MS Kathmandu KL 699: Sūtrasthāna 1-31
| Kaiser Library | |
| 699 | |
| Siglum | K |
A palm-leaf manuscript written in old Nepalese script.
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Palm leaf |
| Scribal hands |
|
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Author | Suśruta |
| Language | |
History
| Date of production | 0301. M Saṃvat 301 (878 CE). |
|---|
Editorial conventions
Revision history
| 2020-01-06 | Transcribed 1.1. |
|---|---|
| 2020-03-31 | Transcribed 1.16. |
| 2021-06-13 | Transcribed 1.21 |
| 2021-06-22 | Added transcription of 1.3 |
| 2021-06-25 | Added transcription of 1.4 |
| 2021-06-25 | Added transcription of 1.5 |
| 2021-06-13 | added 1.21 of KL699 |
| 2021-06-24 | added 1.22 of KL699 |
| 2021-06-24 | added 1.23 of KL699 |
| 2021-06-28 | added 1.24 of KL699 |
| 2021-06-29 | added 1.25 of KL699 |
| 2021-07-08 | Added transcription of 1.8 |
| 2021-07-10 | Added transcription of 1.9 |
| 2021-07-11 | Added transcription of 1.10 |
| 2021-07-13 | added 1.26 of KL699 |
| 2021-07-16 | Added transcription of 1.11 |
| 2021-07-15 | Added 1.27 of K |
| 2021-07-16 | Added transcription of 1.12 |
| 2021-07-18 | Added transcription of 1.13 |
| 2021-07-15 | Added 1.28 of K |
| 2021-07-30 | Added 1.29 of K |
| 2021-07-31 | Added transcription of 1.14 |
| 2021-08-04 | Added 1.30 of K |
| 2021-08-08 | Added transcription of 1.15 |
| 2021-08-11 | Added 1.31 of K |
| 2021-08-13 | Added 1.32 of K |
| 2021-08-12 | Added transcription of 1.17 |
| 2021-08-17 | Added transcription of 1.18 |
| 2022-05-02 | some corrections in 1.1.12 |
| 2022-05-23 | minor corrections in 1.27 |
| 2022-05-23 | minor corrections in 1.28 |
| 2022-06-14 | minor corrections in 1.29 |
| 2022-07-01 | minor corrections in 1.31 |
| 2022-07-19 | Added transcription of 1.20 |
| 2023-06-26 | Separated the file into two parts, 1-31 and 32-end, because of processing limits at Saktumiva |
| 2024-06-06 | Added corresponding image file names to the beginning of all folios and other corrections |
| 2024-06-24 | Corrections in 1.8 |
| 2024-07-09 | Added image links |
| 2025-03-31 | Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty. |
| 2025-04-05 | Transcribed a passage at 1.25.17-28 in K that had been missed. |
| 2025-04-15 | Updated facs for the pb tag |
| 2025-09-10 | Corrections in 1.12 |
| 2025-09-16 | Rearranged xml ids and made other corrections in 1.12 |
| 2025-11-02 | Minor corrections in 1.12 |
| 2025-12-02 | splitting 1.13.22 |
| 2026-01-05 | Removed extra splitting of lines in 1.12 that was made in order to collate it against L. The file with splitting is sent to Dominik Wujastyk through email. |
| 2026-03-31 | Added xml:id="SS.1.27.18-19 |
| 2026-04-04 | Completed the addition of verses 1.29.add1 - add10 that were skipped in the original transcription of all three manuscripts, K, N, and H |
| 2026-04-25 | Completed adding and checking page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
Text transcription
| K |
digital_image 1r
𑑊 upadiśyate tra kasmai kiṃ varṇyatām iti 𑑍 tam uvāca bhūyo
smākaṃ
digital_image 1v
digital_image
𑑊 namaḥ kamalahastāya ||
athāto vedotpattim
āadhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ|
atha khalu bhagavantam amaravaram
ṛṣigaṇaparivṛttam āśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsam
dhanvantarim aupadhenavaḥ
vaitaraṇorabhra puṣkalāvata karavīra gopurarakṣita bhoja suśruta prabhṛtaya ūcu
bhagavacchārīramānasāgantu
bhi? vyādhibhir vi?dhavedanābhighātopadrutāṃ sanāthān
anāthavad viceṣṭamānān vikrośata??ś ca
mānavān am
abhisamīkṣya manasi naḥ pīḍābhavat
teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārtham ātmanaś ca
prāṇayātrārtham āyuśvedam icchāma upadiśyamānam atrāyattam
aihikam āmuṣmikañ ca śreyas tad bhagavantam
upasannā sma śiṣyatve
tān uvāca bhagavān svāgatam vaḥ sarva evāmīmāṃsyā a
dhyā
pyāś ca bhavaṃto vatsāḥ |
iha khalv āyurvedo nāma yam upāṅgam
atharvavedasyoktam anutpādyaiva ca prajāḥ ślokaśatasahasram adhyāyasahasrañ ca
kṛtavān svayambhūr alpāyuṣkālpamedhastvañ cālokya narāṇām
bhūyo 'ṣṭadhā praṇītavān tad yathā |
śalyaṃ śālākyaṃ kā?cikitsā bhūtavidyā
kaumārabhṛtyam agadatantraṃ rasāyanatantraṃ
vyājīkaraṇatantram iti | ??
sya pratyekāṅgalakṣaṇasamāsas
tatra śaṃlyan nāma vividha tṛṇa kāṣṭha pāṣāṇa pāṃsu loha loṣṭāsthi bāla nakha pūyāsrāva duṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ
yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānaviniścayārthañ ca ṣaṣṭyābhidh?nair iti |
śālākyatantran nāmordhvajatrugatānāṃ vikārāṇāṃ
śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃ?sthitānāṃ vikārāṇām upaśamakaraṇārthaṃ
kāyacikītsā
nāma sarvaśarīrāvasthitānāñ ca vyādhīnām upaśamakaraṇārthaṃ
jvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātisārādīnāñ ca
|
bhūtavidyā nāma devagandharva??kṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ
śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārthaṃ |
kaumārabhṛtyan nāma
kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ duṣṭastanyagrahasamutthitānāñ ca
vyādhīnām upaśamakaraṇārthaṃ |
agadatantran nāma
sarpakīṭadaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ
vividhaviṣavego?
śamanārthañ ca ||
rasāyanatantran nāma va???????????paśamakaraṇārthañ ca
|
vyājīkaraṇatantran nāma svalpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāṃ
śukrāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthañ
ca |
evam ayam āyurvedo 'ṣṭāṅga upadiśyate 'tra kasmai ki?????
śalyajñānam+m
alaṃkṛ+ upadiśatu bhagavān iti
…
?????????????
??????kaṃ sarveṣām evaikamatīnāṃ matam abhisamīkṣya suśruto bhagavantam prakṣyaty
asyopadiśyamānaṃ vayam apy upadhārayiṣyāmaḥ |
sa uvācaivam astv iti |
iha khalv āyurvedaprayojanaṃ
vyādhyupasṛṣṭasya vyādhiparimokṣaḥ svastharakṣaṇañ
cāyur asmin viṃdanty anena vāyur
vindyata ity āyurvedas
tasyāṅgavaram āgamapratyakṣānunāmānopamānair aviruddham ucyamānam
upadhārayadhvam |
etad dhy aṅgaṃ prathamaṃ pradhānaṃ prāg
abhihitatvād vraṇasaṃrohaṇakaratvād
yajñaśiraḥpradhānasandhānāc ca śrūyate hi
yathā
purā rudreṇa śiraś chinnam aśvibhyāṃ punaḥ sandhitam ity
aṣṭānām api cāyurvedatantrāṇām etad evādhikam
āśu
kriyākaraṇād yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt
sarvatantrasāmānyāc ca |
tad idaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargaya
yaśasyam āyuṣyaṃ vṛttikarañ ca |
tad brahmā provāca tat prajāpatir adhijage
tasmād aśvināv aśvibhyām indraḥ indrād aḥaṃ mayā tv iha pradeyam
arthibhyaḥ prajāhitahetoḥ |bhavanti
cātra|
bhavati cātra || ahaṃ hi
dhanvantarir ādidevo jarārujāmṛtyuharo marāṇāṃ |
?lyam mahac chāstravaraṃ gṛhītvā prāpto smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭuṃ ||
?lyam mahac chāstravaraṃ gṛhītvā prāpto smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭuṃ ||
tatrāsmin śāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ
puruṣa ity ucyate | tasmin
kriyā so 'dhiṣṭhānaṃ kasmāt lokadvaividhyāl loko hi dvividhan
sthāvaro jaṅgamaś ca dvividhātmaka evāgneyaḥ
saumyaś ca tadbhūyastvāt pañcātmako vā | tatra caturvidho
bhūtagrāmaḥ saṃsvedajādrijajarāyujāṇḍajasaṃjñās tasmis
puruṣaḥ pradhānas tasyopakaraṇam anyat tasmāt puruṣo
'dhiṣṭhāna
tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya ity ucyante
te caturvidhā āgantavaḥ śārīrā mānasā
svābhāvikāś ceti |
teṣv āgantavo 'bhighātanimittā
śārīrās tv annamūlā
vātapittakaphaśoṇitavaiṣamyanimittāḥ
mānasās tu
krodhāśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalobhādaya
icchādveṣanimittāḥ
svābhāvikās tu
kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛtayaḥ
ta ete manaḥśarīrādhi?? bhavanti |
teṣāṃ
lekhanabṛmhaṇasaṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ
samyak prayuktā nigrahahetavo bhavanti
prāṇināṃ punar mūlam āhāro balavarṇaujasāñ ca
sa ṣaṭsu raseṣv āyattarasāḥ punar dravyāśrayinaḥ dravyāṇi
punar oṣadhyaḥ | tā dvividhā | sthāvarā jaṅgamāś ca |
tāsāṃ sthāvarāś caturvidhā
digital_image 2v vanaspatayo vṛkṣā oṣadhyo
vīrudha iti | tāsv apuṣpā phalavantyo vanaspatayaḥ |
puṣpaphalo ye tā vṛkṣāḥ | phalapākaniṣṭhās tv oṣadhyaḥ | pratānava? vīrudha iti ||
jaṅgamāḥ khalv api catuvidhā |
jarāyujā?jasa?svedajodbhidāḥ | iti | teṣām
paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ | ?????sṛpa
sarpā
s tv aṇḍajāḥ | kṛmi kuntha pipīlikā prabhṛtayaḥ saṃsvedajāḥ |
indragopakamaṇḍūkaprabhṛtayaś codbhidāḥ |
tatra sthāvarebhyas
tvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasvarasāḥ
prayojanavantaḥ | jaṅgamebhyaś carmaromanakharudhirādayaḥ ||
pārthivas
tu suvarṇṇarajatādayaḥ ||
kālakṛtās tu
pravātanivātātapacchāyātamojyotsnāśītoṣṇavarṣāsu samplavāḥ |
kālaviśeṣās tu
nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥ
|
svabhāvata eva doṣāṇāṃ
sañcayaprakopopaśamapratīkārahetavo bhavanti |
prayojanavantaś ca ||
bhavanti cātra|| śārīrāṇāṃ
vikārāṇām eṣa vargaś catuvidhaḥ |
prakope praśame caiva hetur uktaś cikitsakaiḥ ||
prakope praśame caiva hetur uktaś cikitsakaiḥ ||
āgantavas tu ye rogās te dvidhā nipatanti ha|
manasy anye śarīre ca teṣān tu dvividhā kriyā ||
manasy anye śarīre ca teṣān tu dvividhā kriyā ||
śarīrapatitānāṃ tu śārīravad upakramaḥ |
mānasānān tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||
mānasānān tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||
evam etat puruṣo vyādhir auṣadhaṃ kriyā kāla iti samāsena catuṣṭayaṃ vyākhyātam bhavati | tatra
puruṣagrahaṇāt tatsaṃbhavadravyasamūho bhūtādir uktaḥ |
tadaṅgapratyaṅgavikalpāś ca |
tvaṅmāṃsāsirāsnāyvasthisandhiprabhṛtayaḥ vyādhigrahaṇād
vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥ sarva eva
vyādhayo vyākhyātā bhavanti | oṣadhagrahaṇād dravyarasaguṇavīryavipākānām ādeśaḥ | kriyāgrahaṇāt snehādīni
cchedyādīni ca karmāṇy upadiṣṭāni bhavanti | kālagrahaṇāt
sarva eva kriyākālādeśaḥ ||
bhavati cātra
bījañ cikitsitasyaitat samāsena prakīrtitam |
saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati ||
bījañ cikitsitasyaitat samāsena prakīrtitam |
saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati ||
tac ca viṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu ceti || tatra ślokasthānanidānaśārī ???????????ibhajya uttare
vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra |
svayambhuvā proktam idaṃ sanātanam
paṭhet tu yaḥ kāśipatiprakāśitam |
sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair
asukṣaye śakrasalokatām iyād
svayambhuvā proktam idaṃ sanātanam
paṭhet tu yaḥ kāśipatiprakāśitam |
sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair
asukṣaye śakrasalokatām iyād
iti ||❈
digital_image 2v7c
athātaḥ śiṣyopanayanīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||vrāhmaṇakṣatriyavaisyānām
anyatamam anvayaḥ | vayaḥ?????ra vinaya śakti vala medhā dhṛti smṛti pratipattiyuktaṃ tanu jihvauṣṭha dantāgram ṛjuvaktrākṣināsaṃ
prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahañ ca śiṣyam upanayet |
sa hi guṇavān tasmai deyam ato viparītaguṇaṃ nopanayet |
śūdram api guṇavantam anupanītam adhyāpayed ity
eke | upanayanīyan tu brāhmaṇaṃ praśasteṣu
tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu praśastāyān diśi śucau deśe
gocarmamātraṃ sthaṇḍilam upalipya darbhasaṃstaraṇam ahitaṃ kṛtvā puṣpair gandhair dhūpair bhakṣyaiś ca pūjayitvā
palāśodumvarabilvānāṃ samidbhir ghṛtam athaktāni
dārvihaumikenāgnim upasamādhāyājyañ juhuyāt pratidevatam
ṛṣibhyaḥ śiṣyaṃ svāhākāraṃ kārayet
brāhmaṇas trayāṇāṃ rājanyo dvayasya vaiśyo
vaiśyasyaiva
tato 'gniṃ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyam
brūyāt |
kāmakrodhalobhamohamānāhaṅkarerṣyāmātsaryaparuṣapaiśunyānṛtālasyātyayaśasyāni hitvā kāṣāyavāsasā nīcanakharomṇā
trirātraṃ śucinā satyabrahmacaryābhivādanapareṇa
bhavitavyaṃ mamānumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyāyanapareṇa
bhūtvā matpriyahiteṣu varttitavyam ato 'nyathā
varttamānasyādharmo bhavaty aphalā vidyā na ca prākāśyam prāpnuyāt
|
aham vā tvayi samyag varttamāne yady
ananyathādarśī syāt tadaiva na
saubhāgyavidyāphalabhāk ca bhaveyaṃ |
yasmād rogavatā dharmmārthakāmamokṣāḥ
prāpyante |
tasmād
dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāṣaṇḍasthitānām ātmabāndhavānām iva ātmabheṣajaiḥ | pratikarttavyam evaṃ sādhu bhavati
| vyādhasākunikapatitayāpakarttṝṇāñ ca na pratikarttavyam
evaṃ vidyā prakāśate | mitra dharma kāma yaśansi
cāvāpnoti ||
bhavanti cātra || kṛṣṇāṣṭamī
ttannidhane 'hanī dve
śuklādaye 'py evam ahar dvisandhyaṃ |
akālavidyutstanayitnughoṣe
svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu ||
śuklādaye 'py evam ahar dvisandhyaṃ |
akālavidyutstanayitnughoṣe
svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu ||
śmaśānayānādhyatanāhaveṣu
tathotsavotpātikadarśaneṣu |
nādhyeyam anyeṣu viprā …
yate nāśucinā ca nityam
tathotsavotpātikadarśaneṣu |
nādhyeyam anyeṣu viprā …
yate nāśucinā ca nityam
iti || ❈ ||
digital_image 3r
athāto dhyayanasampradānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
prāg abhihitaṃ saviṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu
sthāneṣu ceti || tatra ślokasthāne
adhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat | ṣoḍaśa
nidānāni | daśa śārīrāṇi | catvāriśac cikitsitāni | aṣṭau kalpāḥ || bhavaṃti cātra ||
vedotpattiḥ śiṣyanayas tathādhyayanadānikaḥ
|
prabhāṣaṇāgraharaṇaḥ | ṛtucaryātha yāntrikaḥ |
prabhāṣaṇāgraharaṇaḥ | ṛtucaryātha yāntrikaḥ |
śastrāvacāraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanaṃ |
agnikarmajalaukākhyāv adhyāyau raktavarṇṇanaṃ |
agnikarmajalaukākhyāv adhyāyau raktavarṇṇanaṃ |
doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca |
karṇṇavyatha āmapakvam ālepo vraṇitāsanaṃ |
karṇṇavyatha āmapakvam ālepo vraṇitāsanaṃ |
hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaś ca yaḥ
smṛtaḥ |
kṛtyākṛtyavidhir vyādhisamuddeśīya eva ca |
kṛtyākṛtyavidhir vyādhisamuddeśīya eva ca |
viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikas tathā |
śalyoddhṛtir vraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanaṃ |
śalyoddhṛtir vraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanaṃ |
paṃcendriyan tathā chāyā svabhāvād vaikṛtopi ca |
vāraṇo yuktasenīya āturakramamiśrakau |
vāraṇo yuktasenīya āturakramamiśrakau |
bhūmibhāgo dravyagaṇāḥ saṃśuddhau śamane ca
yaḥ |
dravyādīnāñ ca vijñānaṃ viśeṣe dravyage paraḥ |
dravyādīnāñ ca vijñānaṃ viśeṣe dravyage paraḥ |
rasajñānaṃ vamanārtham adhyāyo recanasya ca |
dravadravyavidhis tadvad annapānavidhiḥ śubhaḥ |
dravadravyavidhis tadvad annapānavidhiḥ śubhaḥ |
sūcanāt sūtraṇāc caiva sādhanāc
cārthasantateḥ |
ṣaṭcatvārimśad adhyāyaṃ sūtrasthānam pracakṣate ||
ṣaṭcatvārimśad adhyāyaṃ sūtrasthānam pracakṣate ||
vātavyādhikam arśāmśi sāśmariś ca bhagandaraḥ
kuṣṭhamehodarā mūḍha vidradhyaḥ parisarpaṇaṃ |
kuṣṭhamehodarā mūḍha vidradhyaḥ parisarpaṇaṃ |
granthivṛddhikṣudraśūkabhagnāś ca mukharaugikaṃ
|
hetulakṣaṇanirdeśān nidānānīti ṣoḍaśa ||
hetulakṣaṇanirdeśān nidānānīti ṣoḍaśa ||
bhūtacintā rajaḥśuddhir garbhāvakrāntir eva ca |
garbhasya ca vyākaraṇaṃ śarīrasya ca yat smṛtaṃ |
garbhasya ca vyākaraṇaṃ śarīrasya ca yat smṛtaṃ |
pratyekam armanirdeśaḥ sirāvarṇṇanam eva ca |
sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā |
sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā |
nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇāṃ |
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yoginām api ||
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yoginām api ||
dvivraṇīyo vraṇe sadyo bhagnānāṃ vātarogikaṃ |
mahāvātikam arśānsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |
mahāvātikam arśānsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |
kuṣṭhānāṃ mahatāñ cāpi maihikam paiḍikan tathā |
madhumehicikitsā ca tathā codariṇām api |
madhumehicikitsā ca tathā codariṇām api |
mūḍhagarbhacikitsā ca
vidrathīnām visarpiṇāṃ |
granthīnām vṛddhyudaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikaṃ |
granthīnām vṛddhyudaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikaṃ |
śūkadoṣacikitsā ca tathā ca
mukharogiṇāṃ |
śophasyānāgatānāñ ca niṣedho miśrakan tathā |
śophasyānāgatānāñ ca niṣedho miśrakan tathā |
vyājīkarañ ca yatkṣīṇe sarvābādhaśamo pi ca |
medhāyuṣkaraṇañ cāpi svabhāvāc ca nivāraṇaṃ |
medhāyuṣkaraṇañ cāpi svabhāvāc ca nivāraṇaṃ |
nivṛttasantāpakaraṃ kīrtitañ ca rasāyanaṃ |
snehopayogikaḥ svedāḥ vamane savirecane |
snehopayogikaḥ svedāḥ vamane savirecane |
tayor vyāpac ci
digital_image 5r
????????????????????nām
arthavaśāt teṣān tad vidyebhya eva vyākhyāna??????????stre sarvaśāstrāṇām avarodhaḥ
karttum̐ śakya iti || 6 ||
śāstram ekam adhīyāno na vidyāc chāstraniścayaṃ |
tasmād vahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāc cikitsakaḥ |
tasmād vahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāc cikitsakaḥ |
śāstraṃ gurumukhodgīrṇṇam ādāyopāsya cāsakṛt |
yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vaidyo 'nye tu taskarāḥ ||
yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vaidyo 'nye tu taskarāḥ ||
opadhenavam aurabhraṃ sauśrutam pauṣkalāvataṃ |
śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirddiśed iti || ❈ || 4 ||
śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirddiśed iti || ❈ || 4 ||
digital_image 5r
athāto 'gropaharaṇīyam
adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
trividhaṃ karmma pūrvakarma
pradhānakamma paścātkarmeti | tad vyādhim pratyupadekṣyāmaḥ |
asya tu śāstrasya śastrakarmaprādhānyātpūrvaṃ śastrasambhārān evopadekṣyāmaḥ |
tac ca śastrakarmāṣṭavidham bhavati | tad yathā |
chedyaṃ bhedyaṃ lekhyaṃ vedhyam eṣyam āhāryaṃ visrāvyaṃ
sīvyam it
yato 'nyat karma cikīrṣuṇā pūrvam
evopakalpayitavyāni bhavanti | tad yathā
yantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatrasūtraghṛtamadhupayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkaśītodakavya_janakaṭāhādīni
parikarmiṇaś ca snigdhā sthirā balavantaḥ |
tataḥ praśasteṣu
tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu dadhyakṣatānnapānaratnair
viprāṃś cārcayitvā kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ bhuktavantam
āturaṃ prāṅmukham upaveśya yantrayitvā
marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan nanu lomaṃ śastran
nidadhyād āpūyadarśanāt sakṛd evopaharec chastram āśu
ca | mahatsv api ca pākeṣu dvyaṅgulatryaṅgulāntaram vā
śastrapadam uktaṃ ||
tatrāyato viśālaḥ samaḥ suvibhakta iti vraṇāḥ
||
ekena vā vraṇena na viśuddhyati tato 'parāṃ
buddhyāpekṣāntaraṃ vraṇāṅ kuryāt ||
bhavanti cātra ślokāḥ|
āyataś ca viśālaś ca suvibhakto nirāśrayaḥ |
prāptakālakṛtaś caiva vraṇāḥ karmaṇi śasyate ||
āyataś ca viśālaś ca suvibhakto nirāśrayaḥ |
prāptakālakṛtaś caiva vraṇāḥ karmaṇi śasyate ||
śauryam āśukriyā tīkṣṇaṃ śastram asvedavepathuḥ
|
asammohaś ca vaidyasya śastrakarmaṇi pūjyate ||
asammohaś ca vaidyasya śastrakarmaṇi pūjyate ||
yato yato gatiṃ vidyād utsaṅgo yatra yatra ca |
tatra tatra varṇaṃ kuryād yathā doṣo na tiṣṭhati ||
tatra tatra varṇaṃ kuryād yathā doṣo na tiṣṭhati ||
tatra
bhrūgaṇḍalalāṭākṣipuṭakakṣāvaṃkṣṇeṣu
tiryakcheda uktaḥ |
anyathā tu sirāsnāyukṣaṇanād atimātraṃ | vedanācirāc ca vraṇasaṃroho māṃsakandīprādurbhāvaś ca
bhavati |
mūḍhagarbhodarāśmarībhagandaramukharāgeṣv
abhuktavatāṃ kurvītaḥ
tataḥ śastram avacārya śītābhir adbhipariṣicyar ātur amāśvāsya ca samantāt paripīḍyāṃgulyā vraṇam
abhimṛjya prakṣālya kaṣāyeṇa plotenodakam ādāya
tilakalkamadhu
digital_imagegāḍhāṃ varttim praṇidhāya
patreṇācchādya kavalikān datvā bandhanopapādayet | vedanaārakṣoghnair dhūpayitvā
guggulva garu sarjjarasa vacā gaurasarpa lavaṇa nimba patrājya śeṣeṇa cāsya
prāṇāṃ samālabheta |
udakumbhāc cāpo gṛhītvā prokṣayan
rakṣākarmma kuryāt ||
kṛtyānām parirakṣārtha tathā rakṣobhayasya
ca
rakṣākarmma kariṣyāmi brahmā tad anumanyatāṃ |
rakṣākarmma kariṣyāmi brahmā tad anumanyatāṃ |
nāgā piśācā gandharvā yakṣarakṣaṃsy atha grahāḥ
|
abhidravanti ye ye tvā brahmādyāḥ ghnantu tāṃ sadā |
abhidravanti ye ye tvā brahmādyāḥ ghnantu tāṃ sadā |
pṛthivyām antarikṣe ca ye caranti niśācarāḥ |
dikṣu vāstuni ye cānye pāntu tvā te namaskṛtāḥ |
dikṣu vāstuni ye cānye pāntu tvā te namaskṛtāḥ |
pāntu tvām ṛṣayo brahmavidyā rājarṣayas tathā |
parvatāś caiva nadyaś ca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ |
parvatāś caiva nadyaś ca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ |
agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇaṃ vāyus tathaiva ca
|
somo vyānam apānan te parjanyaḥ parirakṣatu |
somo vyānam apānan te parjanyaḥ parirakṣatu |
udānam vidyutaḥ pāntu samānaṃ
stanayitnavaḥ |
balam indro balapatir matim vācaspatis tathā |
balam indro balapatir matim vācaspatis tathā |
kāmān te pāntu gandharvās satvam
indro 'bhirakṣatu |
prajñān te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalaṃ |
prajñān te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalaṃ |
cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotraṃ candramā
pātu te manaḥ |
nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyām pātu niśā tava |
nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyām pātu niśā tava |
retas tv āpyāyayaṃ tv āpo romāṇy auṣadhayas tathā |
ākāśaṅ khāni te pātu dehan tava vasundharā |
ākāśaṅ khāni te pātu dehan tava vasundharā |
vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇus tava
parākramaṃ |
pauruṣam puruṣaśreṣṭho brahmātmānaṃ bhruvau dhruvaḥ |
pauruṣam puruṣaśreṣṭho brahmātmānaṃ bhruvau dhruvaḥ |
etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi
devatāḥ |
etās tāḥ satataṃ pāntu diśantu ca nirāmayaṃ |
etās tāḥ satataṃ pāntu diśantu ca nirāmayaṃ |
etair vedātmakair mantraiḥ |
kṛtyavyādhivināśanaiḥ |
mayaivaṃ kṛtarakṣas tvan dīrgham āyur avāpnuhi ||
mayaivaṃ kṛtarakṣas tvan dīrgham āyur avāpnuhi ||
tataḥ kṛtarakṣakarmam āturam agāram
praveśyācārikam upadiśet
tatas tṛtīye 'hani vimucyaivam eva badhnīyān na
cainaṃ tvaramāṇo paredyur mokṣayet
dvitīyadivasamokṣaṇād vigrathito vraṇaḥ cirād
upasaṃrohaty ugrarukta bhavati ||
ata urdhvaṃ doṣakālabalādīn avekṣya
kaṣāyālepanabandhāhārād vidadhyān
na cainaṃ tvaram āraṇaḥ sāntardoṣaṃ
rohayet | sa hy alpenāpy
apacāreṇābhyantaram utsaṅgaṅ kṛtvā bhūyo vikaroti |
tasmāt suśuddhaṃ bahirabhyantarataś ca
vraṇaṃ saṃrohayet |
rūḍhe py ajīrṇṇavyāyām avyavāyādīn vivarjjayet ||
rūḍhe py ajīrṇṇavyāyām avyavāyādīn vivarjjayet ||
bhavati cātra ||
hemante ca vasante ca śiśire cāpi mokṣayet |
tryahā dvyahāc charadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimāṃ |
hemante ca vasante ca śiśire cāpi mokṣayet |
tryahā dvyahāc charadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimāṃ |
atipātiṣu rogeṣu nekṣetainaṃ vidhiṃ bhiṣak |
pradīptād gāravac chīghraṃ tatra kuryāt pratikriyāṃ |
pradīptād gāravac chīghraṃ tatra kuryāt pratikriyāṃ |
yā vedanāśastranipātajātā tīvrā śarīre pratadigital_image 6rnoti jantoḥ |
ghṛtena sā śāntim upaiti neti ||
ghṛtena sā śāntim upaiti neti ||
hya ||
digital_image 6r
athāto ṛtucaryaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
kālo hi bhagavāṃ svayaṃbhur anādimadhyanidhano
tra rasavyāpatsampattayo jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇām
āyatte ssa sūkṣmām api kalān na līyata iti kālaḥ | saṅkalayati kalayati vā bhūtānīti kālaḥ |
tasya samvatsarātmano bhagavān ādityo
gativiśeṣeṇa
nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayana samvatsara yuga pravibhāgaṃ
karoti |
tatra laghvakṣinipātamātro nimeṣaḥ |
pañcadaśanimeṣā kāṣṭhā triṅśatkāṣṭhā kalā | viṅśatikalo
muhūrttaḥ kalāyāḥ daśabhāgaś ca | triṃśanmuhūrttam
ahorātraṃ | pañcadaśāhorātraḥ pakṣaḥ | sa dvividhaḥ kṛṣṇaḥ śuklaś
ca tau māsaḥ |
tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ samvatsaraḥ |
dvimāsikam ṛtuṅ kṛtvā ṣaḍṛtavo bhavanti || te
ca śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ | teṣān
tapastapasyau śiśiraḥ | madhumādhavau vasantaḥ | śuciśukrau
grīṣmaḥ nabhonabhasyau varṣā | iṣorjau śarat |
sahassahasyau hemanta iti |
ta ete śītoṣṇavarṣavātalakṣaṇāḥ |
candrādityayoḥ kālavibhāgakaratvād ayane dve bhavataḥ | dakṣiṇam
uttarañ ca | tayor dakṣiṇam varṣāśaraddhemantāḥ teṣu bhagavān
āpyāyate somaḥ | āmlbalavaṇamadhurāś ca rasā
balavanto bhavanti | uttarottarañ ca sarvaprāṇināṃ
balam abhivarddhate | uttaraṃ śiśiravasantagrīṣmāḥ | teṣu bhagavān
āpyāyate 'rkaḥ | kaṭutiktakaṣāyāś ca rasā balavattarā bhavanti |
uttarottaraāñ ca prāṇinām balam parihīyate ||
bhabhavati cātra ||
somaḥ kledayate bhūmiṃ sūryaḥ śoṣayate punaḥ |
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||
somaḥ kledayate bhūmiṃ sūryaḥ śoṣayate punaḥ |
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||
atha
khalv ayane yugapat samvatsasaro bhavati
| te dve ayane varṣaḥ samvatsaraḥ parivatsaraḥ
iḍāvatsaraḥ vatsara ity evaṃ paṃca
pañca
varṣāni || te pañca yugam iti saṃjñā labhante sa eṣa
nimeṣādir yugaparyantaḥ kālaś cakravat parivarttamānaḥ
kālacakra ity ucyate |
evaṃ dakṣiṇāyane rātrir vyākhyātā ||
iha tu
varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti |
doṣopacayaprakopapraśamanimittaṃ | te tu
bhadrapadādyair dvimāsikenaivaṃ
vyākhyātāḥ | tad yathā | bhadrapadāśvayujau varṣāḥ
kārttikamārgaśīrṣau śarat | pauṣamāghau hemantaḥ | phālgunacaitrau
vasantaḥ | vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ | digital_image āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍ iti ||
tatra varṣāsv auṣadhyas taruṇyo lpavīryā
āhāratvam upagatā vidahyante | āpaś
cāpraśāntāḥ kṣitimalaprāyās tās tūpayujyamānā
nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ
śīta vāta varṣa viṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante | savidāhāt pittasañcayam
āpādayanti | sa sañcayaḥ śaradi praviralameghe viyaty
upaśuṣyati paṅke rka kiraṇa pravilāyitaḥ
paittikāṃ vyādhīṃ janayati | tā evauṣadhyaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavanti | āpaś ca
praśāntāḥ snigdhā atyarthaṃ
gurvyas tā upayujyamānāḥ mandakiraṇatvād
bhānos satuṣāraupa ṣṭambhita dehānāṃ dehinām
avidagdhāḥ snehād gauravād upalepitvāc ca śleṣmaṇas
sañcayam āpādayanti | sa saṃcayo vasante rka kiraṇa
pravilāyitaḥ śleṣmikāṃ vyādhīṃ janayati | tā evauṣadhyo
grīṣme niḥsārā rūkṣā atimātralaghvyo
bhavanty āpaś ca tā upayujyamānāḥ tatra
śaraddhemantayor madhye samam ahorātraṃ yugapac
cādhimāsakau bhavataḥ viṃśatikāṣṭhāś caikanimeṣārdhaś
ca dinaparivṛddhir uttarāyaṇe |
sūryapratāpopaśoṣitadehānān dehināṃ raukṣyāl
lāghavāc ca vāyoḥ sañcayam
āpādayanti | sa sañcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃñ jalopaklinnāyāṃ
bhūmau cātiklinnadehānāṃ dehināṃ
śītavātavarṣerito vātikāṃ vyādhīṃñ janayati | evam eṣāṃ doṣāṇāṃ
sañcayaprakopahetur uktaḥ |
tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu sañcitānān doṣāṇāṃ
śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ
nirharaṇaṃ |
tatra paittikānāṃ vyādhīnāṃ hemante
vyupaśamaḥ ślaiṣmikāṇān nidāghe vātikānāṃ śaradi | svabhāvatas tv
ete sañcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ ||
tatra divasapūrvāhṇe vasantaliṅgaṃ | madhyāhne
grīṣmasya | aparāhṇe prāvṛḍliṅgaṃ | pradoṣe vārṣikaṃ |
śāradam ardharātre | pratyuṣasi haimanam
upalakṣayet | evam ahorātram api varṣam iva
śītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamair jānīyāt
tatrāvyāpanneṣv ṛtuṣv avyāpannā oṣadhayo bhavanty āpaś ca | tās
tūpayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti |
tāsām punar vyāpado dṛṣṭakāritāni śītoṣṇavātavarṣāṇi | khalu viparītāny auṣadhīr
vyāpādayanty āpaś ca |
tāsām upayogād vividhadigital_image 7rrogaprādurbhāvo marako vā bhavati |
???????????????śāparakṣaḥkrodhād adharmair udhvaṃsyante janapadāḥ |
viṣauṣadhipuṣpagandhena vā vāyunopanītena |
kāsaśvāsapratiśyāyaśirorogajvarair upatapyante prajāḥ
grahanakṣatracaritair vā | śayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvair vā
jāto 'tra | parityāga śānti prāyaścitta bali maṅgala japa homopahārejyāñjali namaskāra tapo niyama dayā dāna dīkṣābhyupagama devatā brāhmaṇa guru parair bhavitavyam
evaṃ sādhu bhavati ||
bhavati
cātra
svaguṇair api yukteṣu viparīteṣu vā punaḥ |
viṣameṣv api vā doṣā kupyanty ṛtuṣu dehinām iti
viṣameṣv api vā doṣā kupyanty ṛtuṣu dehinām iti
|||| bhra
||
digital_image 7r
athāto yantravidhim adhyāyaṃ vyākhyā ||
tvahyaṃ
sasandhiśrotaḥ snāyvasthikoṣṭhagataśalyād dharaṇārtham upadiśyate
|
yantraśatam ekottaram atra hastayantram eva
pradhānatamaṃ yantrāṇām avagaccha tadadhīnatvād
yantrakarmaṇāṃ |
tatra manaḥ śarīrābādhakarāṇi śalyāni teṣāmāharaṇopāyo yantrāṇi
tāni ṣaṭprakārāṇi bhavanti | tadyathā |
svastikayantrāṇi | sandamśayantrāṇi | tāḍayantrāṇi |
nāḍīyantrāṇi | śalākāyantrāṇi | upayantrāṇi ceti ||
tatra caturvimśati svastikayantrāṇi | dve
sandamśayantre | dve eva tāḍayayantre ||
viṃśatirnāḍyaḥ aṣṭāviṃśati śalākāḥ |
pañcaviṃśati rupayantrāṇīti |
tāni prāyaśo lohāni bhavanti | tat pratirūpakāṇi
vā tad alābhe
tatra nānāprakārāṇāṃ vyāḍānām mṛgapakṣiṇām
mukhair mukhāni yantrāṇāṃ prāyaśaḥ sadṛśāni bhavanti | tasmāt
sārūpyād āgamād upadeśād anyatra darśanāt | yuktitaś ca
kārayet
samāhitāni yantrāṇi | kharaślakṣṇamukhāni ca |
sudṛḍhāni surūpāṇi | sugraāhāṇi ca kārayet ||
sudṛḍhāni surūpāṇi | sugra
svastikayantrāṇyaṣṭādaśāṅgulāni |
siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjāraśṛgālamṛgervārukākakaṅkakuraracāsabhāsa
śaśaghātyulūkacīrillaśyenagṛddhrotkrosabhṛṅgarājāñjalikakarṇṇāvabhañjananandīmukhamukhāni
| masūrākṛtibhiḥ kīlair avabaddhāni |
mūleṅkuśavadāvṛttavāraṅgāni | asthividaṣṭaśalyoddharaṇārtham
upadiśyante |
sanigrahānugrahau sandaṃśau ṣoḍaśāṅgulau |
tvaṅmānsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārtham upadiśyete |
tāḍayantre dve |dvādaśāṅgule
matsyanālakavadekanāladvike
karṇṇanāsāsrotogataśalyoddharaṇārtham
|
digital_imagenāḍīyantrāṇy anekaprakārāṇy
anekaprayojanāny anekatomukhāny ubhayatomukhāni | srotogatagalaśalyoddharaṇārthaṃ kriyāsaukaryārtham ācūṣaṇārthaṃ
rogadarśanārthañ ca | tāni srotodvārapariṇāhāni yathāyogadīrghāṇi bhavanti | tatra bhagandarārśor
budavraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇy alābūśṛṅgayantrāṇi copariṣṭād
vakṣyāmaḥ |
śalākāyantrāṇy api nānāprakārāṇi
nānāprayojanāni yathāyogapariṇāhapradīrghāṇi bhavanti | teṣāṅ
gaṇḍūpadaśarapuṅkha | sarppahanu | baḍiśamukhe dve dve
| eṣaṇavyūhanacālanāharaṇārtham upadiśyante | masūradalamātramukhe
dve kiñcid
ānatāgre srotogataśalyoddharaṇārtham ṣaṭkārppāsakṛtoṣṇīṣṇāṇi |
pramārjanakriyāsu | kṣārauṣadhapraṇidhānārthantrīṇi
darvyākṛtīni khallamukhāni | jāmbvaṃkuśavadanāny agnikarmāṇi trīṇi
triṇi | nāsārbudaharaṇārthamekaṃ kolāsthidalamātraṃ
khallatīkṣṇoṣṭhaṃ | añjanārthamekaṃ kalāyaparimaṇḍalamubhayato mukulāgraṃ | mūtramārgaviśuddhyarthamekaṃ
mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalamiti ||
upayantrāṇy api
rajjuveṇikācarmāntarvalkalalatāvastrāṣṭhīlāṣmantakamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantanakhamukhabālāśmaśākhā
ṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāmaskārttagatāni kṣārāgnibheṣajāni ceti
||
etāni dehe sarvasmiṃ dehasyāvayave
tathā
sandhau koṣṭhe dhamanyā ca yathāyogaṃ prayojayet ||
sandhau koṣṭhe dhamanyā ca yathāyogaṃ prayojayet ||
yantrakarmāṇi tu
duṣṭavraṇabandhanavyañjanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvaṇamārgaśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanavirecabhañjanonmathanacūṣaṇaiṣaṇadāraṇaṛjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāni caturviṃśati bhavanti ||
svabudhyā vibhajed yantrayantrakarmāṇi buddhimān |
asaṅkhyeyavikalpatvāc chalyānām iti niścayaḥ ||
asaṅkhyeyavikalpatvāc chalyānām iti niścayaḥ ||
tatrātisthūlam asāram atidīrgham atihrasvam
agrāhivakraṃ śithilam atyunnataṃ mṛdukīlaṃ mṛdupāśaṃ
mṛdumukham iti dvādaśayantradoṣāḥ ||
etair doṣer vimuktaṃ tu yantram aṣṭādaśāṃgulaṃ |
praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi karmasu yojayet ||
praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi karmasu yojayet ||
dṛśyaṃ
siṃhamukhādyais tu gūḍhaṃ kaṅkamukhādibhiḥ |
śalyaṃ svastikayantrais tu nirharet tad bhiṣak chanaiḥ ||
śalyaṃ svastikayantrais tu nirharet tad bhiṣak chanaiḥ ||
vivarttate sādhvavagāhate ca gṛhṇāti
gṛhyoddharate ca yasmāt |
tasmāt smṛtaṅ kāṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣv avikāri yac ceti ||
tasmāt smṛtaṅ kāṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣv avikāri yac ceti ||
❈ || 7 ||
digital_image 7v7c
athātaḥdigital_imageśastrāvacāraṇīyam
adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
ekaviṃśati śastrāṇi bhavanti tad yathā |
maṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgra| karapatra vṛddhipatra nakhaśastra mudrikotpalapatrakādhyardhadhāra| sūcī kuśapatrāṭāmukha śarārīmukhāntarmukha| trikurcaka| kuṭhārikā vrīhimukhārā vetrasapatra| baḍiśa dantaśaṅkveṣaṇya
iti ||
tatra maṇḍalāgram
ardhamaṇḍalāgrakarapatrāṇi cchedane lekhane copadiśyante |
vṛddhipatra nakhaśastra mudrikotpalapatrakādhyardhadhārāṇi bhedane cchedane copayujyante |
sūcī kuṭhārikā vrīhimukhārā vetasapatrāṇi vedhane | eṣaṇy eṣaṇe | anulomāḥ
karīrāḥ śastravṛttāś ca | sūcī baḍiśadanta śaṅkuś
cāharaṇe | kuśapatrāṭāmukhaśarārimukhāntarmukhatrikurcakāni visrāvaṇe | sūcī sīvyana
ity aṣṭavidhaḥ śastrāṇāṃ karmaṇy upayogo vyākhyātaḥ |
teṣāṃ yathāyogaṃ grahaṇaṃ | karmasv eṣa
śastragrahaṇasamāsaḥ | vṛddhipatran tu vṛntaphalasādhāraṇe bhāge gṛhṇīyāt | bhedanāny evaṃ sarvāṇi | vṛddhipatravad
ardhamaṇḍalāgraṃ kiṃcid uttānapāṇinā lekhane bahuśo
vacārya vṛntāgreṇa visrāvaṇāni | viśeṣeṇa tu bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ rājñāṃ
rājamātrāṇāṃ vā trikurcakena visrāvayet |
talapracchādita vṛntāgram aṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ
vrīhimukhaṃ |kuṭhārikāṃ vāmahastagṛhītapucchāṃ
dakṣiṇahastāṃguṣṭhāvaṣṭabdhayā madhyamayāṃgulyā nihanyāt tatra
karapatrārāvetasapatrabaḍiśadanta śakveṣaṇīr mūle pradeśinīprayuktaṃ
mudrikāsadṛśaṃ nakhākāraśastramukhañ
caturvedhanaṃ sūkṣma ḍorāvabaddhaṃ mudrikāśastraṃ teṣān
nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ |
tatra nakhavardhanaiṣaṇyāv
aṣṭāṃgulyau sūcyo vakṣyante | śeṣāṇi tu ṣaḍaṃgulāni tāni sugrahāṇi
sudhārāṇi surūpāṇi sulohāniṇi
sudhautāni samāṃcitamukhāniṇi ceti śastrasampat |
tatra dhārā bhedanānāṃ māsūrī | lekhanānām ardhamāsūrī | vedhyānāṃ visrāvaṇānāñ ca kaiśikī |
cchedanānām ardhakaiśikī |
baḍiśadantaśaṃku cānatāgre |
tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhī yavapatrā eṣaṇī
gaṇḍūpadākāramukhī ceti |
tatra vakraṃ |
kuṇṭhaṃ khaṇḍaṃ
kharadhārātisthūlam atyalpam atidīrgham atihrasvam ity aṣṭau
śastradoṣāḥ | ato viparītaguṇam ādadyād anyatra
karapatrāt | tad dhi kharadhāram asthicchedanārtham |
teṣān nisānī ślakṣṇaśilikā dhārāsampādanārthaṃ śālmalīphalakaṃ ceti ||
bhavati cātra ||
yadā suniśitaṃ śastraṃ romavāhi susaṃsthitam |
digital_image 8vsugṛhītam pramāṇena tadā śastran nipātayet ||
yadā suniśitaṃ śastraṃ romavāhi susaṃsthitam |
digital_image 8vsugṛhītam pramāṇena tadā śastran nipātayet ||
anuśastrāṇi tvakkṣāra sphaṭika kāca kuravinda jalaukāgni nakhapatrāṇi
śiśūnāṃ śastrabhīrūṇām anuśastrāṇi yojayet |
tvakkṣārādicaturvargaṃ bhedye cchedye ca buddhimāṃ |
tvakkṣārādicaturvargaṃ bhedye cchedye ca buddhimāṃ |
āhārye cchedye bhedye ca nakhaṃ śakyeṣu yojayet |
vidhiḥ pravakṣyate paścād agnikṣārajalaukasāṃ |
vidhiḥ pravakṣyate paścād agnikṣārajalaukasāṃ |
ye syur mukhagatā rogā netravarmagatāś ca ye |
gojī śephālikā śākapatrair visrāvayet tu tān ||
gojī śephālikā śākapatrair visrāvayet tu tān ||
śastrāṇy etāni matimāṃ śuddhaśaikyāyasāni tu |
kārayet karaṇaprāptaḥ karmāraṃ karmakovida
iti
kārayet karaṇaprāptaḥ karmāra
|| ❈ || 8
||
digital_image 8v
athāto yogyāsūtrīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
adhigatasarvaśāstram api śiṣyaṃ yogyāṃ kārayet |
cchedyādiṣu snehādiṣu
karmapatham upadiśet | bahuśrutopyakṛtayogaḥ karmasvayogyo bhavati
|
tatra puṣpaphalālāvutrapuservārukaprabhṛtiṣu cchedyaviśeṣāṃ
darśayet | utkartanāpakarttanāni copadiśet |
dṛtibastiprasevakapūrṇeṣu
bhedyayogyāṃ | saromṇi carmātate lekhyasya |
mṛtapaśumahiṣāsvaśirāsūtpalanāleṣu vedhyasya |
ghuṇopahatakāṣṭhataveṇunalanāḍīśuṣkālābumukheṣveṣyasya
| panasabimbīphalamajjāmṛtapaśudanteṣvāhāryasya
sūkṣmaghanavastrāntamṛducarmāntayoḥ sīvyasya |
mṛduvadhramāṃsapesyutpalanāleṣu ca karṇṇasandhibandhanayogyām | pustamayapuruṣāṃgapratyaṅgeṣu bandhanayogyāṃ |
ghaṭālāvumukheṣu bastivraṇabastipīḍanayogyāṃ |
netrapraṇidhānabastipīḍanayor iti ||
bhavati cātra ||
evam ādiṣu medhāvī yogyākarmaṇy aśeṣataḥ |
evam ādiṣu medhāvī yogyākarmaṇy aśeṣataḥ |
yasya yasyeha sādharmyaṃ tatra yogyāñ ca
kārayet ||
❈ || 9 ||
digital_image 8v
athāto viśikhānupraveśanīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
adhigatatantreṇopāsitatantrārthena dṛṣṭakarmaṇā
kṛtayogyena śāstrārthannigadatā rājānujñātena vaidyena
viśikhācaritavyā | nīcanakharomṇā śucinā śucivastraparihitena
chatravatā sopānatkenānuddhataveṣeṇa sumanasā
kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena bandhubhūtena bhūtānāṃ sahāyavatā
|
tato dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenātura gṛham āgamyopaviśyāturam
abhipaśyet spṛśet pṛcchec ca tribhir etair vijñānopāyaiḥ | dīrgham āyuṣo lpāyuṣo veditavyāḥ |
tatra dṛṣṭvā???????yau varṇṇavaikṛticchāyāṃ cāturasya bhiṣagjānīyāt | spṛṣṭvā śītoṣṇādīṃ sparśaviśeṣā
viparītāviparītāṃ jvaraśophādīṃ | pṛṣṭvā deśaṃ
kālaṃ jātisāmyam ātaṅkam utpatti vedanāsamucchrāyo
balābalam agniṃ vātamūtrapurīṣāṇām apravṛttipravṛttiṃ cedigital_image 8vti ||
bhavati cātra ||
mithyādṛṣṭvā vikārā hi dū??????????????ś ca mohayeyuś cikitsakaṃ ||
mithyādṛṣṭvā vikārā hi dū??????????????ś ca mohayeyuś cikitsakaṃ ||
tasmāt parīkṣyaḥ satataṃ bhiṣajā
siddhimicchatā |
yuktito vyādhayaḥ sarve pramāṇairdarśanādibhiḥ ||
yuktito vyādhayaḥ sarve pramāṇairdarśanādibhiḥ ||
evam abhisamīkṣya sādhyāṃ sādhayed
yāpyāṃ yāpayed asādhyānnopakrāmet | parivatsaroṣitāṃś ca vikārām prāyaśaḥ parivarjjayet |
tatra sādhyā api vyādhayaḥ prāyaśo duścikitsā
bhavanti |
śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīru durbala vaidyavidagdha vyādhigṛhaka daridra kṛpaṇa krodhanānātmavatāt
||
bhavanti cātra ||
strībhiḥ sahāsyaṃ saṃvāsa parihāsañ ca varjayet |
dattaṃ tābhir na gṛhṇīyād annād anyad bhiṣadeti || ❈ || 10
strībhiḥ sahāsyaṃ saṃvāsa parihāsañ ca varjayet |
dattaṃ tābhir na gṛhṇīyād annād anyad bhiṣadeti || ❈ || 10
vedotpattiśiṣyadīkṣādānam adhyayanasya ca |
prabhāṣaṇañ cāgraharaṃṇaṃ ṛtucaryā tathaiva
ca |
yantraṃ śastrāvacārañ ca yogyāsūtrīyam eva ca |
viśikhānupraveśañ ca proktaṃ vai prathamo daśa ||
prabhāṣaṇañ cāgraharaṃ
yantraṃ śastrāvacārañ ca yogyāsūtrīyam eva ca |
viśikhānupraveśañ ca proktaṃ vai prathamo daśa ||
❈ ||
digital_image 9r3c
athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ ||
anuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamo
bhavati | cchedyabhedyalekhyakaraṇādviśeṣakriyāvacāraṇāc ca |
tatra kṣaraṇātkṣaṇaṇādvā kṣāraḥ |
nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ | śuklatvāt
saumyas tasya saumyasyāpi sato dahanapacanadāraṇaśaktiraviruddhā | sakhalvāgneyauṣadhibhūyakaḥ | uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilāyanaḥ | śodhano ropaṇaḥ
stambhanollekhanakrimyāmakaphaviṣamedasām upahantā puṃstvasya
cātisevitaḥ |
sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ | pānīyaś ca
tatra pratisāraṇīyaḥ | kuṣṭha kiṭibha dardru maṇḍala kilāsa bhagandarārśorbuda duṣṭa vraṇa nāḍī carma kīlatilakālakanaccha vyaṅga bāhya krimi viṣādiṣu
copadiśyate | saptasu ca
mukharogeṣūpajihvopakuśadantavaidarbhamedajoṣṭhaprakopeṣu trisṛṣu
ca rohiṇīṣu eteṣv evānuśastra pātanam uktaṃ
||
pānīyas tu
gulmādarāgnisaṃgājīrṇṇānāhaśarkarāśmaryabhyantarakrimiviṣāśassu
copayujyate ||
tasya vistāro nyatra
arthatara cikīrṣuḥ | śaradiśucir upavasan
praśastadeśajātam anupahataṃ madhyamavayasaṃ
kālamuṣkakam adhivāsyāparedyuḥ pātayitvā kaṇḍasaḥ prakalpya nivātadeśe citiṅkṛtvā tilanālair ādīpayet |
yathopaśāntegnau tad bhasmapṛthag gṛhṇīyāt | bhasmaśarkarāś ca ||
athānenaivakalpena
kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhāpāmādigital_imagerganaktamālavṛṣakadalīcitrakendrayavṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthāḥ
| catasraḥ kośātakyaḥ samūlaphalaśākhāpatrāndahettataḥ
kṣāradroṇamudakadroṇaiḥ ṣaḍbhirāloḍya mūtraiś ca yathoktairmahati
kaṭāhe śanaiśśanairdavyāvaghaṭṭayanvipacet sa yadā
bhavatyacchoraktastīkṣṇaḥ picchilaś ca tamādāyetaraṃ
saṃsṛjya punarapi pākāyādhiśrayet tata eva ca
kṣārodakakuḍavamadhyardha kṛtvā panayettataḥ
kaṭaśarkarābhasmaśarkarāś ca | kṣīrapakaśaṃkhanābhīragnivarṇṇāḥ
kṛtvāyase pātre tasmiṃ kṣārodakebhiṣicya | piṣṭvā tathaiva ca pratīvāpo yathālābhaṃ
dantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravāḍatālapatrīviḍasauvarcikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥ ślakṣṇacūrṇṇaṅ kṛtvā
nidadhyāt | satatam apramattaś ca darvyāvaghaṭāyaṃ
vipacet | sa yathā nātisāndro nātidravaś ca bhavati tathā
prayateta | athainam āgatapākam avatāryānuguptam āyase
kumbhe nidadhyāt |
kṣīṇabale ca kṣārodakam āvaped balakaraṇārthaṃ
||
bhavati cātra ||
naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇoti picchilaḥ |
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ |
naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇoti picchilaḥ |
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ |
atyuṣṇam atipaicchilyam atitaikṣṇyavisarpitā |
atyarthaṃ mārdavaṃ śaityam atyarthaṃ sāndram eva ca |
hīnauṣadhyavipakvatvaṃ kṣāradoṣā na ca smṛtāḥ ||
atyarthaṃ mārdavaṃ śaityam atyarthaṃ sāndram eva ca |
hīnauṣadhyavipakvatvaṃ kṣāradoṣā na ca smṛtāḥ ||
tatra kṣārasādhyavyādhiṃ vyādhitam upaveśya
nivātāsambādhe deśe agropaharaṇīyoktopasaṃbhārasaṃbhṛtatanoḥ | anyatamamavaghṛṣyāvalikhya
pracchayitvā vā śalākayā kṣāraṃ pratisārya
vākchatamātram upaikṣeta |
tasmiṃ nipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇaṃ
|
tatrāmlavargaḥ samanaḥ sarpirmadhusamāyutaḥ |
tatrāmlavargaḥ samanaḥ sarpirmadhusamāyutaḥ |
atha ca sthiramūlatvātkṣāradagdhanna dīryate |
idamālepanantatra śīghra samavacārayet |
idamālepanantatra śīghra samavacārayet |
amlakāñjikabījānāṃ tilām madhukameva ca |
prapiṣya samabhāgāni tenaivam anulepayet |
prapiṣya samabhāgāni tenaivam anulepayet |
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇalepanaḥ ||
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena tathaiva ca |
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena tathaiva ca |
āgneyenanāgni sadṛśaḥ kathaṃ kṣāra
praśāmyati |
evaṃ cen manyase vatsa procyamānaṃ śṛṇuṣva me |
evaṃ cen manyase vatsa procyamānaṃ śṛṇuṣva me |
amlavarjyā rasāṃ
kṣāre sarvān eva vibhāvayet |
kaṭukathā |
amlena saha saṃyuktaḥ sutīkṣṇo lavaṇo rasaḥ |
kaṭukathā |
amlena saha saṃyuktaḥ sutīkṣṇo lavaṇo rasaḥ |
mādhūryam āśu vrajati tīkṣṇabhāvañ ca muñcati |
mādhūryayogānna dahedagniragnirivāplutaḥ ||
mādhūryayogānna dahedagniragnirivāplutaḥ ||
tatra samyagdagdhe vikāropaśamo
lāghavamanāsrāvaś ca | hīne todakaṇḍūjāḍyāni
vyādhidigital_image 11rvṛddhiś ca | atidagdhe
dāhapākaśramāṅgamadaklamāḥ | pipāsāmaraṇāñ ceti |
kṣāradagdhavraṇañ ca yathādoṣaṃ
yathāvyādhiṃ copakrameta |
athā kṣārakṛtyā bhavanti |
durbalabālasthivirabhīrusarvāṅgaśūnodarīgarbhiṇīṛtumatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībā
uddhṛtodvṛttaphalayonyaś ca
tathā
marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasepasrotaḥ
svalpamāṃsapradeśeṣv akṣṇoś ca na dadyād anyatra varmarogāt |
tatra kṣārasādhyeṣv api vyādhiṣu śūnagātram
asthiśūlinam annadveṣiṇaṃ
hṛdayasandhipīḍopadrutañ ca kṣāro na
sādhayati ||
bhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavaty alpamatiprayuktaḥ |
satvapramattena sadā prayukto rogān nihanyād acireṇa ghorān iti ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavaty alpamatiprayuktaḥ |
satvapramattena sadā prayukto rogān nihanyād acireṇa ghorān iti ||
❈ || 11
||
digital_image 11r
athāgnikarmavidhiṃ ||
kṣārād agnir garīyāṃ kriyāsu
vyākhyātaās taddagdhānāṃ rogāṇām
apunarbhavāt | sveda śastrakṣārair asakyānāṃ tatsādhanāc
ca |
athaimāni dahanopakaraṇāni bhavanti |
pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākā jamvvoṣṭhetaraloha kṣaudraguḍasnehādīni | tatra pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākāḥ stvaggatānāṃ
| jamvvoṣṭhetaralohāḥ māṃsagatānāṃ | kṣaudraguḍasnehāḥ
sirāsnāyusandhyasthigatānā |
tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryād anyatra
śaradgrīṣmābhyāṃ | tatrāpyātyayike gnisādhye vyādhau
tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā
sarvavyādhiṣvṛtuṣu ca picchilamannambhuktavataḥ |
tatra dvividhamagnidagdhamāhureke | tvagdagdhaṃ
māṃsadagdhañ ca | iha tu sirāsnāyuṣu sandhyasthiṣv api na
pratiṣiddho gniḥ |
tatra śabdaprādurbhāvo durgandhatā tvaksaṃkocaś
ca tvagdagdhe | kapotavarṇṇatālpaśvayathuvedanatā
śuṣkasaṃkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe | kṛṣṇonnatavraṇatā
srāvasannirodhaś ca sirāsnāyudagdhe
rūkṣatāruṇatākarkaśasthiravraṇatā ca sandhyasthidagdhe ||
tatra śirorogādhimanthayorbhrūlalāṭaśaṅkhadeśeṣu
dahed vartma rogeṣv
ārdranaktakapraticchannān dṛṣṭiṃ kṛtvā
vartmaromakūpāṃ |
tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthigatam ugrarujau vāyau |
duṣṭavraṇamucchitakaṭhinamāṃsagagranthyarbudāpacīgalagaṇḍagṛddhrasīmasakagulmodara
bhagandarārśasandhiślīpadacarmakīlatilakālakasirācchedanāḍīśoṇitātipravṛttiṣu
cāgnikarma kuryāt |
tatra valayabindurerekhāpratisāraṇāñ
ceti dahaṇaviśeṣāḥ ||
bhavati cātra ||
rogasya saṃsthānam avekṣya dhīmāṃnarasya madigital_image 11vrmāṇi balābalañ ca |
vyādhintathartuñ ca samīkṣya samyak tato vyavasyedbhiṣagagnikarma ||
rogasya saṃsthānam avekṣya dhīmāṃnarasya madigital_image 11vrmāṇi balābalañ ca |
vyādhintathartuñ ca samīkṣya samyak tato vyavasyedbhiṣagagnikarma ||
tatra samyagdagdheṣu
madhusarpirabhyaṅgaḥ ||
athemāni pariharet pittaprakṛtim antaḥśoṇitaṃ |
bhinnakoṣṭham anuddhṛtaśalyaṃ bālavṛddhabhīrudurbalamaneka vyādhi pīḍitamasvedyāṃś ca ||
ata ūrddham itarathā dagdhaṃ vakṣyāmaḥ tatra
snigdhaṃ rūkṣañ cāśrityadravyam agnir dahati |
atisantapto hi snehaḥ sūkṣmamārgānusāritvāt
tvagādīnanupraviśyāśu dahati | tasmātsnehadagdhe
dhikā rujā bhavati |
tatra pluṣṭaṃ durdagdhaṃ samyagdagdham
atidagdham iti caturvidham agnidagdham bhavati | tatra yad vivaṇṇam uṣyate timātraṃ tat pluṣṭaṃ |
yatrotpattisphoṭanā
tīvradāhadoṣavedanā cirāc copaśāmyati tad durdagdhaṃ |
samyagdagdham anavagāḍhaṃ pakvatālavarṇṇaṃ susaṃsthitaṃ
pūrvalakṣaṇasaṃyuktaṃ ca | atidagdhe tu māṃsāvalaṃbanaṃ
gātraviśleṣaḥ sandhivaiguṇyaṃ sirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃ
jvaradāhapipāsāmūrcchāś copadravā bhavanti | sakrimiś cet vraṇaś cāsya cireṇoparohaty
uparūḍhaś ca vivarṇṇo bhavati | tad etac caturvidham
agnidagdhalakṣaṇam ānupūrvyoktaṃ pūrvakarma prasādhakaṃ bhavati ||
bhavati cātra ||
agninā kopitaṃ pittaṃ bhṛśañjantoḥ pradhāvati |
tatastenaiva vegena raktañcāpyupadīryate |
agninā kopitaṃ pittaṃ bhṛśañjantoḥ pradhāvati |
tatastenaiva vegena raktañcāpyupadīryate |
tulyavirye py ubhe hy ete rasato dravyatas
tathā |
tenāsya vedanās tīvrā prakṛtyā ca vidahyate |
tenāsya vedanās tīvrā prakṛtyā ca vidahyate |
sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvaras
tṛṣṇā ca bādhate ||
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā sampravakṣyate |
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā sampravakṣyate |
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ
kāryamuṣṇantathauṣadhaṃ |
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinaṃ bhavati śoṇitaṃ |
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinaṃ bhavati śoṇitaṃ |
prakṛtyā hy udakaṃ śītaṃ skandayaty
atha śoṇitaṃ |
tasmāt sukhayati hy uṣṇa na tu śītaṃ kathañcanaḥ |
tasmāt sukhayati hy uṣṇa na tu śītaṃ kathañcanaḥ |
śītāmuṣṇāñ ca ca durdagdhe kriyāṃ kuryāttataḥ
punaḥ |
ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāsya kārayet ||
ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāsya kārayet ||
samyagdagdhe tu kākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ |
sāmṛtaiḥ sarpiṣāyuktairālepaṃ kārayed bhiṣak ||
sāmṛtaiḥ sarpiṣāyuktairālepaṃ kārayed bhiṣak ||
grāmyānūpaiḥ sajalajaiḥ piṣṭair māṃsaiś ca
lepayet |
pittavidradhivaccainaṃ praśāntyoṣmāṇamācaret |
pittavidradhivaccainaṃ praśāntyoṣmāṇamācaret |
atidagdhe tu śīrṇṇāni māṃsāny uddhṛtya śītalāṃ
kriyāṅ kuryāc cūrṇṇakāle śālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ |
kriyāṅ kuryāc cūrṇṇakāle śālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ |
tindukyās tvakkaṣāyair vā mṛdubhṛṣṭair upācaret
|
vraṇaṅ guḍūcīpatrair vā cchādayed atha codakaiḥ |
vraṇaṅ guḍūcīpatrair vā cchādayed atha codakaiḥ |
kriyāṅ kuryāc ca nikhilāṃ bhiṣak
pittavisarpavat ||
athedānīṃ dhūmopahatavidhānaṃ vakṣyāmaḥ |
śvasity ādhmāti cātyarthaṃ kāsate kṣavate
bhṛśaṃ |
cakṣuṣaḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate |
cakṣuṣaḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate |
sadhūmakaṃ niśvasiti ghreyam anyan
na vetti ca |
tathaiva ca rasāṃ sarvāṃ smṛtiś cāsopahanyate |
tathaiva ca rasāṃ sarvāṃ smṛtiś cāsopahanyate |
tṛṣṇādāhajvaraś cetaḥ sīda
digital_image
digital_imagevat
samyagvānteti |samyagvāntā
salilasarake nyastā bhoktukāmā satī cared yā
sīdati na ceṣṭate sā durvāntāṃ punaḥ samyak vāmayet | durvāntāyās
tu indrapado nāma vyādhir asādhyo bhavati ||
aprahṛṣṭaśiraḥ pātya kāyenodveṣṭate sakṛt |
yā coṣṇaṃ kurute toyaṃ tasyām idamadaḥ smṛtaḥ |
yā coṣṇaṃ kurute toyaṃ tasyām idamadaḥ smṛtaḥ |
athaināṃ pūrvavat sannidadhyāt |
śoṇitasya ca yogāyogam avekṣya jalaukāmukhaṃ madhunāvaghaṭṭayet | badhnīta vā
kaśāyamadhurasnigdhaśītaiś ca pradehaiḥ pradihyād iti ||
bhavataś cātra ||
pītamātre jalaukābhir ghṛtena pariṣecayet | śoṇitasthāpanīyaiś ca śoṇitam pariṣecayet ||
pītamātre jalaukābhir ghṛtena pariṣecayet | śoṇitasthāpanīyaiś ca śoṇitam pariṣecayet ||
kṣetrāṇi grahaṇañ cāpi poṣaṇaṃ
sāvacāraṇaṃ
jānīyād yo jalaukānāṃ sa rājñaḥ karttum arhati ||
jānīyād yo jalaukānāṃ sa rājñaḥ karttum arhati ||
13
digital_image
athātaḥ śoṇitavarṇṇanīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
pāñcabhautikasya caturvidhasyāhārasya
ṣaḍrasopetasya dvividhavīryasyāṣṭavidhavīryasya vā
anekaguṇopayuktasyāhārasya samyakpariṇatasya
yas tejoṇabhūtaḥ sāraḥ
paramasūkṣmaḥ sa rasa ity ucyate | tasya hṛdayaṃ sthānaṃ | sa
hṛdayāc caturviṃśatir dhamanīr anupraviśyordhvagā daśa
daśa cādhogāminyaś catasras tiryaggāḥ kṛtsnaṃ śarīram aharahas
tarpayati jīpavati
yāpayati vardhayati cādṛṣṭahetukena karmaṇā | tasya
śarīram anusarato numānād gatir upalakṣayitvā kṣayavṛddhīhetukī
||guṇa
tasmiṃ
sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsā kim ayaṃ
saumyas tejasa iti | sa khalu dravatvād anusaraṇe
snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhir viśeṣaiḥ saumya ity avagamyate
|
sa khalv āpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgam
upaiti ||
bhavati cātra ||
rañjitās tejasā tv āpaḥ śarīrasthena dehināṃ |
avyāpannāḥ prasannena raktam ity eva tad viduḥ ||
rañjitās tejasā tv āpaḥ śarīrasthena dehināṃ |
avyāpannāḥ prasannena raktam ity eva tad viduḥ ||
rasād eva striyā raktam ṛtusaṃjñaṃ pravartate
dvādaśād vardhate varṣād yāti pañcāśataḥ kṣayaṃ |
dvādaśād vardhate varṣād yāti pañcāśataḥ kṣayaṃ |
ārttavaṃ śoṇitaṃ tv āgneyam āhuḥ ||
agnīṣomīyatvād garbhasya
pāñcabhautikatvam apare jīvaṃ raktam
āhur ācāryāḥ
|| bhavati cātra ||
visratā dravatā rāgaḥ spandanan tanutā tathā |
pṛthivyādiguṇāś cete dṛśyante śoṇite yataḥ |
visratā dravatā rāgaḥ spandanan tanutā tathā |
pṛthivyādiguṇāś cete dṛśyante śoṇite yataḥ |
rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsān medaḥ
pravarttate medaso 'sthi tato majjā majjā śukraṃ tataḥ
prajāḥ ||
tatraiṣān dhātūnāṃm annapānarasaḥ prīṇāyitā
bhavati || bhavati cātra ||
rasajaṃ puruṣaṃ vidyād rasaṃ rakṣeta
yatnataḥ | annapānaprayogena āhāreṇa suyantritaḥ ||
tatra rasa gato dhātur aharahar
gacchatīti rasaḥ |
pañcaviṃśati kalāmatāni | caturaśītim ca
nava ca kāṣṭhā ekaikasmin dhātāv avatiṣṭhante |
evam māsena rasaḥ śukrībhavati strīṇāñ cārttavam iti ||
bhavati cātra ||
aṣṭādaśasahasrāṇi saṅkhyā hy asmiṃ samuccaye | kalānān navatiś cāpi svatantraparatantrataḥ ||
rase gativiśedigital_image 13vṣo 'yaṃ mandāgner evam ānikaḥ | anayaivoditāgneś ca vijñeyaḥ kālasaṃkhyayā ||
aṣṭādaśasahasrāṇi saṅkhyā hy asmiṃ samuccaye | kalānān navatiś cāpi svatantraparatantrataḥ ||
rase gativiśedigital_image 13vṣo 'yaṃ mandāgner evam ānikaḥ | anayaivoditāgneś ca vijñeyaḥ kālasaṃkhyayā ||
sa śabdārci jāla …santānavad aṇunā
viśeṣeṇānusaraty evaṃ śarīraṃ kevalaṃ
vyājīkaraṇyas tv auṣadhyaḥ svaguṇabalātkarṣād
virecanavad upayuktāḥ
śukraṃ virecayanti ||
yathā hi puṣpamukulastho gandho na śakyam
ihāstīti vaktuṃ | naiva nāstīti atha cāsti satāṃ bhāvānām utpattir
iti kṛtvā kevalaṃ tu saukṣmyān nābhivyajyate | sa eva vivṛte
keśare puṣpa kālāntareṇābhivyakto bhavati | evam
bālānām api vayaḥ pariṇāmāc śukraprādurbhāvo bhavati |
romarājyārttavādiś ca viśeṣo nārīṇāṃ |
sa evānnaraso 'bhivṛddhānāṃ paripakvaśarīratvād
aprīṇāno bhavati |
ta ete śarīdhāṇāraṇād dhātava ity
ucyante |
teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte | tasmāt tad
adhikṛtya vakṣyāmaḥ|| tatra saphenilam aruṇaṃ kṛṣṇaṃ
paruṣaṃ tanu śīghragam askandi ca vātaduṣṭaṃ | nīlam pītaṃ haritaṃ
śyāvaṃ viśram aniṣṭaṃ pipīlikāmakṣikāṇāñ ca pittena |
gairikodakaprakāśaṃ snigdhaṃ śītaṃ vahalaṃ picchilaṃ viśrāvi
māṃsapeśīsamaprabhaṃ ca śleṣmaṇā | sarvalakṣaṇayuktaṃ
sannipātena | pittavad raktenātikṛṣṇañ ca | dvidoṣaliṅgasaṃsṛṣṭaṃ
dvidoṣaṃ |
indragopakaprakāśam asaṃhatam avivarṇṇañ ca
prakṛtistham iti jānīyāt ||
visrāvyān anyatra vakṣyāmaḥ ||
athāvisrāvyāḥ sarvāṅgaśophaḥ
kṣīṇasya vā cāmlabhojananimittaḥ
pāṇḍurogyarśasyudariśoṣigarbhiṇīnāñ ca svayathavaḥ
|
tatra ṛjv asaṃkīrṇṇaṃ sūkṣmaṃ samam anavagāḍham
anuttānam āśu śastrañ ca pātayet |
hṛdaya basti guda nābhi kakṣyavaṅkṣaṇākṣi kūṭa pāṇi pādatalāṃś ca varjayet
|
pūyagarbhāṃ punar yathoktair evopacaret |
tatra durvaddhe śītavātayor asvinne bhukte ca
skannatvāc choṇitaṃ na sravati | alpaṃ vā sravati ||
bha || cātra
vāta viṅ mūtrasaṃgeṣu madamūrcchāśrameṣu ca | nidrābhibhūte śīte vā nṛṇān nāsṛk sraved iti ||
vāta viṅ mūtrasaṃgeṣu madamūrcchāśrameṣu ca | nidrābhibhūte śīte vā nṛṇān nāsṛk sraved iti ||
tad duṣṭaśoṇitam anirhriyamāṇaṃ
vyādhivṛddhiṃ karoti |
atyuṣṇātisvinnātividdheṣv ajñasrāvitam
atipravarttate | tad atipravṛttaṃ śirobhitāpam
āndhyatimiraprādurbhāvam dhātukṣayākṣepakasya pakṣāghātam
ekāṅgavikāraṃ hikkāṃ kāsaṃ śvāsaṃ pāṇḍurogaṃ vāśu
karoti |
tan nātiśīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite
yavāgūṃ pratipītasya śoṇitaṃ mokṣayed bhiṣak ||
samyag gatvā yadā raktaṃ svayam evāvatiṣṭhate
śuddham evam vijānīyāt samyag visrāvitañ ca tat |
lāghavaṃ vedanāśāntir vyādhivegaparikṣayaḥ |
samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasas tathā |
tvagdoṣā granthayaḥ
śophā rogāḥ śoṇitajāś ca ye |
raktamokṣaṇaśīlānāṃ na bhavanti kadācana ||
atha khalv apravarttamāne | elā śītaśivaḥ
kuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṃgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkunaktamālaphalai
yathālābhaṃ tribhiś caturbhiḥ | digital_image 14rsamastair vā lavaṇapragāḍhair vraṇamukha gharṣayed evaṃ sādhu bhavati ||
athātipravṛtte
lodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṃkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjarasacūrṇṇair
anārdrair vraṇamukham avacūrṇṇāṅgulyagreṇāvapīḍayet |
sālasarjārjunārimedagranthidhavadhanvanatvagbhi vā cūrṇṇīkṛtābhiḥ
kṣaumeṇa vadhyāsitena samudraphenena lākṣācūrṇṇair vā yathoktair
bandhanadravyair gāḍhaṃ bandhīyāt | vyadhānantaraṃ
punar vyadhayet | śītācchādanabhojanāgārapariṣekaiḥ śītair ālepaiḥ
pradahair vāpacared agninā vā dahed yathoktaṃ
kākolyādikvāthaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ pācayet | eṇahariṇor
abhraṃ mahiṣaśaśavarāhāṃṇāṃ vā rudhiraṃ kṣīrayūṣaṃ
rasaiś cāśnīyāt | upadravāṃś ca yathoktān upacaret ||
bhavati cātra ||
dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ sañjāyate 'nalaḥ | pavanaś ca paraṅ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ |
dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ sañjāyate 'nalaḥ | pavanaś ca paraṅ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ |
tan nātiśītair laghubhiḥ snigdhaiḥ śoṇitavardhanaiḥ | īṣad amlair anamlair vā bhojanaiḥ
samupācaret ||
caturvidhaṃ yad etad dhi rudhirasya nivāraṇaṃ | sandhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā ||
vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate himaṃ | tathā sampācayed bhasma dāhaḥ saṅkocayet sirāṃ
||
askandamāne rudhire sandhānāni prayojayet |
sandhānaiḥr bhraśyamāne tu pācanaiḥ
samupācaret |
kalpair ebhis tribhir vaidyaḥ prayateta
yathāvidhiḥ | asiddhimatsu caiteṣu dāha parama iṣyate
|
saśeṣadoṣe rudhire na vyādhir ativarttate |
na śeṣaṃ sthāpayet tasmān na ca
kuryād atikriyāṃ |
dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate |
tasmād rakṣed dhi rudhiraṃ rudhirañ jīva ucyate |
tasmād rakṣed dhi rudhiraṃ rudhirañ jīva ucyate |
śrutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite 'nile
śophaṃ satodaṃ koṣṇena sarpiṣā pariṣecayed iti || 14 || ❈ ||
digital_image 14r
athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhiṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ |
tasmātphalalakṣaṇameteṣām upadhārayaś ca
|
tatra
spandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ
pañcadhā pravibhaktaḥ śarīrantantrayati |
rāgaḥ paktistejaūṣmakṛtpittaṃ |
sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇabṛṃhaṇaḥ śleṣmā |
rasaḥ prīṇayati | raktañjīvayati | māṃsaṃ
lepayati medaḥ snehayati | asthi dhārayati | majjā
pūrayati | bījārthaharṣakṛc chukraṃ kledayati |
bastikle
da
kṛn mūtraṃ | prāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭambhakṛt
purīśaṃ | svedaḥ kledayati |
garbhalakṣaṇadigital_imagemārttavaṃ | stanyaṃ stanāpīnajananajīvanam iti |
tatra vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvīta ||
ataḥ sarveṣāṃ kṣayalakṣaṇaṃ
vyākhyāsyāmaḥ | tatra vātakṣaye mandaceṣṭatā
alpavāktvamalpapraharṣo mūḍhasañjñatā ca | pittakṣaye
mandoṣmāgnitāniṣprabhatā ca | śleṣmakṣaye
rūkṣatāntardāhaāmāśayetarāśayaśūnyatāśirasaś ca
|
tatra svayonivardhanāny eva pratīkāraḥ ||
rasakṣaye hṛdayapīḍā kampaḥ
śoṣaḥ śūnyatā tṛṣṇā ca | śoṇitakṣaye
tvakpāruṣyam amlaśītaprārthanā sirāśaithilyañ
ca || māṃsakṣaye
sphiggaṇṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥ kakṣaśuṣkatā
dhamanīnāñ ca śaithilyaṃ | medakṣaye plīhābhivṛddhiḥ
sandhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca | asthikṣaye asthiśūlo dantanakhabhaṃgāraukṣyañ ca | majjākṣaye
lpaśukratā parvabhedo sthitodaḥ śūnyatā | śukrakṣaye
meḍhravṛṣaṇavedanāśaktir maithune cirād vā prasekaḥ
praseke cālpaśukraraktadarśanaṃ |
purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca
vāyor ūdhvagamanaṃ kukṣau sañcaraṇaṃ ca mūtrakṣaye
bastitodo lpamūtratā ca || atrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ || svedakṣaye stabdharomakūpatā sparśavaiguṇyaś ca
tatrābhyaṅga svedopayogaś ca ||
ārttavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā yonivedanā ca | tatra saṃśodhanamāgneyānāñ ca
dravyānām upayogaḥ || stanyakṣaye stanayo mlānatā
stanyāsambhavaś ca | tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ ||
garbhakṣaye garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca | tatra
prāptabastikālāyāḥ kṣīrabastiprayogo medhyān na prayogaś ca ||
ata ūrdhvam atipravṛddhānāṃ
doṣadhātūnāṃ lakṣaṇam upadekṣyāmaḥ tatra vātavṛddhau kārśyaṃ
kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇatā uṣṇakāmatā nidrānāśolpabalatvaṃ gāḍhavarcasvatā ca || pittavṛddhau
pītāvabhāsatā santāpaḥśītakāmitvam alpanidratā mūrcchā
balahāniḥ pītaviṇmūtratvañ ca || śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaithyaṃ
sthairyaṃ gauravam agnisādas tandrā nidrā
sandhyati śliṣṭatā ca ||
raso tipravṛddho hṛdaye kledaṃ prasekañ
cāpādayati | raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ || māṃsaṃ
sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ gurugātratāñ ca |
medaḥ snigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃ kāsaśvāso
daurgandhyañ ca || asthyadhyasthīny adhidantāṃś ca || majjā
sarvāṅganetragauravaṃ || śukraṃ śukrāśmari?ti prādurbhāvaṃ ||
purīśam āṭopaḥ kukṣau śūlañ ca || mūtraṃ
muhurmuhuḥ pravṛttiṃ todañ ca || svedaḥdigital_image kaṇḍū daurgandhyañ ca ||
stanyaṃ stanayor atipīnatvaṃ muhurmuhuḥ
pravṛttim atitodañ ca || ārttavam aṅgamardo daurbalyañ ca
+ teṣāṃ kṣapaṇam aviruddhaiḥ
kriyāviśeṣaiḥ kurvīta balakṣayaṃ
ata ūrdhvam anuvyākhyāsyāmaḥ || rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yat paran tejas tat khalv ojas
tad eva balam ity ucyate | śāstrasiddhāntāt
tatra balena sthiropacitamāṃsatā
sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ svaravarṇṇaprasādo bāhyābhyantarāṇāṃ ca
karaṇānām ātmakāryapratipattir bhavati ||
bhavati cātra ||
ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śītaṃ ślakṣṇaṃ sthiraṃ saraṃ |
viviktaṃ mṛdu mṛtsnañ ca prāṇāyatanam uttamaṃ ||
ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śītaṃ ślakṣṇaṃ sthiraṃ saraṃ |
viviktaṃ mṛdu mṛtsnañ ca prāṇāyatanam uttamaṃ ||
dehaḥ sāvayavas tena vyāpto bhavati dehinām
|
abhighātāt kṣayāt kopāddhyānācchokācchramāt kṣudhaḥ |
ojaḥ saṃkṣīyate dehe dhātugrahaṇaniḥsṛtaṃ ||
ojaḥ saṃkṣīyate dehe dhātugrahaṇaniḥsṛtaṃ ||
tatra visraṃso vyāpatkṣaya iti liṅgāni bhavanti
| sandhiviśleṣo gātrāṇāṃ sadanaṃ
doṣacyavanakriyāsannirodhaś ca visraṃse | stabdhatā gurugātra tā śopho varṇṇabhedo glānis tandrā nidrā vyāpanne |
māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo maraṇam iti ca kṣīṇo |
tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣair
aviruddhair balam adhyāyayet mūḍhasaṃjñam itarañ ca varjjayet
|
yasya dhātukṣayād vāyuḥ sañjñākarmma
vināśayet
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya tau na śaktau cikitsituṃ ||
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya tau na śaktau cikitsituṃ ||
rasanimittam eva sthaulyaṅ kārśyañ
ca | tatra śleṣmalāhārasevitodhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya āma evānnaraso madhurataraś ca śarīram
anukramamāṇotisnehān medo janayati | medaso tipravṛddhatvād
vāṭharyam āpādayati | tam ativaṭharaṃ
kṣudrasvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurgandhyakrathanagātrasādagagadatvāni kṣipram evāviśanti | saukumāryātmedasaḥ
sarvakriyāsvasamarthatvaṃ bhavati |
kaphaphamedo niruddhamārgatvāc cālpavyavāyo bhavati |
āvṛtamārgatvād eva ca śeṣā dhātavo nāpyāyante 'tyartham ato
lpaprāṇo bhavati | pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikāṇārāmanyatamaṃ prāpya
maraṇam upayāti | sarva eva cāsya rogā balavanto bhavanti | kasmād āvṛtamārgatvāt
srotasāmatas tasyotpattihetuṃ parihared utpanne tu
śilājatuguggulamūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃ
virūkṣaṇacchedanīyānāṃ dravyāṇāṃ vidhivad upayogo
vyāyāmalekhanabastyupayogaś ceti ||
tatra punar vātalāhārasevinodigital_imagetivyavāyavyāyāmādhyayanacintābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣayālpāsanaprabhṛtibhir
upaśoṣito rasadhātuḥ śarīram anukramamāṇaulpatvān
na prīṇāyati tasmād atikārśyaṃ bhavati | sotikṛśaḥ
kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣābhārādāneṣv
asahiṣṇurvātarogaprāyolpaprāṇaḥ kriyāsu ca bhavati | kāplīhodarāgnisādagulmaraktapittānām anyatamaṃ prāpya maraṇam
upayāti sarva eva cāsya rogā balavanto bhavanti |
kasmād alpaprāṇatvād atas tasyotpattihetum pariharet | utpanne tu
payasyāśvagandhāvidārīvidārigandhāśatāvarīnāgabalānāṃ madhurāṇāṃ manyāsāṃ cauṣadhīnāṃ
vidhivadupayogaḥ | kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca
divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayogaś ceti
|
yaḥ punar ubhayasādhāraṇāny upasevate
tasyānnarasaḥ śarīram anukramamāṇaḥ samāndhātūnupacinoti
samadhātutvān madhyaśarīro bhavati | sarvakriyāsu
ca samarthaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣātapasaho balavāṃś ca bhavati saḥ |
satatamanupālayitavya iti ||
bhavati cātra ||
dvāv apy etau vigahitau sadā sthūlakṛśau narau |
śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlā tu pūjitaḥ |
dvāv apy etau vigahitau sadā sthūlakṛśau narau |
śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlā tu pūjitaḥ |
doṣaḥ prakupito dhātūṃ kṣapayaty āmatejasā |
iddhaḥ svatejasā vahnir ukhāgatam ivodakaṃ ||
iddhaḥ svatejasā vahnir ukhāgatam ivodakaṃ ||
vailakṣaṇyāc charīrāṇām asthāyitvāt tathaiva ca
|
doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇān na vidyate |
doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇān na vidyate |
eṣāṃ samatvaṃ yac cāpi bhiṣagbhir abhidhīyate |
na tat svāsthyād ṛte śakyaṃ vaktum anyena hetunā |
na tat svāsthyād ṛte śakyaṃ vaktum anyena hetunā |
doṣādīnān tu samatām anumānena lakṣayet |
prasannātmendriyaṃ jñātvā puruṣantatra buddhimāṃ |
prasannātmendriyaṃ jñātvā puruṣantatra buddhimāṃ |
kṣapayed bṛṃhayec cāpi
doṣadhātumalāṃ bhiṣak |
tāvad yāvad arogaḥ syād etat sāmyasya lakṣaṇaṃ |
tāvad yāvad arogaḥ syād etat sāmyasya lakṣaṇaṃ |
samadoṣaḥ samāgniś ca
samadhātumalakriyaḥ |
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate ||
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate ||
ṇḍohū || ❈ || 15
digital_image 15v
athātaḥ karṇṇavyadha vidhiṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
rakṣābhūṣaṇanimittaṃ bālasya karṇṇau vyadhayet
| tau ṣaṣṭhe māse saptame vā śuklapakṣe praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu kṛtamaṅgalaṃ svastivācanaṃ
dhātryaṅko kumāram upaveśyābhisāntvayamānaḥ bhiṣag
vāmahastenākṛṣya karṇṇan daivakṛte chidre
dakṣiṇahastena ṛju vidhyet | pūrvan dakṣiṇaṃ kumārasya vāmaṅ
kanyāyāḥ | pratanuṃ sūcyā bahalam ārayā
śoṇita bahutve tivedanāyāṃ
cānyadeśaviddham iti jānīyāt | nirupadravatā taddeśaviddhaliṅgam
digital_image 17r
vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantukaniraruṇaḥ kṛṣṇo vā paruṣo mṛdur anavasthitastodādayaś cātra vedanāviśeṣo
bhavanti | pittaśvayathuḥ pītaḥ sarakto vā
śīghrānusārīmṛdur dāhādayaś
cātra vedanāviśeṣo bhavanti | śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ śuklo vā
kaṭhinaḥ snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaś cātra
vedanāviśeṣo bhavanti | sannipātaśvayathuḥ
sarvadoṣaliṅgaviśeṣopetaḥ | pittavac
choṇitajotikṛṣṇaś ca | pittaraktalakṣaṇaś cāgantur lohitāvabhāsaś
ca |
sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣairna śakyate praśamayituṃ kriyāviparyayād bahutvād vā doṣāṇāṃ
pākaāyābhimukho bhavati tasyāmasya
pacyamānasya pakvasya ca lakṣaṇam ucyamānam upadhārayaś ca | tatra
mandoṣmatā tvaksāvarṇyan sthairyaṃm
alparujatālpaśophatā cāmalakṣaṇam uddiṣṭaṃ || sūcībhir iva
nistudyate daśyata iva ca pipīlikābhiś chidyate bhidyata iva ca
śastreṇa tāḍyata iva ca
daṇḍenabhiḥ pīḍyata iva ca pāṇinā ghaṭyata
iva cāṃgulyā dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyāṃ mūṣā
coṣaparidāhāś ca bhavanti | vṛścikaviddha iva ca
sthānāsanaśayaneṣu na śāntim upaiti | ādhmātabastir
ivātataś ca śopho bhavati tvagvaivarṇyaṃ śophābhivṛddhirjvaro
dāhaḥ pipāsā bhaktā ruciś ca pacyamānaliṅgaṃ ||
vedanopaśāntirnirlohitālpaśophatā ca
balīprādurbhāvaḥ tvakparipoṭanaṃ nimnadarśanam
aṅgulyāvapīḍite bastāvivacodakasañcaraṇaṃ pūyasya prapīḍayaty ekam
antam ante cāvapīḍite muhur muhus todaḥ
kaṇḍūranunnatatā vyādher upadravaśāntir bhaktābhikāṅkṣā ca
paripakvaliṅgaṃ || kaphajeṣu khalu rogeṣu gambhīrānugatatvād abhighātajeṣu ca keṣucid asamastam pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā
pakvam apakvam iti manyamāno bhiṣaṅ moham upaiti |
tatra hi tvaksavarṇṇatā śītaśophatālparujatāśmavac ca ghanatā na
tatra moham upeyāt |
bhavati cātra ||
āmam vidahyamānañ ca samyak pakvañ ca yo bhiṣak |
jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣās taskaravṛttayaḥ ||
āmam vidahyamānañ ca samyak pakvañ ca yo bhiṣak |
jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣās taskaravṛttayaḥ ||
vātād ṛte nāsti rujā na pākaḥ pittād
ṛte nāsti kaphāc ca pūyaḥ |
tasmāt samastāḥ paripākakāle pacanti śophaṃ traya eva doṣāḥ ||
tasmāt samastāḥ paripākakāle pacanti śophaṃ traya eva doṣāḥ ||
narte rujā vātam ṛte ca
pittaṃ pākaḥ kaphaś cāpivinā na pūyaḥ |
tasmād vipākaṃ paripākakāle prayānti śophās tribhir eva doṣaiḥ ||
tasmād vipākaṃ paripākakāle prayānti śophās tribhir eva doṣaiḥ ||
kālāntareṇābhyuditan tu pittaṃ kṛtvā vaśe
vātakaphau prasahya |
pacaty ataḥ śoṇitam eva pāko matopareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ ||
pacaty ataḥ śoṇitam eva pāko matopareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ ||
dravyāṇāñ candanādīnāṃ dagdhānāṃ śvetatā yathā
|
tadvat pittoṣmaṇā dagdhaṃ rakta pūyam ihocyate ||
tadvat pittoṣmaṇā dagdhaṃ rakta pūyam ihocyate ||
tatrāmacchede sirāsnāyuvyāpādanaṃ
śoṇitātipravṛttiḥ vedanāprādurbhāvovadaraṇam anekopadravadarśanaṃ
kṣatavidradhir vā bhavati | sa yadā tu bhayamohābhyāṃ
pakvam apakvam iti manyamānaḥ ciram upekṣate vyādhiṃ vaidyaḥ | sa
gambhīrānugato dvāram alabhamānaḥ pūyaḥ svamāśayam
avadāyotsaṅgaṅ kṛtvā nāḍīñ janayitvā bhavaty asādhyaḥ ||
bhavati cātra ||
yaśchidigital_image natyāmamajñānādyaś ca pakvamupekṣate |
śvapacāv iva sasyaś cet tāva niścitakāriṇau ||
yaśchidigital_image natyāmamajñānādyaś ca pakvamupekṣate |
śvapacāv iva sasyaś cet tāva niścitakāriṇau ||
prāk chastrakarmaṇaś ceṣṭaṃ bhojayed
āturaṃ bhiṣak |
pāneyaṃ pāyayet madyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanāsahaṃ ||
pāneyaṃ pāyayet madyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanāsahaṃ ||
na mūrchaty annasaṃyogān mattaḥ śastraṃ na
budhyate |
tasmād avaśyam bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi ||
tasmād avaśyam bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi ||
prāṇo hy ābhyantaro nṛṇām bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ |
dhārayaty avirodhena ucchrayam pāñcabhautikaṃ ||
dhārayaty avirodhena ucchrayam pāñcabhautikaṃ ||
yo hy utthito lpo yadi vā mahāṃbhyāt kriyāṃ vinā pākam upaiti śophaḥ |
viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yāty avagāḍhadoṣaḥ ||
viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yāty avagāḍhadoṣaḥ ||
ālepavisrāvaṇaśodhanais tu samyakprayuktair yadi nopaśāmyet |
śīghraṃ vipacyet samam alpamūlaḥ sampiṇḍitaś coparicālpadoṣaḥ
śīghraṃ vipacyet samam alpamūlaḥ sampiṇḍitaś coparicālpadoṣaḥ
kakṣaṃ samāsādya yathā ca vahnir vāyv īritaḥ
sandahati prasahya |
tathaiva pūyopyaviniḥsṛto hi mānsaṃ sirāsnāyu ca khādatīha ||
tathaiva pūyopyaviniḥsṛto hi mānsaṃ sirāsnāyu ca khādatīha ||
ādau vimlāpanaṃ kuryāt dvitīyam avasecanaṃ |
tṛtīyam upanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyāṃ |
tṛtīyam upanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyāṃ |
pañcamaṃ śodhanaṃ vidyāt ṣaṣṭhaṃ
ropaṇam iṣyate |
ete kramā vraṇasyoktās saptamaṃ vaikṛtāpaham ||
ete kramā vraṇasyoktās saptamaṃ vaikṛtāpaham ||
iti 17 || ❈
||
digital_image 17v
athāta ālepavraṇabandhavidhi vyākhyāsyāmaḥ ||
ālepana ādya upakrama eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyataḥ pradhānatamaś ca tamprati pratirogam
vakṣyāmaḥ |
tatra pratilomam ālimpen
nānuloma | pratilome hi samyag
auṣadham avatiṣṭhate | praviśati ca romakūpais tasya pramāṇaṃ
māhiṣārdracarmāt sedham upadiśanti |
na ca śuṣkam upekṣitavyam anyatra pīḍayitavyāt |
śuṣkam apārthakaṃ rujākaraś ca bhavati |
ālepapradehayor antaram ālepaḥ śītas
tanur aviśoṣī viśoṣī vā | pradehas tūṣṇaḥ śīto vā bahalobahuviśoṣī
ca | tatra raktapittaprasādakṛdālepaḥ | śodhano ropaṇaḥ
śophavedanāpagamaś ca tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu yastu
kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka iti saṃjñāṃ labhate |
nirudhyālepanasaṃjñaḥ tenāsrāvam anirodho
mṛdupūtimāṃsāpakarṣaṇam antardoṣatā
śurvraṇaśuddhiś ca bhavati |
na cālepanaṃ rātrau prayuñjīta śaityāt tu
śleṣmaṇaḥ ūrdhvavivṛtaromakūpatvādūṣmānir eti ||
avidagdheṣu śopheṣu hitam ālepamanam bhavet |
yathā svadoṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpahaṃ ||
yathā svadoṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpahaṃ ||
marmadeśeṣu ye rogā guhyeṣv api sadā nṛṇāṃ |
saṃśodhanāya teṣān tukuryād ālepanaṃ bhiṣak ||
saṃśodhanāya teṣān tukuryād ālepanaṃ bhiṣak ||
ata ūrdhvavraṇabandhanadravyāṇy upadekṣyāmaḥ |
kṣaumakārpāsikāvikadukūlakauśeyapatrorṇṇacīnapaṭṭacarmāntarbalkalalatāvidalarajjābālatūlasantānikālāhādīny
athāvyādhiṃ kālaś cāvekṣyopayogaḥ | pramāṇataś ceṣām
ādeśaḥ |
kośadāmaśākhāsu grīvāmeḍhramūtolīmaṇḍalasthavikāyamalakakhaṭvācīnavivandha vitānagophaṇāḥ
pañcāṅgī ceti caturdaśabandhaviśeṣāḥ | teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ |
tatra kośaṃ
jaṅghāṅguliparvasu vidadhyāt | dāmam
asamvādheṅge sa
digital_image 21r
digital_image 21rnagatasya vātavat kriyāvibhāgaḥ ||
evaṃ prakṣubhitānāṃ prasaratāṃ
vimārgagamanam āṭopo dhūmāyanam arocakaś charddir iti
liṅgāni bhavanti | tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ ||
ata ūrddhvaṃ sthānasaṃśrayam vakṣyāmaḥ | evaṃ
khalu prasṛtās tāṃs tāñ charīrapradeśān āgamya tāṃs
tān vyādhīñ janayanti | taṃ prati pratirogaṃ vakṣyāmaḥ | te yadodar
dhayaḥ sanniveśaṅ
kurvanti te gulmavṛdhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātīsāraprabhṛtīñ
janayanti || bastigatāḥ
pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn || gudagatās tu
bhagandarārsaprabhṛtīn || meḍhragatās tu parivarttikāpadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn || vṛṣaṇagatā vṛṣaṇavṛddhīn ||
ūrddhvajatrugatā ūrddhvagā galagaṇḍāpacīprabhṛtīn ||
tvaṅmānsasoṇitagatāḥ kṣudrarogān kuṣṭhādīṃ visarpāṃś ca ||
māṃsagatā granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn ||
asthigatā vidradhyanuśayīprabhṛtīn || pādagatāḥ
ślīpadavātasoṇitaprabhṛtīn || sarvagatāḥ
jvaraśukradoṣasarvāṅgarogaprabhṛtīn || evam anyeṣv api sthāneṣu
rogāṇāṃ doṣasanniveśaṃ jānīyāt || teṣām evam
abhisanniviṣṭānām pūrvarūpaprādurbhāvo bhavati | tatra caturthaḥ kriyākālaḥ ||
ata ūrddhvaṃ vyādhidarsanam vakṣyāmaḥ ||
sophārbudagranthividradhivisarpādīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā
jvarātīsāraprabhṛtīnāñ ca | tatra pañcamakriyākālaḥ
||
ata ūrddhvam asyāvadīrṇṇasya vraṇabhāvam
āpannasya ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ || jvarātīsāraprabhṛtīnāñ
ca dīrghakālānubandhaḥ | tatrāpratikriyamāṇo sādhyatām upaiti ||
bhavati cātra ||
sañcayañ ca prakopañ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayaṃ |
vyaktim bhedañ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhaved bhiṣak ||
sañcayañ ca prakopañ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayaṃ |
vyaktim bhedañ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhaved bhiṣak ||
sañcaye pahṛtā doṣā labhante nottarā
gatīḥ |
te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||
te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||
sarvair bhāvais tṛbhir vāpi dvābhyām
ekena vā punaḥ |
saṃsarge kupitaṃ
ḥ
kruddhaṃ doṣaṃ doṣo nudhāvati ||
saṃsarge kupita
saṃsarge yo garīyāṃ syād
upakramyaḥ sa vai bhavet |
śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva cā
a
||
śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva c
vraṇe tu yasmād rūḍhe pi vraṇavastu na naśyati
|
ādehadhāraṇāj jantoḥr vraṇas tasmān
nirucyata iti ||
ādehadhāraṇāj janto
21 || ❈ || ||
digital_image 21r6c
athāto vraṇāsrāvavijñānīyam vyā? ||
tvaṅmānsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇy aṣṭau
vraṇavastūni bhavanti | atra sarvavraṇasanniveśaḥ ||
tatrādyaikavastusanniveśī tvagbhedī vraṇaḥ sūpacar
aḥ
o
bhavati
| śeṣās tv āsrāvā vijñeyāḥ | ya evam uttiṣṭhanty avadīvyante ca |
āyataś caturasro vṛttas tripuṭaka iti
vraṇākṛtisamāsaḥ | viśeṣatas tu vikṛtākṛ𑑛tayo
durupakramā bhavanti ||
sarva eva vraṇāḥ kṣipraṃ saṃrohayanty ātmavatāṃ subhiṣagbhiś
copakrāntāḥ | anātmavatāṃ majñaiś copakrāntāḥ praduṣyanti
pravṛdvatvād doṣāṇāṃ |
tatrātisamvṛto vivṛtaḥ kaṭhinotimātram atimṛdur utsannovasannaḥ śītotyuṣṇaḥ
kṛṣṇaraktapītaśuklādivarṇṇaiṣv apy arthavarṇṇaḥ pūtimāṃsadigital_image𑑛 sirāsnāyupratipūrṇṇaḥ
pūtipūyāśrāvī ūnmārgy utsaṅgy amanojñadarśanagandhotyarthavedanāvān dāhapākarāgakaṇḍūśophapiṭakopadrutotyarthaduṣṭaśoṇitasrāvī dīrghakālānubandhī
ceti duṣṭavraṇaliṅgāni || tatra
doṣocchrāyam avekṣya yathāsvaṃ
prakurvīta ||
atha sarvāsrāvām vakṣyāmaḥ | tatra ghṛṣṭāsu chinnāsu
vā tvakṣu tvaksphuṭite
bhinnevadārite
vā salilaprakāśo bhavaty āsrāvaḥ kiñcid visr
ā
a
ḥ pītāvabhāsaś ca | māṃsagate tu sarpiḥ
prakāśaḥ sāndraḥ svetaḥ picchilaś ca | sirāgatas tu sadyaś
chinnāsu
sirāsu raktātipravṛttiḥ pakvāsu ca toyanāḍībhir ivāgama
ṃ
naṃ
pūyasya āśrāvaś cātra tanur vicchinnaḥ sapheno
vasāpratimaḥ saraktaś ca | snāyugatas tu snigdho ghanaḥ
siṃghaṇakapratimaḥ saraktaś ca | asthigatas tu asthiny abhihate sphuṭite
bhinnevadārite vā doṣabhakṣitatvāc chuktidhautam
ivābhāti asthiniḥsāraś ca bhavati | āsrāvaś cātra tanur vicchinno
majjāmiśraḥ sarudhirasnigdhaś ca sandhigatas tu pīḍyamāno
na pravarttate |
tathākuñcanaprasāraṇonnāmanavināmanoskāsanapradhāvanaiḥ sravati | āsrāvaś cātra tanur vicchinnaḥ picchilovalambī
sarudhironmathitaś ca bhavati | koṣṭhagatas tu mūtrapurīṣapūyarudhirodakāni sravati | marmagatas tu nocyate
tvagādiṣv evāvaruddhatvāt ||
atha sarvavraṇavedanām vakṣyāmaḥ ||
todanabhedanacchedanatāḍanāvamanthanāyāmanavikṣepaṇacumucumāyananirddarśanāvabhañjanasphoṭanavidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇapūraṇastambhanaśvapanākuñcanāṅkuśikāḥ sambhavanti | vividhā vā yatra muhurmuhur vedanā
āgacchanti tam vātikam iti vidyāt | ūṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni yatrāṅgārāvakīrṇṇam iva vedanā sarujaṃ
tīkṣṇasampātipacyate yatra coṣmābhir vṛddhir bhavati kṣate kṣārāvasiktavac ca yatra vedanāviśeṣāḥ ghotāt
ā
a
m paittik
ī
a
m iti viṃdyāt | pittavad raktasamutthañ jānīyāt
| viśeṣo raktado
raktasrāvaś ca bhavati | kaṇḍūrgurutvaṃ suptatā
svedolpavedanatvaṃ stambhaḥ śaityañ ca yatra taṃ ślaiṣmikam iti
vidyāt | yatra sarvavedanāsamutpattis taṃ sānnipātikam
iti vidyāt ||
ata ūrddhvaṃ sarvavarṇṇām vakṣyāmaḥ | bhasmakaposthivarṇṇaḥ paruṣoruṇavarṇṇaḥ kṛṣṇa iti
mārutajasya | nīlaḥ śyāvo haritaḥ
pītaḥ kṛṣṇo raktaḥ piṅgala iti pittaraktasamutthayoḥ |
śvetasnigdhaḥ pāṇḍur iti śleṣmajasya | sarvavarṇṇopetaḥ
sānnipātikasya ||
bhavati cātra ślokaḥ ||
na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇṇasaṅgrahaḥ
sarvaśophavikāreṣu vraṇaval lakṣayed bhiṣag iti || 22 || ❈ ||
na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇṇasaṅgrahaḥ
sarvaśophavikāreṣu vraṇaval lakṣayed bhiṣag iti || 22 || ❈ ||
digital_image 21v
athātaḥ kṛtyākṛtyavidhiṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra vayasthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ
satvavatām ātmavatāñ ca sucikitsyā vraṇā bhavanti
|| ekaikasmin vā puruṣe yatraitad guṇapañcakaṃ bhavati tasya khalu
sādhanīyatamāḥ tatra vayasthānāṃ pratyagradhātutvād
āśu vraṇasaṃroho bhavati | dṛḍhānāṃ sthirabahumāṃsatvāc chastram
a…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
…
digital_image 23r1
digital_imageakālakṛtaḥ || atra
sarvavyādhyuparodhaḥ ||
sarveṣāñ ca vyādhīnāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ | talliṅgatvād dṛṣṭaphalatvād āgamāc ca
paśyāmaḥ | yathā hi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ vaiśvarūpyeṇa vyavasthitaṃ
satva rajas tamāṃsy avyatiricya
varttaṃte | evam eva kṛtsnam
vikārajātaṃ vaiśvarūpyeṇāvasthitam avyatiricya vātapittaśleṣmāṇo
varttante doṣadhātumalasaṃsargāyad
āyatanaviśeṣāḥn nimittata…ś caiṣāṃ vikalpo bhavati |
doṣadūṣiteṣv atyarthañ ca dhātuṣu
ji
saṃ
jñāsā bhavati |
so
rasa
jo yaṃ jo yaṃ māṃsajo
yaṃ medojo yaṃ asthijo yaṃ majjajo yaṃ śukrajo yaṃ
vyādhir iti ||
aśraddhārocakapipāsāṅgamardajvarahṛllās
a
ā
tṛptigauravapāṇḍurogasrotorodhakārśyavairasyāṅgasādāḥ |
akālapalitatimiradarśanarasadoṣajā vikārāḥ
kuṣṭhavisarpapiṭakās
tilakālakanacchavyaṅgamasakanīlikākoṭhaplīhagulmavidradhyarsorbudāsṛgdararaktapittaprabhṛtayo raktadoṣāt ||
gudamukhameḍhrapākāś cādhimāṃsārbudārsopajihvopakuśagalaśuṇḍikāmāṃsasaṃghātoṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo
māṃsadoṣāt |
granthivṛddhigalagaṇḍārbudoṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyaprabhṛtayo
medodoṣāt || adhyasthidantāsthitodaśūlādayosthidoṣāt ||
tamodarśamūrcchābhramapārśvagauravahṛcchūlasthūlamūloruṃjambheti majjadoṣāt ||
klaibyam apraharṣaś ca śukradoṣāt || tvagdoṣas saṃgo tipravṛttir
vā malānāṃ malāyatanadoṣāt || indriyāṇām ayathā
pravṛttir apravṛttir vā indriyāyatanadoṣād ity eṣa samāso
vistaraṃ nimittāni caiṣām pratirogam vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra ||
kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatāṃ
yatra saṅgaḥ savaiguṇyād vyādhis tatropajāyate ||
kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatāṃ
yatra saṅgaḥ savaiguṇyād vyādhis tatropajāyate ||
bhūyo tra jijñāsyate | kim vātapittaśleṣmaṇāṃ
jvarātīsārādīnāñ ca nityaṃ saṃśleṣaḥ paricchedo
veti | yadi nityaṃ saṃśleṣaḥ syān nityāturā eva sarvaprāṇinaḥ syuḥ
| athāpy anyathābhāvo vātādīnāṃ jvarādīnāñ cānyatra
varttamānasyānyasya liṅgan na bhavatīti kṛtvā vātādayo jvarādīnāṃ mūlānīti tan naḥ ||
atrocyate || doṣāṃ pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti
|| atha ca nityaṃ sambandhaḥ yathā hi vidyudvātāśanivarṣaṇyākāśaṃ
pratyākhyāya na bhavanti | saty apy ākāśe
kadācic ca na bhavanti | atha ca nimittato bhavanti
| taraṅgabudbudādayaś codakaviśeṣāḥ
digital_image evam vātādīnāṃ jvarādīnāñ ca
na nityasaṃśleṣo na vicchedaḥ | śāśvatikaḥ | atha ca nimittataḥ
tebhya evo
pa
t
pattir iti ||
vikāram parimāṇañ ca saṅkhyā caiṣām pṛthak
pṛthak |
vistareṇottare tantre sarvā bādhāṃm pracakṣmaha| iti ||
vistareṇottare tantre sarvā bādhāṃm pracakṣmaha| iti ||
24 || ❈ ||
digital_image 23v1c
digital_image 24v
athāto
ṣṭavidhaśastrakarmavidhiniścayam vyākhyāsyāmaḥ ||
chedyās tu
bhagandarārśorbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakamedogranthiśleṣmanimittāś cāmas tathā
māṃsasirāsnāyukothamāṃsakandīmāṃsāsthigatam api ca śalyam uttavaḥ
śataponako jatumaṇir valmīkamadhūṣodhimāṃsaḥ
māṃsasaṃghātagalaśuṇḍikā ity evam ādayo vikārāḥ ||
bhedyās tu sarvajam ṛte vidradhyanuśayī pramehapiṭakā
granthayaś ca visarpāś cāditas trayas trayo vṛddhayaś
ca vidārikāvamanthau puṣkarikānāḍyastanarogāś ca sahopadaṃśaiḥ
śophāś cāsarvasarāḥ prāyaśaḥ kṣudrarogās tathā tālupuppuṭatuṇḍikerīgilāyuprabhṛtayo ntaḥ pūyaśalyāḥ pañca
medaḥsamutthā aśmarīhetor bastiś ca ||
lekhyāś catasro rohiṇyaḥ
vraṇanetravarmādyadhijihvopajihve māṃsocchrayaḥ kilāso
dantavaidarbhaḥ pañca medojāś ca ||
vedhyās tu sirodaravṛddhiprabhṛtayaḥ ||
eṣyās tu gatimanto vraṇā nāḍyaḥ śalyāni
ca || āharttavyās tu dantāntaḥ
śarkarāśmarīmūḍhagarbhakarṇṇamalaśalyāni pādaśarkarā ca ||
visrāvyo vidradhiḥ sarvo bhaved anyatra
sarvajāt ||
kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śophaś cāpy ekadeśajaḥ
||
pālyāmayā ślīpadāni viṣaduṣṭaś ca śoṇitam |
pālyāmayā ślīpadāni viṣaduṣṭaś ca śoṇitam |
arbudāni visarpāś ca granthayaś cāditaś ca ye
||
trayas trayas te viśrāvyā stanarogās tathaiva ca |
trayas trayas te viśrāvyā stanarogās tathaiva ca |
sauṣiraḥ kaṇṭhaśālūkāḥ kaṇṭakāḥ kṛmidantakaḥ
dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ |
dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ |
pittāsṛkkaphajāś cyauṣṭhyāḥ kṣudrarogāś ca
bhūyaśaḥ ||
sīvyā medaḥsamutthās tu bhitvā vilikhitaṃ tathā |
sīvyā medaḥsamutthās tu bhitvā vilikhitaṃ tathā |
kaphagranthir alpapāliḥ karṇṇasadyovraṇaś
ca yaḥ ||
śirolalāṭākṣikṛṭakarṇṇeṣv anāsāgaṇḍakṛkāṭikā | bāhūdarasphikṣāyuprajananamuṣkādiṣu pradeseṣv acaleṣu māṃsavatsu ca śīvyet | janukurparajaṃghādiṣu pracaleṣv alpamāṃseṣu na sīvyet | vāyunirvāhino ntalohitaśalyāḥ saviṣāṃś ca tatra vāsīvyaṃ vraṇam abhisamīkṣya celāsthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīny apohotkṛtyākṛṣya yathāsthānaṃ sthāyayitvā snāyusūtravālānāṃ manyatamena sīvyet | saṇāśmantakamūrvātaśīnāṃvavā valkalaiḥ | sūcyas tu tisra upadiśyante |
dvyaṅgulā tryaṅgulādigital_image dhanuvakreti |
tatra māṃsaleṣv avakāśeṣu tryasrāḥ satvāsthisv
alpamāṃseṣu ca dvyaṅgulā vṛttā yat kāmāsamayor marmasu ca dhanuvat
cakrārdhaṃ tṛtīyāṃguleti || phuṇi
kātūnasevanyāveṃllitakaṃ rajagranthibandhaṃ ceti | samāsena
sevanavikalpāḥ | teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa
vyākhyātāḥ teṣāṃ prahāram āsādyopayogāṃ budhyāvekṣya na
cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛṣṭām alpagrāhiṇīm atibahu
grāhiṇīm vā sūcīm pātayet ||
bhavati cātra ||
dūre nipatitābādhaṃ sannikṛṣṭe viluñcanaṃ |
alpagrahāt tadvad eva vraṇe kuryād atas tyajet ||
samyak sīvitam avekṣya madhughṛtayutair añjanamadhukalodhrapriyaṅguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥ pratisārya bandhenopacaret | ||
śirolalāṭākṣikṛṭakarṇṇeṣv anāsāgaṇḍakṛkāṭikā | bāhūdarasphikṣāyuprajananamuṣkādiṣu pradeseṣv acaleṣu māṃsavatsu ca śīvyet | janukurparajaṃghādiṣu pracaleṣv alpamāṃseṣu na sīvyet | vāyunirvāhino ntalohitaśalyāḥ saviṣāṃś ca tatra vāsīvyaṃ vraṇam abhisamīkṣya celāsthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīny apohotkṛtyākṛṣya yathāsthānaṃ sthāyayitvā snāyusūtravālānāṃ manyatamena sīvyet | saṇāśmantakamūrvātaśīnāṃ
bhavati cātra ||
dūre nipatitābādhaṃ sannikṛṣṭe viluñcanaṃ |
alpagrahāt tadvad eva vraṇe kuryād atas tyajet ||
samyak sīvitam avekṣya madhughṛtayutair añjanamadhukalodhrapriyaṅguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥ pratisārya bandhenopacaret | ||
bhavati cātra ||
etad aṣṭavidhaṃ karmma samāsena prakīrttitaṃ |
cikitsiteṣu kārtsnyena vistaras tasya vakṣyate ||
etad aṣṭavidhaṃ karmma samāsena prakīrttitaṃ |
cikitsiteṣu kārtsnyena vistaras tasya vakṣyate ||
hīnātiriktan tiryak ca gātracchedanam ātmanaḥ |
etāś catasro ṣṭavidhe karmmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ ||
etāś catasro ṣṭavidhe karmmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ ||
ajñānalobhāhitavākyayogair
bhayapramohair aparaiś ca bhāvaiḥ |
vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan
saśeṣadoṣāṃ kurute vikārān ||etāś catasro ṣṭavidhe karmmaṇi vyāpadaḥ
smṛtāḥ || ajñānalobhāhitavākyayogair bhayapramohair
aparaiś ca bhāvaiḥ | vaidyo yadā śastram
abhiprayuñjan ||
bhayapramohair aparaiś ca bhāvaiḥ |
vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan
saśeṣadoṣāṃ kurute vikārān ||
taṃ kṣāraśastrāgnibhir auṣadhaiś ca
bhūyo bhiyuñjan tam ayuktiyuktaṃ |
jijīviṣur dūrata eva vaidyam
vivarjayed ugraviṣāhitulyam ||
bhūyo bhiyuñjan tam ayuktiyuktaṃ |
jijīviṣur dūrata eva vaidyam
vivarjayed ugraviṣāhitulyam ||
tad eva yuktaṃ tv atimarmasandhīṃ
hiṃsyāt sirā snāyum athāsthi caiva |
mūrkhaprayuktam puruṣaṃ kṣaṇena
prāṇair viyuñjyād atha vā kadācit ||
hiṃsyāt sirā snāyum athāsthi caiva |
mūrkhaprayuktam puruṣaṃ kṣaṇena
prāṇair viyuñjyād atha vā kadācit ||
bhramaḥ pralāpaḥ patanam pramoho
viceṣṭanaṃ līyanam uṣṇatā ca |
suptāṅgatā mūrchanam ūrdhvavātaḥ |
tīvrā rujo vātakṛtāś ca tās tāḥ ||
viceṣṭanaṃ līyanam uṣṇatā ca |
suptāṅgatā mūrchanam ūrdhvavātaḥ |
tīvrā rujo vātakṛtāś ca tās tāḥ ||
māṃsodakābhaṃ rudhitañ ca gacchet
sarvendriyārthoparamas tathaiva |
daśārdhasaṃkhyeṣv atha vikṣateṣu
sāmānyato marmmasu liṅgam uktaṃ ||
sarvendriyārthoparamas tathaiva |
daśārdhasaṃkhyeṣv atha vikṣateṣu
sāmānyato marmmasu liṅgam uktaṃ ||
surendragopapratimam prabhūtaṃ
raktaṃ sravet tatkṣatajaś ca vāyuḥ |
karoti rogāṃ vividhāṃ yathoktāṃ sirāsu chinnāsv atha vikṣatāsu ||
raktaṃ sravet tatkṣatajaś ca vāyuḥ |
karoti rogāṃ vividhāṃ yathoktāṃ sirāsu chinnāsv atha vikṣatāsu ||
kaubjaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ
kriyāsv aśaktis tumulā rujaś ca |
cirād vraṇo rohati yasya cāpi
taṃ snāyuviddhaṃ manujam vyavasyet ||
kriyāsv aśaktis tumulā rujaś ca |
cirād vraṇo rohati yasya cāpi
taṃ snāyuviddhaṃ manujam vyavasyet ||
śophābhivṛddhis tumulā rujaś ca
balakṣayaḥ sarvata eva śophaḥ |
kṣateṣu sandhiṣv acalācaleṣu
syāt sarvakarmoparamaś ca liṅgaṃ ||
balakṣayaḥ sarvata eva śophaḥ |
kṣateṣu sandhiṣv acalācaleṣu
syāt sarvakarmoparamaś ca liṅgaṃ ||
ghorā rujo yasya niśādineṣu
sarvāsv avasthāsu ca naiti śāntim |
bhiṣag vipaścid vidigital_imageditārthasūtras
tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
sarvāsv avasthāsu ca naiti śāntim |
bhiṣag vipaścid vidigital_imageditārthasūtras
tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
yathāsvam etāni vibhāvayec ca
liṅgāni marmasv abhitāḍiteṣu |
pāṇḍur vivarṇṇaḥ sparśan na veti
yo māṃsamarmāaṇy abhitāḍitaḥ saḥ ||
liṅgāni marmasv abhitāḍiteṣu |
pāṇḍur vivarṇṇaḥ sparśan na veti
yo māṃsamarm
ātmānam evātijaghanyakārī
śastreṇa yo hiṃsati karmma kurvan |
tam ātmavān ātmanudaṅ kuvaidyaṃ
vivarjayed āyur abhīpsamānaḥ ||
śastreṇa yo hiṃsati karmma kurvan |
tam ātmavān ātmanudaṅ kuvaidyaṃ
vivarjayed āyur abhīpsamānaḥ ||
tiryakpraṇihite śastre doṣāḥ purvam
udāhṛtāḥ |
tasmāt pariharaṃhaṃ doṣāṃ kuryāc
chastranipātanaṃ ||
tasmāt pariharaṃ
mātaram pitaram putrām bāndhavān api cāturaḥ |
apy etāñ chaṅkate nityaṃ vaidye viśvāsam eti ca ||
apy etāñ chaṅkate nityaṃ vaidye viśvāsam eti ca ||
visṛjaty ātmanātmānaṃ na cainam pariśaṅkate |
tasmāt putravad eveha pālayed āturam bhiṣak ||
tasmāt putravad eveha pālayed āturam bhiṣak ||
karmmaṇā kaścid ekena dvābhyāṅ kaścit tribhis
tathā |
vikāraḥ sādhyate kaścic caturbhir api karmmabhiḥ ||
vikāraḥ sādhyate kaścic caturbhir api karmmabhiḥ ||
25 || ❈
||
digital_image
athātaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
atha śala hiṃsāyāṃ dhātuḥ tasya yatpratyayasya śalyam iti
rūpam bhavati |
tad dvividhaṃ śārīram āgantukaś ca
śārīrāgantavaś ca sarvaśarīrābādhā
ihopadṛśyanta ity ataḥ śalyaśāstraṃ ||
tatra śārīrāṇi dantanakharomādīni | dhātavo
nnaṃ malā doṣāś ca duṣṭāḥ āgantūni
śarīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvāḥ duḥkhaṃ duḥkham utpādayanti ||
bhavati cātra ||
śarīre sarvaśalyānāṃ gatayaḥ pañcadhā smṛtāḥ |
ṛjvāgatam avāñcīnaṃ tiryag ūrdhvam adhogataṃ ||
śarīre sarvaśalyānāṃ gatayaḥ pañcadhā smṛtāḥ |
ṛjvāgatam avāñcīnaṃ tiryag ūrdhvam adhogataṃ ||
tāni tu yadā vegakṣayāt pratīghātād vā
tvagādiṣu vraṇavastuṣv atiṣṭhante |
dhamanīsrotosthipesīvivaraprabhṛtiṣu vā śarīrapradeśeṣu
tatra lakṣaṇam ucyamānam
upadhārayasva | śyāvam piṭakācitaṃ śophavedanāvantaṃ muhurmuhuḥ
śoṇitāsrāviṇam budbudavad udgatam mṛdumāṃsaṃñ ca
vraṇañ jānīyāt saśalyo yam iti | sāmānyato lakṣaṇam uktaṃ |
viśeṣas tvaggate vivarṇṇāḥ śopho bhavanty āyataḥ
kaṭhinaś ca | māṃsagate śophābhivṛddhir asaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣaprapākau
ca māṃsānām peśyantaragate py evaṃ coṣaśoṣavarjjaṃ |
sirāgate cādhmānaṃ śūlañ ca | snāyugate snāyujālāvakṣepaṇaṃ | srotogate srotamīsāṃś
ca karmaguṇahāniḥ | dhamanīgate saphenaṃ saraktam īrayan samīraṇaḥ saśabdo nirgacchaty aṅgamardapipāsā hṛllāsaś ca | asthigate
vividhavedanāprādurbhāvaḥ saśophaś ca | asthivivaragate tv
asthicūrṇṇapūrṇṇatā saṃharṣo vegavāṃś ca | sandhigate py evaṃ ceṣṭoparamaś ca | koṣṭhagate tv āṭopānāho
purīśāhāradarśanāni ca vraṇamukhād bhavanti | marmagate tu
marmaviddhavad ācakṣate | sūkṣmagatiṣu śalyeṣv etāny
eva lakṣaṇāni vispaṣṭāni bhavanti |
mahānty alpāni vā śuddhadedigital_image 24v7
digital_image 26r1
digital_image 26r
digital_image ṣicya sthirībhūtam
śalyam uddharet ||
ajātuṣaṃ jatunā liptayā
pūrvakalpenāsthiśalyam anyad vā tirya saktam avekṣyañ ca
keśoṇḍuvaṃ dṛḍhaikadīrghasūtrabandhana kṛtvā
dravabhaktopahitaṃ pāyayed ākaṇṭhāc ca pūrṇṇakoṣṭham vāmayet
vamataś ca śalyaikadeśasaktaṃ sūtraṃ anyad vā sahasā tv
ākṣipet | mṛdunā dantadhāvanakūrcakenāharet | praṇuded vāntaḥkṣatakaṇṭhāya ca
madhusarpirlehaṃ prayacchet triphalācūrṇṇam vā
madhuśarkkarāmiśraṃ
udakapūrṇṇam avāñcchirasam avapīḍayet |
dhunuyād vāmayec ca
grāsaśalye tu kaṇṭhasakte niḥśaṅkam
anavabaddhaṃ skandhe muṣṭino nihanyāt snehasukhodakaṃ
vā pāyayet ||
bhavati cātra ||
śalyākṛtiviśeṣāṃś ca sthānañ cāvekṣya naikadhā |
tathā yantrapṛthaktvañ ca samyak chalyam athāharet ||
śalyākṛtiviśeṣāṃś ca sthānañ cāvekṣya naikadhā |
tathā yantrapṛthaktvañ ca samyak chalyam athāharet ||
karṇṇavanti ca śalyāni duḥkhāny āharaṇe viduḥ
|
ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ ||
ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ ||
etair upāyaiḥ śalyan tu naiva ni
hārya
te yadi |
matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet ||
matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet ||
śophapākau rujaś cogrāḥ
kuryāc chalyam anirhṛtam |
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi tasmād yatnād vinirhared iti || 27 || ❈ ||
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi tasmād yatnād vinirhared iti || 27 || ❈ ||
digital_image 26r4
digital_image 26v
athāto viparītavraṇavijñānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā yathā |
khyāpayanti bhaviṣyatvaṃriṣṭāni
maraṇan tathā ||
khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ
tāni saukṣmyāt pramādād vā tathaivāśu
vyatikramāt |
gṛhyante nodgatāny ajñair mumūrṣor na tv asambhavāt ||
gṛhyante nodgatāny ajñair mumūrṣor na tv asambhavāt ||
dhruvaṃ hi riṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇais tat kilāmalaiḥ |
rasāyanatapojapyatatparair vā nivāryate ||
rasāyanatapojapyatatparair vā nivāryate ||
nakṣatrapīḍā bahudhā yathā kālād vipacyate |
riṣṭapākan tathā kecit bruvate bahavo janāḥ ||
riṣṭapākan tathā kecit bruvate bahavo janāḥ ||
asiddhim prāpnuyāl loke pratikurvaṅ gatāyuṣaḥ |
tasmād yatnena riṣṭāni lakṣayet kuśalo bhiṣak ||
tasmād yatnena riṣṭāni lakṣayet kuśalo bhiṣak ||
gandhavarṇṇarasādīnāṃ viśeṣāṇāṃ svabhāvataḥ ||
vaikṛtaṃ yat tad ācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇaṃ ||
vaikṛtaṃ yat tad ācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇaṃ ||
kaṭus tīvraś ca visraś ca gandhas tu
pavanādibhiḥ |
lohagandhis tu raktena vyāmiśraḥ sānnipā
ti
kaḥ ||
lohagandhis tu raktena vyāmiśraḥ sānnipā
lājātasītailasamāḥ kiñcid visrāś ca gandhataḥ
|
jñeyāḥ prakṛtigandhā
ḥ syur a
to nyad gandhavaikṛtam ||
jñeyāḥ prakṛtigandhā
madyājyayoḥ sumanasāṃ padmacandanayor api |
sugandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇām vraṇāḥ smṛtāḥ ||
sugandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇām vraṇāḥ smṛtāḥ ||
śvavājimūṣikādhvāṃkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ |
sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ ||
sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ ||
kuṃkumadhyāmakāaṃguṣṭhasavarṇṇāḥ
pittajāś ca ye
na dahyante na śuṣyanti varjayet tān vicakṣaṇaḥ ||
na dahyante na śuṣyanti varjayet tān vicakṣaṇaḥ ||
kaṇḍūmantaḥ sthidigital_imagerāḥ snigdhāḥ
śvetāḥ kaphanimittajāḥ |
dahyante vedanāvanto bhiṣak tān api varjayet ||
dahyante vedanāvanto bhiṣak tān api varjayet ||
kṛṣṇā ye tv aruṇāsrāvā vātajā
marmatāpinaḥ |
svalpām api na kurvanti rujan tān api varjayet ||
svalpām api na kurvanti rujan tān api varjayet ||
kṣveḍanti ghurghurāyanti jvalantīva ca ye
vraṇāḥ
tvaṅmāṃsasthāś ca pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye ||
tvaṅmāṃsasthāś ca pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye ||
ye tv amarmasvasaṃbhūtā
bhavanty atyarthavedanāḥ |
dahyante cāntaratyarthaṃ bahiś śītāś ca ye vraṇāḥ ||
dahyante cāntaratyarthaṃ bahiś śītāś ca ye vraṇāḥ ||
dahyante bahir atyarthaṃ bhavanty antaś ca
śītalāḥ |
śaktikuntadhvajarathā vājivāraṇapakṣiṇaḥ ||
śaktikuntadhvajarathā vājivāraṇapakṣiṇaḥ ||
yeṣu cāpy avabhāseyuḥ prāsādākṛtayas tathā |
cūrṇṇāvakīrṇṇā iva ye bhānti cānavacūrṇṇitāḥ ||
cūrṇṇāvakīrṇṇā iva ye bhānti cānavacūrṇṇitāḥ ||
prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ |
pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāñ ca marmasu ||
pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāñ ca marmasu ||
kriyābhiḥ samyag ārabdhā na
siddhyanti ca ye vraṇāḥ |
varjayed api tāṃ prājñaḥ saṃrakṣann ātmano yaśaḥ ||
varjayed api tāṃ prājñaḥ saṃrakṣann ātmano yaśaḥ ||
28
|| ❈ ||
digital_image 26v
praśastaṃ haṃsa
ru
taṃ nṝṇām vācaś ca hṛdayaṃ priyāḥ |
āsthitā vā na
bho
veśmadhvajatoraṇavedikāḥ ||
digital_image 28r
athāto viparītadūtasvapnadarśanīyam
vyākhyāsyāmaḥ ||
dūtadarśanasambhāṣā veśaceṣṭitam eva ca |
ṛkṣavelā tithiś caiva nimitta śakuno nilaḥ ||
ṛkṣavelā tithiś caiva nimitta śakuno nilaḥ ||
gehe vaidyasya vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitaṃ |
kathayanty āturagataṃ śubham vā yadi vāśubham ||
kathayanty āturagataṃ śubham vā yadi vāśubham ||
pāṣaṇḍāśramavarṇṇānāṃ savarṇṇāḥ karmmasiddhaye
|
ta eva viparītāḥ syu dūtāḥ karmavipattaye ||
ta eva viparītāḥ syu dūtāḥ karmavipattaye ||
napuṃsakaḥ strī bahavo nyathā kāryānusūyakāḥ |
gardabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyaayos tathā ||
gardabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyaayos tathā ||
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi
garhitāḥ |
pāṣadaṇḍāyudhadharā śuklaitaranivāsanaḥ ||
pāṣadaṇḍāyudhadharā śuklaitaranivāsanaḥ ||
ārdrajīrṇṇāvasavyekamalinodhva
ta
vāsasaḥ |
nyūnādhikāṅgātikṛṣṇā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||
nyūnādhikāṅgātikṛṣṇā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||
rūkṣaniṣṭhuravaktāras tv
amaṅgalyābhidhāyinaḥ |
chindantas tṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāstanam ||
chindantas tṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāstanam ||
vastrāntānāmikākeśanakharoma
ṃ
daśāṃ
spṛśan |
likhanto vā mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ |
likhanto vā mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ |
tailakarddamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ ||
phalaṃ pakvam asāram vā gṛhītvā
nyac ca
tadvidhaṃ |
phalaṃ pakvam asāram vā gṛhītvā
nakhair nakhāṅkarañ cāpi kareṇa
caraṇan tathā |
upānaccarmahastā vā vikṛtāḥ vyādhipīḍitāḥ |
upānaccarmahastā vā vikṛtāḥ vyādhipīḍitāḥ |
vāmācārā rudanto vā
śvāsino vikṛtekṣaṇāḥ ||
yāmyān diśaṃ prāñjalayo viṣam aikapadaiḥ sthitā |
yāmyān diśaṃ prāñjalayo viṣam aikapadaiḥ sthitā |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ ||
dakṣiṇābhimukhaṃ deśe maline krūrakarmmiṇaṃ |
dakṣiṇābhimukhaṃ deśe maline krūrakarmmiṇaṃ |
bhūmau śayānaṃ nagnaṃ vā vegotsargeṣu vāśuciṃ
||
prakīrṇṇakeśam abhyaktaṃ svinnam viklavam eva vā |
prakīrṇṇakeśam abhyaktaṃ svinnam viklavam eva vā |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ
pitrye vā bahukārye vā tathā cotpātadarśane |
pitrye vā bahukārye vā tathā cotpātadarśane |
madhyādigital_image…rdharātre vā sandhyayoḥ kṛttikāsu vā |
ārdrāśleṣāmaghāmūlāpūrvāsu bharaṇīṣu vā |
ārdrāśleṣāmaghāmūlāpūrvāsu bharaṇīṣu vā |
navamyām atha ṣaṣṭhyām vā pakṣasandhidineṣu vā |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya
samīpataḥ |
garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyaṃ samāgatāḥ |
garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyaṃ samāgatāḥ |
ta eva kapharogeṣu
karmmasiddhikarāḥ smṛtāḥ |
etena śeṣa vyākhyātaṃ svabudhyā vibhajed bhiṣak |
etena śeṣa vyākhyātaṃ svabudhyā vibhajed bhiṣak |
raktapittātisāreṣu prameheṣu
tathaiva ca |
praśasto jalasaṃrodho vaidyāturasamāgamaḥ |
praśasto jalasaṃrodho vaidyāturasamāgamaḥ |
evam vibhāgam vijñāya śeṣam budhyeta paṇḍitaḥ |
śuklavāsāḥ śucigauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ |
śuklavāsāḥ śucigauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ |
svasyāñ jātau svagotro vā dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ |
goyānenāgatas tuṣṭaḥ padbhyām vā kliṣṭaceṣṭitaḥ |
goyānenāgatas tuṣṭaḥ padbhyām vā kliṣṭaceṣṭitaḥ |
dhṛtimāṃś ca vidhijñaś ca kālajñaḥ
pratipattimāṃ |
alaṅkṛto maṅgalavāg dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ |
alaṅkṛto maṅgalavāg dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ |
svastham prāṅmukha māsīnaṃ same deśe śucau
śuciṃ |
upagacchanti ye vaidyaṃ te ca kāryakarāḥ smṛtāḥ ||
upagacchanti ye vaidyaṃ te ca kāryakarāḥ smṛtāḥ ||
māṃsakumbhodakacchattravipravāraṇagovṛṣāḥ |
śuklavarṇṇāś ca pūjyante prasthāne darśanāgatāḥ |
śuklavarṇṇāś ca pūjyante prasthāne darśanāgatāḥ |
strī putriṇīṃ savatsā gaur vardhamānam alaṅkṛtāḥ |
kanyā matsyāḥ phalañ
cā
maṃ svastīkā modakā dadhi |
kanyā matsyāḥ phalañ
hiraṇyākṣatapātram vā ratnāni sumano nṛpa |
apraśāntabalo vājī haṃsaś cāśaḥ śikhī tathā |
apraśāntabalo vājī haṃsaś cāśaḥ śikhī tathā |
brahmadundubhipuṇyāhaḥ śaṅkhaveṇurathasvanāḥ |
siṃhameghaninādaiāś ca heṣitaṅ gajabṛṃhitaṃ
siṃhameghaninādaiāś ca heṣitaṅ gajabṛṃhitaṃ
āsthitā vā na
dikṣu
śastā
su vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato nugāḥ |
vāmā vā dakṣiṇā vāpi śakunāḥ karmmasiddhaye |
vāmā vā dakṣiṇā vāpi śakunāḥ karmmasiddhaye |
śuṣke sanihate patre vallīnaddhe
sakaṇṭake |
vṛkṣe tha vāśmabhasmāsthibhūtuṣāṃgārapāṃśuṣu |
vṛkṣe tha vāśmabhasmāsthibhūtuṣāṃgārapāṃśuṣu |
caityavalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvanāḥ |
purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ |
purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ |
puṃsaṃjñāḥ pakṣiṇo vāmāḥ strīsaṃjñā
dakṣiṇāḥ śubhāḥ |
dakṣiṇād vāmagamanaṃ praśastaṃḥ
śvasṛgālayoḥ |
cāśakauśikayor evan nobhayaṃ śasasarpayoḥ ||
dakṣiṇād vāmagamanaṃ praśastaṃ
cāśakauśikayor evan nobhayaṃ śasasarpayoḥ ||
darśanam vā rutam vāpi na godhākṛkalāsayoḥ
dūtair aniṣṭais tulyānām aśastaṃ darśanaṃ nṛṇāṃ |
kulatthatilakarpāsatuṣapāṣāṇabhasmanān |
kulatthatilakarpāsatuṣapāṣāṇabhasmanān |
pātraṃ neṣṭaṃ tathāṅgāratailakardamapūritaṃ |
vinā surayā
rām vā
madyānāṃ pūrṇṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ |
vinā su
digital_imageśavakāṣṭhapalāṣānāṃ rūḍhānām
pathi saṅgamāḥ |
neṣyante patitāntasthadīnāndharipavas tathā |
neṣyante patitāntasthadīnāndharipavas tathā |
mṛduḥ śīto nukūlaś ca
sugandhiś cānilaḥ śubhaḥ |
kharoṣṇo niṣṭhagandhaś ca pratilomo na śasyate |
kharoṣṇo niṣṭhagandhaś ca pratilomo na śasyate |
graṃthyarbudādiṣu sadā
cchedaśabdas tu pūjitaḥ |
vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdas tathaiva ca |
vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdas tathaiva ca |
raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaḥ praśasyate
|
daurmanasyañ ca vaidyasya yātrāyāṃ naiva pūjitaṃ |
daurmanasyañ ca vaidyasya yātrāyāṃ naiva pūjitaṃ |
praveśy__e py evam
etat syād avekṣya ca yathāturaṃ |
pratidvāre gṛhe cāsya idam bhūyo na pūjyate ||
pratidvāre gṛhe cāsya idam bhūyo na pūjyate ||
bhāṇḍānāṃ saṃkarasthānāṃ sthānasañcaraṇan
tathā |
nikhātotpāṭanam bhaṅgaḥ śastrāṇān nirgamas tathā |
nikhātotpāṭanam bhaṅgaḥ śastrāṇān nirgamas tathā |
vaidyāsanāvasādo vā āturo vāpy adhomukhaḥ |
vaidyaṃ saṃbhāṣate ṅgāni kuḍyam āstaraṇāni vā |
vaidyaṃ saṃbhāṣate ṅgāni kuḍyam āstaraṇāni vā |
anusṛjya dhunuyād vā pragṛhītaśiras tathā |
hastaṃ vākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi |
hastaṃ vākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi |
na sa sidhyati vaidyo pi gṛhe
yasya na pūjyate ||
vaidyam muhurmuhuḥ pṛcchan mārṣṭi vā svāṅgam āturaḥ |
bhūyaḥ sampūjyate yasya gṛhe
vaidyaḥ sa sidhyati |
śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣv aśubhaṃ hy aśubheṣu ca |
śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣv aśubhaṃ hy aśubheṣu ca |
āturasya dhruvan tasmād dūtādīṃ
samparīkṣayet ||
svapnān ataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca |
svapnān ataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca |
paśyanti suhṛdo yāṃs tu svapnāṃ svayam athāpi
vā |
snehābhyaktaśarīrasya karabhavyāḍagardabhaiḥ |
snehābhyaktaśarīrasya karabhavyāḍagardabhaiḥ |
varāhair mahiṣair vāpi yo yāyād dakṣiṇāmukhaṃ
|
kṛṣṇā raktāmbaradharā hasantī muktamūrdhajāḥ |
kṛṣṇā raktāmbaradharā hasantī muktamūrdhajā
yam vā karṣati badhvā strī hasantan
dakṣiṇāmukham |
ante nivāsibhir yo vā py ākṛṣyed dakṣiṇāmukhaṃ |
ante nivāsibhir yo vā py ākṛṣyed dakṣiṇāmukhaṃ |
pariṣvajeyur
yaṃ cā
pi pretāḥ pravrajitā
n ta
s ta
thā |
āghrāyyate yaś ca muhuḥ śvāpadair vikṛtānanaiḥ |
āghrāyyate yaś ca muhuḥ śvāpadair vikṛtānanaiḥ |
piben madhu ca tailañ ca yo vā paṅke vasīdati
|
paṅkapradigdhagātro vā nṛtyed vātha haseta vā |
paṅkapradigdhagātro vā nṛtyed vātha haseta vā |
nirambaraś ca yo raktāṃ dhārayec chirasā srajaṃ |
yasya vaṃśo nalo vāpi vṛkṣo vorasi jāyate |
yasya vaṃśo nalo vāpi vṛkṣo vorasi jāyate |
mastakādyaś ca tālo vā ucchritā
veṇuvīrudhaḥ |
yam vā matsyo grased yo vā jvalanaṃ pravise naraḥ |
parvatāṇgrāt pated yo vā svabhre vā tamasāvṛte |
parvatāṇgrāt pated yo vā svabhre vā tamasāvṛte |
hriyate srotasā yo vā
yo vā
mauṇḍyam avāpnuyāt ||
parājīyeta yuddhair vā …kādyair vābhibhūyate |
parājīyeta yuddhair vā …kādyair vābhibhūyate |
patanan tārakādīnāṃ praṇāśo dīpacakṣuṣoḥ |
yaḥ paśyed devatānām vā prakampam patanan tathā |
yaḥ paśyed devatānām vā prakampam patanan tathā |
yasya ccharddir vireko vā daśanā prapatanti vā
|
śālmaliṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakaṃ |
śālmaliṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakaṃ |
puṣpāḍhyaṃ kovidāram vā citām vā yo dhirohati |
karpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tidigital_image 28rlān ||
karpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tidigital_image 28rlān ||
svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyum
arcchati ||
yathāsvam prakṛtisvapno vismṛto vihatas tathā |
cintākṛto divā yaś ca bhavanty aphaladās tu te ||
cintākṛto divā yaś ca bhavanty aphaladās tu te ||
jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyan tu śoṣiṇāṃ
|
unmāde rākṣasaiḥ pretair apasmāre tu nartanaṃ |
unmāde rākṣasaiḥ pretair apasmāre tu nartanaṃ |
mehātisāriṇān toyasnehapānan tu kuṣṭhinaḥ |
gulme tu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrdhni śiroruji |
gulme tu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrdhni śiroruji |
pipāsāśvāsayor adhvā cchardyāṃ
śaṣkulibhakṣaṇaṃ |
haridraṃ bhojanam vāpi yad bhavet pāṇḍurogiṇaḥ |
haridraṃ bhojanam vāpi yad bhavet pāṇḍurogiṇaḥ |
raktapittī pibed yaś ca śoṇitaṃ sa vinaśyati
||
yo naro bahubhir muṣṇaiḥ kruddheś ca prativodhyate |
hanyate bahubiḥ śastrair brāhmaṇaṃ yo na paśyati |
hanyate bahubiḥ śastrair brāhmaṇaṃ yo na paśyati |
dantaprakṣālanasnānaṃ svapne keśavilekhanaṃ |
rogāgamanimittaṃn tad dhanvantarivaco yathā |
rogāgamanimittaṃn tad dhanvantarivaco yathā |
aparvāṇīkṣur gaṇḍāni guḍam vā yo tibhakṣayet |
pratibuddho vijānīyād aṅgavyādhi apasthitasthitaṃ |
pratibuddho vijānīyād aṅgavyādhi apa
ayuktaṃ yānam āruhya suṣkavṛkṣañ ca
sarvataḥ |
plavate toyamadhye vā sa rogaṃ prāpnuyān mahat |
plavate toyamadhye vā sa rogaṃ prāpnuyān mahat |
tilakalkena māṃsena vasayā karddamena vā
|
gātraṃ yasyopalipyeta sa rogam prāpnuyān mahat ||
gātraṃ yasyopalipyeta sa rogam prāpnuyān mahat ||
cāṇḍālair vā śvapākair vā coraiḥ
pravrajitais tathā |
anyais ca nīcabhībhatsaiḥ prahāro na praśasyate|
anyais ca nīcabhībhatsaiḥ prahāro na praśasyate|
madyasyānnasya māṃsasya tilatailasya
sarppiṣaḥ |
svapne kiñcid yadi prāpya paśyed vyādhim upasthitaṃ ||
svapne kiñcid yadi prāpya paśyed vyādhim upasthitaṃ ||
raktavarṇṇan tu yat kiñcit sarvvan tan na
prasasyate |
rakṭaṃ yad āmakaṃ māṃsaṃ candanañ ca prasasyate ||
rakṭaṃ yad āmakaṃ māṃsaṃ candanañ ca prasasyate ||
yad vā suklena varṇṇena sarvvam etat
prasasyate |
karpāsam asthy atho bhasma dadhi caivātra varjitaṃ ||
karpāsam asthy atho bhasma dadhi caivātra varjitaṃ ||
yat tu kṛṣṇena varṇena sarvvan tan na
prasasyate |
bhūmilābho hiraṇyañ ca hastī caiva praśasyate ||
bhūmilābho hiraṇyañ ca hastī caiva praśasyate ||
ata ūrdhvam pravakṣyāmi prasastaṃ
svapnadarsanaṃ |
devāṃ dvijaṃ govṛṣabhāṃ jīvataḥ suhṛdo nṛpāṃ |
devāṃ dvijaṃ govṛṣabhāṃ jīvataḥ suhṛdo nṛpāṃ |
samṛddham agniṃ sādhūṃś ca nirmalāni jalāni ca |
paśyet kalyāṇabhāvāya vyādher apagamāya ca |
paśyet kalyāṇabhāvāya vyādher apagamāya ca |
māṃsam matsyaṃ srajaḥ śvetā vāsāṃsi
ca phalāni ca |
labhate dhanalābhāya vyādher apagamāya ca |
labhate dhanalābhāya vyādher apagamāya ca |
nadīnadasamudrāṃś ca kṣubhitāṃ nirmalodakāṃ |
taret kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca |
taret kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca |
prāsādāṃ saphalāṃ vṛkṣāṃ vāraṇāṃ parvatāṃs
tathā |
āruhed dravyalābhāya vyādher apagamāya ca ||
āruhed dravyalābhāya vyādher apagamāya ca ||
īdṛgvidhāñ chubhān yo nvai svapnāṃ paśyet sadāturaḥ |
sa dīrghāyur iti khyātas tasmai karma samācared iti || 29 || ❈ ||
sa dīrghāyur iti khyātas tasmai karma samācared iti || 29 || ❈ ||
digital_image 28r
|yo
jyotsnādarśatoyeṣu yaś ca
cchāyāñ cana
paśyati |
paśyaty ekāṅgahīnām vā vikṛtām vānyasatvajāṃ |
digital_image 28v
athātaḥ paṃcendriyārthavipratipattiṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
śarīraśīlayor yasya prakṛtir vikṛtir
bhavet |
tada
ā
riṣṭaṃ samāsena vyāsatas tu nibodha me ||
tad
śṛṇoti vidigital_imagevidhān śabdān yo vidyān asato bahūn |
samudrapurameghānām asampattau ca tāṃ svanāṃ |
samudrapurameghānām asampattau ca tāṃ svanāṃ |
tāṃ svanām vā na gṛhṇīte gṛhṇīte
cānyaśabdavat |
grāmāraṇyasvanāṃś cāpi gṛhṇāti viparītavat |
grāmāraṇyasvanāṃś cāpi gṛhṇāti viparītavat |
dviṣacchabdena ramate suhṛcchabdena kupyati
yac cākasmān na gṛhṇīte gatāsun taṃ pracakṣate |
yac cākasmān na gṛhṇīte gatāsun taṃ pracakṣate |
yat tūṣṇam iti gṛhṇāti śītam uṣṇañ ca
śītavat |
sañjātaśītapiṭako yaś ca dāhena pīḍyate |
sañjātaśītapiṭako yaś ca dāhena pīḍyate |
uṣṇagātro tigātrañ ca yaḥ śītena pravepate |
prahārān nābhijānāti sa gaccheta
t
tu
yamālayam |
prahārān nābhijānāti sa gacche
pāṃsunaivāvakīrṇṇāni yaś ca gātrāṇi manyate |
varṇṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi ||
varṇṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi ||
snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajaṃte nīlamakṣikāḥ |
sugandho vāti cākasmāt taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ |
sugandho vāti cākasmāt taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ |
viparītena gṛhṇāti rasāṃ yaś copayojitāṃ |
kramopayuktāṃś ca rasān yasya doṣābhivṛddhaye |
kramopayuktāṃś ca rasān yasya doṣābhivṛddhaye |
yasya doṣāgnisāmyañ ca kuryur mithyopayojitā |
yo vā rasaṃ na samvetti taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ |
yo vā rasaṃ na samvetti taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ |
surabhiṃ durabhiṃ vetti durabhiṃ
surabhīti ca |
yo vā gandhan na gṛhṇāti śānte dīpe ca mānavaḥ |
yo vā gandhan na gṛhṇāti śānte dīpe ca mānavaḥ |
divā jyotīṃṣi yaś cāpi jvalitānīva paśyati |
rātrau candraṃ jvalantaṃ vā sūryam vā
candravarccasaṃ |
ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍidguṇāṃ |
ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍidguṇāṃ |
taḍidvato guṇān yac ca nirmale gagane ghanāṃ |
vimānayānaprāsādair yaś ca saṃkulam ambaraṃ |
vimānayānaprāsādair yaś ca saṃkulam ambaraṃ |
yaś cāpy anirmalaṃ mūrttim
antarikṣe prapaśyati |
dhūmanīhāravāsobhir āvṛtām iva medinīṃ |
pradīptam iva lokañ ca yo vāplutam
ivāmbhasā |
bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhir yaś ca paśyati |
bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhir yaś ca paśyati |
yo vā mayūrakaṇṭhābhaṃ vidhūmam vahnim īkṣate
|
dhruvam ākāśagaṅgāṃ vā taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ
dhruvam ākāśagaṅgāṃ vā taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ
paśyaty ekāṅgahīnām vā vikṛtām vānyasatvajāṃ |
śvakākakaṅkagṛdhrāṇām pretānāṃ
yakṣarākṣasāṃ |
piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtān api |
piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtān api |
svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito
mṛtyum arcchati || ❈ ||
vraṇapraśnaṃ vraṇāsrāvaṃ kṛtyākṛtyavidhiṃ tathā |
vraṇapraśnaṃ vraṇāsrāvaṃ kṛtyākṛtyavidhiṃ tathā |
vyādhyuddeśīyam adhyāyaṃ śastrakarmāṣṭakaṃ tathā |
praṇaṣṭaśalyavijñānaṃ śalyāpanayanam eva ca |
praṇaṣṭaśalyavijñānaṃ śalyāpanayanam eva ca |
viparītavraṇajñānaṃ dūtasvapnaviparyayaṃ |
paṃcendriyārthavibhrāntiṃ proktaṃ vai tṛtīyo daśa ||
paṃcendriyārthavibhrāntiṃ proktaṃ vai tṛtīyo daśa ||
❈ ||
digital_image 28v
digital_image 29v
athātaś cchāyāvipratipattim
vyākhyāsyāmaḥ ||
śyāvā lohitikā nīlāḥ
pītikā vāpi dehināṃ |
abhidravanti yañ chāyā sa parāsur asaṃśayaṃ |
abhidravanti yañ chāyā sa parāsur asaṃśayaṃ |
hrīr apakrāmati yataḥ digital_image 29rkāntismṛtidhṛtiśriyaḥ |
akasmād yaṃ bhajante ca sa parāsur asaṃśayam |
akasmād yaṃ bhajante ca sa parāsur asaṃśayam |
yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaś
cordhan tathottaraḥ |
ubhau vā jāmbavābhāsau sa parāsur asaṃśayam |
ubhau vā jāmbavābhāsau sa parāsur asaṃśayam |
āraktā daśanā yasya śyāvā vā syuḥ patanti vā |
khāñjanapratibho vāpi taṃ gatāyuṣam ādiśet |
khāñjanapratibho vāpi taṃ gatāyuṣam ādiśet |
kṛṣṇā snigdhāvaliptā vā jihvā śūnā ca yasya vai
|
karkaśā ca bhaved yasya so cirād vijahāty asūn |
karkaśā ca bhaved yasya so cirād vijahāty asūn |
kuṭilā sphuṭitā vāpi śūnā vā yasya nāsikā |
bhagnā vā sphurate vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ |
bhagnā vā sphurate vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ |
saṃkṣipte viṣame stabdhe rakte supte ca locane
|
yasya syātāṃ śrute vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ |
yasya syātāṃ śrute vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ |
na dhārayan__ti yaḥ śīrṣan nāharanty annam āsyagaṃ |
ekāgradṛṣṭir mūḍhātmā sa parāsur asaṃśayaṃ |
ekāgradṛṣṭir mūḍhātmā sa parāsur asaṃśayaṃ |
balavān durbalo vāpi sammohaṃ yo
dhigacchati |
utthāpyamāno bahuśaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ |
utthāpyamāno bahuśaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ |
uttānaḥ sarvadā śete | pādau vi
kurute ca ya
ḥ |
viprasāraṇaśīlo vā sa parāsur asaṃśayaṃ |
viprasāraṇaśīlo vā sa parāsur asaṃśayaṃ |
śītapādakarocchvāsaḥ chinnaśvāsaś ca yo bhavet
|
kākocchvāsaś ca yo martyaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ |
kākocchvāsaś ca yo martyaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ |
nidrā na cchidyate yasya yo vā jāgartti
sarvadā |
muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeyaḥ sa jānatā |
muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeyaḥ sa jānatā |
parilihed uttaroṣṭham uṅgarāṃś ca karoti vā |
pretair vā bhāṣate sārdhaṃ sa parāsur asaṃśayaṃ |
pretair vā bhāṣate sārdhaṃ sa parāsur asaṃśayaṃ |
khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ
pravarttate |
puruṣasyāviṣārttasya sa parāsur asaṃśayaṃ |
puruṣasyāviṣārttasya sa parāsur asaṃśayaṃ |
vātāṣṭhīlā tu hṛdaye yasyordhvam
anuyāyinī |
rujānnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayaṃ |
rujānnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayaṃ |
ananyopadravakṛtaḥ pādaḥ
śophaḥ samutthitaḥ
puruṣaṃ hanti nārīñ ca mukhajo guhyajo dvayaṃ |
puruṣaṃ hanti nārīñ ca mukhajo guhyajo dvayaṃ |
atīsāro jvaro dhmānaṃ charddiḥ
śūnāṅgameḍhratā |
kāsina svāsino vāpi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet |
kāsina svāsino vāpi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet |
svedo dāhaś ca balavāṃ hikkā śvāsaś ca mānavaṃ
|
balavantam api prāṇair viyuñjanti na saṃśayaṃ |
balavantam api prāṇair viyuñjanti na saṃśayaṃ |
śyāvā jihvā bhaved yasya savyaṃ cākṣi
nimajjati
mukhaṃ ca jāyate pūtir yasya taṃ parivarjayet |
mukhaṃ ca jāyate pūtir yasya taṃ parivarjayet |
netre cāmreṇa pūryete svidyete caraṇau tathā |
cakṣuś cākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ |
cakṣuś cākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ |
atimātraṃ laghūni syur gātrāṇy atigurūṇi vā |
yasyākasmāt sa vijñeyo gantā caiva yamālayaṃ |
yasyākasmāt sa vijñeyo gantā caiva yamālayaṃ |
paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāś ca ye narāḥ |
piṣṭagandhāṃś ca ye vānti gatās te yamasādanaṃ |
piṣṭagandhāṃś ca ye vānti gatās te yamasādanaṃ |
yūkā lalāṭam āyānti balin nāśnanti vāyasāḥ |
yeṣāñ cāpi ratin nāsti gatās te yamasādanaṃ |
yeṣāñ cāpi ratin nāsti gatās te yamasādanaṃ |
jvarātīsāraśophā syur yasyānyonyāvasādinaḥ |
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya na sa śakyaś cikitsituṃ |
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya na sa śakyaś cikitsituṃ |
kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyair
mṛṣṭair hitais tathā |
annapānair nna sāsyete tasya mṛtyur upasthitaḥ |
annapānair nna sāsyete tasya mṛtyur upasthitaḥ |
pravāhikā śiraḥśūlaṃ kodigital_image 29vṣṭhaśūlaś ca dāruṇaḥ |
pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ |
pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ |
viṣameṇopacāreṇa karmabhiś ca
purākṛtaiḥ |
anityatvāc ca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanam vrajet |
anityatvāc ca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanam vrajet |
pretā dūtāḥ piśācāś ca rakṣāṃsi vividhāni ca |
maraṇīyan naran nityam upasarpanti sarvadā
maraṇīyan naran nityam upasarpanti sarvadā
tāni bheṣaja_vīryāṇi pratinighnanti sarvadā |
tasmān mohāḥ kriyās sarvā bhavantīha gatāyuṣam iti ||
tasmān mohāḥ kriyās sarvā bhavantīha gatāyuṣam iti ||
31 || ❈ ||