditoyena surasādijaleṇa vā |
karṇṇaprakṣālanaṃ kāryaṃ cūrṇṇair etairś ca pūrayet |
cūrṇṇapañjcakaṣāyañ ca kapittharasam eva ca |
cūrṇṇapañjcakaṣāyañ ca kapittharasam eva ca |
karṇṇasrāve praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha |
sarjatvakcūrṇṇasaṃyuktaṃḥ karppāsīphalajo rasaḥ |
sarjatvakcūrṇṇasaṃyuktaṃḥ karppāsīphalajo rasaḥ |
madhunā saṃśritaḥ sādhuḥ karṇṇāsrāve
praśasyate |
lākṣāsarjarasau vāpi cūrṇṇitau karṇṇapūraṇaṃ |
lākṣāsarjarasau vāpi cūrṇṇitau karṇṇapūraṇaṃ |
saśaivalamahāvṛkṣajambvāmraprasavāyutaiḥ |
kuliṃgakṣaudramāṇḍūkaiḥ siddhaṃ tailañ ca pūjitaṃ |
kuliṃgakṣaudramāṇḍūkaiḥ siddhaṃ tailañ ca pūjitaṃ |
tindukānyatabhayā lodhraṃ samaṅgāmalakaṃ tathā |
pūraṇañ cātra pathyāṃ syāt kapittharasam eva ca |
pūraṇañ cātra pathyāṃ syāt kapittharasam eva ca |
kapitthāmrarasañ cāpi madhūkasya dhavasya ca |
pūraṇārthaṃ praśaṃsanti tailaṃ vārttivināśanaṃ |
pūraṇārthaṃ praśaṃsanti tailaṃ vārttivināśanaṃ |
priyaṃgumadhukāmbaṣṭhādhātakyutpalaparṇṇinī |
mañjiṣṭhālodhralākṣābhiḥ kapitthasya rasena ca |
mañjiṣṭhālodhralākṣābhiḥ kapitthasya rasena ca |
pacet tailan tadāsrāvam abhigṛhṇāti pūraṇāt |
krimikarṇṇavidhānārthaṃ krimighnaṃ yojayed
vidhiṃ |
vārtākidhūmañ ca hitaḥ sarṣapasneha eva ca |
pūraṇaṃ haritālena gavām mūtrayutena tu |
pūraṇaṃ haritālena gavām mūtrayutena tu |
dhūpanaṃ karṇṇadaurgandhye gugguluḥ śreṣṭha
ucyate |
prarcchadanaṃ dhūmapānaṃ kavaḍasya ca dhāraṇaṃ |
prarcchadanaṃ dhūmapānaṃ kavaḍasya ca dhāraṇaṃ |
karṇṇakṣveḍahitaṃ tailaṃ sārṣapam vāpi
pūjitaṃ |
vidradhau vāpi kurvīta vidradhyuktaṃ vidhiṃ bhiṣak |
vidradhau vāpi kurvīta vidradhyuktaṃ vidhiṃ bhiṣak |
kledayitvā tu tailena svedena pravilāyya ca |
viśodhayet karṇṇagūthaṃ bhiṣak samyak chalākayā |
viśodhayet karṇṇagūthaṃ bhiṣak samyak chalākayā |
snehaḥ svedo tha vamanaṃ dhūmo mūrdhni virecanaṃ |
vidhiś ca kaphahā sarvaṃ karṇṇakaṇḍūm apohati ||
vidhiś ca kaphahā sarvaṃ karṇṇakaṇḍūm apohati ||
atha karṇṇapratīnāhe snehasvedau prayojayet |
tato viriktaśirasaḥ kriyāṃ prāptāṃ samācaret |
tato viriktaśirasaḥ kriyāṃ prāptāṃ samācaret |
karṇṇapākasya bhaiṣajyaṃ kuryāt kṣatavisarpavat |
karṇṇacchidre vattamānaṃ kiṭūkledakaphādikaṃ |
karṇṇacchidre vattamānaṃ kiṭūkledakaphādikaṃ |
śṛṅgeṇāpahared dvīpān
athavāpi śalākayā |
śeṣāṇān tu vikārāṇā prāk cikitsitam ītitaṃ ||
śeṣāṇān tu vikārāṇā prāk cikitsitam ītitaṃ ||
śālākye || 20 ||
folio 172r
kaphasyandaṃ raktasyandaṃ lekhyaṃ cchvedyaṃ ca pakṣmagaṃ
|
dṛṣṭikriyāvidhāṇañ ca netrāghatas tathaiva ca |
karṇṇarogaṃ pratīkāraṃ proktaṃ vai dvitīyo daśa || ❈ || 0 ||
folio 172r
dṛṣṭikriyāvidhāṇañ ca netrāghatas tathaiva ca |
karṇṇarogaṃ pratīkāraṃ proktaṃ vai dvitīyo daśa || ❈ || 0 ||
folio 172v
digital-image 172vathāto ghrāṇagatarogavijñānīyaṃ
vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
apīnasaḥ pūtināsaṃ nāsāpākas tathaiva ca |
tathā śoṇitapittaṃ ca pūyaśoṇitam eva ca |
tathā śoṇitapittaṃ ca pūyaśoṇitam eva ca |
kṣavathur bhraṃśathur dīptir nāsānāhaḥ parisravaḥ |
bhavec choṣeṇa sahitā daśaikaś ceritā gadāḥ |
bhavec choṣeṇa sahitā daśaikaś ceritā gadāḥ |
catvāry arśāṃsi catvāraḥ śophāḥ saptārbudāni
ca |
pratiśyāyāś ca ye pañca vakṣyante sacikitsitāḥ |
ekatriṃśat sahaitais tu nāsārogāḥ prakīrttitāḥ ||
pratiśyāyāś ca ye pañca vakṣyante sacikitsitāḥ |
ekatriṃśat sahaitais tu nāsārogāḥ prakīrttitāḥ ||
ānāhyate śuṣyati yasya nāsāḥ
prakledam āyāty atha dhūmyate ca |
na vetti yo gandharasāṃś ca jantur juṣṭaṃ vyavasyet tam apīnasena |
na vetti yo gandharasāṃś ca jantur juṣṭaṃ vyavasyet tam apīnasena |
tañ cānilaṃ śleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamāni
aliṅgaṃ |
doṣair vidagdhair galatālumūle saṃdūṣito yasya samīraṇas tu |
doṣair vidagdhair galatālumūle saṃdūṣito yasya samīraṇas tu |
nireti pūtir mukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtināsaṃ
pravadanti rogaṃ |
ghrāṇāśritaṃ pittam arūṃṣi kuryād yasmin vipāke balavāṃś ca pākaḥ |
ghrāṇāśritaṃ pittam arūṃṣi kuryād yasmin vipāke balavāṃś ca pākaḥ |
tan nāsikāpāka iti vyavasyed vikledakothāv atha vāpi
yatra
v api yatra dṛṣṭauḥ
|
caturvidhaṃ dviprabhavaṃ dvimārgaṃ vakṣye punaś copari raktapittaṃ |
caturvidhaṃ dviprabhavaṃ dvimārgaṃ vakṣye punaś copari raktapittaṃ |
doṣair vidagdhair atha vāpi jantor lalāṭadeśe
bhihatasya tais tāaiḥ |
nāsā sravet pūyam asṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogaṃ |
nāsā sravet pūyam asṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogaṃ |
ghrāṇāśrito marmaṇi sampraduṣṭo yasyānilo nāsikayā
nireti |
kaphānuyāto bahuśo tiśabdas taṃ rogam āhuḥ
kṣavathuṃ vidhijñaḥ |
tīkṣṇopayogād atijighrato vā bhāvāt kaṭūn arkanirīkṣaṇād vā |
tīkṣṇopayogād atijighrato vā bhāvāt kaṭūn arkanirīkṣaṇād vā |
sūtrādibhir vā taruṇāsthimarmaṇy udgharṣite
nyat | kṣavathur nireti |
prabhraśyate nastukayor hi yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphas tu |
prabhraśyate nastukayor hi yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphas tu |
prāk sañcito mūrdhani samprataptas taṃ bhraṃśathuṃ rogam
udāharanti |
ghrāṇaṃ bhṛśaṃ dāhi tu yasya jantvor vātaś ca dīpyann iva niścarec ca |
ghrāṇaṃ bhṛśaṃ dāhi tu yasya jantvor vātaś ca dīpyann iva niścarec ca |
nāsā pradīpte nayanasya cāpi vyādhiṃ tu dīptiṃ tam
udāharanti |
kaphāvṛto vāyur udārasaṃjño yadā svamārge viguṇas tu tiṣṭhet |
kaphāvṛto vāyur udārasaṃjño yadā svamārge viguṇas tu tiṣṭhet |
nāsāṃ vṛṇoty āsyagataḥ sarogo nāsāpratīnāha iti pradiṣṭaḥ |
ajasram acchaṃ salilaprakāśaṃ yasyāvivarṇṇaṃ śravatīha nāsā |
ajasram acchaṃ salilaprakāśaṃ yasyāvivarṇṇaṃ śravatīha nāsā |
rātrau viśeṣeṇa ca tat tu rogaṃ
nāsāpratisrāva iti vyavasyet |
ghrāṇāśrite srotasi mārutena gāḍhaṃ pradīpte pariśoṣite ca |
ghrāṇāśrite srotasi mārutena gāḍhaṃ pradīpte pariśoṣite ca |
kṛcchrāc chvased ūrdhvam adhaś ca jantur
yasmiṃ sa nāsāpariśoṣa uktaḥ |
dośaiḥ samastaiḥ pṛthag ekaśaś ca brūyād yathārśāṃdigital-image 173rsi tathaiva śophāṃ |
dośaiḥ samastaiḥ pṛthag ekaśaś ca brūyād yathārśāṃdigital-image 173rsi tathaiva śophāṃ |
svaśāstrasiddhāntam avekṣya cāpi sarvātmakaṃ
saptavidhārbudaṃ syāt |
rogapratiśyāya itīha yat tu taṃ vakṣyate pañcavidhaṃ purastāt |
rogapratiśyāya itīha yat tu taṃ vakṣyate pañcavidhaṃ purastāt |
nāsāsrotogatā rogā ekatriṃśat prakīrttitāḥ |
srotaḥpathe tu vipulaṃ śophava tv arbudaṃ hitaṃ |
srotaḥpathe tu vipulaṃ śophava tv arbudaṃ hitaṃ |
śophās tu śophavijñānā nāsāsrotovyavasthitā iti ||
śālākye 21 || ❈ ||
folio 173r
folio 173r
athāto ghrāṇagatapratiṣedhaṃ
vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
apīnase pūtināse ca jantoḥ snehāsvedau ccharddanaṃ
sraṃsanañ ca |
hitaṃ bhavel laghu tīkṣṇañ ca bhaktam uṣṇā
an toyaṃ dhūmapānañ ca kāryaṃ ||
hitaṃ bhavel laghu tīkṣṇañ ca bhaktam uṣṇ
kaliṃgakaṃ maricaṃ hiṃgu lākṣā śephālikā surasā kaṭphalañ ca |
vacā kuṣṭhaṃ tikṣṇagandhā viḍaṃgahitaṃ nityaṃ cāvapīḍe kaṇā ca |
vacā kuṣṭhaṃ tikṣṇagandhā viḍaṃgahitaṃ nityaṃ cāvapīḍe kaṇā ca |
ebhir dravyaiḥ sārṣapaṃ cāpi tailaṃ paced
dhīmānn asya hetoḥ samūtraṃ |
nāsāpāke pittaharaṃ vidhāṇaṃ kāryaṃ sarvam bāhyam abhyantarañ ca |
nāsāpāke pittaharaṃ vidhāṇaṃ kāryaṃ sarvam bāhyam abhyantarañ ca |
hared raktaṃ kṣīravṛkṣatvacañ ca yojyāḥ seke saghṛtāś ca pradehāḥ |
vakṣyāmy ūrdhvaṃ raktapittopaśāntiṃ nāḍīvatsyāt pūyaraktacikitsyaṃ |
vakṣyāmy ūrdhvaṃ raktapittopaśāntiṃ nāḍīvatsyāt pūyaraktacikitsyaṃ |
vānte samyak cāvapīḍāś ca yojyās tīkṣṇā dhūmāḥ sodhanaṃ cātra
nasyaṃ |
vairecanaṃ prathame nastatas tu nāḍyā cūrṇṇaṃ kṣavathau bhraṃśathau ca |
vairecanaṃ prathame nastatas tu nāḍyā cūrṇṇaṃ kṣavathau bhraṃśathau ca |
kuryāt svedāñ chirasaś cānilaghnāṃ dadyā dhūmān anyad
anyad dhitañ ca |
dīpte roge paittikañ ca vidhiṃ kuryān madhuraṃ śītalañ ca |
dīpte roge paittikañ ca vidhiṃ kuryān madhuraṃ śītalañ ca |
nāsānāhe snehapānaṃ pradhāṇaṃ snigdhāṃ dhūmāṃ mūrdhni
bastiś ca nityaṃ |
balātailaṃ sarvathā copayojyam vātavyādhāv uktam anyac ca ya syāt |
balātailaṃ sarvathā copayojyam vātavyādhāv uktam anyac ca ya syāt |
nāsāsrāve ghrāṇataś cūrṇṇam uktan nāḍyā deyaṃ
ye vapīḍāś ca pathyā |
tīkṣṇān dhūmān devadārvyārdrakāṇāṃ māṃsañ cājaṃ hitamātrādiśanti |
tīkṣṇān dhūmān devadārvyārdrakāṇāṃ māṃsañ cājaṃ hitamātrādiśanti |
nāsāśoṣe kṣīrasarpiḥ pradhānaṃ siddhaṃ tailaṃ
cānukalpena nasyaṃ |
sarpiḥpānaṃ bhojanaṃ jāṅgalaiś ca snehe svedau snehikaś cātra dhūmaḥ |
sarpiḥpānaṃ bhojanaṃ jāṅgalaiś ca snehe svedau snehikaś cātra dhūmaḥ |
śeṣāṃ rogāṃ ghrāṇajāṃ sanniyacched yathā teṣāṃ kīrttitaṃ
saṃvidhāṇam iti || ||
śālākye 22 || 0 |
folio 173r
folio 173r
athātaḥ śirogatarogavijñānīyaṃ adhyāyaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
śiro rujāni martyānām vātapittakaphaistribhiḥ
|
sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhis tathā |
sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhis tathā |
sūryāvartāvebhedābhyāṃ śaṃkhakena tathaiva ca |
daśaprakārāvasthāsya lakṣaṇaṃ sampravakṣyate |
daśaprakārāvasthāsya lakṣaṇaṃ sampravakṣyate |
yasyānimittaṃ śiraso rujās tu bhavanti tīvrā
nivitātimātraṃ |
vandhopatāpaiś ca bhavedbhiśeṣaḥ śirobhighātaḥ sa samīraṇena |
vandhopatāpaiś ca bhavedbhiśeṣaḥ śirobhighātaḥ sa samīraṇena |
yasyoṣṇamaṅgāranibhaṃ yathaiva dahyec chiro
dhūpyati mātraṃ |
śītena rātrau ca bhavedviśeṣaḥ śirobhitāpaḥ sa tu pittakopāt |
śītena rātrau ca bhavedviśeṣaḥ śirobhitāpaḥ sa tu pittakopāt |
śiro bhavet yasya kaphopadigdhaṃ guru
pratistavamatho himañ ca |
śūnākṣikūṭāṃ vadanañ ca yasya śirābhighātaḥ saka…digital-image 173vkopāt |
śūnākṣikūṭāṃ vadanañ ca yasya śirābhighātaḥ saka…digital-image 173vkopāt |
śirobhighāte tritayapravṛtta rvāṇi liṅgāni muhurbhavanti
|
raktātmakaṃ pittasamānaliṅgaṃ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavec ca |
raktātmakaṃ pittasamānaliṅgaṃ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavec ca |
asṛgvasāśleṣmasamīraṇānāṃ śirogatānāṃmihasaṃkṣayeṇa |
kṣatapravṛttiḥ śirasobhitāpaḥ kaṣṭo bhaved ugrajātimātraṃ |
kṣatapravṛttiḥ śirasobhitāpaḥ kaṣṭo bhaved ugrajātimātraṃ |
saṃsvedanaś cchardanadhūmanasyai rasṛ…ś ca vivṛddhime…
nistudyate yasya śirotimātraṃ sabhakṣamāṇaṃ sphuratīva cāpi |
nistudyate yasya śirotimātraṃ sabhakṣamāṇaṃ sphuratīva cāpi |
grāṇāc ca gacchet salilaṃ saraktaṃ
śirobhighātaḥ krimibhiḥ sa ghoraḥ |
sūryodaye yā mandam akṣibhruvaṃ vedanayātigāḍhaṃ |
sūryodaye yā mandam akṣibhruvaṃ vedanayātigāḍhaṃ |
vivardhate cāṃśumatā sahaiva sūryāpavṛttau
vinivartate ca |
śītena śāntiṃ labhate kadācid uṣṇena jantuḥ sukham āpnuyād vā |
śītena śāntiṃ labhate kadācid uṣṇena jantuḥ sukham āpnuyād vā |
āvartasaṃjñāḥ sa tu sūryapūrvā vyādhirsmṛtaḥ
pittasamīraṇābhyāṃ |
yasyokta sārthāgaṃmatīva jantāḥ
saṃbhedatodabhrumamohaśūlaiḥ |
pakṣād daśāhād athavā kadācit tasyāvabhedaṃ
tritayāhyavasyet |
śaṃkhāśrito vāyur udīrṇṇavegaḥ kṛtānuyātraḥ kapharaktapittaiḥ |
śaṃkhāśrito vāyur udīrṇṇavegaḥ kṛtānuyātraḥ kapharaktapittaiḥ |
rujā sutīvrāṃ pratanātiśīrṣa viśeṣatañ cāpi hi saṃkhayās
tu |
sukaṣṭametaṃ khaluśaṃkhasaṃjñāṃ maharṣayo vedavidaḥ purāṇāḥ |
sukaṣṭametaṃ khaluśaṃkhasaṃjñāṃ maharṣayo vedavidaḥ purāṇāḥ |
vyādhiṃ vadanty udgatamṛtyukalpaṃ
bhiṣak sahasrair api durnivāram iti ||
bhiṣak sahasrair api durnivāram iti ||
śālākye || 3|| ❈ ||
folio 173v
athātaḥ śirogatarogapratiṣedham adhyāyaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
vātavyādhividhiṃ kuryātc chiroroge nilātmake |
payonupānaṃ seveta ghṛtan tailam athāpi vā |
payonupānaṃ seveta ghṛtan tailam athāpi vā |
mudgān māṣāṃ kulaṃtthāmś ca khādedvāniśi
kevalāṃ |
kaṭvāṣṇāṃ samasarpiṣkān uṣṇaṃ cānupivet payaḥ |
kaṭvāṣṇāṃ samasarpiṣkān uṣṇaṃ cānupivet payaḥ |
pived vā payasā tailaṃ tatkālaś cāpi mānavaḥ |
vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiś ca sukhoṣṇairllepayec chiraḥ |
vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiś ca sukhoṣṇairllepayec chiraḥ |
svinnair vā matsyāpiśitaiḥ kṛśarair vā sasaindhavaiḥ |
candanotpalakuṣṭhair vā
snigdhairmmārgadhivāyutaiḥ ||
svinnasya nasya tailasyāt kulīrarasasādhitaṃ |
svinnasya nasya tailasyāt kulīrarasasādhitaṃ |
varuṇādau gaṇekṣuṇṇe kṣīramevodakaṃ pacet |
kṣīrāvasiṣṭan tacchītaṃmathitvāsāramudvaret |
kṣīrāvasiṣṭan tacchītaṃmathitvāsāramudvaret |
tad vā madhurakaiḥ siddhaṃ nasyataḥ pūjitaṃ
haviḥ |
asmiṃ vipakvaṃ kṣīre ca peyaṃ sarpiḥ saśarkaraṃ |
asmiṃ vipakvaṃ kṣīre ca peyaṃ sarpiḥ saśarkaraṃ |
dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ snehikaṃ yojayed bhiṣak |
pānābhyañjananasyeṣu vastikarmaṇi secane |
pānābhyañjananasyeṣu vastikarmaṇi secane |
trivṛtaś cātra deyaṃ syād valātailam athāpi vā |
bhojayec ca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhir vā susaṃskṛtaiḥ |
bhojayec ca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhir vā susaṃskṛtaiḥ |
pittaraktasamutthānaṃ śirorogaṃ nivācayet |
śiraḥ pralayaiḥ saghṛtaiḥ pariṣekaiś ca śītalaiḥ |
śiraḥ pralayaiḥ saghṛtaiḥ pariṣekaiś ca śītalaiḥ |
kṣīrekṣurasadhānyāmlamastukṣaudrasitāyutaiḥ |
nalavaśjāmevāla candano śīrapadmakaiḥ
nalavaśjāmevāla candano śīrapadmakaiḥ
śaṃkhagairikakalhāra mustāṃbhoruhasaṃyutaiḥ |
śiraḥ pralepaiḥ saghṛtaiḥ sarvvair vā payasāyutaiḥ
śiraḥ pralepaiḥ saghṛtaiḥ sarvvair vā payasāyutaiḥ
mukhālepaiś ca digital-image 174rmadhurair
nasya karmmādibheṣajaṃ |
āsthāpanairvirekaiś ca patthaiś ca snehavastibhiḥ |
āsthāpanairvirekaiś ca patthaiś ca snehavastibhiḥ |
kṣīrasarpirhitannasyaṃ vasā vā jāṅgalāḥ
śubhāḥ |
utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ tathā |
utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ tathā |
bhojanaṃ jāṅgalarasaiḥ sarpiṣā cānuvāsanaṃ |
madhuraṃ kṣīrasarpiś ca sakṣaudraṃ śarkarāyutaṃ |
madhuraṃ kṣīrasarpiś ca sakṣaudraṃ śarkarāyutaṃ |
pittaraktasamuddiṣṭaṃ yaccānyad api tad vidhaṃ ||
kaphotthitaṃ śirorogañjayet kaphavināśanaḥ ||
kaphotthitaṃ śirorogañjayet kaphavināśanaḥ ||
śirovirekair vamanais tīkṣṇair gaṇḍuṣadhāraṇaiḥ |
madhukasāreṇā śiraḥ snigdhaṃ cāsya
virecayet |
iṅgudasya dhavatvagni meṣaśṛṅgasya vāyunaḥ |
iṅgudasya dhavatvagni meṣaśṛṅgasya vāyunaḥ |
ebheneva kṛtāvarttidhūmapāne prayojayet |
kaphaghnāṃ vamanāñjātra jighrac cūrṇṇañ ca kaṭphalaṃ |
kaphaghnāṃ vamanāñjātra jighrac cūrṇṇañ ca kaṭphalaṃ |
saralākāṣṭhaśārṅgaṣṭhādevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ
|
kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairllepayec chiraḥ |
kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairllepayec chiraḥ |
yavaṣaṣṭhikayoś cānnaṃ vyoṣakṣārasamāyutaṃ |
paṭolanimvakaulatthīmātrāvad bhojayed rasaiḥ ||
paṭolanimvakaulatthīmātrāvad bhojayed rasaiḥ ||
śirorogatridoṣotthe tridoṣaghno vidhirhitaḥ |
sarpiḥ pānaviśeṣeṇa purāṇam vā diśanti hi ||
sarpiḥ pānaviśeṣeṇa purāṇam vā diśanti hi ||
kṣayaje kṣayamāsādhya kartavyo vṛṃhaṇo vidhiḥ |
pāne nasye ca sarpiḥ syad vātaghnamadhuraiḥ śritaṃ |
pāne nasye ca sarpiḥ syad vātaghnamadhuraiḥ śritaṃ |
kṣayakāsāpahaṃ cātra sarpiḥ pathyatamaṃ sadā ||
krimibhir bhakṣamānasya vakṣate śirasaḥ kriyā |
krimibhir bhakṣamānasya vakṣate śirasaḥ kriyā |
śoṇitaṃ nasyato dadyāt tena
mūrcchanti jantavaḥ |
mattāḥ śoṇitagandhena samayānti tatastutaḥ |
mattāḥ śoṇitagandhena samayānti tatastutaḥ |
teṣāṃ nirharaṇāṃ kāryaṃ tataḥ śīrṣavirecanaiḥ |
hrasvaśigrukavījaiś ca kāṃsanīlasamāyutaiḥ |
hrasvaśigrukavījaiś ca kāṃsanīlasamāyutaiḥ |
kṛmighnairavapīḍaiś ca mūtrapiṣṭair upācaret
|
pūtimatsyakṛtāṃ dhūmāṃ krimighnāñś ca prayojayet |
pūtimatsyakṛtāṃ dhūmāṃ krimighnāñś ca prayojayet |
bhojanāni krimighnāni pānāni vividhāṇi ca ||
sūryāvartevidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajaṃ |
sūryāvartevidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajaṃ |
tathā bhaved deha vyādhau prāptamanyac ca
yad bhavet |
śirīṣamūlakaphalair avapīḍanayor hitaḥ ||
avabhedahito vāsyādva cā pippalisaṃyutaṃ |
śārivotpalakuṣṭhāni madhukaṃ cāmlapeṣitaṃ |
sarpiḥ kṣaudrayuto lepo dvayor api sukhāvahaḥ |
sarpiḥ kṣaudrayuto lepo dvayor api sukhāvahaḥ |
āhāraś ca vidhātavyo vātapittapraṇāśanaḥ |
madhuśīrdoṣasaṃyāva haviḥ pūraiś ca yaḥ kramaḥ ||
kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasyaḥ pānañ ca śaṃkhake |
kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasyaḥ pānañ ca śaṃkhake |
udakānāṃ rasaiḥ snigdhairāhāraś cātra śasyate |
śatāvarīṃ kṛṣṇatilāṃ madhukaṃ utpalaṃ |
śatāvarīṃ kṛṣṇatilāṃ madhukaṃ utpalaṃ |
dūrvāpunarnnavām vāpi lepaṃ sādhvavacārayet |
mahāsugandham athavā pālindīñ cāmlapeṣitāṃ |
mahāsugandham athavā pālindīñ cāmlapeṣitāṃ |
śītāṃ śvā pi parīṣekāṃ pradehāṃś
cātrāvatārayet |
sūryāvartāpahaś cāsmin navapīḍaṃ prayojayet |
sūryāvartāpahaś cāsmin navapīḍaṃ prayojayet |
kṣayakrimikṛtau hitvā śirorogeṣu vuddhimān |
madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsyabhivirecayet |
madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsyabhivirecayet |
paścāt sarṣapatailena tato nasyaḥ praśasyate |
na cecchāntim vrajanty evaṃ snigdhasvinnan tato bhiṣak |
na cecchāntim vrajanty evaṃ snigdhasvinnan tato bhiṣak |
etān upakramet samyak śirāṇāṃ mṛdudāraṇaiḥ ||
ṣaṭsaptatir nnetrarogā viṃśadaṣṭaudigital-image 174vrakarṇṇajāḥ |
ṣaṭsaptatir nnetrarogā viṃśadaṣṭaudigital-image 174vrakarṇṇajāḥ |
ekatriṃśad ghrāṇagatāḥ śirorgā daśaiva tu ||
iti ha vistaraṇaḥ proktāḥ salakṣaṇā cikitsitāḥ |
iti ha vistaraṇaḥ proktāḥ salakṣaṇā cikitsitāḥ |
saṃhitāyām abhihitāḥ pañcaṣaṣṭimukhāmayāḥ |
etāvanto yathāsthūlam uttam āṅgagatā gadāḥ ||
asmiṃ chāstras tu nipatitāḥ saṃkhyārūpacikitsitair iti ||
etāvanto yathāsthūlam uttam āṅgagatā gadāḥ ||
asmiṃ chāstras tu nipatitāḥ saṃkhyārūpacikitsitair iti ||
śālākye || 26
|| ❈ ||
folio 174v
athāto navagrahavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vālagrahānām vijñānaṃ sādhaṇāṃ cāpyanantaraṃ |
utpattiṃ kāraṇāṃ caiva saśrutaikamanā śṛṇu |
utpattiṃ kāraṇāṃ caiva saśrutaikamanā śṛṇu |
skandagrahas tu prathamaḥ skandāpasmāra eva ca |
śakunī revatī caiva pūtanā cāndhapūtanā |
śakunī revatī caiva pūtanā cāndhapūtanā |
pūtanā śītanāmā ca tathaiva mukhamaṇḍikā |
navamo naigameṣaś ca yaḥ pitṛgrahasaṃjñinaḥ ||
navamo naigameṣaś ca yaḥ pitṛgrahasaṃjñinaḥ ||
dhātrīmātroś caupacārāparadvāñchaucabhraṣṭaṃ
maṅgalācārahīnāṃ |
trastāṃ bhītāṃ Uptotritāñstarjitān vā pūjāhetorhisyurete kumārāṃ |
trastāṃ bhītāṃ Uptotritāñstarjitān vā pūjāhetorhisyurete kumārāṃ |
aiśvaryasthāste na śakyam viśanto deaṃ
draṣṭuṃ mānuṣair viśvarūpā |
āptaṃ vākyaṃ samyagīkṣyābhidhāsye liṅgānyeṣāṃ yāni deheṣu tāni |
āptaṃ vākyaṃ samyagīkṣyābhidhāsye liṅgānyeṣāṃ yāni deheṣu tāni |
stabdhākṣaḥ kṣatavasagandhikaḥ stanadviḍ
vakrāsyo hatacaraṇekapatranetraḥ |
udvignaḥ salulitacakṣuralparogī skandārtto bhavati ca gāḍhamuṣṭivardhā |
udvignaḥ salulitacakṣuralparogī skandārtto bhavati ca gāḍhamuṣṭivardhā |
niḥsaṃjña bhavati punarlabhet ca sañjñaṃ saṃrabdhaḥ
karacaraṇaiś ca nṛtyatīva |
viṇmūtrasṛjati vinadya jṛmbhamāṇaṃ phenāñś ca sṛjati ca tatsakhābhipannaḥ ||
viṇmūtrasṛjati vinadya jṛmbhamāṇaṃ phenāñś ca sṛjati ca tatsakhābhipannaḥ ||
srastāṃgo bhayacakito vihaṃgagandhā sā
srāvavraṇaparipīḍitaḥ samantāt |
sphoṭaiś ca pracitatanuḥ sadāhapākair niḥsaṃjño bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā ||
sphoṭaiś ca pracitatanuḥ sadāhapākair niḥsaṃjño bhavati śiśuḥ kṣataḥ śakunyā ||
raktāsyo haritamalobhipāṇḍudehaḥ śyāvo vā
jvaramukhapākavedanārttaḥ |
mṛdrīte vyāthitatanuś ca karṇanāsāṃ revatyā bhṛśamatipīḍitaḥ kumāraḥ ||
mṛdrīte vyāthitatanuś ca karṇanāsāṃ revatyā bhṛśamatipīḍitaḥ kumāraḥ ||
srastāṅgaḥ svapiti sukhaṃ di na rātrau
vinnāṃ sṛjati ca kākatulyagandhiḥ |
chardyārto hṛṣitatanūruhaḥ kumāras tṛṣṇālur bhavati ca pūtanāgṛhītaḥ ||
chardyārto hṛṣitatanūruhaḥ kumāras tṛṣṇālur bhavati ca pūtanāgṛhītaḥ ||
yo dveṣṭi stanam atisārakāsahikkāc charddirvā jvarasahitābhir ardyamānaḥ |
durvarṇāḥ satatam athāpi cāmlagandhītaṃ yād upahatamandhapūtanāyāḥ |
durvarṇāḥ satatam athāpi cāmlagandhītaṃ yād upahatamandhapūtanāyāḥ |
ākrandatyati cakitas tu vepamānaḥ saṃlīnaḥ
svapiti ca yasya cāntra kūjāḥ |
srastāṅgo bhuśamatisāryate yaḥ syāttaṃ kuryād bhiṣagathaśītapūtanārtaḥ |
srastāṅgo bhuśamatisāryate yaḥ syāttaṃ kuryād bhiṣagathaśītapūtanārtaḥ |
mlānāṅgaḥ surucirapāṇipādavakro vahvāśī kaluṣasirāvṛtodaro yaḥ |
saṃsṛṣṭaḥ śiśurathavakrumaṇḍikāyāḥ sodvego bhavati ca vastumūtragandhaḥ ||
saṃsṛṣṭaḥ śiśurathavakrumaṇḍikāyāḥ sodvego bhavati ca vastumūtragandhaḥ ||
yaḥ phenām vamati vināmyate ca madhye sodvego vihasati
cordhvamīkṣamānaḥ |
jvaryec ca pratatamatho digital-image 175rvasāśragandhī sajñeyo bhavati hi naigameṣadaṣṭaḥ ||
jvaryec ca pratatamatho digital-image 175rvasāśragandhī sajñeyo bhavati hi naigameṣadaṣṭaḥ ||
dhātrīstanadvidviṣṭava āviṣṭo muhyate muhuḥ |
taṃ vālaṃ na cirādvanti grahaḥ sampūrṇalakṣaṇaṃ ||
taṃ vālaṃ na cirādvanti grahaḥ sampūrṇalakṣaṇaṃ ||
viparītamataḥ sādhyaṃ cikitsedacirārditaṃ |
gṛhaṃ purāṇahaviṣābhyajya vālaṃ śucau śuciḥ |
gṛhaṃ purāṇahaviṣābhyajya vālaṃ śucau śuciḥ |
sarṣapā prakiret tatra tailadīpañ ca kārayet
|
sadā sannihitañ cātra juhuyāddhvyavāhanaṃ |
sadā sannihitañ cātra juhuyāddhvyavāhanaṃ |
sarvaranauṣadhīn vījāgandhapuṣpair alaṅkṛtāṃ
|
agnaye kṛttikābhyaś ca svāhā svāheti saṃtataṃ |
agnaye kṛttikābhyaś ca svāhā svāheti saṃtataṃ |
namas skandāya devāya grahādhipataye namaḥ |
śirasā tv ābhivande haṃ pratigṛṇhīṣva me valiṃ | nīrujānirvvikāraś ca śiśurvāś
ca jayatām iti ||
kumāre || 1 || 0 ||
folio 175r
athātaḥ skandagrahapratiṣedham adhyāyaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
skandagrahopasṛṣṭānāṃ kumārāṇām praśasyate |
vātaghnadrumapatrāṇāṃ …ḥ kvāthaḥ pariṣecane |
vātaghnadrumapatrāṇāṃ …ḥ kvāthaḥ pariṣecane |
teṣāṃ mūleṣu siddhañ ca tailamabhyañjane hitaṃ |
aśvagandhasurāmustākotaryām api ceṣyate |
aśvagandhasurāmustākotaryām api ceṣyate |
siddhaṃ sarppiś ca sakṣīraṃ pānamasyopakalpayet |
devadāruṇi rāsnā ca madhureṣv adrijeṣu ca |
devadāruṇi rāsnā ca madhureṣv adrijeṣu ca |
sarṣapā sarpanirmokaṃ vacāṃ kākādanī ghṛtaṃ |
uṣṭrājāvigavām vāpi romāṇyuddhūpanaṃ bhavet |
uṣṭrājāvigavām vāpi romāṇyuddhūpanaṃ bhavet |
somavallīmindravallīṃ śamīvilvāc ca vandakaṃ |
mṛgādanyāś ca mūlāni grathikānyapi dhārayet |
mṛgādanyāś ca mūlāni grathikānyapi dhārayet |
raktāni mālyāni tathā patākaṃ raktāṃś ca gandhāṃ
vividhāṃś ca bhakṣyāṃ |
ghaṇṭā ca devāya valinnivedya sakukkuṭāḥ skandahate hitāya |
ghaṇṭā ca devāya valinnivedya sakukkuṭāḥ skandahate hitāya |
snānas trirātran niśi catvare ca kuryāt paraṃśāliyavair
nivedya |
gāyatri pūtānibhir ayobhir agnim prajvālayed āhrtibhiś ca dhīmān |
gāyatri pūtānibhir ayobhir agnim prajvālayed āhrtibhiś ca dhīmān |
rakṣām anupravakṣāmi vālānām pāpanāśanī |
ahanyahani karttavyā yā bhiṣag niratandritaiḥ |
ahanyahani karttavyā yā bhiṣag niratandritaiḥ |
tapasān tejasāñ caiva vapuṣāṃ yaśasān tathā |
nidhānaṃ yovyayo devaḥ sa te skandaḥ prasīdatu |
nidhānaṃ yovyayo devaḥ sa te skandaḥ prasīdatu |
grahasenāpatirdevo devasenāpatirvibhuḥ |
devasenāripuharaḥ pātu tvāṃ bhagavāṃ guhaḥ |
devasenāripuharaḥ pātu tvāṃ bhagavāṃ guhaḥ |
devadevasya mahataḥ pāvakasya ca yaḥ sutaḥ |
gaṅgomākṛttikānāñ ca sa te śarma prayacchatu |
gaṅgomākṛttikānāñ ca sa te śarma prayacchatu |
raktamālyām varadharo raktacandanabhūṣitaḥ |
raktadivyavapuḥ śrīmāṃ pātutvāṃ krauñcasūdana iti ||
raktadivyavapuḥ śrīmāṃ pātutvāṃ krauñcasūdana iti ||
kumāre || 2 || 0 ||
folio 175r
athātaḥ skandopasmārapratiṣedham adhyāyaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
vilvaṃ śirīṣaṃ golomī surasādirgaṇaś ca yaḥ |
pariṣeke prayoktavyaḥ skandāpasmāraśāntaye |
pariṣeke prayoktavyaḥ skandāpasmāraśāntaye |
vastumūtravipakvam tu tailam abhyañjane hitaṃ |
kṣīravṛkṣakaṣāye ca kākolyādau gaṇe tathā |
kṣīravṛkṣakaṣāye ca kākolyādau gaṇe tathā |
vipaktavyaṃ ghṛtañ cāpi pāṇīyam payasā saha |
gṛdhrolūkapurīṣāṇi keśāhaste nakhaṃ ghṛtaṃ |
vṛṣabhasya ca romāṇi yojyāny uddhūpane pi ca |
vṛṣabhasya ca romāṇi yojyāny uddhūpane pi ca |
anantāṃ kukkuṭīṃ vimvīṃ markaṭīñ cāpi dhārayet |
pakvāpakvāni māṃsāni prasannā rudhiraṃ payaḥ |
pakvāpakvāni māṃsāni prasannā rudhiraṃ payaḥ |
bhūtodano nivedyaś ca skandāpasmāraṇo vato |
catuṣpathe ca kartavyāḥ digital-image 175vsnānam asya yatātmanā
catuṣpathe ca kartavyāḥ digital-image 175vsnānam asya yatātmanā
skandāpasmārasaṃjño yaḥ skandasya dayitaḥ sakhā |
viśākhasaṃjñaḥ saśiṣāḥ śivos tu vitānena iti ||
viśākhasaṃjñaḥ saśiṣāḥ śivos tu vitānena iti ||
kumāre || 3 || 0 ||
folio 175v
athātaḥ śakunīpratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
śakuny ābhiparītasya kāryaṃ vaidhyena dhīmatā |
vetasāmrakapitthānāṃ niḥkvāthaḥ pariṣecane |
vetasāmrakapitthānāṃ niḥkvāthaḥ pariṣecane |
kaṣāyamadhurais tailaiḥ kāryañjābhyañjanaṃ śiśāḥ |
vraṇeṣūktāni cūr…pathyāni vidhadhīta
ca |
skandagrahadhūpanāni pathyānīha bhavanti ca |
skandāpasmāraṇamanaṃ ghṛtañ cāpīha pūjitaṃ |
tilataṇḍulakaṃ malyāṃ haritālam manaḥśīlā |
valir eṣa karañjais tu nivedyo niyatātmanā |
niḥkuṭo ca prayoktavyam snānam asya yathāvidhiṃ ||
niḥkuṭo ca prayoktavyam snānam asya yathāvidhiṃ ||
antarikṣacarā devī sarvālaṅkārabhūṣitā |
ayomukhī tīkṣṇamukhī devatā te prasīdatu |
ayomukhī tīkṣṇamukhī devatā te prasīdatu |
durdarśanā mahākāyā piṅgākṣī bhairavasvanā |
laṃvodarīśaṅkukarṇī śakunī te prasīdatām iti ||
laṃvodarīśaṅkukarṇī śakunī te prasīdatām iti ||
kumāra || 3 || ❈ ||
folio 175v3
athāto revatīpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
aśvagandhā ja śṛṅgī ca śārivātha
purnarnnavā |
sahavidārī ca tathā kaṣāyaḥ pariṣecane |
sahavidārī ca tathā kaṣāyaḥ pariṣecane |
tailam abhyaṅgane kāyaṃ kuṣṭhe sarjarase tathā
|
palaṃ kaṣāyainalade tathā girikadaṃbake |
palaṃ kaṣāyainalade tathā girikadaṃbake |
vaṭāś ca karṇṇakakubhadhātakītindūkeṣu ca |
kākolyādau gaṇecāpi pāṇīyaṃ sarpir iṣyate |
kākolyādau gaṇecāpi pāṇīyaṃ sarpir iṣyate |
gṛdhrolūkapurīṣāṇi tathā yavaphalāghṛtaṃ |
saṃdhyayor ubhayoḥ kāryam etad uddhūpanaṃ śiśā |
varuṇāriṣṭakamayaṃ rumakaṃ saindhavaṃ tathā |
varuṇāriṣṭakamayaṃ rumakaṃ saindhavaṃ tathā |
dhāraye dyāpi satataṃ vacā putrakajīvake |
śuklāḥ sumanaso lājapayaḥ śālyodanaṃ tathā |
śuklāḥ sumanaso lājapayaḥ śālyodanaṃ tathā |
valin nivedya gotīrthe revatyaiprayatātmanā |
saṃgame ca bhiṣak snānaṃ kuryād dhātrīkumārayoḥ |
saṃgame ca bhiṣak snānaṃ kuryād dhātrīkumārayoḥ |
nānāvastradharādevī citramālyānulepanā |
calatkuṇḍalinī śyāmā revatīte prasīdatu |
calatkuṇḍalinī śyāmā revatīte prasīdatu |
yām upāsannisatataṃ devyo vividhabhūṣaṇāḥ |
lamvākarālāvinatā tathaiva vahuputrikā |
raivatī śuṣkanāsā ca sā ca devī prasīdatām iti ||
lamvākarālāvinatā tathaiva vahuputrikā |
raivatī śuṣkanāsā ca sā ca devī prasīdatām iti ||
kumāra || 3 || ❈ ||
folio 175v
athātaḥ pūtanāpratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
kapotavaṃkāharalaḥ varuṇaḥ pāribhadrakaḥ |
āsphotā caiva yojyāḥ syur vālasya pariṣecane |
āsphotā caiva yojyāḥ syur vālasya pariṣecane |
vacā vayaḥ sthā golomī haritālaṃ manaḥ śilā |
kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ caiva tailārthe vargam iṣyate |
kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ caiva tailārthe vargam iṣyate |
hitaṃ ghṛtan tukākṣīryāḥ siddhaṃ madhurakeṣu ca |
kuṣthatālīsakhadirāḥ rṣapajñane tathā |
kuṣthatālīsakhadirāḥ rṣapajñane tathā |
śaṇanākulakumbhīkā majjāno vadarasya ca |
karkaṭāsthi ghṛtañ cāpi dhūpanaṃ saha sarṣapaiḥ |
karkaṭāsthi ghṛtañ cāpi dhūpanaṃ saha sarṣapaiḥ |
kākādanīñ citraphalāṃ vimvīṃ guñjāñ ca dhārayet |
matsyodanañ ca kurvīta kṛśaram palalaṃ tathā |
śarāvasampuṭakṛtam valiṃ śūnyagṛhe haret |
matsyodanañ ca kurvīta kṛśaram palalaṃ tathā |
śarāvasampuṭakṛtam valiṃ śūnyagṛhe haret |
utsṛṣṭān nābhiṣekaś ca śiśoḥ snapanam iṣyate ||
malināmvarasamvītā malinārūkṣamūrdhajā |
śūnyāgāśrayādevī dārakaṃ pātu pūtanā iti ||
śūnyāgāśrayādevī dārakaṃ pātu pūtanā iti ||
kumāra || 3 || ❈ ||
folio 175v
athātāndhapūtanāpratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
digital-image 176rtiktakadrumāṇāṃ patraiś ca kvāthaḥ kāryo
vasecane |
surā sauvīrakañ kuṣṭhaṃ haritālam manaḥ śilā |
surā sauvīrakañ kuṣṭhaṃ haritālam manaḥ śilā |
tathā sarjarasaṃ cāpi tailārtham apasaṃharet ||
pippalīpippalīmūlaṃ vargam madhurakam madhuḥ |
pippalīpippalīmūlaṃ vargam madhurakam madhuḥ |
sālaparṇī vṛhatyau ca ghṛtārtham api
vuddhimāṃ |
purīśaṃ kaukkuṭaṃ keśāḥ ścarmma sarvppatvageṣu ca |
jīrṇṇāñ ca bhikṣusaṃghāṭīṃ dhūpanāyopakalpayet |
jīrṇṇāñ ca bhikṣusaṃghāṭīṃ dhūpanāyopakalpayet |
kukkuṭīṃ markaṭīvimvīm anantāś cāpi dhārayet
||
māṃsamāmaṃ tathā pakvaśoṇitañ ca catuḥ pathe|
māṃsamāmaṃ tathā pakvaśoṇitañ ca catuḥ pathe|
nivedyam antañ ca gṛhe śiśoḥ snapanam iṣyate ||
karālapiṃgalā muṇḍā kaṣāyam varadhāriṇī |
devī vālam imaṃ prītā rakṣatām andhapūtanā iti ||
devī vālam imaṃ prītā rakṣatām andhapūtanā iti ||
kumāra || || ❈ ||
folio 176r
athātaḥ śītapūtanāpratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
viṃvīkāpitthaṃ sūrasaṃ tathā vilvapracīvalau |
nandībhallātakañ cāpi pariṣeke vacārayet |
nandībhallātakañ cāpi pariṣeke vacārayet |
vastamūtraṃ gavaṃ mūtramūstañ cāmaradārū ca |
kuṣṭhañ ca sarvagandhañ ca tailārtham avacārayet |
kuṣṭhañ ca sarvagandhañ ca tailārtham avacārayet |
rohiṇīsarjakhadirapalāśakakubhatvacaḥ |
niḥkvāthya tasminniḥ kvāthe sakṣīraṃ vipaceddhṛtaṃ|
niḥkvāthya tasminniḥ kvāthe sakṣīraṃ vipaceddhṛtaṃ|
gṛdhrolūkapurīṣāṇi vastagandhāṃ sahāṃ vacāṃ |
nivasya patrāṇi tathā dhūpanārthaṃ prayojayet |
nivasya patrāṇi tathā dhūpanārthaṃ prayojayet |
dhārayed api guñjāñ ca lamvāṃ kākādanīn tathā |
nadhyāṃ mudgadanaiś cāpi tarpayec chītapūtanāṃ |
nadhyāṃ mudgadanaiś cāpi tarpayec chītapūtanāṃ |
jalāyaśānte vālasya spanaṃñ copadiśyate |
mugdodanāśinī devī surāśoṇitapāyinī |
jalāśayaratādevī pātu tvāṃ śītapūtanā iti ||
jalāśayaratādevī pātu tvāṃ śītapūtanā iti ||
kumāra || || 0 ||
folio 176r
athāto muṇḍikāpratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
kapitthavilvau tarkārīvaṃśagandharvahastaka |
kuverākṣī ca yojyāni vālasya pariṣecane |
kuverākṣī ca yojyāni vālasya pariṣecane |
svarasair bhṛṅgavṛkṣāṇāṃ tathaiva hayagandhayā
| tailaṃ vasāṃ ca saṃyojya paced abhyañjanaṃ śiśāḥ |
madhūlikā payasyā ca tugākṣīdyo gaṇau na ca |
madhuraiḥ pañcamūlyāś ca kanīyasyā ghṛtam pacet |
madhuraiḥ pañcamūlyāś ca kanīyasyā ghṛtam pacet |
yavāḥ sarjarasaḥ kuṣṭhaṃ sarpiścoddhūpanahitaṃ |
dhārayed api jihvāś ca cāṣavaiḍālasatyajāḥ |
dhārayed api jihvāś ca cāṣavaiḍālasatyajāḥ |
varṇakaṃ cūrṇakaṃ mālyamañjanām pārataṃ tathā |
manaḥ śilāṃ copaharet goṣṭhamadhye valiṃ śuciḥ |
manaḥ śilāṃ copaharet goṣṭhamadhye valiṃ śuciḥ |
mantrapūtābhir adbhiś ca tatraiva snapanam bhavet ||
alaṃkṛtā rūpavatī subhagā kāmarūpiṇī |
goṣṭhamadhyālayā devī pātu tvāṃ mukhamaṇḍikā iti ||
goṣṭhamadhyālayā devī pātu tvāṃ mukhamaṇḍikā iti ||
kumāra || || 0 ||
folio 176r
athāto naigameṣapratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
vilvāgnimanthapūtīkāḥ kāśmaryāḥ pariṣecane |
savījañ cāpi dhānyāmlam pariṣekapraśasyate |
savījañ cāpi dhānyāmlam pariṣekapraśasyate |
priyaṅgu saralānantā śatapuṣpākuṭannaṭaiḥ ||
pacet tailaṃ surātakradadhimastvāmlakāñjikaiḥ |
pacet tailaṃ surātakradadhimastvāmlakāñjikaiḥ |
pañcamūladvayakvāthaiḥ kṣīre madhurakeṣu ca |
paced ghṛtañ ca matimāṃ kharjūryā mastakena ca |
paced ghṛtañ ca matimāṃ kharjūryā mastakena ca |
vacā vayasthā ¦ ¦ ¦ ¦
sahitāṃ jaṭilāṃ cāpi dhārayet |
tilataṇḍulakaṃ mālyaṃ bhakṣāṃś ca vividhāni ca
| kumārapitṛmeṣāya vṛdigital-image 176vkṣamūle nivedayet
|
adhastān kṣīravṛkṣasya snapanañ copadiśyate |
ajānanañ calākṣibhrū kāmarūpī mahāyaśāḥ |
vālaṃ vālapitā devo naigameṣo bhirakṣatām iti ||
vālaṃ vālapitā devo naigameṣo bhirakṣatām iti ||
kumāra || || ❈ ||
folio 176v
athāto grahotpattiṃ vyākhyāsyāmaḥ |
atha khalu van
navaskandādayaḥ proktā vālānāṃ ya ime grahāḥ |
śrīmanto divyavapuṣo nārīpuruṣavigrahāṃ ||
śrīmanto divyavapuṣo nārīpuruṣavigrahāṃ ||
ete guhasya ra… kṛttikomāgniśūlibhiḥ |
sṛṣṭāḥ śaravanasthāsya rakṣitasatmatejasā |
strīvigrahāgrahā ye tu nānārūpā mayeritāḥ |
devīnāṃ kṛttikānān te bhāgā rājasatāmatāḥ |
devīnāṃ kṛttikānān te bhāgā rājasatāmatāḥ |
naigameṣas tu pārvatyāḥ sṛṣṭo meṣānano grahaḥ |
kumāradhāro devasya guhasyātmodbhavasya vai |
kumāradhāro devasya guhasyātmodbhavasya vai |
skandāpasmāraṃ sañjayaḥ sognināgnisamadyutiḥ |
saivaskandasakho nāmnā viśākha iti cocyate |
saivaskandasakho nāmnā viśākha iti cocyate |
skandaḥ sṛṣṭo bhagavatā devena tripurāriṇā |
vibharti cāparaṃ saṃjñaṃ kumāra iti saṃgrahaḥ |
vibharti cāparaṃ saṃjñaṃ kumāra iti saṃgrahaḥ |
vālalīlādharo yoyaṃ devo rudrāgnisambhavaḥ |
mithyā vāleṣu bhavavāṃ na khalveṣu pravarttate |
mithyā vāleṣu bhavavāṃ na khalveṣu pravarttate |
kumāraskandasāmānyād atra kecid paṇḍitāḥ |
gṛṇhātītya parijñānād vruvate dehacintakāḥ |
gṛṇhātītya parijñānād vruvate dehacintakāḥ |
tato bhagavati skande devasenāpatau kṛte |
upatasthur grahāsdyute dīptaśaktidharaṃ guhaṃ ||
upatasthur grahāsdyute dīptaśaktidharaṃ guhaṃ ||
ūcuḥ prāñjalaś caivanaṃ vṛttin no vidhdhaatsviti |
teṣām arthe tataḥ skandaḥ śivaṃ devam acodayat |
teṣām arthe tataḥ skandaḥ śivaṃ devam acodayat |
tato grahāṃ tān uvāca bhagavāṃ bhaganetrahā |
tairyagyonim mānuṣañ ca devañ ca tritayaṃ jagat |
tairyagyonim mānuṣañ ca devañ ca tritayaṃ jagat |
parasparopakāreṇa varttate dhāryate tathā |
devamanuṣyāṃ prīṇanti tairyagyonin tathaiva ca |
devamanuṣyāṃ prīṇanti tairyagyonin tathaiva ca |
yathākālaṃ pravarttanta uṣṇaṃ varṣahimādribhiḥ |
ijyāvalinamaskārair japya homais tathaiva caḥ |
ijyāvalinamaskārair japya homais tathaiva caḥ |
samyak prayuktaiś ca naraiḥ prīṇayaṃty atu devatāḥ |
bhāgadheyā vibhaktāś ca śeṣaṃ kiñcin na vidyate |
bhāgadheyā vibhaktāś ca śeṣaṃ kiñcin na vidyate |
tad yuṣmākaṃ śubhā vṛttiḥ pūjāsv eva bhaviṣyati |
kuleṣu yeṣu nejyaṃte devatāpitaras tathā |
kuleṣu yeṣu nejyaṃte devatāpitaras tathā |
vrāhmaṇāḥ sādhavo vāpi guravotithayas tathā
nivṛtta śaucācāreṣu tathā klaśopajīviṣu |
nivṛtta śaucācāreṣu tathā klaśopajīviṣu |
utsannabhikṣavaliṣu tathā bhinnagṛheṣu ca |
gṛheṣu yeṣu te vālām stān hiṃsaṃ dhvamaśaṅkitāḥ |
gṛheṣu yeṣu te vālām stān hiṃsaṃ dhvamaśaṅkitāḥ |
tatra vo vipulā vṛttiḥ pūjā caiva bhaviṣyati |
evaṃ grahāḥ samutpannā vālā hiṃ santi cāpy ataḥ |
evaṃ grahāḥ samutpannā vālā hiṃ santi cāpy ataḥ |
grahopasṛṣṭā vālās tu duścikitsyatamāḥ smṛtāḥ |
vaikalyam maraṇam cāpi dhruvaṃ skandagrahe nṛṇām iti ||
vaikalyam maraṇam cāpi dhruvaṃ skandagrahe nṛṇām iti ||
kumārabhṛtye || || 0 ||
skandagrahas tu prathamaḥ skandāpasmāra eva ca ||
śakunī revatī caiva pūtanā cāndha pūtanā |
śakunī revatī caiva pūtanā cāndha pūtanā |
pūtanāśītanāmā ca tathaiva mukhamaṇḍikā |
navamo naigameṣaś ca yaḥ pittagrahasaṃjñitaḥ |
navamo naigameṣaś ca yaḥ pittagrahasaṃjñitaḥ |
prathamagrahaliṅgaṃ ca anta ca grahasambhavaḥ |
sampiṇḍe na hi vālānām adhyā yādamacaiva ca ||
sampiṇḍe na hi vālānām adhyā yādamacaiva ca ||
samāptaṃ kumārabhṛtyam iti || 0 || 0 || 0
|| 0 ||
folio 167_v
athāto jvarapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
atha khalu vatsasuśruta
yenāmṛtam apām madhyād uddhṛtaṃ pūrvajanmani ||
yato maratvaṃ samprāptās tridaśās tridiveśvarāḥ ||
yato maratvaṃ samprāptās tridaśās tridiveśvarāḥ ||
siṣyās tan devam āsīnaṃ prapacchas suśrutādayaḥ
|
vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇinām apy ataḥ paraṃ
vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇinām apy ataḥ paraṃ
sāmāsato vyāsataś ca vrūhi no bhiṣajām varaḥ |
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
upadravas tu vraṇinaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ |
prakṣīṇavalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt ||
prakṣīṇavalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt ||
tasmād upadravāṃ kṛtsnān vadasva vadatāṃ
varaḥ ||
jvaram ādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ ||
rudradigital-image 168rkopāgnisaṃbhūtas sarvabhūtapratāpanaḥ |
tais tai nāmabhir anyeṣāṃ satvānāṃ parikīrtyate ||
tais tai nāmabhir anyeṣāṃ satvānāṃ parikīrtyate ||
janmādau nidhane caiva bhavatīha na saṃśayaḥ |
ataḥ sarvavikārāṇāṃ jvaro rājā prakīrttitaḥ ||
ataḥ sarvavikārāṇāṃ jvaro rājā prakīrttitaḥ ||
ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu taṃ
svedoparodhas santāpaḥ sarvaṅgagrahaṇan tathā ||
yugapad yatra roge tu jvara ity upadiśyate |
doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca dvaṃdvar āgantur eva ca |
doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca dvaṃdvar āgantur eva ca |
anekakāraṇotpannas smṛtas tv aṣṭavidhau jvaraḥ |
doṣāḥ prakupitā gāḍham apathyāhārasevinaḥ |
doṣāḥ prakupitā gāḍham apathyāhārasevinaḥ |
vyāpyadeham aśeṣeṇa jvaram
āpādayanti ha |
a
pi
mithyā prayuktaiś ca snehādyaiḥ karmabhir nṛṇāṃ ||
vividhād abhighātāc ca rogotthānāt prapākataḥ
|
śramāt kṣayād ajīrṇṇāc ca viṣāt sāmarttuprayayāt |
śramāt kṣayād ajīrṇṇāc ca viṣāt sāmarttuprayayāt |
oṣadhīpuṣpagandhāc ca kāyān nakṣatrapīḍayā |.
abhiṣāpābhicārābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā |
abhiṣāpābhicārābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā |
strīṇām avaprajātānāṃ prajātānān tathāhitaiḥ |
stanyāvataraṇai caiva jvarau doṣaiḥ prakupyati ||
stanyāvataraṇai caiva jvarau doṣaiḥ prakupyati ||
tair vegavadbhir vahudhā
samubhrādbhantair vimārgagaiḥ |
vikṣipyamāṇontaragnir bhavaty āśur vahiścaraḥ |
vikṣipyamāṇontaragnir bhavaty āśur vahiścaraḥ |
ruṇaddhi cāpy apāṃ dhātuṃ yasmāt tasmāj jvarāturaḥ |
bhavatyaty uṣṇagātraś ca svidyate na ca sarvaśaḥ |
bhavatyaty uṣṇagātraś ca svidyate na ca sarvaśaḥ |
śramoratrivivarṇṇatvavairasyaṃ nayanaplavaḥ |
icchādveṣau vahuś cāpi śītavātātapādiṣu |
icchādveṣau vahuś cāpi śītavātātapādiṣu |
jṛṃbhoṅgamardo gurutā romaharṣo 'rucis tamaḥ |
apraharṣaś ca śītaś ca bhavaty utpatsyati jvare |
apraharṣaś ca śītaś ca bhavaty utpatsyati jvare |
sāmānyato viśeṣas tu jṛṃbhoty arthaṃ samīraṇāt |
pittān nayanayo dāhaḥ | kaphād aṃnārucis tathā |
pittān nayanayo dāhaḥ | kaphād aṃnārucis tathā |
sarvaliṅgasamāvāyas sarvadoṣaprakopaje |
rupair anyarābhyān tu saṃsṛṣṭadvaṃdvajaṃ viduḥ |
rupair anyarābhyān tu saṃsṛṣṭadvaṃdvajaṃ viduḥ |
vepathur viṣamo vegaḥ kaṇṭhoṣṭhapariśoṣaṇaḥ |
nidrānāśaḥ kṣayastaṃbho gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca ||
nidrānāśaḥ kṣayastaṃbho gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca ||
śiroruggātrarugvakravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā |
śūlādhmānajṛṃbhaṇañ ca bhavaty anilaje jvare ||
śūlādhmānajṛṃbhaṇañ ca bhavaty anilaje jvare ||
vegatīkṣau mahādāhā nidrālpaś ca tathā vamī ||
digital-image 168_vkaṇṭhoṣṭhamukhanāsānāṃ svedaḥ pākaś ca jāyate ||
digital-image 168_vkaṇṭhoṣṭhamukhanāsānāṃ svedaḥ pākaś ca jāyate ||
pralāpo vaktrakaṭutā mūrcchā dāho madas tṛṣā |
pītavinmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca ||
pītavinmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca ||
stemityaṃ stimito vega ālasyaṃ madhurāsyatā |
śuklamūtrapurīṣatvaṃ staṃbhas tṛptir athāpi ca ||
śuklamūtrapurīṣatvaṃ staṃbhas tṛptir athāpi ca ||
gauravaṃ śītam utkledo
romaharṣotinidratā ||
pratiśyāyo ruciḥ kāsaḥ kaphajekṣṇoś ca śuklatā ||
sarvajaḥ sarvaliṅgas tu viśeṣaṃ cātra me śṛṇu
|
nāty uṣṇaśītolpasaṃjño bhrāntapekṣī hatasvaraḥ |
śvasan nipatitiḥ śete pralāpopadravāyutaḥ |
tam abhinyāsam ity āhur hatojasam athāpare |
sannipātajvaraḥ kṛcchram asādhyam apare viduḥ |
sannipātajvaraḥ kṛcchram asādhyam apare viduḥ |
saptame divase prāpte rsadaśame dvādaśe pi vā
||
punar ghorataro bhūtvā praśamaṃ yānti hanti vā
|
dvidoṣocchrayaliṅgās tu dvaṃdvajas trividhaḥ smṛtaḥ ||
dvidoṣocchrayaliṅgās tu dvaṃdvajas trividhaḥ smṛtaḥ ||
tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujaḥ |
kaṇṭhasya śoṣo vamathur lomaharṣorucis tamaḥ |
kaṇṭhasya śoṣo vamathur lomaharṣorucis tamaḥ |
parvabhedaś ca jṛṃbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ |
staimityaṃ sarvāṇāṃ bhedo nidrā gaurava eva ca |
staimityaṃ sarvāṇāṃ bhedo nidrā gaurava eva ca |
śirograhaḥ pratiśyāyaḥ śleṣmavātajvarākṛtiḥ
|
liptatiktāsyatās taṃdrā mohaḥ kāso rucis tṛṣā ||
muhur dāho muhuḥ śīta śleṣmapittajvarākṛtiḥ |
muhur dāho muhuḥ śīta śleṣmapittajvarākṛtiḥ |
vātādhikātvāt pravadanti tajjñās tṛtīyakaś cāpi caturthakaṃ vā |
santāpapānātyayasaṃbhañca
pittādhikatvāt pravadanti tajjñāḥ |
pralepakañ cāpi valāsakañ ca kaphādhikatvena
vadanti tajjñāḥ |
mutvaktvānuvandhaṃ viṣamajvarā ye prāyena te
dvaṃdvasamutthitās tu ||
mu
tvaksthau śleṣmānilau śītam ādau janayato jvare |
tayoḥ praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca ||
tayoḥ praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca ||
karoty ādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāham iti sthitiḥ |
tasmiṃpraśānte tv itarau śītamante ca kurvataḥ |
tasmiṃpraśānte tv itarau śītamante ca kurvataḥ |
tāvatau dāhaśītādī jvarau saṃsargajau smṛtau |
dāhapūrvatayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyātamo mataḥ |
dāhapūrvatayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyātamo mataḥ |
rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrttiteṣu yathā purā ||
digital-image 169_rsvaṃ kālaṃ viṣamo hy
atiprasahyaṃ māruto jvaraṃ |
sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācid vimuñcati |
sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācid vimuñcati |
yasmād gauravavaivarṇya kārśyebhyo na
vimucyate |
vege tu samatikrānte gatoyam iti lakṣyate ||
vege tu samatikrānte gatoyam iti lakṣyate ||
dhātv antarasthau līnatvān na saukṣmyād
upabhyate |
alpadoṣendhanan kṣīṇāṃ kṣīṇondhana ivānalaḥ |
alpadoṣendhanan kṣīṇāṃ kṣīṇondhana ivānalaḥ |
doṣolpohitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ |
dhātum anyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaraṃ
dhātum anyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaraṃ
satataᳵ rasaraktasthaṃ sānyaidyuḥ piśitāśritaḥ |
medogadas tṛtīyehni sosthimajjagataḥ punaḥ |
medogadas tṛtīyehni sosthimajjagataḥ punaḥ |
kuryāc caturthakaṃ ghoraṃ antakaṃ rogasaṅkaraṃ ||
saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāham athāpi vā ||
santatyā yovisargī syāt santataḥ sa nigadyate |
santatyā yovisargī syāt santataḥ sa nigadyate |
ahorātre santatako dvau kālāv anuvarttate |
anyed uṣkas tv ahorātram ekakālaṃ pravarttate |
anyed uṣkas tv ahorātram ekakālaṃ pravarttate |
tṛtīyakas tṛtīye hni caturthehni caturthakaḥ |
kecid bhūtābhiṣaṅkotthaṃ vruvate
viṣamajvaraḥ |
vividhenābhighātena jvaro yas tu pravarttate
|
yathādoṣaprakopan tu tathā manyeta tajjvaraᳵ|
śyāvāsyatā viṣakṛtetathātīsāra eva ca |
śyāvāsyatā viṣakṛtetathātīsāra eva ca |
abhaktāruc pipāsā ca todaś ca saha mūrcchayā |
oṣadhīgandhaje mūrcchā siroruk kṣavayathus tathā |
oṣadhīgandhaje mūrcchā siroruk kṣavayathus tathā |
kāmaje cittavibhraṃśas taṃdrālasyam abhaktaruk |
bhayāṃ pralāpaḥ śokāc ca bhavet kopāc ca
vepathuḥ |
abhiśāpābhicārābhyāṃ mohas tṛṣṇā ca jāyate |
abhiśāpābhicārābhyāṃ mohas tṛṣṇā ca jāyate |
bhūtābhisaṅgād udvegaḥ hāsyarodanakaṃpanaᳵ |
śramakṣayābhighātotthe dehināṃ kupitonilaḥ |
śramakṣayābhighātotthe dehināṃ kupitonilaḥ |
pūrayitvākhilaṃ dehaṃ jvaram āpadayed bhṛśaᳵ |
rogāṇān tu samatthānād vidāhājīrṇṇatas tathā |
rogāṇān tu samatthānād vidāhājīrṇṇatas tathā |
jvaroparaḥ sambhavati tais tair anyaiś ca
hetubhiḥ |
tasya rūpāṇi vakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ |
tasya rūpāṇi vakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ |
gurutā hṛdayotkleśaḥ
sīdanaś chardy arocakau |
rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate |
rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate |
raktaniṣṭhīvanaṃ dāho śophaś chardanavibhramaḥ
|
pralāpaḥ piṭakās tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇāṃ ||
pralāpaḥ piṭakās tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇāṃ ||
digital-image 169vpiṃḍikodveṣṭanaṃ
tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣa|tā |
ūṣmāṃtadāhavikṣepau glāni syāt māṃsage jvare ||
ūṣmāṃtadāhavikṣepau glāni syāt māṃsage jvare ||
bhṛśaṃ svedas tṛṣā mūrcchā pralāpaś chardir eva ca |
daurgaṃdhyārocakaglānir medasthe cāsahiṣṇutā |
daurgaṃdhyārocakaglānir medasthe cāsahiṣṇutā |
bhedontrakūjanaṃ śvāso virekaś chardir eva ca
vikṣepaṇañ ca gātrāṇāṃ etad asthigatejvare ||
vikṣepaṇañ ca gātrāṇāṃ etad asthigatejvare ||
tama praveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityam vamis tathā ||
antardāho mahāśvāso marmacchedaś ca majjage ||
maraṇañ cāpnuyān tatra śukrasthānagate paraᳵ ||
antardāho mahāśvāso marmacchedaś ca majjage ||
maraṇañ cāpnuyān tatra śukrasthānagate paraᳵ ||
śephasa stavdhatā mokṣa śukrasya tu viśeṣataḥ
|
dagdhetvaṃno yathā vahnir dhātuṃ hatvā yathā viṣaṃ ||
dagdhetvaṃno yathā vahnir dhātuṃ hatvā yathā viṣaṃ ||
kṛtakṛtyo vrajec chāntin dehaṃ hatvā tathā
jvaraḥ |
vātapittakaphotthānāñ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā ||
vātapittakaphotthānāñ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā ||
tathā teṣām bhiṣag vrūyād rasādiṣv api
vuddhimāṃ |
samastais saṃnipātasya dhātusthasya virnirdiśeta |
samastais saṃnipātasya dhātusthasya virnirdiśeta |
dvaṃdvajan dvandvajair eva doṣaiś cāpi vadetutaᳵ |
gambhīras tu jvarojñeyā jñeyo hy
antardāhena tṛṣṇayā |
gambhīras tu jvaro
ānaddhatvena cāty arthaṃ śvāsakāsodgavena ca |
hataprabhendriyaṃ kṣāmam arocakanipīḍitaṃ |
hataprabhendriyaṃ kṣāmam arocakanipīḍitaṃ |
gaṃbhīras tīkṣṇavegārttā jvaritaṃ
parivarjayet |
hīnamadhyādhikair doṣais trisaptadvādaśāhikāḥ |
hīnamadhyādhikair doṣais trisaptadvādaśāhikāḥ |
jvaravego bhavet tīkṣṇo yathāpūrvaṃ sukhakriyā
||
iti jvarās samākhyātā karmedānīm pravakṣyate |
jvarasya pūrvarūpasya varttamānasya vuddhimān
||
pāyayet sarpir evācchan tatas saṃpadyate sukhaᳵ |
pāyayet sarpir evācchan tatas saṃpadyate sukhaᳵ |
vidhi mārutajeṣv eṣa paittikeṣu virecanaᳵ |
mṛdu pracchardanaṃ dvandvan kaphajeṣu vidhīyate ||
mṛdu pracchardanaṃ dvandvan kaphajeṣu vidhīyate ||
dhūmāgścar iva nānatvaṃ vidyāt prāgruvibhāpayāḥ |
pravyaktarūpeṣu hitam ekāntenāpatarpaṇaᳵ |
pravyaktarūpeṣu hitam ekāntenāpatarpaṇaᳵ |
ānaddhas timitair doṣair yāvantaṅ kālamāturaḥ
|
tāvat kālan tu ladhvvannam aśnīyāt tu viriktavat |
na laṅghayet mārutaje kṣayaje mānase tathā |
na laṅghayet mārutaje kṣayaje mānase tathā |
alaṃghyāś cāpi ye pūrvvam dvivraṇīye prakīrttitāḥ |
anavasthitadoṣāgner langhanaṃ doṣapācanaṃ |
anavasthitadoṣāgner langhanaṃ doṣapācanaṃ |
jvaraghnan dīpanaṅ kāṅkṣārucilāghavakārakaᳵ |
sṛṣṭamārutavidigital-image 180rtmūtrāṃ kṣutpipāsāsahaṃ laghu ||
sṛṣṭamārutavidigital-image 180rtmūtrāṃ kṣutpipāsāsahaṃ laghu ||
prasannātmendriyaṃ kṣāmaṃ naraṃ vidyāt sulaṃghitaᳵ |
valakṣayastṛṣā mūrcchātandrānidrābhramaklamāḥ |
valakṣayastṛṣā mūrcchātandrānidrābhramaklamāḥ |
upadravāś ca śvāsādyās sāṃbhavaṃty atilaṃghanāt |
dīpanaṃ kaphavicchedi varcovātānulomanaṃ |
dīpanaṃ kaphavicchedi varcovātānulomanaṃ |
kaphavātajvarārttānāṃ hitam uṣṇāṃvu
tṛṣyataᳵ |
taddhi mārdavakṛd doṣasrotasāṃ śītam anyathā |
taddhi mārdavakṛd doṣasrotasāṃ śītam anyathā |
sevyamānena toyena jvaraḥ śītena vardhate
pittamadyaviṣottheṣu tiktakaiḥ śritaśītalaṃ ||
pittamadyaviṣottheṣu tiktakaiḥ śritaśītalaṃ ||
dīpanī pācanī laghvī jvarārttānāṃ jvarāpahā |
annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtāḥ |
lāṃghanāṃbhoyavāgubhir yadā doṣo na
pacyate |
tadā tan mukhavairasya tṛṣṇārocakanāśanaiḥ |
tadā tan mukhavairasya tṛṣṇārocakanāśanaiḥ |
kaṣāyaiḥ pācanair hṛdyair jvaraghnais samupācaret |
pañcamūlīkaṣāyan tu pācanam pavanajvare |
pañcamūlīkaṣāyan tu pācanam pavanajvare |
sakṣaudraṃ paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtaḥ |
pippalyādikaṣāyan tu pācanaṃ kaphaje jvare |
pippalyādikaṣāyan tu pācanaṃ kaphaje jvare |
saṃsṛṣṭadoṣeṣu hitaṃ saṃsṛṣṭam atha pācanaṃ |
mṛdvau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca
||
pakvadoṣaṃ vijānīyā tadā deyaṃ tad auṣadhaṃ |
pakvadoṣaṃ vijānīyā tadā deyaṃ tad auṣadhaṃ |
doṣaprakṛtivaikṛtyād eṣākeṣām
pakvalakṣaṇaṃ |
saptarātrāt paraṅ kecit manyante deyam auṣadhaᳵ |
daśarātrāt paraṅ kecid dātavyam iti niścitāḥ |
paittike vā jvare deyam alpakālasamutthite |
paittike vā jvare deyam alpakālasamutthite |
acirajvaritasyāpi deyaṃ syād doṣapākataḥ
|
yasya doṣānugāḥ pakvaviśaddhasrotasau malāḥ |
acirajvaritasyāpi tasya dadyād virecanaᳵ |
lālāprasekahṛllāsatamakāśuddharocakāḥ |
tandrālasyāvipākāsya vairasyāṅgurugātratā ||
kṣunnāśo vahumūtratvaṃ stavdhatā valavāṃjvaraḥ |
kṣunnāśo vahumūtratvaṃ stavdhatā valavāṃjvaraḥ |
āmajvarasya liṅgāni na dadyāt tatra bheṣajaṃ
bheṣajaṃ hy āmadoṣasya bhūyo jvalayati
jvaraṃ |
śodhanaṃ śamanīyañ ca karoti viṣamajvaraᳵ |
pakvo hy anirhṛto doṣo dehe tiṣṭham mahātyayaᳵ
|
viṣam amvājvaraṅ kuryāt malavyāpadam eva vā |
prākkarma vamadigital-image 180vnañ cāsya
kāryam āsthāpanan tathā |
virecanaṃ tataḥ yasmāc chirasaś ca virecanaṃ
virecanaṃ tataḥ yasmāc chirasaś ca virecanaṃ
kramaśo valine deyaṃ
vamanaṃ śleṣmike jvare |
saruje nilaje kāryaṃ sodāvartte nirūhaṇaṃ ||
pattiprāyavirekaḥ syātkāryaṃ śīrṣavirecanaṃ
|
kaṭīpṛṣṭhagrahārttasya dīptāgneranuvāsanaṃ |
kṛśañ caivālpadoṣañ ca śamanīyair upācaret
|
kaphābhipaṃne śirasi kāryaṃ śīrṣavirecanaᳵ |
śirogauravaśūlaghnam indriyapratibodhanaṃ |
upavāsair valasthan tu jvare santarpaṇotthite |
klinnā yavāgūṃ mandāgnim pipāsārttañ ca pāyayet |
śramopavāsānilaje hito nityaṃ rasodanaḥ
|
mudgayūṣodanaś cāpi deyaḥ kaphasamutthite |
sa eva sitayā yuktaḥ śīta pittajvare hitaḥ |
mudgāmalakayūṣas tu vāttapittātmake jvare |
hrasvamūlakaṣāyas tu vātaśleṣmātmake jvare |
nimvakolakayūṣas tu hitañ pittakaphātmake |
nimvakolakayūṣas tu hitañ pittakaphātmake |
dāhavarmmyarditaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayānvitaᳵ |
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayel lājatrarpaṇaṃ |
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayel lājatrarpaṇaṃ |
kaphapittaparītasya grīṣmesṛkpittaūrdhvage ||
madyanityasya na hitā yavāgūs tam upācaret |
madyanityasya na hitā yavāgūs tam upācaret |
yūṣair amlair anamlair vā jāṅgalair vā rasair hitaṃ
|
madyaṃ vā madyasātmyāya sānāhāya pradāpayet |
madyaṃ vā madyasātmyāya sānāhāya pradāpayet |
sa vyoṣam vitare takraṅ kaphārocakapīḍite ||
vaddhapradyutadoṣas tu naro
jīrṇṇajvarānvitaḥ |
pipāsārttas sadāho vā payasā sa sukhī bhavet |
pipāsārttas sadāho vā payasā sa sukhī bhavet |
tad eva tu payaḥ pītan taruṇer hanti māṇavaᳵ
|
jvare|| sarvajvareṣu sulaghur mātrāvad bhojanaṃ hitaᳵ |
vegāpāyenyathā taddhi jvaravegābhivardhanaᳵ |
jvarito hitam aśnīyād yady apy asyārucir bhaveta |
jvarito hitam aśnīyād yady apy asyārucir bhaveta |
annakāle hy abhuṃjānaḥ kṣīyate mriyatepi vā |
gurvabhiṣyandikāle ca jvarī nādyāt kathañcanaḥ |
na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā
||
santatam viṣamañ cāpi kṣīṇasya sucirotthitaṃ |
santatam viṣamañ cāpi kṣīṇasya sucirotthitaṃ |
jvare saṃbhojanaṃ pathyaṃ laghubhis samupakramaiḥ |
mudgān masūrāś caṇakāṃ kulatthāṃ samakuṣṭakāṃ ||
mudgān masūrāś caṇakāṃ kulatthāṃ samakuṣṭakāṃ ||
āhārakāle yūṣārthe jvaritāya pradāpayet |
paṭolapatradigital-image 181_rvārttāku kukkūlampāpacelakaṃ |
paṭolapatradigital-image 181_rvārttāku kukkūlampāpacelakaṃ |
karkoṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ bālamūlakaṃ |
patraṅaguḍūcyāḥśakārthe jvaritāya pradāpayeta |
patraṅaguḍūcyāḥśakārthe jvaritāya pradāpayeta |
lāvāṅkapiṃjalāneṇāṃ pṛṣatāṃ
kārabhācchasāṃ |
kālapuchāṃ kuraṅgāś ca tathaiva mṛgamātṛkāṃ ||
kālapuchāṃ kuraṅgāś ca tathaiva mṛgamātṛkāṃ ||
māṃsārthe māṃsasātmyāya jvaritāya pradāpayet |
sārasakroñcaśikhinas tathā kukkuṭatittirāḥ |
sārasakroñcaśikhinas tathā kukkuṭatittirāḥ |
gurūṣṇatvānna śasyanta iti kecit vyasthitāḥ |
jvaritānāṃ prakope tu yadā yāti samīraṇaḥ |
jvaritānāṃ prakope tu yadā yāti samīraṇaḥ |
tadā tepi hi śasyante mātrākālopapāditāḥ |
parīṣekā pradehāṃś ca snehāṃ saṃśodhanāni ca |
parīṣekā pradehāṃś ca snehāṃ saṃśodhanāni ca |
divāsvapnaṃ vyavāyañ ca vyāvāyāmaṃ
śiśirañjalaṃ ||
sāravanti ca bhojyāni varjayet taruṇajvarī ||
īhādinavadhāny ādī krodhādīś ca vivarjayet |
īhādinavadhāny ādī krodhādīś ca vivarjayet |
śoṣarcchardirmado mūrcchā
śophastṛṣṇā hy arocakaḥ |
prāpnoty upadravān etāṃ pariṣekādisevanāt |
prāpnoty upadravān etāṃ pariṣekādisevanāt |
anavasthitadoṣāgner ebhiḥ sādhukṣito jvaraḥ |
gambhīras tīkṣṇavegatvaṃ yāty amādhyatvam eva vā |
gambhīras tīkṣṇavegatvaṃ yāty amādhyatvam eva vā |
muktasyāpi jvareṇāha durbalasyāhitair jvaraḥ |
pratyāsano dahed dehaṃ śuṣkakakṣam ivānataḥ |
pratyāsano dahed dehaṃ śuṣkakakṣam ivānataḥ |
tasmāt kāryaḥ parīhāro jvaramuktena dehinā |
yāvān na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ prāṇatas tathā |
yāvān na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ prāṇatas tathā |
jvare pramoho bhavati svalpair apy avaceṣṭitaiḥ |
niṣaṇṇam bhojayet tasmāt mūtrocārau ca kārayet ||
niṣaṇṇam bhojayet tasmāt mūtrocārau ca kārayet ||
ārocake gātrasāde vaivarṇāṅgamalādiṣu |
śāntajvare viśodhyaḥ syād anuvandhabhayā naraḥ |
śāntajvare viśodhyaḥ syād anuvandhabhayā naraḥ |
na jātu snapayet prājñaḥ sahasā jvarakarṣitaḥ |
tasya saṃśamito hy asya punar eva bhavej jvaraḥ |
tasya saṃśamito hy asya punar eva bhavej jvaraḥ |
cikitsec ca jvarāṃ sarvān nimittāya viparyayaiḥ |
śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhim upācaret ||
śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhim upācaret ||
ataḥ saṃśamanīyāni kaṣāyāni nivodha me ||
sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā
sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā
pippalīsārivādrākṣāśatapuṣpāhareṇubhiḥ |
kṛtaṅ kaṣāyaṃ saguḍaṅhanyāc chvasanajañ jvaraᳵ |
kṛtaṅ kaṣāyaṃ saguḍaṅhanyāc chvasanajañ jvaraᳵ |
śritaṃ śītakaṣāyam vā guḍūcyāḥ peyam eva ca |
darbhāmvalāṅgokṣarakāmyacenyādāvaśeṣitaṃ |
darbhāmvalāṅgokṣarakāmyacenyādāvaśeṣitaṃ |
śarkarāghṛtasaṃyuktam pived vātajvarāpahaᳵ |
svedālepaḥ ghṛtābhyaṅgonavasthāsu ca yojayet ||
śarkarā madhuro hanti kaṣāyaḥ paittikañ
jvaraᳵ |
candano śīraśrīparṇṇīparūṣakamadhūkajaḥ |
pīttam pittajvaraṃ hanyāt sārivādyaṃ saśarkaraᳵ
|
hanyāt sayaṣṭīmadhukaṃ tathaivotpalapūrvakaᳵ |
pākyaṃ śītakaṣāyāsodigital-image 181vtpalaṃ śarkarāyutaṃ |
pākyaṃ śītakaṣāyāsodigital-image 181vtpalaṃ śarkarāyutaṃ |
guñḍūcīpadmalodhrāṇāṃ sārivotpalayos tathā |
śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ |
śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ |
drākṣāragvadhayoś
cāpikāśmaryasyāvāthavā punaḥ |
svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ śarkarāyutaiḥ |
svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ śarkarāyutaiḥ |
suśītais samayet tṛṣṇāṃ pravṛddhāṃ dāham eva ca |
vāriśītaṃ madhuyutam ākaṃṭhād vā pipāsitaṃ |
vāriśītaṃ madhuyutam ākaṃṭhād vā pipāsitaṃ |
pāyayed vāmayed vāpi tatas tṛṣṇā praśāmyati |
kṣīraiḥ śītakaṣāyaiś ca suśītaiś caṃdanāyutaiḥ |
kṣīraiḥ śītakaṣāyaiś ca suśītaiś caṃdanāyutaiḥ |
antardāham praśamayed etair anyaiś ca śītalaiḥ |
padmakaṃ madhukaṃ drākṣāṃ puṇḍarīkam athotpalaᳵ |
padmakaṃ madhukaṃ drākṣāṃ puṇḍarīkam athotpalaᳵ |
yavāṃ bhṛṣṭānuśīrāṇi samaṃgākāśmarīphalaṃ |
nidadhyād apsuthāloḍya niśāpayasitan tu tat |
nidadhyād apsuthāloḍya niśāpayasitan tu tat |
kṣaudreṇa yuktam pivato jvaradāhau praśāmyataḥ |
jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhani dāpayet |
jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhani dāpayet |
keśaram mātuluṅgasya ghṛtasaindhavasaṃyutaᳵ |
śarkarādāḍimābhyān tu drākṣādāḍimayos tathā |
śarkarādāḍimābhyān tu drākṣādāḍimayos tathā |
vairasyād dhārayet kalkaṅ gaṇḍūṣañ ca yathāhitaᳵ |
saptacchadaṅguñḍūcīñ ca nimva sphūrjakam eva ca ||
saptacchadaṅguñḍūcīñ ca nimva sphūrjakam eva ca ||
kvāthayitvā pivet kvāthaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvaraᳵ |
trikaṭun nāgapuṣpañca haridre kaṭurohiṇīᳵ |
trikaṭun nāgapuṣpañca haridre kaṭurohiṇīᳵ |
kauṭajañ ca phalaṃ hanyāt sevyamānaṃ kaphajvare |
kaṭukañ citrakaṃ nimvaṃ haridrātiviṣobhayāᳵ |
kaṭukañ citrakaṃ nimvaṃ haridrātiviṣobhayāᳵ |
kuṣṭhamm indrayavām mūrvāpaṭolañ cāpi sādhitaᳵ |
piven maricasaṃyuktaṃ saguḍaṅ kaphaje jvare ||
piven maricasaṃyuktaṃ saguḍaṅ kaphaje jvare ||
rājavṛkṣādivargasya kaṣāyam madhusaṃyutaᳵ |
kaphavātajvaraṃ hanyāc chīghraṃ kāle ca cāritaᳵ |
kaphavātajvaraṃ hanyāc chīghraṃ kāle ca cāritaᳵ |
devadārvyabhayābhārgīvacāparpaṭanāgaraiḥ |
pānyāṃ kaṭphalabhūtīkamustābhāgaissamāsikaiḥ |
pānyāṃ kaṭphalabhūtīkamustābhāgaissamāsikaiḥ |
siddham etaḥkaṣāyāṃ tu hiṅgum ākṣikaṃ saṃyutaṃ ||
pāyayejvaritaṃ yuktā vātaśleṣmakṛte jvare |
kaphaprasekakāse ca hikkāśvāsagalagrahe |
kaṇṭhe vivaddhe vimukhe jvaritānāṃ sadāhitaṃ |
pāyayejvaritaṃ yuktā vātaśleṣmakṛte jvare |
kaphaprasekakāse ca hikkāśvāsagalagrahe |
kaṇṭhe vivaddhe vimukhe jvaritānāṃ sadāhitaṃ |
saśarkarākṣamakṣamātrāṅ kaṭukām
uṣṇavāriṇā |
pītvā jvarāj jayej jantu kaphapittasamudbhavaṃ |
kirātatiktam amṛtāṃ drākṣām āmalakaṃ śaṭīᳵ |
kirātatiktam amṛtāṃ drākṣām āmalakaṃ śaṭīᳵ |
niṣkvāthya pittānilaje tan kvāthaṃ saguḍaṃ pivet |
sarvadoṣasamutthe tu digital-image 182rsaṃsṛṣṭānn avacārayet |
vardhanair vāpi hīnasya hānai
dharmavūcchritasya vā |
kaphasnānānupūrvyāca saṃnipātajvarakriyā |
kaphasnānānupūrvyāca saṃnipātajvarakriyā |
hīnasya vardhanaṃ hānir
vṛddhayor iti niścayaḥ |
hāpanād ativṛddhasya hīnayor vṛddhi sambhavaḥ |
hāpanād ativṛddhasya hīnayor vṛddhi sambhavaḥ |
tatas samatvaṃ doṣāṇāmāyaṃ
sthānakaphasya ca |
tadvat sthānāṃ kriyāt tadvatijvaravinirjayaḥ |
tadvat sthānāṃ kriyāt tadvatijvaravinirjayaḥ |
vṛścīvavilvavarṣābhva payaścodakam eva ca |
pacet kṣīrāvaśiṣṭan taddhanti
sarvajvarātapi |
udakaṃ triguṇaṃ kṣīraṃ śiṃśapāsāram eva ca |
udakaṃ triguṇaṃ kṣīraṃ śiṃśapāsāram eva ca |
tat kṣīraśeṣāṅ kathitam peyaṃ sarvajvarāpahaᳵ |
anantāṃ vālakam mustan nāgaraṃ kaṭurohiṇīᳵ |
sukhāmbunā pāyayīta piṣṭvākarṣasaman naraḥ |
sukhāmbunā pāyayīta piṣṭvākarṣasaman naraḥ |
eṣa sarvajvarāṃ hanti dīpayet sa hutāśanaᳵ |
dravyāṇi dīpanīyāni tathā vairecanāni ca |
dravyāṇi dīpanīyāni tathā vairecanāni ca |
ekaikaśo dvandvaso vā
jvaraghnāni vibhāvayet |
nalavetasayor mūlaṃ mūrvayā suradārubhiḥ |
tṛṣṇāṅgāpi valadrākṣācandanair vāmayaṣṭibhiḥ |
śvāsakāsāṅgaśūlārttam pañcamūlena vā śritaḥ |
śvāsakāsāṅgaśūlārttam pañcamūlena vā śritaḥ |
haridrābhadramustā ca triphalā kaṭurohiṇīᳵ
|
picumardapaṭolau ca devadāru nidigdhikā |
eṣāṅ kaṣāyaḥ pītas tu saṃnipātajvaraṃ jayet |
eṣāṅ kaṣāyaḥ pītas tu saṃnipātajvaraṃ jayet |
avipaktiprasekañ ca śopham paktim arocakaᳵ |
traiphalo vā sasarppiṣkaḥ kvāthasr peyastridoṣaje |
traiphalo vā sasarppiṣkaḥ kvāthasr peyastridoṣaje |
sarpimadhvabhayātailaṃ lehoyaṃ sarvajaṃ jvaraṃ |
śāntin nayet tṛvad vāpi sakṣaudrā
viṣamajvaraᳵ |
ghṛtaplīhodaroktan tu hanyāt saviṣamajvarāṃ ||
guḍapragāḍhantriphalā pived vā viṣamārditaḥ |
guḍapragāḍhantriphalā pived vā viṣamārditaḥ |
guḍūcīmustadhātrīṇāṅ kaṣāyam vā samākṣikaᳵ |
prātaḥ prātaḥsasarpir vā rasonam upayojayet |
prātaḥ prātaḥsasarpir vā rasonam upayojayet |
sarpikṣīrasitākṣaudramāgadhīrvā yathāvalaṃ
digital-image 182vpippalīvarddhamānaṃ vā pivet
kṣīrarasāsanaḥ |
tāmracūḍasya māṃsena pived vā madyam uttamaᳵ |
tṛphalāgnimanthakolakvāthe dadhnā ghṛtam pacet |
tṛphalāgnimanthakolakvāthe dadhnā ghṛtam pacet |
tilvakāvāpam etaddhi viṣamajvaranāśanaṃ |
tribhiścaturbhiḥ pivet kvāthaṃ pañcabhir vā
samanvitaḥ |
madhukasya paṭolasya rohiṇyā mustakasya ca |
madhukasya paṭolasya rohiṇyā mustakasya ca |
harītakyāś ca tat sarvan trividho yoga iṣyate |
viḍiṅgamustatriphalāmañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ |
syāmailavālūkailābhiś candanāmaradāru ca ||
varhiṣṭhakuṣṭharajanīparṇṇinīsārivādvaye |
varhiṣṭhakuṣṭharajanīparṇṇinīsārivādvaye |
hareṇukātṛvṛddantīvacātālīśakesaraiḥ |
dviḥkṣīraṃ vipacet sarpir mālatīkusumais sahaḥ |
dviḥkṣīraṃ vipacet sarpir mālatīkusumais sahaḥ |
viṣamajvaraśvāsakāsagulmonmādajvarāpahaᳵ |
etad eva haviḥ pakvāñ jīvanīyo pasaṃsṛtaᳵ |
caturguṇena payasā mahākalpeśam ucyate |
caturguṇena payasā mahākalpeśam ucyate |
apasmāragṛhāṃ śoṣaṃ
klaivyakārśyamakīṅgītāᳵ |
ghṛtam etan nihanyāśu ye cāpi viṣamajvarāḥ |
ghṛtam etan nihanyāśu ye cāpi viṣamajvarāḥ |
triphalāśīrasampākakaṭukātiviṣāghanaiḥ |
śatāvarīsaptaparṇīguḍūcīrajanīdvayaiḥ |
śatāvarīsaptaparṇīguḍūcīrajanīdvayaiḥ |
citrakatrivṛtāmūrvāpaṭolāriṣṭavālakaiḥ |
kirātatiktakavacāviśālāpadmakotpalaiḥ |
kirātatiktakavacāviśālāpadmakotpalaiḥ |
sārivādvayayaṣṭyāhvacavikāraktacandanaiḥ |
durālabhāparparṭakatrāyamāṇāṭarūṣakaiḥ ||
durālabhāparparṭakatrāyamāṇāṭarūṣakaiḥ ||
rāsnākuṭajamañjiṣṭhāmāgadhīnāgarais tathā |
dhātrīphalarase samyag dviguṇe sādhitaṃ haviḥ |
dhātrīphalarase samyag dviguṇe sādhitaṃ haviḥ |
parivāsarpajvaraśvāsagulmakuṣṭhavicāraṇaᳵ |
pāṇḍuplīhāgnisādesvabhya etad eva hitaṃ paraᳵ |
pāṇḍuplīhāgnisāde
dārvīpaṭolāṃ kaṭukān nimvamvāsāphalatrikaṃ |
durālabhāṃ parpaṭakaṃ trāyatīñ ca palonmitāṃ |
durālabhāṃ parpaṭakaṃ trāyatīñ ca palonmitāṃ |
prastham āmalakānāṃ ca kvāthayed dhi
malastami |
tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprastham vipācayet ||
tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprastham vipācayet ||
kalkair bhūnimvakuṭajamustayaṣṭy āhvacandanaiḥ |
sapippalīkais tat siddhañ cakṣuṣyaṃ śuklayor hitaṃ ||
sapippalīkais tat siddhañ cakṣuṣyaṃ śuklayor hitaṃ ||
ghrāṇakarṇṇāṣṭhavartmatṛdmusverogavraṇāpahaᳵ |
kāmalājvaravaisarpagaṇḍamālāharaṃ paraᳵ |
pippalīsārivāmustamuśīraṃ
kaṭurohiṇī |
kaliṅgakāmstyāmalakī candanātiviṣaisthirā |
kaliṅgakāmstyāmalakī candanātiviṣaisthirā |
viṇṭham āmalakendrākṣā
opamālānidigṭhakā |
sādhitaṃ havir etais tu jīrṇṇajvaram apohati ||
sādhitaṃ havir etais tu jīrṇṇajvaram apohati ||
kṣayakāsaśir
aśūlapārśvaśūlaphaṇīśakāᳵ|
aṃśābhighātam agnīñ ca viṣamaṃ saṃniyacchati |
aṃśābhighātam agnīñ ca viṣamaṃ saṃniyacchati |
nirviṣair bhujagair nāgair vinītair nṛpataskaraiḥ |
trāsayed āgame cainan tadahar bhojayen na ca |
trāsayed āgame cainan tadahar bhojayen na ca |
aty abhiṣyandigurubhir vāmayed vā punaḥ punaḥ |
madyam vā pāyayet tīkṣṇaṃ ghṛtam vā jvaranāśanaᳵ |
madyam vā pāyayet tīkṣṇaṃ ghṛtam vā jvaranāśanaᳵ |
purāṇam vā ghṛtaṅ kāmam udāram vā virecanaṃ |
nirūhayed vā matimāṃ susvinnan tadahan naraḥ |
nirūhayed vā matimāṃ susvinnan tadahan naraḥ |
ajāvyoś carmaromāṇi vacā kuṣṭham palaṅkaṣā |
jāthapīgandha ||
nimvapatrāṇi madhukadhūpanārthe pradāpayet |
nimvapatrāṇi madhukadhūpanārthe pradāpayet |
baiḍālam vā sakṛdyojya vepamānasya dhūpane |
pippalī saindhavan tailaṃ maināhvācekṣaṇañjanaᳵ ||
pippalī saindhavan tailaṃ maināhvācekṣaṇañjanaᳵ ||
bhūtavidyāsamudiṣṭair vandhāveśanapūjanaiḥ |
jayed bhūtābhiśaṅkottham vijñānād yaiś ca mānasaṃ |
jayed bhūtābhiśaṅkottham vijñānād yaiś ca mānasaṃ |
abhiśāpābhicārotthau jvarau homādinā jayet |
dānasvasty ayanātithyaiṃr utpātagrahapīḍitaᳵ ||
oṣadhīgandhaviṣajau viṣapītaprasādhanaiḥ |
jayet kaṣāyañ ca hitaṃ sarvagandhakṛtan tathā |
nimvadārukaṣāyam vā hitaṃ saumanasan tathā |
nimvadārukaṣāyam vā hitaṃ saumanasan tathā |
yavān na vikṛtī sarpar madyañ ca viṣame hitaᳵ |
sampūjayed dvijāṅ gāś ca devam īśānam amvikāᳵ |
sampūjayed dvijāṅ gāś ca devam īśānam amvikāᳵ |
kaphavātotthayor enañ jvarayoḥ śītapīḍite |
dihed uṣṇeṇa vargeṇa pariś coṣṇo vidhirhitaḥ |
dihed uṣṇeṇa vargeṇa pariś coṣṇo vidhirhitaḥ |
siñcet susyoṣṇair athavā
śuktagomūtram astubhiḥ |
dihyāt palāśais taruṇais surasārjakaśigrujaiḥ ||
dihyāt palāśais taruṇais surasārjakaśigrujaiḥ ||
kṣāratailena vādigital-image 183vbhyaṅgassaśuktena vidhīyate | folio 183v
pānam āragvadhādeś ca kvathitasya viśeṣataḥ |
pānam āragvadhādeś ca kvathitasya viśeṣataḥ |
avagāhasukhoṣṇaś ca vātaghnaṃ kvāthayojite |
jitvā śītaṃ kramair evaṃ sukhoṣṇajalasecitaᳵ |
jitvā śītaṃ kramair evaṃ sukhoṣṇajalasecitaᳵ |
prācāraurṇṇikakārpāsakauṣeyāṃvarasaṃbhṛtaṃ |
śāyayeṅ glānadeham vā kālāguruvibhūṣitaᳵ |
śāyayeṅ glānadeham vā kālāguruvibhūṣitaᳵ |
payodharākuśalā
navayauvanāḥ |
gātrair bhajeran pramadāḥ śītadainyāpahāḥ śubhāḥ |
gātrair bhajeran pramadāḥ śītadainyāpahāḥ śubhāḥ |
prahlādanañ cāsya vijñāya tās trīr apanayet punaḥ
|
bhojayed dhitamannañ ca tathā sukham avāpnuyāt |
dāhābhibhūte tu vidhiṅ kuryād dāhavināśanīᳵ |
madhuphānitamiśreṇa nimvapatrāmbhasāpi vā |
madhuphānitamiśreṇa nimvapatrāmbhasāpi vā |
dāhajvarārttam matimāṃ vāmayet kṣipram eva tu
|
śatadhautaghṛtābhyaktan dihed vā yavasaktubhiḥ |
śatadhautaghṛtābhyaktan dihed vā yavasaktubhiḥ |
kolāmalakasaṃyuktair dhānyāmlena ca vuddhimāᳵ |
amlapiṣṭais suśītair vā palāśatarujair dihet |
vadarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya vā
|
vada
yavārdhakuḍavaṃ piṣṭvā maṃjiṣṭhārdhapalan tathā |
aṃvlaprasthaśatonmiśraṃ tailaprastham
vipācayet |
etat prahlādanan tailaṃ jvaradāhavināśanaᳵ |
etat prahlādanan tailaṃ jvaradāhavināśanaᳵ |
nyagrodhādir gaṇo yaś ca kākolyādiś ca yaḥ smṛtaḥ |
utpalādiś cargaṇo yaś ca piṣṭair vātaiḥ pralepayet |
utpalādi
tat kaṣāyāmlasaṃyuktā snehāś cābhyañjane hitāḥ |
teṣāṃ śītakaṣāye vā dāhāntam avagāhayet |
teṣāṃ śītakaṣāye vā dāhāntam avagāhayet |
dāhavege tv atikrānte tasmād uddhṛtyamānavaᳵ |
pradihyāt chatadhautena sarpiṣā candanena vā |
pradihyāt chatadhautena sarpiṣā candanena vā |
glānam vā dīnamanasamāśliṣeyur varāṅganāḥ |
dukūlakṣaumasamvītāś candanārdrapayodharāḥ |
dukūlakṣaumasamvītāś candanārdrapayodharāḥ |
vibhratyaḥ sragvicitrās tu maṇihāravibhūṣitāḥ |
bhajeyus taṃ tanaiḥ śītaiḥspṛśaṃtyāṃvuruhais sukhaiḥ |
bhajeyus taṃ tanaiḥ śītaiḥspṛśaṃtyāṃvuruhais sukhaiḥ |
prahlādanañ ca vijñāya tā strīr apanayetpunaḥ |
bhojayed dhitam aṃnañ ca tathā sukham avāpnuyāt ||
bhojayed dhitam aṃnañ ca tathā sukham avāpnuyāt ||
gamayet pittam evādau jvareṣu samavāyiṣu ||
dirnimvārataran taddhi jvadigital-image 185r
dirnimvārataran taddhi jvadigital-image 185r
bhārgīśārivādvayacitrakaiḥ |
dantī ca śreyasī pāṭhā etaḥ prasthaghṛtam pacet ||
dantī ca śreyasī pāṭhā etaḥ prasthaghṛtam pacet ||
mūtrāśakṛdrase tulye dadhimūtra
yathāyutaṃ |
pañcagavyam iti khyātam etat sarpiś caturthakaᳵ |
pañcagavyam iti khyātam etat sarpiś caturthakaᳵ |
gulmapāṃḍāmayekāsaṃ kāmalām
udarāṇi ca |
arśāṃsi śoṣam unmādam apasmārabhagandaraṃ |
arśāṃsi śoṣam unmādam apasmārabhagandaraṃ |
grahā na lakṣmīpādhmānaṃ pītaṃ
caitad vyohati |
vinā vātkvāthakalkābhyāṃ pañcagāvyaṃ ghṛtaṃ śritaᳵ |
vinā vātkvāthakalkābhyāṃ pañcagāvyaṃ ghṛtaṃ śritaᳵ |
tadapi jvarapāṇḍutvaśoṣāpasmārajighṛtaṃ |
triphalā saptalānimvapaṭolīvṛṣaśārivā |
triphalā saptalānimvapaṭolīvṛṣaśārivā |
kuṭajatvaḍphalāmpāṭhā
saptāhasumanāvṛtā |
vetasaś candanaṃ mūrvā karaṇḍakaṭurohiṇī |
vetasaś candanaṃ mūrvā karaṇḍakaṭurohiṇī |
haridrāpippalaṃ tv aiva piṣṭaiḥ
karṣasamai pacet |
jaladroṇe ghṛtaprasthaṃ viṣamaṃ jvaranāśanaᳵ |
jaladroṇe ghṛtaprasthaṃ viṣamaṃ jvaranāśanaᳵ |
kāse śvāse pratiśyāye raktapitte bhagandare |
pāṇḍutvamehakuṣṭeṣu hṛdraoge vātaśoṇite |
pāṇḍutvamehakuṣṭeṣu hṛdraoge vātaśoṇite |
pittagulmaikacauraiva kāmalāyāñ ca pūjitaᳵ |
śīlayet saguḍāṃ śuñṭhīm abhayāñ cāpi pūjitaḥ |
śīlayet saguḍāṃ śuñṭhīm abhayāñ cāpi pūjitaḥ |
hyatapradhānapittan tu svastho janayati jvaraᳵ |
pived ikṣurasān tatra śītam vā śarkarodakaṃ |
pived ikṣurasān tatra śītam vā śarkarodakaṃ |
śāliṣaṣṭikayoś cānnaṃ kṣīreṇāplutam aśnuyāt |
ghṛtadvādaśarātrāt tu deyaṃ sarvajvareṣu vai |
tenāntarenāśaya sva gatā doṣā bhavanti hi |
tenāntarenāśaya sva gatā doṣā bhavanti hi |
tad eva śūnyaśirasāṃ sarpir nnastam prayojayet |
śleṣmaṇas tu samutktreśe dhūmāṃ vrāyośikam pivet |
śleṣmaṇas tu samutktreśe dhūmāṃ vrāyośikam pivet |
mūrcchāyām iti nidrāyāṃ kuryāc chītavivarjitaḥ
|
dhātūṃ saṃkṣobhayed doṣo mokṣakāle valīyasi |
tena vyākulacittasya visaṃjña iva lakṣyate |
tena vyākulacittasya visaṃjña iva lakṣyate |
svedo laghutvaṃ śirasaḥ kaṇḍūpāko mukhasya ca |
kṣvavathuś cānnalipsā ca jvaramuktasya lakṣaṇaᳵ |
kṣvavathuś cānnalipsā ca jvaramuktasya lakṣaṇaᳵ |
vyāpitvāt sarvasaṃsparśāt kṛcchratvād
antasambhavā |
dantako hy eṣa manyānān jvara ity upadiśyate iti ||
dantako hy eṣa manyānān jvara ity upadiśyate iti ||
kāyacikitsāyām prathamaḥ ||
folio 185r
athāto 'tīsārapratiṣedham adhyāyaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
gurvanti ṣyandirukṣṇoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ
|
viruddhādhyaśanājīrṇair viṣamaiś cāpi bhojanaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇair viṣamaiś cāpi bhojanaiḥ |
yuktaidigital-image 185v
|
śokāduṣṭāmvupānair vā tathā ca turvipayayuyaiḥ |
śokāduṣṭāmvupānair vā tathā ca turvipayayuyaiḥ |
jalābhiramaṇair vegavighātaiḥ krimikopataḥ |
nṛṇāṃ bhavaty atīsāro lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate |
nṛṇāṃ bhavaty atīsāro lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate |
saṃśamyāpātvātur agnipravaddhaḥ śakṛbhigro
vāyunādhaḥ praṇunnaḥ |
saratvatīdātisāratum āhur vyādhiṃ ghoraṃ datti
saratvatīdātisāratum āhur vyādhiṃ ghoraṃ datti
ekaikaśaḥ sarvaśaś cāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ |
kecid āhustve kaviśan prakāraṃ netve tasmin kāśirājastvavocat |
kecid āhustve kaviśan prakāraṃ netve tasmin kāśirājastvavocat |
doṣāvasthā tasya naikaprakārāḥ | kāle kāle vyādhitānāṃ
bhavanti ||
hṛnnābhipāyūdaravastitodagātrāvasādānilavegarodhaḥ |
hṛnnābhipāyūdaravastitodagātrāvasādānilavegarodhaḥ |
viṭsaṅgam ādhmānam athāvipāko bhaviṣyatasya
puras sarāṇi |
śūlārditolpam vadgaśam saphena te sānilamārutena |
śūlārditolpam vadgaśam saphena te sānilamārutena |
māṃsādakāraśavedān vikṛṣṇam uṣṇan dravāśya
nīlopamam vā |
pittāt pītaharitaṃ lohitaṃ vā tṛṣṇāṃ
mūrcchādāhapākopapannaḥ |
śuklaṃ sāndraṃ sakaphaṃ śleṣmaṇā tu viśrāṃ
go hṛṣṭarobhā manuṣyaḥ |
sarvātmaka sarvaliṅgopapattiḥ kṛcchām caiṣo vālavṛddheṣ
evasādhyaḥ |
tais tair bhāvaiśocatolpāsanasya śuṣkaṃ śuktaṃ teje ūṣmo gṛhīta¦ |
tais tair bhāvaiśocatolpāsanasya śuṣkaṃ śuktaṃ teje ūṣmo gṛhīta¦ |
koṣṭhaṃ gatvā vipram uṣṇa praṇadyas tās taṃ raktāt
kākaṇanti prakāśa¦ |
mayurīśaṃ niḥpurīgaś ca sagandham āgantaś ca sāryate yotisāraḥ |
mayurīśaṃ niḥpurīgaś ca sagandham āgantaś ca sāryate yotisāraḥ |
śokotpanno duścikitsyotisāmātraṃ rogo
vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ |
āmājīrṇotpradrutā kṣaibhayan tu| koṣṭhaṃ jantār pātramālāḥ sadoṣāḥ |
āmājīrṇotpradrutā kṣaibhayan tu| koṣṭhaṃ jantār pātramālāḥ sadoṣāḥ |
nānāvarṇaś cātimātraṃ su ṣaṣṭham etad vadanti
|
mayicchamebhidoṣair vānyastamayni
ga ti |
purīṣaṃ bhṛgadurgandhi vicchinnaś cāmasaṃjñitam ¦ |
purīṣaṃ bhṛgadurgandhi vicchinnaś cāmasaṃjñitam ¦ |
etānye va tu liṅgāni viparītāni yasya vaiḥ |
lāghavaś ca manuṣyasya tan pakkvam iti nidrirśate |
lāghavaś ca manuṣyasya tan pakkvam iti nidrirśate |
|| mañjayakṛdveśavārāmvutailaṃ sarpiḥ kṣaudraṃ kṣīrarūpaṃ snavet¦ |
mañjiṣṭhābhammātulaṅgopam vā visraṃ śītaṃ sarvagandhyañjanābha¦ |
mañjiṣṭhābhammātulaṅgopam vā visraṃ śītaṃ sarvagandhyañjanābha¦ |
rājīmadvā candrikaiḥ santatam vā pūyadrakaś cāś ca
hanyādetad viparītaś ca yaḥ kṣīṇaṃ hanyur vahava pasargāḥ |
hanyādetad viparītaś ca yaḥ kṣīṇaṃ hanyur vahava pasargāḥ |
asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ durādhmātam upadrutaṃ |
gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet |
gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet |
āmapakvakramaṃ hitvā nātīsāre kriyā mataḥ |
ataḥ sarvātisāreṣu jñeyaṃ pakvāmalakṣaṇaiḥ |
ataḥ sarvātisāreṣu jñeyaṃ pakvāmalakṣaṇaiḥ |
hitaṃ laṅghānamevādau rsarūpeṣu
dehin⦠|
tatrāsacchardanad kāryaṃ pippalīlavaṇām ca nā |
tatrāsacchardanad kāryaṃ pippalīlavaṇām ca nā |
kāryaś cānaśanaṃ syānte dravaṃ laghu ca
bhojana¦ |
doṣastambhanam agre tu na kartavyam vijānatā |
tadau vadhyamāṇās tu vahuṃ kurvaty upadravān
tadau vadhyamāṇās tu vahuṃ kurvaty upadravān
nāme saṅguruṇaṃ dadyād atisāra keṣañcanaḥ |
akāla sa hīto hi vikārāṃ kurute vanaṃ |
akāla sa hīto hi vikārāṃ kurute vanaṃ |
daṇḍakālasakātmānaśophodarabhagandarāḥ |
kuṣṭhayāṃ maya plīhagulmāyākarādikān |
kuṣṭhayāṃ maya plīhagulmāyākarādikān |
stokastokaṃ vivaddham vā saśūlaṃ yotisāryate |
abhayāpippalīkalkaissukhoṣṇais tam virecayet |
abhayāpippalīkalkaissukhoṣṇais tam virecayet |
haridrādīm vacādim vātasmād ādau piven naraḥ |
galayuṣayayavāgūbhiḥ pippalyādiś ca yo jayeta |
devadāruvacāmustānāgarātiviṣābhayā ||
abhayā dhānyakam mustām pippalī nāgarām vacā
|
pipalī dhānyakaṃ mustaṃ vālakavilvam eva ca |
pipalī dhānyakaṃ mustaṃ vālakavilvam eva ca |
mustaṃ parpakaṃ śuṇṭhī vacā sātiviṣābhayā |
vati viṣā hiṅgu vacā sauvarcalā bhayā |
vati viṣā hiṅgu vacā sauvarcalā bhayā |
mahauṣadham ativiṣā mustā cetyāma pācanāḥ |
ete yogāsmasāratāḥ ślokārdhavihitās tu me |
ete yogāsmasāratāḥ ślokārdhavihitās tu me |
dhānyāmloṣṇāmvumadhyānāṃ piveda anyatamena vā
|
niṣkvāthāṃ vā pivedeṣāṃ sukhoṣṇāṃ sādhu yojit⦠|
niṣkvāthāṃ vā pivedeṣāṃ sukhoṣṇāṃ sādhu yojit⦠|
mustaṃ kuṭajavījāni bhūnim ca sadurālabha¦ |
uśīraṃ candanaṃ lodhrāṃ nāgaraṃ nīlam
utpala¦ |
pāṭhā mustaṃ haridre dve pippalī kauṭajaṃ phala¦ |
phalaṃ tvacam vatsakasya śṛṅvare gho vacā |
phalaṃ tvacam vatsakasya śṛṅvare gho vacā |
catvāra ete yogās syuḥ pakvātīsāranāśanā
me
||
uktāmayopayojyāste sakṣaudrāstaṇḍulāṃvunā |
uktāmayopayojyāste sakṣaudrāstaṇḍulāṃvunā |
mūrvā nirdahanī pāṭhā trikaṭu gajapippalī |
kaṭurāhiṇo rudradāru śatāhvā gaurasarṣapā |
kaṭurāhiṇo rudradāru śatāhvā gaurasarṣapā |
elā śārivakaṃ kuṣṭhaṃ haridre śukraja yavā |
meṣaśṛṇga tva kṛmighnaṃ vṛkṣakāṇi ca |
meṣaśṛṇga tva kṛmighnaṃ vṛkṣakāṇi ca |
vṛkṣādanī vīratarāṃ vṛhatyau dve sahe tathā ||
aralutvataindukī ca dāḍimantar va |
aralutvataindukī ca dāḍimantar va |
sālasārādinirho lavaṇāni tathaiva ca |
yo gātayo syarāmaṇarśakarāḥ smṛtāḥ |
yo gātayo syarāmaṇarśakarāḥ smṛtāḥ |
pāṭhā tejavatī musto pippalīdigital-image 186_vkauṭajaṃ phalaṃ ||
surāpānyamla sīnāṃ pived anyatareṇa tu |
niskvāthaṃ vāpi pived eṣāṃ sukhoṣṇāṃ sādhu jojitāṃ |
niskvāthaṃ vāpi pived eṣāṃ sukhoṣṇāṃ sādhu jojitāṃ |
harītakīm ativiṣāṃ hiṅgu sauvarcālaṃ vac⦠|
pivet sukhāṃvunā janturāmātīsārapīḍitaḥ |
paṭolaṃ dīpyakaṃ nimva vacāpippalināgarāṃ |
paṭolaṃ dīpyakaṃ nimva vacāpippalināgarāṃ |
viḍaṅganātha kuṣṭhaś ca pived vāpi sukhāmvunā
||
śṛṅgaveraṃ guḍucīś ca pive uṣṇena cāṃbhasā |
śṛṅgaveraṃ guḍucīś ca pive uṣṇena cāṃbhasā |
yogādārau teyo karāḥ
smṛtāḥ |
lavaṇānyatha pippalyo viḍaṅgāni harītakī ||
citrakaṃ śiṃśapā pāṭhā śārṃgeṣṭhā lavanāni ca |
citrakaṃ śiṃśapā pāṭhā śārṃgeṣṭhā lavanāni ca |
hiṅguvṛkṣakavījāni lavaṇāni ca bhāgaśaḥ |
paṭolaṃ || hanti daṃtyatha pippalyaḥ kalkāvakṣa samau smṛtau ||
paṭolaṃ || hanti daṃtyatha pippalyaḥ kalkāvakṣa samau smṛtau ||
vacā kuṭakavījāni yor othaṃ pañcamo
mataḥ |
ete sukhāmvu peyā yogāḥ pañcāmanā manāḥ |
ete sukhāmvu peyā yogāḥ pañcāmanā manāḥ |
payasyāṃn kāṣmamustām cāviṃ matibhadrasāhvay⦠|
kṣīrāvagiṣṭaṃ pītvā hanyāmaṃ śūlam eva ca |
kṣīrāvagiṣṭaṃ pītvā hanyāmaṃ śūlam eva ca |
nivṛtteṣvāsaśūleṣu yasyā na praguṇonilaḥ |
stokastokaṃ saśūlam vā rujāvānyātisāryate |
stokastokaṃ saśūlam vā rujāvānyātisāryate |
sakṣāralavaṇaiyuktm mandāgni prapived ghṛta¦ |
kṣāranāgaracāṅgerīkoladadhyamlasādhita¦ |
kṣāranāgaracāṅgerīkoladadhyamlasādhita¦ |
sarpiracchaṃ pived vāpi śūlātusāraśāntaye |
dadhnāmlaghṛtaṃ pakvaṃ savyoṣājāticitraka¦ |
dadhnāmlaghṛtaṃ pakvaṃ savyoṣājāticitraka¦ |
secavya pippalīmūlaṃ dāḍimair vā jagarditaḥ |
nikhile nopadiṣṭāyaṃ vidhirāmāyaśāntaye |
nikhile nopadiṣṭāyaṃ vidhirāmāyaśāntaye |
tūkṣṇoṣṇa varjyametan tu vidadhyāt pittaje vidhi¦ |
yathoktam upavāsānte yavāgūś cāsyapraddate |
yathoktam upavāsānte yavāgūś cāsyapraddate |
valayor aṃ śumatyām ca śvadraṃṣṭāvṛhatīṣu ca |
śatāvaryāś ca saṃsiddhā suśītā madhusaṃyutāḥ |
śatāvaryāś ca saṃsiddhā suśītā madhusaṃyutāḥ |
mudgādiṣu ca yuṣāṃ syurdravyairetiḥ
susaṃskṛtāḥ |
mṛdubhir dīpanaistiktairdravyaisyādhyāmapācana¦ |
mṛdubhir dīpanaistiktairdravyaisyādhyāmapācana¦ |
yadā pakvopyatīsāra saraty evaṃ
murhumurhuḥ |
grahaṇyā mārdavātajantos tatra sastambhano hitaḥ |
grahaṇyā mārdavātajantos tatra sastambhano hitaḥ |
samaṅgā dhātakīpuṣpaṃsamvaṣṭhālodhram
eva ca |
śālmalīveṣṭakaṃ vāpi vidadhyādhyogam uttama¦ |
śālmalīveṣṭakaṃ vāpi vidadhyādhyogam uttama¦ |
samaṅgā dhātakīlodhravṛkṣadāḍimayosvacau |
digital-image 187_rāmrāsthimadhyalodhrañ ca vilvamadhyapriyaṅgavaḥ |
madhukam meṣaśṛṅgāsya dīrghavṛntatvageva ca |
madhukam meṣaśṛṅgāsya dīrghavṛntatvageva ca |
catvāra ete yogā syuḥ pakvātīsāranāśanāḥ |
uktā mayopayojyāste kṣaurdrātāṇḍalāṃvunā |
uktā mayopayojyāste kṣaurdrātāṇḍalāṃvunā |
mustākaṣāyam ekaṃ vā peyam madhusamāyutaṃ |
lodhrāṃ vaṣṭhāpriyaṅggvādīṅ gaṇānevaṃ prayojayet ||
lodhrāṃ vaṣṭhāpriyaṅggvādīṅ gaṇānevaṃ prayojayet ||
padhmāṃ samāṅgāṃ madhukaṃ
vilvajaṃvuśalāṭubhiḥ |
pivet taṇḍulatoyena sakṣaudramagadaṃ para¦ |
pivet taṇḍulatoyena sakṣaudramagadaṃ para¦ |
kacchagamūlakalkaṃ vāpyudumvaraphalopama¦ |
payasyā candanaṃ padmaṃ śarkarā nāgakeśara¦ |
payasyā candanaṃ padmaṃ śarkarā nāgakeśara¦ |
pakvātīsāra yogoyaṃ japet pītaṃ saśoṇita¦ |
nirāmarūpaṃ śūlārttalaṅghanādhyais ca karṣita¦ |
nirāmarūpaṃ śūlārttalaṅghanādhyais ca karṣita¦ |
naraṃ rūkṣam evekṣāgniṃ sakṣāraṃ pācayed
dhṛta¦ |
payastailaś ca madhu ca kamvilvajaṃvu pivec
chūlairūpadrutaḥ |
sitājamodakaṭvāṅgamadhukairavacūrṇṇitaḥ |
avedanaṃ susaṃpakvaṃ dīptāgne racirotthita¦ ||
avedanaṃ susaṃpakvaṃ dīptāgne racirotthita¦ ||
nānāvarṇam atīsāraṃ puṭapākair upācareta |
tvakiṇḍadīrghavṛntasya kāśmarīcchadanāvṛtaṃ |
tvakiṇḍadīrghavṛntasya kāśmarīcchadanāvṛtaṃ |
mṛdāvaliptaṃ sukṛtam aṅgāreṣv avakulayeta |
svinnam udhṛtya niṣpīḍya rasam ādāya tan tataḥ |
śītīkṛtvā madhuyutaṃ pāyayed udarāmaye |
śītīkṛtvā madhuyutaṃ pāyayed udarāmaye |
jīvantīmeṣaśṛṅgyādiṣvevaṃ vṛtteṣu kārayet |
tittiriṃ luñcitaṃ godhṛniḥkṛṣyāntran tu pūrayeta |
tittiriṃ luñcitaṃ godhṛniḥkṛṣyāntran tu pūrayeta |
nyagrodhādhitvacākalkaiḥ pūrvavaccāvakulayeta
|
rasam ādāya tasyātha susvinnasya samākṣika¦ |
rasam ādāya tasyātha susvinnasya samākṣika¦ |
śarkaropahitaṃ śītaṃ pāyayed udarāmaye |
evaṃ praroha kurvītanya yopādhyair
vicakṣaṇaḥ |
puṭapākān yathāyogāṃ jāṅgalopahitāṃ śubhā¦
|
kauṭajaṃ phāṇitaś cāpi haṃntyatīsāramojasā |
amvaṣṭhādimadhuyutaṃ pilyādisamāyuta¦ |
amvaṣṭhādimadhuyutaṃ pilyādisamāyuta¦ |
aralutvak priyaṅgu ca madhukadāḍimāṅkurāṃ |
āvāpya piṣṭhvā vipaced yavāgūn dadhnitām pivet |
āvāpya piṣṭhvā vipaced yavāgūn dadhnitām pivet |
sarvātīsārān tāṃ hi hanti pakvānaśaṃśayaḥ |
kṛtaṃ śālmalivṛnteṣu kaṣāyaṃ himasaṃjñita¦ |
niśāparyuṣitam peyam sākṣikeśasamāyuta¦ |
vivadhavātaviṭ śūlaparītaḥ saṃpravāhikaḥ |
vivadhavātaviṭ śūlaparītaḥ saṃpravāhikaḥ |
saraktapittaś ca payaḥ pivet tṛṣṇā
samānvitaḥ |
yathāmṛtan tathā kṣīramatīsāreṣuta¦ |
yathāmṛtan tathā kṣīramatīsāreṣuta¦ |
cirotthiteṣu tat peyamapāṃ bhādigital-image 187_vrāna sādhita¦ |
doṣaśeṣaṃ haret taddhi tasmāt pathyatamaṃ smṛta¦ ||
doṣaśeṣaṃ haret taddhi tasmāt pathyatamaṃ smṛta¦ ||
hitaṃ snehavireko vā vastayaḥ picchilāś ca
ye |
śakṛtā yas tu saṃsṛṣṭamatisāryeta śoṇita¦ |
prāk paś cād vā purīṣasya sarukṣaḥ parikīrttikaṃ |
prāk paś cād vā purīṣasya sarukṣaḥ parikīrttikaṃ |
kṣīraśuklāśritaṃ sarpiḥ pivet sakṣaudraśarkara¦ |
dārvītvakpippalīśuṇṭhīlākṣāśakuryarvaighṛta¦ |
dārvītvakpippalīśuṇṭhīlākṣāśakuryarvaighṛta¦ |
saṃyuktam bhadrarohiṇyā pakvam peyāvimiśrita¦ |
tridoṣamapyatīsāraṃ pītaṃ hanti sudāraṇa¦ |
tridoṣamapyatīsāraṃ pītaṃ hanti sudāraṇa¦ |
gaurave vamanam pathyaṃ yasya syāt pravalaḥ kaphaḥ |
jvare dāghathaviḍvandha mārūtādraktapittavat |
jvare dāghathaviḍvandha mārūtādraktapittavat |
kāryam āsthāpanaṃ kṣipraṃ sadā cāpy ānuvāmana¦ |
gudapākas tu pittena yasya syādahitāśinaḥ |
tasya pittaharāḥ sekāstatsiddhāś cānuvāsanāḥ |
tasya pittaharāḥ sekāstatsiddhāś cānuvāsanāḥ |
dadhimaṇḍasurāvilvasiddhaṃ tailaṃ samārute |
bhojane ca hitaṃ kṣīraṃ kacchurāmūlasādhira¦ |
bhojane ca hitaṃ kṣīraṃ kacchurāmūlasādhira¦ |
rujayāś cāpy aśāmyāṃ tvāpicchāvastidhīyate
|
prāyena gudadaurvalyaṃ dīrghakālātisāriṇā¦
|
bhavet tasyādhitaṃ teṣāṅ gude tailāvacāraṇa¦ |
bhavet tasyādhitaṃ teṣāṅ gude tailāvacāraṇa¦ |
kapitthaśālmalīphañjīvaṭākārpāsidāḍimā |
yūthikā kacchurā śelū saṇāmūrvā ca dādhikāḥ |
yūthikā kacchurā śelū saṇāmūrvā ca dādhikāḥ |
yo raktaṃ śakṛtaḥ pūrvāṃ paś cādvā pratisāryate ||
sa pallavairvaṭādīnāṃ sasarpis sādhitam payaḥ pivet
saśarkarākṣaudramathavāpyabhimathya tat |
navanītam ato lihyāt cakraṃ yena piven naraḥ |
tilakalko hitaś cāpi modgau mudgarasas
tathā ||
piyālaśallakījamvuśālmalītiniśatvacaḥ |
kṣīre śamṛditā pītās sakṣaurdrā
raktanāśanāḥ |
madhukaṃ śarkarālodhraṃ payasyām atha śāriv⦠|
madhukaṃ śarkarālodhraṃ payasyām atha śāriv⦠|
pivet padmāś ca dugdhenac chāronāsṛk
praśāntaye ||
śarkarotpalalodhrāni samaṅgā madhukan tilāḥ |
śarkarotpalalodhrāni samaṅgā madhukan tilāḥ |
tilāḥ kṛṣṇās samapraṣṭyāhvā samaṅgā
cotpalāni ca |
maṃjiṣṭhāśarkarā lodhraṃ padmakaṃ kumudotpalaiḥ |
pived padmāś ca dugdhenac
chāgenāsṛkpraśāntaye |
lodhran tilātamo ca rasān tathaiva madhukāryaṇaiḥ |
kacchurā tilakalkaś ca yogām catvāra eva ca
|
ājena payasā peyā sarakto madhusaṃyutā |
ājena payasā peyā sarakto madhusaṃyutā |
vasavānāṃ ghṛtadigital-image 188_r…lājacūrṇasitāmadhu |
saśūlaraktapittaṃ tu līḍhaṃ hantyudarāmaya¦ ||
saśūlaraktapittaṃ tu līḍhaṃ hantyudarāmaya¦ ||
drave sarakto sarati vālavilvaṃ saphāṇitaṃ |
sakṣaudratailaṃ prāgeva lihyādāśu muditaṃ kara¦ |
sakṣaudratailaṃ prāgeva lihyādāśu muditaṃ kara¦ |
dīptāgnimcāṣyatīsāre vardhamāna valāmvite |
kṛṣṇāviḍāṅgatṛphalākaṣāyeṇa virecayeta |
kṛṣṇāviḍāṅgatṛphalākaṣāyeṇa virecayeta |
atha vairaṇḍasiddhena payasā kevalena vā |
yavāgūm cāsya vitared vātaghnair dīpanaiḥ kṛtāṃ |
yavāgūm cāsya vitared vātaghnair dīpanaiḥ kṛtāṃ |
dīptāgnirḥ purīṣā yaḥ sūvecchanasavedana¦ |
pivet phāṇitaṃ śuṇṭhīdadhitailaṃ ghṛtapayaḥ |
pivet phāṇitaṃ śuṇṭhīdadhitailaṃ ghṛtapayaḥ |
svinnām vā guḍatailanabhakṣayed vadarāṇi vā |
sasvinnāṃ piṣṭavadvāpi samā vilvaśalādubhiḥ |
sasvinnāṃ piṣṭavadvāpi samā vilvaśalādubhiḥ |
dadhnopayujya kulmāṣām śvetāmanupivet sur⦠|
śaśamāṃsaṃ sarudhiradhira¦ samāṃśaṃ saghṛtaṃ dadhi |
śaśamāṃsaṃ sarudhiradhira¦ samāṃśaṃ saghṛtaṃ dadhi |
vipācya śodako vec ca mṛdvannaṃ śakṛtaḥ kṣaye ||
saṃskṛto yamake māṣāyavakolaḥ rasaḥ śubhaḥ |
saṃskṛto yamake māṣāyavakolaḥ rasaḥ śubhaḥ |
bhojanārthe pradātavyo dadhiḍādāmasārivaḥ |
guḍāvilvaśalādūni dāḍimaś cāpi peśima¦ |
guḍāvilvaśalādūni dāḍimaś cāpi peśima¦ |
vaṣka saraś ca yamake
bhṛṣṭo varcaḥ kṣaye hitaḥ |
vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ valāsaṃ
nudatyadhastādahitāśanasya |
pravāhamāṇasya muhurmālāktam pravāhikām tām pravadanti tajjñāḥ |
pravāhamāṇasya muhurmālāktam pravāhikām tām pravadanti tajjñāḥ |
pravāhikā vātakṛtās saśūlāḥ pittāt sadāhā
sakaphā kaphāc ca |
vilvamadhyo samadhukaṃ śarkarācūrṇṇasaṃyuta¦ |
taṇḍulāmbuyuto yogaspittaṃ raktotthitāṃ jayet |
taṇḍulāmbuyuto yogaspittaṃ raktotthitāṃ jayet |
yogān varāṃ grāhikam cāyin
kuryāt kṣaudraśarkarāṃ |
nyagrādhādiṣu kurv-ita puṭapākānyaṇaritāṃ ||
nyagrādhādiṣu kurv-ita puṭapākānyaṇaritāṃ ||
dīptāśauvāṣpatīsāra vivardhati valāgnite |
triphalāviṣaṅgakṛṣṇākaṣāyeṇa virecayeta |
triphalāviṣaṅgakṛṣṇākaṣāyeṇa virecayeta |
saśoṇitā śoṇitasambhavā yā rūkṣaprabhavā matā tu |
tāsām atīsāravadādiśec ca liṅgaṃ krame ś cā
samudbhavānāṃ ||
na siddhmāṃ yānti vilaṃghna nādhyaur yogair udīrṇā yadi pācanair yā |
na siddhmāṃ yānti vilaṃghna nādhyaur yogair udīrṇā yadi pācanair yā |
tāḥ kṣīrasamevāśu śṛtaṃ nihanti tailan tilāḥ
picchilavastastayam ca |
kṣīreṇa cāsthāpanam agryam ukta
dvipañcamūlīkvathitena śūle || pravāhikāyāś ca
samākṣikena tailena yuṃjyād anuvāsanañ ca |
vātaghnavargamadhureṣu caiva tailaś ca
siddhaṃ hitamannapāne |
lodhraṃ viḍaṃ vilvaśalāṭu caiva lihyac ca
tai…digital-image 188_vna kaṭutrikāḍhyaṃ |
dadhnā sasāreṇa sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niś cārakapīḍitas tu |
dadhnā sasāreṇa sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niś cārakapīḍitas tu |
sutaptakupyan kvathitena vāpi kṣīreṇa śītena
madhuplutenaṃ |
kṣīrāplutau vyoṣavidārigandhāsiddhena dugdhena hitāya bhojyaḥ |
kṣīrāplutau vyoṣavidārigandhāsiddhena dugdhena hitāya bhojyaḥ |
vātaghnasaṅgrāhikadīpanīyaiḥ kṛtān ṣaḍām cāpy
upayojayīt |
khādec ca matyāṃsa rasas tu yāc ca vātaghnasiddhāṃ saghṛtaṃ | satailāṃ |
khādec ca matyāṃsa rasas tu yāc ca vātaghnasiddhāṃ saghṛtaṃ | satailāṃ |
eṇāvyajanāś ca vaṭapravālaiḥ siddhāni
sārdham piśitāni khādeta |
medhyaṃ susiddhaṃ tvatha vāpi raktaṃ vas tasya dadhnā ghṛtatailayuktaḥ |
medhyaṃ susiddhaṃ tvatha vāpi raktaṃ vas tasya dadhnā ghṛtatailayuktaḥ |
khādeta pradehaiḥ śikhilāvarjarvā yūṣaiś ca
mukhyair dadhibhiś ca bhuṃjeta |
māṣāṃ suddhiṃ ghṛtamaṇḍayuktāṃ khādec ca dadhnā maricopadaṃśāṃ |
māṣāṃ suddhiṃ ghṛtamaṇḍayuktāṃ khādec ca dadhnā maricopadaṃśāṃ |
viḍaṃ duḍaṃ vilvasalāṭu caiva lihyāc ca taila na
kaṭutrikādya |
rājasenātka dāḍimānāṃ raseṣu siddhāṃrūghṛtās sa tailāḥ |
rājasenātka dāḍimānāṃ raseṣu siddhāṃrūghṛtās sa tailāḥ |
pravāham ānāya hitā yavāgūrāpnuyānaṃ payasā hitam vā |
ruphātimūtrakṛcchakṣīreṇa sakṣaudraghṛtotpalan |
ruphātimūtrakṛcchakṣīreṇa sakṣaudraghṛtotpalan |
syaṣṭinocchāpyatatonuvāsyatailena kākoligaṇaśritena |
rātrāvahani vā nityaṃ rujārto yo bhaven
nara¦ |
tailaṃ
sāvāhāryeṣumekeṅganuvāsana |
yathā yathā tailaṃ syāt tatrahā śāmyati
mārutaḥ |
praśānte mārute cāsya śānti yāti pravāhikā |
pāṭhājamodaukut̤ajasya vījaṃ śuṇṭhī samā
māgadhikāś ca piṣṭāḥ |
sukhāmvupītāḥ śamayanti rogaṃ meṣāṇḍasiddham payaso hitam vā |
sukhāmvupītāḥ śamayanti rogaṃ meṣāṇḍasiddham payaso hitam vā |
pittān śikāyāṃ madhukaṃ sitāś ca mayiś ca
va karasaṃyutaś ca |
līḍhvātha sakṣaudrasamam pived vā
jamvurādāmalakāc ca kalka¦ |
sitādavikṣaudrayutan tathauva vilvan na
tadāka dāḍimaś ca |
nilāṃ sayaṣṭīmadhukaṃ sītāś ca kṣaudrā
taṇḍulapācanena |
sarpirvi vaṃdhe bhṛśe dāha
mūvipācyadugdhaṃ na lavate sābhyāṃ |
mūlaiḥ payasotpala
yaṣṭikāmīvidāryakāśrmarya valāsamataiḥ |
deyā
ghṛtakṣaudrayutonuvāsaghṛtena cānte madhukaśritena |
pittānmikādigital-image 189_vrasaḥ
sapayātha vimiśritas tu |
padmāṃ samadmvuja dhātakībhiḥ kalkī
kṛtābhir madhusaṃyutābhiḥ |
śāmyan tathaivaṃ na tasya samaṅgā padmā payaḥ
pādapayota kīrtiḥ |
pakvāpayovilvakapītanāmbhamo yā
sarpimayunāru |
etatc chite naiva ghṛtena
samyaśaye caivam upaiti śānhi¦ |
laghūni pathyānyatha dīpanāni snigdhāni bhojyānyudarāmayueṣu ||
hitāya nityaṃ vitaredvibhokṣaṃ yogāṃs ca tāṃ stāṃ
bhiṣapramattaḥ |
tṛṣṇāpanayanī ladhvī dīpanī vastiśodhanī |
jvare caivātisāre ca yaccādvisratraṃ samyagvāyum ca cchati |
jvare caivātisāre ca yaccādvisratraṃ samyagvāyum ca cchati |
vāgūsarvadā hitā |
rau kṣānpravṛttatīsārakriyāsnigdhā vidhīyate |
raukṣān grahanimitte ca śokaje śoka nāśanī |
viṣārśaḥ krimisaṃbhūte hitā cobhayaśarmadā |
samavāye tu doṣāṇāṃ pūrvvam pittam upācaret
|
jvare caivātisāre ca sarvvatrānyatra māruta¦ |
jvare caivātisāre ca sarvvatrānyatra māruta¦ |
yasyoccārād vinā mūtraṃ samyag vāyuś ca gacchati |
dīptāgner laghukoṣṭhasyasthitas tasyodaro mayaḥ |
dīptāgner laghukoṣṭhasyasthitas tasyodaro mayaḥ |
atisāre nivṛtte pi mandāgner ahitāśinaḥ |
bhūyaḥ saṃdūṣito vanhir grahaṇīmayi dūṣayet |
bhūyaḥ saṃdūṣito vanhir grahaṇīmayi dūṣayet |
tasmāt kāryaḥ parīhārasmātīsāre viriktavat | yāvan na
prakṛtisthassyoddoṣataḥ prāṇatas tathā ||
ṣaṣṭhī kalā pittadharā yā pūrvam parikīrttitā |
pakkvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrttitā |
pakkvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrttitā |
grahaṇyā valam agnir hi sa cāpi grahaṇī śritaḥ |
tasmāt sadūṣite vanhau grahaṇī sampraduṣyati |
tasmāt sadūṣite vanhau grahaṇī sampraduṣyati |
ekaikaśas sarvam ca caithair atyartham ucchritaiḥ |
sā duṣṭā vahuśo bhuktāmāmam eva vimuñcati |
sā duṣṭā vahuśo bhuktāmāmam eva vimuñcati |
pakvam vā sarūjapūtirmurhurvaddhaṃ murhurdrava¦ |
grahaṇīrogamāhustaṃ māyurvedaviśāradāḥ |
grahaṇīrogamāhustaṃ māyurvedaviśāradāḥ |
tasyotpattau sadāhonna sadānālasya tṛṭklamāḥ
|
valakṣayor uciḥ kāsaḥ karṇnakṣveḍo tu kūjanaṃ |
valakṣayor uciḥ kāsaḥ karṇnakṣveḍo tu kūjanaṃ |
athā jāte bhavej jantoḥ ḥ
|
nichardijvarārocakadāhavān |
nichardijvarārocakadāhavān |
udgirec chuktatiktāmlatasya dhūmāmagandhimāṃ
|
prasekamukhavairasyatamakārucipīḍitāḥ |
prasekamukhavairasyatamakārucipīḍitāḥ |
vātācchūlādhikaiḥ pāyuhṛtpārśodaramastakaiḥ |
pittāt sadāhair gurubhiḥ kaphātribhyas trilakṣaṇauḥ |
pittāt sadāhair gurubhiḥ kaphātribhyas trilakṣaṇauḥ |
folio 192_r
athātaḥ śoṣapratiṣedhaṃ vyā ||
anekadoṣānugato vahurogāgamaḥ |
durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhir mahāvalaḥ ||
durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhir mahāvalaḥ ||
saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ity abhidhīyate |
kriyākṣayakaratvāc ca kṣaya ity ucyate punaḥ |
kriyākṣayakaratvāc ca kṣaya ity ucyate punaḥ |
rājñas caṃdramaso yasmād abhūdeṣa kilāmayaḥ |
tasmāt ta rājayakṣmeti kecid āhuḥ punar janāḥ |
tasmāt ta rājayakṣmeti kecid āhuḥ punar janāḥ |
sa vyastair jayate doṣair iti kecid vadanti hi ||
ekādaśānām ekasmiṃ sāṃnidhyāt tantrayuktiḥ |
ekādaśānām ekasmiṃ sāṃnidhyāt tantrayuktiḥ |
kriyāṇāś cāvibhāgena prāgevotpādanena ca |
eka eva mataḥ śoṣa sannipātātmako hyataḥ |
eka eva mataḥ śoṣa sannipātātmako hyataḥ |
udre kānta…sya liṅgāni
doṣāṇāṃ tu bhavanti ha |
kṣayād vegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt |
kṣayād vegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt |
jayate kupitair doṣair vyāptadehasya dehinaḥ |
kaphapradhānair doṣais tu ruddheṣu rasavartmasu |
kaphapradhānair doṣais tu ruddheṣu rasavartmasu |
ativyavāyino vāpi kṣīṇaretasyanāntaraṃ ||
kṣīyante dhātavassarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ |
kṣīyante dhātavassarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ |
svarabhedonilācchūlasaṃkāca svāṃsapārśva yāḥ |
jvarāṃ dāhotisāraś ca pittādraktasya cāgāmaḥ |
jvarāṃ dāhotisāraś ca pittādraktasya cāgāmaḥ |
śirasaḥ paripūrṇatvaṃmabhaktacchanda eva ca |
kāsaḥ kaṇṭhasya codhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ |
kāsaḥ kaṇṭhasya codhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ |
ekādasabhiḥ ṣaḍbhir vā pañcabhir vā samanvitaḥ |
jahyāc choṣārditajantumicchaṃ suvipulaṃ
yaśaḥ |
vyavāyaśokasthāviryā vyāyāmādhvapraśāṣiṇāṃ |
kṣarati yadvāguṃśoṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ
śṛṇu ||
vyavāyaśoṣīśukrasya kṣayaliṅgairūpadrutaḥ
pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ |
pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ |
digital-image 191rpradhānaśīlaḥ
śratāṃgaḥ śokaśoṣyati tādṛśaḥ |
jarāśoṣī kṛśo mando hatavuddhivalendriyaḥ |
kampanorūcimaṃbhinnakāṃsapātrasamasvaraḥ |
kampanorūcimaṃbhinnakāṃsapātrasamasvaraḥ |
saprasrutāsyanāsākṣi suptarūkṣamalacchaviḥ
|
adhvapraśoṣī śrastāṃgaṃ sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ |
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ |
ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīna gaurvārūcipīḍitaḥ
|
vyāyāmaśoṣīsbhūyiṣṭhametireva samanvitaḥ |
liṅgarurakṣatakṛtaḥ saṃyuktaś ca kṣatādvinā |
liṅgarurakṣatakṛtaḥ saṃyuktaś ca kṣatādvinā |
raktakṣayādvedanābhis tathaivāhārayantraṇāt |
vraṇitasya bhavec choṣo doṣaḥ sāmaśmaḥ |
vraṇitasya bhavec choṣo doṣaḥ sāmaśmaḥ |
vyāyāmabhāṣyādhyayaneraibhighātātimaithunaiḥ |
karmaṇā vāpyurasyena vakṣyo yasya vidāritaṃ |
tasyoparikṣate raktuyaśleṣmā ca gacchati |
kāśaṃprarcchardayec cāpi pītaraktāsitārūṇaṃ |
santaptavakṣaśotyarthaṃ dūyamānena tā |
santaptavakṣaśotyarthaṃ dūyamānena tā |
vadano bhinnavarṇasvaro naraḥ |
keṣāñcidevaśoṣohi kāraṇaibhedam āgataḥ |
keṣāñcidevaśoṣohi kāraṇaibhedam āgataḥ |
na tatra doṣaliṅgānāsamastānāṃ nipātanaṃ |
kṣayā eva hi vijñeyā pratyekadhātusañjñitāḥ |
kṣayā eva hi vijñeyā pratyekadhātusañjñitāḥ |
cikitsitan tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye ||
śvādigital-image 191vsāṃgasādakaphasaṃśrayatāluśoṣācchardyagnisādaparipīnasapāṇḍunidrāḥ |
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jaṃtuḥ śuklakṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ |
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jaṃtuḥ śuklakṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ |
svapneṣu kākaśukaśalyakanīlakaṇṭhāgṛdhrān
tathaiva ca kapīṃ kṛkalāsakāṃś ca |
paśyet sarāṃsi sa nadīm vimalāṃls ca vāpīṃ śuṣkāṃmstarūnaruṇadhūmavārditāś ca ||
paśyet sarāṃsi sa nadīm vimalāṃls ca vāpīṃ śuṣkāṃmstarūnaruṇadhūmavārditāś ca ||
mahāsanaṃ kṣīyamāṇāṃ soṣotisārapīḍitaṃ |
śūnamūskodaraś cāpi yakṣmiṇam parivarjayet |
śūnamūskodaraś cāpi yakṣmiṇam parivarjayet |
upācared ātmavantaṃ dīptāgnim akṛśan nara¦ |
sthirādivargasiddhena ghṛtenā jāvikena vā |
sthirādivargasiddhena ghṛtenā jāvikena vā |
snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaś cādhaś ca
śodhanaṃ |
āsthāpanan tataḥ paścāc chirasa virecana¦
|
āsthāpanan tataḥ paścāc chirasa
rasair bhuñjīta śuddhaś ca yavagodhūmaśālayaḥ |
vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo bhajante vātajā gadāḥ |
vṛṃhanīlo hitas tasya hitasnigdhānilāpahaḥ |
vṛṃhanīlo hitas tasya hitasnigdhānilāpahaḥ |
gṛdhrātulūkāṃ sakunāmtathāgaṇdapadāṃ vyālavileśayāś ca |
dadyāt prakārai dvividhair vidhijñaḥ |sarsatṛvāṃ śarṣapatailabhṛṣṭāṃ |
dadyāt prakārai dvividhair vidhijñaḥ |sarsatṛvāṃ śarṣapatailabhṛṣṭāṃ |
deyāni māṃsāni vajāṅgalāni mudgāḍhakīyūṣarāś ca pathyāḥ |
kharoṣṭranāgāś ca tarāśi caiva khādet mubhṛṣṭhāni sukalpitāni |
kharoṣṭranāgāś ca tarāśi caiva khādet mubhṛṣṭhāni sukalpitāni |
māṃsopadaṃśāṃ
digital-image 192_vtad dhi śoṣaṃ
jaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāṃś ca sahānilena |
plīhodaroktaṃ tu hitaśca sarpistrīṇyeva
cānyāni hitāni cātra |
upadrakāsvaravaikṛtādīñjayedavekṣaśikhilena śāṃtaṃ |
upadrakāsvaravaikṛtādīñjayedavekṣaśikhilena śāṃtaṃ |
elājamodāmalekābhayoś ca
gāyatrinimvāsanasālasārā ||
viḍaṅgabhallātakacitrakāś ca kaṭutrikaś cāpi surāṣṭrajāś ca |
viḍaṅgabhallātakacitrakāś ca kaṭutrikaś cāpi surāṣṭrajāś ca |
pakvā jale tena pacet sarpis tasmiṃ susiddhe
tv avatārite ca |
triṃśatpalānyatra sitopalāyā dadyān tugākṣīripalāni ṣaṭvā ||
triṃśatpalānyatra sitopalāyā dadyān tugākṣīripalāni ṣaṭvā ||
prasthe ghr̥tasya dviguṇaś ca dadyāt kṣaudraṃ
tato manthahṛtaṃ vidadyāt |
palaṃ palaṃ prātarato lihec ca līhvā pivet kṣīramatandritas tu |
palaṃ palaṃ prātarato lihec ca līhvā pivet kṣīramatandritas tu |
etad dhi medhyam paramam pavitraṃ cakṣusyamāyu taman tathaiva |
yakṣāṇamāśu vyavahanti caiva pāṇḍvāmayaś cāpi bhagandaraś ca |
yakṣāṇamāśu vyavahanti caiva pāṇḍvāmayaś cāpi bhagandaraś ca |
na cātra kiñcitparivarjanīyaṃ rasāyanaṃ
caitad upāsyamāṇaṃ |
striyo ratikrodhamasūyanoś ca tyajed udārāṃ viṣayaṃ bhajet |
dvijāgurūṃ tāns tridaśāṃś ca pūjed vācaś ca puṇyāḥ śṛṇuyād dvijebhya iti || kāya ci 38 ||
dvijāgurūṃ tāns tridaśāṃś ca pūjed vācaś ca puṇyāḥ śṛṇuyād dvijebhya iti || kāya ci 38 ||
folio 192_v
athāto gulmarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathoktaiḥ kopanaidoṣaḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ |
janayanti nṛṇāṅgulmaṃ sa pañcavidha ucyate |
janayanti nṛṇāṅgulmaṃ sa pañcavidha ucyate |
hṛnnāsyor antare granthiḥ sāñcārī yadu vācalaḥ |
vṛttaś ca cayaḥ sañcaya vāṃ sa gulma iti sañjitaḥ ||
vṛttaś ca cayaḥ sañcaya vāṃ sa gulma iti sañjitaḥ ||
gupitānilamūlatvād guḍhagulmodayād api ||
gulmavaddhā viśālatvād gulma ity abhidhīyate ||
digital-image 193_rsa yasmād ātmani cayaṃ gacchaty apsv avuddhudaḥ ||
digital-image 193_rsa yasmād ātmani cayaṃ gacchaty apsv avuddhudaḥ ||
antaś carati yasmāc ca pākam upayāty ataḥ |
sa vyastair jāyate doṣaiḥ samastair api cocchritaiḥ |
sa vyastair jāyate doṣaiḥ samastair api cocchritaiḥ |
puruṣāṇān tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ |
kṛcchraviṇmūtravātatvamānā hotranikūjanaṃ /
kṛcchraviṇmūtravātatvamānā hotranikūjanaṃ /
dvesonne ca vāyurūrdhvaś ca pūrvarūpeṣu
gulmināṃ |
hṛtkukṣiśulaṃ mukhakaṇṭhaśoṣo vāyorniroṇāviṣamāgnitā ca |
te te vikārāḥ pavanātmikāś ca bhavanti gulme nilasaṃbhave tu |
te te vikārāḥ pavanātmikāś ca bhavanti gulme nilasaṃbhave tu |
svedajvarāhāravidāhadāhāstṛṣṇāṅgarāgaḥ
kaṭuvakratā ca |
pittasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti pittaprabhave tu gulme ||
pittasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti pittaprabhave tu gulme ||
anne na lipsā gurūgātratā ca
chardipraseko madhurāsya tā ca |
kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasambhave ca |
kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasambhave ca |
sarvātmākaḥ sarvarūjopapannas taś cāpya
sadhyam pravadanti tajjñāḥ |
navaprasutātāhitabhojanā yā yā cāmagarbham visṛjodṛtai vā ||
navaprasutātāhitabhojanā yā yā cāmagarbham visṛjodṛtai vā ||
vāyur hitasyo vigṛhya raktāṃ karoti
gulmaṃ sarūjāṃ sadāhaṃ |
pittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparan nivodhaḥ |
pittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparan nivodhaḥ |
na spandate nodarameti vṛddhim bhavanti
liṅgāni ca garbhinīnāṃ |
taṃ raktagulmaṃ pravada
taṃ raktagulmaṃ pravada
digital-image 187rnāryāḥ kriyāvidhiḥ
|
viśeṣam aparaṃ cāyiḥ śṛṇu raktaprabhedanaṃ |
palāśakṣāratoyena siddhaṃ sarpiḥ prayojayet |
palāśakṣāratoyena siddhaṃ sarpiḥ prayojayet |
uṣṇair vā bhedayet bhinne vidhirāmṛgdaro hitaḥ |
ānūpaudaka majjāno
vasātailaghṛtāni ca |
vipaced ekataḥ śastaṃ vātagulme nuvāsanaṃ |
vipaced ekataḥ śastaṃ vātagulme nuvāsanaṃ |
jāṅgalaikaśaphānāṃñ ca vasāsarpiś ca pittajā |
tailaṃ jāṅgalamajjānam evaṃ gulmaikaphotthite ||
tailaṃ jāṅgalamajjānam evaṃ gulmaikaphotthite ||
dhātrīphalānā svarase
ṣaḍaṅge vipaced dhṛtaṃ |
śarkarāsaindhavopetaṃ tadhitaṃ vātagulmināṃ ||
śarkarāsaindhavopetaṃ tadhitaṃ vātagulmināṃ ||
kulatthamūlakakvāthadadhikāñjikasarpiṣāṃ |
pañcāḍhakāni vipaced āvāpya dvipalānya |
pañcāḍhakāni vipaced āvāpya dvipalānya |
saurvarcalaṃ vitaṃ hiṃgudevadātha saindhavaṃ |
vātagulmāpahaṃ sarpir etad dīpanam eva ca ||
vātagulmāpahaṃ sarpir etad dīpanam eva ca ||
āgagvadhādau vipaceddīpanīyayutaṃ ghṛtaṃ
|
kṣāravarge paced cānya¦ pacen mūtragaṇeparaṃ |
ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |
ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |
tṛṇamūlīkaṣāye tu jīvanīyaiḥ paced ghṛtaṃ |
nyagrodhādikaṣāyeṇa ghṛtaṃ vāpyapalādike |
nyagrodhādikaṣāyeṇa ghṛtaṃ vāpyapalādike |
raktapittotthitaṃ hanti ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |
yathā doṣāc chrāyañ cāpi cikitset sānnipātikaṃ |
cūrṇaṃ higvādikañ cāpi ghṛtam vā plīhanāśanaṃ |
cūrṇaṃ higvādikañ cāpi ghṛtam vā plīhanāśanaṃ |
pived gulmāpahaṃ kāle sarpiś tailvakam eva vā ||
pāṭhā sa ca vyāvṛhatīdvayañ ca ramūlena samāni ś ca
|
saṃcchindyasaṃcūrdhyātha dhārayitvā jālādakaṃ taiḥ saha pācanīyaṃ |
saṃcchindyasaṃcūrdhyātha dhārayitvā jālādakaṃ taiḥ saha pācanīyaṃ |
athāvatāvāvaśeṣa matrākṣamātraṃ tṛvṛtaṃ viya |
sa nāgaraṃ gulmavadhāyayeṃ tad vātagulmeṣu virecanaṃ syāt |
sa nāgaraṃ gulmavadhāyayeṃ tad vātagulmeṣu virecanaṃ syāt |
dantīvacāhiṃgvajamodapāṇa kṣāraṃ yavānāṃ lavaṇatrikaś ca |
sacitrakaṃ kṣīrakaśṛdgaveraṃ syān mātulaṃ gamya bhavasya mūlaṃ |
sacitrakaṃ kṣīrakaśṛdgaveraṃ syān mātulaṃ gamya bhavasya mūlaṃ |
eṣāṃ samānaṃ
svaśayeṣimānāṃsukhāmvunā |
naro bhṛṣāmayodarapravṛdvo sadyorūjāṃ vātakṛtāṃ nihanti |
naro bhṛṣāmayodarapravṛdvo sadyorūjāṃ vātakṛtāṃ nihanti |
drākṣāpayasyā madhukañ ca mukhyaṃ sacandanaṃ
padmakam utpalañ ca |
kṣaudrānvitanḍuladhāvanena pītvā nudet pittakṛtaṃ tu gulmaṃ |
kṣaudrānvitanḍuladhāvanena pītvā nudet pittakṛtaṃ tu gulmaṃ |
bhāgīpoṭolaṃ madhukañ ca pāṭhāṃ
rohilyatthailāsaha pippalībhiḥ |
etāni piṣṭhvā madhunā valiha pītaṃ samuti pittagulmaṃ |
etāni piṣṭhvā madhunā valiha pītaṃ samuti pittagulmaṃ |
harītakātyāmalakaṃ vitaṃgaṃ viśvāsadhaṃ ceti
samāni kṛtvā |
kṣaudrānvitaṃ sa triphalā kaṣāyaṃ yaḥ śleṣmagulmaṃ prapivanti hanyāt ||
kṣaudrānvitaṃ sa triphalā kaṣāyaṃ yaḥ śleṣmagulmaṃ prapivanti hanyāt ||
ca vyā ghṛtaṃ tatvṛtā tritīyaṃ tathā caturthī gajapippalīñ ca |
phalatrayāṇāṃ saha pippalībhiḥ pacet samustā salilāḍhakasthaṃ ||
phalatrayāṇāṃ saha pippalībhiḥ pacet samustā salilāḍhakasthaṃ ||
mṛdvagnisiddhaṃ kṣatavāvaśeṣaṃ pūtaṃ pived
kṣaudrayūtaṃ hitāya |
tat śleṣmaṃ tv atha vātagulmaṃ nirvāpayet hy āgnim ivāmvuvegaḥ |
tat śleṣmaṃ tv atha vātagulmaṃ nirvāpayet hy āgnim ivāmvuvegaḥ |
sadevakāṣṭhaṃ cirivilvajaṃ tvak sapippalī
pippalimūlabhāgau |
pītvā nalakvāthayutaṃ tu vāri pramucyate śoṇitagulmamūlāt |
pītvā nalakvāthayutaṃ tu vāri pramucyate śoṇitagulmamūlāt |
ghoṣañ cabhāīṃ ca
gurūpragāḍhāṃ nārīṃ pivet māmṛditāṃ ghṛtena |
sukhāmvunā hanhy atha raktagulmaṃ naṣṭañ ca puṣpaṃ punar ādadhāti ||
sukhāmvunā hanhy atha raktagulmaṃ naṣṭañ ca puṣpaṃ punar ādadhāti ||
samuṣkakañ cekṣarakaṃ svadaṃṣṭrāṃśokaṃ
palāsaṃ tilanālam eva |
nīpakvadamvañ ca samātuluṃgaṃ pūtīkarañ ca sakapitthavifolio 187vvilvaṃ |
nīpakvadamvañ ca samātuluṃgaṃ pūtīkarañ ca sakapitthavifolio 187vvilvaṃ |
valyantemām apy amṛtāṃ ca vallīṃ
vṛkṣādanīṃ jātim athaiṃguñ ca |
etāḥ pratānā kvathayāśva pradāhayan kṣāram athādadīta |
etāḥ pratānā kvathayāśva pradāhayan kṣāram athādadīta |
pṛthak pṛthak kāḍhakamānayuktaṃ tat srutam ādadīta |
sukhāmvunāveśamani sannipāte kṛtoyavastrāṇi yataḥ kṣamāvān |
sukhāmvunāveśamani sannipāte kṛtoyavastrāṇi yataḥ kṣamāvān |
aṣṭāḍhakaṃ tanprasitaṃ vidadhyān mūlan tu
māmvāpyatha citrakasya |
sukalpitāṃ tāṃ vipacedvidhikṣāḥ pūtavidadhyādathayādaleṣa |
sukalpitāṃ tāṃ vipacedvidhikṣāḥ pūtavidadhyādathayādaleṣa |
palā ri pūnastathāsya
kṛtvāni kvavathācitrakasya |
tadvārake cāpi jalasya siddhaṃ pādāvaśeṣādvaṣegālanīyaṃ |
tadvārake cāpi jalasya siddhaṃ pādāvaśeṣādvaṣegālanīyaṃ |
tena prapiṣyetva palonmitānāmisaṃvariṣṭhaṃ
gaṇamauṣadhānāṃ |
kaṭutrivargaṃ lavaṇāny athāṣṭau dve rohiṇīñ cāmlakavetamañ ca |
kaṭutrivargaṃ lavaṇāny athāṣṭau dve rohiṇīñ cāmlakavetamañ ca |
ñ ca bhāgīñ ca vayāñ ca
pāṭhaṃ sajīvakaṃ mūlam athājamodāṃ |
hiṃgun tu māñ cātiviṣañ ca mustameñ ca gajapippalīñ ca |
hiṃgun tu māñ cātiviṣañ ca mustameñ ca gajapippalīñ ca |
ālogarbhamamatrapiṣṭhaṃ pūrvaśrūtaṃ kṣāram athopacet tu |
mṛdvagninā vākkvathitaṃ sanais tu modavilepāt pariśoṣitas tu |
mṛdvagninā vākkvathitaṃ sanais tu modavilepāt pariśoṣitas tu |
kolapramāṇāṃ guṭikāṃ vidadhyād dvebhakṣayitvaiva
matonnamadyāt |
tataḥ padānāṃ śām eva gatvā yat aprakāṃkṣaḥ punar eva |
tataḥ padānāṃ śām eva gatvā yat aprakāṃkṣaḥ punar eva |
dve bhakṣayitvauva
matonnamadyādapūrvavadjātamahāprakāṃkṣaḥ |
sa eva guṭikāprayogādahah̤ sukhenaiva sahasrasāpi |
sa eva guṭikāprayogādahah̤ sukhenaiva sahasrasāpi |
tisras tu gulmīguṭikāṃ prayuktvā mūlāt tataḥ
pañca nihanti gulmān |
catvāram cārmāṃmi nihani pītāḥ ta thā vātakahādare ca |
catvāram cārmāṃmi nihani pītāḥ ta thā vātakahādare ca |
yevā pare vāakaphapravṛttārānṛṇāṃ
kukṣigatā vikārāḥ |
tāṃ hanti sarvāṃś ca yathaṃñ ca pītāḥ ghṛtena coktena jalena cāpi |
tāṃ hanti sarvāṃś ca yathaṃñ ca pītāḥ ghṛtena coktena jalena cāpi |
kāyagnisainyaṃ
grahaṇīpradoṣamastavidām avāpya
jīrṇaṃ |
nihanti sadyo jarayanti cānnaṃ pāsāṇacūrṇair api miśritaṃ yat ||
nihanti sadyo jarayanti cānnaṃ pāsāṇacūrṇair api miśritaṃ yat ||
kuriṇī tripahlāmaricāni
viḍaṃgaṃkaṃ |
pippalīcādamodañ ca kuṭājasya phalāni ca |
pippalīcādamodañ ca kuṭājasya phalāni ca |
citrakaṃ kālikājājī ekaikaṃ palikaṃ mitaṃ |
aṣṭaupalāni trivṛtaḥ pañcāśaḥ syādguḍasya tu |
aṣṭaupalāni trivṛtaḥ pañcāśaḥ syādguḍasya tu |
tailasya rasam āmalakasya tu |
trayaḥ prasṭhāc ca tat sarvāṃ śanaimṛdvagninā pacet |
trayaḥ prasṭhāc ca tat sarvāṃ śanaimṛdvagninā pacet |
ghanībhūtaṃ phalaiḥ kṛtvā samam āmalakasya tu |
agnipramāṇaṃ vijñāya bhakṣayet prātarutthitaḥ
agnipramāṇaṃ vijñāya bhakṣayet prātarutthitaḥ
pañcagulmāṃ pramehāṃñ ca pāṇḍurogaṃ sakāmalāṃ |
śoṣaṃ kuṣṭhodarāmīma samayec ca bhagandarāṃ |
śoṣaṃ kuṣṭhodarāmīma samayec ca bhagandarāṃ |
yonidoṣaharo vṛṣyo medhā valavapuḥ karaḥ |
guḍakalyāṇasaṃkṣas tu mataś cāpi rasāyanaiḥ ||
guḍakalyāṇasaṃkṣas tu mataś cāpi rasāyanaiḥ ||
tile kṣurakapālāśa sārṣapaṃ yavanālajaṃ
|
bhasmāmūkajañ cāpi gojavikharahastināṃ |
mūtreṇa mahiṣīṇāñ ca palikaiś cāpi cūrṇṇitaiḥ |
kuṣṭhasaindhavayaṣṭhīkanāgarakrimihantibhiḥ |
ajamodāc ca daśabhiḥ sāmudrāc ca palaiyutaṃ |
ayas pātregnikalpena paktvā lehyam
athoddharet |
tasya mātrāṃ pived dadhnā surayā s̤ā pi vā |
dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā |
gulmaṃ vātavikārāś ca kṣāroyaṃ hanty
asaṃśayaṃ ||
svarjikākuṣṭahasahaiḥ kṣāraḥ ketakajo pi vā |
pītatailena śamadigital-image 188ryed
dulmaṃ pavanasaṃbhavaṃ |
pītaṃ sukhāṃvunāvāpi svarjikākuṣṭhasaindhavaṃ ||
vṛścīkamurūvūkaś ca varṣābhūvṛhatī dvayaṃ
|
citrakañ ca jaladroṇai pacet pādāvaśeṣitaṃ |
māgadhāci kumbhe nidhāpayet |
madhunaḥ prasthamāvāpya pathyācūrṇṇārdhasaṃyutaṃ |
viśoṣitaṃ daśāhan tu jīrṇṇabhakaḥ piven naraḥ |
viśoṣitaṃ daśāhan tu jīrṇṇabhakaḥ piven naraḥ |
ariṣthoyaṃ jayedgulmavipākaṃ ca dustaraṃ ||
pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphal-agnikā |
pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphal-agnikā |
lavaṇaṃ vṛkṣakavījāni cūrṇṇagomūtrasādhitaṃ
|
ghanībhūtaṃ tu guṭikāṃ kṛtvā khāded abhuktavān |
gulmaplīhāgnisādāṃstāṃ nāśayeyur aśeṣataḥ ||
gulmaplīhāgnisādāṃstāṃ nāśayeyur aśeṣataḥ ||
sukhoṣṭhājāṃgalarasāḥ susnigdhā
vyaktasaindhavāḥ |
peyā vātaharaiḥ siddhāḥ kaulatthāḥ saṃskṛtāḥ rasāḥ
||
khalāḥ sapañcamūlāś ca gulmino bhojane hitāḥ
|
kumbhīpiṇḍeṣṭakasvedāṃ kuryāc cavakuśo bhiṣak |
gulminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśāḥ |
gulminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśāḥ |
ataś cainaṃ tu susvinnāṃ sraṃsanenopapādayet |
vimlāpanaṃ bhedanāni tathaiva syañjanāni ca |
vimlāpanaṃ bhedanāni tathaiva syañjanāni ca |
upanāhāś ca kartavyāḥ sukhoṣṭhāḥ sālvalādayaḥ
|
udaroktāni sarpīṣimūtravartiḥ kriyāstathā |
udaroktāni sarpīṣimūtravartiḥ kriyāstathā |
lavaṇāni ca yojyāni yānyuktānyanilāc kurye
|
dantīdravantīmūleṣu tathā vātahareṣu ca |
kārayedāsavāriṣṭhāślokasthāne yatheritāṃ
|
vātavarconirodhaiṣu sāmudrārdrakasarṣapaiḥ
kṛtvā pāyau nidhātavyā varttayo maricottarāḥ |
khāded vānyāṃkurāṃ bhṛṣtāṃ pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ |
ūrdhvavātan tumanujaṃ gulminaṃ na nirūhaye ||
pivet trivṛnnāgaram vā saguḍā vā harītakīṃ |
pivet trivṛnnāgaram vā saguḍā vā harītakīṃ |
guggulaṃ vṛvṛtāṃ danīṃ dravantīṃ saindhavaṃ vacāṃ |
mūtramadyapayodrākṣārasair vīkṣya valāvalaṃ |
mūtramadyapayodrākṣārasair vīkṣya valāvalaṃ |
evaṃ pīlūni piṣṭhāni pivet salavaṇāni ty ||
pippaipippalīmūlaṃ citrakājājisaindhavaiḥ |
pippaipippalīmūlaṃ citrakājājisaindhavaiḥ |
yuktā surā ghnanti gulmaṃ śīghrakāle prayojitā |
vaddhavinmārūto gulmī bhuñjīta paye yāvāṃ |
vaddhavinmārūto gulmī bhuñjīta paye yāvāṃ |
kulmāṃṣāścā vahusnehāṃ bhakṣayellavaṇaittarāṃ |
vallūram mūlakaṃ matsyāṃ śuṣkaśākāni
vaidalaṃ |
na khādedālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca |
laṅghanaṃ dīpanaṃ snigdhaṃ uṣṇaṃ
vātānulomanaṃ |
vṛṃhaṇañ ca bhaved yas tu tadhitaṃ vātagulmināṃ |
vṛṃhaṇañ ca bhaved yas tu tadhitaṃ vātagulmināṃ |
sthānāvaseko raktasya vāhumadhye sirāṃvyadhan |
svedonulomanaṃ caiva tadhitaṃ vātagulmināṃ |
svedonulomanaṃ caiva tadhitaṃ vātagulmināṃ |
tṛṣṇā yābhiparīto yo ādhyātoraktapīḍitaḥ |
prāṇākṣiśotisārī ca ya digital-image 188vśūlaiḥ pradīdyate
|
prāṇākṣiśotisārī ca ya
varjanīyā bhaven hy ete virikkeyobhipūjyate iti ||
kāyaci || thva || 0 ||
athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyā ||
vegāghātoṣṇarūkṣān nairatimātropasevitaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇair rasātmyaiś cāpi bhojanaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇair rasātmyaiś cāpi bhojanaiḥ |
dūṣayitvā rasāṃ doṣā viguṇā hṛdaṃ yaṃ gatāḥ |
hṛdivādhāṃ prakuvyanti hṛdrogāṃ taṃ pracakṣate |
hṛdivādhāṃ prakuvyanti hṛdrogāṃ taṃ pracakṣate |
āyamyate mā||||||
nirmathyate dīryate ca yodyatepi pāṭyatepi ca |
nirmathyate dīryate ca yodyatepi pāṭyatepi ca |
tṛṣṇoṣṇādāhacoṣāsyuḥ paittike hṛdayaklamaḥ |
dhūmāyanaṃ ca mūrchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca |
dhūmāyanaṃ ca mūrchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca |
gauravaṃ kaphasaṃsrāvorūcistastambhognimārdavaṃ |
mādhuryam api cā sasya valāsāpahate hṛdi ||
mādhuryam api cā sasya valāsāpahate hṛdi ||
utkleśaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlaṃ hṛllāsakovamī |
aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaś ca krimijo bhavet |
aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaś ca krimijo bhavet |
bhramaklamau modaśoṣau jñeyās teṣām upadravāḥ
|
krimijo krimijātīnāṃ ślemikāṇāś ca yo matāḥ ||
krimijo krimijātīnāṃ ślemikāṇāś ca yo matāḥ ||
vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturaṃ |
dvipañcamūlīkvāthena sasnehalavaṇena tu ||
dvipañcamūlīkvāthena sasnehalavaṇena tu ||
pippaẏelāvacāhiṃguyavabhasmāni saindhavaṃ |
saurvarcalaṃ tathā śunṭhī majomodaś ca cūrṇitaṃ |
saurvarcalaṃ tathā śunṭhī majomodaś ca cūrṇitaṃ |
phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyāsavādibhiḥ |
pāyayet ca śuddhadehaś ca snehanānyatamena vā |
pāyayet ca śuddhadehaś ca snehanānyatamena vā |
bhojayej jīrṇabhaiṣajyāṃ jaṃgalaisaghṛtai rasaiḥ |
vātaghnasiddhaṃ tailañ ca vastiṃ dadyād vicakṣaṇāḥ |
vātaghnasiddhaṃ tailañ ca vastiṃ dadyād vicakṣaṇāḥ |
śrīpaṇimadhukakṣaudrasitāguḍajalair vamet |
pittopasṛṣṭe hṛdayeś ca seveta madhuraśritaṃ |
pittopasṛṣṭe hṛdayeś ca seveta madhuraśritaṃ |
ghṛtaṃ kaṣāyaś coddiṣṭaṃ pittajvāravināśanaṃ
tṛptasya ca rasaurmukhyair jaṃgalaiḥ saghṛtaibhiṣak |
tṛptasya ca rasaurmukhyair jaṃgalaiḥ saghṛtaibhiṣak |
sakṣaudraṃ vitared vastitailaṃ madhukasādhitaṃ |
vacānimvakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphotthite |
vacānimvakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphotthite |
pāyayet cūrṇaṃ uddiṣṭaṃ vātake bhojayetc tam |
valātailaṃ vidadyāc ca vastivastiviśāradaḥ |
valātailaṃ vidadyāc ca vastivastiviśāradaḥ |
krimihṛdrogiṇāṃ snigdhaṃ bhojat piśitodanaṃ |
daghnā ca phalalopetaṃ tryahaṃ paścād virecayet ||
daghnā ca phalalopetaṃ tryahaṃ paścād virecayet ||
sugandhibhiḥ śalavaṇair yogaiḥ
sājājiśarkaraiḥ |
viḍaṃgagāḍhaidhānyāmlaṃ pāyayed hitam uttamaḥ |
viḍaṃgagāḍhaidhānyāmlaṃ pāyayed hitam uttamaḥ |
hṛdisthitāḥ patantyeva madhastāt krimayo nṛṇāṃ
|
yavānnaṃ vitarec cāsmaisaviḍaṃgamataḥ param iti || kāyaci || kṛ || ||
yavānnaṃ vitarec cāsmaisaviḍaṃgamataḥ param iti || kāyaci || kṛ || ||
athātaḥ pāṇḍurogapratiṣedhaṃ vyā ||
vyāyāmamamlam lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ
divāsvapnamatīvatīkṣṇaṃ |
niṣevyamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣās tvaci pāṇḍubhāvaṃ |
niṣevyamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣās tvaci pāṇḍubhāvaṃ |
pāṇḍvāmayoṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastaiyugapac ca
dosaiḥ |
sarveṣu caivaṣvihapāṇḍabhāvo yatodhikotaḥ khalu pāṇḍurogaḥ ||
sarveṣu caivaṣvihapāṇḍabhāvo yatodhikotaḥ khalu pāṇḍurogaḥ ||
tvaksphoṭanaṣṭhīvanagātra????????????????
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatas tasya puraḥ sarāṇi |
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatas tasya puraḥ sarāṇi |
??malāpānnakipāṇḍurogaḥ |
kumbhāhvayo lākarakolasākhyaḥ |
vibhāsyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nivodhya vakṣyāmnunupūrvaśaste |
kumbhāhvayo lākarakolasākhyaḥ |
vibhāsyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nivodhya vakṣyāmnunupūrvaśaste |
kṛṣnekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ
ca |
vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktatathānyais tad ūpadravaiś ca |
vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktatathānyais tad ūpadravaiś ca |
pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
pittena pāṇḍum manujaṃ vyavasyed yuktatathānyais tad upadraiś ca |
pittena pāṇḍum manujaṃ vyavasyed yuktatathānyais tad upadraiś ca |
śuklekṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ
ca |
kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktaṃ teṣānyais tad upadravaiś ca |
kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktaṃ teṣānyais tad upadravaiś ca |
abhaktarūgnair avagātra sādāḥ sarveṣu tandrī ca
valakṣayañ ca |
sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyelliṅgāni vaks̤yāmy atha kāmalāyāḥ |
sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyelliṅgāni vaks̤yāmy atha kāmalāyāḥ |
yo hyāmayānte sahasānnamamlamadyād apathyāni ca tasya
pittaṃ
karoti pāṇḍuvadanaṃ viśeṣāt pūrvaritau tandrivalakṣayau ca |
karoti pāṇḍuvadanaṃ viśeṣāt pūrvaritau tandrivalakṣayau ca |
bhedas tu tasyetarakumbhasāhyaḥ sophaṃ mahāṃstatra ca
parvabhedaḥ |
jvarāṃgamardabhramadāhatṛṣṇā kṣayānvito lākarakālasetu |
jvarāṃgamardabhramadāhatṛṣṇā kṣayānvito lākarakālasetu |
taṃ vātapittād haripītanīlaṃ halīmakettu pravadanti kecit
|
upadravāssteṣvararūciḥ pipāsā chardirjvarāḥ śīrṣarujagnisādaḥ |
upadravāssteṣvararūciḥ pipāsā chardirjvarāḥ śīrṣarujagnisādaḥ |
sophasthiruk kaṇṭhagatovalatvaṃ mūrcchā kaphe
hṛdyavapīḍanañ ca |
sādhye tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhamadhaś ca śuddhaṃ |
sādhye tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhamadhaś ca śuddhaṃ |
sampādayet kṣaudraghṛtapragāḍhair harītakīcūrṇayutaiḥ
prayogaiḥ |
pived ghṛtaṃ vā rajanādi pakvaṃyatraiphalaṃ tailvakam eva cāpi |
pived ghṛtaṃ vā rajanādi pakvaṃyatraiphalaṃ tailvakam eva cāpi |
virecanādravyavipācitaṃ vā yogāś ca vairecanikāṃ ghṛtena
|
mūtre nikumbhārdhanaṃ vipācya pivedabhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātraṃ |
mūtre nikumbhārdhanaṃ vipācya pivedabhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātraṃ |
khāded guḍam vāpya bhayāvipakva māragvadhādikvathitaṃ
pivedvā ||
ayorajavyoṣavidaṅgacūrṇaṃ lihyād haridrāṃ triphalānvitām vā |
ayorajavyoṣavidaṅgacūrṇaṃ lihyād haridrāṃ triphalānvitām vā |
sarpimadhubhyāṃ vidadhīta vāpi śāstrapradeśābhihitāṃ
prayogāṃ |
harec ca doṣāṃ vahuśolpamātrāṃ śvayed dhi doṣeṣvatonirhṛteṣu |
harec ca doṣāṃ vahuśolpamātrāṃ śvayed dhi doṣeṣvatonirhṛteṣu |
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujañ ca mantham pivet kṣaudrayutaṃ
samāṃśaṃ |
ubhe vṛhatyau rajāne śukākhyāṃ kākād anīñ cāpi sakākamācī |
ubhe vṛhatyau rajāne śukākhyāṃ kākād anīñ cāpi sakākamācī |
ādāri vimkhyo sakadamvapuṣpau vipācya sarpirvipacet
kaṣāye |
tat pāṇḍutāṃ hantyupasevyamānaṃ kṣīreṇa vā māgadhikā yathāgniṃ |
tat pāṇḍutāṃ hantyupasevyamānaṃ kṣīreṇa vā māgadhikā yathāgniṃ |
pivec ca yaṣṭhīmadhukaṃ kaṣāyaṃ cūrṇīkṛtam vā
madhunāsamāṃśaṃ |
gomūtrayuktaṃ tripalādalānāṃ datvāyasaṃ cūrṇamanalpakālaṃ |
gomūtrayuktaṃ tripalādalānāṃ datvāyasaṃ cūrṇamanalpakālaṃ |
pravālamuktāñjanaśaṃkhacūrṇāṃ lihyāt tathā gairikajaś ca
cūrṇaṃ |
ājaṃ śakṛtsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrāṃ lavaṇottamañ ca | pṛthak palāṃśāni samagram etan cūrṇaṃ hitāśī madhunāvalihyāt |
ājaṃ śakṛtsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrāṃ lavaṇottamañ ca | pṛthak palāṃśāni samagram etan cūrṇaṃ hitāśī madhunāvalihyāt |
sauvarcalaṃ hiṃgu kirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmvunā
vā |
mūrvāharidrā malakaṃ pived vā sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre |
mūrvāharidrā malakaṃ pived vā sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre |
mūlamvalācitrakayoḥ pived vā pāṇḍāmayārtokṣa
samaṃ hitāśī |
sukhāmvunā vā lavaṇena tulyaṃ śigrāḥ phalaṃ kṣīrabhufolio 189vjopayojyaṃ |
sukhāmvunā vā lavaṇena tulyaṃ śigrāḥ phalaṃ kṣīrabhufolio 189vjopayojyaṃ |
nyagrodhavargasya pivet kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ
hitāśī |
śālādikam cāpyatha sālacūrṇaṃ kṣaudrāplutam vā malakaṃ sukhārthī ||
śālādikam cāpyatha sālacūrṇaṃ kṣaudrāplutam vā malakaṃ sukhārthī ||
viḍaṃgamustārajānājamodaparūṣakavyoṣavinirdahanyaḥ |
cūrṇāni kṛtvā guḍarśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śubhe ca |
cūrṇāni kṛtvā guḍarśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śubhe ca |
sambhāram etadipacet hitāya sāravato gaṇasya |
dātañ ca lehya|||viditvā nidhāpayen muskaje samudge |
dātañ ca lehya|||viditvā nidhāpayen muskaje samudge |
haṃty eṣa yogaḥ ?lu
pāṇḍurogaṃ saśothamugrām api kāmalañ ca |
saśarkarākāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||
saśarkarākāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||
kāleyake cāpi ghṛtaṃ vipakvaṃ hitañ ca tasyād
rajanādimiśram |
śilāhvayañ vāpyatha mākṣikam vā kumbhāhvaye mūtrayutam pived vā |
śilāhvayañ vāpyatha mākṣikam vā kumbhāhvaye mūtrayutam pived vā |
mūtrasthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃ samāṃ pivet
vāpi hiraṇyakiṭṭaṃ |
drākṣāguḍūcyāmalakīrasena siddhaṃ ghṛtaṃ lākarake hitāye |
drākṣāguḍūcyāmalakīrasena siddhaṃ ghṛtaṃ lākarake hitāye |
siddhāsya vastimadhuro halīme hanyastvariṣṭā
mṛdavaś ca pathyā |
gauḍānariṣṭāṃ madhuśarkarāṃñ ca mūtrāsavāṃ kṣāraghṛtāṃstathaiva |
gauḍānariṣṭāṃ madhuśarkarāṃñ ca mūtrāsavāṃ kṣāraghṛtāṃstathaiva |
snigdhān rasānāmalakair ūpetāṃ kolānvitāṃ vāpi
hi jaṃgalānāṃ |
seveta śothābhihitāṃñ ca yogāṃ pāṇḍvāmayī śāliyavāñ ca nityaṃ |
seveta śothābhihitāṃñ ca yogāṃ pāṇḍvāmayī śāliyavāñ ca nityaṃ |
jvaraṃ tṛṣāṃ chardim athātisāraṃ mūrcchākṣayaṃśvāsamannalipsāṃ |
tathā vipākasvarabhedasādāṃ jāyed yathāsvāṃ prasamīkṣadoṣāṃ ||
tathā vipākasvarabhedasādāṃ jāyed yathāsvāṃ prasamīkṣadoṣāṃ ||
anteṣu śūnaṃ parihīnamadhyaṃ mlānantathānteṣu
ca madhyaśūnaṃ |
gudeṣu śophastvathamuṣkaśūnaṃ prātamyamānañ ca visañjñakalpaṃ |
gudeṣu śophastvathamuṣkaśūnaṃ prātamyamānañ ca visañjñakalpaṃ |
vivirjayet pāṇḍukinaṃ yaśorthī
tathātisārajvarapīḍitañ ceti || kāyaci
kāyacikitsā || ||
athāto raktapittapratiṣedhaṃ vyā ||
vyāyāmabhārādhyayanavyavoyātapasevanaiḥ |
tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇaiamlaiḥ kaṭvābhir eva ca |
tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇaiamlaiḥ kaṭvābhir eva ca |
abhikṣṇaṃ sevato tūṣṇo rasaḥ pittaṃ pradūṣayet |
pittaṃ vidagdhaṃ svaguṇaividahaty āśu śoṇitaṃ |
pittaṃ vidagdhaṃ svaguṇaividahaty āśu śoṇitaṃ |
tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhāpi vā |
āmāśayād vrajed ūrdhvam adhaḥ pakvāśayād vrajet |
āmāśayād vrajed ūrdhvam adhaḥ pakvāśayād vrajet |
vidagdhayoś cāpy ubhayor dvidhābhāgaṃ pravartate |
ūrdhvaṃ sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yugapad gataṃ |
yakṛn plīhāsyām ichanti kecid raktagatiṃ
jānāḥ ||
sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanam vamī |
lohagandhiś ca niśvāso bhavaty asmiṃ bhaviṣyati |
vāhyāsṛglakṣaṇais tasya saṃkhyā doṣocchritair viduḥ |
vāhyāsṛglakṣaṇais tasya saṃkhyā doṣocchritair viduḥ |
daurvalyaśvāsakāsajvaravathumadā pāṇḍutādāhamūrcchā
bhukte cānne vidāhas tv adhṛtir api sadā hṛdya tulyā ca pīḍā |
tṛṣṇākaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca pavanaṃ pūtiniḥ ṣṭhīvanañ ca
dveṣo bhakte vipāko viratir api bhaved raktapittopasargāt ||
bhukte cānne vidāhas tv adhṛtir api sadā hṛdya tulyā ca pīḍā |
tṛṣṇākaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca pavanaṃ pūtiniḥ ṣṭhīvanañ ca
dveṣo bhakte vipāko viratir api bhaved raktapittopasargāt ||
māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitam api yakṛtkardamāñbhonibham
vā
medaḥ pūyāstikalpaṃ yakṛd iva yadi vā pakvajambūphalābham |
yat kṛṣṇaṃ yac ca nīlaṃ bhṛśam atikuṇapaṃ yatra coktā vikārāḥ
tad varjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yac ca tulyaṃ vibhāti ||
medaḥ pūyāstikalpaṃ yakṛd iva yadi vā pakvajambūphalābham |
yat kṛṣṇaṃ yac ca nīlaṃ bhṛśam atikuṇapaṃ yatra coktā vikārāḥ
tad varjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yac ca tulyaṃ vibhāti ||
nodṛktam ādau saṃgrāhyaṃ valino bhiṣaja sadā |
hṛt pāṇḍugrahaṇīrogaplīhagulmajvarāvahaṃ |
hṛt pāṇḍugrahaṇīrogaplīhagulmajvarāvahaṃ |
adhaḥ pravṛttaṃ vamanair ūrdhvagan tu
virecanaiḥ |
jayed anyataraṃ cāpi kṣīṇasya śamanair asṛk |
jayed anyataraṃ cāpi kṣīṇasya śamanair asṛk |
drākṣākārśmayamadhukaṃ digital-image 190rsitāyetaṃ
virecanaṃ |
yaṣṭhīmadhukasiddhañ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitaṃ |
yaṣṭhīmadhukasiddhañ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitaṃ |
payāṃsi śītāni rasāś ca jāṅgalāḥ satīnamūdgāyavaśāliṣaṣṭikā |
jīvanti śailūsuniṣaṇṇayūthikāṃs tathātimuktāṃ kura????rajāḥ |
jīvanti śailūsuniṣaṇṇayūthikāṃs tathātimuktāṃ kura????rajāḥ |
śākaṃ hitaṃ sarpiṣisaṃskṛtaṃ sadā pathyāñ ca
dhātrīphaladāḍimānvitaṃ |
rasāś ca pārāvatahaṃsakurmajapeyā peyās tathā cāpi ghṛtāntarā hitāḥ |
rasāś ca pārāvatahaṃsakurmajapeyā peyās tathā cāpi ghṛtāntarā hitāḥ |
santānikāś cotpalapūrvakeṣu ghṛteṣu siddhāḥ
payasaḥ sitāhvā |
himāḥ pradehā madhurā gaṇāś ca ghṛtāni pathyāni ca raktapitte |
himāḥ pradehā madhurā gaṇāś ca ghṛtāni pathyāni ca raktapitte |
madhūkaśobhāñjanakodirajaiḥ priyaṃgukānāṃ
kusumaiś ca cūrṇanitaḥ |
bhiṣag vidadhyāc caturaḥ samākṣikāṃ hitāya lehānasṛjāḥ praśāntaye |
bhiṣag vidadhyāc caturaḥ samākṣikāṃ hitāya lehānasṛjāḥ praśāntaye |
lihyāc ca dugdhadrumajan navāṃkurāṃ
madhudvitīyāṃ sitakarṇikasya |
pathyāñ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapitaṇguṇānyatha ||
pathyāñ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapitaṇguṇānyatha ||
raktānisārābhihitānyogānatrāpi yojayet |
||nilotpalānām madhunā bhasma vāpi parisrutaṃ |
śuddhekṣugaṇḍamāpoṣya nave kumbhe hitāṃbhasā |
yojayitvā sthitaṃ rātrāvākāśe sotpalaṃ tu tat
|
prātaḥ śrutaṃ kṣaudrayutaṃ pivec choṇitaipittakaḥ |
prātaḥ śrutaṃ kṣaudrayutaṃ pivec choṇitaipittakaḥ |
pivec chitakaṣāyaṃ vā jamvāmrārjunasambhavaṃ |
āmodumvaraniryāsaṃ pivet sakṣaudraśarkaraṃ |
āmodumvaraniryāsaṃ pivet sakṣaudraśarkaraṃ |
trapuśīmūlakalkam vā sakṣaudraṃ taṇḍutālāmvunā
|
pived akṣasamaṃ kalkaṃ madhukalpaivam eva vā |
pived akṣasamaṃ kalkaṃ madhukalpaivam eva vā |
candanaṃ padmaṃ kaṃlodhram evaṃ mevaṃ samaṃ pivet |
karañjavījam evam vā sitākṣaudrayutaṃ pivet |
karañjavījam evam vā sitākṣaudrayutaṃ pivet |
majjānamidgudasyaivam peyo madhukasaṃyutāḥ |
sukhoṣṇalavaṇaṃ vījaṃ karañjadadhimastunā |
sukhoṣṇalavaṇaṃ vījaṃ karañjadadhimastunā |
pived vāpi tryahaṃ martyo raktapittābhipīḍitaḥ
|
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogam uttamāḥ |
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogam uttamāḥ |
pathyā caivāvapīḍeṣu grāṇataḥ pramṛte sṛji |
atinissrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pivedasṛk |
yakṛd vā bhakṣayed ājāmāṃsaṃ pittasamāyutaṃ |
atinissrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pivedasṛk |
yakṛd vā bhakṣayed ājāmāṃsaṃ pittasamāyutaṃ |
palāśavṛntasvarase vipakvaṃ
sarpi pivet kṣaudrayutaṃ hitāśī |
saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pived vā
vanaspatīṃ svarasaiḥ kṛtam vā |
sarpi pivet kṣaudrayutaṃ hitāśī |
saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pived vā
vanaspatīṃ svarasaiḥ kṛtam vā |
drākṣāmuśīrāṇy atha padmakaṃ sitā
pṛthak palāṃśyudake samāvayet |
sthitāṃ niśān tad rudhirāmayañ jayet
pītaṃ payo vāmvusamaṃ hitāśinā |
pṛthak palāṃśyudake samāvayet |
sthitāṃ niśān tad rudhirāmayañ jayet
pītaṃ payo vāmvusamaṃ hitāśinā |
samākṣikaṃ vājiśakṛdrasaṃ vā
vāsākaṣāyaṃ sahitaṃ pived vā |
lihyāt tathā vāstukavījacūrṇaṃ
kṣaudraplutaṃ taṇḍulasāhvayam vā |
vāsākaṣāyaṃ sahitaṃ pived vā |
lihyāt tathā vāstukavījacūrṇaṃ
kṣaudraplutaṃ taṇḍulasāhvayam vā |
liheta kālāñjanacūrṇām eva
liheta vā kṣaudrayutāṃ tu kākhyāṃ |
drāṣāsitātiktakarohiṇīñ ca
himāmvunā vā madhukañ jayeyaṃ |
liheta vā kṣaudrayutāṃ tu kākhyāṃ |
drāṣāsitātiktakarohiṇīñ ca
himāmvunā vā madhukañ jayeyaṃ |
pathyāmahīṃsrāṃ rajanīṃ ghṭañ ca
lihet tathā śoṇitapittarogī |
lihet tathā śoṇitapittarogī |
mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ
piṣṭvā pivet taṇḍuladhāvanena |
piṣṭvā pivet taṇḍuladhāvanena |
ghrāṇapravṛtte sṛji nasya muktaṃ
saśarakarāṃ nāsikayoḥ payo vā |
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pived vā
saśarkaraṃ cekṣurasaṃ hitam vā |
saśarakarāṃ nāsikayoḥ payo vā |
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pived vā
saśarkaraṃ cekṣurasaṃ hitam vā |
śitopacāraṃ madhurañ ca kuryād
viśeṣataḥ śoṇitapittarogai |
śitāghṛtañ kṣaudrayutena cāpi
vidārigandhādigaṇaśritena |
viśeṣataḥ śoṇitapittarogai |
śitāghṛtañ kṣaudrayutena cāpi
vidārigandhādigaṇaśritena |
kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ
hitaṃ ghdigital-image 190vtaṃ cāpy anuvāsanārthaṃ ||
mañjiṣṭharodhrāñjanagairikotpalaiḥ
suvarṇakālīyakaśaṃkhacandanaiḥ |
hitaṃ ghdigital-image 190vtaṃ cāpy anuvāsanārthaṃ ||
mañjiṣṭharodhrāñjanagairikotpalaiḥ
suvarṇakālīyakaśaṃkhacandanaiḥ |
sitāśvagandhāmbujayaṣṭhisāhvayaiḥ
mṛṇālasaugandhikatulyapeṣiḥ |
ghṛtāplutaiḥ śitajalāvasevitaṃ |
mṛṇālasaugandhikatulyapeṣiḥ |
ghṛtāplutaiḥ śitajalāvasevitaṃ |
kṣīrodanaṃ bhktamam athānuvāsayed
ghṛtena yaṣṭhīmadhukaśritena |
adhovahaṃ śoṇitam eṣa nāśayet
tathātisāraṃ rudhirasya |
ghṛtena yaṣṭhīmadhukaśritena |
adhovahaṃ śoṇitam eṣa nāśayet
tathātisāraṃ rudhirasya |
kayoge ṣvati caiva śasyate
vāmyat sūraś ca rakte vijite valānvitaḥ |
vāmyat sūraś ca rakte vijite valānvitaḥ |
evaṃ vidhā ttaravastayañ ca
mūtrāśayasthe rudhire vidheyāḥ |
asṛgdare py eṣa vidhiḥ strīṇāñ kāryo vijānatā |
śastrakarmaṇi raktañ yasyātīva pravarttate |
śastrakarmaṇi raktañ yasyātīva pravarttate |
trayāṇām api doṣāṇāṃ śoṇitasya ca sarvaśaḥ |
liṅgāny ālokya vitarec cikitsitam anantaram iti || kāyaci || || ||
liṅgāny ālokya vitarec cikitsitam anantaram iti || kāyaci || || ||
folio 190v IMG_0051.jpg
athāto mūrcchā pratiṣedhaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ |
vegāghātād abhīghātād dhīnasatvasya vā punaḥ |
vegāghātād abhīghātād dhīnasatvasya vā punaḥ |
karaṇāyataneṣūgrābāhyeṣv abhyantareṣu ca |
niviśante yadā doṣās tadā mūrcchati mānavaḥ |
niviśante yadā doṣās tadā mūrcchati mānavaḥ |
saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pithitāsvanilādiṣu |
tamobhyupaiti sahasā sukhadaḥkhavyapohakṛt |
tamobhyupaiti sahasā sukhadaḥkhavyapohakṛt |
sukhaduḥkhavyapohāc ca naraḥ naraḥ patati kāṣṭhavat |
moho mūrcchati tām āhuḥ ṣaḍvidhā sā ca kīrtyate |
moho mūrcchati tām āhuḥ ṣaḍvidhā sā ca kīrtyate |
vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viśeṇa ca |
ṣaṭsvetāsu ca paittīn tu prabhutvenāvatiṣṭhate |
ṣaṭsvetāsu ca paittīn tu prabhutvenāvatiṣṭhate |
hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñādaurbalyam eva ca |
sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi yathāsvañ ca vibhāvayet |
sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi yathāsvañ ca vibhāvayet |
apasmāraṇaliṅgāni tāsāmuktāni tatvataḥ |
pṛthivyāpastamorūpaṃ raktaṃ gandhaś ca tatra yaḥ |
pṛthivyāpastamorūpaṃ raktaṃ gandhaś ca tatra yaḥ |
tasmād raktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |
dravyasvabhāvam ity eke dṛṣṭvā yad api muhyati |
dravyasvabhāvam ity eke dṛṣṭvā yad api muhyati |
guṇas tīvrataratvena sthitās tu viṣamadyayoḥ |
ta eva tasmād ābhyāṃ tu moho jāyed yatheritā |
ta eva tasmād ābhyāṃ tu moho jāyed yatheritā |
tapdhāṅgadṛṣṭirasṛjā gūḍhocchvāsaś
ca mūrcchitaḥ |
madyena vilapaṃ cchete niṣṭanaṃ bhrāntacetasaḥ |
gātrāṇi vikṣipaṃ bhūyo yāvat paktiṃ na yāti tat |
gātrāṇi vikṣipaṃ bhūyo yāvat paktiṃ na yāti tat |
vepathuḥ svapnatṛṣṇāsyu stambhaś ca
viśamūrcchite |
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ ||
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ ||
sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehāḥ
vyajanānilāś ca |
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni |
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni |
śītena toyena tathā salehyāt | kṣaudreṇa
kṛṣṇāṃ sasitāṃ hitāya |
kuryāc ca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibed vāpy atha
mānuṣīṇāṃ |
mūrcchāprasaktān tu śirovarekair jayed abhīkṣṇaṃ vamanaiś ca tīkṣṇaiḥ |
mūrcchāprasaktān tu śirovarekair jayed abhīkṣṇaṃ vamanaiś ca tīkṣṇaiḥ |
harītakīkvāthakṛtaṃ pibed vā dhātrīphalānāṃsvarase kṛtaṃ vā |
drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpalapadmavanti |
drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpalapadmavanti |
pibat kaṣāyāṇi ca gandhavanti | pittajvaraṃ yāti śaman
na yanti |
prabhūtadoṣas tamaso tirekāt saṃmūrcchito naiva vibudhyate yaḥ |
prabhūtadoṣas tamaso tirekāt saṃmūrcchito naiva vibudhyate yaḥ |
savyastasaṃjño bhṛśaduścikitsyo jñeyas tathā buddhimatā
manuṣyaḥ |
mṛtopaman tu tvarayā cikitsed āśvevataṃ mṛtyuvaśaṃ
prayāntaṃ |
tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayogais tathā
nakhābhyantarasūtipātaiḥ |
vāditragītānurayairapūrvvair vismāpanai
guptaphala prakarṣaiḥ |
tadvatprasaktair vamanānulomyais tīkṣnair viśuddhaṃ
laghupathyabhojyaiḥ |
phalatrikaiḥ pippalicitrakāḍhyaiḥ śilājatoś cāpi
tathā prayogaiḥ |
saśarkaraur māsam upācareta viśeṣato jīrṇṇaghṛtaṃ pibec ca |
saśarkaraur māsam upācareta viśeṣato jīrṇṇaghṛtaṃ pibec ca |
yathāsvañ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇi prayojayet |
sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpaham iti ||
sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpaham iti ||
kāyaci || 8 || 0 ||
folio 191r
athātaḥ pānātyayapratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
madyam uṣṇan tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadam
eva ca |
rūkṣam āśukarañ caiva vyavāyi ca vikāśi ca |
auṣṇyāc chītopacārañ ca taikṣṇyād dhanti mano gatiṃ
|
puṃstvaṃ kaphañ ca sūkṣmatvād
dhimatyavayavānvahṛt |
vaiṣamyāt tu kaphaṃ hanyād rūcivāpi
pravarttayet |
mārutaṃ kopayed raukṣyād āśutvād āśukarmakṛt |
harṣadañ ca vyavāyitvād vikāśitvān visarpiṇaṃ |
tad amvlarasatas tūktaṃ laghudīpanam eva ca |
kecil lavaṇavarjyāṃs tu rasān atrādiśanti ha
|
snigdhais tad amvlair māṃsaiś ca bhakṣyaiś ca saha
sevitaṃ |
bhaved āyuḥ prakarṣāya valāyopacayāya ca |
kāmyatā manasas tuṣṭis tejo vikrama eva ca |
vidhivat sevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ |
tad evānannam ajñena sevyamānam amātrayā |
kāyāgninā hy agnisamaṃ sametya kurute madaṃ |
madena karaṇānān tu bhāvānyatve kṛte sati
|
nigūḍham api bhāvaṃ svaṃ prakāśīkurute vaśaḥ |
ślaiṣmikān alpapittāṃs tu snigdhāṃ mātropasevinaḥ |
pānaṃ na vādhatety arthaṃ viparītāṃs tu bādhate ||
pānaṃ na vādhatety arthaṃ viparītāṃs tu bādhate ||
buddhismṛtiprītikaraḥ sukham ca pānānna nidrārati ca
vanam ca |
saṃpāṭhagītasvaravavanam ca proktautiramyaḥ prathamo mado hi ||
saṃpāṭhagītasvaravavanam ca proktautiramyaḥ prathamo mado hi ||
avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākṛti ca praśāntaḥ |
ālasyanidrābhihato muhuś ca madhyena mattaḥ puruṣo madena ||
ālasyanidrābhihato muhuś ca madhyena mattaḥ puruṣo madena ||
gacched agamyān na guruś ca manye khāded
abhakṣyāṇi ca naṣṭasaṃjñaḥ |
brūyāc ca guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīyoe puruṣo svatantraḥ |
brūyāc ca guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīy
caturthe tu madai mūḍho bhagnadārv iva
niḥkriyāḥ |
kāryākāryā vibhāgajñāmṛtādadhyaparo mataḥ |
kāryākāryā vibhāgajñāmṛtādadhyaparo mataḥ |
komṛtaṃ
tādṛśaṃ gacched unmādam iva cāparaṃ |
bahudoṣam ivāmūḍhaḥ kāntāreṣv avaśaṃ kṛtī |
bahudoṣam ivāmūḍhaḥ kāntāreṣv avaśaṃ kṛtī |
nirbhaktam ekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityaṃ |
utpādayet kaṣṭatarāṃvikārānāpādayec cāpi
śarīramedaṃ |
kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena
vubhukṣitena |
vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena
cāpi |
atyamlabhakṣyāvatatodareṇa sājīrṇṇabhaktena tathāvalena
|
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ
vividhāṃ vikārāṃ |
pānātyayaṃ suparamaṃ pānājīrṇṇamathāpi ca |
pānavibhramamugrañ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ
||
stambhāṅgamardahṛdayagrahatodakampā pānātyayenilakṛte
śiraso rujaś ca |
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchā pittātyaye
vadanalohitapītatā ca |
śleṣmātyaye vamathuśītakaphaprasaktāḥ | sarvātmake
bhavati sarvavikārasampat |
tatandrāṃ śarīragurutāṃ virasānanatvaṃ
śleṣmādhikatvam arucin malamūtrasaṃgāṃ |
liṃgaṃ madasya paramasya vadanti tajjñāstṛṣṇāṃ
rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedaṃ |
ādhmānamudgiraṇamamvlaraso vidāhaḥ | pāne tvajīrṇṇam
upagacchati lakṣaṇāni |
hṛdgātratodavamathurjvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphasravaṇamūdhvarujo
vidāhāḥ |
dveṣaḥ surānna vikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ
pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ |
hikkājvarau vamathu vepathu pārśvaśūlāḥ kāsabhramāv api
ca pānahatāṃ bhajante |
teṣān nivāraṇavidhiṃ hi mayocyamānaṃ
vyaktābhidhāṇam akhilena vidhiṃ śṛṇuśva |
madyan tu cukramaricārjakadīpyakāḍhyāṃ
sauvarcalāyutamalaṃ pavanasya śāntyai |
pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṃgubhir vā sauvarcalena
ca yutaṃ vitaret sukhāya |
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ | kuryāc chubhāṇyapi ca ṣāḍavapānakāni |
seveta vā phalarasopahitāmca hṛdyānānūpavargapiśitāni
ca gandhavanti ||
pittātyaye madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitāṃ
samadhuśarkaramiṣṭagandhaṃ |
pītvā ca madyam api
cekṣurasapragāḍhaṃ | niḥśeṣataḥ kṣaṇamavasthitamullikhec ca |
lāvaiṇatittirarasāṃś ca
pivedanamvlāṃ maudgaṃ saśarkaraghṛtāṃś ca hitāya yūṣān
||
pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhec ca |
madyena vimvividulodakasaṃyutena |
seveta tiktakaṭukāṃś ca rasānudārānyogāṃś ca
tīktakaṭukopahitāṃ hitāya |
pathyāṃ yavāṃ na vikṛtāni ca jāṃgalāni |
śleṣmaghnamanyadapi yac ca niratyayaṃ syāt |
tvaṅgāgapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ
ślakṣṇairajojimaricaiś ca surāhvayāṃśaiḥ |
peyaṃ kapittharasavāriparūkāḍhyaṃ pānātyayeṣu vidhivatsrutamamvarānte |
hrīverapadmaparipelavamustakāḍhyaiḥ
puṣpairvilipyakaravīrajalodbhavaiś ca |
piṣṭaiḥ sapadmakayutair api
sārivādyaiḥ | sekaṃ jalaiś ca vitaredamalaiḥ suśītaiḥ |
tvakpatracocamaricailabhujaṅgapuṣpaśleṣmātakaprasavakalkaguḍair
upetaṃ |
drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārttai |
stanpānakaṃ śuci sugandhi narairniṣevyaṃ |
piṣṭaṃ pivec ca madhukaṃ kaṭurohiṇīṃ ca | mūlañ ca
tulyamasakṛttrapuśī bhavaṃ yat |
kārpāsimevamathanāgavalāṃ ca tulyāṃ pītvā sukhī
bhavati sādhu suvarcalāñ ca |
kārśmaryadāruviḍapippalidāḍimeṣu
drākṣānviteṣu kṛtamāmvuni pānakaṃ yat |
tadvījapūrakarasāyutamāśu pītaṃ | śāntiṃ parāṃ
madagadeṣv acirātkaroti |
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ
satṛvṛtāsu pivedathāpi |
sauvarcalāyutamudārarasāṃ phalāmvla | bhārgī
śritena ca jalena hitovasekaḥ |
ikṣvākudhāmārgavavṛkṣakāni kākāhvayodumvarikāṃ ca dugdhe
vipācya tasyāṃjalinā vameddhi madyaṃ piveccāhnigate
tvajīrṇṇe |
tvaṅnāgapuṣpaviḍajīrakahiṃgukṛṣṇāḥ | seveta cāpi
maricailayutaṃ phalāmvlaṃ |
uṣṇāmvu saindhavayutās tv athavā yathoktaṃ |
cavyailahiṃgumagadhāphalamūlaśuṇṭhī |
hṛdyaiḥ khalair api ca bhojanam atra śastaṃ |
drākṣākapitthaphaladāḍimapānakaṃ yat |
tatpānavibhramaharaṃ
madhuśarkarāḍhyamāmrātakolarasapānakam eva cāpi |
kharjūravetrakaravīśaparuṣakeṣu drākṣātṛvṛtsu ca
kṛtaṃ | saghṛtaṃ hitaṃ vā |
śrīparṇṇiyuktamathavā tu pivedimāni
yaṣṭīkasotpalahimāṃvu vimiśritāni |
kṣīrīpravālavisajīrakanāgapuṣpapatrelavālusitasārivapadmakāni |
āmrātabhavyakaramardakapitthakolavṛkṣāmvlavetrasitabījakadāḍimāni |
seveta vā
maricajīrakanāgapuṣpatvakpatraśuṇṭhicavikailayutānrasāṃs
tu |
sūkṣmāmvaraśrutahimāṃśusugandhigandhāṃ
mānodbhavāṃ nudati saptagadānaśeṣān |
pañcendriyārthavidhayo mṛdupānayogāḥ hṛdyāḥ sukhāś
ca manasaḥ satatanniṣevyā ||
pānātyayeraṣu navayauvanapīnagātryaḥ sevyāś
ca pañcaviṣayātiśayāyuvatyaḥ |
pivedrasaṃ puṣpaphalodbhavam vā
sitāmadhūkatrisugandhayuktaṃ |
sañcūrṇya saṃyojya ca
nāgapuṣpairajājikṛṣṇāmaricaiś ca tulyaiḥ |
varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkayuktāḥ
śasyānyudārāṃkurajīrakāni |
drākṣāmakṛṣṇāmadhukaṃ rasaṃ ca
kṣīraṃ samāloḍya pivetśrutantat |
bhavec ca madyena tu yena pātitaḥ |
surāsavāmvāmadhunāthavānaraḥ|
tadeva tasmai vidhivat pradhāpayed
viparyaye bhraṃśam ato nyathārcchati
yathā narendropahatasya kasyacidbhavetprasādastata eva
nānyataḥ |
dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino
bhavetprasādastata eva nānyataḥ ||
vicchinnamadyaḥ sahasā yas tu madyanniṣevate |
tasya pānātyayoddiṣṭā vikārādigital-image 192vsaṃbhavanti hi |
madyasyāgneyavāyavyau guṇāvamvuvahāni tu |
srotāṃsi śoṣayetāṃ hi tatastṛṣṇopajāyate |
pāṭalyutpaladaṇḍeṣu mudgaparṇyā ca sādhitaṃ |
pivetpippalisaṃmiśraṃ tatrāmbho himaśītalaṃ |
sarpistailavasādugdhadadhibhṛṅgarasairyutaṃ |
kvāthena vilvayavayoḥ sarvagandhaiś ca peṣimaiḥ
|
pakvamabhyañjane śreṣṭhaṃ seke kvāthaś ca śītalaḥ|
rasavanti ca bhojyāniyathāsvamavacārayet |
tvacaṃ prāptas tu pānoṣmā pittaraktātimūrcchitaḥ
|
dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattattra bheṣajaṃ
||
śītaṃ vidhāṇamata ūrdhvamanukramiṣye
dāhapraśāṃtikaramṛddhivatānnanarāṇāṃ |
tatrādito malayajena hitaḥ
pradehaścandrāṃśuhāratuhinodakaśītalena |
śītāmvaśītalataraiś ca śayānayenaṃ
hārairmṛṇālavalayairavalāḥ spṛśeyuḥ |
bhinnotpalojvalahime śayane śayīta | patreṣu
vā sajalavinduṣu padminīnāṃ |
samvījayetpavanamāhṛtamaṅganābhiḥ |
kalhārapadmadalaśaivalasaṃcayebhyaḥ |
śītairvanāntapavanair upavījyamānaḥ |
prītaścaredbhavanakānanadīrghikāsu |
dāhābhibhūtamathavāpariṣecayet tu
lāmajjakāmvuruhatoyamayaiḥ suśītaiḥ ||
visrāvitāṃ hṛtamalānnavavāripūrṇṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitodāṃ |
vāpīmbhajedruciracandanabhūṣitāṅgaḥ |
kāntākaragrahaṇaharṣitaromakūpaḥ |
tatrainamamvurupahapatrasamaiḥ spṛśatyo
hastairnimagnavadanaiḥ kaṭhinai stanaiś ca |
toyāvagāhakuśalā madhurapralāpāṃssaṃharṣayeyuravalāś ca
dulaiḥ svabhāvaiḥ ||
dhārāgṛhe pracalitodaradurdinānte klāntaḥ śayīta
salilānilaśītakukṣau|
gandhodakaiḥ sakusumair upasiktabhūke
patrāmvucandanarasair upadigdhakuḍye |
jātyutpalapriyakakeśarapuṇḍarīka
punnāganāgakaravīrakṛtopakārai |
tasmiṃgṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta
yatnāhṛtāvikaṃpitapuṣpadāmni |
pāryātravindhyahimavanmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ
sakadalīharitadrumāṇāṃ |
udbhinnanīlanalināmvuruhāṃkurāṇāṃ
candrodayasya śṛṇuyāccakathāṃ manojñāṃ |
mlānaṃ mudīnamanasaṃ manasonukūlāḥ |
pīnastanorujaghanāstarusāradigdhāḥ ||
tāsvenamārdravasanāḥ saha samviśeyuḥ
śliṣyāvalāḥ śithilamekhalahārayaṣṭyaḥ |
harṣayeyurnaraṃ nāryaḥ svaguṇairambhasi sthitāḥ |
hanyuḥśaityānvitāḥ pittaṃ harṣayeyurataḥ striyaḥ
|
raktapittastṛṣādāhe svayam eva vidhi smṛtaḥ |
sāmānyato viśeṣas tu śṛṇu dāheśvaśeṣataḥ
|
kṛtsnadehānugaṃ
raktamudvṛntaḥ pradahennaraṃ |
dūṣyate cūṣyate cāpi tāmrābhastāmralocanaḥ |
lohagandhāṅgavadano vahnireva sadahyate |
kaṣāyatiktamadhuraiḥ saṃsargāhāramādiśet |
aśāmyatyathavā dāhe rasaistṛptasya jāṅgalaiḥ |
śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rohiṇyāṃ vedhayetśirāṃ |
pittajvaraharo yas tu vidhiḥso py atra pūjitaḥ |
tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhataḥ |
sa bāhyābhyantaraṃ dehaṃ pradahetmandacetasaḥ
||
sa śuṣkagalatālvauṣṭho jihvāṃ niḥkriṣya ceṣṭate |
tejastatropaśamayed avdhātuś ca vivardhayet |
pāyayetkāmamambhaś ca śarkarānnaḥ
payo pi vā |
śītamikṣurasaṃ manthaṃ
vitarecceritaṃ vidhiṃ |
aprāptam vā prārthayatā tathā
cintayatopi vā |
āhārasya virodhāc ca śarīram upanaśyate |
tataḥ kṣayamavāpnoti dāhaś
cāsyopajāyate |
pramohaś
caś ca pralāpaś ca mūrcchāśītābhinandanaṃ |
rujābhiḥ pīḍyatety arthaṃ
janturdāhakṣayātmake |
iṣṭāḥ śabdādayas tatra pittaghnaś
ca vidhiḥ smṛtaḥ |
asṛjaḥ pūrṇṇakoṣṭhasya dāho bhavati dustaraḥ |
vidhiḥ sadyo vraṇīyoktaṃ tasya lakṣaṇam eva ca |
dhātukṣayokto yo dāhas tena
mūrcchātṛṣānvitaḥ |
kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ sīdate bhṛśapīḍitaḥ ||
tam iṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhir abhisaṃvṛtaṃ |
kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet |
kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet |
marmābhighātajo py asti sosādhyaḥ saptamo madaḥ |
sarva eva tu varjyā syuḥ śītagātreṣu dehiṣu |
sarva eva tu varjyā syuḥ śītagātreṣu dehiṣu |
praśāntopadravaś cāpi śodhaṇaṃ prāptam ācaret |
sajīrakaṇyārdrakaśṛṃgaverasauvarcalārnyavajalāplutāni |
madyāni hṛdyāni ca gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇāṃ ||
madyāni hṛdyāni ca gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇāṃ ||
jalāplutaś candanabhūṣitāṃgaḥ sragvī sabhaktāṃ
piśitopadaṃśāṃ |
pivet surāṃ naiva labheta rogāṃ mano matighnañ ca madan na yātīti ||0||
pivet surāṃ naiva labheta rogāṃ mano matighnañ ca madan na yātīti ||0||
kāyaci ||9
folio 193r
athāta tṛṣṇāpratiṣedhaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
bhayabhramābhyāṃ rasasaṃkṣayād vā ūrdhvaṃ citam pittavivavanaiś ca |
pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇāṃ tāluprapannaṃ janayet
pipāsāṃ |
srotaḥ svapāmvasvuṣudūṣiteṣu
doṣais tṛṣāṃ sambhavatīha jantoḥ |
tisraḥ smṛtā lohitajā caturthī kṣayāt tathānyām
asamudbhavā ca |
syāt saptamī bhaktasamudbhavā ca liṅgāni tāsāṃ śṛṇu sauṣadhāni ||
syāt saptamī bhaktasamudbhavā ca liṅgāni tāsāṃ śṛṇu sauṣadhāni ||
śuṣkāmyatā mārutasambhavāyā todas tathā kaṇṭhaśirassu cāpi
|
sroto nirodhā virasaś ca vaktraṃ sītābhir adbhiś ca vivṛddhimeti |
sroto nirodhā virasaś ca vaktraṃ sītābhir adbhiś ca vivṛddhimeti |
mūrcchā pralāpo rucivaktraśoṣo raktekṣaṇatvaṃpratataś ca doṣa |
sītābhikāṃkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpaṇañ ca |
sītābhikāṃkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpaṇañ ca |
bāṣpāvarodhaḥ kaphasambhṛtegnau tṛṣṇā balāsena bhavet
tathā tu |
nidrāgurutvaṃ madhurāsyatā ca bhayārditaḥ śuṣyati
cātimātraṃ |
kṣatasya rukchoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī
kṣatajā bhavet sā |
raktakṣayādyā kṣayajā matāsau tayārditaḥ śuṣyati dahyate
ca |
abhyarthamākāṃkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ |
abhyarthamākāṃkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ |
raktakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa
bhiṣagvyavasyet |
tridoṣaliṅgāmasamudbhavā tu hṛcchūlaniṣṭhīvanasaṃprayuktā |
tridoṣaliṅgāmasamudbhavā tu hṛcchūlaniṣṭhīvanasaṃprayuktā |
snigdhaṃ tathāmlaṃ lavaṇañ ca bhuktaṃ gurvannamevāpi
tṛṣāṃ karoti |
tṛṣṇābhivṛddhāvudare ca pūrṇṇe taṃ vāmayet
māgadhikodakena |
vilekhanañcātra hitaṃ vadanti syāddāḍi māmrātakamātuluṃgaiḥ |
vilekhanañcātra hitaṃ vadanti syāddāḍi māmrātakamātuluṃgaiḥ |
tṛṣṇāprayogaiḥ prativāraṇīyā śītaiś ca
samyagrasavīryajātaiḥ |
gaṇḍūṣamamlair virase ca vaktre kuryāc chubhair āmalakasya cūrṇṇaiḥ |
gaṇḍūṣamamlair virase ca vaktre kuryāc chubhair āmalakasya cūrṇṇaiḥ |
suvarṇṇarūpyādibhir agnitaptair
loṣṭraiḥ kṛtair vā sikatāsu cāpi |
jalaiḥ sukhoṣṇaiḥ śamayet tu tṛṣṇāṃ saśarkaraiḥ kṣaudrayutaṃ hitam vā ||
jalaiḥ sukhoṣṇaiḥ śamayet tu tṛṣṇāṃ saśarkaraiḥ kṣaudrayutaṃ hitam vā ||
pañcāṃgikāḥ pañcagaṇā ya uktās teṣv
ambusiddhaṃ prathame gaṇe vā |
pibaṃ sukhoṣṇaṃ manujo cireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ ||
pibaṃ sukhoṣṇaṃ manujo cireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ ||
pittotthitāṃ pittaharair vipakvaṃ nihanti
toyaṃ paya eva vāpi ||
bilvāḍhakīkanyasipañcamūlaṃ darbheṣu siddhaṃ kaphajaṃ
nihanti |
hitam bhavec chardanam eva cātra taptenanimbaprasavodakena |
hitam bhavec chardanam eva cātra taptenanimbaprasavodakena |
sarvāsu tṛṣṇāsvathavāpi paittṃ kuryād vidhiṃ tena
śamaṃvrajanti |
prayāgatodumbarajorasas tu saśarkarāstvakkvathitodakam vā |
prayāgatodumbarajorasas tu saśarkarāstvakkvathitodakam vā |
vargasya siddhasya ca śārivādeḥ peyaṃ jalaṃ syāt tu
tṛṣābhibhūte |
kaśeruśṛṃgāṭakapadmakaiś ca viśeṣu siddhaṃ tvathavā pibeta
kaśeruśṛṃgāṭakapadmakaiś ca viśeṣu siddhaṃ tvathavā pibeta
jalotpalośīrakucandanāni datvā pravāte niśi vāmayet tu
taduttaman toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ ca peyaṃ |
taduttaman toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ ca peyaṃ |
drākṣāpragāḍhañ ca hitāya vaidyas tṛṣṇārditebhyo vitaren narebhyaḥ |
saśārivādau tṛṇapañcamūlī tathotpalādau prathame gaṇe ca |
saśārivādau tṛṇapañcamūlī tathotpalādau prathame gaṇe ca |
kuryāt kaṣāyāṇi yathaitaduktaṃ madhūkapuṣpādiṣu cāpareṣu
|
rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭpānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭpānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
satuṇḍikerāṇyathavā pibet tu piṣṭāni kāryāni
samudbhavāni |
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jāyedrasānāmasṛjaś ca pānaiḥ |
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jāyedrasānāmasṛjaś ca pānaiḥ |
kṣayotthitāṃ kṣīrajalaṃ nihanyān māṃsodakam vā
madhurodakam vā |
āmotthitāṃ bilvavacāyutānāṃ jāyet kaṣāyairatha dīpanānāṃ |
āmotthitāṃ bilvavacāyutānāṃ jāyet kaṣāyairatha dīpanānāṃ |
gurvannadāmullikhanair jayec ca kṣayādṛte
sarvakṛtāś ca tṛṣṇāḥ |
lepāvagāhau pariṣecanāni kuryāt tathā śītagṛhāṇi cāpi |
saṃśodhanaṃ kṣīrarasāghṛtāni sarvāsu lehā madhurāṃ himāṃś ceti || ❈ ||
saṃśodhanaṃ kṣīrarasāghṛtāni sarvāsu lehā madhurāṃ himāṃś ceti || ❈ ||
jvarotisāraḥ śoṣaś ca gulmahṛtpāṇḍulohitaḥ
mūrcchā pānātyayaś caiva tṛṣṇayā pūryate daśaḥ ||
kāyacikitsāyāṃ prathamo daśa || ❈ ||
folio 193v
athātaś charddipratiṣedhaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
cchādayannānanaṃ vegair ardayann aṃgabhañjanaiḥ
|
nirucyate cchardir iti doṣo vaktrāt pradhāvitaḥ |
nirucyate cchardir iti doṣo vaktrāt pradhāvitaḥ |
īrayañcchleṣmapittau tu udāno vyāpadaṃ gataḥ
|
ūrdhvam āgacchati bhṛśaṃ viruddhāhārasevinaḥ |
praseko hṛdayotkledobhaktasyānabhinandanaṃ |
pūrvarūpāṃ mataṃ cchardyā yathāsvaṃ cāpi nirdiśet ||
pūrvarūpāṃ mataṃ cchardyā yathāsvaṃ cāpi nirdiśet ||
yaḥ phenilaṃ cchardayate lpamalpaṃ
śūlārditobhyarditapārśvapṛṣṭhaḥ |
śrāntaḥ saṇoṣaṃ bahuśaḥ salīnaṃ sāvātakopaprabhavātu cchardiḥ |
śrāntaḥ saṇoṣaṃ bahuśaḥ salīnaṃ sāvātakopaprabhavātu cchardiḥ |
vyomvlaṃ bhṛśaṃ vā kaṭutiktavaktraḥpītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā |
sadāhatodajvaravaktraśoṣaṃ sāpittakopaprabhavā matā tu |
sadāhatodajvaravaktraśoṣaṃ sāpittakopaprabhavā matā tu |
yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ
sāṃdrakaphānuviddhaṃ |
abhaktaruggauravasādayuktaṃ vamedvamī sā kaphakopajā tu ||
abhaktaruggauravasādayuktaṃ vamedvamī sā kaphakopajā tu ||
sarvāṇi liṅgāni bhavanti
yasyāḥ sā sarvadoṣaprabhavā matā tu ||
bībhatsajā dauhṛdajanmajātva sātmyaprakopāt krimijā ca yā hi |
sā pañcamī tāñ ca vibhāvayīta doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||
bībhatsajā dauhṛdajanmajātva sātmyaprakopāt krimijā ca yā hi |
sā pañcamī tāñ ca vibhāvayīta doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||
śūlahṛllāsabahulā krimijā tu viśeṣataḥ |
krimihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā ||
krimihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā ||
kṣīṇasyopadravavatīṃ sāsṛkprāyāṃ sacandrikāṃ |
cchardiprasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsituṃ ||
cchardiprasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsituṃ ||
vamīṣu bahudoṣāsu cchardanaṃ hitamucyate ||
virecanam vā yuñjīta yathodoṣocchrayaṃ bhiṣak |
virecanam vā yuñjīta yathodoṣocchrayaṃ bhiṣak |
saṃsargāś cānupūrveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaṃ |
laghūṇi pariśuṣkāṇi sātmyānyanyāni cācaret |
laghūṇi pariśuṣkāṇi sātmyānyanyāni cācaret |
yathāsvañ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet |
hanyāt kṣīrodakaṃ pītaṃ cchardiṃ pavanasaṃbha vāṃ |
hanyāt kṣīrodakaṃ pītaṃ cchardiṃ pavanasaṃbha vāṃ |
mudgāmalakayūṣo vā sasarpiṣkaḥ sasaindhavaḥ |
yavāgūṃ madhumiśrām vā pañcamūlakṛtāṃ pibet |
yavāgūṃ madhumiśrām vā pañcamūlakṛtāṃ pibet |
phalāmblaṃ viṣkirarasaṃ pibedvā vyaktasaindhavaṃ |
pittopaśamanīyāni pākyāni ca himāni ca |
kaṣāyānyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīṃ |
kaṣāyānyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīṃ |
śodhaṇaṃ madhurañcātra drākṣārasasamāyutaṃ |
balavatyāṃ praśaṃsanti sarpistailvakam eva vā |
balavatyāṃ praśaṃsanti sarpistailvakam eva vā |
āragvadhādiniryūhaṃ daśāṃgaṃ yogam eva vā |
pāyayet madhusaṃyuktaṃ kaphajāyāṃ cikitsakaḥ |
pāyayet madhusaṃyuktaṃ kaphajāyāṃ cikitsakaḥ |
kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ himasañjñitaṃ |
tisṛṣv api bhavet pathyaṃ mākṣikeṇa samāyutaṃ |
tisṛṣv api bhavet pathyaṃ mākṣikeṇa samāyutaṃ |
bībhatsajāṃ hṛdyatamairdohyadī kāṃkṣitaiḥ
phalaiḥ |
laṃghanair vamanaiś cāsāṃ sātmyair vā sātmyakopajāṃ |
laṃghanair vamanaiś cāsāṃ sātmyair vā sātmyakopajāṃ |
krimihṛdrogavac cāpi krimijaṃ śodhayed vamīṃ |
yathādoṣāñ ca vitarecchastaṃ vidhimanantaraṃ |
yathādoṣāñ ca vitarecchastaṃ vidhimanantaraṃ |
dadhittharasasaṃyuktāḥ pippalīmākṣikānvitāḥ |
muhurmuhurnaro līḍhvā cchardibhyaḥ parimucyate ||
muhurmuhurnaro līḍhvā cchardibhyaḥ parimucyate ||
samākṣikā madhurasā pītā vā taṇḍulāmbunā |
tarppaṇā vā madhuyutā tisṛṇām api bheṣajāṃ |
tarppaṇā vā madhuyutā tisṛṇām api bheṣajāṃ |
svayaṃ guptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ tāṇḍūlāmbumadhudravāṃ |
pibed yavāgūm athavā siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ |
pibed yavāgūm athavā siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ |
yuktāmvlavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumburyothavā hitāḥ |
taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā |
taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā |
sitā candanamadhvaktāṃ lihyādvā makṣikāśakṛt
|
sarpikṣaudrasitā lājā śaktuṃ lihyāt tathāpi vā |
dhātrīrasaiścandanam vā śritāṃ mudgadalāmbunā |
kolāmalakamajjāno lihed vāpi trivarṇṇakaṃ |
kolāmalakamajjāno lihed vāpi trivarṇṇakaṃ |
sakṣaudraṃ śālilājānāṃ yavāgū vā piben naraḥ |
ghreyāṇyupakṣipec cāpi sugandhīni cikitsakaḥ |
ghreyāṇyupakṣipec cāpi sugandhīni cikitsakaḥ |
jāṃgalāni ca śūlyāni ṣāḍavālehyapānakāḥ |
bhojanāni ca citrāṇi kuryāt sarvasvatandritaḥ |
bhojanāni ca citrāṇi kuryāt sarvasvatandritaḥ |
apriyāṇy api seveta jalenodvejayed apīti ||
kāyaci || la
folio 194v
athāto hikkāpratiṣedhaṃ
vyā
khyāsyāmaḥ ||
vidāhiguruviṣambhir ūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ |
śītayānāsanasthānaṟajo dhūmānalānilaiḥ |
śītayānāsanasthānaṟajo dhūmānalānilaiḥ |
vyāyāmakarmabhārādhvavegāghātāpatarpaṇaiḥ |
hikkāśvāsaś ca kāsaś ca nṛṇāṃ samupajāyate |
muhurmuhur vāyurudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi
mukhe samutkṣipan |
sa ghoṣavānāsu hina
sa ghoṣavānāsu hina
annajāṃ yamalāṃ kṣudrāṃ gambhīrāṃ mahatīn tathā |
vāyuḥ kaphenānugataḥ pañcahikkā karoti ha |
vāyuḥ kaphenānugataḥ pañcahikkā karoti ha |
vāyurannair avasttīrṇaḥ kaṭukair ardito bhṛśaṃ
|
hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyād annajāṃ bhiṣak |
cireṇa yamalair vegair yā hikkā sampravarttate |
cireṇa yamalair vegair yā hikkā sampravarttate |
kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet
||
vikṛṣṭakālairyā vegair mahadbhiḥ sampravarttate |
vikṛṣṭakālairyā vegair mahadbhiḥ sampravarttate |
kṣudrikā nāma sā hikkājatrumūlāt pradhāvitā ||
nābhipravṛttā yā hikkā ghorāgambhīranādinī |
nābhipravṛttā yā hikkā ghorāgambhīranādinī |
anekopadravavatī gambhīrā nāma sā smṛtā ||
marmāṇyāpīḍayantīva satataṃ yā pravarttate |
mahāhikketi sā jñeyā sarvagātravikampanī ||
mahāhikketi sā jñeyā sarvagātravikampanī ||
āyamyate hikkamānasya dehe dṛṣṭiścordhvaṃ
nāmyate yasya cāpi |
kṣīṇonnadvidvikṣipaṃ yaś ca dehaṃ tau dvau cāntyau varjayet klāmyamānau |
kṣīṇonnadvidvikṣipaṃ yaś ca dehaṃ tau dvau cāntyau varjayet klāmyamānau |
prāṇāyāmodvejanotrāsanāni pipīlikair dāśanañ
cātra śastaṃ |
saśarkaram madhukañcāvapīḍet kṣaudrānvitāmāgadhikās tathaiva |
īkṣorasāḥ kṣīramuṣṇaṃ jalam vā | balānvite cchardanam vā
praśastaṃ |
dhūmaṃ pibet sarjarasyasya cāpi nepālyam vā goviṣāṇodbhavastā |
sarpiḥ snigdhaṃ carmabālaiḥ hṛtam vā hikkāsthāne svedanaṃ
vāpi kāryaṃ |
kṣaudrāplutaṃ gairikaṃ kāñcanākhyaṃ lihyād bhasmagrāmyasatvāsthijam vā |
kṣaudrāplutaṃ gairikaṃ kāñcanākhyaṃ lihyād bhasmagrāmyasatvāsthijam vā |
romṇāṃ bhasmaśvāvidhāṃ śalyakānāṃ saṃhṛtya
vavastagobhyāṃ yathāvat |
sarpirmadhubhyāṃ śigvipatrajam vā bhasmollihet
pippalicūrṇṇayuktaṃ |
dagdhvā phaletindukodumbarābhyām evaṃ lihedvāpi gadaṃ
jighāṃsuḥ |
suvarcikā bījapūrṇṇādrasena kṣaudropetāṃ hanti
līḍhvāśu hikkāṃ |
caturguṇeṣv adhmu pibet susiddhaṃ
sanāgaraṃ gauḍikadugdhamājaṃ |
sarpiḥ snigdhā ghnanti hikkāṃ sukhoṣṇā grāsāyavāgvaḥ
payasaḥ sukhoṣṇāḥ ||
yāvat tṛptiṃcobhayaṃ sevyamānaṃ ghoraṃ hikkāṃ
hanti mūtraṃ tvajānāṃ |
pūtiḥ kīṭāṃ laśunaṃ hiṃgumatsyāṃ tvacañ ca samcūrṇṇa
subhāvitantat |
kṣaudraṃ sitāṃ nāṃgapuṣpañca tulyaṃ pibedrasenekṣumadhūkajena |
kṣaudraṃ sitāṃ nāṃgapuṣpañca tulyaṃ pibedrasenekṣumadhūkajena |
pibet palaṃ vā lavaṇaottamasya dvābhyāṃ palābhyāṃ haviṣaḥ
samagraṃ |
kapotapārāvataśalyakodbhavāṃ
kravyādagodhāvṛṣadaṃśajāmrasāṃ ||
pibed phalāmvlā na hi mānsasaindhavāṃ snigdhāṃsthāraṇyamṛgadvijodbhavāṃ |
pibed phalāmvlā na hi mānsasaindhavāṃ snigdhāṃsthāraṇyamṛgadvijodbhavāṃ |
harītakīñcoṣṇajalānupānaṃ pibetghṛtaṃ
kṣārarajovakīrṇṇaṃ |
rasaṃ kapitthāt madhupippalīñ ca pāṇipramāṇaṃ prapibet sukhāya |
kṛṣṇāṃ sitām āmalakañ ca lihyāt sa śṛṅgaveraṃ
madhunāthavāpi |
lājāñjanekam alam adhyañ ca tulyaṃ hikkā hanyāt puṣparasena līḍhaṃ ||
phalaṃ puṣpañca pāṭalyāḥ gairikaṃ kaṭurohiṇīṃ |
kharjuramadhyaṃ māgadhyaḥ kāsīsaṃ dadhināma ca |
kharjuramadhyaṃ māgadhyaḥ kāsīsaṃ dadhināma ca |
catvāra ete yogā syuḥ pādeṣv evaṃ caturṣv iha
madhudvitīyāḥ karttavyās te hikkā suvijānatā ||
madhudvitīyāḥ karttavyās te hikkā suvijānatā ||
virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ
hitaṃ sukhoṣṇaṃ pravadanti hikkine |
samīraṇūrdhvagate py athāpare
vadanti nasyaṃ susukhāya hikkinām iti ||
hitaṃ sukhoṣṇaṃ pravadanti hikkine |
samīraṇūrdhvagate py athāpare
vadanti nasyaṃ susukhāya hikkinām iti ||
kāya ci || lṛ || o ||
folio 195r
athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
yair eva kāraṇai hikkā bahubhiḥ saṃprapadyate |
tairevakāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehināṃ |
tairevakāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehināṃ |
vihāya prakṛtiṃ vāyurapānaḥ kaphasaṃyutaḥ
śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate |
śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate |
kṣudrakastamakaschinno mahānūrdhvaś ca pañcadhā
|
bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvasaḥ kopa viśeṣataḥ |
bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvasaḥ kopa viśeṣataḥ |
prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā śūlamādhmānam eva ca |
ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistodam eva ca |
ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistodam eva ca |
kiñcidārabhataḥ karma yasya śvāsaḥ pravarttate
|
niṣaṇṇasyaitiśāntiñ ca sakṣudra iti saṃjñitaḥ |
niṣaṇṇasyaitiśāntiñ ca sakṣudra iti saṃjñitaḥ |
tṛṭsvedavamathuprāyaḥ kaṇṭhe ghuraghurānvitaḥ |
ghoṣeṇa mahatā tāmyaṃ sakāsaṃ sakaphan naraḥ
|
ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistoda eva ca |
yaḥ śvased durbalonnadviṭ sa vai tamakasaṃjñitaḥ |
saṃśāmyati kaphocchittau svapataś ca vivardhate |
ādhmāti dahyamānena bastinā sarujan naraḥ |
sarvaprāṇena vicchinnaṃ śvāsaṃtaṃ cchinnamādiśet |
sarvaprāṇena vicchinnaṃ śvāsaṃtaṃ cchinnamādiśet |
niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārttaḥ śuṣkakaṇṭhotighoṣavān |
saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvaset sa mahāṃ smṛtaḥ |
saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvaset sa mahāṃ smṛtaḥ |
marmasvāyamyamaneṣu muhurmūḍhaḥ śvaset tu yaḥ
ūrdhvaprekṣīhatarabastamūrdhvaśvāsamādiśet |
ūrdhvaprekṣīhatarabastamūrdhvaśvāsamādiśet |
kṣudraḥ sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate |
traya śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca |
traya śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca |
snehabastikramaṃ kecid ūrdhvaś cādhaś ca
śodhaṇaṃ |
mṛduḥ prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsinām ādiśanti ha |
mṛduḥ prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsinām ādiśanti ha |
kāse śvāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitaṃ |
ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhaṃ viḍasauvarcalābhayaiḥ |
ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhaṃ viḍasauvarcalābhayaiḥ |
pippalyādi pratīvāpaṃ siddham vā prathame gaṇe |
sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsau vyapohati ||
hiṃsrāviṃḍaṃgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ |
hiṃsrāviṃḍaṃgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ |
dvikṣīraṃ sarpiṣaḥ prasthañcaturguṇajalānvitaṃ
|
kolamātraiḥ pacedebhiḥ śvāsakāsau vyapohati |
kolamātraiḥ pacedebhiḥ śvāsakāsau vyapohati |
arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedañkṣayantathā ||
kṛtsne vṛṣakaṣāye tu pacet sarpiścaturguṇaṃ |
kṛtsne vṛṣakaṣāye tu pacet sarpiścaturguṇaṃ |
tanmūlakusamāvāpaṃ śītaṃ kṣaudreṇa yojayet ||
karkaṭāhvaṃ sitāṃ sustāṃ bhārgīṃ
śūṇṭhīm madhūlikāṃ ||
rasāñjanaṃ
samadhukaṃ samānyā vāpya yogataḥ |
ghṛtaprasthaṃ paceddhīmāṃ śītatoye caturguṇe ||
suvahāṃ kālikāṃ bhārgīśukākhyāṃ naiculaṃ
phalaṃ |
kākādanīṃ śṛṃgaveraṃ varṣābhūbṛhatīdvayaṃ |
kolamātrair ghṛtaprasthaṃ pacedetair jaladvikaṃ ||
kolamātrair ghṛtaprasthaṃ pacedetair jaladvikaṃ ||
sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣasaindhavaiḥ
|
vacābhayāviḍaṅgaiś ca paced vā vidhivadghṛtaṃ ||
gopavalyudake siddhaṃ syādanya dviguṇe ghṛtaṃ
gopavalyudake siddhaṃ syādanya dviguṇe ghṛtaṃ
pañcaitāni havīṃṣy āhur bhiṣajaḥ śvāsakāsayoḥ
||
tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ kesarājarase śubhe |
pīyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati ||
pīyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati ||
phalāmvlāviṣkirarasā snigdhāḥ pravyaktasaindhavāḥ |
eṇādīnāṃ śirobhir vā sakulatthāḥ sasaindhavāḥ |
eṇādīnāṃ śirobhir vā sakulatthāḥ sasaindhavāḥ |
hanyuḥ śvāsañ ca kāsaś ca saṃskṛtāni payāṃsi
ca ||
timirasya ca bījāni karkaṭākhyā ca cūrṇṇitāḥ |
timirasya ca bījāni karkaṭākhyā ca cūrṇṇitāḥ |
durālabhāthapippalyaḥ kaṭukākhya harītakī |
śvāviḍmayūraromāṇi kolapippalitaṇḍulāḥ |
śvāviḍmayūraromāṇi kolapippalitaṇḍulāḥ |
bhārgī tvakśṛṅgaverañ ca śarkarāśalyakaṃ gajaṃ |
vṛttakāṇṭakabījāni cūrṇṇitāni tu kevalaṃ |
vṛttakāṇṭakabījāni cūrṇṇitāni tu kevalaṃ |
pañcaślokādhikā hyete lehā ye samyagīritāḥ |
sarpirmadhubhyāṃ saṃlehā śvāsakāsārditairniraiḥ |
sarpirmadhubhyāṃ saṃlehā śvāsakāsārditairniraiḥ |
saptacchadasya puṣpāṇi pippalyaś cāpi mastunā
|
pibet sampiṣya madhunā dhānām vāpy atha bhakṣayet |
pibet sampiṣya madhunā dhānām vāpy atha bhakṣayet |
arkāṅkurair bhāvitānāṃ yavānāṃ sādhvanekaśaḥ |
sarpiṇā vāpi vedeṣāṃ sakṣaudrāṃ śvāsapīḍitaḥ |
sarpiṇā vāpi vedeṣāṃ sakṣaudrāṃ śvāsapīḍitaḥ |
śirīṣakundakadalīpuṣpaṃ pippalisaṃyutaṃ |
taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayec chvāsān aśeṣataḥ |
taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayec chvāsān aśeṣataḥ |
drākṣāṃ harītakī kṛṣṇaāṃ karkaṭākhyān durālabhāṃ
sarpirmadhubhyāṃ vilihaṃ cchvāsāṃ hanti sudustarāṃ
|
kolimajjā tālumūlaṃ piṣṭvā carmamaśintathā |
lihyāt kṣaudreṇa pāmārgasarpirmadhusamāyutaṃ |
lihyāt kṣaudreṇa pāmārgasarpirmadhusamāyutaṃ |
nīpaḥ kadambo raktaghnaḥ taṃ pītvā taṇḍulāmbunā |
haridrāṃ maricaṃ rāsnāṃ guḍaṃ drākṣāṃ sapippalīṃ |
lihyāt kṣaudreṇa tulyāni śvāsārtto hitabhojanaḥ ||
bhārgīn trikaṇṭakaṃ tailaṃ haridrāṃ kaṭurohiṇīṃ |
pippalyo maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasa eva ca |
taṭakolasya bījāni paced utkārikāṃ śubhāṃ |
taṭakolasya bījāni paced utkārikāṃ śubhāṃ |
sevyamānā nihanty eṣā śvāsānāśu sudurjayām iti
||
kāyaci || lṛ || o
||
folio 195v
athātaḥ kāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yair eva kāraṇair hikkā śvāsaś caivopajāyate
|
tair eva kāraṇair nṛṇāṃ kāsaḥ samupajāyate |
tair eva kāraṇair nṛṇāṃ kāsaḥ samupajāyate |
prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ
saṃbhinnakāṃsasvanatulyaghonatulyaghoṣaḥ |
nireti vaktrāt sahasā saghoṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhir udāhṛtas tu |
nireti vaktrāt sahasā saghoṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhir udāhṛtas tu |
sa vātapittaprabhavaḥ kaphāc ca
kṣatāttathānyaḥ kṣayajoparaś ca |
pañcaprakāraḥ paṭhito bhiṣagbhir viśeṣato lakṣaṇataḥ purādigital-image 196r… ||
pañcaprakāraḥ paṭhito bhiṣagbhir viśeṣato lakṣaṇataḥ purādigital-image 196r… ||
hṛcśaṃkhamūrddhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇavalaḥ
kṣataujā |
prasaktamantaḥ kaphaam īraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkam eva |
prasaktamantaḥ kaphaam īraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkam eva |
urovidāhajvaravaktraśoṣair abhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ
|
pittena pītāni vamet kaṭūni kāseta pāṇḍuḥ paridahya mānaḥ |
pittena pītāni vamet kaṭūni kāseta pāṇḍuḥ paridahya mānaḥ |
pralipyamānena mukhena sīdan śirorujārtaḥ
kaphapūrṇṇadehaḥ |
abhaktaruggauravapāṇḍuyuktaḥ kāsedbhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena |
abhaktaruggauravapāṇḍuyuktaḥ kāsedbhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena |
vakṣotimātraṃ vihataṃ tu yasya
vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ
viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ tam āhuḥ |
viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ tam āhuḥ |
sa
gātraśū|laṃjvaradāhamohaṃ prāṇakṣayaṃ
copalabheta kāsāt |
śuṣyan viniṣṭhīvati durbbalas tu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyaṃ ||
śuṣyan viniṣṭhīvati durbbalas tu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyaṃ ||
taṃ sarvaliṅgaṃ bhṛśaduścikitsyaṃ
cikitsitajñe kṣayakāsam āhuḥ ||
pathyāṃ sitām āmalakāni lājāḥ samāgadhañ cāpi vicūrṇṇya śuṇṭhī |
sarpir madhubhyāṃ viliheddhi kāsī sasaindhavaṃ coṣṇajalena kṛṣṇāṃ |
sarpir madhubhyāṃ viliheddhi kāsī sasaindhavaṃ coṣṇajalena kṛṣṇāṃ |
pibed guḍaṃ pippaliśṛṃgaveraṃ drākṣāñ ca sarppirmadhunā
lihec ca |
drākṣāṃ sitāṃ māgadhikāñ ca tulyāṃ saśṛṃgaveraṃ madhukaṃ tugāñ ca ||
drākṣāṃ sitāṃ māgadhikāñ ca tulyāṃ saśṛṃgaveraṃ madhukaṃ tugāñ ca ||
sarpimadhubhyāṃ vilihet samāṃśāṃ kṣaudreṇa tulyaṃ maricaṃ
sitāñ ca |
saṃcūrṇṇya maṇḍena pibec ca da dhnoḥ hareṇa vaḥ pippalikāñ ca tulyāṃ ||
saṃcūrṇṇya maṇḍena pibec ca da dhnoḥ hareṇa vaḥ pippalikāñ ca tulyāṃ ||
dadhnā lihet kāsakaragnim agraḥ
ubhe haridre suradāruśuṇṭhī | gāyatrisārañ ca pibet samāṃśaṃ
ubhe haridre suradāruśuṇṭhī | gāyatrisārañ ca pibet samāṃśaṃ
vastasya mūtreṇa sukhāmvunā vā dantīdravantī ca
satilvakānāṃ
bhṛṣṭāni sarpīḥ ṣvatha bādarāṇi || khādet palāṃśāni sasaindhavāni
bhṛṣṭāni sarpīḥ ṣvatha bādarāṇi || khādet palāṃśāni sasaindhavāni
hiṅgoḥ pibet kolasamaṃ hitāśī |sauvīrakeṇāmlarasena vāpi
|
kṣaudreṇa lihyātmaricāni cā | bhārgīvacāhiṃgukṛtā ca vartiḥ
kṣaudreṇa lihyātmaricāni cā
dhūme praśastā ghṛtasaṃprayuktā |
pibec ca śīdhuṃ maricānvitaṃ vā
mañjiṣṭhaśuṇṭhījalamṛtikābhiḥ | kṣīraṃ śritam
mākṣikasaṃyutam vā
nidigdhikāmūlasamāṃśasiddhāṃ | khādec ca mudgāṃ maricopadaṃśām
nidigdhikāmūlasamāṃśasiddhāṃ | khādec ca mudgāṃ maricopadaṃśām
utkārikāṃ sarpiṣi nāgarāḍhyāṃ |
yat plīhni sarpirvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ
tadvātakāsaṃ jayati prasahyaṃ |
vidārigandhādigaṇaśritaṃ vā rasena vā yatkhalukaṇṭhakāryāḥ |
vidārigandhādigaṇaśritaṃ vā rasena vā yatkhalukaṇṭhakāryāḥ |
virecanaṃ snaihikam atra coktam āthāpanaṃ
cāpi vadanti pathyaṃ |
dhūmam pibet snaihikamapramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtam eva cātra ||
dhūmam pibet snaihikamapramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtam eva cātra ||
hitā yavāgvaś ca raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehyāḥ saghṛtās
tathaiva ||
prachardanaṃ kāyaśirovirekās tathaiva dhūmāḥ kavaḍagrahāś ca |
prachardanaṃ kāyaśirovirekās tathaiva dhūmāḥ kavaḍagrahāś ca |
uṣṇāmla lehyāḥ kaṭukāś ca hanyuḥ kapham
viśeṣeṇa viśoṣaṇañ ca |
kaṭutrikañ cāpi vadanti mukhyaṃ ghṛtaṃ kri ghnasvarase
vipakvaṃ |
kaṭutrikañ cāpi vadanti mukhyaṃ ghṛtaṃ kri
nirguṇḍipatrasvarasena siddhaṃ sarpiḥ kaphottham
vinihanti kāsaṃ |
vidārigandhotpalasārivādī niḥkvāthya vargam
madhurañ ca kṛtsnaṃ |
ghṛtam pibed ikṣurasāmbudugdhaiḥ kākolivargañ ca
saśarkañ tat |
prātaḥ pibet pittakṛte tu kāse kṣato hito yaḥ kṣatajaś ca kāsaḥ |
prātaḥ pibet pittakṛte tu kāse kṣato hito yaḥ kṣatajaś ca kāsaḥ |
kharjūramustāmadhukaṃ piyālaṃ
madhūlikā pippalibhārgicūrṇaṃ ||
sarpiḥ sitā mākṣi saṃprayuktaṃ trīṃ digital-image 196vhanti kāsānupayujyamānaṃ |
sarpiḥ sitā mākṣi
mañjiṣṭhamūrvājanavahnipāthāṃ kṛṣṇāṃ haridrāñ ca tathā
vicūrṇya ||
kṣaudreṇa kāse kṣatajo kṣayotthe pibed
ghṛtaṃ cekṣurase vipakvaṃ |
guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeta kṣaudreṇa śītaṃ
maricopadaṃśaṃ ||
cūrṇaṃ pibed āmalakasya cāpi kṣīre vipakvaṃ
saghṛtaṃ hitāya ||
cūrṇāni godhūma yathodbhavāni kākolivargañ ca kṛtaḥ |
cūrṇāni godhūma yathodbhavāni kākolivargañ ca kṛtaḥ
…ṣu peyastṛṣu kāsavadbhiḥ kṣaudreṇa
dugdhena ghṛtena vāpi |
kulīraśuktīś caṭakaiṇa lāvānniḥ kvāthya vargam
madhurais tathānyaiḥ |
pibed ghṛtaṃ tan tu niṣevyamānaṃ hanyāt kṣayotthaṃ kṣatajañ ca kāsaṃ || śatāvarīnāgavalāvipakvaṃ ghṛtaṃ vidadhyāc ca hitāya tasya ||
pibed ghṛtaṃ tan tu niṣevyamānaṃ hanyāt kṣayotthaṃ kṣatajañ ca kāsaṃ || śatāvarīnāgavalāvipakvaṃ ghṛtaṃ vidadhyāc ca hitāya tasya ||
jantughnadārutriphaloṣaṇatrayaṃ sapadmakaṃ
saṃbhṛtam ekatastataḥ |
sitāsamāṃśair avalihyamāno ḥ sakāsānudati prasahyaṃ ||
śaṭīpalāgranthikapuṣkarāgni
cavyātmaguptākharaśaṃkhapuṣpī |
dvipañcamūlī ca paladvibhāge bhāgena
sambhṛtya vipācayīta |
yavāḍhakañ cāpy abhayā śatañ ca vāryāḍhakaiḥ pañcabhir
aṃ hri śeṣaṃ |
kvātham pacec chauṇṭhikatailabhāge sarpīṃ ṣidatvā kuḍavonmitāni |
guḍasya bhāgārddhaśataṃ vipakvaṃ śītaṃ |
palānya… madhunas tatra datvā
tvagelaśuṇṭhī maricañ ca yuñjyāt |
dve dve cādyād avalihyāc ca lehāṃ pathye pathyāśī
sarvakāsān jñghāṃsuḥ ||
śvāsaṃ hikkāṃ svarabhedaṃ kṣayañ ca kārṣyaṃ chardiṃ
vātarktaṃ jvarañ ca ||
hṛtpāṇḍurogaṃ śvayathuṃkāmalāṃ mūrcchāṃ
doṣmūtrakṛcchrārta va ca |
hanyād agastyena niṣevito yaṃ lehārujāṃ vai
nudati prasahyam iti ||
kāsaci ||loṣṭha || ❈ ||
folio 196v
athātaḥ svaropaghātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
atyuc
caśabdakaraṇyadhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ
paṭhanādayas tu |
te śabdavāhīṣu sirāsugatāḥ pratiṣṭhaṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ |
te śabdavāhīṣu sirāsugatāḥ pratiṣṭhaṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ |
vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnasvaraṃ vadati
gardabhavat kharañ ca |
pittena pītanayanānanamūtravarcā brūyāt galaina sa ca dāhasamanvitena |
pittena pītanayanānanamūtravarcā brūyāt galaina sa ca dāhasamanvitena |
brūyāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭhau mandaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣāt
|
sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpat | tañ cāpy asādhyam ṛṣyaḥ svarabhedam āhuḥ |
sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpat | tañ cāpy asādhyam ṛṣyaḥ svarabhedam āhuḥ |
dhūmāyati kṣatakṛte kṣayamāpnuyāc ca | vāgeṣa cāpi
hatavāk parivarjanīyaḥ |
antargatasvaram alakṣyam avākpravīṇaṃ medocchrayād vadati digdhagalastṛṣāluḥ |
antargatasvaram alakṣyam avākpravīṇaṃ medocchrayād vadati digdhagalastṛṣāluḥ |
snigdhāṃ svarāturanarān avabaddhadoṣāṃ nyāyena
cchardanavirecanabastibhiś tu |
nasyāvapīḍamukhaśodhanadhūmalehaiḥ saṃpādayeta vividhaiḥ kavaḑagrahaiś ca |
nasyāvapīḍamukhaśodhanadhūmalehaiḥ saṃpādayeta vividhaiḥ kavaḑagrahaiś ca |
yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva coktaṃ
śtam cāpy aśeṣam avatārayituṃ yateta ||
svaropaghāte nilaje bhaktopari ghṛtaṃ pibet |
kāsamardakavārttākumārkavasvarase yutaṃ ||
kāsamardakavārttākumārkavasvarase yutaṃ ||
siddhaṃ ghṛtaṃ hanty anilaṃ siddhaṃ vārkagale rase |
yavaākṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā |
yava
devadārvyagnimabhyāṃ siddham ājaṃ samākṣikaṃ |
sukhodakānupāno vā sasarpiṣko guḍodanaḥ |
sukhodakānupāno vā sasarpiṣko guḍodanaḥ |
kṣīrānupānaṃ paitte tu pibet sarpiratandritaḥ |
aśnuyāc ca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasaṃ |
aśnuyāc ca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasaṃ |
lihet madhurakāṇyaṃ vā cūrṇṇaṃ
madhusamāyutaṃ |
śatāvarīcūrṇayogaṃ balācūrṇṇam athāpi vā |
śatāvarīcūrṇayogaṃ balācūrṇṇam athāpi vā |
pibet kaṭūni
mūtreṇa kaphaje svarasaṃ kṣaye |
lihedvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||
lihedvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||
svaropaghātai medoje kaphavadvidhiriṣyate
||
raktaje kṣayaje vāpi pratyākhyāyācaret kriyāṃ |
raktaje kṣayaje vāpi pratyākhyāyācaret kriyāṃ |
sarvaje kṣataje
tadvat bhiṣag vidyād vicakṣaṇaḥ ||
śarkarāmadhumiśrāṇi śritāni madhuraiḥ saha |
pibet payāṃsi yasyo ccairvadato bhihatasvara iti ||
pibet payāṃsi yasyo ccairvadato bhihatasvara iti ||
…kāyacikitsā || 15 || || ❈ ||
folio 197r1
athātaḥ pratiśyāyapratiṣedham adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
nārīprasaṃgac chiraso bhighātād dhūmād
rajācchītam avaśyayāc ca |
vinigrahān mūtrapurīṣayoś ca sadyaḥ pratiśyāyanimittam uktaṃ |
vinigrahān mūtrapurīṣayoś ca sadyaḥ pratiśyāyanimittam uktaṃ |
cayaṃ gatā
mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāś ca tathaiva śoṇitaṃ |
prakopyamānā vividhaiḥ prakopanair nṝṇāṃ pratiśyāyakarā bhavaṃti hi |
prakopyamānā vividhaiḥ prakopanair nṝṇāṃ pratiśyāyakarā bhavaṃti hi |
śiro gurutvaṃ kṣavathuḥ pravarttanaṃ tathāṃgamardaḥ |
parihṛṣṭaromatā
upadravāś cāpy apare pṛthagvidhāḥ | nṝṇām pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ |
upadravāś cāpy apare pṛthagvidhāḥ | nṝṇām pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ |
ānaddha pithitā nāsā
tanusrāvaprasevanī |
galatālvoṣṭhaghoṣaś ca nistodaḥ śaṃkhayos tathā |
galatālvoṣṭhaghoṣaś ca nistodaḥ śaṃkhayos tathā |
svaropaghātaś ca bhavet pratiśyāye nilātmake |
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike |
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike |
kṛṣo bhipāṇḍūḥ saṃtapto bhavet tṛṣṇānipiḍītaḥ |
sadhūmam agniṃ sahasā vamatīva ca mānavaḥ |
sadhūmam agniṃ sahasā vamatīva ca mānavaḥ |
ghrāṇotkaphaḥ kaphakṛte śuklaḥ pāṇḍur vrajed ghāanaḥ |
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhaved guruśiromukhaḥ |
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhaved guruśiromukhaḥ |
galatālvoṣṭhaśirasaḥ kaṇḍūyanam atīva ca |
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo kasmād vinivarttate |
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo kasmād vinivarttate |
saṃpakvo vāpy apakvo vā sa sarvaprabhavo mataḥ |
praklidyate punar nnāsā punaś ca pariśuṣyati |
muhur ānahyate cāpi muhur vivriyate tha vā |
niśvāso vatidurgandhas tathāgandhān na vetti ca |
niśvāso vatidurgandhas tathāgandhān na vetti ca |
evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt sarvam eva tu
|
raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravarttate |
tāmrākṣaś ca bhavej jaṃtur uroghātaprapīḍitaḥ |
tāmrākṣaś ca bhavej jaṃtur uroghātaprapīḍitaḥ |
durggandhocchvāsavadano gandhān api na vetti ca ||
mūrcchanti krimayaś cātra svetā snigdhāṇavas tathā |
mūrcchanti krimayaś cātra svetā snigdhāṇavas tathā |
krimiśīrṣavikāreṇa samānañ cāsya lakṣaṇaṃ
|
bādhiryam āndhyam aghratvaṃ ghorān vā nayanāmayāṃ |
kāryāgnisādaśoṣān vā vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ ||
kāryāgnisādaśoṣān vā vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ ||
navaṃ pratiśyāyam apāsya sarvān upācaret sarpiṣa eva
pānaiḥ |
svedair vicitrair vamanaiś ca yuktaiḥ kālopapannair avapīḍanaiś ca ||
śiro virekaṃ tv apare tu kecid āmena dātavyam iti bruvanti |
svedair vicitrair vamanaiś ca yuktaiḥ kālopapannair avapīḍanaiś ca ||
śiro virekaṃ tv apare tu kecid āmena dātavyam iti bruvanti |
apacyamānasya ca pācanārthaṃ svedo hito mblaṃ vihimañ ca
bhojyaṃ |
niṣevyamāṇam payasārdrakam vā sampācayec cakṣuvikārayogaiḥ |
niṣevyamāṇam payasārdrakam vā sampācayec cakṣuvikārayogaiḥ |
pakvaṃ kaphañ cāpy avalambamānaṃ śiro virekair
apakarṣayec ca |
virecanāsthāpanadhūmāapānair avekṣya doṣāṃ kavalagrahaiś ca |
virecanāsthāpanadhūm
jayed viditvā mṛdutāñ ca teṣāṃ prāglakṣaṇoktaṃ
vidhim ādiśec ca ||
vātike tu pratiśyāye pibet sarpir yathākramaṃ |
pañcabhir llavaṇaiḥ siddham prathamena gaṇena ca |
pañcabhir llavaṇaiḥ siddham prathamena gaṇena ca |
pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpir madhurakaiḥ śritaṃ |
pariśekāṃ pradehāṃś ca kuryād
api
…
kaphaje sarppiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā
|
yavāgvā vāmayed vāntaḥ kaphaghnaṃ kramam
ācaret |
sarpīṃṣi kaṭusiddhāni tīkṣṇādhūmāḥ kaṭūni ca |
bheṣajāny upayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajaṃ |
bheṣajāny upayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajaṃ |
yathāsvaṃ doṣaśamanais tailapakvam pramāṇataḥ ||
nastaprayuktam udvṛttāṃ pratiśyāyān apohati |
nastaprayuktam udvṛttāṃ pratiśyāyān apohati |
mūtrayuktāḥ samuddiṣṭāḥ kriyāḥ krimiṣu yojayet |
yāpanārthaṃ krimighnāni bhojanāni ca buddhimān iti || ||
yāpanārthaṃ krimighnāni bhojanāni ca buddhimān iti || ||
kāyacikitsāyāṃ || 16 || 0 ||
folio 197v
athātaḥ kṛimipratiṣedhaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
ajīrṇṇā …
bhojīmadhūrāmvlanityodravapriyaḥ
piṣtaguḍopayoktā|
vyāyāmajātāni
viṃśate kṛimijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ smṛtaḥ |
purīśakapharaktāni tesāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ |
purīśakapharaktāni tesāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ |
ājaupāḥ pībanāḥ kampāḥ śvetāḥ
gaṇḍūpadās tathā |
curavo dvimukhāś caiva vijñeyās tu purīśajāḥ ||
curavo dvimukhāś caiva vijñeyās tu purīśajāḥ ||
śvetāḥ sūkṣmā studantyete gudaṃ pratisaranti ca |
teṣām evā pare pucchaiḥ pṛthavaś ca bhavaṃti hi |
teṣām evā pare pucchaiḥ pṛthavaś ca bhavaṃti hi |
śūlāṭopaśakṛdbhedapaktinā śakarāś
ca te |
da pralūtāś cipiṭās tathā |
pipīlikā kāraruhā vijñeyāḥ kaphasaṃbhavāḥ |
pipīlikā kāraruhā vijñeyāḥ kaphasaṃbhavāḥ |
majjādonetraleḍhārastāluśrotrabhujas tathā |
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāś ca te |
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāś ca te |
karṇṇaromanakhādāś ca dantādāḥ kikkisās tathā |
kuṣṭhajāḥ saparīsarpāḥ jñeyāḥ śoṇitasambhavāḥ |
kuṣṭhajāḥ saparīsarpāḥ jñeyāḥ śoṇitasambhavāḥ |
te saraktāś ca kṛṣṇāś ca teśām ante ca durdṛśaḥ ||
raktādhiṣṭhānajāṃ prāyo vikārāñjanayanti ha |
raktādhiṣṭhānajāṃ prāyo vikārāñjanayanti ha |
māṣapiṣṭānnavidalaparṇṇaśākaiḥ purīṣajāḥ |
māṃsamāṣaguḍakṣīradadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ |
māṃsamāṣaguḍakṣīradadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ |
viruddhājīrṇṇaśākādyaiḥ śoṇitābhā bhavanti ca |
eṣāmanyatamāṃ vaidyo jighāṃsuḥ
snigdhamāturāṃ |
surasādivipavena sarpiṣāvāntamāditaḥ |
virecayaittīkṣṇatarairyogairāsthāpayīta ca |
virecayaittīkṣṇatarairyogairāsthāpayīta ca |
yavakolakulatthānāṃ surasāderga ca |
viḍaṅgasnehayuktau na kvāthena lavaṇena ca |
viḍaṅgasnehayuktau na kvāthena lavaṇena ca |
nirūḍham athatailen tat siddhenānuvā sayet
tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaudrayutaṃ pibet ||
kramūkaḥ svarasam vāpi
pūrvavattīkṣaṇabhojanaḥ |
pāribhadrakapatrāṇāṃ purvatsurasaṃ pibet |
palāśabījasya rasaṃ pibedvā kśaudra saṃyutaṃ|
pṛthagvā surasādīnāṃ
patturasyāthavārasaṃ |
lihedaś ca śakṛccūrṇṇaṃ vaiḍaṃgaṃ vā samikṣikam |
patrair mūṣikaparṇyā vā saṃpiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ |
patrair mūṣikaparṇyā vā saṃpiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ |
khādet pūpalikāṃ pakvā
dhānyāmvlañ ca pibed anu |
surasādyair gaṇaiḥ pakvaṃ tailan tat pānam iṣyate |
surasādyair gaṇaiḥ pakvaṃ tailan tat pānam iṣyate |
viḍaṃgacūrṇṇamisrair vā piṣṭairbhakṣāṃ prayojayet |
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ tailpācitāṃ |
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ tailpācitāṃ |
śvāvidhaḥ sakṛtaś cūrṇṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvitaḥ |
viḍaṃgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena rasena ca |
viḍaṃgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena rasena ca |
kṣaudreṇa līḍhvānupibed rasamām alakaṃ śubhaṃ |
pibed vā pippalīcūrṇṇam ajamūtreṇa saṃyutaṃ|
akṣābhayārase vāpi vidhir eṣo yasād api |
pūtīkasya rasam vāpi surasyāṃ vā pibet naraḥ |
saptarātraṃ pibed ghṛṣṭaṃ trapu vā dadhimastunā |
purīśajāṃ śleṣmajāṃś ca hanyād evaṃ krimīṃ bhiṣak |
purīśajāṃ śleṣmajāṃś ca hanyād evaṃ krimīṃ bhiṣak |
śirohṛt karṇṇanāsākṣisaṃśritāṃś ca pṛthak pṛthak |
viśeṣatoñjanaivarjamānādi vāsayānālaḍate krimīrnasyaira va pīḍaiś ca sādhayet |
viśeṣatoñjanaivarjamānādi vāsayānālaḍate krimīrnasyaira va pīḍaiś ca sādhayet |
sakṛdrasaṃ śāraṅgasya śoṣyantumau
vibhāvayet |
niḥkvāthena viḍaṃgānāṃ cūrṇṇaṃ pradhamanan tu tat |
niḥkvāthena viḍaṃgānāṃ cūrṇṇaṃ pradhamanan tu tat |
ayaś cūrṇṇānyaneraiva vidhināyojayīta ca |
sakāṃsanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syāt surasādike |
sakāṃsanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syāt surasādike |
indraluptevidhiś cāpi vidheyo romarājiṣu |
dantājānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharaugike |
dantājānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharaugike |
raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsitāt |
surasādiṃ ca sarveṣu sarvathaivopayojayet |
surasādiṃ ca sarveṣu sarvathaivopayojayet |
pravyaktatiktakaṭukaṃ bhojanañ ca hitaṃ sadā |
kulatharasasaṃyuktaṃ kṣārapānañ ca pūjitaṃ |
kulatharasasaṃyuktaṃ kṣārapānañ ca pūjitaṃ |
kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni caiva dadhīni śākāni ca
parṇavanti |
māṣāna tomvlāṃ madhūrāṃ rasāṃś ca krmīṃ jighāṃsuḥ parivarjayīta |
māṣāna tomvlāṃ madhūrāṃ rasāṃś ca krmīṃ jighāṃsuḥ parivarjayīta |
kāyaci kitsā || ||
folio 198r
athāta udāvarttapratiṣedhaṃ
vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
adhaś cordhvañ ca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ |
na vegān dhārayet prājño vātādīnāñ jijīviṣuḥ |
na vegān dhārayet prājño vātādīnāñ jijīviṣuḥ |
vātaāviḍmūtrajṛmbhāṇām asruṇaḥ
kṣavathor api |
udgārasya tathā rcchadyā retasaś cāpi dhāraṇāt ||
udgārasya tathā rcchadyā retasaś cāpi dhāraṇāt ||
kṣuttṛṣṇocchvāsanidrāṇām udāvartto bhaved iha |
vyāhanyamānavegārtta udāvartto nirucyate |
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ |
vyāhanyamānavegārtta udāvartto nirucyate |
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ |
trayodaśavidhasyāsya bhinnasyetais tu kāraṇaiḥ |
ādhmānaśūlo hṛdayo parodhaṃ śirorujaṃ śvāsam
atīva hikkāṃ |
kāsapratiśyāyagalagrahatvād valāsapittaprasarañ ca ghoraṃ |
kāsapratiśyāyagalagrahatvād valāsapittaprasarañ ca ghoraṃ |
kuryād apāno bhihataḥ svamārge hanyāt purīśaṃ
mukhataḥ kṣiped vā |
āṭopaśūlau parivarttanañ ca saṃgaḥ purīśasya tathordhvavātaḥ |
āṭopaśūlau parivarttanañ ca saṃgaḥ purīśasya tathordhvavātaḥ |
purīśamāsyād api vā nireti purīśavege bhihite
narasya |
mūtrasya vege bhihi
a
te naras tu kṛcchreṇa mūtraṃ sravate lpam alpaṃ |
mūtrasya vege bhih
meḍhre gude vaṃkṣaṇabastimuṣkanābhipradeśeṣv atha mūrdhni cāpi |
ānaddhabasteś ca bhavanti tīvrā rujaś ca śūlauair iva tudyate ca |
ānaddhabasteś ca bhavanti tīvrā rujaś ca śūl
manyāgalastambhaśirovikārāḥ | jṛmbhopaghātāt
pavanātmikā syuḥ |
tathākṣināsāvadanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha karṇṇarogaiḥ |
tathākṣināsāvadanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha karṇṇarogaiḥ |
ānandajam vāpy atha śokajam vā netrodakaṃ prāptam amuñcato hi |
śirogurutvaṃ nayanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasenaḥ
śirogurutvaṃ nayanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena
bhavanti gāḍhaṃ kṣavathor vighātāc chirokṣināsāśravaṇeṣu
rogāḥ |
kaṇṭhasya pūrṇṇatvam atīva todaḥ kukṣau tu vāyor ubhayoḥ pravṛttiḥ |
kaṇṭhasya pūrṇṇatvam atīva todaḥ kukṣau tu vāyor ubhayoḥ pravṛttiḥ |
udgāravege bhihate bhavanti jantor vikārāḥ
pavanaprasūtāḥ |
chardyābhighātena bhavec ca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdham annaṃ |
chardyābhighātena bhavec ca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdham annaṃ |
mūtrāyaṇe pāyuni muṣkayoś ca śotho rujā mūtravinigrahaś
ca |
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhaved vā te te vikārābhihate tu śukre |
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhaved vā te te vikārābhihate tu śukre |
tandrāṅgamardāvaruci śramaś ca kṣudhor vikārā kṛśatā ca
dṛṣṭā |
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhas tṛṣṇābhighātād dhṛdayavyathā ca |
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhas tṛṣṇābhighātād dhṛdayavyathā ca |
śrāntasya niśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāv atha vāpi
gulmaḥ |
jṛmbho ṅgadigital-image 198vmardo ṅgaśirotha jāḍyaṃ nidrābhighātād athavāpi tandrī ||
jṛmbho ṅgadigital-image 198vmardo ṅgaśirotha jāḍyaṃ nidrābhighātād athavāpi tandrī ||
tṛṣṇārdditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlair abhidrutaṃ |
śakṛdvamantaṃ matimān udāvarttinam utsṛjet |
śakṛdvamantaṃ matimān udāvarttinam utsṛjet |
sarsveṣv eteṣu vidhivad udāvartteṣu kṛtsnaśaḥ |
vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārgapratipattaye |
vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārgapratipattaye |
sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me |
āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinnam viśeṣataḥ
āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinnam viśeṣataḥ
purīśaje tu karttavyo vidhir ānāhikas tu yaḥ |
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tv abhihate pibet |
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tv abhihate pibet |
elām vāpy atha madyena kṣīravāriṃ pibeta vā |
dhātrīphalānāñ ca rasaṃ satailam vā pibet tryahaṃ |
dhātrīphalānāñ ca rasaṃ satailam vā pibet tryahaṃ |
rasam aśvapurīśasya gardabhasya pibeta vā |
māṃsopadanśaṃ madyan tu mukhyaṃ seveta yogavit |
māṃsopadanśaṃ madyan tu mukhyaṃ seveta yogavit |
bhadradāru ghaṇaṃ mūrvāṃ haridrāṃ madhukan
tathā |
kolapramāṇāni piben māṣakvāthena yogavit |
kolapramāṇāni piben māṣakvāthena yogavit |
duspaśāyāḥ svarasam vā kaṣāyaṃ kuṃkumasya vā ||
ervārubījaṃ toyena pibed vā lavaṇīkṛtaṃ |
ervārubījaṃ toyena pibed vā lavaṇīkṛtaṃ |
pañcamūlaśritaṃ kṣīraṃ drākṣārasam athāpi vā |
yogāṃś ca vitared atra pūrvoktān aśmarībhidaḥ |
yogāṃś ca vitared atra pūrvoktān aśmarībhidaḥ |
mūtrakṛcchrakramañ cāpi kuryān niravaśeṣataḥ ||
bhūyo vakṣyāmi yogāṃś ca mūtrāghātopaśāntaye |
bhūyo vakṣyāmi yogāṃś ca mūtrāghātopaśāntaye |
snehasvedair udāvarttaṃ jṛmbhajaṃ samupācaret
|
aśrumokṣāsruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ |
aśrumokṣāsruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ |
tīkṣṇāṃjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopajighraṇaiḥ |
varttiprayogair atha vā kṣavasaktiṃ pravarttayet |
varttiprayogair atha vā kṣavasaktiṃ pravarttayet |
udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmam ācaret |
cchardyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhir jayet |
bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ |
āvārināśākvathitaṃ pītavantaṃ prakāmataḥ |
kāmayeran priyāṃ nāryāṃ śukrodāvarttinan naraṃ |
kāmayeran priyāṃ nāryāṃ śukrodāvarttinan naraṃ |
kṣudvighāte hitaṃ snigdham uṣṇam alpañ ca bhojanaṃ |
tṛṣṇāghāte piben manthaṃ yavāgūm vā suśītalāṃ |
tṛṣṇāghāte piben manthaṃ yavāgūm vā suśītalāṃ |
bhojyed rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ |
nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapec ceṣṭakathārataḥ |
nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapec ceṣṭakathārataḥ |
ādhmānādyeṣu rogeṣu yathāsvaṃ prayateta hi |
yac ca yatra bhavet prāptaṃ tac ca tasmiṃ prayojayet |
yac ca yatra bhavet prāptaṃ tac ca tasmiṃ prayojayet |
vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ
|
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti ha |
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti ha |
vātamūtrapurīśāsṛkkaphamedovahāni vai |
srotāṃsy udāvarttayati purīśam vāpi varttayet |
srotāṃsy udāvarttayati purīśam vāpi varttayet |
tato hṛdbastiśūlārtto hṛllāsārucipīḍitaḥ |
vātamūtrapurīśāṇi kṛcchreṇa labhate nnaraḥ |
vātamūtrapurīśāṇi kṛcchreṇa labhate nnaraḥ |
śvāsakāsapratiśyāyadāhamohatṛṣājvaraṃ |
vamīṃ hikkāṃ śirorogaṃ manaḥśravaṇavibhramāṃ |
vamīṃ hikkāṃ śirorogaṃ manaḥśravaṇavibhramāṃ |
bahūn anyāṃś ca labhate vikārām vātakopajāṃ |
tat tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet |
tat tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet |
doṣato bhinnavarcāṃsi bhuktaṃ cāpy anuvāsayet
|
bhavec chāntim vrajaty evam udāvarttas tu dāruṇaḥ |
bhavec chāntim vrajaty evam udāvarttas tu dāruṇaḥ |
athainaṃ bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāt
snehavirecanaiḥ |
pāyayed vā tṛvṛtpīluyavāgvām amblapānakaiḥ ||
pāyayed vā tṛvṛtpīluyavāgvām amblapānakaiḥ ||
hiṃgukuṣṭhavacāsvarjiviḍañ cāpi dviruttaraṃ |
yogāv etāv udāvarttaṃ śūlaṃ cātibalaṃ jeyet |
yogāv etāv udāvarttaṃ śūlaṃ cātibalaṃ jeyet |
devadārvyagnikau
digital-image 199rkuṣṭhaṃ śuṇṭhīṃ pathyāṃ palaṃkaśāṃ |
pauṣkarasya ca mūlāni toyasyārdhāḍhake pacet |
pauṣkarasya ca mūlāni toyasyārdhāḍhake pacet |
pādāvaśiṣṭaṃ tat pītam udāvarttaṃ vyapohati |
mūlakaṃ śuṣkam ārdrañ ca varṣābhūmūlapañcakaṃ |
mūlakaṃ śuṣkam ārdrañ ca varṣābhūmūlapañcakaṃ |
ārevataphalañ cāpsu paktvā tena ghṛtam pacet |
tat pīyamānaṃ haṃty ugram udāvarttam aśeṣataḥ |
tat pīyamānaṃ haṃty ugram udāvarttam aśeṣataḥ |
vacām ativiṣam pāṭhāṃ yavakṣāraṃ harītakīṃ |
kṛṣṇān nirdahanīñ caiva pibed uṣṇena vāriṇā |
kṛṣṇān nirdahanīñ caiva pibed uṣṇena vāriṇā |
ikṣvākumūlaṃ madanaṃ viśalyātiviṣe vacāṃ |
kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau cāpi pibet tulyāni pūrvavat |
kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau cāpi pibet tulyāni pūrvavat |
mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīṃ pibet |
yac ca prasthaṃ pale dve ca kaṇṭakāryā jalāḍhake |
yac ca prasthaṃ pale dve ca kaṇṭakāryā jalāḍhake |
paktvārdhaprasthaśeṣaṃ tu pibed dhiṃgusamāyataṃ |
madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikāṃ |
madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikāṃ |
sañcūrṇṇya nāḍyapradhame dviṣety etad yathā gudaṃ |
cūrṇṇaṃ nnikumbhakampilyaśyāmektvākvagnikodbhavaṃ |
cūrṇṇaṃ nnikumbhakampilyaśyāmektvākvagnikodbhavaṃ |
kṛtavedhanasya kṛṣṇāyā lavaṇānāñ ca sādhayet
|
gavāṃ mūtreṇa tā vartyaḥ kārayeta gudaṃgamāḥ |
sadyaḥ śarmakarāv etau yogāv amṛtasambhavāv iti || ❈ ||
gavāṃ mūtreṇa tā vartyaḥ kārayeta gudaṃgamāḥ |
sadyaḥ śarmakarāv etau yogāv amṛtasambhavāv iti || ❈ ||
kāyaci || 18 || ❈ ||
folio 199r
folio 199r
athāto viṣūcikāpratiṣedhaṃ
vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
ajīrṇṇam āmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhañ ca yad īritaṃ |
viṣūcyalasakau tasmād bhavec cāpi viḍaṃbikā |
viṣūcyalasakau tasmād bhavec cāpi viḍaṃbikā |
sūcībhir irava gātrāṇi tudaṃ santiṣṭhate nilaḥ |
yasyām ajīrṇṇāt sā vaidyair viṣūcīti nirucyate |
yasyām ajīrṇṇāt sā vaidyair viṣūcīti nirucyate |
na tām parimitāhārā labhante viditāgamāḥ |
mūḍhās tām ajitātmāno labhante||_ || śanalolupāḥ ||
mūḍhās tām ajitātmāno labhante||_ || śanalolupāḥ ||
mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā śūlabhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ |
vaivarṇṇyakampau hṛdaye rujaś ca bhavanti tasyāṃ śirasaś ca bhedaḥ |
vaivarṇṇyakampau hṛdaye rujaś ca bhavanti tasyāṃ śirasaś ca bhedaḥ |
kukṣir ānahyate tyarthaṃ tāmyate parikūjiati |
niruddho mārutaś caiva kukṣāv upari dhāvati |
niruddho mārutaś caiva kukṣāv upari dhāvati |
vātavarco nirodhaś ca kukṣau yasya bhṛśam
bhavet |
tasyālasakam ācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu |
tasyālasakam ācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu |
tuṣṭan tu bhukta.m kaphamārutābhyāṃ pravarttate nordhvam
adhaś ca yasya |
viḍambikāṃ tasya suduścitsām ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ |
viḍambikāṃ tasya suduścitsām ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ |
yatrastham āmaṃ hi rujārttam eva deśaṃ viśeṣeṇa
vikārajātaiḥ |
doṣeṇa yenānugataṃ ca gāḍhaṃ taṃ lakṣaṇair āmasamudbhavaiś ca |
doṣeṇa yenānugataṃ ca gāḍhaṃ taṃ lakṣaṇair āmasamudbhavaiś ca |
yaḥ syāvadantauṣṭhanakho lpasaṃjñaḥ cchardyardito
bhyantarayātanetraḥ
kṣāmasvaraḥ | sarvavimuktasandhir yāyān naro so 'punar āgamāya |
kṣāmasvaraḥ | sarvavimuktasandhir yāyān naro so 'punar āgamāya |
sādhyasya pārṣṇyor dahanaṃ praśastam agnipratāpo vamanañ
ca tīkṣṇaṃ |
pakve tato nne tu vilaṃghanaṃ syāt sampācanam vāpi virecanam vā |
pakve tato nne tu vilaṃghanaṃ syāt sampācanam vāpi virecanam vā |
viśuddhadehasya hi sadya eva mūrcchātisārādir upaiti śāntiṃ |
āsthāpanañ cāpi hitam vadanti sarvāsu yogān aparān nibodha ||
āsthāpanañ cāpi hitam vadanti sarvāsu yogān aparān nibodha ||
pathyā vacā hiṃgu viḍaṃ vicūrṇṇyasukhāmbunāsātiviṣaṃ niṣevet |
kṣārāgadam vā lavaṇaṃ viḍam vā guḍapragāḍhān atha
sarṣapam vā |
amlena vā saindhavahiṃguyuktau sabījapūrṇṇau sukṛtau trivargau |
amlena vā saindhavahiṃguyuktau sabījapūrṇṇau sukṛtau trivargau |
kaṭutrikam vā lavaṇair upetaṃ pibet snuhīkṣīravimiśritam
vā |
kṛṣṇājamodākṣasamāgnikāni tulyaṃ digital-image 199vpibed vā
magadhānikumbhau |
uṣṇābhir adbhir magadhodbhavānāṃ kalkam pibed vāpy atha
nāgadantyā |
vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridrāṃ mūlaṃ samaṃ vāpy atha mātuluṅgyāḥ |
vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridrāṃ mūlaṃ samaṃ vāpy atha mātuluṅgyāḥ |
cchāyāviśuṣkā guḍikā kṛtās tāḥ hanyur visūciṃ
nayanāñjanena ḥ|
suvāmitaṃ sādhu virecitaṃ vā sulaṅghitam vā manujaṃ viditvā |
suvāmitaṃ sādhu virecitaṃ vā sulaṅghitam vā manujaṃ viditvā |
peyādibhir dīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārttaṃ
samupakrameta ||
āmaṃ śakṛd vā nici… bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena |
āmaṃ śakṛd vā nici… bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena |
pravarttamānaṃ na yathāstam etad vikāram ānāham
udāharanti |
tasmiṃ bhavaty āmasamudbhave tu bhramapratiśyāyaśirovidāhāḥ |
tasmiṃ bhavaty āmasamudbhave tu bhramapratiśyāyaśirovidāhāḥ |
āmāśaye śūlam atho gurutvaṃ hṛtstambham udgāravighātanañ
ca |
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīśamūtre śūlo tha mūrcchā sa śakṛd vamec ca |
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīśamūtre śūlo tha mūrcchā sa śakṛd vamec ca |
śvāsaś ca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni
cātrālasakodbhavāni |
āmodbhave vāntam upakrameta saṃsaktabhaktaṃ kramadīpanīyaiḥ |
āmodbhave vāntam upakrameta saṃsaktabhaktaṃ kramadīpanīyaiḥ |
athetaraṃ yo na śakṛd vameta taṃ sādhayet svinnam imaiḥ
prayogaiḥ |
viṣūcikāyāṃ parikīrttitāni dravyāṇi vairecanikāni yāni |
viṣūcikāyāṃ parikīrttitāni dravyāṇi vairecanikāni yāni |
saṃcūrṇṇya varttim vitared vidhijño
mahiṣyajāvyuṣṭragavāṃś ca mūtraiḥ |
svinnasya pāyau viniveśya tāś ca cūrṇṇāni caiṣāṃ pradhamet tu nāḍyā |
svinnasya pāyau viniveśya tāś ca cūrṇṇāni caiṣāṃ pradhamet tu nāḍyā |
mūtreṇa vā sādhya yathāvidhāṇaṃ dravyāni yāny ūrdhvam
adhaś ca yānti |
kvāthena tenāśu nirūhayīta mātrārdhayuktena samākṣikeṇa |
kvāthena tenāśu nirūhayīta mātrārdhayuktena samākṣikeṇa |
tribhaṇḍipiṣṭaṃ lavaṇaprakuñcaṃ datvā viriktaṃ kramam
ādiśec ca |
eteṣv eva ca tailena sādhitena sukhāmbunā | prāptaṃ yadi na ca syād vā bhāgeṣv eṣv anuvāsanam iti ||
eteṣv eva ca tailena sādhitena sukhāmbunā | prāptaṃ yadi na ca syād vā bhāgeṣv eṣv anuvāsanam iti ||
kāyaci || 19 || 0 ||
folio 199v
folio 199v
athāto rocakapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
doṣaiḥ pṛthak trividhasokasamucchrayāc ca bhaktāyaneṣu
hṛdi cāvatate pragāḍhaṃ |
nānne rucir bhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātam iha pañcavidhaṃ vadanti | |
nānne rucir bhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātam iha pañcavidhaṃ vadanti | |
hṛcchūlaśoṣavamathuḥ svarasaṃkṣayāc ca
vātā sadāhamadatṛḍ vamane ca pittaṃ |
pittāt kaphena hṛdaye gurutāvilepaḥ śleṣmaprasekavamathuḥ śiraso rujañ ca |
pittāt kaphena hṛdaye gurutāvilepaḥ śleṣmaprasekavamathuḥ śiraso rujañ ca |
sarvātmakaṃ trividhaliṃgam atho vadanti ||
śokopaghātajam athānilalakṣaṇais tu |
vātātmake virasam āsyam arocake tu pittena tiktakaṭukaṃ madhuraṃ kaphena |
śokopaghātajam athānilalakṣaṇais tu |
vātātmake virasam āsyam arocake tu pittena tiktakaṭukaṃ madhuraṃ kaphena |
sarvair upetam upadhārayasannipāte | dainyaṃ bhṛśam
bhavati śokasamudbhave tu |
vāṃtovacādir anile vidhivat pibec ca snehoṣṇatoyamadirānyatamena cūrṇṇaṃ |
vāṃtovacādir anile vidhivat pibec ca snehoṣṇatoyamadirānyatamena cūrṇṇaṃ |
kṛṣṇāviḍaṃgayavabhasmahareṇubhārgīrāsnailahiṃgulavaṇottamanāgarāṇāṃ |
pitte guḍāmbumadhurair vamanaṃ praśastaṃ lehaś ca saindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ |
pitte guḍāmbumadhurair vamanaṃ praśastaṃ lehaś ca saindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ |
nimbāmbuccharditavataḥ kaphaje nupānaṃ rājadrumāmbu madhunā tu sadīpyakāḍhyaṃ
|
cūrṇṇaṃ yad uktam atha vā tilaje tad eva sarvaiś ca sarvakṛtam evam upakrameta |
cūrṇṇaṃ yad uktam atha vā tilaje tad eva sarvaiś ca sarvakṛtam evam upakrameta |
drākṣāpaṭolaviḍavetrakarīranimbamūrvābhayākṣabadarāgalakendravṛkṣāḥ |
bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiś ca piṣṭai lehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat |
bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiś ca piṣṭai lehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat |
mustāvacākaṭukarohiṇidigital-image 200rnirdahanyas tulyātha vāpi rajanābhayasaṃprayuktā |
mūtre vike dviradamūtrayutāḥ paced vā pāṭhāsamām ativiṣāṃ rajanāñ ca mukhyāṃ |
mūtre vike dviradamūtrayutāḥ paced vā pāṭhāsamām ativiṣāṃ rajanāñ ca mukhyāṃ |
maṇḍūkim arkam amṛtāṃ raśalāṃgalākhyāṃ mūtre paceta
mahiṣasya vidhāṇavidvān |
etān na santi caturo bhyasatas tu lehān gulmāruciś ca śikhisādahṛdāmayāś ca |
etān na santi caturo bhyasatas tu lehān gulmāruciś ca śikhisādahṛdāmayāś ca |
sātmyāsvadeśacaritāṃ vividhāṃś ca bhakṣyāṃ pānāni
mūlaphalaṣāḍavarogayogāṃ |
seved rasāṃś ca vividhāṃ vividhaiḥ prakārair bhuñjīta vāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni |
seved rasāṃś ca vividhāṃ vividhaiḥ prakārair bhuñjīta vāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni |
āsthāpanaṃ vividham atra virecanañ ca kuryān
mṛdūni śirasaś ca virecanāni |
trīṇy ūṣaṇāni triphalāṃ rajanīdvayañ ca cūrṇṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni |
trīṇy ūṣaṇāni triphalāṃ rajanīdvayañ ca cūrṇṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni |
kṣaudrāyutāni vitaren mukhadhāvanārthaṃm
anyāni tiktakaṭukāni ca bheṣajāni |
mustādirājaphalavargadaśāṃgasiddhaḥ kvāthair jayen madhuyutair vividhaiś ca lehaiḥ ||
mustādirājaphalavargadaśāṃgasiddhaḥ kvāthair jayen madhuyutair vividhaiś ca lehaiḥ ||
mūtrāsavair guḍakṛtaiś ca tathāpy ariṣṭaiḥ kṣārāsavaiś
ca madhumādhavatulyagandhaiḥ |
syād eṣa eva kaphavātaharo vidhiś ca | śātiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya |
syād eṣa eva kaphavātaharo vidhiś ca | śātiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya |
icchāvināśabhayajeṣu ca bādhakeṣu | bhāvād bhavāya
vitaret khalu śalyatāpān |
artheṣu cātipatiteṣu punarbhavāya paurāṇikaśrutimukhair avamānayeta iti || kāyaci || 20 || 0 ||
artheṣu cātipatiteṣu punarbhavāya paurāṇikaśrutimukhair avamānayeta iti || kāyaci || 20 || 0 ||
cchardi hikkā śvāsakāsaḥ svaraghātam athāparaṃ |
pratiśyāyaḥ krimiś caiva sodāvarttā visūcikā |
arocakena ca tathā pūryate dvitīyo
daśaḥ || ❈ ||
folio 200r
pratiśyāyaḥ krimiś caiva sodāvarttā visūcikā |
arocakena ca tathā pūryate dvitī
folio 200r
athāto mūtradoṣapratiṣedham
vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
āmādhyaśanaśīlasya kaphapittapradūṣitaṃ |
srotobhir bastim āgamya mūtraṃ vyāpādayed atha |
srotobhir bastim āgamya mūtraṃ vyāpādayed atha |
vivarṇṇam āvilaṃ sāṃdraṃ kṛcchrād api ca tad bhavet |
tato vegapratīghātād udāvarttena vāyunā |
tato vegapratīghātād udāvarttena vāyunā |
prapīḍyaśoṣyamāne tu mūtrarogās tadudbhavāḥ |
vātakuṇḍalikāṣṭhīlā vātabastis tathaiva ca |
mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ | || kṣayas tathā |
vātakuṇḍalikāṣṭhīlā vātabastis tathaiva ca |
mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ | || kṣayas tathā |
mūtragranthir mūtraśukro mūtravātas tathaiva ca |
mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīrttitāḥ ||
mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīrttitāḥ ||
raukṣyād vegavighātād vā vāyur vastau savedanaḥ |
mūtram āvadhyaviguṇo bhramaty ākuṇḍalīkṛtaḥ |
mūtram āvadhyaviguṇo bhramaty ākuṇḍalīkṛtaḥ |
mūtram alpālpam atha vā sarujaṃ saṃpravarttate
||
vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhim vidyāt sudāruṇaṃ ||
vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhim vidyāt sudāruṇaṃ ||
śakṛnmārgasya basteś ca vāyur
antaram āśritaḥ |
aṣṭhīlāvadghāanaṃ granthiṃ
karotiy acalam unnataṃ |
aṣṭhīlāvadgh
vinmūtranilasaṃgaś ca tatrādhmānañ ca jāyate |
vātāṣṭhīleti tām āhur vyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ ||
vātāṣṭhīleti tām āhur vyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ ||
vegaṃ vidhārayed yas tu mūtrasya kuśalo naraḥ |
niruṇaddhi mukhaṃ tasya baster bastigato nilaḥ |
niruṇaddhi mukhaṃ tasya baster bastigato nilaḥ |
mūtrasaṅgo bhavet tena
bastikukṣinipīḍanaḥ |
vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||
vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||
sandhārya vegaṃ mūtrasya bhūyo yaḥ sraṣṭum
icchati |
tasya nābhyeti yadi vā kathaṃ cit saṃpravarttate |
tasya nābhyeti yadi vā kathaṃ cit saṃpravarttate |
pravāhato mandarujam alpam alpaṃ punaḥ punaḥ |
mūtrātītaṃ tu taṃ vidyān mūtravegavighātajaṃ |
mūtrātītaṃ tu taṃ vidyān mūtravegavighātajaṃ |
mūtrasya vege vihate tad
udāvarttasaṃjñitaṃ ||
apānaḥ kupito vāyur udigital-image 200vdaraṃ pūrayed bhṛṣaṃ |
apānaḥ kupito vāyur udigital-image 200vdaraṃ pūrayed bhṛṣaṃ |
nābher adhastād ādhmānaṃ
janayet tīvravedanaṃ |
taṃ mūtrajaṭharam vidyād adho bastinirodhaṇaṃ ||
taṃ mūtrajaṭharam vidyād adho bastinirodhaṇaṃ ||
bastau vāpy atha nāle maṇau vā yasya dehinaḥ |
mūtraṃ pravṛttaṃ sajjota saraktaṃ vā pravāhataḥ |
mūtraṃ pravṛttaṃ sajjota saraktaṃ vā pravāhataḥ |
sravec chanair alpam alpaṃ sarujaṃ vātha vārujam |
viguṇānilajo vyādhir mūtrotsaṃgaḥ sa saṃjñitaḥ ||
viguṇānilajo vyādhir mūtrotsaṃgaḥ sa saṃjñitaḥ ||
rūkṣasya klāntadehasya kukṣau tiṣṭhaṃ sadāgatiḥ |
sadāhavedane kuryāt sukṛcchramūtrasaṃkṣayaṃ ||
sadāhavedane kuryāt sukṛcchramūtrasaṃkṣayaṃ ||
vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtaṃ |
bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahaṃ srāvayed adhaḥ |
bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahaṃ srāvayed adhaḥ |
mūtraṃ hāridram athavā saraktaṃ raktam eva vā |
kṛcchrāt punaḥ punar jantor uṣṇavātaṃ vadanti taṃ ||
kṛcchrāt punaḥ punar jantor uṣṇavātaṃ vadanti taṃ ||
abhyantare bastimukhe vṛtto lpasthiram eva ca |
vedanāvānati sadā mūtramārganirodhakaḥ |
vedanāvānati sadā mūtramārganirodhakaḥ |
jāyate yasya sahasā graṃthir asmarilakṣaṇaḥ |
sa mūtragranthir ity evam ucyate vedanādibhiḥ ||
sa mūtragranthir ity evam ucyate vedanādibhiḥ ||
pratyupasthitamūtras tu maithunaṃ yo bhinandati |
tasya mūtrayuto retaḥ sahasā saṃpravarttate |
tasya mūtrayuto retaḥ sahasā saṃpravarttate |
purastād vāpi mūtrasya paścād vāpi kadā canaḥ
||
bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ tad ucyate ||
bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ tad ucyate ||
viśadaṃ pītakaṃ mūtraṃ sadāha bahalaṃ tathā |
śuṣkaṃ bhavati yac cāpi rocanācūrṇṇasannibhaṃ |
śuṣkaṃ bhavati yac cāpi rocanācūrṇṇasannibhaṃ |
mūtrokasādaṃ tam vidyād rogam pittakṛtam bhiṣak ||
picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchraṃ pravarttate |
picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchraṃ pravarttate |
śuṣkam bhavati yac cāpi
śaṃkhacūrṇṇaprapāṇḍuraṃ |
mūtraukasādaṃ taṃ vidyād rogaṃ dvādaśakaṃ kaphāt ||
mūtraukasādaṃ taṃ vidyād rogaṃ dvādaśakaṃ kaphāt ||
kaṣāyacūrṇṇasarpīṃṣi kalkāṃ lehāṃ payāṃsi ca
|
kṣāramadyāsavasvedaṃ bastiṃ cottarasaṃjñitāṃ |
kṣāramadyāsavasvedaṃ bastiṃ cottarasaṃjñitāṃ |
vidadhyān matimān tatra samīkṣyāśmarisādhanaṃ |
mūtrodāvarttakayogāṃś ca kārtsnyenehopayojayet |
mūtrodāvartta
kalkam ervārubījānām akṣamātraṃ sasaindhavaṃ |
dhānyāmblayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrāt pramucyate |
dhānyāmblayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrāt pramucyate |
surāṃ sauvarcalavatīṃ mūtrakṛcchrī pibet
naraḥ |
madhuṃ māṃsopadaṃśam vā pibed vāpy atha gauḍikaṃ |
madhuṃ māṃsopadaṃśam vā pibed vāpy atha gauḍikaṃ |
pibet kuṃkumakarṣam vā madhūdakasamāyutaṃ |
rātriparyuṣitaṃ prātas tathā sukham avāpnuyāt |
rātriparyuṣitaṃ prātas tathā sukham avāpnuyāt |
dāḍimāṃmbla
yu
tāṃ mukhyām elājīrakanāgaraiḥ |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
pṛthakparṇyādivargañ ca mūlaṃ gokṣurakasya ca |
ardhaprasthena toyasya pacet kṣīrañ caturguṇaṃ |
ardhaprasthena toyasya pacet kṣīrañ caturguṇaṃ |
kṣīrāvaśiṣṭaṃn tatpūtaṃ sarpiṣā saha yojitaṃ
|
pibet kṣīran tatas tan tu mūtrakṛcchraharan naraḥ |
pibet kṣīran tatas tan tu mūtrakṛcchraharan naraḥ |
śakṛt kharasya
sampīḍya śakṛd vāpy atha vājinaḥ |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
mustābhayādevadārumūrvāṇām madhukasya ca |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣanivāraṇaṃ |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣanivāraṇaṃ |
abhayāmalakākṣāṇāṃ kalkaṃ badarasammitaṃ |
sahāmbhasā salavaṇaṃ piben mūtrarujāpahan |
sahāmbhasā salavaṇaṃ piben mūtrarujāpahan |
udumbarasamaṅ kalkaṃ drākṣāyā jalasaṃyutaṃ |
pibet paryuṣitaṃ rātrau śītaṃ mūtrarujāpahaṃ |
pibet paryuṣitaṃ rātrau śītaṃ mūtrarujāpahaṃ |
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pibet kuḍavasaṃmitaṃ |
mūtradoṣaharaṃ kālyam atha vā kṣaudrasaṃyutaṃ |
mūtradoṣaharaṃ kālyam atha vā kṣaudrasaṃyutaṃ |
prapīḍyāmalakānāṃ tu rasaṃ kuḍavasaṃmmitaṃ |
pītvāgadībhavej jantur mūtradoṣarujāturuḥ |
pītvāgadībhavej jantur mūtradoṣarujāturuḥ |
dhātrīphalarasenaiva sūkṣmelām vā piben naraḥ |
tasyālābhe suśītena svetataṇḍulavāriṇā |
tasyālābhe suśītena svetataṇḍulavāriṇā |
tālasya taruṇam mūlaṃ
trapusasya rasaṃ tathā |
svetakarkaṭakaś caiva prātas tu payasā pibet |
svetakarkaṭakaś caiva prātas tu payasā pibet |
sritam vā madhuraiḥ kṣīraṃ sarpirmiśram piben
naraḥ |
mūtradoṣaviśudhyarthaṃ śukradoṣaharaṃ śivaṃ |
mūtradoṣaviśudhyarthaṃ śukradoṣaharaṃ śivaṃ |
balāśvadaṃṣṭrāṃ krauñcāsthikokilākṣakataṇḍulāṃ |
digital-image 201rśataparvakamūlañ ca devadāru sacitraṃkaṃ |
digital-image 201rśataparvakamūlañ ca devadāru sacitraṃkaṃ |
akṣabījañ ca surayā kalkīkṛtya piben naraḥ |
mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmaribhedanaṃ |
mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmaribhedanaṃ |
pāṭalākṣaram āhṛtya saptakṛtvaḥ parisrutaṃ |
pibet mūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭan tailamātrayeti || ❈ ||
pibet mūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭan tailamātrayeti || ❈ ||
kāyaci || 21 || ❈ ||
folio 201r
folio 201r
athāto mūtrāghātapratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
yadā mūtrayato jantoḥ mūtravego vihanyate |
mūtrāghātaṃ vadanty etam aṣṭadhā sa tu vakṣyate |
mūtrāghātaṃ vadanty etam aṣṭadhā sa tu vakṣyate |
vātena pittena kaphena sarvais tathābhighātaiḥ
śakṛdaśmaribhyāṃ |
tathāparaḥ śarkarayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ paṭhito ṣṭamas tuḥ |
tathāparaḥ śarkarayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ paṭhito ṣṭamas tu
alpam alpaṃ bhṛśaṃpīḍya muṣkamehanabastibhiḥ
saṃtudyamānaḥ kṛcchreṇa vātāghātena mehate ||
saṃtudyamānaḥ kṛcchreṇa vātāghātena mehate ||
pītam vāpy atha vā raktaṃ muṣkamehanabastibhir
agnineva ca dahṛmbhiḥ pittāghātena mehate ||
agnineva ca dahṛmbhiḥ pittāghātena mehate ||
samunnaddhodaraḥ kṛcchrān muṣkamehanabastibhiḥ
|
saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehate ||
saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehate ||
dāhaśītarujāviṣṭo nānāvarṇṇam muhur muhus
tāmyamānaḥ sa kṛcchreṇa sannipātena mehate ||
tāmyamānaḥ sa kṛcchreṇa sannipātena mehate ||
mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣv abhihateṣu vā |
srotaḥsu mūtrāghātas tu jāyate bhṛṣadāruṇaḥ |
srotaḥsu mūtrāghātas tu jāyate bhṛṣadāruṇaḥ |
vātāghātena liṅgāni tasya tulyāni nirddiśet ||
śakṛtas tu pratīghātād vāyur viguṇatāṃ gataḥ |
śakṛtas tu pratīghātād vāyur viguṇatāṃ gataḥ |
sādhmānañ ca samūlañ ca mūtrasaṅgaṃ karoti ca
||
aśmarīsambhavasyoktaṃ mūtraghātasya lakṣaṇaṃ ||
aśmarīsambhavasyoktaṃ mūtraghātasya lakṣaṇaṃ ||
aśmarī śarkarā caiva śṛṇu kīrttayato mamaḥ |
śarkarāyā viśeṣan tu śṛṇu kīrttayato mama |
śarkarāyā viśeṣan tu śṛṇu kīrttayato mama |
pacyamānaṃ tu pittena śoṣyamānan tu vāyunā |
śleṣmaṇā veṣṭitaṃ cūrṇṇaṃ śarkarety abhisañjñitaṃ ||
śleṣmaṇā veṣṭitaṃ cūrṇṇaṃ śarkarety abhisañjñitaṃ ||
hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaḥ kukṣāv agniś ca durbalaḥ |
tābhir bhavati mūrcchā ca mūtrāghātaś ca dāruṇaḥ |
tābhir bhavati mūrcchā ca mūtrāghātaś ca dāruṇaḥ |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi mūtrāghātacikitsitaṃ
|
kāryaṃ bhaved yathā yac ca śṛṇu kīrttayato mama ||
kāryaṃ bhaved yathā yac ca śṛṇu kīrttayato mama ||
kaṣāyāny tha kalkāś ca lehāḥ svedās
tathaiva ca |
hitā syur mūtraghāteṣu tathaivottarabastayaḥ |
hitā syur mūtraghāteṣu tathaivottarabastayaḥ |
ervvārubījakalkaḥ syāc chlakṣṇapiṣṭaukṣasammitaḥ |
dhānyāmlbapeyo lavaṇo mūtrāghātena pīḍitaḥ |
dhānyāmlbapeyo lavaṇo mūtrāghātena pīḍitaḥ |
surāṃ sauvarcalavatīm pradhānāṃ prapiben naraḥ |
jīrṇṇabhuktaḥ sadā bhuñjaṃ saguḍaṃ śāntim arcchati |
jīrṇṇabhuktaḥ sadā bhuñjaṃ saguḍaṃ śāntim arcchati |
madhūdakena saṃloḍya karṣaṃ kuṃkumakasya vā
|
rātrau paryuṣitam pūtaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
rātrau paryuṣitam pūtaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
dāḍimāṃmblayutaṃ madyaṃ
śuṇṭhījīrakasaṃyutaṃ |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
pṛthakparṇyādivargañ ca svadaṃṣṭrāñ caiva tatsamaṃ |
ardhaprasthena dugdhasya paced ardhāḍhakodake |
ardhaprasthena dugdhasya paced ardhāḍhakodake |
kṣīrāvaśiṣṭam āhṛtya pūtaṃ sarpir vidhūpitaṃ |
śītīkṛtaṃ pibed enaṃ mūtrakṛcchraharan naraḥ |
śītīkṛtaṃ pibed enaṃ mūtrakṛcchraharan naraḥ |
gardasya śakṛd vāpi vājināṃ vā gavāṃ tathā
|
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
haridrāṃ madhukaṃ mūrvāṃ mustakaṃ devadāru
ca |
pibed akṣasamāṃ kalkāṃ payasā mūtrapīḍitaḥ |
pibed akṣasamāṃ kalkāṃ payasā mūtrapīḍitaḥ |
triphalāṃ śūkṣmapiṣṭaṃ vā kalkaṃ badarasammitaṃ |
vāriṇā lavaṇīkṛtya piben mūtrarujāpahaṃ |
vāriṇā lavaṇīkṛtya piben mūtrarujāpahaṃ |
drākṣārasasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāharaṃ |
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pūtaṃ kuḍavasammitaṃ ||
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pūtaṃ kuḍavasammitaṃ ||
digital-image 201vmūtradoṣaharam pītvā naraḥ sampadyate sukhī
||
prapīḍyāmalakānām vā rasaṃ kuḍavasammitaṃ |
pītvāgadībhavej jantur mūtradoṣeṇa pīḍitaḥ |
pītvāgadībhavej jantur mūtradoṣeṇa pīḍitaḥ |
mūtradoṣe pibed vāpi hiṃgvelāpānasaṃyutā |
pānālābhe hitam vāpi svetataṇḍudhāvanaṃ |
pānālābhe hitam vāpi svetataṇḍudhāvanaṃ |
elāhiṃguyutaṃ kṣīraṃ sarpirmiśram piben
naraḥ |
mūtradoṣo viśudhyarthaṃ śukradoṣaharañ ca tat |
mūtradoṣo viśudhyarthaṃ śukradoṣaharañ ca tat |
palāśakṣāram
āhṛtya saptakṛtvāpariśrutaṃ |
pāyayet tailasaṃsṛṣṭaṃ mūtradoṣeṇa pīḍitaṃ ||
pāyayet tailasaṃsṛṣṭaṃ mūtradoṣeṇa pīḍitaṃ ||
adhyardhaprasṛtaṃ vāpi tathā sa labhate sukhaṃ |
pāṭalīkṣāram āhṛtya palāśakṣāravac ca taṃ |
pāṭalīkṣāram āhṛtya palāśakṣāravac ca taṃ |
vilvasiṃhīyavanāḍaṃ palāśaḥ pāribhadrakaḥ |
eṣāṃ kṣāram parisrāvya surayā saha saṃsṛjet ||
eṣāṃ kṣāram parisrāvya surayā saha saṃsṛjet ||
tatra kalkān imāṃ dadyād badarāsthisamanvitāṃ ||
varāṃgamūṣakāṇy elā ślakṣṇaṃ dṛśadi pīṣayet |
varāṃgamūṣakāṇy elā ślakṣṇaṃ dṛśadi pīṣayet |
ekatraitat samāloḍya pibec charkarayā saha
|
eteṣv eva pacet sarpis taṃ lihen madhunā saha |
eteṣv eva pacet sarpis taṃ lihen madhunā saha |
saguḍakṣārasaṃyuktaṃ mūtrakṛcchrāt
pramucyate ||
etat sarvaṃ prayoktavyaṃ mūtrāghāte vijānatā ||
etat sarvaṃ prayoktavyaṃ mūtrāghāte vijānatā ||
mūtradoṣeṣu kṛcchreṣu tena sampadyate gadaḥ |
aśmarīśarkarāhetoḥ pūrvam uktaṃ cikitsitaṃ |
prasamīkṣya yathānyāyaṃ bhiṣak tān api yojayet |
prasamīkṣya yathānyāyaṃ bhiṣak tān api yojayet |
śvadaṃṣṭrāditaṭekuñci hapuṣāṃ kaṇṭakārikāṃ |
kālāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ sirivālikāṃ |
kālāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ sirivālikāṃ |
vidārigandhādi saṃhṛtya tābhiḥ sa tṛvṛtāṃ pibet ||
tailaṃ ghṛtaṃ vā tat peyaṃ tena vāpy anuvāsanaṃ |
tailaṃ ghṛtaṃ vā tat peyaṃ tena vāpy anuvāsanaṃ |
dadyād uttarabastiñ ca vātakṛcchropaśāntaye ||
svadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaraṃ |
svadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaraṃ |
paktvā samyak pibet tac ca dadyād anilaruggharaṃ |
utpalaṃ tṛṇakākolīnyagrodhādīgaṇe kṛtaṃ |
utpalaṃ tṛṇakākolīnyagrodhādīgaṇe kṛtaṃ |
pītaṃ ghṛtaṃ pittakṛcchraṃ nāśayet kṣīram eva
vā |
ebhir eva kṛtaṃ snehaṃ trividheṣv eva bastiṣu |
hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīradrākṣārasair yutaṃ |
hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīradrākṣārasair yutaṃ |
rasaṃ mauṣakamustādi varuṇādau ca saṃbhṛtaṃ |
tailaṃ tathā yavāgvādi kaphāghāte praśasyate |
tailaṃ tathā yavāgvādi kaphāghāte praśasyate |
yathādoṣocchrayaṃ kuryād etām eva ca sarvaje
|
phalguvṛścikadarbhāśmasāracūrṇṇaṃ ca vāriṇā |
phalguvṛścikadarbhāśmasāracūrṇṇaṃ ca vāriṇā |
surekṣurasadarbhāmbupītaṃ kṛcchrarujāpahaṃ |
tathābhighātaje kuryāt sadyo vraṇacikitsitaṃ |
tathābhighātaje kuryāt sadyo vraṇacikitsitaṃ |
mūtrakṛcchre sadā cāsya kāryā vā vātikī kriyā ||
svedāvagāhāvabhyaṃgaḥ basticūrṇṇakriyās tathā |
svedāvagāhāvabhyaṃgaḥ basticūrṇṇakriyās tathā |
sakṛjje vā tathānyau
tu muddhiṣṭau kriyāvidhīti ||
kāyaci || 22 || 0 ||
folio 201v
folio 201v
athāto yonivyāpatpratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
paraḥ sukhārthaḥ pramadā
ḥ
supuṃsāṃ yasmād ato yonigatāṃ vikārāṃ |
yatnena vaidyaḥ samupakrameta yasmāt sukhārthan tadadhīna eva |
yatnena vaidyaḥ samupakrameta yasmāt sukhārthan tadadhīna eva |
yoniḥ praduṣṭā grasate na śukraṃ
garbhan na gṛhṇāti tataś ca nārī |
arśāṃsi gulmaṃ pravaraṃ prabhūtāṃ
prāpnoti rogāṃ vividhāṃs tathānyāṃ |
garbhan na gṛhṇāti tataś ca nārī |
arśāṃsi gulmaṃ pravaraṃ prabhūtāṃ
prāpnoti rogāṃ vividhāṃs tathānyāṃ |
mithyopacārāt suratakriyāyāḥ
daivāt tathā cārttavabījadoṣāt |
doṣāḥ praduṣṭāḥ pavanādayas tu
yonyāṃ vicitrāṃ janayanti rogāṃ |
daivāt tathā cārttavabījadoṣāt |
doṣāḥ praduṣṭāḥ pavanādayas tu
yonyāṃ vicitrāṃ janayanti rogāṃ |
te viṃśatir bheṣajahetucihnair
ihopadiṣṭāḥ pṛthag ekaśaś ca |
udāvarttā vandhyasañjñā plutā ca
pariplutā vātalā ceti vātāt ||
ihopadiṣṭāḥ pṛthag ekaśaś ca |
udāvarttā vandhyasañjñā plutā ca
pariplutā vātalā ceti vātāt ||
raktakṣayā vāminī sraṃsanī ca
putraghny atho pittalā caiva pittāt |
atyānando karṇṇir na dve caraṇyau
bhaved anyā śleṣmalā śleṣmaṇā ca |
putraghny atho pittalā caiva pittāt |
atyānando karṇṇir na dve caraṇyau
bhaved anyā śleṣmalā śleṣmaṇā ca |
śaṇḍhy aṇḍinī mahatī sūcīvaktrā
sarvātmikā sarvadoṣās tathānyā ||
sarvātmikā sarvadoṣās tathānyā ||
saphenilam udāvarttā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati |
vandhyām anārttavāṃ vidyād utplutāṃ
nityavedanāṃ |
pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharmarucir bhṛśaṃ |
pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharmarucir bhṛśaṃ |
vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā |
catasṛṣv api cādyāsu bhavanty anilavedanā |
catasṛṣv api cādyāsu bhavanty anilavedanā |
sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyā sā lohitakṣayā |
srutāv apy udgired bījaṃ vāminī rajasā plutā |
srutāv apy udgired bījaṃ vāminī rajasā plutā |
prasraṃsanīṃ sraṃsate kṣobhitā duḥprajāyinīṃ |
sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktavisravaiḥ |
sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktavisravaiḥ |
atyathapittalā yonir dāhapākasamanvitāḥ |
catasṛṣviapi cādyāsu
pittaliṃgāni yojayet |
catasṛṣv
atyānandād asantoṣād grāmyadharme dhigacchati |
karṇṇinyāṃ karṇṇikā yonau śleṣmā sṛgbhyāṃ tu jāyate |
karṇṇinyāṃ karṇṇikā yonau śleṣmā sṛgbhyāṃ tu jāyate |
maithune caraṇī pūrvā puruṣāt sātiricyate |
bahuśaś cāticaraṇāt tato bījaṃ na tiṣṭhati |
bahuśaś cāticaraṇāt tato bījaṃ na tiṣṭhati |
śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūgrastātiśītalā |
catasṛṣv api cādyāsu kaphaliṃgāni yojayet |
catasṛṣv api cādyāsu kaphaliṃgāni yojayet |
naṣṭārttavastanaḥ ṣaṇḍhyā kharasparśā ca maithune ||
atikāyagṛhītāyās taruṇyā aṇḍanī bhavet |
atikāyagṛhītāyās taruṇyā aṇḍanī bhavet |
vivṛtā tu mahāyoniḥ sūcīvaktrātisaṃvṛtā |
sarvaliṅgasamutthānāṃ sarvadoṣasamanvitā |
sarvaliṅgasamutthānāṃ sarvadoṣasamanvitā |
catasṛṣv api cādyāsu sarvaliṃgāni darśanaṃ |
pañcāsādhyā bhavantīmā vyādhayaḥ sarvadoṣajāḥ |
pañcāsādhyā bhavantīmā vyādhayaḥ sarvadoṣajāḥ |
pratidoṣaṃ tu sādhyāsu snehādikrama iṣyate |
dadyād uttarabastīś ca viṣeṇa yatheritaṃ |
dadyād uttarabastīś ca viṣeṇa yatheritaṃ |
karkaśāṃ śītalāṃ stabdhām alpasparśān tathaiva ca |
kumbhīsvedair yojayīta sānūpodakasaṃyutaiḥ |
kumbhīsvedair yojayīta sānūpodakasaṃyutaiḥ |
madhurauṣadhasaṃyuktāṃ veśavārāṃś ca yoniṣu |
nikṣiped dhārayeyuś ca balātailam alaṃ śanaiḥ |
nikṣiped dhārayeyuś ca balātailam alaṃ śanaiḥ |
dhāvanāni ca pathyāni kurvīta vamanāni ca |
ūṣācoṣānviteṣūktaṃ kuryāc chītavidhiṃ bhiṣak |
ūṣācoṣānviteṣūktaṃ kuryāc chītavidhiṃ bhiṣak |
durgandhāṃ picchilām vāpi cūrṇṇaiḥ pañcakaṣāyajaiḥ |
pūrayed rājavṛkṣādikaṣāyañ cātra śodhanaṃ |
pūrayed rājavṛkṣādikaṣāyañ cātra śodhanaṃ |
yonikrimiprabandhān tu śodhanadravyasaṃyutaiḥ ||
sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ kalkair āpūrayec chanaiḥ |
sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ kalkair āpūrayec chanaiḥ |
bṛhatīphalakalkair vā tadambupariśodhitā |
sakaṇḍūrān tu nisparśāṃ pūrayed dhūpayec ca tāṃ |
sakaṇḍūrān tu nisparśāṃ pūrayed dhūpayec ca tāṃ |
karṇṇinyāṃ vartt
i
a
yo deyāḥ śodhanadrasaṃyutāḥ |
prasraṃsinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīraṃ svinnā praveśayet |
prasraṃsinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīraṃ svinnā praveśayet |
pidhāya veśavāraiś ca tato bandhaṃ samācaret |
pratidoṣaṃ nidadhyāc ca surāriṣṭasamāṃ bhiṣak |
pratidoṣaṃ nidadhyāc ca surāriṣṭasamāṃ bhiṣak |
kṣīramāṃsarasaprāyam āhāraṃ vidadhīta ca |
śukrārttavastanyadoṣā rasadoṣāś ca kīrttitāḥ |
klaibyasthānāni mūḍhasya garbhasya vidhir eva ca |
klaibyasthānāni mūḍhasya garbhasya vidhir eva ca |
garbhiṇīṃ prati rogeṣu cikitsā cāpy udīritā
|anuprajāta rogāṃś ca cikitsed
uttarāṃ bhiṣag
iti ||kāyaci
kāyacikitsā || 23 ||
folio 202v
athāto mānuṣapratiṣedhaṃ vyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ śruṇu vatsa suśruta
||
niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva
kṣatāturaḥ |
iti yat prāgabhihitaṃ vistarat tasya vakṣyate ||
iti yat prāgabhihitaṃ vistarat tasya vakṣyate ||
grahāṇyaṃ
gativijñānamanavasthāsahiṣṇutā |
kriyā ś cāmānuṣī yasmiṃ sagrahaḥ parikīrttitaāḥ ||
kriyā ś cāmānuṣī yasmiṃ sagrahaḥ parikīrttita
aśucibhinnamayādakṣata??
taṃ |
hiṃsyur hiṃsāvihārārthaṃ satkārārtham athāpi vā |
hiṃsyur hiṃsāvihārārthaṃ satkārārtham athāpi vā |
asaṃkhyeyāṃ grahāṇyas ttu
grahādhipatayas tu ye ||
vyañjānte vividhākārā bhidyante te tathāṣṭadhā |
vyañjānte vividhākārā bhidyante te tathāṣṭadhā |
devās ca devārigaṇyas tathaiva gandharvayakṣāḥ pitaro
bhujaṅgāḥ |
rakṣāṃsi yā cāpi piśācahātireṣoṣṭako devagaṇyai grahaukhyaḥ |
rakṣāṃsi yā cāpi piśācahātireṣoṣṭako devagaṇyai grahaukhyaḥ |
saṃtuṣṭaḥ sucira vina ṣṭagandhamālyau
nistandrīr avitathasaṃskṛtābhilāpī |
tejasvī sthitanayano varapradātā brahmaṇyau bhavati ca rudradevajuṣṭaḥ ||
tejasvī sthitanayano varapradātā brahmaṇyau bhavati ca rudradevajuṣṭaḥ ||
saṃsvedīṃ dvijagurudevadoṣavaktā
jihmākṣo vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ |
saṃtuṣṭo bhavati na cānnapānahātairdraṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ ||
saṃtuṣṭo bhavati na cānnapānahātairdraṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ ||
hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ
parigatagandhamālyapaḥ |
nṛttādyaiḥ prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
nṛttādyaiḥ prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro
drutagatiralpavāk sahiṣṇuḥ ||
tejasvī vadati ca kim dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
tejasvī vadati ca kim dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
pretānāṃ nipatati saṃstareṣu piṇḍāṃ
śāntātmā jalam api cāpasavyahastaḥ |
māṃsepsustilakṛtapāyasābhikāmastadbhakṣo bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ ||
māṃsepsustilakṛtapāyasābhikāmastadbhakṣo bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ ||
yastūrvyā prasarati sarpavat kadācit
sṛkvaṇyau vilihati jihvayā tathaiva ||
krordhārttoguḍaṃmadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati bhujaṅgamagra hārttaḥ ||
krordhārttoguḍaṃmadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati bhujaṅgamagra hārttaḥ ||
māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo
bhṛśamatiniṣṭhuro tiśūraḥ |
krodhārtto vipulabalo niśāvihārī | śaucadviḍ bhavati sa rakṣasā gṛhītaḥ |
krodhārtto vipulabalo niśāvihārī | śaucadviḍ bhavati sa rakṣasā gṛhītaḥ |
udhdhastaḥ kṛśaparuṣaś
cirapralāpī durgandho bhṛśamaśucistathātilolaḥ
|
bahvāśī vijanahimāṃburātrisevī vyācaṣṭaṃ bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||
bahvāśī vijanahimāṃburātrisevī vyācaṣṭaṃ bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||
sthūlākṣo drutagamanaḥ
saphenalehī niṣceṣṭaḥ patati ca vepatethayāti |
yaś cādridviradanagādivicyutaḥ saṃ saṃhṛṣṭo bhavati sahagrahābhijuṣṭaḥ ||
yaś cādridviradanagādivicyutaḥ saṃ saṃhṛṣṭo bhavati sahagrahābhijuṣṭaḥ ||
devagrahāḥ paurṇṇāmāsyāmāsurāḥ
sandhyayor api |
gandhayāḥ prāyaśoṣṭamyāṃ yakṣāś ca pratipatha |
gandhayāḥ prāyaśoṣṭamyāṃ yakṣāś ca pratipatha |
kṛṣṇakṣaye ca pitaraḥ paṇcamyām api
coragāḥ |
rakṣāṃsi rātrau paiśācāś carturdaśyāṃ viśaṃ?ti hi ||
rakṣāṃsi rātrau paiśācāś carturdaśyāṃ viśaṃ?ti hi ||
darpaṇyadīn yathā cchāyā śītoṣṇaṃ
prāṇino yathā |
mayo bhāskarārcīṃṣi tathā dehaṃ ca dehadhṛk |
viśanti na ca dṛśyante grahāstadvaccharīriṇam ||
mayo bhāskarārcīṃṣi tathā dehaṃ ca dehadhṛk |
viśanti na ca dṛśyante grahāstadvaccharīriṇam ||
tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ
vratāni dharmo niyataś ca satyaṃ |
grahāstathāṣṭāvapi teṣu nityaṃ vyastāḥ samastāś ca yathāprabhāvaṃ |
grahāstathāṣṭāvapi teṣu nityaṃ vyastāḥ samastāś ca yathāprabhāvaṃ |
na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyāṃ
kvacidāviśanti |
ye tvāviśantīti vadanti mmūḑhās te bhūtasargād viṣaāyādvyapoḍhā
|
ye tvāviśantīti vadanti mmūḑhās te bhūtasargād viṣa
teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye
koṭīsahasrāyutapadmasaṃkhyāḥ |
asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśācarāś cāpi tamāviśanti |
asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśācarāś cāpi tamāviśanti |
niśācarāṇānteṣāṃ hi
ye devagaṇasaṃrśritāḥ |
te tu tat satvasaṃsargāsmaddhruttās tu tadañjanāḥ |
te tu tat satvasaṃsargāsmaddhruttās tu tadañjanāḥ |
devagrahā iti khyātāḥ procyante
śucayas tu te |
devavac ca namasyante pravarttante ca devavat |
devavac ca namasyante pravarttante ca devavat |
svāmiśīlapriyācārāḥ krama eṣa surādiṣu |
nirṛteryā duhitarastāṃsāṃ sa prabhavaḥ smṛtaḥ ||
nirṛteryā duhitarastāṃsāṃ sa prabhavaḥ smṛtaḥ ||
sanyāso satpravṛtteṣu vṛttiteṣāṃ
gaṇaiḥ kṛtāḥ |
hiṃsāvihārā ye keciddivyam bhāvānapāśritāḥ |
hiṃsāvihārā ye keciddivyam bhāvānapāśritāḥ |
bhūtānīti kṛtā saṃjña teṣāṃ
bhūtapravaktṛbhiḥ |
grahasañjñāni bhūtāni tasmād budhyaitayo bhiṣak ||
grahasañjñāni bhūtāni tasmād budhyaitayo bhiṣak ||
vidyayā bhūtavaidyatvamatan tvevaṃ nirucyate |
teāṣāṃ śāntyathamanvicchan vaidyas tu susamāhitaḥ |
te
japyaiḥ saniyamaidhīmān ārabheta
kicitsituṃ |
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī |
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī |
bhakṣyāś ca sarve sarveṣāṃ sāmānyo
vidhirucyate ||
vastrāṇi madyamāṃsāni kṣīrāṇi rudhirāṇi ca |
vastrāṇi madyamāṃsāni kṣīrāṇi rudhirāṇi ca |
yāni yeṣāṃ yatheṣṭāni tāni teṣāṃ pradāpayet |
hiṃsanti manujāṃ yeṣu prāyaśo divaseṣu tu |
hiṃsanti manujāṃ yeṣu prāyaśo divaseṣu tu |
devagrahe devagṛhe hutvāgniṃ prāpayed
baliṃ ||
kuśasvastikapūpājyacchatrapāyasasaṃyutaṃ |
āsure tu yathākālaṃ vidadhyāc catvarādiṣu |
āsure tu yathākālaṃ vidadhyāc catvarādiṣu |
gandharvasya gavāṃ mārge maṃdyamāṃsāṃ bujākulaṃ |
hṛdye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ |
hṛdye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ |
atimuktakacampādyaiḥ puṣpaiś ca vitaredbaliṃ |
catuṣpathai rākṣasasya bhīmeṣu
gahaneṣu vā |
śūnyālaye piśācasya cītraṃ
balimupāharet |
na śakyā balinā yetu yogaistāṃ
samupācaret |
janvṛkṣacarmaromāṇi śalyakālasunan tathā |
janvṛkṣacarmaromāṇi śalyakālasunan tathā |
hiṃgu mūtrañ ca bastasya dhūpamasmai pradāpayet |
etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ |
etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ |
gajāhvāpippalīmūlaṃ
vyoṣāmalakasarṣapān |
godhānakulamārjāraruṣapittaprapeṣimān|
godhānakulamārjāraruṣapittaprapeṣimān|
nasyābhyañjanasekeṣu vidadhyādyogatatvavit ||
nadyāṃ pitṛgrahāyaṣṭaṃ kuśāsuraṇa
bhūṣitaṃ |
trenraivopaharec cāpi nāgāya vividhād baliṃ |||
kharāśvāśvatarolūkakarabhaśvaśṛgālajaṃ |
purīśaṃ kaṃkagṛdhrābhyāṃ varāhasya ca
pīṣayet |
bastamūtreṇa tatsiddhaiṃ tailaṃ syāt pūrvavaddhitaṃ |
bastamūtreṇa tatsiddha
śirīṣapuṣpa laśuna śuṇṭhī
siddhārthakaṃ vacāṃ |
mañjiṣṭhāṃ rajanī kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa pīṣayet |
mañjiṣṭhāṃ rajanī kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa pīṣayet |
vartyaś chāyāviśuṣkāstāḥ sapittāt nayanāṃjanaṃ |
naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ
naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ
haridre ca kṛtā vartyaḥ
pūrvavannayanañjane |
????????????vacām api |
bastamūtreṇa piṣṭanna matsyapittena pūrvavat |
????????????vacām api |
bastamūtreṇa piṣṭanna matsyapittena pūrvavat |
pūrāṇasarpirlaśunaṃ hiṃgu siddhāthakaṃ vacā |
golomī cājalomī ca bhūtakeśī jaṭī
tathā |
kukkuṭī sarpagandhā ca tiktālāvū viāṣāṇike|
kukkuṭī sarpagandhā ca tiktālāvū viāṣāṇike|
vajraproktā vayasthā ca śṛṅgī mohanavalyapi ||
arkamūlaṃ trikaṭu |kaṃ tāla sroto jamañjanaṃ |
arkamūlaṃ trikaṭu |kaṃ tāla sroto jamañjanaṃ |
naipālī haritālañ ca ra |
??????mārjāradvīpavājigajāṃs tathā |
??????mārjāradvīpavājigajāṃs tathā |
śvāvidchālyakagodhānāṃ tathaiva
nakuloṣṭrayauḥ |
vidadhītavasāmūtraṃ rattapittanakhatvacaḥ |
vidadhītavasāmūtraṃ rattapittanakhatvacaḥ |
asmin varge bhiṣak kuyāt tailāni ca ghṛtāni ca |
pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā |
pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā |
avapīḍeñjane caiva vidadhyād
guḍikākṛtāṃ |
vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ cūrṇitaṃ tathā |
vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ cūrṇitaṃ tathā |
uddhūpane śla??ṣṭaṃ pradehe cāvacārayet |
eṣa sarvavikārāṃs tu mānasānavicāritaḥ |
eṣa sarvavikārāṃs tu mānasānavicāritaḥ |
hanyādalpaina kālena snehādirapi ca kramaḥ |
na cācaukṣaṃ prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe |
na cācaukṣaṃ prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe |
ṛte paiṣācamanyeṣāmanukūlaṃ samācaret |
vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ |
vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ |
hitāhitavidhānañ ca nityam eva samācared iti ||
kāyaci || ||
folio 203v
athāto pasmārapratiṣedhaṃ vyāṃ ||
smaraṇan na bhavaty asminn āpac ca parivarjayet |
apasmāra iti proktas tato yaṃ vyādhir antakṛt |
hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ
mūrcchā pramūḍhatā |
nidrānāśaś ca tasmiṃs ca bhaviṣyati bhavanty atha |
nidrānāśaś ca tasmiṃs ca bhaviṣyati bhavanty atha |
saṃjñāvaheṣu srotaḥsu doṣavyāpteṣu mānavaḥ |
dantāṃ khādaṃ vaman phenaṃ vivṛtākṣaḥ patat kṣitau |
so pasmāra iti khyātaḥ sa ca dṛṣṭaś caturvidhaḥ |
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ kṛṣṇaṃ māmanudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāro nilātmakaḥ |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāro nilātmakaḥ |
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ pītaṃ māmanudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sa pittabhava ucyate |
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ śuklaṃ
māmanudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāraḥ kaphātmakaḥ ||
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāraḥ kaphātmakaḥ ||
hṛdi todastṛkledastriṣvapyeteṣu saṃkhyayā |
pralāpaḥ kūjanaṃ krodhaḥ pratyekañ ca bhavanti hi |
pralāpaḥ kūjanaṃ krodhaḥ pratyekañ ca bhavanti hi |
sarvaliṃgasamavāpaḥ sarvadoṣaprakopaje |
animittāgamād vyādher gamanād asṛhād api |
animittāgamād vyādher gamanād asṛhād api |
āgamāccāpy apasmāraṃ vadantyanyo nya
dūṣaṇaṃ |
kramopayogād doṣāṇyaṃ kṣaṇikatvāt tathaiva ca |
kramopayogād doṣāṇyaṃ kṣaṇikatvāt tathaiva ca |
āgamād vaiśvarūpyāc
ca sa tu nirvalyate budhaiḥ |
deve varṣaty api yathā bhūmau bījāni kānicit |
deve varṣaty api yathā bhūmau bījāni kānicit |
śaradi pratirohanti tathā vyādhisamucchrayaḥ |
sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhivivadhitāḥ |
sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhivivadhitāḥ |
darśayanti vikārāṃstu viśvāṃ kramanisargataḥ |
apasmāro mahāvyādhistasmād doṣaja eva tu |
apasmāro mahāvyādhistasmād doṣaja eva tu |
tasya kāyo vidhiḥ sarvā unmādeṣu pravakṣyate |
purāṇasarpiṣa pānamabhyaṅge caiva pūjitaṃ |
purāṇasarpiṣa pānamabhyaṅge caiva pūjitaṃ |
upayogo grahoktānāṃ yogānāṃ vāpy aśeṣataḥ |
bhis rukaṭvaṅgakiṇihīnimbatvagrasasādhitaṃ |
caturguṇe gavāṃ mūtre
tailamabhyañjane hitaṃ |
godhāṇakulanāgānāṃ vṛṣabharkṣagavān api |
godhāṇakulanāgānāṃ vṛṣabharkṣagavān api |
pitteṣu tailaṃ siddhāñ ca
nasyebhyaṅge ca pūjitaṃ |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
kulatthayavakolāni śarabījaṃ
palaṃkaśā |
jaṭilāṃ pañcamūle
dve pathyāni kvāthyayogataḥ |
bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacet tat paittike hitaṃ ||
bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacet tat paittike hitaṃ ||
vātikaṃ bastibhiś cāpi
paittikañ ca virecanaiḥ |
kaphajam vamanaidhīmānapasmāramupācaret |
bhārgīsiddhe pacet kṣīre
śālitaṇḍulapāyasaṃ |
tryahaṃ kṣaudrayutaṃ bhoktuṃ varāhāyopakalpayet |
tryahaṃ kṣaudrayutaṃ bhoktuṃ varāhāyopakalpayet |
jñātvā ca madhurībhrūtaṃ taṃ
viśasyānnamuddharet |
trīn bhāgāṃ tasya hiṇvasya cūrbhāgena saṃsṛjet
trīn bhāgāṃ tasya hiṇvasya cūrbhāgena saṃsṛjet
maṇḍodakāthe deyaś ca bhārgīkvātha suśītalaḥ
śuddhe kumbhe nidadhyāc ca saṃbhāra taṃ surāt tataḥ |
śuddhe kumbhe nidadhyāc ca saṃbhāra taṃ surāt tataḥ |
jātagandhāṃ jātarasāṃ pāyayed āsavaṃ bhiṣak |
sirāñ ca vyadhayet prāptāṃ maṃgalyaṃ cāpi dhārayed iti ||
sirāñ ca vyadhayet prāptāṃ maṃgalyaṃ cāpi dhārayed iti ||
kāyaci kitsā || ||
folio 204r
athātonmādapratiṣedhaṃ vyā
kyāsyāmaḥ ||
madayanty uddhatā doṣā yasmād unmārgam āśritāḥ |
mānaso yamato vyādhirunmāda iti kīrtyate |
mānaso yamato vyādhirunmāda iti kīrtyate |
ekaikaśaḥ sarvaśaś ca dośairatyathamucchritaiḥ |
mānasena ca duḥkhena pañcamaś ca sa ucyate |
mānasena ca duḥkhena pañcamaś ca sa ucyate |
viṣādbhavati ṣaṣṭhaś ca yathāsvaṃ tasya bheṣajaṃ |
sa tu pravṛddhastaruṇo madasaṃjñāṃ bibhartti ha |
sa tu pravṛddhastaruṇo madasaṃjñāṃ bibhartti ha |
mohodvegaḥ svanaḥ śrotre gātrāṇyamapakarṣaṇaṃ |
atyutsāho ruciś cānne svapne kaluṣamajjanaṃ |
atyutsāho ruciś cānne svapne kaluṣamajjanaṃ |
vāyunonmathanaṃ cāpi bhramaś cakragatasya vā |
yasya syur acireṇaivā unmādaṃ so dhigacchati ||
yasya syur acireṇaivā unmādaṃ so dhigacchati ||
āsphoṭāyatyaṭati gāyati nṛttaśīlo vikrośati bhramati
cāpy anilaprakopāt |
tīkṣṇā himāmbuni caye pi sa vahniśaṃkī pittārdito
nabhasi paśyati tārakāṃś ca |
nidrāparo lpakathato lpabhuguṣṇasevī rātrau
bhṛśaṃ bhavati cāpi kaphaprakopāt |
sarvātmake tribhir api vyatimiśritāni rūpāṇi
vātakaphapittakṛtāni vidyāt |
cauraiḥ sarājaḥ puruṣair aribhi yathā vā vitrāsitasya
dhanabāndhavasaṃkṣayād vā ||
gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsor jāyeta cotkaṭātaro manaso vikāraḥ |
gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsor jāyeta cotkaṭātaro manaso vikāraḥ |
citraṃ bravīti ca manonugataṃ visaṃjño gāyatyatho hasati
rodati cāpi mūḍhaḥ |
raktekṣaṇai hatabalendriyavāk sudīnaḥ śyāmānano viṣakṛte na saṃjñaḥ ||
raktekṣaṇai hatabalendriyavāk sudīnaḥ śyāmānano viṣakṛte na saṃjñaḥ ||
manujamunmādārtaṃ viśodhayet |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
vividhairavapīḍaiś ca sarṣapasnehasaṃyutaiḥ|
cūrṇṇaṃ śukyātha nāḍyā vā pradhame
vvāsyatastavyoḥ |
satataṃ dhūpayec cainaṃ śvagomāṃsaistupūtibhiḥ |
sarṣapānyañ ca tailena nasyābhyaṅgai hitaḥ sadāḥ |
sarṣapānyañ ca tailena nasyābhyaṅgai hitaḥ sadāḥ |
ayaḥ pāśāvabaddhaś ca
rajjuvyāḍāyudhādibhiḥ |
? trāsayed rakṣañ ca taṃ prasupta tṛ ||
jalodanāśinañ caiva śuddhe veśmani vāsayet |
surakṣitaṃ balavatā jale taṃ pariṣecayet |
gajairvinītair uragairaviṣaiś cāpi bhīṣayet |
… stambhāvabaddhaṃ yaṣṭībhiḥ kaśābhir vāpi tāḍayet |
pratudedārayā cainaṃ marmāghātaṃ vivarjayet |
cakrāpidhāne kūpe ca satataṃ tan nivāsayet |
tryahāt tryahād cāsmai dadyād yavāṃgūm atha tarpaṇaṃ |
tryahāt tryahād cāsmai dadyād yavāṃgūm atha tarpaṇaṃ |
kevalenāmbunā vāpi kulmāsām vā bahuśrutaḥ |
brāhmīmendrīṃ viḍaṃgāni vyoṣa hiṃgu jaṭīsurāṃ |
rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasāṃ vacāṃ |
rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasāṃ vacāṃ |
jyotiṣmatīn nāgavinnām anantāmabhayāt tathā |
saurāṣṭrīñ ca samāṃśāni nāgamūtreṇa pīṣayet |
saurāṣṭrīñ ca samāṃśāni nāgamūtreṇa pīṣayet |
cchāyāviśuṣkāstāvartyo yojayed
vidhikovidaḥ |
avapīḍe ñjane bhyaṅgo nasye dhūpe tathaiva ca |
avapīḍe ñjane bhyaṅgo nasye dhūpe tathaiva ca |
uropāṃgalalāṭoṣu
sirāṃś cāsya vimokṣayet |
apasmārakriyāñ cāpi grahoddiṣṭāñ ca kārayet |
apasmārakriyāñ cāpi grahoddiṣṭāñ ca kārayet |
śāntadoṣaṃ viśuddhaś ca snehabastibhir ācaret |
mṛdupūrvaṃ made py evaṃ kriyāṃ mṛdvīṃ prayojayet|
śokaśalyaṃ vyapanayed unmāde pañcame bhiṣagiti ||
kāyaci kitsā || ||
folio 204v
athāto rasabhedamadhyāyaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
doṣāṇyaṃ pañcadaśadhā prasaro bhihitas tu yaḥ |
triṣaṣṭi rasabhedānāṃ tatprayojanamucyate ||
triṣaṣṭi rasabhedānāṃ tatprayojanamucyate ||
avidagdhā vidagdhā vā bhidyante te triṣaṣṭidhā |
triṣaṣṭirasabhedāṃs tu vīkṣya tatra prayojayet |
triṣaṣṭirasabhedāṃs tu vīkṣya tatra prayojayet |
ekaikasyānugamanaṃ
bhāgaśo yadudīritaḥ |
doṣāṇyaṃ tatra matimāṃ triṣaṣṭīnāṃ prayojayet |
doṣāṇyaṃ tatra matimāṃ triṣaṣṭīnāṃ prayojayet |
yathākramapravṛttānāṃ dvikeṣu madhuro rasaḥ |
pañcānukramate yogān amvlaś catura eva ca | 𑑎
pañcānukramate yogān amvlaś catura eva ca | 𑑎
trīṇyaitā gacchati raso lavaṇaḥ kaṭuko dvayaṃ |
tiktaḥ kaṣāyamanveti te dvikā daśa pañca ca ||
tiktaḥ kaṣāyamanveti te dvikā daśa pañca ca ||
tadyathā | madhurāmvlau | madhuralavaṇau | madhurakaṭukau
| madhuratiktau | madhurakaṣāyau | ete pañcānukrāntā madhureṇa ||
amvlalavaṇaḥ | amvlakaṭukaḥ | amvlatiktaḥ | amvlakaṣāyaḥ | 𑑎
𑑎 te catvāro nukrāntā amvlena |
lavaṇakaṭuḥ | lavaṇatiktaḥ | lavaṇakaṣāyaḥ | ete nukrāntās trayo lavaṇaina ||
kaṭutiktaḥ | kaṭukaṣāyaḥ | dvāv anukrāntau kaṭukena || tiktakaṣāyaḥ | eka
evānukrāntas tiktaina || ete pañcadaśa dvikasaṃyogāḥ vyākhyātāḥ ||
trikāna ta ūdhvaṃ vakṣyāmaḥ | ādau
prayujyamānas tu madhuro daśa gacchati |
ṣaḍamvlo lavaṇas tasmād adham ekaṃ rasaḥ kaṭuḥ ||
ṣaḍamvlo lavaṇas tasmād adham ekaṃ rasaḥ kaṭuḥ ||
madhurāmvlakaṭuḥ | madhurāmvlatiktaḥ |
madhurāmvlalavaṇakaṭuḥ | madhurāmvlalavaṇatiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṣāyaḥ |
madhurakaṭutiktaḥ | madhurakaṭutiktaḥ | madhurakaṭukaṣāyaḥ ||
madhuratiktakaṣāyaḥ | evam eteṣān daśānāṃ trikaśaṃyogānāṃ
mādau madhuraḥ prayujyate || amvlalavaṇakaṭuḥ | amvlalavaṇatiktaḥ |
amvlalavaṇakaṣāyaḥ | amvlakaṭutiktaḥ | amvlakaṭukaṣāyaḥ |
amvlatiktakaṣāyaḥ |evam eṣāṃ ṣaṇṇyamādāv
amvlaḥ prayujyate || lavaṇakaṭutiktaḥ | lavaṇakaṭukaṣāyaḥ |
lavaṇatiktakaṣāyaḥ | evam eteṣāṃ trayāṇāmādau lavaṇaḥ
prayujyate || kaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣa eka evādau kaṭukaḥ | evam
ete trikasaṃyogā viṃśatir vyākhyātāḥ ||
catuṣkānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ |
catuṣkarasasaṃyoge madhuro daśa gacchati |
amvlacaturo yāti lavaṇastveka eva tu ||
catuṣkarasasaṃyoge madhuro daśa gacchati |
amvlacaturo yāti lavaṇastveka eva tu ||
madhurāmvlalavaṇakaṭukaḥ | madhurāmlalavaṇatiktaḥ |
madhurāmvlalavaṇakaṣāyaḥ | madhurāmvlakaṭutiktaḥ | madhurāmvlakaṭukaṣāyaḥ |
madhurāmvlatiktakaṣāyaḥ |
madhuralavaṇakaṭutiktaḥ | madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ | madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ
| madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ | madhurakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ daśānāṃ
catuṣkasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate || amvlalavaṇakaṭutiktaḥ |
amvlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ | amvlalavaṇatiktakaṣāyaḥ | amvlakaṭutiktakaṣāyaḥ |
??m eṣāṃ
cartuṇṇāmādāvamvlaḥ | lavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣa eka evādau lavaṇaḥ |
evam ete pañcadaśa catuṣkasaṃyogāḥ | pañcadaśa vyākhyātāḥ |
pañcakānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ ||
pañcakāṃ pañca madhuraḥ ṣaṭkamamvlas tu gacchati |
pañcakāṃ pañca madhuraḥ ṣaṭkamamvlas tu gacchati |
madhurāmvlalavaṇakaṭutiktaḥ |
madhurāmvlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ | 𑑎
madhurāmvlalavaṇatiktakaṣāyaḥ |
madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ | madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ
madhurāmvlakaṭutiktakaṣāyaḥ || madhuralavaṅakaṭutiktakaṣāya iti || evam
eṣāṃ pañcānāṃ pañcakasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate ||
amvlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam ekasyādāv amvlaḥ | evam ete ṣaṭ
pañcakāḥ vyākhyātāḥ ||
ṣaṭkam ekam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ ||
madhurāmvlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | ekas tu evam ekaḥ
ṣaṭkasaṃyogāḥ |
ekaikaśaś ca ṣad rasā bhavanti | prākāśyena | madhuraḥ |
amvlaḥ | lavaṇaḥ | kaṭukaḥ | tiktaḥ | kaṣāyaḥ |
evam ete triṣaṣṭirasayogāḥ vyākhyātāḥ |
doṣabhedāt | dviṣaṣṭyās te prayoktavyā vicakṣaṇair iti ||
doṣabhedāt | dviṣaṣṭyās te prayoktavyā vicakṣaṇair iti ||
kāyaci kitsā || ||
folio 205v
athātaḥ svastharakṣaṇīyaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
samadoṣaḥ samāgniś ca
samadhātumalakriyaḥ |
prasannātmendriyamanā svastha ity
atidhīyate |
tasya tad drakṣaṇaṃ
vatśa cikitsāyāḥ paraṃ hitaṃ |
tasya yad vṛttam uktaṃ hi rakṣaṇañ ca
mayāditaḥ ||
tasminn arthāṃ samāsoktaṃ vistareṇaiha vakṣyate |
tasminn arthāṃ samāsoktaṃ vistareṇaiha vakṣyate |
yasmin yasminṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehināṃ |
teṣu teṣu pradātavyā rasāste te vijānatā ||
teṣu teṣu pradātavyā rasāste te vijānatā ||
praklinnatvāc charīrāṇyaṃ varṣāsu khalu dehināṃ |
mandegnau kopam āyānti saṃharṣāt mārutādayaḥ |
mandegnau kopam āyānti saṃharṣāt mārutādayaḥ |
tasmāt kledaviśuddhyathaṃ
doṣasaṃdhāraṇaya ca |
kaṣāyatiktakaṭukai rasaiḥ saṃyuktamadravaṃ ||
kaṣāyatiktakaṭukai rasaiḥ saṃyuktamadravaṃ ||
nātisnigdhaṃ nātirūkṣamuṣṇaṃ dīpanam eva ca |
deyamannaṃ nṛpataye yajjalañ cauktamāditaḥ |
deyamannaṃ nṛpataye yajjalañ cauktamāditaḥ |
taptāyasa kṛtāmbho vā pibet kṣaudrānvitañ ca yat |
ahni varṣānilāviṣṭe tyarthaśītāmbusaṃkule |
ahni varṣānilāviṣṭe tyarthaśītāmbusaṃkule |
taruṇatvād vidāhañ ca gacchanty auṣadhayas tathā |
tannimittañ ca matimān nātivyāyāmam ācaret ||
tannimittañ ca matimān nātivyāyāmam ācaret ||
nātiśīte purāṇyas tu yavagodhūmaśālayaḥ |
yūṣaiḥ mūpaiś ca
kaṭubhir bhojyair hṛdyaiś ca jāṅgalaiḥ |
mādhvīkaṃśīdhumalpam vā māhendram atha sārasaṃ |
taptaśītaṃ kṣaudrayutaṃ kaupajam vā pibejjalaṃ |
pūrvānilaṃ gharmasevāmudamanthaṃ sarijjalaṃ |
divāśvapnamavaśyāyaṃ varjayec cātra
maithunaṃ |
praghairṣādvarttanasnānagandhasragdhṛmasevinā
|
bhūmyuṣmaparihārārthaṃ
svapetmadhyaemaveśmani |
śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇyanvitaḥ |
kṣate kledādidoṣāṃś ca varjayec chasamvṛtaḥ ||
yāyānnāgavadhūbhiś ca praśastāgurubhūṣita iti ||
vyāpanītadharābhogaghananīlāvaguṇṭhite |
vyomniprasannadiṅgarggaladdha prasarabhāskare |
śkrāśtraladdhasandarśa
jāyamānoddhate tataḥ |
ākrāmati raverlakṣmīs tiraskṛtya ghanaṃ ghanaṃ |
varṣāsu sañcitam pittamauṣṇyāc charadi kupyati |
tasmāt pittaghnaṃ ḥ seveta sarva eva
ghanātyaye ||
śītaṃ kaṣāya madhuramīṣallaghu satiktakam ||
sasarpirjāṅgala yutaṃ śaradyadyāt prakāṃkṣataḥ |
hariṇyaṃ pṛṣatāṃ lāvāñc chaśāneṇyan kapiñjalāṃ ||
mudgāñc chālīnyavāñ
jīrṇṇāṃ seven nātivyavāyavān |
vidā hi
kṣāratīkṣṇoṣṇadivāśvapnagurūṇyatha |
śākaṃ guru ca yat māṃsamavaśyāyañ ca varjayet |
sevyaḥ śaradi yat tanavidhireṣa
vijānatā | drākṣakvukṣīrasevī ca bhavet tatra narādhipa |
varṣāsu sañcitam pittaṃ nirharec ca
virecanaiḥ |
tiktaḥ sarpiḥ prayogair vā sirāṇyañ cāpi mokṣaṇaiḥ |
svāduśītañ jalaṃ medhyaṃ śucisphaṭikanirmmalaṃ |
śarac candrāṃsunirdhūtamagastyodayanirviṣaṃ |
prasannatvāc ca salilaṃ sarvam eva tadā hitaṃ |
prasannatvāc ca salilaṃ sarvam eva tadā hitaṃ |
śaratsupavanañ caivakamālautpalaśāliṣu |
candanaṃ vāsakarpūraṃ vāsaś cāmalinaṃ
laghuḥ |
bhajec ca śāradaṃ mālyaṃ sīḥ pānañ ca yuktitaḥ |
bhajec ca śāradaṃ mālyaṃ sīḥ pānañ ca yuktitaḥ |
candrapādāḥ sahṛdvargaḥ sukhāni madhurāgiraḥ |
pittapraśamanaṃ yac ca tac ca sarvaṃ samācarediti || 𑑎
hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūyo nilākulaḥ |
hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūyo nilākulaḥ |
annapānāṃ tilān māṣāṃ śākāni ca dadhīni ca |
tathekṣuvikṛtiīñc chālīṃ sugandhāṃś ca navānapi |
tathekṣuvikṛt
prasahānūpāmāṃsāni kravyādabilaśāyināṃ |
audakānāṃ plavānāñ ca pādināñ caupayojayet |
audakānāṃ plavānāñ ca pādināñ caupayojayet |
madyāni ca prasannāni yac ca kiñcid balapradaṃ |
kāmatas tan niṣeveta puṣṭim icchan himāgame |
kāmatas tan niṣeveta puṣṭim icchan himāgame |
tailai koṣṇe sukheṣṇe vā
praśastamavagāhanaṃ |
saśiraskaṃ tathābhyaṃgaṃ vyāyāmañ cācared bhṛśaṃ |
sukhodakāvagāhaṃ vā saucamuṣṇāmbum eva ca |
sāṃgārayāne mahati dhūpāmodamadotkaṭo |
aurṇṇākauseyasamvītaśayane
kuthakāstṛte |
kuṃkumāgurudigdhāṃge
nivāte gṛhagahvare |
śayītaśayane cāpi suvistīrṇṇe
manorame |
sevyamāno mṛduśparśair nirdayair upagūhanaiḥ |
tatrāpanītahārāṃś
tu priyānāyaḥ śvalaṃkṛtāṃ |
rāmayeyuyathākālaṃ balād api
madotkaṭyaḥ |
eṣa eva vidhiḥ kāyaḥ śiśire
samudāhṛtaḥ |
hemanta śeṣaḥ śiśiraḥ kecidicchanti vaidyakāḥ |
meghamārutajaṃ śītaṃ raukṣyaṃ cādānajaṃ yataḥ |
bhajejjijīviṣus tatra soṣṇasnigdhataranvidhiṃ |
tatra manthamavaśyāyaṃ pravātaṃ
rūkṣabhojanaṃ |
malināni ca vāsāṃsi tathā śnānañ ca varjayed iti ||
tuṣārapaṭanirhāradīptabhāskararaśmiṣu |
dineṣu jyambhamāṇaiṣu hīymānāsu rātriṣu |
puṣpāṣṭahāsaśavalaiś ca
latkisalayojjvalaiḥ |
bhramaroṅgītaniḥśvanaiḥ |
darśayan suvicitrāsu vanopavanarājiṣū |
prakupyanti yathoddiṣṭaṃ sisṛkṣati gadātkaphaḥ |
hemante nicitaḥ śleṣmā śaityāc chītaḥ śarīriṇyaṃ |
auṣṇyādvasante viṣyaṇṇa kurute vividhān gadān |
auṣṇyādvasante viṣyaṇṇa kurute vividhān gadān |
ato mbūmadhurasnigdhadivāsvapna gurūṇi ca |
varjjayed vamanādīni kaṇy api ca kārayet |
varjjayed vamanādīni kaṇy api ca kārayet |
ṣaṣṭikānanavāñ
chālīn nīvārān mudga kodravān |
lāvādiviṣkirarasaiś cādyādyūṣañ ca yuktibhiḥ |
lāvādiviṣkirarasaiś cādyādyūṣañ ca yuktibhiḥ |
paṭolanimbavetrāgratiktaiś
cānyair himātyaye |
sevenmadhvāsavāriṣṭāṃ sīdhuṃ mādhvīkam eva ca |
sevenmadhvāsavāriṣṭāṃ sīdhuṃ mādhvīkam eva ca |
vyāyāmam añjanan dhūmaṃ tīkṣṇañ ca kavaḍagrahaṃ |
uṣṇāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame |
uṣṇāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame |
yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitaṃ |
vyāyāmo vyadhikaś cātra sarva eva prasasyate
|
śirovirekair vamanaiḥ kaṣāyaiḥ kavaḍagrahaiḥ |
nirharedapramattaś ca hemantopacitakaphaṃ |
śuciḥ śuklāmbaradharaś
candanāgurubhūṣitaḥ |
pīnastanorujaṃ ghānāṃ rūpayauvaśālinīṃ |
kānaneṣu vicitreṣu sarvālaṅkārabhūṣitāṃ |
romayed yāvad utsāhaṃ sumanāḥ kusumāgame |
tataś candrakarālokāṃ pradoṣaṃ sat suhṛjjanaḥ |
saṃseved athavā liṅgya śvapet
kāntāṅgṛhodare ||
ādadānaḥ karair grīṣme jagatsnehan divākaraḥ
yauvanotsavanibhargnavanitāyām iva kṣitau |
bibhratyāṃ durbhagaṃ rūkṣaṃ
reñcaṅgārāruṇaṃ vapuḥ |
vātacakrasamuddhūtaśuṣkaparṇṇaśvanānvitaḥ |
raukṣyaṃ sañjanayatyāśus tataḥ śuṣyanti dehinaḥ |
tasmān nidāghasamaye śoṣaṇaṃ rūkṣaṇañ ca yat |
vyāyāmamuṣṇamāyāsaṃ maithunaṃ paridāhi ca |
rasāṃś cāgniguṇyaidrikṣāṃ viśeṣeṇa
vivarjayet ||
sarpiḥ khaṇḍa guḍāktāṃs tu sahākārarasānvitāṃ |
sakkūn pibet prātas takraiḥ
śītatoyottaraṃ naraḥ |
yavagodhūmavikṛtīḥ śālīṃś ca vividhān api |
prasahānūpamāṃ sāni vṛṣyāṇyanyāni yāni ca |
prakārair vividhair
adyānnidāghe svalkaṭumbinā |
ṣāḍavair vividhairāgair gauḍikaiśvasu suṃkṛḥtaiḥ |
suśītai snigdhamadhurais tarpayecchoṣitāṃs tanūn |
hitañ ca bhojanaṃ grīṣme śītalaṃ madhuraṃ dravaṃ |
saśarkareṇa payasā rātrāv api tu pūjitaṃ |
sarāṃsi vāpyaḥ sarito vanāni rucirāṇi ca |
candanāni parārdhyāni tathā sakamalotpalāḥ |
tālavṛttānilānhārā |
tālavṛttānilānhārā |
gharmakālaṃ niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca ||
divā śītagṛhe cāpi padmotpaladalo yute |
śamīta ca yathākāmaṃ spṛśyamāno
linilaiḥ sukhaṃ |
rātrau harmyatale
hṛdye puṣpaprakarabhūṣite |
jalajaih kusumaiś citraiś candrapādāvaguṇṭhite |
vyajanair vījñamānaś ca
spṛśyamānaś ca komalaiḥ |
strīṇāṃ stanaiḥ karaiś cāpi muktāhāraiś ca
śītalaiḥ |
saṃsedyāmāna āsīta
suhṛdbhir abhisamvṛtaḥ |
śayītaśayane śubhre candanārdrapaṭo naraḥ |
rūkṣoc chuṣkeṣu deheṣu grīṣme vā
puṣpitovalī ||
pravṛddhagambhīraravair meghair ativinādite |
prodbhinnakandale
syāmakadambakuṭajārjyane |
mālatīkusumāmodadaśāśāpūritembare |
surendragopamaṇḍūkaiḥ
prakīrṇṇavasudhātale |
dvirephakṛtasaṅgītanalinīvanabhūṣite ||
śikhaṇḍināyakavarairnārambhakṛtotsave |
daurbalyakāṣṭhāṃ paramāṃ yadā gacchati bhāskare |
śītavātābhravarṣais tu vāyuḥ prāvṛṣi kupyati |
nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ samīraṇaṃ |
nihanyādavilambena vidhinā vyādhikovidaḥ |
nihanyādavilambena vidhinā vyādhikovidaḥ |
caryāḥ sukhoṣṇāś caratās tailāni
vividhāni ca ||
bṛṃhaṇañ cāpi yatkiñcidabhiṣyandi tathaiva ca |
navāmburūkṣaśītānnaṃ saktūṃś cāpi vivarjayet |
yavaṣaṣṭikaśālīṃś ca godhumānanavāṃs tathā |
yavaṣaṣṭikaśālīṃś ca godhumānanavāṃs tathā |
harmyamadhye nivāte ca bhajec chayyāṃ mṛdūttarāṃ |
saviṣaprāṇivinmūtralālāniṣṭhīvanādibhiḥ |
saviṣaprāṇivinmūtralālāniṣṭhīvanādibhiḥ |
samāplutan tadā toyamāntarīkṣaṃ viṣopamaṃ |
vāyunā viṣajuṣṭena prāvṛṣeṇyaina dūṣitam |
vāyunā viṣajuṣṭena prāvṛṣeṇyaina dūṣitam |
taddhi sarvopayogeṣu tasmin kāle vivarjayet |
ariṣṭāsavamaireyāṃ sopadaṃśāṃś ca yuktitaḥ |
ariṣṭāsavamaireyāṃ sopadaṃśāṃś ca yuktitaḥ |
pibet prāvṛṣi jīrṇṇāṃs tu rātrau prāvṛṣi varjayet |
nirūhaibastibhiś cāpi tathānyair mārutāpahaiḥ |
nirūhaibastibhiś cāpi tathānyair mārutāpahaiḥ |
kupitaṃ śamayed vātaṃ vārṣikañ ca caredvidhiṃ |
bhūyo
varṣāt tu parjanyo gaṃgāyādakṣiṇe
jane |
tatra ca prāvṛt
vaṣākhyo ṛtū teṣāṃ prakīrttitau |
tasya evottare deśe
himavaddravyasaṃkule |
bhūyaḥ śītatamas tatra hemantaśiśire
ṛtū ||
ṛtāvṛtauya
etena vidhinā varttate naraḥ |
ghorānṛtukṛtānrogānāpnuyāt
na kadācanaḥ |
ata ūrdhvaṃ dvādaśāsanapravicārām vakṣyāmaḥ |
tad yathā śītoṣṇasnigdharūkṣadravaśuṣkekakālikadvikālikauṣadhayuktahīnamātradoṣapraśamanapravṛdhyathāṃ ||
ata ūrdhvaṃ dvādaśāsanapravicārām vakṣyāmaḥ |
tad yathā śītoṣṇasnigdharūkṣadravaśuṣkekakālikadvikālikauṣadhayuktahīnamātradoṣapraśamanapravṛdhyathāṃ ||
tṛṣṇāmadavidārhārttāt raktapittaviṣāt turān |
saṃmūrcchā strīṣu ca kṣīṇyaṃ śītairannair upācaret |
saṃmūrcchā strīṣu ca kṣīṇyaṃ śītairannair upācaret |
kaphavātāmayāviṣṭāṃ viriktaṃ snehapāyinaḥ |
aklinnakāyāṃś ca narānuṣṇairannair upācaret |
aklinnakāyāṃś ca narānuṣṇairannair upācaret |
vātikān rūkṣadehāṃś ca vyavāyopahatāṃs tathā |
vyāyāminaś cāpi narāṃ snigdhairannair upācaret |
vyāyāminaś cāpi narāṃ snigdhairannair upācaret |
medasābhiparītāṃs tu sthūlāṃ mehāturānapi |
kaphābhipannadehāś ca rūkṣairnnair upācaret |
kaphābhipannadehāś ca rūkṣairnnair upācaret |
śuṣkadehāṃ pipāsārttāṃ
durbalānapi ca dravaiḥ |
praklinnadehaṃ vraṇinaḥ śuṣkairmehinam eva ca |
praklinnadehaṃ vraṇinaḥ śuṣkairmehinam eva ca |
ekakālaṃ bhaveddeyo durbalāgnivivṛddhaye |
śamāgnaye tathāhāro dviḥ kālam atha pūjitaḥ |
śamāgnaye tathāhāro dviḥ kālam atha pūjitaḥ |
auṣadhadveṣinai deyaṃs
tathoṣadhasamāyutaṃ |
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ prasasyate ||
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ prasasyate ||
yathartudan usnvāhāro
doṣapraśamanaḥ smṛtaḥ |
ataḥ paraṃtū svasthānāṃ sarva eva prasasyate ||
ataḥ paraṃtū svasthānāṃ sarva eva prasasyate ||
ata ūdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ |
tatrābhaktaṃ | prāgbhaktaṃ | adhobhaktaṃ | madhyabhaktaṃ | antarābhaktaṃ | subhaktaṃ | sāmudbhaaṃ | muhurmuhur grāsaṃ | grāsāntarañ ceti ||
tatrābhaktaṃ | prāgbhaktaṃ | adhobhaktaṃ | madhyabhaktaṃ | antarābhaktaṃ | subhaktaṃ | sāmudbhaaṃ | muhurmuhur grāsaṃ | grāsāntarañ ceti ||
tatrābhaktannāmayaḥ | kevalamauṣadham
upayujyate ||
vīryādhikaṃ bhavati bheṣajam
annahīnaṃ hanyāt tathāmayamasamayamāśu caiva |
tad bālavṛddhavanitāmṛdavas tu pītvā glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayañ ca ||
tad bālavṛddhavanitāmṛdavas tu pītvā glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayañ ca ||
prāgbhaktan nāma | yat prāgbhaktaṃ pīyate | paścād
bhujyate |
tac chīghraṃ vipākam upayāti balaṃ na hiṃsyād annāvṛtatvān na ca murhur muhurvadanān nireti |
prāgbhaktasevinam adhobalamādadhāti | daddhāc ca vṛddhaśisubhīrukṛśāṅganānyaḥ ||
prāgbhaktasevinam adhobalamādadhāti | daddhāc ca vṛddhaśisubhīrukṛśāṅganānyaḥ ||
adhobhaktan nāma | yadbhuktvā pīyate |
pītaṃ yad annam upayujya tad
ūrvakāye hatvā gadāṃ bahuvidhāṃś ca balan
dādāti ||
madhya bhaktan nāma | yan madhye bhaktasya pīyate |
madhye tu pītam apahanty avisāribhāvā ye dehamadhyem atibhūya bhavanti rogāḥ ||
antarābhaktan nāma | yad antare pāyate | pūrvāparayor
bhaktayoḥ
hṛdyam manobalakaraṃ tvapi dīpanañ ca pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakan tat ||
sabhaktan nāma |
auṣadhaiṣu yat sādhyate ||
pathyaṃ sabhaktam abalābalayor hi nityaṃ tad
dveṣiṇām api tathā śiśuvṛddhayoś ca |
sāmudgan nāma | yad bhaktasyādāvante ca pīyate ||
doṣe dvidhā prasārite tu samudgasaṃjñāḥ |
ādyaantayor yad aśanasya niṣevyate tu ||
muhur muhur nāma |
sabhaktam abhakta?????????????? ||
śvāsai muhur muhur atiprasṛte ca kāse hikkāvamīṣu ca
bhavatyupayojyametat ||
grāsan nāma | yatpiṇḍaṃ vyāmiśram upayujyate |
grāseṣu cūrṇṇamabalāgniṣu dīpanīyaṃ | vājīkarāṇy api ca
yojayituṃ yateta ||
grāsāntaran nāma |
piṇḍāntaraṃ yadupayujyate ||
grāsāntareṣu visṛjed vamatīyadhūmāṃ cchvāsādiṣu
prathitadṛṣṭaguṇāṃś ca lehān ||
daśauṣadhakālā
bhavanti || bhavati cātra |
visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇair dehe ca sulaghau |
śuddhe rodgare hṛdi ca vimale vāte ca sarati |
tathānnaśuddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile |
prayadeyastv āhāro bhavati
śuddhe rodgare hṛdi ca vimale vāte ca sarati |
tathānnaśuddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile |
prayadeyastv āhāro bhavati
bhiṣajasātmyaprakriyeti |
bhagavāṃn āha dhadhaṃ
vantariḥ ||
kāyaci kitsā || ||
folio 208r
athātas tantrayuktyuddeśaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tratra dvātriṃśat tatrayuktayo bhavanti |
tad yathā adhikaraṇaṃ | yogaḥ padārthaḥ | hetvarthaḥ | uddeśaḥ | nirdeśaḥ | upadeśaḥ | apadeśaḥ | pradeśaḥ | atideśaḥ | apavargaḥ | vākyaśeṣaḥ | arthāpattiḥ | viparyayaḥ | praśaṃgaḥ | ekāntaḥ | anekāntaḥ | pūrvapakṣaḥ | nirṇṇayaḥ | anumataṃ | vidhāṇaṃ | anāgatāpekṣaṇaṃ | atikrāntāpekṣaṇaṃ | saṃśayaḥ | vyākhyānaṃ | svasaṃjñā | nirvacanaṃ | nidarśanaṃ | niyogaḥ | vikalpaḥ | samuccayaḥ | ūhyam iti ||
tad yathā adhikaraṇaṃ | yogaḥ padārthaḥ | hetvarthaḥ | uddeśaḥ | nirdeśaḥ | upadeśaḥ | apadeśaḥ | pradeśaḥ | atideśaḥ | apavargaḥ | vākyaśeṣaḥ | arthāpattiḥ | viparyayaḥ | praśaṃgaḥ | ekāntaḥ | anekāntaḥ | pūrvapakṣaḥ | nirṇṇayaḥ | anumataṃ | vidhāṇaṃ | anāgatāpekṣaṇaṃ | atikrāntāpekṣaṇaṃ | saṃśayaḥ | vyākhyānaṃ | svasaṃjñā | nirvacanaṃ | nidarśanaṃ | niyogaḥ | vikalpaḥ | samuccayaḥ | ūhyam iti ||
atrāha | āsāṃ yuktīnāṃ kiṃ prayojanaṃ | ucyate || vākyayojanam arthayojanañ ca
||
ślokau cātra bhavataḥ ||
asadadvādi prayuktānāñ ca
śabdānāṃ pratiṣedhanaṃ |
svavākyasiddhir api ca kriyate tantrayuktibhiḥ ||
asa
svavākyasiddhir api ca kriyate tantrayuktibhiḥ ||
vyatyāsoktās tu ye hy arthā līnā ye cāpy anirmalāḥ |
leśoktā ye ca kecit syus teṣāñ cāpi prasādhanaṃ |
leśoktā ye ca kecit syus teṣāñ cāpi prasādhanaṃ |
tatra yo rtham adhikṛtyocyate tad adhikaraṇaṃ
| yathā rasaṃ doṣam vā ||
yena vākyaṃ yujyate sa yogaḥ | yathā vyatyāsenoktānāṃ
sannikṛṣṭaviprakṛṣṭānāṃ padārthānām ekīkaraṇaṃ ||
tailaṃ pibec cāmṛtavalli nimba haṃsāhvayā vṛkṣakapippalībhiḥ |
siddhaṃ balābhyāñ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||
siddhaṃ pibed iti prathamaṃ vaktavye dvitīye pāde siddhaṃ prayuktaṃ evan dūrasthānām api padārthānām ekīkaraṇaṃ yogaḥ ||
tailaṃ pibec cāmṛtavalli nimba haṃsāhvayā vṛkṣakapippalībhiḥ |
siddhaṃ balābhyāñ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||
siddhaṃ pibed iti prathamaṃ vaktavye dvitīye pāde siddhaṃ prayuktaṃ evan dūrasthānām api padārthānām ekīkaraṇaṃ yogaḥ ||
yo rtho bhihitaḥ sūtre pade vā sa padārthaḥ | padasya
padayoḥ padānām vā yo rthaḥ sa padārthaḥ | aparimitāś ca padārthāḥ
yatra tu snehā svedābhyañjaneṣu dvayos trayāṇām vārthānām upapatti dṛśyate tatra yo rthaḥ pūrvāparayoga siddho bhavati | yathā vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāma ity ukte sandihyate buddhiḥ katamasya vedasyotpattiṃ vakṣyati | sāmavedādayaś ca vedāḥ | pūrvāparam upalakṣya vinda vida ity etayoś ca dhātvor ekārthaḥ | paścāt padam bhati āyurvedotpattim ayam vivakṣur iti eṣa padārthaḥ |
yatra tu snehā svedābhyañjaneṣu dvayos trayāṇām vārthānām upapatti dṛśyate tatra yo rthaḥ pūrvāparayoga siddho bhavati | yathā vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāma ity ukte sandihyate buddhiḥ katamasya vedasyotpattiṃ vakṣyati | sāmavedādayaś ca vedāḥ | pūrvāparam upalakṣya vinda vida ity etayoś ca dhātvor ekārthaḥ | paścāt padam bhati āyurvedotpattim ayam vivakṣur iti eṣa padārthaḥ |
yad uktaṃ sādhanaṃ bhavati sa hetvarthaḥ |
yathā mṛtpiṇḍo dbhiḥ praklidyate tathā māṣa dugdha prabhṛtibhir vraṇaḥ klidyate ||
yathā mṛtpiṇḍo dbhiḥ praklidyate tathā māṣa dugdha prabhṛtibhir vraṇaḥ klidyate ||
samāsa vacanaṃ samuddeśaḥ
yathā śalyam iti ||
yathā śalyam iti ||
vistaravacanaṃ nirdeśaḥ |
yathā śārīram āgantu ceti ||
yathā śārīram āgantu ceti ||
evam ity upadeśaḥ
yathā rātrau na jāgṛyād divā na supyā iti ||
yathā rātrau na jāgṛyād divā na supyā iti ||
anena kāraṇenety apadeśaḥ |
yathāpadiśyate madhureṇa śleṣmābhivardhata iti ||
yathāpadiśyate madhureṇa śleṣmābhivardhata iti ||
prakṛtasyātikrāntena sādhanaṃ pradeśaḥ |
yathā devadattasyānena śalyam uddhṛtaṃ yajñadattasyāyam uddhariṣyatīti ||
yathā devadattasyānena śalyam uddhṛtaṃ yajñadattasyāyam uddhariṣyatīti ||
prakṛtasyānāgatena sādhanam
atideśaḥ |
yathā yad yasya vāyur ūrdhvam uttiṣṭhati | tenodāvarttī syād iti ||
yathā yad yasya vāyur ūrdhvam uttiṣṭhati | tenodāvarttī syād iti ||
abhipramṛjyāpakarṣaṇam apavargaḥ |
yathā asvedyā viṣopasṛṣṭā anyatra mūtrakīṭaviṣād iti ||
yathā asvedyā viṣopasṛṣṭā anyatra mūtrakīṭaviṣād iti ||
yena padenānuktena vākyaṃ samāpyate sa
vākyaśeṣaḥ |
yathā śiraḥpāṇipādapṛṣṭhapārśvodaravān ity ukte puruṣagrahaṇaṃ vināpi gamyate puruṣa evokta iti ||
yathā śiraḥpāṇipādapṛṣṭhapārśvodaravān ity ukte puruṣagrahaṇaṃ vināpi gamyate puruṣa evokta iti ||
yad akīrttitam arthād āpadyate sārthāpattiḥ |
yathā odanaṃ bhokṣyāmahety ukte arthād āpannaṃ bhavati nāyaṃ pipāsur yavāgūm iti ||
yathā odanaṃ bhokṣyāmahety ukte arthād āpannaṃ bhavati nāyaṃ pipāsur yavāgūm iti ||
yady asya prātilomyaṃ tad viparyayaḥ |
yathā kṛśolpaprāṇabhīravo duciḥkitsya ity ukte viparītaṃ gṛhyate dṛḍhādayaḥ || sucikitsyā iti ||
yathā kṛśolpaprāṇabhīravo duciḥkitsya ity ukte viparītaṃ gṛhyate dṛḍhādayaḥ || sucikitsyā iti ||
prakaraṇāntareṇa samānaḥ
prasaṃgaṃḥ |
yathādhikaraṇāntarito yo rtha asakṛd asakṛd uktaḥ samāpyate sarvatra ||
yathādhikaraṇāntarito yo rtha asakṛd asakṛd uktaḥ samāpyate sarvatra ||
yad avadhāraṇenocyate sa ekāntaḥ |
yathā trivṛtā virecayati madanaphalaṃ vāmayati ||
yathā trivṛtā virecayati madanaphalaṃ vāmayati ||
kvacit tathā kvacid anyathā so nekāntaḥ |
yathā ke???????????? kecid rasā kecid vīryaṃ kecid vipāka iti ||
yathā ke???????????? kecid rasā kecid vīryaṃ kecid vipāka iti ||
yas tu niḥsaṃśayam abhidhīyate sa pūrvapakṣaḥ |
yathā kathaṃ vātanimittāś catvāraḥ pramehā asādhyā bhavanti ||
yathā kathaṃ vātanimittāś catvāraḥ pramehā asādhyā bhavanti ||
tasyottaraṃ nirṇṇayaḥ |
yathā śarīraṃ prapīḍya praścyotayitvādho gatvā vasāmedomajjānuviddhaṃ mūtraṃ sṛjati evam asādhyā vātajāḥ ||
yathā śarīraṃ prapīḍya praścyotayitvādho gatvā vasāmedomajjānuviddhaṃ mūtraṃ sṛjati evam asādhyā vātajāḥ ||
paramatam apratiṣiddham anumataṃ |
yathā yo brūyāt ṣaḍ rasā iti vādī tac ca prati pratipādyānumanyate kathaṃcit tad anumatan nāmaḥ ||
yathā yo brūyāt ṣaḍ rasā iti vādī tac ca prati pratipādyānumanyate kathaṃcit tad anumatan nāmaḥ ||
prakaraṇānupūrvyād abhihitaṃ vidhānaṃ |
yathā sakthi????????????rvyābhihitāni ||
yathā sakthi????????????rvyābhihitāni ||
evaṃ vakṣyatīty anāgatāpekṣaṇaṃ |
yathā ślokasthāne brūyāc cikitseṣu vakṣyāmīti ||
yathā ślokasthāne brūyāc cikitseṣu vakṣyāmīti ||
ity uktām ity atikrāṃtāpekṣaṇaṃ |
yathā cikitsiteṣu brūyāt | ślokasthāne yad abhihitam iti ||
yathā cikitsiteṣu brūyāt | ślokasthāne yad abhihitam iti ||
ubhayahetunidarśanaṃ saṃśayaḥ |
yathā talahṛdayaghātaḥ prāṇaharaḥ pāṇipādacchedana prāṇaharaṃ ||
yathā talahṛdayaghātaḥ prāṇaharaḥ pāṇipādacchedana prāṇaharaṃ ||
tatrātiśayo |
???ha pañcaviṃśakaḥ puruṣo vyākhyāyate | tathā nānyeṣv āyurvedatantreṣu bhūtādiṃ pratyārabdhaṃś cintā iti ||
???ha pañcaviṃśakaḥ puruṣo vyākhyāyate | tathā nānyeṣv āyurvedatantreṣu bhūtādiṃ pratyārabdhaṃś cintā iti ||
anyaśāstrāsāmānyā svasaṃjñā | sveṣu tantreṣu saṃjñā yā sā svasañjñā |
yatheha śāstre mithunam iti | madhusarpiṣor grahaṇaṃ trivṛtam iti sarpistailavasāṃ ||
yatheha śāstre mithunam iti | madhusarpiṣor grahaṇaṃ trivṛtam iti sarpistailavasāṃ ||
lokaprathitam udāharaṇaṃ nirvacanaṃ | yathoṣṇabhayāc chāyām anusarati ||
dṛṣṭāntavyaktir nirvacanaṃ | yathā agnir
vāyusahitaḥ kakṣe bhivṛddhiṃ gacchati tathā vātapittakaphaduṣṭo vraṇo
bhivṛddhiṃ gacchatīti ||
idam eveti niyogaḥ yathā pathyam eva bhoktavyam iti ||
ide cedañ ceti vikalpaḥ | yathā māṃsavarge
eṇahariṇalāvatittirāḥ pradhānā iti ||
saṃkṣepavacanaṃ samuccayaḥ | yathā rasodanaḥ kṣīrodaṇaḥ
saghṛtā vā yavāgūr bhavatv iti ||
yad anirdiṣṭaṃ buddhigamyan tad ūhyaṃ |
yathā abhihitam anupānavidhau caturvidham annapānaṃ bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyam iti | evaṃ caturvidhe vaktavye dvividham abhihitaṃ || atrohyaṃ bhavati annapāne viśiṣṭe dvayo grahaṇe caturṇṇām api grahaṇaṃ bhavati ||
kiñ cānyat anne bhakṣyam aviruddhaṃ ghanasādharmyāt | peye lehyaṃ dravasādharmyāt | caturvidhas tv āhāraḥ praviralaḥ | prāyeṇa dvividhai eva | ato dvitvam prasiddhim ity āha
bhagavān dhanvatariḥ |
yathā abhihitam anupānavidhau caturvidham annapānaṃ bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyam iti | evaṃ caturvidhe vaktavye dvividham abhihitaṃ || atrohyaṃ bhavati annapāne viśiṣṭe dvayo grahaṇe caturṇṇām api grahaṇaṃ bhavati ||
kiñ cānyat anne bhakṣyam aviruddhaṃ ghanasādharmyāt | peye lehyaṃ dravasādharmyāt | caturvidhas tv āhāraḥ praviralaḥ | prāyeṇa dvividha
kāyaci kāyacikitsā || 0 || 29 || 0 ||
folio 209r
rājyerājñiśrīmānadeve pṛthusitayaśasi prodyadinduprakāśe
kāle puṇyārjjanasya sakalajanamanohlādiramye vasante
varśe caikottare 'smiṃs tritayaśatagate mādhave māsi śukle
saptamyāṃ puṣya ṛkṣe daśaśatakiraṇe vāsare siddhayoge
athāto doṣabhedavikalpam adhyāyaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
aṣṭāṅgāyurvedavidaṃ kāśirājam mahīpatiṃ |
cchinnaśāstrārthasandehaṃ sūkṣmāgādhamivodadhiṃ |
cchinnaśāstrārthasandehaṃ sūkṣmāgādhamivodadhiṃ |
viśvāmitrasutaḥ śrīmāṃ suśrutaḥ paripṛcchati ||
dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrttitāḥ |
dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrttitāḥ |
kati tatraikaśo jñeyā viṃśo vāpy athavā triśaḥ |
tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃśayacchinmahātapāḥ |
tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃśayacchinmahātapāḥ |
prītātmā nṛpaśārdūla suśrutāyāha tattvataḥ |
trayo doṣā dhātavaś ca pūrīśaṃ mūtram eva ca |
trayo doṣā dhātavaś ca pūrīśaṃ mūtram eva ca |
dehaṃ sandhārayanty ete
hy avyāpannā rasair hitaiḥ |
puruṣaḥ ṣoḍaṣakalaḥ prāṇāś caikādaśaiva ye |
puruṣaḥ ṣoḍaṣakalaḥ prāṇāś caikādaśaiva ye |
rogāṇāñ ca sahasraṃ yac chata
viṃśatir eva ca |
vyāsataḥ kīrttitan
tadvibhinnā doṣāsu yo guṇāḥ |
dviṣaṣṭidhā bhavanty ete bhūyiṣṭham iti niścayaḥ |
dviṣaṣṭidhā bhavanty ete bhūyiṣṭham iti niścayaḥ |
traya eva pṛthag doṣāḥ dviśo nava
samādhikāḥ |
trayodaśādhikaikadvihīnamadhyordhvalakṣaṇaiḥ |
trayodaśādhikaikadvihīnamadhyordhvalakṣaṇaiḥ |
tribhir pañcāśad etan tu sahaivaṃ kṣayam āgataiḥ |
hīnamadhyādhikādvekakṣīṇavṛddhās tathāpare
hīnamadhyādhikādvekakṣīṇavṛddhās tathāpare
dvādaśaiva samākhyātā rogayonir dviṣaṣṭidhā |
miśrā dhātumalairaiva yānty asaṃkhyeyatām api |
miśrā dhātumalairaiva yānty asaṃkhyeyatām api |
tasmāt prasaṃgaṃ saṃyamya
doṣabhedavikalpanaiḥ |
rogaṃ viditvopacared rasabhedair yathe ritaiḥ |
rogaṃ viditvopacared rasabhedair yathe ritaiḥ |
bhiṣak karttātha karaṇaṃ rasā doṣāś ca
kāraṇaṃ ||
kāryam ārogyam evaikam anārogyam athāpi vā |
kāryam ārogyam evaikam anārogyam athāpi vā |
taśmāt sādhu viditvetāṃ rasadoṣavikalpaṇāṃ |
bhiṣajabheṣajaṃ kāryaṃ
prāṇyaṃ hanyan yathā kṛtāṃ ||
adhyāyānāñ ca tuḥ ṣaṣṭyā grathitārthapadakramaṃ |
etad eva viśeṣeṇa tantram uttaram ṛddhimat |
etad eva viśeṣeṇa tantram uttaram ṛddhimat |
spagūḍhārthagambhīram agādhaṃ mandacetasāṃ |
yathākramaṃ yathāpraśnaṃ yathā tatvaṃ yathā vidhiṃ |
yathākramaṃ yathāpraśnaṃ yathā tatvaṃ yathā vidhiṃ |
yathā pratijñañ ca mayā bhavatāṃ
parikīrttitaṃ ||
sahottaran tv etad adhītya tantraṃ
svāyaṃbhuvaṃ taṃ vidhinā kīrttitena |
na hīyate rthāṃ manaso bhyupetādāevaṃ vaco brāhmyam atīva satyam iti || ❈ ||
na hīyate rthāṃ manaso bhyupetād
mūtradoṣo mūtrāghāto yonyamānūṣa eva
ca ||
apasmāronmādakañ caiva rasabhedas tathaiva ca |
apasmāronmādakañ caiva rasabhedas tathaiva ca |
svastharakṣāvidhāṇañ ca tantrayuktiś ca doṣabhit |
ity ebhir daśakaṃ proktaṃ punaḥ kāyacikitsite || ❈ ||
ity ebhir daśakaṃ proktaṃ punaḥ kāyacikitsite || ❈ ||
samāptañ cedaṃ sahottaratantram ity ato
nighaṇṭur bhabhaviṣyati || ❈ ||
kāle puṇyārjjanasya sakalajanamanohlādiramye vasante
varśe caikottare 'smiṃs tritayaśatagate mādhave māsi śukle
saptamyāṃ puṣya ṛkṣe daśaśatakiraṇe vāsare siddhayoge
utpattyādyambuvelākulavividharujagrāhajuṣṭātiraudre
saṃsāre sāgare 'smiñ jagad idam akhilaṃ glāninam sampravīkṣya
tasmāc chrīharṣacandro nniratiśayaghṛṇābhāvito moktukāmaḥ
prītyā cai?i??????????gaṃ prākhilat suśrutākhyaṃ
saṃsāre sāgare 'smiñ jagad idam akhilaṃ glāninam sampravīkṣya
tasmāc chrīharṣacandro nniratiśayaghṛṇābhāvito moktukāmaḥ
prītyā cai?i??????????gaṃ prākhilat suśrutākhyaṃ
śrīgaṇadevadevakuladūnī gvalakanivāsino
vaidyavasuvarmaṇaḥ pustakam idaṃ paṭhitvārtham avagamya sarvasattvānām
upadeśaṃ vidhātuṃ pratipāditam atas tad ādhikrayābhyāṃ tad
gotrajena cin na kaścid dātavyam | yadā nopakriyate tadāsyan eva pratyarpaṇīyam iti ||