MS Kathmandu NAK 1-1079: Sūtrasthāna 1-31
| National Archives of Kathmandu | |
| 1-1079 | |
| Siglum | N |
[description of manuscript]
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Paper |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Title | [title of commentary] |
| Author | Suśruta |
| Language | |
History
| Place of origin | Nepal |
|---|
Editorial conventions
Revision history
| 2020-10-22 | Started the file, based on the NGMCP entry by "DA" (Diwakar Acharya). |
|---|---|
| 2021-01-06 | Added transcription of 1.01 |
| 2021-05-15 | Added transcription of 1.02 |
| 2021-11-28 | Added transcription of 1.15 |
| 2021-12-22 | Added transcription of 1.14 |
| 2021-12-19 | Added transcription of 1.21 |
| 2021-12-19 | Added transcription of 1.04 |
| 2021-12-24 | Added transcription of 1.03 |
| 2022-01-13 | Added transcription of 1.05 |
| 2022-01-26 | Added transcription of 1.06 |
| 2022-03-16 | Added transcription of 1.07 |
| 2022-03-24 | Added transcription of 1.08 |
| 2022-03-31 | Added transcription of 1.09 |
| 2022-04-11 | Added transcription of 1.10 |
| 2022-04-12 | Added transcription of 1.11 |
| 2022-04-22 | Added transcription of 1.12 |
| 2022-04-29 | Added transcription of 1.13 |
| 2022-05-02 | some corrections in the transcription of 1.1.12 |
| 2021-02-23 | Added transcription of 1.16 |
| 2022-05-14 | Added transcription of 1.17 |
| 2022-05-16 | Added transcription of 1.18 |
| 2022-05-23 | Added transcription of 1.27 |
| 2022-05-31 | Added transcription of 1.19 |
| 2022-05-31 | Added transcription of 1.28 |
| 2022-06-14 | Added transcription of 1.29 |
| 2022-06-16 | Added transcription of 1.30 |
| 2022-06-23 | Added transcription of 1.20 |
| 2022-07-01 | Added transcription of 1.31 |
| 2022-07-07 | Added transcription of 1.32 |
| 2022-07-08 | Added transcription of 1.22 |
| 2022-07-19 | Added transcription of 1.23 |
| 2022-07-30 | Added transcription of 1.24 |
| 2022-07-31 | Added transcription of 1.25 |
| 2022-08-11 | Added transcription of 1.26 |
| 2023-03-29 | Added transcription of 1.33 |
| 2023-03-30 | Added transcription of 1.34 |
| 2023-04-09 | Added transcription of 1.35 |
| 2023-04-09 | Added transcription of 1.36 |
| 2023-04-17 | Added transcription of 1.37 |
| 2023-04-27 | Added transcription of 1.38 |
| 2023-05-10 | Added transcription of 1.39 |
| 2023-05-17 | Added transcription of 1.41 |
| 2023-05-21 | Added transcription of 1.43 |
| 2023-05-25 | Added transcription of 1.40 |
| 2023-05-30 | Added transcription of 1.42 |
| 2023-05-31 | Added transcription of 1.46.1-52 |
| 2023-06-03 | Added transcription of 1.44 |
| 2023-06-05 | Added transcription of 1.46.53-138 māṃsavarga |
| 2023-06-06 | Added transcription of 1.46.139-210 phalavarga |
| 2023-06-08 | Added transcription of 1.45 |
| 2023-06-12 | Added transcription of 1.46.392-417 bhakṣyavarga |
| 2023-06-11 | Added the transcription of Su.46.340-391 kṛtānna |
| 2023-06-13 | Added transcription of 1.46.418-445 anupāna |
| 2023-06-15 | Added transcription of 1.46.1.46.281-339 |
| 2023-06-16 | Added transcription of 1.46.211-288 |
| 2023-06-22 | Added transcription of 1.46.446-532 |
| 2023-06-26 | Separated the file into two parts, 1-31 and 32-end, because of processing limits at Saktumiva |
| 2024-06-24 | Corrections in 1.8 |
| 2025-02-26 | Modified pb tags, added facs value until 13r |
| 2025-03-31 | Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty. |
| 2025-09-10 | Corrections in 1.12 |
| 2025-09-16 | Rearranged xml ids and made other corrections in 1.12 |
| 2025-11-02 | Cleaned up the transcription of 1.12 |
| 2025-11-11 | minor corrections in 1.13.1-12 |
| 2025-11-13 | minor corrections in 1.13 |
| 2025-12-02 | splitting 1.13.22 |
| 2026-01-05 | Removed extra splitting of lines in 1.12 that was made in order to collate it against L. The file with splitting is sent to Dominik Wujastyk through email. |
| 2026-03-31 | Added xml:id="SS.1.27.18-19 |
| 2026-04-04 | Completed the addition of verses 1.29.add1 - add10 that were skipped in the original transcription of all three manuscripts, K, N, and H |
| 2026-03-26 | Added page-begin markers with facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
| 2026-04-25 | Completed adding and checking page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
Text transcription
| N |
jpg 1v
namaḥ sarvvabuddhabodhisatvebhyaḥ || namo nāgārjunapādāya ||
athāto vedotpattim ādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
atha khalu bhagavantam amaravara ṛṣigaṇaparivṛtam
āśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsam aupadhenava vaistaraṇaurabhra pauṣkalāvata karavīra gopurarakṣita bhoja suśruta prabhṛtavya ūcuḥ ||
bhagavañ charīramānasāgantubhir vyādhibhi
vividhavedanābhighātopadrutān āsanāthān anāthavad
viceṣṭamānān vikrośataś ca mānavān abhisamīkṣya manasi naḥ
pīḍābhavat ||
teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopagamārtham ātmanaś ca
prāṇayātārtham āyurvedaṃ icchāmaḥ | upadiśyamānam atrāyattam
aihikam āmuṣmikañ ca śreyas tad bhagavantam upasannā sma |
śiṣyatveneti
tān uvāca bhagavān svāgatam vaḥ sava evāmīmāṃsyā
adhyāpyāś ca bhavanto vatsāḥ ||
iha khalv āyurvedo nāma yad upāgam
atharvavedasyoktam anutpādyaiva ca prajāḥ ślokaśatasahasram
adhyāyasahasrañ ca kṛtavān svayambhūr alpāyuṣkālpamedhastvañ
cālokya narāṇāṃ bhūyo ṣṭadhā praṇītavān
tad yathā | śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā
bhūtavidyā kaumārabhṛtyam agadatantraṃ rasāyanatantraṃ
vājīkaraṇatantram iti|
athāsya pratyekāṅgalakṣaṇasamāsas
tatra śaṃlyan nāma
vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃsulohaloṣṭāsthibālanapūyāsrāvadu??ṇān?rgarbhaśalyoddharaṇārthaṃ
yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānaviniścayārthañ ca ṣaṣṭyābhidhānair
iti |
śālākyatantran nāmordhvajatrugatānāṃ vikārāṇā
śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānā vikārāṇām upaśamakaraṇārtham
kāyacikītsā nāma
sarvaśarīrāvasthitānāñ ca vyādhīnām upaśamakaraṇārthaṃ
jvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātīsārādīnāñ ca |
bhūtavidyā nāma
devadīnavagandharvayakṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ
śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārtham |
kaumārabhṛtyan nāma
kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārtham
duṣṭastanyagrahasamutthitānāñ ca vyādhīnām upaśamakaraṇārthaḥ
|
agadatantran nāma
sarpakīṭalūtādaṣṭasarīsṛpaviṣavyañjanārtha
vividhaviṣavegopaśamanārthañ ca ||
rasāyanatantran nāma vayasthāpanam
āyurmedhākaraṇaṃ vyādhyupaśamakaraṇārthañ ca |
vājīkaraṇatantran nāma
svalpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāṃ śukrāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthañ ca |
evam ayam āyurvedo ṣṭāṅga upadiśyate | atra
kasmai kim varṇyatām iti |
ta ūcuḥ | asmākaṃ sarveṣām eva nanam eva śalyajñānam
alaṅkṛtvopadiśatu bhagavān
iti |
sa uvāca evaṃm astv iti
ta ūcuḥ | bhūyo 'smāka sarveṣāṃm
evaikamatīnānām matam abhisamīkṣya suśruto bhagavantaṃ prajpgtyakṣasyopadiśyamānaṃ vayam apy upadhārayiṣyāmaḥ
|
sa uvācaivam astv iti |
iha khalv āyurvedaprayojanaṃ
vyādhyupasṛṣṭasya vyādhiparimokṣaḥ | svastharakṣaṇañ cāyur asmin
vidanty anena vāyu vidyata ity āyurvedas
tasyāṅgavaram āgamapratyakṣānumānopamānair
aviruddham ucyamānam upadhārayadhvam
etad dhy aṅgaṃ prathamaṃ pradhānaṃ prāg
abhidhānatvād vraṇasaṃrohaṇakaratvād yajñaśirapradhānasandhānāc ca śrūyate hi yathā purā rudreṇa yajñasya
śiraś chinnam aśvibhyāṃ punaḥ
sandhitam iti
aṣṭānām api cāyurvedatantrāṇām etad evādhikam
āśu kriyākaraṇād yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt
sarvatantrasāmānyāc ca |
tad ida śāśvata puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyam
āyuṣyaṃ vṛttikarañ ca |
ta brahmā provāca | tat prajāpatir
adhijace | tasmād aśvināv aśvibhyām
indra indrād ahaṃ mayā tv iha pradeyam arthibhyaḥ
prajāhitahetoḥ ||
bhavati cātra |
ahaṃ hi dhanvantarir ādidevo jarārujāmṛtyuharo marāṇāṃ ||
śalyam mahac chastravaraṃ gṛhītvā prāpto mi gāṃ bhūya ihopadeṣṭuṃ |
ahaṃ hi dhanvantarir ādidevo jarārujāmṛtyuharo marāṇāṃ ||
śalyam mahac chastravaraṃ gṛhītvā prāpto mi gāṃ bhūya ihopadeṣṭuṃ |
tatrāsmiñ chāstre
pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ity ucyate | tasmiṃ kriyā so
dhiṣṭhānaṃ kasmāl laukikavidhyāl loko hi dvividha sthāvara
jaṅgamaś ca dvividhātmaka evāgneyaḥ | saumyaś ca tad
bhūyastvāt pañcātako vā | tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ |
saṃsvedajādridajajarāyujāṇḍajasaṃ?s tasmiṃ puruṣaḥ
pradhānas tasyopakaraṇam anyaṃ tasmāt puruṣo dhiṣṭhānaṃ
tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya ity ucyante |
te caturvidhā āgantavaḥ śārīrā mānasā
svābhāvikāś ceti |
teṣv āgantavo bhighātanimittā |
śārīrās tv annamūlā vātapittakaphaśoṇitavaiṣamyanimittāḥ
mānasās tu
krodhaśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalobhādaya
icchādveṣanimittāḥ|
svābhāvikās tu
kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaḥ
ete manaḥśarīrādhiṣṭhānā bhavanti ||
teṣāṃ lekhanabṛmhana
saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyak prayuktā nigrahahetavo
bhavanti |
prāṇināṃ puna mūlam āhāro
balavarṇṇaujasāñ ca sa ṣaṭsu raseṣv āyattarasāḥ punar davyāśrayinā
dravyāṇi punar oṣadhyaḥ | tā dvividhā | sthāvarā jaṅgamāś ca |
tāsāṃ sthāvarāś caturvidhā | vanaspatayo vṛkṣā
auṣadhyo vīrudha iti | tāsv apuṣpā ?lavantyo vanaspatayaḥ | puṣpaphalo yye tā vṛkṣāḥ |
phalapākaniṣṭhās tv auṣadhyaḥ | pratānavantyo virudha iti ||
jaṅgamā khalv api caturvvidhā |
jarāyujāṇḍajasasvedajodbhidāḥ iti | teṣām paśumanuṣyavyālādayo
jarāyujāḥ | khagasarīsṛpasarpās tv aṇḍajāḥ | kṛmi kuṭṭha pipīlikā prabhṛtayaḥ
saṃsvedajāḥ | indragopakamaṇḍūkaprabhṛtayaś codbhidāḥ |
tatra sthāvarebhyas
tvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasvarasā
prayojanavantaḥ jaṅgamebhyaś carmaromanakharudhirādayaḥ ||
pārthivas tu suvarṇṇarajatādayaḥ |
kālakṛtās tu
pravātanivātātapacchāyātamojyotsnāśītoṣṇavarṣāsu sasamplavāḥ |
kālaviśeṣās tu
nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥ
|
svabhāvata eva doṣāṇāṃ
sañcayaprakopaśamapratīkārahetavo bhavanti |
prayojanavantaś ca ||
bhavanti cātra
śārīrāṇāṃ vikārāṇām eṣa vargeś caturvvidhaḥ |
prakope praśame caiva hetur ukta cikitsakaiḥ |
śārīrāṇāṃ vikārāṇām eṣa vargeś caturvvidhaḥ |
prakope praśame caiva hetur ukta cikitsakaiḥ |
āgantavas tu ye rogās te dvidhā nipatanti ha |
manasy anye śarīre ca teṣān tu dvividhā kriyā ||
manasy anye śarīre ca teṣān tu dvividhā kriyā ||
śarīrapatitānān tu śārīravad upakramaḥ |
mānasānān tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||
mānasānān tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||
evam etat puruṣo vyādhir auṣadhaṃ
kriyā kāla iti samāsena catuṣṭayaṃ vyākhyātam bhavati || tatra
puruṣagrahaṇāt tatsambhavadravyasamūho bhūtādir uktaḥ |
tadagadgapratyaṅgavikalpāś ca |
tvaṅmāṃsāsirāsnāyvasthisandhiprabhṛtayaḥ | vyādhigrāhaṇād
vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥ | sarvva eva
vyādhayo vyākhyātā bhavasvanti | oṣadhagrahaṇād
dravyarasaguṇavīryavipākānām ādeśaḥ | kriyāgrahaṇāt | snehādīni
cchedyādīni ca karmāṇy upadiṣṭāni bhavanti | kālagrahaṇāt sarvva
eva kriyākālanirdeśaḥ ||
bhavati cātra
bījaṃ cikitsitasyaitat samāsena prakīrttitaṃ |
saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati ||
bījaṃ cikitsitasyaitat samāsena prakīrttitaṃ |
saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati ||
tac ca viṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu
sthāneṣu ceti || tatra ślokasthānanidānaśārīracikitsitakalpeṣv
arthavaśād vibhajyottare vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra |
svayambhuvā proktam idaṃ sanātanam
paṭhet tu yaḥ kāśipatiprakāśitaṃ |
sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair
asukṣaye śakrasalokatām iyād
svayambhuvā proktam idaṃ sanātanam
paṭhet tu yaḥ kāśipatiprakāśitaṃ |
sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair
asukṣaye śakrasalokatām iyād
iti ||
athātaḥ śiṣyopanayanīyam adhyāyaṃ
vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
vrāhmaṇakṣatriyavaiśyānām anyatamam anvayaḥ|
vayaḥ śaurya śaucācāra vinaya śakti vala medhā dhṛti smṛti pratipattiyuktan tanu jihvauṣṭha dantāgram ṛjuvaktrākṣināsaṃ
prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahañ ca
śiṣyam upanayet| sa hi guṇavān tasmai deyam ato||||
viparītaguṇan nopanayet
śūdram api guṇavantam anupanītam adhyāpayed ity
eke | upanayanīyan tu vrāhmaṇam praśasteṣu
tithikaraṇamūhūrttanakṣatreṣū praśastāyān diśi śucau deśe go
carma mātraṃ sthaṇḍilam upalipya
darbhasaṃstaraṇam ahitaṃ kṛtvā puṣpai dhūpair
janvair bhankais ca
pūjayitvā palāśodumvarabilvānāṃ samidbhi ghṛtam aktābhir
dārvīhaumikenāgnim upasamādhāyājyañ juhuyāt | pratidevatam
ṛṣibhyaḥ śiṣyaṃ svāhākāraṃṅ kārayet |
brāhmaṇaṃ trayāṇāṃ rājanyo dvayasyā vaiśyo
vaisyasyaiva
tato gniṃ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ
vrūyāt|
kāmakrodhalobhamohamānāhaṃkārerṣyāmātsarya rūṣa paiśunyānṛtālasyāsyayaśasyāni
hitvā kāṣāyavāsasā nīcanakharomṇā trirātraṃ śucinā
satyabrahmacaryābhivādanapareṇa bhavitavyaṃ | mamānumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa bhūtvā
matpriyahiteṣu varttitavyam ato nyathā varttamānasyādharmmo
bhavaty aphalā ca vidyā na ca prākāśyaṃ prāpnuyāt |
aham vā tvayi samyagvarttamāne yady
ananyathādarśā syāt tad eva
nāsaubhāgyavidyāphalabhāk ca bhaveyaṃ |
yasmād arogavatā
dharmmāsaurthakāmamokṣāḥ prāpyante |
tasmād
dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāśaṇḍasthitānām
ātmavāndhavānām ivātmabheṣajaiḥ | pratikartavyam evaṃ sādhu
bhavati | vyādhaśākunikapatitapāpakarttṝṇāñ ca na
pratikarttavyam evaṃ vidyā prakāśate | mitra dharma kāma yaśāṃsi cāvāpnoti ||
bhavataś cātra || kṛṣṇāṣṭamī ttannidhane
'hanī dve
śuklādaye'py evam ahar dvisandhyaṃ |
akālavidyutstanayitnughoṣe
svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu |
śuklādaye'py evam ahar dvisandhyaṃ |
akālavidyutstanayitnughoṣe
svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu |
śmaśānayānādhvatanāhaveṣu
tathautsavaotpātikadarśaneṣu |
nādhyeyam anyeṣu ca yeṣu viprāṇ
ṇādhīyate nāśucinā ca nityam ||
tathautsavaotpātikadarśaneṣu |
nādhyeyam anyeṣu ca yeṣu viprāṇ
ṇādhīyate nāśucinā ca nityam ||
iti||
folio
athāto'dhyayanasampradānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
prāg abhihitaṃ saviṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu
sthāneṣu ceti || tatra ślokasthane hy adhyāyā ṣaṭcatvāriṃśat
| ṣoḍaśa nidānāni | daśa śārīrāṇi | catvāriṃśa cikitsitāni | aṣṭau
kalpāḥ || bhavanti cātra ||
vedotpattiḥ śiṣyanayas tathādhyayanadānikaḥ
|
prabhāṣaṇāgraha||||ṇaḥ ṛtucaryātha yāntrikaḥ ||
prabhāṣaṇāgraha||||ṇaḥ ṛtucaryātha yāntrikaḥ ||
śastrāvacāraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanaṃ |
agnikarmmajalaukākhyānadhyāyo raktavarṇṇakam ||
agnikarmmajalaukākhyānadhyāyo raktavarṇṇakam ||
doṣadhātumalādyānā vijñānādhyāya eva ca |
karṇṇavyadha āmapakvamālayo vraṇitāsanam ||
karṇṇavyadha āmapakvamālayo vraṇitāsanam ||
hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaś ca yaḥ
smṛtaḥ |
kṛtyākṛtyavidhir vyādhisamuddeśīya evra ca |
kṛtyākṛtyavidhir vyādhisamuddeśīya evra ca |
viniścayaḥ śastravidhau
pranaṣṭajñānikas tathā |
śalyoddhṛtir vraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanaṃ |
śalyoddhṛtir vraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanaṃ |
pañcendriyan tathā cchāyā svābhāvākṛd
vaikṛto' pi ca |
vāraṇo yuktasenīya āturākramamiśrakau |
vāraṇo yuktasenīya āturākramamiśrakau |
bhūmibhāgo dravyagaṇaḥ saṃśuddhau śamane
ca yaḥ |
dravyādīnāñ ca vijñānaṃ viśeṣe dravyagoparaḥ ||
dravyādīnāñ ca vijñānaṃ viśeṣe dravyagoparaḥ ||
rasajñānaṃ vamanārtham
adhyāyo recanasya ca |
dravadravyavidhis tadvad annapānavidhiḥ śubhaḥ |
dravadravyavidhis tadvad annapānavidhiḥ śubhaḥ |
sūcanā sūtraṇāc caiva sādhanāc
cārthasantateḥ |
ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānm pracakṣate ||
ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānm pracakṣate ||
vātavyādhikam arsānsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |
kuṣṭhamehodarā mūḍhavidradhyaḥ parisarpaṇaṃ ||
kuṣṭhamehodarā mūḍhavidradhyaḥ parisarpaṇaṃ ||
granthivṛddhikṣudraśūkabhagnāś ca mukharogikaṃ
|
hetulakṣaṇanirdeśān nidānānīti ṣoḍaśa ||
hetulakṣaṇanirdeśān nidānānīti ṣoḍaśa ||
bhūtacintā rājaśuddhir garbhāvakrāntir eva ca
||
garbhasya ca vyākaraṇaṃ śarīrasya ca yat smṛtam ||
garbhasya ca vyākaraṇaṃ śarīrasya ca yat smṛtam ||
pratyekamarmmanirdeśaḥ śirāvarṇṇanam eva ca |
śirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā ||
śirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā ||
nirddiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā |
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yoginām api ||
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yoginām api ||
dvivraṇīyo vraṇe sadyo bhagnānāṃ
vātarogikam |
mahāvātikam arśāṃsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |
mahāvātikam arśāṃsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |
kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi maihikam paihikan
tathā |
madhumehicikitsā ca tathā codariṇām api ||
madhumehicikitsā ca tathā codariṇām api ||
mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīvisarpiṇāṃ |
granthī¦nāṃ vṛddhyapadaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikaṃ ||
granthī¦nāṃ vṛddhyapadaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikaṃ ||
śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharoginām |
śophasyānāgatānāñ ca niṣedho miśrakan tathā |
śophasyānāgatānāñ ca niṣedho miśrakan tathā |
vyājīkarañ ca yat kṣīṇe sarvvādhasamo pi ca |
medhāyuṣkaraṇa¦ñ cāpi svabhāvāc ca nivāraṇaṃ ||
medhāyuṣkaraṇa¦ñ cāpi svabhāvāc ca nivāraṇaṃ ||
nivṛttasantāpakaraṃ kīrttitañ ca rasāyanaṃ |
snehopayogikaḥ svedāḥ vamane sa virecane |
snehopayogikaḥ svedāḥ vamane sa virecane |
ye yor vyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaṃ |
netrabastivipatsiddhis tathā cottarabastikaṃ ||
netrabastivipatsiddhis tathā cottarabastikaṃ ||
nirūhakramasaṃjñam ca tathaivāturasaṃjñitaṃ |
dhūmanastovidhiś cāgryaś catvāriṃśad iti smṛtāḥ
dhūmanastovidhiś cāgryaś catvāriṃśad iti smṛtāḥ
prāyaścittaṃ prasamanaṃ cikitsā śāntikarmma ca
|
paryāyās tasya nirdeśāc cikitsāsthānam ucyate |
paryāyās tasya nirdeśāc cikitsāsthānam ucyate |
annasya rakṣāvijñānam sthāvarasyetarasya
ca |
sarppadaṣṭaṃ viṣajñānaṃ tasyaiva ca cikitsitaṃ |
sarppadaṣṭaṃ viṣajñānaṃ tasyaiva ca cikitsitaṃ |
daundubhir mūṣikāṇāñ ca kīṭānāṅ
kalpa eva ca |
aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpānāt ||
aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpānāt ||
saviṃśam adhyāyaśatam evam etad udīritaṃ |
ataḥ paraṃ svanāmnān tu tantram uttaram ucyate ||
ataḥ paraṃ svanāmnān tu tantram uttaram ucyate ||
adhikṛtya kṛtaṃ yasmāt tantram etad upadravān |
aupadravika ity eṣa tasyāgratvān nirucyate |
aupadravika ity eṣa tasyāgratvān nirucyate |
sandhau vartmasu śukle ca kṛṣṇe sarvatra
dṛṣṭiṣu |
samvijñānārtham adhyāyāḥ gadānān tu prati prati ||
samvijñānārtham adhyāyāḥ gadānān tu prati prati ||
cikitsāpratibhāgīyo vātābhiṣyandavāriṇaḥ |
paittasya śleṣmalasyā¦pi rodhirasya tathaiva ca ||
paittasya śleṣmalasyā¦pi rodhirasya tathaiva ca ||
lekhyaroganiṣedhaś ca cchedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu
|
kriyākalpo bhighātaś ca karṇṇotthās taccikitsitaṃ ||
kriyākalpo bhighātaś ca karṇṇotthās taccikitsitaṃ ||
ghrāṇotthānāñ ca vijñānaṃ tadgadaṃ
pratiṣedhanaṃ |
pratisyāyaniṣedhaśirogatavijānanaṃ
pratisyāyaniṣedhaśirogatavijānanaṃ
cikitsā
tad gadānāñ ca śālākyatantra ucyate ||
navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanaṃ ||
navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanaṃ ||
apasmāraśakunyoś ca revatyāś ca punaḥ
pṛthak |
pūtanāyās tathāndhāyā maṇḍikā śītapūtanā ||
pūtanāyās tathāndhāyā maṇḍikā śītapūtanā ||
naigameṣacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijāḥ
|
kumāratantram ity etac chārīreṣu ca kīrttitaṃ ||
kumāratantram ity etac chārīreṣu ca kīrttitaṃ ||
jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdarogiṇām api |
pāṇḍūnān raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāś ca ye |
pāṇḍūnān raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāś ca ye |
tṛṣṇāyāś charddihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ |
svarabhedacikitsā ca krimyudāvartinoḥ pṛthak ||
svarabhedacikitsā ca krimyudāvartinoḥ pṛthak ||
viṣūcikārocakayo mūrttāghātavikṛcchrayoḥ |
iti kāyacikitsāyāḥ śeṣam atra prakīrttitaṃ
iti kāyacikitsāyāḥ śeṣam atra prakīrttitaṃ
amānuṣaniṣedhaś ca tathāpasmāriko paraḥ |
unmādapratiṣedhaś ca bhūtavidyā nirucyate ||
unmādapratiṣedhaś ca bhūtavidyā nirucyate ||
rasabhedāḥ svasthavṛttaṃ yuktayas tāntrikāś ca
yāḥ |
doṣabhedā iti jñeyā adhyāyās tantrabhūṣaṇāḥ ||
doṣabhedā iti jñeyā adhyāyās tantrabhūṣaṇāḥ ||
sreṣṭhatvād uttaraṃ hy etat tantram āhur
maharṣayaḥ |
bahvarthasraṃgrahāc chreṣṭham uttaraṃ vāpi paścimaṃ ||
bahvarthasraṃgrahāc chreṣṭham uttaraṃ vāpi paścimaṃ ||
śālākyatantrkaumāracikitskāyikī ca yā |
bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite
bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite
vājīkarāś cakitsā ca rasāyanavidhis tathā |
viṣatantraṃ punaḥ kalpaḥ śalyajñānaṃ samantataḥ ||
viṣatantraṃ punaḥ kalpaḥ śalyajñānaṃ samantataḥ ||
ity aṣṭāṅgam idan tantram ādidevaprakāśitaṃ |
vidhinādhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi ||
vidhinādhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi ||
etad dhy avaśyam adhyeyaṃ adhītya ca karmmāpy
avaśyam upāyāsitavyam ubhayajño hi bhiṣag rājārho bhavati || bha
||
yas tu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhataḥ |
sa muhyaty āturam prāpya prāpya bhīrur ivāhavaṃ ||
sa muhyaty āturam prāpya prāpya bhīrur ivāhavaṃ ||
yas tu karmmasu niṣṇāto
dhāṣṭyāc chāstrabahiṣkṛtaḥ |
sa satsu pūjān nāpnoti vadhañ cārcchati rājataḥ ||
sa satsu pūjān nāpnoti vadhañ cārcchati rājataḥ ||
ubhāv etāv anipuṇāv asamartho cikitsittuṃ
|
ardhavedadharāv etāv ekapakṣāv iva dvijo ||
ardhavedadharāv etāv ekapakṣāv iva dvijo ||
auṣadhyo 'mṛtakalpās tu śastrāśaniviṣopamāḥ |
ajñanopahitās tā syus tasmāt tam prarivarjayet ||
ajñanopahitās tā syus tasmāt tam prarivarjayet ||
snehādiṣv anabhijñās tu chedyādiṣu ca karmasu |
mārayanti naraṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ ||
mārayanti naraṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ ||
yas tūbhayajño matimāṃ sa samartho rthasādhane
|
āhave karmma nirvvoḍhuṃ dvicakrasyandano yathā ||
āhave karmma nirvvoḍhuṃ dvicakrasyandano yathā ||
vatsa yathā¦dhyeyaṃ
tathopadhyāyasvocyamānaṃ | atha śucaye kṛtaṃ aṅgalāya
kṛtottarāsaṅgāyopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya | yathā
śaktito gurur upadiśet padam pam pādam pādaṃ ślokam vā te ca
krameṇa bhūyaḥ sandheyāḥ | evam ekaikasoś ghaṭayed ātmānaṃ cātra paṭhed adrutam avilambitam ananunāsikaṃ
nāvyaktātiniṣpīḍitavarṇṇam akṣibhruvaṣṭhahaster ananunītaṃ
susaṃskṛtaṃ nātyuccair nnātinīcaiś ca sva paṭhe tayor adhīyānayo
na cāntareṇa kaścid vrajed iti ||
bhavati cātra ||
śucir guruparo dakṣās tandī nidrāvivarjjitaḥ |
paṭhann etena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntam āpnuyāt ||
śucir guruparo dakṣās tandī nidrāvivarjjitaḥ |
paṭhann etena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntam āpnuyāt ||
vāksauṣṭhave rthavijñāne
prāmlailbhe karmanaipurau |
tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntaga iti
tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntaga iti
3 ||
folio
athātaḥ pravacīnīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
adhigatam apy adhyayanam ananubhāṣitam arthataḥ
kharasya candanabhāra iva kevalaṃ pariśramakaro
bhavati ||
tasmāt saviṃśam adhyāyaśatam anupadapādaślokam
avaśyam anuvarṇṇitavyam | kasma sūkṣmā hi dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāsrayamarmasirāsnāyusandhyasthivibhāgāḥ |
garbhasambhavadravyasamūhavibhāgāś ca | tathā
pranaṣṭaśalyoddharaṇavraṇaviniścayabhagnavikalpāḥ | sādhyayāpy
apratyākhyeyatā ca vikārāṇām evam ādayaś ca sahasraso nye
viśeṣāḥ | ye cintyamānā vimalavipulabuddher api buddhim
ākulīkuryuḥ | kim punar alpabuddhes tasmād avaśyam
anuvarṇṇayitavyaṃ ||
anyaśāstra viṣayopapannānāñ cārthānām
ihopanītānām arthavaśāt teṣāṃ tad vidyebhya eva vyākhyānam
anusrātavyaṃ | na hy ekasmiṃ cchāstre sarvvaśāstrāṇām avarodhaḥ
kartuṃ śakya iti ||
bhavanti cātra ||
śāstram ekam adhīyāno na vidyā śāstraniścayaṃ |
tasmād bahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāc cikitsakaḥ ||
śāstram ekam adhīyāno na vidyā śāstraniścayaṃ |
tasmād bahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāc cikitsakaḥ ||
śāstraṃ gurumukhodgīrṇam ādāyopāsya
cāsakṛt |
yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vedyo nye tu taskarāḥ ||
yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vedyo nye tu taskarāḥ ||
aupadhenavam aurabhraṃ sauśrutaṃ pauṣkalāvatam |
śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirdised iti ||
śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirdised iti ||
|| 4 ||
folio
athāto gropaharaṇīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
trividhaṃ karma pūrvakarma pradhānakamma
paścātkarmeti | tadvyādhim pratyupadekṣyāmaḥ |
asya tu śastrakarmaprādhyānyāt | pūrvvaṃ
śastrasambhārāne vopadekṣyāmaḥ |
tac ca śastrakarmāṣṭavidham bhavati | tad yathā |
chedyaṃ bhedyaṃ lekhyaṃ vedhyam eṣyam āhāryaṃ visrāvyaṃ
sīvyamity
ato nyat karma cikīrṣuṇā pūrvam
evopakalpayitavyāni bhavanti | tad yathā
yantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatrasūtaghṛtamadhupayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkaśītodakavyajanakaṭāhādīni
parikarmiṇaś ca snigdhā sthirā balavantaḥ |
tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatre
dadhyakṣatānnapānaratnair viprāṃś cārccayitvā
kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ bhuktavantam āturaṃ prāṅmukham
upaveśya yantrayitvā mamasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharann
anulomaśastraṃ nidadhyād
āpūyadarśanā sakṛd evopaharec chastram āśu ca | mahatsv api pākeṣu
dvyaṅgulatryaṃgulāntaram vā¦
paśastrapadam uktaṃ ||
tatrāyato viśālas samas suvibhakta iti vraṇāḥ
||
ekena vā vraṇena na viśuddhyati tato parāṃ
buddhyāpekṣyāntaraṃ vraṇāṅ kuryāt ||
bha
āyataś ca viśālaś ca suvibhakto nirāśrayaḥ |
prāptakālakṛtaś caiva vraṇaḥ karmaṇi śasyate ||
āyataś ca viśālaś ca suvibhakto nirāśrayaḥ |
prāptakālakṛtaś caiva vraṇaḥ karmaṇi śasyate ||
śauryam āśukriyātīkṣṇaṃ śastram asvedavepathuḥ |
asaṃmohaś ca vaidyasya śastrakarmaṇi pūjyate ||
asaṃmohaś ca vaidyasya śastrakarmaṇi pūjyate ||
yato yato gatiṃ vidyād utsaṃgo yatra ya ca |
tatra tatra varṇaṃ kuryād yathā doṣo na tiṣṭhati ||
tatra tatra varṇaṃ kuryād yathā doṣo na tiṣṭhati ||
tatra
bhrūgaṇḍalalāṭokṣikuṭakakṣāvaṃkṣaṇeṣu
tiryak cheda uktaḥ |
anyathā tu sirāsnāyukṣaṇanād atimātraṃ |
vedanācirāc ca vraṇasaṃroho māṃsakandīprādurbhāvaś ca bhavati
|
mūḍhagarbhodarāśmabhagandaṃramukharāgeṣv
abhuktavatāṃ kurvītaḥ
tataḥ śastram avacārya śītābhir adbhi
pariṣicya cāturam āśvāsya ca samantāt paripīḍyāṃgulyā vraṇam
abhimṛjya prakṣālya kaṣāyeṇa plotenodakam ādāya
tilakalkamadhusarppipragāḍhaṃ varttim praṇidhāya patreṇācchādya
kavali kāndatvā bandhenopapādayet | vedanārakṣaghnai
dhūpayitvā
guggulva garu sajjarasa vāacā gaurasarṣapa lavaṇa nimba patrājya miśrair
ājyaśeṣeṇa cāsya prāṇāṃ samālabheta |
udakumbhāc cāpo gṛhītvā prokṣayan rakṣākarma
kuryāt ||
kṛtyānāṃ parirakṣārtha tathā rakṣobhayasya
ca |
rakṣākarmma kariṣyāmi brahmā tad anumanyatāṃ |
rakṣākarmma kariṣyāmi brahmā tad anumanyatāṃ |
nāgā piśācā gandharvā yakṣā rakṣāṃsy atha grahāḥ |
abhidravanti ye ye tvā brahmādyāḥ ghnantu tāṃn sadā ||
abhidravanti ye ye tvā brahmādyāḥ ghnantu tāṃn sadā ||
pṛthivyām antarikṣe ca ye caranti niśācarāḥ |
dikṣu vāstuni ye cānye pāṃtu tvā te namaskṛtāḥ |
dikṣu vāstuni ye cānye pāṃtu tvā te namaskṛtāḥ |
pāṃtv āmṛṣayo brahmā vidyā rājārṣayas tathā |
parvatāś caiva nadyaś ca sarvāḥ¦ sarve ca sāgarāḥ |
parvatāś caiva nadyaś ca sarvāḥ¦ sarve ca sāgarāḥ |
agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇam vāyus tathaiva ca
|
somo vyānam apānan te pajjanyaḥ parirakṣatu |
somo vyānam apānan te pajjanyaḥ parirakṣatu |
udānaṃ vidyutaḥ pāṃtu samānaṃ stanayinnavaḥ
|
balam indro balapatir matim vācaspatis tathā |
balam indro balapatir matim vācaspatis tathā |
kāmānte gandharvāsatvam indro
bhirakṣatu |
prajñānte varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalaṃ |
prajñānte varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalaṃ |
cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotraṃ camamā pātu te
manaḥ |
nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ cchāyām pātu niśā tava |
nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ cchāyām pātu niśā tava |
retas tvāpy āyayaṃtv āpo romāṇy oṣadhayas tathā
|
ākāśaṃ khāni te pātu dehan tava vasundharā |
ākāśaṃ khāni te pātu dehan tava vasundharā |
vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇus tava parākramaṃ |
pauruṣam puruṣaśreṣṭho brahmātmānaṃ bhruvau dhruvaḥ |
pauruṣam puruṣaśreṣṭho brahmātmānaṃ bhruvau dhruvaḥ |
etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi devatāḥ |
etās tāḥ satataṃ pāntu diśantu ca nirāmayaṃ ||
etās tāḥ satataṃ pāntu diśantu ca nirāmayaṃ ||
etair vedātmakair mantraiḥ kṛtyavyādhivināśanaiḥ
|
mayaivaṃ kṛtarakṣas tvan dīrgham āyur avāpnuhi ||
mayaivaṃ kṛtarakṣas tvan dīrgham āyur avāpnuhi ||
tataḥ kṛtarakṣākarmam āturam agāram
praveśyācārikam upadiśet
tatas tṛtīye hani vimucyaivameva badhnīyān na
cainaṃ tvaramāṇo paredyur mokṣayed
dvitīyadivasamokṣaṇād vigranthito vraṇaḥ cirād
upasaṃrohaty ugrarukṣa bhavati ||
ata urdhva deṣakālabalādīny avekṣya
kaṣāyālepanabandhāhārād vidadhyān
na cainaṃ tvaramāraṇaḥ sāntardoṣarohayet |
sa hy alpenāpy apacāreṇābhyantaram utsaṅgaṅ kṛtvā bhūyo vikaroti
|
tasmāt suśuddhaṃ bahir abhyantarataś ca vraṇaṃ sa rohayet |
rūḍhe py ajīrṇṇavyāyāme vyavāyādīn vivarjjayet ||
rūḍhe py ajīrṇṇavyāyāme vyavāyādīn vivarjjayet ||
bhavati cātra ||
hemante ca vasante ca śiśire cāpi mokṣayet |
tryahā dvyahāc charagrīṣmavarṣāsv api ca buddhimāṃ |
hemante ca vasante ca śiśire cāpi mokṣayet |
tryahā dvyahāc charagrīṣmavarṣāsv api ca buddhimāṃ |
atipātiṣu rogeṣu nekṣetainaṃ vidhiṃ bhiṣak ||
pradīptad gāraṃvac chīghraṃ tata kuryāt pratikriyāṃ
pradīptad gāraṃvac chīghraṃ tata kuryāt pratikriyāṃ
yā vedanāśastranipātajātā | tīvrā ccharīre
pratanoti
???
ghṛtena sā śāntim upaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānviteneyi || hya5 ||
ghṛtena sā śāntim upaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānviteneyi || hya
athāto ṛtucaryāṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
kālo hi bhagavān svayaṃbhur anādimadhyanidhano tra
rasavyāpatsampattayo jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇām
āyante sma sūkṣmam api
kalān na līyata iti kālaḥ | saṅkālayati kalayati vā
bhūtānīti kālaḥ ||
tasya samvatsarātmano bhagavān ādityo
gativiśeṣeṇa
nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayana saṃvara yuga pravibhāgaṃ karoti ||
tatra laghvakṣinipātamātro nimeṣaḥ
pañcadaśanimeṣamātrā kāṣṭhā triṃśatkāṣṭhā kalā | viṃśatikalā
muhūrttaḥ kalāyā daśabhāgaś ca | triṃṣanmuhūrttam ahorātraṃ
| pañcadaśāhorātraḥ pakṣaḥ | sa dvividhaḥ kṛṣṇaḥ śuklaś ca tau
māsaḥ ||
tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ samvatsaraḥ ||
dvimāsikām ṛtuṃ kṛtvā ṣaḍṛtavo bhavanti || te ca
śiśiravasantagrīṣmavarṣāsaraddhemantāḥ teṣan tapastapasyau
śiśiraḥ madhumādhavau vasantaḥ | śuciśukrau grīṣmaḥ |
nabhonabhasyau varṣā || iṣojau
śarat sahassahasyau hemanta iti ||
ta ete
śītoṣṇavarṣāvātalakṣaṇāḥ | candrādityayoḥ
kālavibhāgakaratvād vayane dve
bhavataḥ | dakṣiṇam uttarañ ca | tayor dakṣiṇaṃ
varṣāśaraddhemantāḥ | teṣu bhagavānn āpyāyyate somaḥ |
āmblalavaṇamadhurāś ca rasā balavanto bhavanti | uttarottaraś ca
sarvvaprāṇināṃ balam abhivardhate | uttaraṃ śiśiravasantagrīṣmāḥ |
teṣu bhagavānn āpyāyyate 'rkkaḥ | kaṭutiktakāaṣāyāś ca rasā
balavanto bhavanti | uttarottaraś ca prāṇināṃ
balaṃ parihīyate ||
bhabhavati cātra ||
somaḥ kledayate bhūmi sūryaḥ śoṣayate punaḥ |
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati pajaḥ ||
somaḥ kledayate bhūmi sūryaḥ śoṣayate punaḥ |
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati pajaḥ ||
atha khalv ayane yugapat samvaro bhavati | te
dve ayane varṣasamvaraḥ parivatsaraḥ | iḍāvatsaraḥ
iḍavatsaraḥ vatsara ity evaṃ pañca
vañca varṣāṇi | te pañca yugam iti saṃjñāṃ
labhante | sa eṣa nimeṣādi yugaparyantaḥ kālaś cakravat
parivarttamānaḥ | kālacakra ity ucyate |
evaṃ dakṣiṇāyane rātri vyākhyātā | ||
iha tu
varṣāsaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti |
doṣopacayaprakopaprasamanimittaṃ te tu
bhadrapadādyai dvimāsikenaivaṃ
vyākhyātāḥ | tad yathā bhadrapadās ca
yujau varṣāḥ |
kārttikamārgaśīrṣau śarat | pauṣamāghau hemantaḥ phālguṇacaitrau vaiśākhajeṣṭhav…
…auṣadhyas
taruṇyo lpavīryā' āhāratvam upagatā vidahyante| āpaś cāpraśāntāḥ
kṣitimalaprāyās tās tūpayujyamānā nabhasi meghāvatate
jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ śīta vāta varṣa vistaṃbhitāgnī|nāṃ vidahyante | savidāhāt | pittasañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ śaradi
praviralameghe viya
ty upaśuśyati paṅke 'rka kiraṇa pravilāyitaḥ pittaikāṃ vyādhīṃ janayati | tā evauṣadhayaḥ
kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante
bhavati | āpaś ca prasāntāḥ snigdhā atyarthaṃ guruvyas tā
upayujyamānāḥ mandakiraṇatvād bhānos satuṣāropa ṣṭambhita
dehānāṃ dehināṃm avidagdhāḥ snehād
gauravād upalepitvāc ca śleṣmaṇas sañcayam āpādayanti |
sa sañcayo vasante rka kiraṇa pralāyitaḥ
śleṣmikān vyādhīṃ janayati | tā evauṣadhyo grīṣmaniḥsārā
rūkṣā atimātralaghvyo bhavanty āpaś ca upayujyamānāḥ |
sūryapratāpoyaśoṣitadehānāṃ dehinā rokṣyā
lāghavāc ca yoḥ sañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ prāvṛṣi
cātyartha jalopaklinnāyāṃ bhūmau cātiklinnadehānāṃ dehināṃ sītavātavarṣerito vātikāṃ vyādhīṇ janayati
| evam eṣāṃ doṣāṇāṃ sañcayaprakopahetur uktaḥ ||
tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu sañcitānāṃ doṣāṇāṃ
śaraddhemantaprāvṛṭsu ca prakupitānā nirharaṇaṃ ||
tatra paitikānāṃ vyādhīnāṃ hemante
vyupasamaḥ ślaiṣmikānāṃ nidāghe vātikānāṃ
śaradi | svabhāvatas tv ete
sañcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ ||
tatra divasapūrvāhṇe vasantaliṅgaṃ | madhyāhne
grīṣmasya | aparāhṇe prāvṛḍliṃga |
mahauṣe vārṣikaṃ | sāradam ardharātre |
pratyuṣasi hemanam upalakṣayet | evam
ahorātram api varṣam iva
śītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamair
janīyāt ||
tatrāvyāpanneṣv ṛtuṣv avyāpannā oṣadhayo
bhavanty āpaś ca | tās tūpayujyamānāḥ
prāṇāyubalavīryaujaskaryo bhavanti ||
tāsāṃ punar vyāpado dṛṣṭakāritāni
śītoṣṇavātavarṣāṇi khalu viparītāny auṣadhī vyāpādayanty āpaś ca
||
tāsām upayogād vividha|rogaprādurbhāvo
marako vā bhavati ||
kadācid avyāpanneṣv api
kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhād adharmair udhvaṃsyante
janapadāḥ ||
viṣauṣadhipuṣpagandhena
vā vāyunopanītena | kāsasvāsapratisyāyaśirorogajvarair
upatapyante prajaḥ | grahanakṣatracaritair vā
śayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvair vā
jāto 'tra || parityāga śānti prāyascitta
vali maṅgala japa
homopahārejyāñjali namaskāra tapo niyama dayā dāna dīkṣābhyupagama devatā brāhmaṇa guru parair bhavitavyam evaṃ
sādhur bhavati |
svaguṇair api
bhūte viparīteṣu vā punaḥ ||
viṣameṣv api vā doṣā kupyanty ṛtuṣu dehinām iti||
viṣameṣv api vā doṣā kupyanty ṛtuṣu dehinām iti||
|| ❈
athāto yantravidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
nvahmātsamanvisrotraḥ
śnādvaschikoṣṭhagataśalyodvaraṇāvvamrapadiśyate
|
ṭānuśatam ekā
yantram eva pradhānatamaṃ yantrāṇām avagaccha tad
adhīnatvād yantrakarmaṇāṃ ||
tatra manaḥśarīrābādhakarāṇi śalyāni
teṣāmāharaṇopāyo yantrāṇi ||
tāni ṣaṭprakārāṇi bhavanti | tadyathā
svastikayantrāṇi | sandaṃśayantrāṇi |
tātayantrāṇi | nāḍīyantrāṇi |
śalākayantrāṇi | upayantrāṇi ceti ||
tatra caturviṃśati svastikayantrāṇi | dve
sandaśayantre | dve eva tātayayantre | viṃsati
nāḍyaḥ | aṣṭāviṃśati śalākāḥ |
pañcaviṃśatir upayantrānīti ||
tāni prāyaso lohāni bhavanti |
tanpratirūpakāṇi vā |
tadā lābhe tatra nānāprakārāṇāṃ
vyāḍānāṃ mṛgapakṣiṇāṃ mukhair
musyāni yantrāniṇāṃ prāyasaḥ sadṛśāni bhavanti | tasmāt sārūpyād
āgamād upadeśād anyatradarśanātarayuktitasca kārayet
||
samāhitāni yantrāṇi | kharaślamukhāni ca |
sudṛḍhāni surūpāṇi | sugrahāṇi ca kārayet ||
sudṛḍhāni surūpāṇi | sugrahāṇi ca kārayet ||
svastikayantrāṇy
aṣṭādaśāgulāni śinhavyāghratarakvṛkṣakadvīṣimārjaraśṛgālamṛger
vārukākakaṃkāktararacāsabhāsaśamaghātyulūvīrillasyenagṛdhro
krośabhṛṅgarājañjalikakaṇlāvabhañjananadīmukhamukhāni
masṛrākṛtibhiḥ | kīlair
abaddhāni mṛlaṅkuśavaḍhavṛttavāraṅgāni |
asthividaṣṭaśalyodvaraṇārtham upadiśyante
||
sa nigrahānugraho
sandatsau ṣoḍaśāgulau | tvad
māṃsasirāsnāyugataśalyodvaraṇārtham
upadiśyete ||
tātayantre dvādaśāṅgulamatsyenālakavad ekanāladvinālake
varṇlanāsāsrotrogataśalyodvaraṇyartha
|
nāḍīyantrānyanekaprakārāṇy
anekaprayojanānyaikatomukhobhayatomukhāni |
srotogatagalaśalyodvaraṇārthakriyāsaukaryārthamāvṛṣanārtharogadarśanārthañ ca |
tāni srotradvāpariṇāhāni | yathāyogapradīrghāṇi bhavanti || tatra
bhagandarārso rbudavraṇabastyuttarabastimṛrttavṛdvidakodaradhṛmanir
udvaprakaśasannirudvagudayantraṇy
alāvṛsṛṅgayantrāṇi copariṣṭād
vakvṛmaḥ ||
śalākāyantrāṇyapi nānāprakārāṇi nānāprayojanāni
yathāyogapariṇāhapradīrghāṇi bhavanti | teṣaṃ
gaṇḍupadasarapukhāra |
sarpahanubaḍiśamukhe dve dve |
eṣaṇavyāhanacālanāharaṇārtham upadiśyante | masṛradalamātramukhe dve |
kiñcid ānatāgre srotogataśalyodvaraṇārthaṃ |ṣaṭ
karpyāsakṛtoṣṇīṣāṇi | pramārjanakriyāsu
kṣārauṣadhapraṇidhānārtha trīṇi drarvyākṛtīṇi
khallamukhāni |
javkaṃkuśavadanāny agnikarmāṇi trīṇī trīṇī |
nāsārbbudaharaṇārtham ekaṃ kolāsthidalamātraṃ khalv atīkṣṇoṣṭha
añjanārtham ekakalāyaparimaṇḍalam ubhuyato
mukulāgraṃ |
mṛtramojaviśuddhyartham ekaṃ
mālatīpuṣpavṛttāgrapramāṇaparimaṇḍalam iti ||
upayantrāṇyapi
rajjuveṇikācarmāntanvalkalālatāvastrāṣṭhīlāṣmantakamudgarapāṇipādatalāṃgulijihvādantanakhamukhabālāśmaśākhāṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāmaskārttagatāni
khorāgnibheṣajāni ceti
||
etāni dehe sarvasmiṃ dehasyāvayave tathā |
sandhokoṣṭhadhamanyo ca yathāyogam prayojayet ||
sandhokoṣṭhadhamanyo ca yathāyogam prayojayet ||
yantrakarmāṇi tu
duṣṭapraṇabandhanavyajanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvanamārgasodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnāmanaviramanabhañjanonmathanavṛṣaṇaiṣaṇadāraṇahjṛkaraṇaprakṣālaṇapradhamanapramārjjanāni catuviṃsati bhavanti ||
svabuddhyā vibhajed yuktā
yantrakarmāṇi buddhimān |
asaṃkhyeyavikalpatvācchalyānām iti niscayaḥ ||
asaṃkhyeyavikalpatvācchalyānām iti niscayaḥ ||
tatrātisthṛlamasāram
atidīrgham atihrasvam agrāhi vaktraṃ śithilam
atyunnataṃ mṛdukīlaṃ mṛdupośaṃ
mṛdumukham iti dvādaśa yantradoṣāḥ ||
etai doṣair vimuktaṃ tu
yantramaṣṭādaśāgulam |
prasastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ tadvikarmasu yojayot ||
prasastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ tadvikarmasu yojayot ||
dṛśyaṃ siṃhamukhādyais tu
gṛḍhaṃ kadkamukhādibhiḥ |
śalyasvastikayantrais tu niraharaitta dbhiṣak chanaiḥ
śalyasvastikayantrais tu niraharaitta dbhiṣak chanaiḥ
vivarttanasādhvavagāhate ca |
gṛhodvarate ca yasmāt ||
tasmāt smṛtaṅkāṅkāmukhaṃ pradhānaṃ | sthāneṣu sarveṣvavikāri yac ceti ||
tasmāt smṛtaṅkāṅkāmukhaṃ pradhānaṃ | sthāneṣu sarveṣvavikāri yac ceti ||
folio 7r5b
athātaḥ śastrāvicāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[sū.8.1]
ekaviṃśati śastrāṇi bhavanti
|| tadyathā | maṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgra karapatra| vṛddhipatra| nakhaśastra| mudrikotpalapatrakādhyardhadhāra| sūcī kuśapatrāṭāmukha śarārīmukhāntarmukha| trikurcaka| kuṭhārikā| vrīhimukhārā vetrasapatra| baḍiśa danta|śaṅkveṣaṇya iti ||
tatra maṇḍalāgram ardhamaṇḍalāgrakarapatrāṇi
cchedane lekhane copadiśyante | vṛddhipatra| nakhaśastra| mudikotpalapatrādhyardhadhāṇarāṇi bhedane cchedane
copayujyante | sūcī kuṭhārikā vrīhimukhārā vetasapratrāṇi vedhane
| eṣaṇy eṣaṇe | anulomāḥ karīrāḥ śastravṛttāś ca | sūcī
baḍiśadanta śaṃkuś cāharaṇe |
kuśapatrāṭāṣṭāmukhaśarārimukhāntarmukhatrikurcakāni
viśrāvaṇe | sūcī
sīvyana ity avidhaḥ śastrāṇāṃ karmaṇy upayogo
vyākhyātaḥ ||
teṣāṃ yathāyogaṃ grahaṇaṃ | karmasv eṣa
śastragrahaṇasamāsaḥ | vṛddhipatran
tu vṛntaphalasāraṇe bhāge gṛhṇīyāt ||
bhedanāny eva sarvvāṇi | vṛddhipapatravad ardhamaṇḍalāgraṃ kiṃcid
attānapāṇinā lekhane bahuśo vacārya vṛntāgreṇa
viśrāvaṇāni | viseṣeṇa tu
bālavṛddhasukumārabhīruṇārīṇāṃ
rājñāṃ rājamātrāṇāṃ vā
trikurcakena viśrāvayet ||
talapracchādita vṛntāgram
aṃguṣṭhapradeśinībhyāṃ vrīhimukhaṃ kuṭhārikāṃ vāmahastagṛ
hītapucchāṃ
dakṣiṇahastāṃguṣṭhāvaskandhayā madhyamayāṃgulyā nihanyāt || tatra
karapatrārāvetasapatrabaḍiṣadanta sakveṣaṇīr mūle pradeśinīprayuktaṃ ||
mudrikāsadṛśaṃ nakhākāraśastramukhaṃ
caturvedhanaṃ sūkṣma ḍorāvabaddhaṃ mudrikāśastraṃ teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
tatra nakhavardhanaiṣaṇyāv aṣṭāṅgulyau sūcye
vakṣyante || śeṣāṇi tu
ṣaḍaṅgulāni tāni sugrahāṇi sudhārāṇi surūpāṇi sulohāni
sudhautāni samāñcitamukhāni ceti sastrasaṃpat ||
tatra dhārā bhedanānāṃ māsūrī || lekhanānām ardhamāsūrī ||
vedhyānāṃ viśrāvaṇānāṃ ca keśikī || cchedanānām ardhakeśikī ||
[sū.8.10]
baḍiśadantaśaṃku cānatāgre ||
tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapratramukhī yavapratrā eṣaṇī gaṇḍūpadākāramukhī ceti ||
tatra vakraṃ | kuṇḍa khaṃṇḍa kharadhārātisthūlam atyalpam atidīrgham atihraṣvam ity
aṣṭau śastradoṣāḥṣāḥ ato
viparītaguṇam ādadyād anyatra karapratrāt || tad dhi khuradhāram
asthicchedanārthaṃ ||
teṣān nisānī ślakṣṇaśilikā dhārāsampādanārthaṃ śālmalīphalakaṃ ceti ||
bhavati cātra ||
yadā suniṣitaṃ śastraṃ romavāhi susaṃsthitaṃ |
sugṛhītam pramāṇenena tadā śastraṃ nidhārayet ||
yadā suniṣitaṃ śastraṃ romavāhi susaṃsthitaṃ |
sugṛhītam pramāṇenena tadā śastraṃ nidhārayet ||
anuśastrāṇi tvakkṣāra sphaṭika kāca kuravinda jalaukāgni nakhapatrā
śiśūnāṃ śastrabhīruṇām anuśastrāṇi
yojayet ||
tvakkṣārādicatuvargam bhedye cchedye ca buddhimān ||
tvakkṣārādicatuvargam bhedye cchedye ca buddhimān ||
āhāra cchedye bhedye ca nakhaṃ śakyeṣu
yojayet |
vidhi pravakṣyate paścād agnikṣārajalaukasāṃ ||
vidhi pravakṣyate paścād agnikṣārajalaukasāṃ ||
ye sumukhagatāṃ rogā netravarmagatāś ca ye ||
gojī sehālikā śākapatrai viśrāvayet tu tāṃ ||
gojī sehālikā śākapatrai viśrāvayet tu tāṃ ||
śastrāṇy etāni matimāṃ śuddhaśaikyāyasāni tuṃ
||
kārayet kaṇaprāptaḥ || karmāra karmakovida iti ||
kārayet kaṇaprāptaḥ || karmāra karmakovida iti ||
athāto yogyāsūtrīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
adhigatasarvvaśāstram api śiṣyaṃ yogyāṃ kārayet || chedyādiṣu snehādīṣu ca karmapatham upadiśet
|| bahuśruto 'pyakṛtayogyaḥ karmaścayogyo
bhavati ||
tatra
puṣpahalālāvūtrapumevārukaprabhṛtiṣu
chedyaviṣauṣāndarśayet ||
utkarttanāyakarttanāni copadiśet ||
dṛtivastiprasevakapūrṇṇeṣu bhedyayogyāṃ ||
sarosti carmatate lekhyasya
mṛtapaśumahiṣāśvaśivāsūtyalanāleṣuvedhyasya ||
ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanāḍīśuṣkālāvūmukheṣṭheṣyasya
panasaviṃbīphalamujjāmṛbhapa
paśudanteṣṭhahāryasya
|
sūkṣmamanavastrānṭhamṛducarmāntayoḥ
mīvyasya
mṛducapramāṃsapesyutpalanāleṣu ca karṇṇasaccivanvanayogyāṃ |
pustamayaṣuruṣāṃgapratpadgeṣu
bandhanayogyāṃ || ghaṭhālāvumukheṣu
bastipīḍanayogyāṃ netrapraṇidhānabastipīḍanayoriti ||
bhavati cātra ||
evam ādiṣu modhāvī yojūkarmaṇy asesataḥ |
evam ādiṣu modhāvī yojūkarmaṇy asesataḥ |
dravyeṣu yogyāṃ kurvāṇo na pramuhyati karmasu
||
yas tu yas tu
vhra
sādharmya tatra yogyāvakārayet ||
ḍe ||
athāto viśikhānupraveśinīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
adhigatantrenopāsitatantrārthiṣu
dṛṣṭakarmaṇakṛtayogyena
śāstrārthanigadatārājātujñātena
vedyena śikhācaritavyā || nīcanakharoṣṇāśucināśucivastraparihitena chatravatā
sopānatkenānuddhataveṣeṇa sumaṇaśā
kalyāṇābhivyāhāreṇākuhake bandhubhūtena bhūtānāṃ sahāyavatā |
tato
dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenātura gṛham āgamyāturam abhipasyet | spṛset pṛcchec ca tribhir etair
vijñānopāyaiḥ | dīrgham āyuṣyo lpāyuṣo veditavyā |
tatra dṛṣṭvā śarīropacayāpacayo
varṇavaikṛticchāyāṃ cāturasya bhiṣag jānīyāt ||
spṛṣṭāśītoṣṇādīsparśaviśeṣo viparītāviparītāṃsohādīṃ
pṛṣṭvā deśaṃ kālaṃ jātimārmy
āmātaṅkām utpattivedanāsamucchāyo balābalam agniṃ vātamūtrapurīṣāṇāṃm
apravṛttipravṛttiṃ ceti ||
bhavati cātra ||
mithyādṛṣṭyā vikārā hi dvarākṛtā tathaiva ca ||
tathā duṣparipṛṣṭyāvaiś ca mohayeyus cikitsakaṃ ||
mithyādṛṣṭyā vikārā hi dvarākṛtā tathaiva ca ||
tathā duṣparipṛṣṭyāvaiś ca mohayeyus cikitsakaṃ ||
tasmāt carīkṣāḥ satataṃ
bhiṣajā siddhim icchatā ||
yuktināvyāpayaḥ sarvvai pramāṇair darśanādibhiḥ |
yuktināvyāpayaḥ sarvvai pramāṇair darśanādibhiḥ |
evam abhisamikṣya
sādhyāsādhayadyāpyāṃ pāyayed
asādhyānnāpakrāmet ||
parivatasaroṣitāṃ svavikārāṃ prāyasaḥ parivarjayet ||
tatra sādhyātc aṣi vyādhayaḥ
| prāyaso duścikitsā bhava|nti |
srotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīru durbbala vaidyaviṃdagdha vyādhigūhaka daridra kṛpaṇa krodhanātmavatāṃ
bhavanti cātra ||
strībhiḥ sahāsyāṃ samvāsaṃ parihāsañ ca varjayet ||
dattaṃ tābhir na mṛhṇīyād anyād anyad bhiṣag bhyudeti || ḍo ||
strībhiḥ sahāsyāṃ samvāsaṃ parihāsañ ca varjayet ||
dattaṃ tābhir na mṛhṇīyād anyād anyad bhiṣag bhyudeti || ḍo ||
vedotpattiśiṣyādīkṣādānam adhyayanasya ca |
prabhāṣaṇaś cāgraharaṃ ṛtucaryā tathaiva ca |
yaṃtraṃ śastrāvacārañ ca yogyāsūtrīyam eva ca ||
viśikṣānupraveśaś ca proktaṃ vai prathamo daśa ||
prabhāṣaṇaś cāgraharaṃ ṛtucaryā tathaiva ca |
yaṃtraṃ śastrāvacārañ ca yogyāsūtrīyam eva ca ||
viśikṣānupraveśaś ca proktaṃ vai prathamo daśa ||
athātaḥ svārapākavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
anuśastrebhyakṣāraṃ
pradhānatamo bhavati || chedyabhedyalekhyakaraṇāt || viśeṣakriyāvacaṇṇāccaṃ ||
tatra kṣaraṇāt kṣaṇanād vā kṣāraḥ ||
nānauṣadhisamavāyāntridoṣaghnaḥ | śuklatvāt
saumyastasya saumyasyāpi
satvodahanapacanadāraṇaśaktiriruruddhā
|| sa khalvārmeyauṣadhibhūyastvāt
kaṭhrakaṃ uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilāyanaḥ |
sodhano roṣaṇaḥ
stambhanoṃlekhanakrimyāmakahaviṣamedasām
upahantā pustvasyacātisevitaḥ ||
sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ | pānīyas ca
tatra pratisāraṇīyaḥ | kuṣṭa kiṭibha dadru maṇḍala kilāsa bhagandarārsorbuda duṣṭa vraṇa nāḍī karmakīlatilakālakanacha vyaṅga bāhukṛmi viṣādiṣu
copadiśyate saptasu ca
mukharogesūpajihvopakuśadantavaidarbhamedajeṣṭaprakopeṣu
tisṛsuṣa ca rohaṇīṣu eteṣv evānuśastra pātanam
uktaṃ ||
pānīyas tu
gulmodarāgnisaṃśājīrṇṇānāhasarkkarāsmargyīryabhadantarakrimiviṣārsassu
copayujyate ||
tasya vistaro nyatārthetaracikīrṣuḥ ||
śarada śucir upavasan praśastadeśajātam anupahataṃ madhyamavayasaṃ
kālamuskakamadhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā
kāṇḍaśaḥ prakalpyānivātadośe citiṃ kṛtvā tilanālair
ādīpayet || yathopaśāntarmau tad bhasmapṛthag
gṛhṇīyāt || bhasmaśarkkarās ca | athānenaiva
karṣkenkuṭajapālāśāś ca
karṇṇapāribhadrakavinītakāragvadhatiṇvakārkasnuhāyāmārjanaktamālāvṛṣakadalīcitrakendravṛkṣāsphotāsvamārakasaptacchadāgnimanthaḥ
|| catasrakośātakṛḥsamūlaphalaśāpatrāndehantataḥ kṣāradroṇamudakadroṇṇaiḥ | ṣaḍbhir
āloḍya mūtrais ca yathoktair mahatikāṭāhe śanais
sanair davyāvaghaṭṭayan vipacetsaccipacet sa yadā bhavaty acchoraktas
tīkṣṇaḥ picchilasca tamādāyetaraṃ saṃsṛkṛ punar
api pākāyādhiśrayettata eva ca kṣārodaṃ
kuḍavamadhyardhakṛtvā panayet tataḥ || kaṭaśarkkarābhasmaśarkarāś
ca | kṣīraṣakaśaṃkhanābhīraktavallīḥ | kṛtvāyase pātre
tasmiṃ kṣārodake niṣicya | piṣṭvā tathaiva ca
pratīvāpo yathālābhaṃ
vantī
citrakalāṅgalīpūtikapratutālapatrīviḍasauvarccikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktī||ślakṣṇacūrṇṇaṃ kṛtvā nidadhyāt || satatam apramattaś ca
dapyāvaghattayaṃ vipacet || sa yathā nāti?sāndro nātidravas ca bhavati tathā
payateta || athenam āgatayā karmavatārpānuguptam āyase kumbhe nidadhyāt ||
kṣīṇabale ca kṣārodakam āvayed
balakaraṇārthaṃ ||
bhavati cātra || naivātitīkṣṇo na mṛduḥ
śuklaḥkṣṇoti picchilaḥ ||
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣārohyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ ||
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣārohyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ ||
atyuṣṇam atipaicchilyam
atitīkṣṇyavisarppitā ||
atyarthaṃ mārdravaṃ śaityaṃ atyarthaśāndram eva ca ||
ḥinauṣadhyavipakvatvaṃttāra doṣā nava smṛtāḥ ||
atyarthaṃ mārdravaṃ śaityaṃ atyarthaśāndram eva ca ||
ḥinauṣadhyavipakvatvaṃttāra doṣā nava smṛtāḥ ||
tatra kṣārasādhyavyādhiṃ vyādhitam upavesya
nivātāsambādhe dese
agropaharaṇīyoktepasaṃbhārasaṃbhṛtatanoḥ
| anyatamam avaghṛvyāvali
khya pracchayivvā
salākayā kṣāraṃ pratisāyavākchatamātram
upekṣeta ||
tasmiṃ nipatite vyādhau
kṣaṇatā dagdhalakṣaṇam |
tatrāmblavargaḥ samanaḥ sarppimadhusamāyutaḥ ||
tatrāmblavargaḥ samanaḥ sarppimadhusamāyutaḥ ||
athace sthiramūlatvāt
kṣāradagdhan na dīyate ||
idam ālepanaṃ tatra sīghraṃ samavacārayet
idam ālepanaṃ tatra sīghraṃ samavacārayet
aṃblakaṃñjikabījānaṃ tilāṃ madhukam eva ca ||
prasiṣya samabhāgāni tenaivamanulepayet ||
prasiṣya samabhāgāni tenaivamanulepayet ||
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtāktevraṇalepaṇaḥ ||
rasenāmblena tīkṣṇena vīyāṣṇena tathaiva ca ||
rasenāmblena tīkṣṇena vīyāṣṇena tathaiva ca ||
āgneyenāgnisadṛśaḥ kathaṃ kṣāraprasāmyati ||
evaṃ cet manyase vatsa procyamānaṃ sṛṇuṣva me ||
evaṃ cet manyase vatsa procyamānaṃ sṛṇuṣva me ||
aṃblavarjyārasāṃtlāre
sarvān eva vibhāvayet ||
kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇena rasas tathā ||
aṃblena saha saṃyuktaḥ sutīkṣṇalavaṇo rasaḥ ||
kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇena rasas tathā ||
aṃblena saha saṃyuktaḥ sutīkṣṇalavaṇo rasaḥ ||
mādhūyamāstakrejati tīkṣṇabhāvañ ca muñcati |
mādhūyayogān na dahed agniradbhirivāplutaḥ ||
mādhūyayogān na dahed agniradbhirivāplutaḥ ||
tatra samyagdaś
caivikāropasamo lāghavamanāsrāvas ca |
hīnetodakaṇḍujārḍyāni
vyādhivṛddhis ca || atidagdhe dāhapākasramāṅgamarddaklamāḥ
pipāsāmaraṇaṃ ceti ||
kṣāradagdhavraṇañ ca tu yathādoṣaṃ
yathāvyādhiññ cāpakramet ||
atha kṣārakṣaḍyābhavantiṃ |
durbalabālachavirabhīrusarvāṅgasūnodarīgarbhiṇīdantamatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣetakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībādradvṛtodvṛttephalayonyas
castathā ||
marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasepasrotaḥ
svalpamānsapradeseṣv akṣāṃs ca na dadyād anyatra
carmarogāt ||
tatra kṣārasādhyeṣv api vyādhiṣu sūnagātram
asthisūlinam annadvesinaṃ hṛdayasandhipīḍopadrutañ
ca kṣāro na sādhayati ||
bhavati cātra || viṣāgniśastrāsanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavaty
alpamatiprayuktaḥ |
sandhapramattena sadā prayukte | rogāni hanyād acireṇa ghorān iti ||
sandhapramattena sadā prayukte | rogāni hanyād acireṇa ghorān iti ||
ḍoṃ||
folio 9r
athātaḥ agnikarmavidhim adhyāyāṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
kṣārād agnir garīyāṃ kriyāsu vyākhyātās taddagdhānāṃ rogāṇām apunarbhāvāt sveda sastrakṣārair
asakṣānāṃ tatsādhanāc ca ||
athaimāni dahanopakaraṇāni bhavnti |
pippalyajāsakṛdgodantasarasalākā jāṃboṣṭhotaraloha kṣaudraguḍasnehādīni | tatra
pippalyajāsakṛdgodantaśarasalākāḥs tvaggatānāṃ |
jambvoṣṭhetaralohāḥ māṃsagatānāṃ | kṣaudraguḍasnehāḥ
śirāsnāyusandhyasthigatānāṃ |
tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryād anyatra
śaradgrīṣmābhyām | tatrāpy ātyayike gnisādhye | vyādhau
tatpratyanīkam vidhiṃ kṛtvā
sarvavyādhiṣvṛtuṣu ca picchilamannam
bhuktavataḥ |
tatra dvividham agnidagdhamāhur eke |
tvagdagdhaṃ mānsadagdhaṃ ca | iha tu śirāsnāyu sandhyasthiṣv api na pratiṣiddho gniḥ
tatra śabdaprādurbhāvo durgandhatā tvaksaṃkocas
tvagda𑑎gdhe |
kapotavarṇṇatālpasvayathuvedanatāśuṣkasaṃkucitavraṇātā ca
mānsadagdhe | kṛṣṇonnatavraṇātā srāvasannirodhaś ca
śirāsnāyudagdhe rūkṣatāruṇatā karkaśasthiravraṇatā ca
sandhyasthidagdhe ||
tatra śirorogāthimanthayor bhrūlalāṭā𑑎śaṃkhadeśeṣu dahed
carma rogeṣv ārdranaktakapraticchannān dṛṣṭiṃ kṛtvā
varmaromakūpāṃ |
tvaṅmansasirāsnāyusandhyasthigatam
ugrurojau vāyau | duṣṭavraṇam
ucchritakaṭhinamāṃsagranthyārbudāpacīgalagaṇḍagṛddhrasīmasakagulmodarabhagakṣarārsamanvislīpadacarmakīlaḍilakālakasirācchedanāḍīśoṇitātipravṛttiṣu
cāgnikarma kuyāt |
tatra valayabiṃdurekhāpratisāraṇaṃ ceti dahanaviśeṣā
||
bhavati cātra ||
rogasya saṃsthānamavekṣya dhīmāṃ narasya marmāṇi balābalañ ca |
vyādhintathartuṃ ca samīkṣya samyak tatodhyavasyet bhiṣagagnikarma
rogasya saṃsthānamavekṣya dhīmāṃ narasya marmāṇi balābalañ ca |
vyādhintathartuṃ ca samīkṣya samyak tatodhyavasyet bhiṣagagnikarma
tatra saṃmyagdagdhe
madhusarpirabhyaṅgaḥ ||
athemāni pariharet pittaprakṛtimantaḥ soṇitaṃ
| bhinnakoṣṭham anuddhṛtasalyaṃ bālavṛddhabhīrudurbalam
aneka vyādhi pīḍitamasvedyāṃs ca ||
ata ūrddhaṃm itarathādagdhaṃ vakṣyāmaḥ | tatra
snigdhaṃ rūkṣañ cākṣañ cāśritya dravyam
agnir dahati | atisantapto hi snehaḥ sūkṣmamārgānusāritvāt
tvagādīn anupraviśyā𑑎śu
dadati | tasmāt snehadagdhe dhikā rujā bhavati |
tatra pluṣṭan dudagdhaṃ samyagdagdham iti
dagdham iti | catuvidam agnidagdhaṃ bhavati | tatra yad vi𑑎varṇṇam uṣyate timātraṃ
pluṣṭaṃ | yatrotpatti sphoṭānāṃ strīvra dāhacoṣavedanācirā copaśāmyati tad dudagdhaṃ |
samyagdagdham avagāḍhaṃ pakvatālavarṇṇa susaṃsthitaṃ
pūrvalakṣaṇasaṃyuktaṃ ca atidagdhe tu māṃsāvalavanaṃ gātravisleṣaḥ sandhir vaiguṇyaṃ
marmaśirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃ
jvaradāhapipāsāmūrcchācopadravā bhavanti | satkrimiś cet | vraṇa𑑎ś cāsya cireṇopaharohaty
uparūḍhaś ca vivarṇṇo bhavati | tad detac caturvidam
agnidagdhalakṣaṇam ānupūktaṃ
pūrvakarmaprasādhakaṃ bhavati ||
bhavati cātra ||
agninā kopitaṃ pittaṃ bhṛśaṃ jantoḥ pradhāvati |
tatas tenaiva vegena raktañ cāpy apadīryate ||
agninā kopitaṃ pittaṃ bhṛśaṃ jantoḥ pradhāvati |
tatas tenaiva vegena raktañ cāpy apadīryate ||
tulyavīrye py ubhe hy ete rasato dravyatas
tathā |
tenāsya vedanās trīvrā prakṛtyā ca vidahyate |
tenāsya vedanās trīvrā prakṛtyā ca vidahyate |
sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvara tṛṣṇā ca bādhate ||
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā saṃpravakṣyate ||
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā saṃpravakṣyate ||
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryam uṣṇaṃ
tathauṣadhaṃ ||
śarīre sviṃnabhūyiṣṭhe svinna bhavati śoṇitaṃ |
śarīre sviṃnabhūyiṣṭhe svinna bhavati śoṇitaṃ |
prakṛtyā hy udakaṃ śītaṃ skandayas tatha
śoṇitaṃ ||
tasmāt sukhayati hy uṣṇaṃ na tu śītaṃ kathañcanaḥ |
tasmāt sukhayati hy uṣṇaṃ na tu śītaṃ kathañcanaḥ |
sītām uṣṇāñ ca durddagdhe kriyā kuyāṃ tataḥ
punaḥ ||
ghṛtālepanasekāṃs tu śītānevāsya kārayet |
ghṛtālepanasekāṃs tu śītānevāsya kārayet |
saṃmyagdagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ
||
sāmṛtaiḥ sarppiṣā yuktair ālepaṃ kārayed bhiṣak |
sāmṛtaiḥ sarppiṣā yuktair ālepaṃ kārayed bhiṣak |
grāmyānūpaiḥ sajalajaiḥ piṣṭair mānsaiś ca lepayet ||
pittavidradhivaccainaṃ praśāntoṣmāṇam ācaret |
pittavidradhivaccainaṃ praśāntoṣmāṇam ācaret |
atidagdhe tu śī𑑎rṇṇāni māṃsāny uddhṛtya śītalāṃ ||
kriyāṃ kuryā cūrṇṇakāle śālitaṇḍulakāṇḍanaiḥ |
kriyāṃ kuryā cūrṇṇakāle śālitaṇḍulakāṇḍanaiḥ |
tindukyās tvakkaśāyair vā mṛdubhṛṣṭair
upācaret |
vraṇāṃ𑑎guḍūcīpatrair vā chādayed atha coḍakaiḥ
vraṇāṃ𑑎guḍūcīpatrair vā chādayed atha coḍakaiḥ
kriyāṃ kuryāc ca nikhilāṃ bhiṣak
pittavisarpavat ||
athedānīṃ dhūmopahatavidhānam
vakṣyāmaḥ |
svasity āgnoti cātyarthaṃ kāśate kṣavate
bhṛṣaṃ ||
cakṣuṣaḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate |
cakṣuṣaḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate |
sadhūmakaṃ nisvaśiti ghreyam atyan na vetti ca
||
tathaiva ca rasāṃ sarvāṃ smṛti cāsyopahanyate |
tathaiva ca rasāṃ sarvāṃ smṛti cāsyopahanyate |
tṛṣṇādāhajvarayutaḥ sīdaty atha ca
mūrcchati ||
dhūmopahata ity eṣa śṛṇu tasya cikitsitaṃ ||
dhūmopahata ity eṣa śṛṇu tasya cikitsitaṃ ||
sarpir ikṣuraso drākṣā payo vāśarkarāmbu vā |
madhurāṃblāṃ rasāṃś cāpi vamanārthāya dāpayet ||
madhurāṃblāṃ rasāṃś cāpi vamanārthāya dāpayet ||
vamataḥ sudhyate koṣṭhaṃ dhūmagandhas ca
nasyati |
anena vidhinā tasya kāsasvāsau praśasyataḥ ||
anena vidhinā tasya kāsasvāsau praśasyataḥ ||
ātmānañ ca jvaraś caiva tṛṣṇā dāha tathaiva ca
|
madhurair lavaṇāmblaiś ca kaṭukaiḥ kavaḍagrahaiḥ ||
madhurair lavaṇāmblaiś ca kaṭukaiḥ kavaḍagrahaiḥ ||
vāntasya kaṇṭhaśuddhir syāt dhūmagandhaś ca
nasyati |
saṃmyag gṛhṇāti viṣayān manaś cātra
prasīdati ||
śirovirecanañ cāsmai dadyād yogeana śāstravit |
tenāsya śudhyate dṛṣṭiḥ śiraś caivāsya dehinaḥ
|
avidāhi laghu snigdham āhāraṃ cāsya kalpayet |
avidāhi laghu snigdham āhāraṃ cāsya kalpayet |
uṣṇavātātapair dagdha śītaḥ kāyo vidhiḥ sadā
||
śītavarṣānilahate uṣṇaḥ snigdhaś ca śasyate ||
śītavarṣānilahate uṣṇaḥ snigdhaś ca śasyate ||
tathātitejasā dagdhe siddhi naikāntikī bhaved
iti ||
12 ||
page
page
athāto jalāyukādhyāyam vyākhyāsyāmaḥ ||
nṛpāḍhya sukumāra bāla sthavira bhīru ṇārīṇāṃ
anugrahārtham paramasu𑑎kumāro 'yaṃ
śoṇitāvasecanopāyābhihito jalaukasaḥ ||
tatra vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsakhyaṃ
sṛṅgajalaukālābubhir avasecayet | sarvāṇi sarvair
vā viśeṣas tu
viśrāvyaṃ ||
bhavanti cātra ||
snigdhaṃ slakṣṇaṃ samadhurāaṅ gavāṅgagaṃ
prakīrttitam |
tasmād vātopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane ||
snigdhaṃ slakṣṇaṃ samadhur
tasmād vātopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane ||
ardhacandrākṛti mahattanu saptāṃgulāyataṃ |
pracchite dāpayet pūrvam āsyenācūṣayan valī ||
pracchite dāpayet pūrvam āsyenācūṣayan valī ||
śītādhivāsā madhurā jalaukā vārisaṃbhavā
tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitās tā avasecane ||
tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitās tā avasecane ||
kaṭu rūkṣañ ca tīkṣṇañ ca alābuḥ parikīrttitaṃ
|
tasmāc chleṣmopasṛṣṭe tu hitaṃ tad avasecane ||
tasmāc chleṣmopasṛṣṭe tu hitaṃ tad avasecane ||
tatra pracchite tanu basthi paṭalābunaddhena
śṛṅgeṇa śoṇitam avasecayet acūṣaṇād
antardīptenālābunā ||
jalam āsām
āyur ity ato jalāyukāḥ | oko nivāso jalam āsām oka ity ato
jalaukasaḥ |
tāḥ dvādaśaḥ saviṣāḥ ṣaṭ | tāvantya eva niva nirviṣāḥ ||
kṛṣṇā karburā alagardā indrāyudhā sāmudrikā
govandanā ceti || tāsv añjanavarṇṇā pṛthuśīrṣā kṛṣṇā nāma |
varmivatsyavad āyatā chinnonnatakukṣiḥ
karburā nāma | romaśā mahāpārśvā kṛṣṇamukhā alagardā nāma |
indrāyudhādhavad
ūrdhvarājī citrā indrayudhā | īṣadaṣitapītikā vicitrapuṣpākṛticitā
sāmudrikā nāma | govṛṣaṇavad adhobhāge
dvidhābhūtākṛtir aṇamukhī govandanā nāma | tābhir daṣṭe daṃśe
svayathur a𑑎timātraṃ
kaṇḍūmūrcchā jvaro dāhaccharddir iti liṅgāni bhavanti | tatra
mahāgadaḥ | pānālepanādiṣūpa¦yojyaḥ | indrāyudhādaṣṭam
asādhyam ity etāḥ saviṣās sacikitsitā vyākhyātāḥ ||
atha nirviṣā kapilā piṃgalā saṅkumukhī mūpikā puṃḍarīkamukhī sāvarikā ceti | tatra
manaḥśilārañjitābhyām iva pārśvābhyāṃ pṛṣṭe snigdhavarṇṇā kapilā nāma | kiñcidraktā vṛttakāyā piṅgalyāśugā
piṅgalā | yakṛdvarṇṇā śīghrapāyinī dīrghamu
khī śaṃkumukhī | vidūṣikākṛtivarṇṇāniṣṭagandhā mūṣikā nāma | mudgavarṇṇā
puṇḍarīkatulyavaktā puṇḍarīkā nāma | padmapatravarṇṇāṣṭādaśāṃdagulapramāṇā śāvarikā nāma | sā paśvarthe tv aviṣā
vyākhyātā ||
tāsāṃ
yavanapāṇḍyasahya potanādīni kṣetrāṇi bhavanti | tāsām mahāśarīrā balavatyaḥ |
śīghrapāyinyo mahāśanā nirviṣāś ca viśeṣeṇa bhavanti |
tatra saviṣa kīṭā darddura mūtra purīṣa kotha jātāḥ
kaluṣveṣv ambhaḥsu ca saviṣāḥ || padmopala kumuda saugandhika śaivāla kotha jātā vimaleṣv ambhaḥsu
ca nirviṣāḥ ||
[1.13.14]
bhavati cātra ||
kṣetreṣu vicaranty etās salilāḍhyasugandhiṣu |
na ca saṅkīrṇṇacāriṇyo na ca paṃkośayāḥ smṛtā ||
kṣetreṣu vicaranty etās salilāḍhyasugandhiṣu |
na ca saṅkīrṇṇacāriṇyo na ca paṃkośayāḥ smṛtā ||
[1.13.15]
tāsāṃ grahaṇam ārdracarmaṇānyair vā prayogair
gṛhītvā |
athaitā nave mahati ghaṭo sarastaḍākodakapaṃkān āvāpya nidadyāt | bhaktārthañ
cāsām upaharet | śevālam vallūram odakāś ca kandāṃ
cūrṇṇīkṛtya | śayyārthe tṛṇam odakāni patrāṇi tryahā tryahāc cāsāṃ
jalabhaktaṃ dadyāt | saptarātrāt
saptarātrād ghaṭaṃ anyaṃ saṃkrāmayet |
bhavati cātra | sthūlamadhyā parikliṣṭā
tanvyaś cākṣetrajāś ca yāḥ ||
agrāhiṇyo lpapāyinyaḥ saviṣāś ca na poṣayet ||
agrāhiṇyo lpapāyinyaḥ saviṣāś ca na poṣayet ||
atha jalaukāvasekasādhyavyādhiṃ vyādhitam
upaveśya saṃveṣya vā virūkṣya tam avakāśaṃ
mṛdgomayacūrṇṇair yad yat
sarujaṃ syād atha jalaukasaḥ sarṣaparajanī pradigdha gātryaḥ |
salilasarakamadhyasaṃcāriṇī vigatamalāḥ kṛtvā roga
grāhayet | atha na gṛhṇatyāḥ kṣīrabinduṃ śoṇitabidum vā nidadhyāt
| śastrapadāni vā kurvīta | athevam api na gṛhṇīyāt
anyāṃ grāhayed
yadā niviśate śvakhuravad ānanaṃ kṛtvonāmya ca
skandam evañ jānīyād gṛ𑑎hṇātīti | athainām ārdraplotāvacchanna kṛtvā dhārayet |
atha daṃśe toda kaṇḍū prādur bhāvo jānīyāc chuddham ādadātīti | tām apanayet | atha śoṇitagandhena na muñcet mukham
asyāḥ saindhavacūrṇṇenāvakiret ||
athainā śāli taṇḍula kāṇḍana praliptān
taula lavaṇābhyaktamukhīṃ
vāmahastagṛhītapucchāṃ dakṣiṇahastāṃguṣṭhāṃgulībhyāṃ śanaiḥ śanair
anu𑑎lomamārjayann ā
mukhād vāmaye vat samyagvānteti | samyagvāntā
śalilaśarake nyastā bhoktukāmā satī care𑑎d yā śīti na ceṣṭate sā durtvāntā punaḥ samyak
vāmayet | durvāntāyās tu indrāpado nāma vyādhir asā𑑎dhyo bhavati ||
aprahṛṣṭaśiraḥ pāti kāyenodveṣṭate sakṛt |
yā coṣṇaṃ kurute toṣṭayan tasyān idramadaḥ smṛtaḥ |
yā coṣṇaṃ kurute to
athaināṃ pūrvavat sannidadhyāt |
śoṇitasya ca yogāyogam avekṣya jalaukāmukhaṃ
madhunāvaghaṭṭayet |
badhnīta vā kaśāyamadhurasnigdhaśītaiś ca pradehaiḥ pradihyād iti ||
badhnīta vā kaśāyamadhurasnigdhaśītaiś ca pradehaiḥ pradihyād iti ||
bhavataś cātra |
pītamātre jalaukābhir ghṛtena pariṣecayet |
śoṇitasthāpanīyaiś ca śoṇitam pariṣecayet ||
pītamātre jalaukābhir ghṛtena pariṣecayet |
śoṇitasthāpanīyaiś ca śoṇitam pariṣecayet ||
kṣetrāṇi grahaṇañ cāpi poṣaṇaṃ sāvacāraṇaṃ |
jānīyād yo jalaukānāṃ sa rājñaḥ kartum arhati ||
jānīyād yo jalaukānāṃ sa rājñaḥ kartum arhati ||
10 3
folio
athāta śoṇitavarṇṇanīyam adhyamāyāāyām vyākhyāsyāmaḥ ||
pāñcabhautikasya caturvidhasyāhārasya ṣaḍrasopetasya
dvividhavīryasyāṣṭavidhavīryasya vā
anekaguṇopayuktasyāhārasya samyakṣariṇatasya yas
tejoguṇabhūtaḥ sāraḥ paramasūkṣmaḥ sa rasa ity ucyate | tasya
hṛdayaṃ sthānaṃ | sa hṛdayāc caturviṃśatir dhamanīr
anupraviśyordhvagā daśa daśa cādhogāminyaś catasras tiryaggāḥ
kṛtsnaṃ śarīram ahar ahas
tarpayati jīvayati yāpayati vardhayati cādṛṣṭahetukena karmaṇā |
tasya śarīram anusarato numānad gatir
upalakṣayitvā kṣayavṛddhīhetukī || tasmiṃ
śarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsā | kim
ayaṃ saumyas taijasa iti | sa khalu dravatvād anusaraṇe
snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhir viśeṣaiḥ | saumya ity avagamyate |
sa khalv āpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgam
upaiti ||
bhavati cātra || rañjitās tejasā tv
āpaḥ śarīrasthena dehināṃ |
avyāpannāḥ prasannena raktam ity eva tad viduḥ ||
avyāpannāḥ prasannena raktam ity eva tad viduḥ ||
rasād eva striyo raktam ṛtusaṃjñaṃ
pravartate dvādaśād vardhate varṣād yāti pañcāśataḥ
kṣayaṃ |
ārttavaṃ śoṇitaṃ tv āgneyam āhuḥ |
agnīṣomīyatvād garbhasya
pāñcabhautikatvam apare jīvaṃ raktam
ācāryāḥ
|| bhavati cātra ||
visratā dravatā rāgaḥ spandanan tanutā tathā | pṛthivyādiguṇās tv ete dṛśyante śoṇite yataḥ |
visratā dravatā rāgaḥ spandanan tanutā tathā | pṛthivyādiguṇās tv ete dṛśyante śoṇite yataḥ |
rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsān meda
pravarttate medaso 'sthi tato majjā majjā śukraṃ tataḥ
prajāḥ ||
tatraiṣān dhātūnāmm annapānarasaḥ
prīṇāyitā bhavati || bhavati cātra ||
rajasaṃ puruṣaṃ vidyā rasaṃ rakṣeta yatnataḥ |
annapānaprayogena āhā¦reṇa suyaṃtritaḥ
tatra rasa gato dhātur aharahar gacchatīti
rasaḥ |
pañcavinśati kalāmatāni | caturaśītiś ca
nava ca kāṣṭhā ekaikasmin dhātāv ātāv āvatiṣṭhante | evam māsena
rasaḥ śukrībhavati strīṇāñ cārttavam iti ||
bhavati cātra ||
aṣṭādaśasahasrāṇi saṃkhyā hy asmiṃ samuccaye | kalānāṃ navatiś cāpi svatantraparatantrataḥ
rase gativiśeṣo 'yaṃ mandāgner avasānikaḥ | anayaivoditāgneś ca vijñeyaḥ kālasaṃkhyayā ||
aṣṭādaśasahasrāṇi saṃkhyā hy asmiṃ samuccaye | kalānāṃ navatiś cāpi svatantraparatantrataḥ
rase gativiśeṣo 'yaṃ mandāgner avasānikaḥ | anayaivoditāgneś ca vijñeyaḥ kālasaṃkhyayā ||
sa sabdācci jala santānavad
aṇunā viśeṣeṇānusaraty evaṃ sarīraṃ kevalaṃ
vyājīkaraṇyas tv auṣadhyaḥ svaguṇabalātkarṣād
virecanad upayuktaḥ śukraṃ virecayanti ||
yathā hi puṣpamukulastho gandho śakyam
ihāstīti vaktuṃ | naiva nāstīti | atha cāsti satām bhāvānām
utpattir iti kṛtvā kevalaṃ tu saukṣmyaṃ nābhivyajyate
sa eva vivṛtkesare puṣpa kālāntareṇābhivyakto bhavati | evam
bālānām api vayaḥpariṇāmāc chukraprādurbhāvo bhavati |
romarājy ārttavādiś ca viśeṣo nārīṇāṃ |
sa evānnaraso 'bhivṛddhānām paripakvaśarīratvād
aprīṇāno bhavati |
ta ete śarīradhāriṇād dhātava ity ucyante |
teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte | tasmāt tad
adhikṛtya vakṣyāmaḥ || tatra saphenilam aruṇaṃ kṛṣṇam
paruṣan tanu śīghram askandi ca vātaduṣṭaṃ | nīlam pītaṃ haritaṃ
śyāmam viśram aniṣṭam pipīlikāmakṣikāṇāñ ca pittena |
gairikodakaprakāśaṃ sigdhaṃ śītam vahala picchilaṃ viśrāvi
māṃsapeśīsamaprabhañ ca śleṣmaṇā | sarvalakṣaṇayuktaṃ
sannipātena | pittavad raktenātikṛṣṇañ ca | dvidoṣaliṅgasaṃsṛṣṭaṃ
dvidoṣaṃ |
indragopakaprakāśam asaṃhatam
avivarṇṇañ ca prakṛtistham iti jānīyāt ||
visrāvyān anyatra vakṣyāmiaḥ ||
athāvisrāvyāḥ sarvāṅgaśophaḥ kṣīṇasya
cāmvlabhojananimittaḥ | pāṇḍurogyarśasyudariśoṣigarbhiṇīnāñ ca
svayathavaḥ |
tatra ṛjv asaṃkīrṇṇaṃ sūkṣmaṃ samam
anavagāḍham antrattānam āśu śastrañ ca pātayet |
hṛdaya basti guda nābhi kakṣyavaṅkṣaṇākṣi kūṭadigital_imagepāṇi pādatalāṃś ca
varjayet |
pūyagarbhāṃ punar yathoktair evopacaret |
tatra durviddhe śītavātayor asvinne bhukte
ca skannatvāc choṇitan na sravati | alpaṃ vā sravati ||
bhava ||
vāta viḍ mūtrasaṃgeṣu madamūrcchāśrameṣu ca | nidrābhibhūte śīte vā nṛṇān nāsṛk sraved iti ||
vāta viḍ mūtrasaṃgeṣu madamūrcchāśrameṣu ca | nidrābhibhūte śīte vā nṛṇān nāsṛk sraved iti ||
tad duṣṭaśoṇitam anirhriyamāṇaṃ vyādhivṛddhiṃ
karoti |
atyuṣṇātisvinnātividdheṣv
ajñasrāvitam atipravarttate | tad atipravṛtta śirobhitāpam
āndhyatimiraprādurbhāvan dhātukṣayākṣepakasya pakṣāghātam
ekāṅgavikāraṃ hikkā kāsaṃ śvāsaṃ pāṇḍurogaṃ maraṇaṃ vāśu karoti
|
tan nātiśīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite
yavāgūṃ pratipītasya śauṇitaṃ mokṣaye bhiṣak ||
samyag gatvā yadā raktaṃ svayam evāvatiṣṭhate
śuddham evam vijānīyāt
samyag visrāvitañ ca tat |
lāghavaṃ vedanāśāntir vyādhivegaparikṣayaḥ |
samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasas tathā ||
tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāś ca
tye | raktamokṣaṇaśīlānān na bhavanti kadācana ||
atha khalv apravarttamāne |
elāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍiṅgacitratakaṭukāgāradhūmaharidrārkkāṅkuranaktamālaphalair yathālābhan
tribhiś caturbhiḥ | samastair vā lavanapragāḍhair vraṇamukham
avagharṣayed evaṃ sādhu ??vadati
||
athātipravṛtte
lodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṅkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjarasacūrṇṇair
anārdrair vraṇamukham avacūrṇṇāṅgulyagreṇāvapīḍayet ||
sālasarjarjunārimedagranthidhavadhanvanatvagbhir vā cūrṇṇīkṛtābhiḥ
kṣaumeṇāvadhyāsitena samudraphenena lākṣācūrṇṇair vā
yathoktair bandhanadravyair gāḍhaṃ badhnīyāt | vyadhānantaraṃ
punar vyadhayet | śītācchādanabhojanāgārapariṣekaiḥ śītair ālepaiḥ
pradehair vāpacaret | agninā vā dahed yathoktaṅ
kākolyādikvātham vā śarkarāmadhumadhura pāyayet | eṇahariṇorabhramahiṣaśaśavarāhānāṃ vā rudhiraṃ kṣīrayūṣarasaiś
cāśnīyāt | upadravāṃś ca yathoktān upacaret ||
bhava ||
dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ sañjāyate nalaḥ | pavanaś ca paraṃ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ |
dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ sañjāyate nalaḥ | pavanaś ca paraṃ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ |
tan nātiśīlaghubhiḥ snigdhaiḥ
śoṇitavardhanaiḥ | īṣad ablair anablair vā bhojanais samupācaret
||
caturvidhaṃ yad etad dhi rudhirasya
nivāraṇaṃ | sandhānaṃ skandanañ caiva pācanaṃ
dahanan tathā ||
vraṇa kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate
himaṃ | tathā sampācayed bhasma dāhaḥ saṅkocayet sirāṃ ||
askandamāne rudhire sandhānāni prayojayet |
sandhānair bhraśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret ||
kalpair ebhis tribhir vaidyaḥ prayateta
yathāvidhiḥ | asiddhima???ṣu dāha
parama iṣyate |
saśeṣadoṣe rudhire na vyādhir ativarttate |
saśeṣaṃ sthāpayet tasmān na ca kuryād atikriyāṃ |
dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate |
tasmād rakṣed dhi rudhiraṃ rudhiraṃ jīva ucyate ||
cyutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite
'nile śophaṃ satoda koṣṇena sarpiṣā parisecayed iti || 14 ||
folio
ṇṭa ḥṛ || ॰ ||
athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
doṣadhātumalamūlaṃ hi
śarīraṃ | tasmāt phalalakṣaṇam eteṣām upadhārayasva |
tatra
spandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ | pañcadhā
pravibhaktaḥ śarīraṃ tantrayati |
rāgaḥ paktis teja ūṣmākṛt pittaṃ |
sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropanabṛṃhaṇaḥ
śleṣmā
rasaḥ
prīṇayati | raktaṃ jīvayati | māṃsaṃ
lepayati | medaḥ snehayati |
asthi dhārayati | majjā pūrayati | bījārthaharṣakṛc
chukram kledayati ||
bastikledakṛn mūtraṃ |
prāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭambhakṛt purīṣaṃ | svedaḥ kledayati |
garbhalakṣaṇam ārttavam | stanyaṃ
stanāpīnajananajīvanam iti |
tatra vidhivat parīkṣaṇaṃ kurvītaḥ ||
ataḥ sarveṣāṃ kṣayalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
tatra vāta???????????? alpapraharṣo mūḍhasaṃjñatā ca | pittakṣaye
mandoṣmāgnitā niṣprabhatā ca | śleṣmakṣaye rūkṣāntardāha
āmāśayetarāsayaśūnyatā śirasaś ca |
tatra svayonivardhanāny eva pratīkāraḥ ||
rasakṣaye hṛdayapīḍā kampaḥ |
śoṣaḥ śūnyatā tṛṣṇā ca | śoṇitakṣaye tvakpāruṣyam
amlaśītaprārthanā śirāśaithilyañ ca | māmsakṣaye
higgaṇḍauṣṭhopaṣṭho????????
dhamanīnāñ ca śaithilyaṃ | medakṣaye
plīhābhivṛddhiḥ sandhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāmsaprārthanā
ca | asthikṣaye asthiśūlo dantanakhabhaṅgo raukṣyaṃ ca |
majjakṣaye alpaśukratā parvabhedo sthitodaḥ śūnyatā | śukrakṣaye
meḍhravṛṣaṇavedanāśaktir maithune pracārād vā prasekaḥ |
praseke cālpaśukraraktadarśanaṃ |
purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya
ca vāyor ūrdhvagamanaṃ kukṣau
sañcaraṇañ ca | mūtrakṣaye bastitodo lpamūtratā ca | ato pi
svayonivardhanadravyoprayogaḥ | svedakṣaye
stabdharomakūpatā sparśavaiguṇyañ ca
tatrābhyaṅga svedopayogaś ca ||
ārttavakṣaye yathocitakālādarśanam alpatā
vā yonivedanā ca | tatra saṃśodhanam āgneyānāṃ ca dravyānām
upayogaḥ | sta?kṣaye stanayor mlānatā
stany????????????dravyopayogaḥ | garbhakṣaye garbhāspandanam
anunnatakukṣi? ca | tatra prāptabastikālāyāḥ
kṣīrabastiprayogo medhyānnaprayogaś ca ||
ata ūrdhvam atipravṛddhānān doṣadhātūṇāṃ
lakṣaṇam upadekṣyāmaḥ | tatra vātavṛddhau
kārśyakārṣṇyagātrasphuraṇatā uṣṇakāmatā nidrānāśo ’lpabalatvaṃ
gāḍhavarccaskatā ca | pittavṛddhau pītāvabhāsatā
santāpaḥ śītakāmitvam alpanidratā mūrcchā balahāniḥ
pītaviṅmūtratvañ ca || śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaityaṃ
sthairyaṃ gauravam agnisādas tandrā nidrā sandhyatiśliṣṭatā ca
||
raso tipravṛddho hṛdaye kledaṃ prasekañ
cāpādayati || raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ | māṃsaṃ
sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhigurugātratāñ ca | medaḥ
snigdhāṅgatām udarapārśvavṛddhiṅ
kāsaśvāsau daurgandhyañ ca | asthi adhyasthīny adhidantāṃś ca |
majjā sarvāṅgānetragauravaṃ | śukraṃ
śukrāśmaryatiprādurbhāvam ||
purīṣam āṭopaḥ kukṣau śūlañ ca | mūtraṃ
muhurmuhuḥ pravṛtti todañ ca | svedaḥ kaṇḍū daurgandhyañ ca ||
stanyaṃ stanayor atipīnatvam muhur muhuḥ |
pravṛttim atitodañ ca | ārttavam aṅgamardaṃ daurbalyañ ca | garbho
jaṭharābhivṛddhiṅ karoti |
teṣāṃ kṣapaṇam aviruddhaiḥ
kriyāviśeṣaiḥ kurvīta ||
balakṣayam | ata ūrdhvam anuvyākhyāsyāmaḥ |
rasādīnāṃ śukrāntānān dhātūnāṃ yat paraṃ tejas tat khalv ojas
tad eva balam ity ucyate |śāstrasiddhāntāt
tatra balena sthiropacitamāṃsatā sarvaceṣṭāsv
apratīghātaḥ | svaravarṇṇaprasādo bāhyābhyantarāṇāñ ca
karaṇānātmakāryapratipattir bhavati ||
॰||
ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śītaṃ ślakṣṇaṃ sthiraṃ saraṃ |
viviktaṃ mṛdu mṛtsnañ ca prāṇāyatanam uttamam ||
ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śītaṃ ślakṣṇaṃ sthiraṃ saraṃ |
viviktaṃ mṛdu mṛtsnañ ca prāṇāyatanam uttamam ||
dehaḥ sāvayavas tena vyāpto bhavati
dehinām |
abhighātāt kṣayāt kopād dhyānāc chokāc
chramāt kṣudhaḥ |
ojaḥ saṃkṣīyate dehe dhātugrahaṇaniḥsṛtam ||
ojaḥ saṃkṣīyate dehe dhātugrahaṇaniḥsṛtam ||
tatra visraṃso vyāpat kṣaya iti liṅgāni
bhavanti | sandhiviśleṣo gātrāṇāṃ sadanan doṣacyavanaṃ
kriyāsannirodhaś ca visraṃse | stabdhatā gurugātratā
śopho varṇṇabhedo glānis tandrā nidrā vyāpanne |
māmsakṣayo mohaḥ pralāpo maraṇam iti ca kṣīṇe ||
tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣair
aviruddhair balam adhyāyayen mūḍhasaṃjñam itarañ ca varjjayet
|
yasya dhātukṣayād vāyus saṃjñākarmma vināśayet
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya tau na śakyaś cikitsitum ||
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya tau na śakyaś cikitsitum ||
rasanimittam eva sthaulyaṅ kārśyañ ca | tatra
śleṣmalāhārasevino dhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya āma evānnaraso madhurataraś
ca śarīram anukramamāṇo tisnehān medo janayati | medaso
tipravṛddhatvād vāṭharyam āpādayati | tam atipaṭharaṃ
kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurgandhyagrathagātrasādagadgadatvāni
kṣipram evāviśanti | saukumāryān medasaḥ sarvakriyāsv
asamarthatvam bhavati | kaphamedo niruddhamārgatvāc
cālpavyavāyo bhavati | āvṛtamārgatvād eva ca śeṣā dhātavo
nāpyāyante ’tyartham ato lpaprāṇo bhavati |
pramehapiṭakājvarabhagandaravidradhivātavirūpaṇānām anyatamam
prāpya maraṇam upayāti | sarva eva cāsya rogā balavanto bhavati |
kasmād āvṛtamārgatvāt srotasām atas tasyotpattihetum parihared
utpanne tu śilājatuguggulumūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃ
virūkṣaṇacchedanīyānāṃ dravyānāṃ vidhivad upayogo
vyāyāmalekhanabastyupayogaś ceti |
tatra punar vātalāhārasevino
tivyavāyavyāyāmādhyayanacintābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣayālpāśanaprabhṛtibhir
upaśoṣito rasadhātuḥ śarīra?????????????ti tasmād
atikārśyam bhavati | so tikṛśaḥ
kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣābhārādāneṣv asahiṣṇur vātarogaprāyo
lpaprāṇaḥ kriyāsu ca bhavati |
kāsaśvāsaplīhodarāgnisādagulmarakta𑑎𑑎𑑎pittānām anyatamaṃ prāpya maraṇam
upayāti | sarva eva cāsya rogā balavanto bhavaṃti | kasmād
alpaprāṇatvād atas tasyotpattihetuṃ pariharet | utpanne
tu
payasyāśvagandhādividārīvidārigandhaśatāvarīnāgabalānām
madhurāṇām anyāsāṃ cauṣadhīnām vidhivad upayogaḥ |
kṣīradadhighṛtamānsaśāliṣaṣṭiyavagodhūmānāñ ca
divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayogaś ceti || |
yaḥ punar ubhayasādhāraṇāny upasevate
tasyānnarasaḥ śarīram anukramamāṇaḥ samān dhātūn upacinoti sadhātutvān
madhyaśarīro bhavati | sarvakriyāsu ca samarthaḥ
kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣātapasaho balavāṃś ca bhavati saḥ |
satatam anupālayitavya iti ||
bhavati cātra ||
dvāv apy etau vigarhitau sadā sthūlakṛśau narau |
śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlāt tu pūjitaḥ |
dvāv apy etau vigarhitau sadā sthūlakṛśau narau |
śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlāt tu pūjitaḥ |
doṣaḥ prakupito dhātūṃ kṣapayatity ātmatejasā |
iddhaḥ svatejasā vahnir ukhāgatam ivodakaṃ ||
iddhaḥ svatejasā vahnir ukhāgatam ivodakaṃ ||
vailakṣaṇyāc charīrāṇām asthāyitvāt tathaiva ca
|
doṣadhātumalānān tu parimāṇan na vidyate |
doṣadhātumalānān tu parimāṇan na vidyate |
eṣāṃ samatvaṃ yac cāpi bhiṣagbhir abhidhīyate |
na tat svāsthyād ṛte śakyaṃ vaktum anyena hetunā |
na tat svāsthyād ṛte śakyaṃ vaktum anyena hetunā |
doṣādīnān tu samatām
anumānena lakṣayet |
prasannāmendriyaṃ jñātvā puruṣan tatra buddhimāṃ |
prasannāmendriyaṃ jñātvā puruṣan tatra buddhimāṃ |
kṣapayed bṛṃhayec cāpi doṣadhātumalāṃ
bhiṣak |
tāvad yāvad arogaḥ syād etat sāmyasya lakṣaṇaṃ |
tāvad yāvad arogaḥ syād etat sāmyasya lakṣaṇaṃ |
samadoṣas samāgniś ca samadhātumalakriyaḥ |
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate ||
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate ||
folio
[...]
athātaḥ karṇavyadha vidhim
vyākhyāsyāmaḥ ||
rakṣābhūṣaṇanimittam vālasya karṇau vyadhayet
tau ṣaṣṭhe māse vā śuklapakṣe praśasteṣu
tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu kṛtamaṅgalaṃ svastivācanan
dhātryaṅke kumārakam
upaveśyābhisāṃtvayamānaḥ |
bhiṣag vāmahastenākṛṣya karṇṇan daivakṛte chidre dakṣiṇahastena
ṛjum vidhyet | pūrvan dakṣiṇaṃ kumārasya vāmaṅ kanyāyāḥ |
pratanū sūcyā vahalam ārayā
śoṇita bahutve tivedanāyāñ
cānyadeśaviddham iti jānīyāt | nirupadravatā
taddeśaviddhaliṅgam
tatra yadṛcchāviddhāyāṃ sirāyām ajñena
jvara dāha śvayathur vedanā granthi manyāstambhāpatāfolionakaśirograhakarṇṇaśūlāni bhavanti |
doṣasamudayād apraśastavyadhād vā tatra varttim
apahṛtya yavamadhukamañjiṣṭhāgandarvahastamūlai
madhughṛtapragāḍhair ālepayet | surūḍhaṃ cainaṃ punar vidhyet |
samyagviddham āmatailapariṣekeṇopacaret |
tryahāt tryahād varttiṃ sthūlatarīṃ kurvvīta | pariṣekañ ca tam
eva |
atha vyapagatadoṣopadrave karṇṇe
laṃpravardhanārthaṃ
la
pravardhanakāmo muñcet |
evaṃ samvarddhitaḥ karṇṇaḥ chidyate tu dvidhā
nṛṇā|
doṣaṭo vābhighātād vā sandhānān tasya me śṛṇu||
doṣaṭo vābhighātād vā sandhānān tasya me śṛṇu||
tatra samāsena pañcadaśasandhākṛtayo bhavanti
|| tad yathā| nemīsandhānakaḥ | utpalabhedyakaḥ | vallūrakaḥ |
āsaṅgimaḥ | gaṇḍakarṇṇaḥ | āhāryaḥ | nirvvedhimaḥ |
vyāyojimaḥ | kapāṭasandhikaḥ | saṃkṣiptaḥ hīnakarṇṇaḥ | vallīkarṇṇaḥ | yaṣṭīkarṇṇaḥ| kākauṣṭhaḥ iti |teṣu tatra
pṛthulātasamo nemīsandhānakaḥ | vṛttāyatasamobhayapālir
utpalabhedyaḥ | hrasvavṛttasamobhayapālir
valūrakarṇṇakaḥ | abhyantaradīrghaikapālir āsaṅgimaḥ |
bāhyaika dīrghaikapālir gaṇḍakarṇṇakaḥ | apālir
ubhayato py āhāryaḥ | pīṭhopamapālir nirvvedhimaḥ |
aṇusthūlasamaviṣamapālir vyāyojimaḥ |
abhyantaradīrghaikapālir itarālpapāliḥ | kapāṭasandhikaḥ |
vāhyadīrghaikapālir itarālpapāliś cārddhakavāpasandhikaḥ |
tatraite daśakarṇṇasandhivikalpā vandhyā
bhavanti| teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ | prāyeṇa vyākhyātāḥ |
saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ | tatra śuṣkaśaṣkulir
itarālpapāliḥ | saṃkṣiptaḥ | anadhiṣṭhānapāliḥ kṣīṇamāṃso hīnakarṇṇaḥ | tanuviṣamapālir vallīkarṇṇaḥ |
granthitamānsaḥ | stabdhasirātatasūkṣmapāliḥ yaṣṭīkarṇṇaḥ |
nimāsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ | kākauṣṭha iti baddheṣv api
dāha pāka srāva sopha yuktā na siddhim upayānti|
tato nyatamasya vandhaṃ cikīrṣuḥ |
agropasaṃharaṇīyoktopasambhṛtasambhāraḥ | viśeṣataś
cāgropaharaṇīyāt | surāmaṇḍakṣīram udakaṃ
dhānyāmlakapālacūrṇṇañ ceti| tato ṅganāṃ puruṣañ vā
grathitakeśāntaṃ laghubhuktavantam āptaiḥ suparigṛhītaṃ
vandhān upadhārya cchedyabhedyalekhyavyadhanair upapādya
karṇṇaśoṇitata avekṣyetad duṣṭam aduṣṭaś ceti | tato
vātaduṣṭe dhānyāvlodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakopayobhyāṃ
|śleṣmaduṣṭe surāmaṇḍodakābhyāṃ prakṣālya karṇam punar
avalikheta | anunnatam ahīnam aviṣamañ ca karṇṇasandhiṃ niveśya
sthitaraktaṃ sandarśya madhughṛtenābhyajya
picuplotayor anyatareṇāvaguṇṭhya nātigāḍhaṃ nātiśithilaṃ
sūtreṇāvabaddha kapālacūrṇenāvakīryācārikam upadiśet
dvivaṇīyoktena upapocaret
|| bhavati cātra ||
vighaṭṭanaṃ divāsvapnaṃ vyāyāmam atibhojanaṃ |
vyavāyam āgnisantāpa vākśramañ ca varjayet ||
vighaṭṭanaṃ divāsvapnaṃ vyāyāmam atibhojanaṃ |
vyavāyam āgnisantāpa vākśramañ ca varjayet ||
nātisuddharaktam atipravṛttaṃ raktaṃ
kṣīṇaraktaṃ vā saṃdadhyāt | sa hi vātaduṣṭe raktavaddho ruḍho
paripuṭavām bhavati | pittaduṣṭai gāḍhapākarāgavān | śleṣaduṣṭe
stabdhavarṇṇaḥ kaṇḍūmān | atipravṛttasrāvaḥ śophavān | kṣīṇo
lpamāṃso na vṛddhim upaiti |
sa yadā ruḍho nirupadravaḥ karṇo bhavati
tadainaṃ śanaiḥ śanair abhivarddhayet | anyathā
saṃrambhadāhapākarāgavedanāvān bhavati | punar api chidyeta |
athāpraduṣṭasyāvivardhanārtham abhyaṅgaḥ |
godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjāpayastailaṃ sarṣapajañ ca
yathālābhaṃ
sambhṛtyārkālakavalātibalānantāvidārīmadhukajalaśūkaprativāpaṃ
tailaṃ pācayitvā svanuguptaṃ nidadyāt ||
|| bhavati cātra ||
svadito marditaṃ karṇṇam ane mrakṣayed budhaḥ |
tato nupadravam samyag balavāṃś ca vivardhate |
svadito marditaṃ karṇṇam ane mrakṣayed budhaḥ |
tato nupadravam samyag balavāṃś ca vivardhate |
ye tu karṇā na vardhante
snehasvedopapāditāḥ |
teṣām apāṅge tv avarhi kuyāt prachānam eva ca
amitāḥ karṇavandhās tu vijñeyāḥ kuśalair iha
|
yo yathā suniviṣṭaḥ syāt tat tathā yojaye bhiṣak ||
yo yathā suniviṣṭaḥ syāt tat tathā yojaye bhiṣak ||
jātaromā suparmā ca śliṣṭasandhim samaḥ
sthiraḥ |
surūḍho vedano yas tu tat karṇaṃ vardhayec chanaiḥ ||
surūḍho vedano yas tu tat karṇaṃ vardhayec chanaiḥ ||
viśleṣitāyām atha nāsikāyā
vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat |
nāsāpramāṇa pṛthivīruhāṇam
patra gṛhītvā tv avalamvi tasya ||
vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat |
nāsāpramāṇa pṛthivīruhāṇam
patra gṛhītvā tv avalamvi tasya ||
tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvād
utkṛtya vadhraṃ tv atha nāsikāgram |
vilikhya cāśu pratisandadhīta
taṃ sādhuvaddha bhiṣag apramattaḥ ||
utkṛtya vadhraṃ tv atha nāsikāgram |
vilikhya cāśu pratisandadhīta
taṃ sādhuvaddha bhiṣag apramattaḥ ||
susīvita samyag ato yathāvan
nāḍīdvayenābhisamīkṣya nahyet |
unnāmayitvā tv avacūrṇayīta
pattaṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś ca ||
nāḍīdvayenābhisamīkṣya nahyet |
unnāmayitvā tv avacūrṇayīta
pattaṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś ca ||
sañchādya samyak picunā vraṇa tun
tailena siṃced asakṛt tilānām ||
ghṛtañ ca pāyyas sa naraḥ sujīrṇe
snigdho virecya sva yathopadeśaḥ ||
tailena siṃced asakṛt tilānām ||
ghṛtañ ca pāyyas sa naraḥ sujīrṇe
snigdho virecya sva yathopadeśaḥ ||
rūḍhañ ca sandhām upāgatam vai
tad vadhraseṣan tu punar nikṛntet|
hīnaṃ punar vardhayituṃ yatetaḥ
samañ ca kuryād ativṛddhamānsam iti ||
tad vadhraseṣan tu punar nikṛntet|
hīnaṃ punar vardhayituṃ yatetaḥ
samañ ca kuryād ativṛddhamānsam iti ||
athāta āmapakvesaṣanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
atha
sauphasamutthānā
granthividradhyalajīprabhṛtayaḥ | prāyeṇa
vyādhayo bhihitā | anekākṛtayaḥ |
tairvilakṣaṇaḥ pṛthur
grathitaḥ samo visamo vā tvadmātsasthāyī
saṅvmātaḥ śarīraikadeśosthitaḥ sopha ity
ucyate ||
sa ṣaṭvidhau bhavati |
vātapittakaphasoṇitasannipātāgaṃtukanimittaḥ
tatra vātas ca yathuraruṇaḥ kṛṣṇo vā paruṣo
mṛduranavasthitāstodāyas cātra vedanāviseṣā
bhavanti | pittas ca yathu
pītaḥ sarakto vā śīghrānusārī mṛdudārhādayaś cātra
vedanāviseṣā bhavanti | sleṣmaś ca yathuḥ pāṇḍuḥ śuklo vā kaṭhinaḥ
śitaḥ snigdho mandānusārī
kaṇḍvādayas cātra vedanāviśeṣā bhavanti |
sannipātaś ca yathuḥ sarvadoṣaliṅgaviseṣopetaḥ
pittavacchoṇitajotikṛtsaś cāpittaraktalakṣaṇaś
cāgantulohitāvabhāsaś ca ||
sa yadā bāhyābhyantaraiḥ
kriyāviseṣairnnasakṛte
prabhemayituṃ kriyāviparyayādbahutvād vā
doṣāṇāṃ pākāyābhimukho bhavati | tasyāmsya
pacyamānasya pakvasya ca lakṣaṇamucyamānam
upadhārayas ca | tatra mandosmatā
tvansāvallīsthairyaryamalparujatāśpaśophatā cāmalakṣaṇamuddiṣṭaṃ || sūcibhir iva
nistūdyate iva ca pipīlikābhis chidyate
bhidyate iva ca daṇḍena niḥpīḍyata iva ca pāṇinā
ghaṭyata iva cāgulyā dahyate pacyata iva
cāgnikṣārābhyāmūṣā coṣaparidāhāś ca bhavanti |
vṛścikaviddha iva ca sthānāsanaśayaneṣu na śāntim upaiti |
ādhmātabastirivātatasca
śopho bhavati |
tvagaivarṇṇyaṃ
śophātivṛddhijvarodāhaḥ pipāsā bhaktāruciś ca pacyamānaliṅgaṃ |
vedanopaśāntinirlauhitāālpaśophatā ca valīprādurbhāvaḥ | tvakparipoṭanan
nimnadarśanamaṃgulyāvapīḍite
bastāviva codakasañcaraṇapūyasya prapīḍayaty ekamattamante cāvapīḍite
muhurmuhustādaḥ
kaṇḍūraṇunnanatāvyādherupadravaśāntibhaktābhikāṃkṣā
ca paripakvaliṅgaṃ | kaphajeṣu khalu rogeṣu
gambhīrānugatatvād abhighātatvād abhighātajeṣu ca keśu cadasamastam pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvam apakvam iti manyamāno
bhiṣacmoham upaiti | tatra hi
tvaksavarṇṇatā śītasophatālparujatāśmavac ca panatā na tatra
mohamupaiyāt ||
bhavanti cātra |
āmaṣvidahyamānasam yakpakvañ ca yo bhiṣak |
jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣāstaskaravṛttayaḥ ||
āmaṣvidahyamānasam yakpakvañ ca yo bhiṣak |
jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣāstaskaravṛttayaḥ ||
vātād ṛte nāsti rujā na pākaḥ
| pittādṛte nasti kaphā ca pūyaḥ |
tasmasmāt samastāḥ paripākakāle | pacanti śophaṃ traya eva doṣāḥ ||
tasmasmāt samastāḥ paripākakāle | pacanti śophaṃ traya eva doṣāḥ ||
nartterujāvātaṣṛte ca
pittam | pākaḥ kaphañ cātmavinā na pūyaḥ ||
tasmād vipākaparipākakāle prayānti śophās tribhir eva doṣaiḥ ||
tasmād vipākaparipākakāle prayānti śophās tribhir eva doṣaiḥ ||
kālāntanābhyuditaṃ tu pittaṃ
kṛtvā vase vātakaphau prasahyaḥ |
pacaty ataḥ śoṇitam eva pāko matopareṣām viduṣāṃ dvitīyaḥ ||
pacaty ataḥ śoṇitam eva pāko matopareṣām viduṣāṃ dvitīyaḥ ||
dravyāṇāṃ candanādīn āndagdhānāṃ svetatāṃ yathā |
tadvat pittoṣmanā dagdhaṃ raktaṃ pūyam ihocyate ||
tadvat pittoṣmanā dagdhaṃ raktaṃ pūyam ihocyate ||
tatrāmacchede
sirāśnāyuvyāpādanaṃ
śoṇitātipravṛttiḥ | vedanāprādurbhāvo vadaraṇaman eko
padravadarśanaṃ
kvanavidradhirvā bhavati | sa yadā
tu bhayamohābhyāṃ pakvam apakvam iti manyamānaḥ ciram
upekṣate vyādhivaidyaḥ | sagambhīrānugatodvāram alabhamānaḥ pūyaḥ svamāśayam avadāryotasaṅgaṃ kṛtvā
nāḍīñjanayitvā bhavaty asādhyaḥ ||
bhavanti cātra |
yas chinatyāmam ajñānād yaś ca pakvam upekṣate |
śvapacāv iva sanyasyettāviniścitakāriṇau ||
yas chinatyāmam ajñānād yaś ca pakvam upekṣate |
śvapacāv iva sanyasyettāviniścitakāriṇau ||
prācchastrakarmaṇa
ceṣṭaṃ bhojayed āturaṃ bhiṣak |
pānapaṃ pāyayen madyaṃntīkṣṇaṃ yo vedanāsahaṃ ||
pānapaṃ pāyayen madyaṃntīkṣṇaṃ yo vedanāsahaṃ ||
na mūrcchaty annasaṃyogān
mattaśastraṃ na budhyate |
tasmād avaśyabhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi ||
tasmād avaśyabhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi ||
prāṇo hy ābhyantare nṝṇāṃ bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ
|
dhārayaty avirodhena dracchrāyaṃ pāñcabhautikam |
dhārayaty avirodhena dracchrāyaṃ pāñcabhautikam |
yo hy uktaś chito lpo yadi vā
mahāṃ syāt kriyāṃ vinā pākam upaiti śophaḥ ||
viśālamūlo viṣamam vidagdhaḥ sa kṛcchratā yāty avagāḍhadoṣaḥ |
viśālamūlo viṣamam vidagdhaḥ sa kṛcchratā yāty avagāḍhadoṣaḥ |
ālepaviśrāvaṇasaudhanais tu samyakyukair yadi
nopaśāmyet ||
śīghraṃ vipasyat samam alpamūlaḥ | sa piṇḍitaścoparicālpadoṣaḥ ||
śīghraṃ vipasyat samam alpamūlaḥ | sa piṇḍitaścoparicālpadoṣaḥ ||
kakṣaṃ samāsādya yathā ca vahniḥ |
bāṣpīritaḥ sandahati
prasahyaḥ ||
tathaiva pūyo pi vinigmṛto hi mānsasirāśnāyu ca khādatīha |
tathaiva pūyo pi vinigmṛto hi mānsasirāśnāyu ca khādatīha |
ādau vislāpanaṃ kuryā
dvitīyam avasecanaṃ |
tṛtīyam upanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭhanakriyāṃ ||
tṛtīyam upanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭhanakriyāṃ ||
pañcama sodhanaṃ
svidyāt | ṣaṣṭhaṃ ropaṇamiṣyate |
ete kramākramāvraṇasyoktāḥ saptamaṃ vaikṛtāpaham
ete kramākramāvraṇasyoktāḥ saptamaṃ vaikṛtāpaham
iti ||
athāta ātmaṣavraṇabandhavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
ālepana ādya upakrama eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyataḥ pradhānatamac ca || taṃ prati pratirogaṃ
vakṣyāmaḥ |
tatra
pratilomamāliṣpennānulomaṃ || pratilome hi samyagauṣadhamavatiṣṭhate | praviśati
ca romakūpais tasya pramāṇaṃ
māhiṣārdracarmotsedham upadiśanti ||
na ca śuṣkam upekṣitavyam
anyatra pīḍayitavyāt |
śuṣkamaṣarthaka
rujākarañ ca bhavati ||
ālepapradehayor antaram ālepaḥ
śītas taturavisoṣī viśoṣī ca | pradehas tūṣṇaḥ
śīto vahalobahvaviśoṣī ca | tatra
pittaraktaprasādakṛdālepaḥ | sodhano ropaṇaḥ
śophavedanāpagamaś ca tasyopayogaḥ | kṣatākṣatāṣu yas tu
kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka iti
saṃjñā labhate |
nirudhyālepanasaṃjñāntenāsrāvasannirodho
mṛdupūtimāṃsāpakarṣaṇam anantardoṣatāśuvraṇaśuddhiś ca bhavati |
na cālepanaśaṃtrau
prayuñjīta śaityāṃ śleṣmaṇaḥ | ūrdhvavivṛtaromakūpatvād
ūṣmānireti ||
avidagdheṣu śopheṣu hitam
ālepanaṃ bhavet | yathāś ca
dośamanandāhakaṇḍūrujāpaham ||
marmadeśeṣu ye rogā guhyeṣv api
sadā nṛṇāṃ |
saṃśodhanāya teṣāṃ tu kuryād ālepanaṃ bhiṣak ||
saṃśodhanāya teṣāṃ tu kuryād ālepanaṃ bhiṣak ||
ata ūrdhvaṃ vraṇabandhanadravyāny upadekṣyāmaḥ ||
kṣaumakārpāsikāvikadukūlakauseyapattaurṇṇācīnapaṭṭacarmāntarvalkalalatādidalarajjuvālatūlasantānikālohādīnyeṣaṃ
vyādhikālaṃ cāvekṣyopayogaḥ | pramāṇataśceṣām
ādeśaḥ || kośadāmascastikātuvellitaṃ
[sū.18.16]
śākhāsugrīvāmeḍhramūtolīmaṇḍalasthavikāyamalakakhaṭvācīnavibandhavitānagoṣphaṇāḥ
pañcāṅgī
ceti | caturdaśa bandhaviśeṣāḥ | teṣāṃ nāmabhir
evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
tatra kośaṃ jaṃghāṅguliparvasu vidadhyāt |
dāmamasandhordheṅge
sandhikūrcakastanāntarakarṇṇeṣu svastikam anuvelitaṃ
śākhāsu grīvāmeḍhrāyor
mūtolīvṛtteṅge maṇḍalaṃ aṣṭāṅgulimeḍhrāgreṣu
susthavikā | yamalavraṇābhyāṃ yamalakā |
havagaṇḍaśaṅkheṣu khaṭvām apāṅgayoś
cīnaṃ |
pṛṣṭhodarorassuvibandhamūdhnivitānaṃ
cipukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu
śoṣphaṇajatruṇi pañcāṅgīm iti | yo vā
yasmin pradeseṣaviniviṣṭo bhavati |
tat tasminnidadhyāt ||
yantraṇamūrdhamadhastiryak ca bhavati |
tatra ghanāṅkavalikān datvā vāmaparikṣepamṛjum anāviddham asaṃkucitam mṛdupaṭṭaṃ niveśya
badhnīyāt | na ca vraṇasyopari kuryāt || granthim
ābādhaṃ karoti |
athāsya na ca
vikeśikauṣadhetirūkṣe viṣame vā kurvīta |
kasmād atisnehāt kledayati |
raukṣyacchiṃnatti
dunyascavraṇavarmāvagharṣaṇaṅkaroti |
yuktasnehatvād āśu rohati |
tatra vraṇāyatanaviseṣād bandhastrividho
bhavati | gāḍhassamaḥ śithila iti ||
tatra
sphikkukṣicaṅkṣaṇaśirassu
gāḍhaḥ | śākhāvadanakarṇṇakaṇṭhameḍhrasuṣkopārsvodaroraḥsusamaḥ | akṣṇoḥ sandhisu ca śithilaḥ ||
tatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyāt ||
samasthāne śithilaṃ || śithilasthānenaiva |
śoṇitaduṣṭañ ca | śleṣmikaṃ śithilasthāne samaṃ
|| samasthāne gāḍhaṃ | gāḍhasthāne gāḍhataraṃ || vātaduṣṭañ ca |
tatra paittikadvirahno
badhnīyāt |
raktopadrutamapyevaṃ |
sleṣmikaṃ hemante tṛtīyehani | vātopadrutamapyevaṃ |
evamūhya bandhaṃ viparyayañ ca kurvītaḥ ||
samaśithilasthāneṣu gāḍhabandhe
vikeśikauṣadhanair
arthakyaiśophavedanāprādurbhāvaś ca gāḍhasamasthāneṣu
śithilavardhevikeśikauṣadhapatanaṃ
paṭṭasañcārādvraṇavaktragharṣaṇañ ca |
aviparītabandhavedanāśāntir asṛk |
prasādo mārdavañ ca ||
avadhyamāne śītavātātaparajovarṣadaṃśamaśakamakṣikāprabhṛtibhir atighātaviśeṣair hanyate vraṇaḥ |
vividhavedanopadrutas ca duṣṭatām upaiti | ālepanādīni cāsya
viśoṣam upayānti |
[sū.18.29]
cūrṇṇitam mathitaṃ bhagnavisliṣṭam atipātitaṃ |
asthiśnāyucchirācchinnam āśu bandhena rohati |
asthiśnāyucchirācchinnam āśu bandhena rohati |
sukhañ ca vraṇitaḥ śete sukhaṃ
gacchati tiṣṭhati |
sukhasayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ ||
sukhasayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ ||
avandhyāpittaraktākhyābhighātanimittā yadā todadāhavedanābhibhṛtāḥ | kṣārāgnidagdhāḥ
pākātprakuthitaprasīrṇṇamāṃsāś ca bhavanti ||
bhavanti cātra ||
kuṣṭinām agnidagdhānāṃ piṭakāmadhumehināṃ |
karṇṇikāś conduruviṣair viṣajaṣṭavraṇāś ca ye ||
kuṣṭinām agnidagdhānāṃ piṭakāmadhumehināṃ |
karṇṇikāś conduruviṣair viṣajaṣṭavraṇāś ca ye ||
mānsāpākena badhyante gudapāke ca dāruṇe |
svabuddhyā cāpi vibhajot kṛtyākṛtyeṣu buddhimān ||
svabuddhyā cāpi vibhajot kṛtyākṛtyeṣu buddhimān ||
doṣañ dehañ ca vijñāya
vraṇāsuvraṇakovidaḥ |
ṛtuñ ca parisaṃkhyāya tato bandhā niveśayet ||
ṛtuñ ca parisaṃkhyāya tato bandhā niveśayet ||
athāto vraṇitopāsanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
atha vraṇitasya prathamevāgāram
anvicchet |
prasastavāśtusuviniṣṭaṃśucyavārtapañ
ca |
apraśastavāstuni gṛhe sambādhe śucinyātape cātivāte ca
rogāḥ syuś ciraśārīramānasāḥ |
rogāḥ syuś ciraśārīramānasāḥ |
tasmiṃcchayanamasambādhanvātīrṇṇaṃ manojñaṃ
prākchīṃrṣasasastraṃ kurvīta |
sukhaceṣṭāpracāraḥ syāt svāstīrṇṇe śayane vraṇī
prācyādiśi sthitā devās tatpūjanārthaṃ tataḥ śiras
prācyādiśi sthitā devās tatpūjanārthaṃ tataḥ śiras
tasmin suhṛdbhir anukūlaiḥ
priyamvadair upāsyamāno yatheṣṭamāśīteḍi ||
bhavanti cātra ||
suhṛdo vikṣipaṃty āsuḥ
kathābhirvraṇavedanāḥ
āśvāsayanto bahuṣaḥ svanukūlāpriyamvadāḥ ||
āśvāsayanto bahuṣaḥ svanukūlāpriyamvadāḥ ||
na ca nidrāvasagaḥ syād
utthārāsaṃvesanaparimārjjanādiṣu cātmaceṣṭāsvapramatto vraṇaṃ rakṣet || bhavanti cātra ||
sthānāśanañ
cakramanandivāsvapnan tathaiva ca |
vraṇito na niseveta śaktimān api mānavaḥ ||
vraṇito na niseveta śaktimān api mānavaḥ ||
gamyānāñ ca strīṇā
sandarśanasambhāṣaṇasaṃsparśanāni dūrata
eva pariharet || bhavati cātra ||
strīṇaṃ sandarśanācchukraṃ
kadāciccalitaṃ śravet |
grāmyadharmakṛtādoṣāṃsosaṃsargepyavāpnuyāt ||
grāmyadharmakṛtādoṣāṃsosaṃsargepyavāpnuyāt ||
navadhānyamāṣatilakaṣāyakulatthaniṣpāvaharitaśākāvlalavaṇaguḍapiṣṭavikṛtaśuṣkaśākājāvimāṃsasītodakadadhidugdhatakraprabhṛtīni
pariharet || bhavati cātra ||
takrānto navadhānyādiryo
yavarga udāhṛtaḥ |
doṣasañjanano hyeṣa vijñeya pūyavarddhanaḥ ||
doṣasañjanano hyeṣa vijñeya pūyavarddhanaḥ ||
madyapaś ca
mairiyāriṣṭāśavasadhurtharāvihārāṃ
pariharet ||
madyamavlañ ca śmakṣañ ca
tīkṣṇamuṣṇañ ca vīryataḥ |
āśukāri ca tatpītaṃ kṣipra vyāpādayed vraṇam ||
āśukāri ca tatpītaṃ kṣipra vyāpādayed vraṇam ||
vātātaparajodhūmātibhojanāniṣṭaśravaṇadarśanāmapaśokaviṣamaśayanāsanarātrijāgaraṇātmakṣikādiṣṭhāvādhaṃ pariharet |
vraṇitasyopataptasya kāraṇair evam ādibhiḥ |
kṣīṇaśoṇitamānsasya bhuktaṃ saṃmyagna jīgyati ||
kṣīṇaśoṇitamānsasya bhuktaṃ saṃmyagna jīgyati ||
ajīrṇṇāt pavanādīnāṃ vibhramo balavānbhavet |
tataḥ śopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyāt ||
tataḥ śopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyāt ||
sadācanīcanakharoṣṇā śucinā
śucivāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇa
bhavitavyam || tat kasya hetoḥ | hinsāvihārāṇi tu rakṣāṃsi
paśupatikuverakumārānucarāṇi māṃsaśoṇitapriyatvāt
kṣatajanimittaṃ vraṇitam upasarpanti
satkārārthañ jighāṃsūni vā kadācid bhavanti ||
teṣāṃ satkārakāmānāṃ prayatetāntarātmanā ||
dhūpamālyopahārāṃś ca bhakṣāṃ caivopahārayet ||
dhūpamālyopahārāṃś ca bhakṣāṃ caivopahārayet ||
te tu santarpitā ātmavantan na hi
syu tasmāt satatam atandrita janaparivṛto
nityadīpodakaśastrasragdāmānaṅkṛtaveśmani sāṃpanmaṅgalamanonukūlāḥ kathāḥ
śṛṇvannāsīt |
sampadādbhālayuktābhiḥ
prītamānasaḥ |
āṣāṃvāvyādhimokṣāya kṣipraṃ sukhamavāpnuyāt ||
āṣāṃvāvyādhimokṣāya kṣipraṃ sukhamavāpnuyāt ||
ṛtsktāmayajubhir mantrair
aparaiś cāśīrvādair upādhyāyabhiṣajāś ca
sandhyayo rakṣāṃ kuryuḥ ||
sarṣapāriṣṭapatrābhyāṃ sarpiṣā lavanena ca |
dvirahna kārayed dhūpaṃ saptarātram atandritaḥ ||
dvirahna kārayed dhūpaṃ saptarātram atandritaḥ ||
chatrāticchatralāṅgulīñ jaṭilā
brahmacāriṇīṃ |
lakṣmīguhāmatiguhāvacāmativiṣān tathā || śatavīryā sahasravīryā siddhārthāś cāpi dhārayet |
anena vidhinā yuktāmārād eva niśācarāḥ |
vanaṅkeśāriṇākrānta varjayanti mṛgā iva |
vanaṅkeśāriṇākrānta varjayanti mṛgā iva |
bālamūlakavārttākīpaṭolaiḥ
kāravellakaiḥ ||
sadāḍimais sāmalakair
ghṛtapṛṣṭaiḥ sasendhavaiḥ ||
anyair eva guṇaiś cāpi śuṅgahīnaṃ rasena vā |
anyair eva guṇaiś cāpi śuṅgahīnaṃ rasena vā |
divā na nidrāvasago nivātagṛhagocaraḥ ||
vraṇī vaidyavase tiṣṭhec chīghraṃ vraṇamapohati |
vraṇī vaidyavase tiṣṭhec chīghraṃ vraṇamapohati |
tau ca ruk ca divāsvāpāt tāś ca mṛtyuś ca
maithunāt ||
evaṃvṛttasamācāro vraṇī saṃpadyate sukhī |
āyuś ca dīrgham āpnoti dhanvantarivaco yathā ||||
āyuś ca dīrgham āpnoti dhanvantarivaco yathā ||||
athāto hitīhitīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yad vāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyam iti anena
hetunā na kiñcid dravyam ekāntena hitam ahitam vāstīti
kecid ācārya bruvate || taṃ tu na samyak | iha khalu dravyāṇi
svabhāvataḥ | saṃyogataś ca ekāntahitāni ekāntāhitāni
hitāhitāni ca bhavanti |
tatra ekāntahitāni jātisātmyatvāt |
salilaghṛtadugdhodanaprabhṛtīni | ekāntāhitāni tu
dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛttāny agnikṣāraviṣādīni saṃyogatas mṛparāṇi viṣatulyāni bhavanti |
hitāhitāni tu yad vāyoḥ pathyan tat pittasyāpathyam | ity
etad virvāna
sarvavraṇinām ayam āhārthaivarga upadiśyate |
raktaśāliṣaṣṭhikāṅgakamukundakapāṇḍukakalamanīvārakoddravoddālakasyāmākayavāḥ |
eṇahariṇakuraṅgamṛgamātṛkāśca
daṃṣṭrīkrakaralāvatittirikapiñjalavarttīkavarttakāḥ |
mudgavanamudgamaśūramakuṣṭahareṇvāḍhakīśatīnāḥ
| cillīvāstūkasuniṣaṇṇakajīvantītaṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇṇiḥ | gavyaṃ ghṛtaṃ saindhavadāḍimāmalakam ity
eṣa vargāḥ | sarvavraṇibhyaḥ sāmānyataḥ pathyatamāḥ ||
tathā
brahmacaryanivātaśaraṇoṣṇodakādivāsvapnāvyāyāmādhūmasevā
ca ekāntaḥ pathyatamāni |
ahitāni prāg upadiṣṭāni | hitāhitāni
tu yad vāyoḥ pathyan tat pittasyāpathyaṃm iti ||
saṃyogatas tv aparāṇi viṣatulyāni bhavanti | vallīphalakavaka | karīra |
āmlaphala | lavaṇa | kulattha | piṇyāka | taila
| śuṣkaśāka | madyajāmba | jaṅgala | cilicimimatsya |
godhāvarāhānacaikadhyam aśnīyāt | payasā
prātprūyasonte vā payasaḥ ||
dravyaṃ necchanti bhiṣaja icchanti
svastharakṣaṇe ||
kapotāṃś ca sarṣapatailasiddhāṃś ca
nāśnīyāt | kapiñjalamapūralāvatittirigodhāś
cairaṇḍakāṣṭhasiddhā eraṇḍatailena nādyāt | madhughṛte
samadhṛte madhucāntarikṣodapānaṃ | kānsabhājane
daśarātraparyuṣitaṃ sarpiḥ | madhunomlena vā
dadhimadyañ ca | pittena cāmamānsāni
surakṛsarāyāpāyasāṃś ca
naikedhyam aśnīyāt | sauvīreṇa saha tila
saṃskulī | takreṇa
madhughṛtadhānāpṛṣatamānsāniśodhāmmadhunā ||
kṣaudrāsavenamatsyāṃ |
pṛṣatamānsamvāmaireyamādhvīkābhyāṃ |
matsyātupotakayāsahaikṣuvikṛtīś ca
sandhāḥ |
guḍakākaśācyāmadhunā mūlakāni ca | naikadhyamadhunāvaśahaṃ || dadhnā
kurkuḍhaṃ | madyena valākaṃ ||
taratamayogayuktāṃś ca bhāvān
atislakṣam atiśnigdham atyuṣṇam atiśītam
evamādīn vivarjayet || na madhunā uṣṇaṃ | noṣṇo
noṣnārtto | na madhunā tilakankenaupetakāṃ ||
na pippalīmatsyavaśasayāpriyaṃścānuliptena pāyasam aśnīyāt ||
bhavanti cātra |
viruddhāny evam ādīni vīryato yāni kānicit |
tāny ekāntāhitāny eva śeṣaṃ vidyād dhitāhitaṃ ||
viruddhāny evam ādīni vīryato yāni kānicit |
tāny ekāntāhitāny eva śeṣaṃ vidyād dhitāhitaṃ ||
vyādhim indriyadaurbalyaṃ maraṇam vā
niyacchati |
viruddharasavīryāṇi bhuñjāno nātmabhavānnaraḥ ||
viruddharasavīryāṇi bhuñjāno nātmabhavānnaraḥ ||
yatkiṃciddoṣamutkleśyaṃ bhuktaṅ kāyānna
nirharet |
rasādiṣu rasādiṣu rasārthatvāt tadvikārāya kalpate ||
rasādiṣu rasādiṣu rasārthatvāt tadvikārāya kalpate ||
viruddhāsanajān rogāṃ pratihanti virecanaṃ |
vamanaṃ śamanaś cāpi pūrvaṃ vāhitasevanam ||
vamanaṃ śamanaś cāpi pūrvaṃ vāhitasevanam ||
sātymyato lpatayā vāpi dīptāgne
taruṇasya ca |
snigdhāvyāyāmavalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhaved iti ||
snigdhāvyāyāmavalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhaved iti ||
kṣāram agnijalāyuś ca
tathā sotavarṇṇanaṃ |
doṣadhātumalaś caiva karṇṇatāḍanam eva ca ||
āsapankeṣaṇīyañ ca ālepanavidhin tathā |
ṇitopāsanīyañ ca viruddhānn eva viṅśatiḥ ||
doṣadhātumalaś caiva karṇṇatāḍanam eva ca ||
āsapankeṣaṇīyañ ca ālepanavidhin tathā |
ṇitopāsanīyañ ca viruddhānn eva viṅśatiḥ ||
|| dvitīyo daśaḥ
|| ||
folio 17v6
athāto vraṇapraśnam adhyāyam vyākhyāsyāmaḥ
||
vātapittaśleṣmāṇa eva dehe sambhavahetavo
bhavanti | tair eva vyāpannair adhomadhyordhvasanniviṣṭaiḥ śarīram
ida dhāryate | agāram iva sthūṇābhir ataś ca tristhūṇam ity
āhur ity eke | ta eva ca vyāpannāḥ pralayahetavo bhavanti tad ebhiḥ śoṇitacaturtthaiḥ sambhavasthitipralayeṣv apy
avirahitaṃ śarīram bhavati ||
bhavati cātra ||
nartte dehaḥ kaphād asti na ca pittān na mārutāt |
śoṇitād api vā nityaṃ deham etais tu dhāryate ||
nartte dehaḥ kaphād asti na ca pittān na mārutāt |
śoṇitād api vā nityaṃ deham etais tu dhāryate ||
tatra vā gatigandhopādāne dhātuḥ | tapa
santāpe śliṣa āliṅgane | eṣāṃ kṛtravihitaiḥ pratyayair
vātapittaśleṣmāna iti rūpāṇi bhavantinti |
teṣāṃ sthānānyi ata ūrddhvam vakṣyāmaḥ | tatra samāsena
vāyuḥ
śroṇīgudasaṃśrayaḥ || pakvāmāsayamadhyasthaṃ pittasya |
āmāśayaḥ śleṣmaṇaḥ ||
ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante | tatra vātasya vātavyādhike
vakṣyāmaḥ | pittasya yakṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣṭis tvag iti |
pūrvoktañ ca śleṣmaṇas tūrasaḥ kaṇṭhaḥ siraḥ sandhaya iti | etāni
khalu doṣasthānāny avyāpannānām bhavanti | pūrvvoktañ
ca ||
visargādānavikṣepaiḥ somasūryādanilā yathā |
dhārayanti jagaddehaṅ kaphapittānilās tathā ||
dhārayanti jagaddehaṅ kaphapittānilās tathā ||
tatra jijñāsyate | kim pittavyatirekeṇānyo gnir
utāho pittam evāgnir iti | atrocyate || na khalu
pittavyatirekeṇānyo 'gnir upalabhyate | āgneyatvāt pitte
dahanapacanādiṣu pravarttamāne gnivad upacāraḥ kriyante
ragnir iti | kṣīṇe vāgniguṇe tatsamānadravyopayogād
atipravṛddhe śītakriyopayogād āgamāc ca paśyāmo na khalu
pittavyatirekeṇānyo gnir iti |
tatra dṛṣṭahetuke viśeṣeṇa
pakvāmāśayamadhyasthañ caturvvidham apy annam pacati
vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi | tatrastham eva cātmaśaktyā
śeṣāṇām pittasthānānā śarīrasya cāgnikarmmaṇānugrahaṃ karoti |
tasmin pitte pācako gnir iti saṃjñā || yakṛtplīhnoḥ pittaṃ
tasmin rañjako gnisaṃjñā sa rasyasya rāgakṛd uktaḥ | yat tu
hṛdistham pittaṃ śaktisādhako gnir iti saṃjñā
śobhiprārthitamanorathasādhyakṛd uktaḥ | yat tu dṛṣṭyām
pittaṃ tasminn ālocako gnir iti sa rūpagrahaṇe dhikṛtaḥ yat tu tvaci pittaṃ tasya bhrājako gnir iti saṃjñā so
'bhyaṅgapariṣekāvagāhālepanādīnā kriyādravyāṇāṃ pācayitā ||
bhavati cātra ||
bhavati cātra ||
pittaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ pūti nīlam pīttaṃ tathaiva ca |
uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdha tv amblam iṣyate ||
uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdha tv amblam iṣyate ||
ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānāny anuvyākhyāsyāmaḥ || tatrāmāśayaḥ pittāśayasyopari
tatpratyanīkatvād ūrdhvagatitvāt tejasaś candrādityasya
sa caturvidhasyāhārasyādhāraḥ sa ca tatraudakair guṇaiḥ |
praklinno bhinnasaṃghātaḥ sukhajaro bhavati ||
bhavati
cātra ||
mādhuryāt picchilatvāc ca praklinnatvāt tathaiva ca | āmāśaye sambhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ ||
mādhuryāt picchilatvāc ca praklinnatvāt tathaiva ca | āmāśaye sambhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ ||
sa tatra sthitaḥ svaśaktyā śeṣāṇā
śleṣmasthānānā śarīrasya udakakarmonugrahaṅ karoti | urasthas tu
trikasandhāraṇam ātmavīryeṇānnarasasahitena
hṛdayāvalambanam varaṇañ ca karoti || kaṇṭhasthas tu
jihvendriyasya saumyatvāt samyagrasajñāne nivarttate |
śirasthas tu snehasantarpaṇādhikṛtatvād indriyāṇām
ātmavīryyeṇānugrahaṅ karoti || sandhisthas tu sandhiśleṣāt
sarvvasandhyanugrahaṅ karoti ||
bhavati cātra || śleṣmā śveto guru snigdhaḥ
picchila śīta eva ca |
madhuraś cāvidagdhaḥ syād vidagdho lavaṇa smṛtaḥ ||
madhuraś cāvidagdhaḥ syād vidagdho lavaṇa smṛtaḥ ||
śoṇitaṃ sthānaṃ prāgabhihitaṃ |
anuṣṇaśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktañ ca
varṇataḥ |
śoṇitaṃ guru visraṃ syād vidāhaś cāsya pittavat ||
śoṇitaṃ guru visraṃ syād vidāhaś cāsya pittavat ||
etāni khalu doṣasthānāny atra sañcīyante doṣāḥ
prāk sañcayahetur uktaḥ || sañcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ
taccaapūrṇṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravam
ālasyañ ceti¦ liṅgāni bhavanti | tatra
prathamakriyākālaḥ ||
ata ūrdhvaṃ prakopakāraṇāni vakṣyāmaḥ | tatra
baladvigrahātivyavāyavyāyāmapratapanapradhāvanābhighātalaṅghanaplavanapratarpanajāgaraṇahayarathagajaprayāṇātikaṭukakaṣāyatiktalaghurūkṣaśītavīryaśuṣkasākavallūrakoradūṣasyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇuniṣpāvānasanādhyāsanavātamūtrapurīṣaśukrakṣavathūdgāracchardibāṣpavegavighātādibhiḥ
viśeṣair vāyuḥ prakopam āpadyate ||
sa śītābhraprayāteṣu gharmārtte ca viśeṣataḥ |
pratyūṣasy āparāhṇe ca jīrṇṇānte ca prakupyati ||
pratyūṣasy āparāhṇe ca jīrṇṇānte ca prakupyati ||
krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamblalavaṇoṣṇatīkṣṇarūṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitaśākavarāhamatsyājāvikamāmsadadhimastutakrasauvīrakasurāmvlaphalakaṭvaraprabhṛtibhir
vviśeṣaiḥ pittam prakopam āpadyate ||
taduṣṇe voṣṇakāle ca ghanānte ca viṣeśataḥ |
madhyāhne cārddharātre ca jīryyaty anne ca kupyati ||
madhyāhne cārddharātre ca jīryyaty anne ca kupyati ||
divāsvapnavyāyāmālasyamadhurāmvlalavaṇasnigdhaśītgurupicchilābhiṣyandahāyanakayavanaiṣadhotkaṭamāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtadugdhadadhikṛsarapāyasekṣuvikārānūpodakamāmsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgaṭakamadhuravallīphalasamaśanādhyasanaprabhṛtibhir
vviśeṣaiḥ śleṣmā prakopam āpadyate ||
sa sīte śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ |
pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati ||
pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati ||
pittaprakopanair eva cābhīkṣṇan dravasnigdhagurubhiś cāhārair
divāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇṇaviruddhādhyasanaprabhṛtibhir
viśeṣair raktaṃ prakopam āpadyate |
yasmād rakto vinā doṣair na kadācit prakupyati
|
tasmāt tasya yathādoṣaṃ kālam vidyīt prakopanaiḥ ||
tasmāt tasya yathādoṣaṃ kālam vidyīt prakopanaiḥ ||
teṣān tu prakopāt
koṣṭhatodasañcarāṇāmvlīkādāhapipāsānnadveṣahṛdayotkledā bhavanti |
tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ ||
ata ūrdhvam prasaraṃ vakṣyāmaḥ || teṣām ebhir
ataṅkaviśeṣaiḥ prakupitānām piṣṭakiṇvodakasamavāya
ivābhyudgatānā prasaro bhavati | teṣā vāyur gatimatvāt
prasaraṇāhetuḥ | saty apy ācaitanye sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ | rajaś
ca pravarttakam bhāvānāṃ yathā mahān udakasañcayād
atipravṛddhatvāt | setum avadāryāparair udakair vvyāmiśra
sarvvataḥ pradhāvaty evan doṣāḥ | ekaikaśo dvandvaśaḥ
samastāḥ śoṇitasahitā vā || tatra vāta pittaṃ śleṣmā śoṇitaṃ
vātapitte vātaśleṣmaṇau pittaśleṣmāṇau | vātaśoṇite |
pittaśoṇite | śleṣmaśoṇite | vātapittaśoṇitāni |
vātaśleṣmaśoṇitāni | pittaśleṣmaśoṇitāni
| vātapittakaphāḥ | vātapittakaphaśoṇitānīti | evam pañcadaśadhā
prasaraṃ bhavati |
bhavati cātra ||
kṛtsne rdhe vayave cāpi dehasya kupito bhṛśam |
doṣo vikārām bhajate megho vṛṣṭir ivāmbare ||
kṛtsne rdhe vayave cāpi dehasya kupito bhṛśam |
doṣo vikārām bhajate megho vṛṣṭir ivāmbare ||
nātyarthaṅ kupitaś cāpi līno mārggeṣb
tiṣṭhati |
niḥpratyanīkāḥ kālena hetum āsādya kupyati ||
niḥpratyanīkāḥ kālena hetum āsādya kupyati ||
tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat kriyā
| pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat | kaphasya ca
vātasthānagatasya vātavat kriyāvibhāgaḥ |
evam prakṣubhitānām prasaratām vimārgagamanam
āṭopo dhūmāyanam arocakaś charddir iti liṅgāni bhavanti | tatra
tṛtīyaḥ kriyākālaḥ ||
ata ūrddhva sthānasaṃśrayam vakṣyāmaḥ | evaṃ
khalu prasṛtās tās tāñ ccharīrapradeśān āgamya tāṃs tāṃ vyādhīṃ janayanti | tam prati pratirogam vakṣyāmaḥ | yadā
eva sanniveśaṃ kurvvanti te
gulmavṛddhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātīsāraprabhṛtīñ janayaṃti
|| bastigatāḥ pramehāṣmarī
āmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn || gudagatās tu
bhagandarārśaḥprabhṛtīn || meḍhragatās tu
parivarttikopadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn || vṛṣaṇagatās tu
vṛṣaṇavṛddhīn || ūrddhvajatrugatā
ūrddhvagāgalagaṇḍāpacīprabhṛtīn || tvakmānsaśoṇitagatāḥ
kṣudrarogāṃ kuṣṭhādīn visarpāś ca || mānsagatāḥ
granthiapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn || asthigatā
vidradhyanuśayīprabhṛta|n| pādagatāḥ
ślīpadavātaśoṇitaprabhṛtīn || sarvvagatā
jvaraśukradoṣasarvāṃgarogaprabhṛtīn || evam anyeṣv api sthāneṣu
rogāṇā doṣaāsannive jānīyāt || teṣām evam abhisanniviṣṭānām
pūrvvarūpaprādurbbhāvo bhavati || tatra caturthaḥ kriyākālaḥ ||
ata ūrdhvam vyādhidarśanam vakṣyāmaḥ ||
śophābudagranthividradhivisarppādīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā
jvarātīsāraprabhṛtīnāñ ca | tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ ||
ata ūrddhvam asyāvadīrṇṇasya vraṇabhāvam
āpannasya ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ || jvarātīsāraprabhṛtīnāñ
ca dīrghakālānubaddhaḥ tatrāpratikriyamāṇo 'sādhyatām upaiti ||
bhavati cātra ||
sañcayañ ca prakopañ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayaṃ |
vyaktim bhedañ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhūave bhiṣak ||
sañcayañ ca prakopañ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayaṃ |
vyaktim bhedañ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bh
sañcaye prahṛtā doṣā
labhante nottarā gatīḥ |
teṣv uttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||
teṣv uttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||
sarvvair bhāvais tribhir vāpi dvābhyām ekena vā
punaḥ |
saṃsarge kupita kruddhaṃ doṣāṃ doṣo nudhāvati ||
saṃsarge kupita kruddhaṃ doṣāṃ doṣo nudhāvati ||
saṃsargge yo garīyāṃ syād upakramya sa vai
bhavet |
toḍadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca ||
toḍadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca ||
vraṇe tu yasmād rūḍho pi vraṇavastu na naśyati
|
ādehadhāraṇāj jantor vraṇa tasmān nirucyata iti ||
ādehadhāraṇāj jantor vraṇa tasmān nirucyata iti ||
21 ||
athāto vraṇāsrāvavijñānīyaṃ vyākhyāsyamaḥ ||
tvaṅmānsaśirāsnāyvasthisandhikauṣṭhamarmāṇy aṣṭau
vraṇavastūni bhavanti | atra
sarvavraṇasannivesaḥ |
tatrādyaikavastusanniveśī tvagbhedī vraṇaḥ
sūpacaraḥ |
seṣāsāsrārvavijñeyāḥ |
ya evaṃm uttiṣṭhavadīryante
ca āyataś caturasro vṛttatripuṭaka iti vraṇākṛtisamāsaḥ || viśeṣatastu vikṛtākṛtayo
durupakramā bhavanti ||
sarva eva vraṇāḥ kṣipraṃ
saṃrohatyātmavatāsubhiṣasbhiś copakrāntāḥ | anātmavatāmajñaiś copakrāntāḥ |
praduṣyanti pravṛddhatvād doṣāṇāṃ |
tatrānisamvṛto vivṛtaḥ
kaṭhinotimātramatimṛdurutsannovasannaḥ śītotyuṣṇaḥ
kṛṣṇaraktapītaśuklādivarṇṇeṣu ty
arthavarṇṇaḥ
pūtimānsaśirāśnāyupratipūrṇṇaḥ
pratipūyāśrāvī
unmāgyutsagyamanojñadarśanagandho
tyarthavedanāvān
dāhapākaśagakaṇḍūśophapiṭakopadrutatyarthamṣṇaśoṇitāśrāvī dīrghakālānuvīndhī ceti duṣṭavraṇaliṅgāni ||
doṣocchrāyam avekṣya yathāsvaṃ
prakurvīta ||
atha sarvāśrāvam vakṣyāmaḥ ||
tatrāghṛṣṭāsucchinnāsu vā tvaksu
tvaksphuṭite bhinneva
dāriteṣu vā salilaprakāśo
bhavaty āśrāvaḥ kiñcid visraḥ pītāvabhāsaś ca | mānsagate sarpiḥ
prakāśasāndraḥ śvetapicchilaś ca sirāgatas tu
sadyasthinnāsusirāsu raktātipravṛttiḥ |
pakvāsu ca toyanāḍībhir
ivāgamannapūyasya āsrāvas cātra tattra vicchinnaḥ |
saphenovṛsāpratimaḥ
saraktas ca |
snāyuvātasūsnigdho
ghanaḥ siṅghānakapratimaḥ saraktas
ca | asthigatas tu asthiny abhihate sphuḍhite bhinne vadārite vā
doṣabhakṣitatvācchuktidhautam
ivābhāti asthinissāras ca bhavati | āsrāvas cātra
tanivicchinnāmajjamiśraḥ sarudhiraśnigdhas ca |
sandhigatas tu pīḍyamāno na pravarttate | tathā kuñcanaprasāraṇo
nāma na vinamanocchāsanapradhāvanaiḥ ca sravati | āsrāvas cātra tanuvicchinnaḥ
picchilaicalasvīsarudhironmathitas
ca bhavati | koṣṭhagatas tu sūtrapurīṣapūyarudhirodakāni sravati | mammagatas tu nocyate | tvagādiṣv
evāvaruddhatvāt ||
atha
sarvavraṇavedanānvakṣyāmaḥ ||
todanabhedanacchedantāḍanāvamacchanāyāmanavikṣepaṇacumacumāyananirdarśanāvabhañjasphoṭanavidāraṇotpāṭanakanpanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇapūraṇastambhanasvapanākuñcanātkusikāssambhavanti|
vividhāvāyatra muhumuhur yatra vedanā āgacchanti | tasvātikam iti
kindyāt || ūṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni yantrāgārāvakīrṇṇam iva vedanā
sarujaṃtīkṣṇasamyātipacyute | yatra
coṣmābhivṛddhir bhavati kṣate kṣārāvasiktavac ca yatra
vedanāviśeṣāḥ ghātātapaittikim iti vindyāt || pittavad
raktasamucchaṃjānīyāt || viseṣoskutodoraktasrāvas ca bhavati |
kaṇḍūgurutvaṃ suptatā svedolpavedanaṃ
stambhaḥ śaityañ ca yatra taṃ śleṣmikamiti vidyāt ||
yatra sarvavedanāsamutpattis taṃ sānnipātikam iti vidyāt ||
ata ūrddhvasarvavarṇṇān
vakṣyāmaḥ || bhasmakapotāsthivarṇṇaḥ paruṣoruṇavarṇṇaḥ
kṛṣṇa iti mārutajasya nīlasyāvoharitaḥ pītaḥ kṛṣṇo raktapiṅgala
iti | pittaraktasamutthayoḥ |
svetasnigdhaḥ pāṇḍur iti śleṣmajasya || sarvavarṇṇopetaḥ
sānnipātikaḥ ||
bhavati cātra ||
na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇṇasaṅgrahaḥ |
sarvaśophavikāreṣu vraṇavallakṣaye bhiṣag iti || ||
na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇṇasaṅgrahaḥ |
sarvaśophavikāreṣu vraṇavallakṣaye bhiṣag iti || ||
athātaḥ kṛtyākṛtyavidhim adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra vayasthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ satvavatām
ātmavatāñ ca sutsyāvraṇā
bhavanti | ekaikasmin vā puruṣe yatraitad
guṇapañcakam bhavati | tasya khalu sādhanīyatamāḥ | tatra
vayasthānāṃ pratyagradhātutvād āśu saṃroho bhavati |
dṛḍhānāṃ sthirabahumānsatvāc chastram
avacāryamāṇaṃ śirāsnāyvādīn
viseṣān na prāpnoti | prāṇavatāṃ
vedanāvighātāhārayantraṇābhir na glānir bhavati | satvavatāṃ
dāruṇair api kriyāviseṣair na
vyathā bhavati | ātmavatām punar
mitāhāravihārādibhir upadesair nānyathāmatiḥ pratipravarttate |
sarvaṃ caiṣāṃ sādhur bhavati | tasmāt
sukhasādhanīyatamāḥ |
ta eva viparītaguṇāḥ
vṛddhakṛśālpaprāṇabhīruṣvanātmavatsu
ca draṣṭavyāḥ ||
sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍoṣṭhaphalakośodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ
sukharopaṇīyā vraṇāḥ |
akṣidantanāsāvyāṅgasrotranābhijaṭharasevanīnitambapāsvakukṣistanakakṣasandhibhāgagatāḥ |
saphenapūyānilaraktavāhinontaḥsalyāduḥcikitsyāḥ
| romāntopanakhamarmajaṃghāsthisaṃsritās ca bhagantaram api cāntarmukhaṃ
sevanīkadyupasthaṃ saṃsritam iti || bhavati
cātra ||
kuṣṭināṃ
vipaduṣṭānāṃ soṣiṇāṃ madhumehināṃ |
vraṇāḥ kṛcchreṇa siddhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe
vraṇāḥ ||
avapāṭikāniruddhaprakasasaṃniruddhagudajaṭharagranthitkatakṣamayaḥ |
pratisyāyajāḥ koṣṭhajās ca tvagdoṣiṇāṃ pramehiṇām vā ye
pratikṣateṣu dṛsyante sarkarāsikatāmehīvātakuṇḍalikāṣṭhīlā
dantaśarkaropakuśakaṇṭhaśālūkaniṣkaṣaṇadṛṣitādantaveṣṭā
viṣasarpāsthikṣatoraḥkṣatayas ca yāpyāḥ ||
bhavanti cātra ||
sādhyā yāpyatvam āyānti yāpyāś cāsādhyatām iyuḥ ||
asādhyāscādaduprāṇān narāṇām akriyāvatāṃ ||
sādhyā yāpyatvam āyānti yāpyāś cāsādhyatām iyuḥ ||
asādhyāscādaduprāṇān narāṇām akriyāvatāṃ ||
evaṃ yāpyaṃ vijānīyāt kriyā dhārayate hitaṃ |
kriyāyān tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinasyati ||
kriyāyān tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinasyati ||
prāptā kriyā dhārayate yāpyavyādhikam āturaṃ |
prapantimivāgāraviṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ ||
prapantimivāgāraviṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ ||
kriyāyāṃ tu nivṛttāyāṃ sadya eva
vinasyati |
viṣkambhapatanād yadvad gṛhasya patanaṃ dhruvaṃ ||
viṣkambhapatanād yadvad gṛhasya patanaṃ dhruvaṃ ||
ata ūrdham asādhyām
upaṃdekṣyāmaḥ || mānsapiṇḍavad udgatāḥ
prasekinontaḥpūyavedanāvantaḥ | aśvāpānavad udvṛtoṣṭhāḥ kecit
kaṭhinā gośṛṅgavadugatāḥ mṛdumānsaprarohāḥ |
apare duṣṭarudhirasrāviṇaḥ | tanupicchilasrāviṇo vā
madhtonnatāḥ || kecid
avasannaśuṣiraparyantāḥ | śaṇatūlavat
snāyujālavanto durdarśanāḥ |
vasāmedomajjāmastuluṅgasrāviṇas ca |
doṣasamutthāḥ
pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinas ca koṣṭhaprāptāḥ || ta
evobhayatobhāgaṃ vraṇamukheṣu pūyaraktanirvārhiṇaḥ | kṣīṇamānsānāñ ca sarvato
gatayas tvaṇumukhā māṃsabudbudavantaḥ |
saśabdavātavāhinaś ca śiraḥkaṇṭhasthāḥ kṣīṇamāṃsānāṃ ca pūyarudhiranirvāpinaḥ |
arocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ bhinnecaśiraḥkapāle yatra mastuluṅgadarśanaṃ
tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ| kāsaśvāsau vā yasyeti
||
bhavati cātra ślokaḥ ||
vasāmedotha majjānam mastuluṃgañ ca yaḥ śravet |
āgaṃtujo vraṇaḥ siddhyen na siddhyed doṣasambhavaḥ ||
vasāmedotha majjānam mastuluṃgañ ca yaḥ śravet |
āgaṃtujo vraṇaḥ siddhyen na siddhyed doṣasambhavaḥ ||
amanmopahite deśe
śirāsaṃndhyasthivarjite |
vikāro yo nupary eti tad asādhyasya lakṣaṇaṃ ||
vikāro yo nupary eti tad asādhyasya lakṣaṇaṃ ||
krameṇopayaṃ prāptodhatūn anugataḥ
śanaiḥ |
na śakyamunmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ ||
na śakyamunmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ ||
sasthiratvān mahattvāc ca
dhātvaranukrameṇena ca |
nihanty auṣadhavīryāṇi balavatvāt tathaiva ca ||
nihanty auṣadhavīryāṇi balavatvāt tathaiva ca ||
gūḍhavarmānam agranthim asūnam arujaṃ vraṇaṃ |
tvakksuvarṇṇasamatalaṃ
tvakksuvarṇṇasamatalaṃ
ato yo
vipaṛtaḥ syāt sukhasādhyaḥ sa ucyate ||
alandamūlakṣupako yadvad utpāṭane sukhaṃ ||
alandamūlakṣupako yadvad utpāṭane sukhaṃ ||
tribhir doṣair aṇākrāntaḥ
syāvoṣṭhapiḍakīsamaḥ |
avedano nirāsrāvo vraṇaḥ śuddha iti smṛta ||
avedano nirāsrāvo vraṇaḥ śuddha iti smṛta ||
kapotavarṇṇapratimā
yasyāntākladavarjitāḥ |
sthirāś ca piṭakovanto rohatīti tam ādiśet ||
sthirāś ca piṭakovanto rohatīti tam ādiśet ||
gūḍhavarmānamagranthimasūnaṃmarujaṃ vraṇaṃ |
tvaksavarṇṇasamatalaṃ samyagrūḍhaṃ vinirdiśet ||
tvaksavarṇṇasamatalaṃ samyagrūḍhaṃ vinirdiśet ||
doṣaprakopād vyāyāmād abhighātād ajīrṇṇataḥ
|
harṣāt krodhāt bhayād vāpi vraṇo rūḍho vidīryate || ||
harṣāt krodhāt bhayād vāpi vraṇo rūḍho vidīryate || ||
jpeg line 2
athāto vyādhisamuddeśīyam adhyāya vyākhyāmaḥ ||
dvividhā vyādhayaḥ sastrasādhyāḥ
snehādikriyāsādhyāś ca | tatra śastrasādhyeṣu snehādikriyā na
pratiṣidhyate snehādikriyāsādhyeṣu śastrakarma na
kriyate ||
asmiṃs tu śāstre sarvatra sāmānyāt || sarveṣāṃ
vyādhīnāṃ yathāsthaulyenāvarodhaḥ
kriyate | prāgabhihitan tadduḥkhasaṃyogād
vyādhir iti || tacca duḥkhaṃ trividhaṃ ||
ādhyātmikam ādhibhautikam ādhidaivikam iti | 𑑎
tac ca duḥkhaṃ saptavidhe vyādhāv
upanipatati | saptavidhās tu vyādhayaḥ | tad yathā
ādibalapravṛttāḥ | janmabalapravṛttāḥ | doṣabalapravṛttāḥ | saṃghātabalapravṛttāḥ |
daivabalapravṛttāḥ | svabhāvabalapravṛttāḥ | ti ||
tatrādibalapravṛttā nāma śukraśoṇitadoṣānvayāḥ
| kuṣṭhārśaprabhṛtayaḥ || te pi dvivi𑑎vidhā mātṛjāpitṛjāś ca |
janmabalapravṛttā nāma | ye mātur āpacārāt |
paṅgujaḍajātyandhamūkadhabadhiraminminavāmanaprabhṛtayo
jāyante | te dvividhā rasakṛtā
dauhṛdāpacārakṛtāś ca |
doṣabalapravṛttā nāma | ye ātaṅkāpacārakṛtās te dvividhā | sārīrā
mānasāś ca ||
kālabalapravṛttā nāma | ye
śītoṣṇavavātavarṣāprabhṛttibhiḥ
samutapannās tepi vyāpannāś ca |
rikvakṛrtakālakṛtaḥ | atra
sarvavyādhyuparodhaḥ
saṃghātabalapravṛttā nāma | ya
āgantave ādhibhautikās te dvividhāḥ |
durbalasya balavadvigrahāc
chatrādikṛtāś ca |
daivabalapravṛttā nāma | ya aupasargikā
dvividhā | ābhicārābhiṣāpābhiṣaṅgajāḥ ||
svabhāvabalapravṛttā nāma | kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāḥ prabhṛtaya
iti | te pi dvividhā rakṣakṛtā
arakṣakṛtā | rakṣakṛta kālakṛta | arakṣakṛta akālakṛta | atra
sarvatra vyādhyuparodhaḥ |
sarveṣāṃ ca vyādhīnām
vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ || talliṅgatvād
dṛṣṭaphalatvād āgamac ca paśyāmaḥ | yathā hi
kṛtsnavikārajātajātam
vaisvarūpe𑑎ṇa vyavasthitaṃ
| satva raja tamāṃsi avyaricya varttante | evam
eva kṛtsnaṃ vikārajātam vaisvarūpeṇāvasthitaṃ | ma
vyatiricya vātapittaśleṣmāṇo varttante | doṣadhātumalasaṃsargād
āyatanaviśeṣān nimittataś caiṣāṃ
vikalpo bhavati | doṣadūṣiteṣv atyarthañ ca
dhātuṣu saṃjñā bhavati || …
rasajo yaṃ raktajo yaṃ māśajo yaṃ medajo yaṃ asthijo
yaṃ majjajo yaṃ śukrajo yaṃ vyādhir iti ||
aśradvārocakāpipāsāṅgamarddajvarahṛllāsatṛptigauravapāṇḍurogaśrātorodhokārsyavairasyāṅgaspadaḥ
|
akālapalitatimiradarśanarasadoṣajā vikārāḥ ||
kuṣṭhavisarppaviḍhakās tilakālakanacchavyaṅśamasakanīlikākoṭhaplīhagulmavidradhyarśśārbudāsūgūraraktapittaprabhṛtayo
raktadoṣā ||
gudamukhameḍhrapākāś
cādhimāṃśārbbudārsopajihvopakuśagalaśuṇḍikāmāṃśasaṃghātoṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo
māṃsadoṣāt || granthivṛddhigalagaṇḍārbbudoṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyaprabhṛtayo
medadoṣāt ||
adhyasthidantāsthitodaśūlādayosthidoṣajāt
||
tamodarśanamūrcchābhramopārśvagauravahṛcchūlasthūlasūlarujāś
timajjadoṣāt
|| klaibyam apraharṣaś ca śukradoṣāt ||
tvagdoṣassaṅgātipravṛrttirvāmalānāṃ malāyatanadoṣāt || indriyānāṃ mayaḥ ||
pravṛttir apravṛttir vvā indriyāyatanadoṣād ity eṣa samāso vistare
nimittāni caiṣā pratiryogaṃn
vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra || kupitānāṃ hi hi doṣāṇā
sarīroparidhāvatāṃ | yatra saṅgaḥ savaiguṇyād vyādhis
tatropajāyate ||
bhūyo 'tra jijñāsate | kim
vātapittaśleṣmāṇāṃ jvarātisārādīnāṃ ca nityaṃ
saṃsleṣaḥ paricchedo veti | yadi hi nityaṃ saṃsleṣaḥ syān ity
āturā eva sarvaprāninaḥ syu |
athāpi anyathābhāvo vātādīnā jvarādīnāṃ cānyatra
varttamānasyānyasya liṅgaṃ na bhavatīti | kṛtvā
vātādayaujvarādīyāṃ mūlānīti tan na ||
atrocyate || doṣāpratyākhyāya jvarādayo na bhavanti |
atha ca na nityasambaddhaḥ | yathā hi
vidyudvātāsanivarṣāṇyākāsapratyākhyāya na bhavanti |
satyapyākāse kadācic ca na bhavanti | atha ca nimittato bhavanti | taraṅgabudbudādayaś
codake viseṣāḥ | evam vātādīnā jvarādīnāñ ca na nityasaṃsleṣo na vicchedaḥ sāsvatikaḥ | atha ca nimittataḥ | tebhya
evotpattir iti ||
vikāraparimāṇañ ca saṃkhyā caiṣāṃ
pṛthak pṛthak |
vistareṇottare tantre sarvā bādhāṃ pravakṣyuhareti || ||
vistareṇottare tantre sarvā bādhāṃ pravakṣyuhareti || ||
athātoṣṭavidhasastrakarmavidhiniścayaṃ
vyākhyāsyāmaḥ |
chedyās tu
bhagandarāsaurbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakamedogranthisleṣmanimittās
cāmas
lathā mānsasirāsnāyukothamānsakardīmānsāsthigatam
api ca śalyam uttavaḥ śataponako jatumaṇir valmīkam
adhruṣodhimāṃsaḥ | māṃsaṃghātagalaśuṇḍikā ity evam ādayo
vikārāḥ |
[]
bhedyās tu sarvajam ṛte vidrapye
tuśayīpramehapiḍhakā granthayaś ca visarpāś
cāditas trayas trayo
vṛddhayaś ca
vidārikāvamanthau
puṣkarikānānyas tana rogāś ca sahopadasaiḥ sohārsvasarvasarāḥ
prāyasaḥ kṣudrarogās tathā
tālapuppuḍhatuṇḍikerīgilāyuprabhṛtayo 'ntaḥ
pūyaśalyāḥ pañca medaḥ samutthā
asmarīheto vastikaś ca ||
lekhāś catasro rohiṇyā
vraṇametravarmāṇy adhijihvopajihve
māṃsocchrayaḥ kilāso dantavaidarbhaḥ pañca medojāś
ca ||
vyedhyās tu sirodaravṛddhiprabhṛtayaḥ
|
eṣās tu gatimanto
vraṇā nānyaḥ śalyāni ca || āharttavyās tu
dantāntaḥ
śarkarāśmarīmūḍhagarbhakarṇṇamalasalyāni
pādaśarkarā ca |
viśrāvyo vidradhiḥ | sarvo bhavod anyatra
sarvajāta |
kuṣṭāni vāyuḥ sarujaḥ sophaś cāpy ekadeśajaḥ |
pālyāmayāślīpadāni viṣaduṣṭañ ca soṇitaṃ |
pālyāmayāślīpadāni viṣaduṣṭañ ca soṇitaṃ |
arbudāni visarpāś ca granthayāś cāditaś ca ye
||
trayas trayas te viśrāṣcāstanarogās tañ caiva ca ||
trayas trayas te viśrāṣcāstanarogās tañ caiva ca ||
sauṣiraḥ kaṇṭhaśālūkaḥ
kaṇūkākṛmidantakaḥ |
dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppaṭaḥ ||
dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppaṭaḥ ||
pittāsṛkkaphajāś
cauṣṭhyāḥ kṣudrarogāś ca
bhūyaśaḥ |
sīvyā medasamutthās tu bhitvā vilikhitaṃ tathā ||
sīvyā medasamutthās tu bhitvā vilikhitaṃ tathā ||
kapṇagranthir alpapāliḥ karṇṇasadyo vraṇaś
ca yaḥ || śirolalāṭākṣikṛṭakarṇṇeṣv
anāsāgaṇḍakṛkāṭikā|
bāhūdarasphiṃkpāyuprajananamuṣkādiṣu pradeseṣv
acaleṣu mānsavatsu ca śīvyet | jānukurparajaṃghādiṣu pracaleṣv
alpamāṃseṣu na sīvyet |
vāyunirvāhinontulohitaśalyāḥ
saviṣāṃś ca tatra vāsīvyaṃ vraṇam abhis
amīkṣyacelāsthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīny
apohotkṛtyākṛṣya yathāsthānaṃ sthāyayitvā snāyusūtravālānāṃmanyatamena sīvyet |
saṇāṣmantakamūrvātaśīnāṃ vā valkalaiḥ | sūcyas
tutisu upadiśyante | dvyaṅgulā
tryaṅgulā dhanuvakrebhi |
tatra māṃsaleṣv avakāseṣu tryasrāḥ
sīnvyasthiscalpamāṃseṣu ca dvyaṅgulā vṛttā
patkāmāsamayor marmasu ca
dhanuvaccakrārdhatṛtīyāṃguleti | redharsvāṇakātūnasevanyāveṃllitakaṃ
rajagranthibandhañ ceti | samāsena
secanavikalpāḥ | teṣān nāmabhir
evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ teṣāṃ
prahāram āsādyopayogāṃ vudvyāvekṣya na
cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛṣṭām alpagrāhiṇīm vā
sūcīprotayet | evaṃ vedanāvaluñcanam
bhavati ||
bhavati cātra ślokaḥ |
dūre nipatitābādhaṃ sannikṛṣṭaviluñcanaṃ |
alpagrahān tadvad eva vraṇe kuryād atas tyajet |
samyak sīvitam avekṣya madhughṛtayutair añjaranemadhukalodhrapriyaṅgusallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥ pratisārya bandhenopacareta ||
bhavati cātra ślokaḥ |
dūre nipatitābādhaṃ sannikṛṣṭaviluñcanaṃ |
alpagrahān tadvad eva vraṇe kuryād atas tyajet |
samyak sīvitam avekṣya madhughṛtayutair añjaranemadhukalodhrapriyaṅgusallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥ pratisārya bandhenopacareta ||
bhavanti cātra || etad aṣṭavidhaṃ karma
samāsena prakīrttitaṃ |
cikitsiteṣu kārtsnyena vistaran tasya vakṣyate ||
cikitsiteṣu kārtsnyena vistaran tasya vakṣyate ||
hīnātirikta
tiryakca gātrachedanam ātmanaḥ |
etāś catasroṣṭavidhe karmaṇi vyāpadasmṛtāḥ |
etāś catasroṣṭavidhe karmaṇi vyāpadasmṛtāḥ |
ajñānalobhāhitavākyayogair
bhayapramohair aparaiś ca bhā vaiḥ |
vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan sa śeṣadoṣāṃ kururute vikārān ||
vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan sa śeṣadoṣāṃ kururute vikārān ||
taṃ kṣāraśastrāgnibhir oṣadhaiś ca bhūyo bhiyuñjantam ayuktiyuktaṃ |
jijīviṣur dūrata eva vaidyaṃ vivarjayed ugraviṣāhitulyaṃ ||
jijīviṣur dūrata eva vaidyaṃ vivarjayed ugraviṣāhitulyaṃ ||
tad eva yuktaṃ tv atimarmasandhīṃ
hinsyāt sirāsnāyum athāsthi caiva |
mūrkhaprayuktaṃ puruṣakṣaṇena prāṇair viyuṃjyadathavā kadācit ||
mūrkhaprayuktaṃ puruṣakṣaṇena prāṇair viyuṃjyadathavā kadācit ||
bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho
viveṣṭanalīyanam uṣṇatā ca |
suptāṅgatā mūrcchanam ūrddhvavātaḥ | tīvrā rujo vātakṛtāś ca tās tāḥ ||
suptāṅgatā mūrcchanam ūrddhvavātaḥ | tīvrā rujo vātakṛtāś ca tās tāḥ ||
māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet
sarvendriyārthoparamas tathaiva |
daśārdhasaṃkhyeṣv atha vikṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgam uktaṃ ||
daśārdhasaṃkhyeṣv atha vikṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgam uktaṃ ||
surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ | raktaṃ śravet
tat kṣaṇajañ ca vāyuḥ |
karoti rogāṃ vividhāṃ yathoktāṃ | śirāsucchinnāśv atha vikṣatāsu ||
karoti rogāṃ vividhāṃ yathoktāṃ | śirāsucchinnāśv atha vikṣatāsu ||
kaubjaśarīrāvayavāvasādaḥ kriyāsvaśaktis
tumulā rujaś ca |
cirāt vraṇārohati yasya cāpi taṃ śnāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
cirāt vraṇārohati yasya cāpi taṃ śnāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
śophātivṛddhis tumulā rujaś ca balakṣayaḥ
sarvata eva śophaḥ |
kṣateṣu sandhiṣv acalācaleṣu syāt sarvakarmoparamaś ca liṅgam ||
kṣateṣu sandhiṣv acalācaleṣu syāt sarvakarmoparamaś ca liṅgam ||
ghorā rujo yasya niśādineṣu sarvāsv avasthāsu
ca naiti śāntim |
bhiṣagvipaścidbhividitārthasūtrantam tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
bhiṣagvipaścidbhividitārthasūtrantam tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
yathāsvam etāni vibhāvayec ca liṅgāni
marmasvabhitāḍiteṣu |
pāṇttāvivarṇṇaḥ sparśanna veti yo māṃsamarmaṇy abhitāḍitaḥ saḥ |
pāṇttāvivarṇṇaḥ sparśanna veti yo māṃsamarmaṇy abhitāḍitaḥ saḥ |
ātmānamevātijaghanyakārī śastreṇa
yo hiṃsati karma kurvat |
tarkānmavānānmantradaṃ kuvaidyaṃ vivarjayed āyurabhīpsamānaḥ ||
tarkānmavānānmantradaṃ kuvaidyaṃ vivarjayed āyurabhīpsamānaḥ ||
tiryakpraṇihite
śastre doṣāḥ purvam udāhṛtāḥ |
tasmāt pariharaṃ doṣāṃ kuruyāc chastranipātanam ||
tasmāt pariharaṃ doṣāṃ kuruyāc chastranipātanam ||
mātaram pitaram putraṃ bāndhavān
api cāntaraḥ |
apy etāñ chaṅkate nityaṃ vaidye viśvāsam eti ca ||
apy etāñ chaṅkate nityaṃ vaidye viśvāsam eti ca ||
visṛjetyātmanātmānan na cainaṃ pariśaṅkate |
tasmāt putravad eveha pālayed āturam bhiṣak ||
tasmāt putravad eveha pālayed āturam bhiṣak ||
karmaṇā kaścid ekena dvābhyāṅkaś cittribhis
tathā |
vikāraḥ sādhyate kaścic caturbhir api karmabhiḥ ||
vikāraḥ sādhyate kaścic caturbhir api karmabhiḥ ||
||
athātaḥ pranaṣṭasalyavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
athātaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
atha śalahinsāyāṃ dhatuḥ tasya yat pratyayasya
śalyam iti rūpam bhavati |
tat dvividhiṃ śārīram āgantukaś ca ||
śarīrāgabandhaś ca
sarvaśarīrābādhā ihopadṛśyanta ity ataḥ salyasāstraṃ |
tatra śārīrāṇi dantanakharomādīni | dhātavo nna
malā doṣāś ca duṣṭāḥ āgaṃtrūni śārīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvāḥ | duḥkham utpādayanti ||
bhavati cātra ||
śarīre sarvaśalyānāṃ gatayaḥ pañcadhā smṛtāḥ |
dajdhārātamavācīnaṃ tiryag
ūrdvamadhogatam ||
[1.26.6.1]
tāni tuyādāvegakṣayāt
pratīghātād vā tvagādiṣu vraṇavastuṣu tiṣṭhante |
dhamanīsrotosthipeśīvivaraprabhṛtiṣu vā śarīrapradeśeṣu
tat tu lakṣaṇam ucyamānam
upadhārayasra | śyāvaṃ
piḍhakācitasophavedanāvantaṃ muhurmuhuḥ | śoṇitāsrāviṇaṃ
budbudavad udgataṃ mṛdumānsaṃ ca vraṇajānīyāt saśalyam
iti | sāmānyato lakṣaṇam uktam | viśeṣas tvaggate vivarṇṇāḥ śopho
bhavaty āyataḥ kaṭhinaś ca | māṃsagate śophābhivṛddhir asaṃrohaḥ
pīḍyānāśaṣṇahitā
coṣaprapākau ca mānsānām paśyanta gatepyevaṃ coṣasoṣavarjaṃ śirāgate cādhmānañ calañ ca | snāyugate
snāyujālavakṣepaṇam | srotye gato srotasāṃ
svakarmaguṇahāniḥ | dhamanīgate saphenaṃ raktam
īrayan samīraṇaḥ saśabdo nirgacchaty
aṅgamarddapipāsāhṛllāsaś ca | asthigate vividhavedanāprādurbhāvaḥ saśophāś ca | asthivivaragate tvasthicūrṇṇapūrṇṇatā
saharṣovegāvāś ca |
sandhigatāṃsyevaceṣṭoparamaś ca
| koṣṭhagate āṭopānāhopurīṣāhāradarśanāni ca
vraṇamukhād bhavanti || marmagate tu marmaviddhavad
acakṣate | sūkṣmagatiṣu śalyeṣvetāny eva lakṣaṇāni vispaṣṭitāni
bhavanti |
mahānty alpāni vā
śuddhadehānāṃ anulomasaṃniviṣṭāny
uparohanti | viśeṣataḥ kaṇṭhagatasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣu
prakopavyāyāmād abhighātāt | kṣatād api sthānāṃ
tu calitaṃ śalyaṃ punarābādhakaṃ bhavet |
tatra tvakpraṇaṣṭe
mṛdgomayacūrṇṇapramṛditāyāṃ tvaci yatra saṃrambho
vedanāvānbhavati | śalyam iti jānīyāt |
tatra styānaghṛtamṛtcandanakalkairvā
pradigdhe salyoṣmaṇāśurcisarati ghṛtam upaśuṣyati
cālepo yatra tatra śalya jānīyāt | mānsapraṇaṣṭe snehādibhir āturam upapādayet |
karṣitatu śithilīkṛtam anavabaddhaṃ
kṣubhyamāṇaṃ yatra sarambhī vedanāṃ janayati tatra
śalyaṃ jānīyāt kāṣṭhāsthisandhipesīvivareṣv avasthitam eva
parīkṣeta | śirādhamanīsrotassu ca | snāyupraṇaṣṭe khaṇḍacakrasaṃyukte yātv āturaram āropyāśurviṣamedhvani yāyāt |
yatra saṃrambho vedanāvān bhavati tatra śalyaṃ jānīyāt
| asthipraṇaṣṭe snehasvedopapannānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṃ
bhṛśam upācaret | yatra saṃrambho vedanāvān bhavati |
tatra śalyañ jānīyāt | sandhipraṇaṣṭe snehasvedopapannāṃ
sandhīprasāraṇākuñcanabandhanapīḍanaiḥ bhṛśam
upācaret | yatra saṃrambho vedanāvān bhavati | tatra śalyam
vijānīyāt | marmapraṇaṣṭe tv ananyabhāvātmarmaṇāmuktaṃ
parīkṣaṇaṃ bhavati |
sāmānyalakṣaṇam api
hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvatadrumārohaṇadrutayānalaṅghanaplavanavyāyāmajṛmbhodgarakṣāvaṣuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmair
vātamūtrapurīṣasukrotsarggair vā yatra vedanā vā bhavati | tatra
śalyaṃ jānīyāt ||
bhavanti cātra | āturaś cāpi yaṃ deśam
abhīkṣṇaṃ parirakṣati |
saṃvāhyamāno bahuśas tatra śalyaṃ vinirdiśet ||
saṃvāhyamāno bahuśas tatra śalyaṃ vinirdiśet ||
alpatām apisūnañ ca nirujan nirupadravāṃ |
prasannamṛduparyantaṃ nirāghaṭṭam avedanam ||
prasannamṛduparyantaṃ nirāghaṭṭam avedanam ||
eṣaṇyā sarvato
dṛṣṭvā yathālābhaṃ cikitsakaḥ |
prasarākuñcane nūnaṃ niśalyam iti nicciśet ||
prasarākuñcane nūnaṃ niśalyam iti nicciśet ||
asthyātmakaṃ bhidyate tu
śalyamantaś ca sīryate |
prāyo nirbhujyate śāṅgam āyasañ ceti niścayaḥ ||
prāyo nirbhujyate śāṅgam āyasañ ceti niścayaḥ ||
vārkṣañca vaiṇavaṃ caiva
tāla cāpy anirhṛtam |
pacanti raktamānsañ ca kṣipram etāni dehināṃ |
pacanti raktamānsañ ca kṣipram etāni dehināṃ |
kanakaṃ rajataṃ tāmraṃ
kṛṣṇāyatrapuśīsakaṃ |
cirasthānād vilīyante pittatejaḥpratāpanāt |
cirasthānād vilīyante pittatejaḥpratāpanāt |
svabhāvaśītā mṛdavo ye cānyepyevamādayaḥ |
dravībhūtāḥ śarīre 'sminn ekatvayānti dehibhiḥ |
dravībhūtāḥ śarīre 'sminn ekatvayānti dehibhiḥ |
viṣāṇadantakesāsthiveṇudāropalāni tu |
śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ceti ||
śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ceti ||
26 ||
jpeg 22v6c
|| athātaḥ śalyāpanayanīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ |
tatra samāsena tv avabaddhaśalyoddharaṇārthān
nava hetūn vakṣyāmaḥ | tad yathā | svabhāvaḥ pācanam
pramārjananirdhamanapratimarṣaḥ | pravāhaṇaṃ | ācūṣaṇaṃ
ayaskāntākarṣaṇaṃ harṣaṇam iti |
tatra śrukṣavathukāsodgāramūtrapurīṣānilaiḥ svabhāvapravṛttai nayanādibhyaḥ
prapatanti eṣa svabhāvo nāma || mānsāvagāḍham amavidahyamānaṃ pācayitvā prakothayet |
pūyasoṇitavaisvāṅgair acādhāyata ti etat pācanan nāma | aṇūny akṣiśalyāni pariṣecanopadhamanabālavastrapāṇibhiḥ
pramārjayed etat pramārjanaṃ nāma || āhāraśeṣaṃ kaṇṭhagataṃ seṣmagataṃ siṃghāṇakaṃ niśvāsotkāṣanābhyāṃ nirdhamed etaṃ
nirdhamanaṃ nāma || anyaśalyāni
tu
vamanāṅgulisparśanaprabhṛtibhiḥ pramṛsyoddhared
eśa pratimarśo
nāma || vātamūtrapurīṣagarbhasaṃge virecanair vā
pravāhaṇenoddhared etat pravāhanaṃ nāma ||
mārutodakastanyarudhiraviṣaśalyāny ācūṣaṇenoddhared āsyena
viṣāṇena vā etad ācūṣaṇan nāma | anulomam
anavabaddham ākarṇṇam analpavraṇamukham ayaskāntenoddharet || hṛdy
avasthitam anekakāraṇenotpannaṃ sokaśalyaṃ harṣaṇeneti |
sarvaśalyānāṃ śarīragatānā mahatām aṇūnāñ ca dvāv evāharaṇahetū bhavataḥ pratilomo nulomaś ca
||
tatra pratilomam avāṃcīnam apanayet | anulomaṃ
parācīnam
utuṇḍitaṃ chitvā
nirghātayet |
cchedanīyamukhāny acchedanīyamukhāni
kakṣavakṣaḥ|paraśukāntaram patitāni ca yathāmārgeṇāhartuṃ prayateta |
hastenāvāhartum aśakyam viśasya sastreṇāharet
||
bhabhavati
cātra ||
śītalena jalenenam mūrcchantam avasecayet |
saṃrakṣe cāsya marmāni muhur āśvāsayec ca taṃ |
śītalena jalenenam mūrcchantam avasecayet |
saṃrakṣe cāsya marmāni muhur āśvāsayec ca taṃ |
tataḥ śalyam uddhṛtya nirlohitavraṇaṃ kṛtvā
svedārham agniprabhṛtibhiḥ | svedayitvā
madhusarpirbhyāṃ badhvācārikam upadiśet |
hṛdayaganivarttamānaśalyaṃ śītajalādibhir udvejitasyodvignahṛdayasyāpahared yathāmārgadurāharaṇam
anyena parādhyamānaṃ pāṭayitvāpaharet |
asthivivarapraviṣṭam asthividañ cāvagṛhya
padbhyāṃ yaṃtreṇāpaharet | evam aśakyaṃ guṇair na pariveṣṭya
badhvāśvavaktrakaṭake | pañcāvṛkṣasākhāyāṃ vā
acchedyadeśottuṇḍitamaṣṭhīlāsmamudgarāṇām anyatamasya prahāreṇa
vicālya yathāmā𑑎rgata eva
yantreṇa mṛditakarṇṇam akarṇṇaṃ ceti | anābādhakarasotuṇḍitāni
purastād eva |
jātuṣe tu kaṇṭhaśakte kaṇṭhanāḍīṃ
praveśyāgnitaptāś ca śalākā tu yā prāptā śītābhir adbhiḥ pariṣicya
sthirībhūtaṃ śalyam uddharet |
ajātuṣaṃ jatunā liptayā
pūrvakalpenāsthiśalyam anyad vā tirya śaktām avekṣyañ ca
keśoṇḍuvaṃ dṛḍhaikadīrghāsūtrabandhanaṃ kṛtvā dravabhaktopahitaṃ pāyayad ākaṇṭhāc ca pūrṇṇakoṣṭhaṃ
vāmayed vamataś ca śalyaikadeśaktaṃ sūtraṃ anyad vā sahasā tv
ākṣipet | mṛdunā dantadhāvanakūrccakenāharet | praṇuded
vāntaḥkṣatakaṇṭhaya ca madhusarpiloha prayacchet | triphalācūrṇṇam
vā madhuśarkarāmiśram
udakapūrṇṇam avāṃcchirasam
avapīḍayet | dhunuyād vāmayec ca
grāsaśalye tu kaṇṭhaśakte niḥśaṅkam
anavabaddhaṃ skandhe muṣṭhino
haret | snehasukhodakam vā pāyayet ||
bhavantibhavanti cātra ||
śalyākṛtiviśeṣāñ ca sthānañ cāvekṣya naikadhā |
tathā yatrapṛthaktvañ ca samyak śalyam athāharet ||
śalyākṛtiviśeṣāñ ca sthānañ cāvekṣya naikadhā |
tathā yatrapṛthaktvañ ca samyak śalyam athāharet ||
karṇṇavanti ca śalyāni duḥkhāny āharaṇe viduḥ
|
ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ ||
ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ ||
etair upāyaiḥ śalyaṃ tu naiva
nirhāryate yadi |
matyā nipunayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet ||
matyā nipunayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet ||
śophapākau rujaś cogrā kuryāc
chalyam inirhṛtam |
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi tasmād yatnād vinirhared iti || 27 ||
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi tasmād yatnād vinirhared iti || 27 ||
folio
athāto viparītavraṇavijñānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā yathā |
khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ riṣṭāni maraṇan tathā ||
khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ riṣṭāni maraṇan tathā ||
tāni saukṣmyāt pramadād vā tathaivāśu vyatikramāt |
gṛhyante nodgatāny ajñair mumūrṣor na tv asaṃbhavāt ||
gṛhyante nodgatāny ajñair mumūrṣor na tv asaṃbhavāt ||
dhruvaṃ hi riṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇyais
tat kilāmalaiḥ |
rasāyanatapojāpyatatparair vā nivāryate ||
rasāyanatapojāpyatatparair vā nivāryate ||
nakṣatrapīḍā bahudhā yathā kālād
viparcyate |
riṣṭapākaṃ tathā kecit bruvate bahavo janāḥ ||
riṣṭapākaṃ tathā kecit bruvate bahavo janāḥ ||
asiddhiṃ prāpnuyāl loke
pratikurvaṅ gatāyuṣaḥ |
tasmād yatnena riṣṭāni lakṣayet kuśalo bhiṣak ||
tasmād yatnena riṣṭāni lakṣayet kuśalo bhiṣak ||
gandhavarṇṇarasādīnām viśeṣāṇāṃ svabhāvataḥ |
vaikṛtya yat tad ācaṣṭe vraṇina pakvapalakṣaṇam ||
vaikṛtya yat tad ācaṣṭe vraṇina pakvapalakṣaṇam ||
kaṭus tīvraś ca viśraś ca
gandhas tu pavanādibhiḥ |
lohagandhis tu raktena vyāmiśra sānnipātikaḥ ||
lohagandhis tu raktena vyāmiśra sānnipātikaḥ ||
lājātasītailasamāḥ kiñcid viśrāś ca gandhataḥ
|
jñeyā prakṛtigandhā syur ato nyad gandhavaikṛtam ||
jñeyā prakṛtigandhā syur ato nyad gandhavaikṛtam ||
madyājyayoḥ sumanasāṃ padmacandanayor api |
sugandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇām vraṇāḥ smṛtāḥ ||
sugandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇām vraṇāḥ smṛtāḥ ||
śvavājimūṣikādhvāṃkṣapūtivallūramaṃkuṇaiḥ |
sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ ||
sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ ||
kuṅkumadhyāmakaṃguṣṭhasavarṇṇāḥ pittajāś ca ye |
na dahyante na śuṣyanti varjaye tām vicakṣaṇaḥ ||
na dahyante na śuṣyanti varjaye tām vicakṣaṇaḥ ||
kaṇḍūmantaḥ sthirāḥ snigdhāḥ | svetāḥ
kaphanimittajāḥ |
dahyante vedanāvanto bhiṣak tān api varjayet ||
dahyante vedanāvanto bhiṣak tān api varjayet ||
kṛṣṇā ye tv aruṇāśrā vātājā marmatāpinaḥ |
svalpām api na kurvanti rujan tān api varjayet ||
svalpām api na kurvanti rujan tān api varjayet ||
kṣveḍanti ghurghurāyanti jvalantīva ca ye
vraṇāḥ |
tvaṅmānsasthā pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye ||
tvaṅmānsasthā pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye ||
ye tv marmasvasaṃbhūtā bhavanty
atyarthavedanāḥ |
dahyante cāntaratyartham brahi śītāś ca ye vraṇāḥ ||
dahyante cāntaratyartham brahi śītāś ca ye vraṇāḥ ||
dahyante bahir atyartha bhavanty antaś ca
śītalāḥ |
śa𑑎ktikuntadhvajārathā vājivāraṇā
apakṣiṇaḥ |
śa𑑎ktikuntadhvajārathā vājivāraṇ
yeṣu cāpy avabhāseyuḥ prāsādakṛtayas tathā |
cūrṇṇāvakīrṇṇā iva ye bhānti cānavacūrṇṇitāḥ ||
cūrṇṇāvakīrṇṇā iva ye bhānti cānavacūrṇṇitāḥ ||
prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ |
pravṛddhapūyarudhirāḥ vraṇā yeṣāñ ca marmasu ||
pravṛddhapūyarudhirāḥ vraṇā yeṣāñ ca marmasu ||
kriyābhi samyag ārabdhā na siddhyanti ca ye vraṇāḥ
|
varjayed api tāṃ prājñaḥ sarakṣan ātmano yasaḥ ||
varjayed api tāṃ prājñaḥ sarakṣan ātmano yasaḥ ||
|| 28 ||
folio
athāta viparītadūtasvapnadarśanīyaṃ vyākhyāmaḥ
||
dūtadarśanasambhāṣā veṣaceṣṭitam eva ca |
ṛkṣavelā tithiś caiva nimitta śakuno 'nilaḥ ||
ṛkṣavelā tithiś caiva nimitta śakuno 'nilaḥ ||
gehe vaidyasya vāgdehamanasāñ ca viceṣṭitaṃ ||
kathayanty āturagataṃ śubham vā yadi vāśubhaṃ ||
kathayanty āturagataṃ śubham vā yadi vāśubhaṃ ||
pāṣaṇḍāśramavarṇṇānāṃ savarṇṇakarmmasiddhaye |
ta eva viparītā syur dūtāḥ karmavipattaye ||
ta eva viparītā syur dūtāḥ karmavipattaye ||
napunsakaḥ strī bahavo nyathā
kāryānusūyakāḥ |
gardabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyayos tathā ||
gardabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyayos tathā ||
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi
garhitāḥ |
pāṣadaṇḍāyudhadharāḥ śuklaitaranivāsanaḥ ||
pāṣadaṇḍāyudhadharāḥ śuklaitaranivāsanaḥ ||
ārddrajīrṇṇāvasavyekamalinodhvatavāsasaḥ |
nyūnādhikāṃgātikṛṣṇā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||
nyūnādhikāṃgātikṛṣṇā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||
rūkṣaniṣṭhuravaktāras tv amaṅgalyābhidhāyinaḥ |
cchidanta tṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāstanaḥ ||
cchidanta tṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāstanaḥ ||
vastrāntānāmikākeśanakharomadaśān spṛśan |
likhanto vā mahīṅ kiñcit muñcanto loṣṭabhedinaḥ |
likhanto vā mahīṅ kiñcit muñcanto loṣṭabhedinaḥ |
tailakardamaliptāṅgā raktaśraganulepanāḥ ||
phalam pakvam asāram vā gṛhītyadapatadvidham |
phalam pakvam asāram vā gṛhītyadapatadvidham |
nakhair nakhāṅkarañ cāpi kareṇa caraṇan tathā
||
upānacarmahastā vā vikṛtāḥ vyādhipīḍitāḥ |
upānacarmahastā vā vikṛtāḥ vyādhipīḍitāḥ |
vāmācārā rudanto vā śvāsino vivṛttekṣaṇāḥ ||
yāmyān diśaṃ prāñjalayo viṣam ekapade sthitāḥ |
yāmyān diśaṃ prāñjalayo viṣam ekapade sthitāḥ |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi
garhitāḥ ||
dakṣiṇābhimukhan deśe maline krūrakarmiṇaṃ |
dakṣiṇābhimukhan deśe maline krūrakarmiṇaṃ |
bhūmau śayānan nagnam vā vegotsargeṣu vāśucim
||
prakīrṇṇakeśam abhyaktaṃ svinnam viklavam eva vā |
prakīrṇṇakeśam abhyaktaṃ svinnam viklavam eva vā |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ ||
pitrye vā bahukārye vā tathā cotpātadarśane |
pitrye vā bahukārye vā tathā cotpātadarśane |
madhyāhne cārddharātre vā sandhyayoḥ kṛttikāsu
vā ||
ārddrāśleṣāmaghāmūlāpūrvvāsu bharaṇīṣu vā |
ārddrāśleṣāmaghāmūlāpūrvvāsu bharaṇīṣu vā |
navamyām atha ṣaṣṭhyām vā pakṣasandhidineṣu vā
||
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
svi𑑎nnābhitaptā
madhyāhne jvalana samīpataḥ ||
garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyaṃ samāgatāḥ |
garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyaṃ samāgatāḥ |
ta eva kapharogeṣu karmasiddhikarā smṛtāḥ ||
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ svabuddhyā vibhajet bhiṣak ||
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ svabuddhyā vibhajet bhiṣak ||
raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca ||
ārddrāśleṣāmaghāmūlāpūrvvāsu bharaṇīṣu vā
|praśasto jalasaṃrodho vaidyāturasamāgamaḥ |
evam vibhāgaṃ vijñāya śeṣam
budhyeta paṇḍitaḥ ||
śuklavāsāḥ śucigauraḥ syāmo vā priyadarśanaḥ |
śuklavāsāḥ śucigauraḥ syāmo vā priyadarśanaḥ |
svasyāñ jātau svagotro vā dūtaḥ
kāryeḥ karaḥ smṛtaḥ |
goyānenāgatas tuṣṭaḥ padbhyām vā kliṣṭaceṣṭitaḥ |
goyānenāgatas tuṣṭaḥ padbhyām vā kliṣṭaceṣṭitaḥ |
dhṛtimām̐ś ca vidhijñaś ca kālajñaḥ pratipattimāṃ ||
alaṅkṛto maṅgalavāg dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ |
alaṅkṛto maṅgalavāg dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ |
svasthaṃ prāṅmukham āsīnaṃ same deśe śucau śucim ||
upagacchanti ye vaidyan te ca kāryakarāḥ smṛtāḥ |
upagacchanti ye vaidyan te ca kāryakarāḥ smṛtāḥ |
māṃsakumbhodakacchatravipravāraṇagovṛṣāḥ |
śuklavarṇṇāś ca pūjyante prasthāne darśanāgatāḥ |
śuklavarṇṇāś ca pūjyante prasthāne darśanāgatāḥ |
strī putriṇī savatsā gaur vardhamānam alakṛtāḥ
||
kanyā matsyāḥ phalañ cāmaṃ svastīkā modakā dadhi |
kanyā matsyāḥ phalañ cāmaṃ svastīkā modakā dadhi |
hiraṇyākṣatapātram vā ratnāni sumano nṛpaḥ |
apraśāntabalo vājī haṃsaś cāsaḥ sikhī tathā ||
apraśāntabalo vājī haṃsaś cāsaḥ sikhī tathā ||
brahmadundubhipuṇyāhaḥ
śaṅkhaveṇurathasvanāḥ |
siṃhameghanidānāś ca heṣitaṃ gajabṛhitaṃ ||
siṃhameghanidānāś ca heṣitaṃ gajabṛhitaṃ ||
śastaṃ haṃsarutan nṝṇām vācaś ca hṛdayapriyāḥ
|
āsthitā vā na veśmadhvajatoraṇavedikāḥ |
āsthitā vā na veśmadhvajatoraṇavedikāḥ |
dikṣu śastāsu vaktāro madhuraṃ
pṛṣṭhato nugāḥ |
vāmā vā dakṣiṇā vāpi śakunā karmmasiddhaye |
vāmā vā dakṣiṇā vāpi śakunā karmmasiddhaye |
śuṣke sanihate patre vallīnaddhe sakaṇṭake |
vṛkṣo tha vāśmabhasmāsthibhūtuṣāṅgārapāśuṣu ||
vṛkṣo tha vāśmabhasmāsthibhūtuṣāṅgārapāśuṣu ||
caityavalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvaṇāḥ |
purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ |
purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ |
puṃsaṃjñāḥ pakṣiṇo vāmāḥ strīsaṃjñā dakṣiṇāḥ
śubhāḥ |
dakṣiṇād vāmagamanam praśastañ ca śvaśṛgālayoḥ |
cāsakauśikayor evan nobhayaṃ śasasarpayoḥ |
dakṣiṇād vāmagamanam praśastañ ca śvaśṛgālayoḥ |
cāsakauśikayor evan nobhayaṃ śasasarpayoḥ |
darśanam vā rutam vāpi na godhākṛkalāśayoḥ |
dūtair aṇiṣṭai tulyānām asastan darśanan nṛṇāṃ
|
kulatthatilakarpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām |
kulatthatilakarpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām |
pātran neṣṭan tathāṅgāratailakardamapūritaṃ |
vinā surām vā madyānāṃ pūrṇṇam vā raktasarsapaiḥ |
vinā surām vā madyānāṃ pūrṇṇam vā raktasarsapaiḥ |
śavakāṣṭhapalāśānāṃ rūḍhānām pathi saṅgamāḥ |
neṣyante patitāntasthadīnāndharipavas tathā |
neṣyante patitāntasthadīnāndharipavas tathā |
mṛduśīto nukūlaś ca sugandhiś cānilaḥ śubhaḥ |
kharoṣṇo niṣṭagandhaś ca pratilomo na sasyate |
kharoṣṇo niṣṭagandhaś ca pratilomo na sasyate |
granthyarbudādiṣu sadā cchedaśabdas
tu pūjitaḥ |
vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabda tathaiva ca |
vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabda tathaiva ca |
raktapittātisāreṣu ruddhaśabda
praśasyate |
daurmanyasyañ ca vaidyasya yātrāyāṃ naiva pūjitaṃ |
daurmanyasyañ ca vaidyasya yātrāyāṃ naiva pūjitaṃ |
praveśe py evam etat syād avekṣya ca
yathāturaṃ |
pratidvāre gṛhe cāsya idam bhūyo na pūjyate |
pratidvāre gṛhe cāsya idam bhūyo na pūjyate |
bhāṇḍānāṃ saṅkarasthānāṃ
sthānasañcaraṇan tathā ||
nikhātotpāṭanam bhaṅgaḥ sastrāṇā nirgamas tathā |
nikhātotpāṭanam bhaṅgaḥ sastrāṇā nirgamas tathā |
vaidyāsanāvasādo vā āturo vāpy adhomukhaḥ |
vaidyaṃ saṃbhāṣate ṅgāni kūḍyam āstaraṇāni vā |
vaidyaṃ saṃbhāṣate ṅgāni kūḍyam āstaraṇāni vā |
anusṛjya dhunuyād vā pragṛhītaśiras tathā |
hastam vākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi |
hastam vākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi |
na sa sidhyati vaidyo pi gṛhe yasya na pūjyate |
vaidyam muhur muhuḥ pṛcchan māṣṭir vā cāṅgam
āturaḥ |
bhūya saṃpūjyate gṛhe vaidyaḥ sa
sidhyati |
śubhaṃ śubheṣu dūtāniṣv asubhaṃ hy aśubheṣu ca |
śubhaṃ śubheṣu dūtāniṣv asubhaṃ hy aśubheṣu ca |
āturasya dhruvan tasmād dūtādīn samparīkṣayet
||
svapnān ataḥ pravakṣyāmi maraṇāya subhāya ca |
svapnān ataḥ pravakṣyāmi maraṇāya subhāya ca |
paśyantu suhṛdo yāṃs tu svapnān svayam athāpi
vā |
snehābhyaktaśarīrasya karabhavyāḍagardabhaiḥ |
snehābhyaktaśarīrasya karabhavyāḍagardabhaiḥ |
varāhair mahiṣair vāpi yāyād dakṣiṇāmukhaṃ ||
kṛṣṇā raktāmbaradharā hasantī muktamūrdhajāḥ |
kṛṣṇā raktāmbaradharā hasantī muktamūrdhajāḥ |
yam vā karṣati badhvā strī
hasantan dakṣiṇāmukhaṃ |
ante nivāsibhir yo vā py ākṛṣyed dakṣiṇāmukhaṃ |
ante nivāsibhir yo vā py ākṛṣyed dakṣiṇāmukhaṃ |
pariṣvajyeye yuñ cāpi pretāḥ pravrajitās tathā |
āghrāyate yaś ca muhuḥ śvāpadair vikṛtānanaiḥ |
āghrāyate yaś ca muhuḥ śvāpadair vikṛtānanaiḥ |
piben madhu ca tailañ ca yo vā paṅke vasīdati |
paṅkapradigdhagātro vā nṛtyed vātha hasena vā |
paṅkapradigdhagātro vā nṛtyed vātha hasena vā |
nirambaraś ca yo raktāṃ dhārayec chirasā srajaṃ |
yasya vaṃśo nalo vāpi vṛkṣo vorasi jāyate |
yasya vaṃśo nalo vāpi vṛkṣo vorasi jāyate |
mastakādyaś ca tālo vā ucchritā vīṇuvīrudhaḥ
||
yam vā matsyo grased yo vā jvala pravise naraḥ
|
parvatāṅgrāt pated yo vā śvabhre vā tamasāvṛte |
parvatāṅgrāt pated yo vā śvabhre vā tamasāvṛte |
hriyate srotasā yo vā yo vā moṇḍyam
avāpnuyāt ||
parājīyeta yuddhair vā kākādyair vābhibhūyate |
parājīyeta yuddhair vā kākādyair vābhibhūyate |
patanan tārakādīnāṃ praṇāso dīpacakṣuṣoḥ |
yaḥ paśyed devatānām vā prakampam patanan tathā |
yaḥ paśyed devatānām vā prakampam patanan tathā |
yasya ccharddir vireko vā dasanāt prapatanti
vā |
śālmaliṃ kiṃśukaṃ pūyam valmīkam pāribhadrakam ||
śālmaliṃ kiṃśukaṃ pūyam valmīkam pāribhadrakam ||
puṣpādyaṃ kovi𑑎dāram
vā citām vā yo dhirohati |
karpāsatailapiṇyākalohāni lavanaṃ tilān |
karpāsatailapiṇyākalohāni lavanaṃ tilān |
svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyu
gacchati |
yathāsvaṃ prakṛtisvapno vismṛto vihatas tathā |
cintākṛto divā yaś ca bhavanty aphaladās tu te |
cintākṛto divā yaś ca bhavanty aphaladās tu te |
jvaritānāṃ śunā sakhyaṅ kapisakhyan tu śoṣiṇāṃ
|
unmāde rākṣasaiḥ pretair apasmāre tu narttanam |
unmāde rākṣasaiḥ pretair apasmāre tu narttanam |
mehātisāriṇān toyasnehapānaṃ tu kuṣṭhinaḥ |
gulme tu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrdhni śiroruji |
gulme tu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrdhni śiroruji |
pipāsāsvāsayor adhvā cchardyāṃ
saṣkulibhakṣaṇaṃ |
hāridram bhojanam vāpi yad bhavet pāṇḍurogiṇaḥ |
hāridram bhojanam vāpi yad bhavet pāṇḍurogiṇaḥ |
raktapittī bhaved yaś ca śoṇitaṃ sa vinasyati |
yo naro vahubhir muṣṇaiḥ kruddhaiś ca
prativodhyate |
hanyate vahubiḥ sastrair vrāhmaṇaṃ yo na paśyati |
hanyate vahubiḥ sastrair vrāhmaṇaṃ yo na paśyati |
dantaprakṣālanasnānaṃ svapne
kleśavilekhanaṃ |
rāgāgamanimittan tad dhanvantarir vaco yathā ||
rāgāgamanimittan tad dhanvantarir vaco yathā ||
aparvāśīkṣukhaṇṭāni guḍam vāyo
tibhakṣayet |
prativuddho vijānīyād arṅgavyādhim upasthitam |
prativuddho vijānīyād arṅgavyādhim upasthitam |
ayuktaṃ yānam āruhya śuṣkavṛkṣañ ca
sarvataḥ |
plavate toyamadhye nāsarogaṃ prāpnuyān mahat||
plavate toyamadhye nāsarogaṃ prāpnuyān mahat||
tilakalkena mānsena vasayā kardamena vā |
gātraṃ yasyopalipyeta sa roga prāpnuyān mahat ||
gātraṃ yasyopalipyeta sa roga prāpnuyān mahat ||
cāṇḍālair vā svapākair vā coraiḥ pravrajitais tathā |
anyeś ca nīcavībhatsaiḥ prahāro na prasasyate|
anyeś ca nīcavībhatsaiḥ prahāro na prasasyate|
madyasyānnasya māṃsasya tilatailasya sarpiṣaḥ |
svapne kiñcid yadi prāpya paśyed vyādhim upasthitaṃ |
svapne kiñcid yadi prāpya paśyed vyādhim upasthitaṃ |
raktavarṇṇan tu yat kiñcit sarvan tan na
prasasyate |
rakṭayādāmakaṃ māṃsañ candanañ ca prasasyate ||
rakṭayādāmakaṃ māṃsañ candanañ ca prasasyate ||
yad vā śuklena varṇṇena sarvam etat
prasasyate |
karpāsam apy adho bhasmadadhicaivātra varjitaṃ |
karpāsam apy adho bhasmadadhicaivātra varjitaṃ |
yat tu kṛṣṇena varṇena sarvan tan na
prasasyate |
bhūmilābho hiraṇyañ ca hastī caiva prasasyate |
bhūmilābho hiraṇyañ ca hastī caiva prasasyate |
ata ūrdhvaṃ
pravakṣyāmi prasastasvapnadarśanaṃ |
devā dvijaṃ govṛṣabhāṃ jīvitaḥ suhṛdo nṛpāṃ |
devā dvijaṃ govṛṣabhāṃ jīvitaḥ suhṛdo nṛpāṃ |
samṛddham agnima | sādhūṃś ca
nirmalāni jalāni ca |
pasyet kalyānabhāvāya vyādher apagamāya ca |
pasyet kalyānabhāvāya vyādher apagamāya ca |
māṃsaṃ matsyaṃ śrajaḥ svetā vāsāṃsi ca phalāni
ca |
labhate dhanalābhāya vyādher apagamāya ca |
labhate dhanalābhāya vyādher apagamāya ca |
nadīnadasamudrāṃś ca kṣubhitā nirmalodakāṃ |
taret kalyānalābhāya vyādher apagamāya ca |
taret kalyānalābhāya vyādher apagamāya ca |
prāsādāṃ saphalāṃ vṛkṣāṃ vāraṇāṃ parvatāṃs
tathā |
āruhed dravyalābhāya vyādher apagamāya ca |
āruhed dravyalābhāya vyādher apagamāya ca |
īdṛgvidhāṃ cchubhāṃnyān vai svapnāṃ pasyet
sadāturaḥ |
sa dīrghāyur iti khyātas tasmai karma samācared iti || 29 ||
sa dīrghāyur iti khyātas tasmai karma samācared iti || 29 ||
jpeg 25v2c
folio
athātaḥ pañcendriyārthavipratipattim adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
śarīraśīlayo yasya prakṛtir vikṛtir
bhavet |
tadāriṣṭaṃ samāsena vyāsatas tu nibodha me ||
tadāriṣṭaṃ samāsena vyāsatas tu nibodha me ||
śṛṇoti vividhāṃ śabdāṃ yo vidyān asato bahūn |
samudrapurameghānām asampattau ca tāṃ svanāṃ ||
samudrapurameghānām asampattau ca tāṃ svanāṃ ||
tāṃ svanām vā na gṛhṇīte gṛhṇīte cānyaśabdavat
|
grāmāraṇyasvanāṃś cāpi gṛhṇāti viparītavat |
grāmāraṇyasvanāṃś cāpi gṛhṇāti viparītavat |
dviṣacchabdena ramate suhṛcchabdena kupyati |
yac cākasmān na gṛhṇīte gatāsun tam pracakṣate ||
yac cākasmān na gṛhṇīte gatāsun tam pracakṣate ||
yat tūṣṇam iti gṛhṇāti śītam uṣṇañ ca śītavat |
sañjātaśītapiḍhakau yaś ca dāhyena pīḍyate ||
sañjātaśītapiḍhakau yaś ca dāhyena pīḍyate ||
uṣṇagātro 'tigātrañ ca yaḥ śītena pravepate |
prahāran nābhijānāti sa gaccheta yamālayaṃ ||
prahāran nābhijānāti sa gaccheta yamālayaṃ ||
pāṃsunaivāvakīrṇṇāni yaś ca gātrāṇi
manyate |
varṇṇānyatā vā rājye vā yasya gātre bhavanti hi ||
varṇṇānyatā vā rājye vā yasya gātre bhavanti hi ||
snātānulipta yañ cāpi bhajante nīlamakṣikāḥ ||
sugandho vāti cākasmāt ta bruvanti gatāyuṣaṃ ||
sugandho vāti cākasmāt ta bruvanti gatāyuṣaṃ ||
viparītena gṛhṇāti rasāṃ yaś copayojitāṃ |
kramopayuktāṃś ca rasāṃ yasya doṣābhivṛddhaye ||
kramopayuktāṃś ca rasāṃ yasya doṣābhivṛddhaye ||
yasya doṣāgnisāmyañ ca kuryu mithyopayojitā |
yo vā rasan na samveti tam bruvanti gatāyuṣam ||
yo vā rasan na samveti tam bruvanti gatāyuṣam ||
surabhīn durabhim veti durabhin surabhīti ca |
yo vā gandhan na gṛhṇāti śānte ca dīpe ca mānavaḥ
yo vā gandhan na gṛhṇāti śānte ca dīpe ca mānavaḥ
divā jyotīṃṣi yaś cā jvalitānīva paśyati |
rātrau candraṃ jvalantam vā sūryam vā
candravarccasam |
ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍiguṇāṃ |
ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍiguṇāṃ |
taḍidvato guṇān yac ca nirmale gagane ghanāṃ |
vimānayānaprāsādair yaś ca saṅkulam ambaram |
vimānayānaprāsādair yaś ca saṅkulam ambaram |
yaś cāpy anirmalaṃ mūrttim antarikṣe
prapaśyati |
dhūmanīhāravāsobhir āvṛtām iva medinīm |
pradīptam iva lokañ ca yo vāplutam
ivāmbhasā |
bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhir yaś ca paśyati |
bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhir yaś ca paśyati |
yo vā mayūrakaṇṭhābham vidhūmaṃ
vahnim īkṣate ||
dhruvam ākāśagaṅgām vā tam bruvanti gatāyuṣaṃ |
dhruvam ākāśagaṅgām vā tam bruvanti gatāyuṣaṃ |
yo jyotsnādarśatoyeṣu svacchāyāṃ ca na paśyati |
paśyaty ekāṅgahīnam vā vikṛtām vānyasatvajāṃ |
paśyaty ekāṅgahīnam vā vikṛtām vānyasatvajāṃ |
śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ
yakṣarākṣasāṃ |
piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtān api |
piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtān api |
svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito
mṛtyu gacchati || 0 || vraṇapraśnaṃ vraṇāsrāvaṃ
kṛtyākṛtyavidhiṃ tathā |
vyādhyuddeśīyam adhyāyaṃ śastrakarmāṣṭakan tathā || praṇaṣṭaśalyavijñānaṃ śalyāpanayanam eva ca |
viparītavraṇajñānaṃ dūtasvapnaviparyayam
| pañcendriyārthavibhrāntiṃ proktaṃ vai tṛtīyo daśaḥ ||
|| 30 ||
folio
folio
athātaḥ cchāyāvipratipattim adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
śyāvā lohitikā nīḥ pītikā vāpi dehinām |
abhidravanti yaṃ cchāyā sa parāsur asaṃsayaṃ ||
abhidravanti yaṃ cchāyā sa parāsur asaṃsayaṃ ||
hrīr apakrāmati yataḥ kāntismṛtidhṛtiśriyaḥ |
akasmād yaṃ bhajante ca sa parāsur asaṃśayaṃ |
akasmād yaṃ bhajante ca sa parāsur asaṃśayaṃ |
yasyādharauṣṭhaṃ patitaḥ kṣiptaś corddhan
tathottaraḥ |
ubhau vā jāmbavābhāsau sa parāsur asaṃśayam |
ubhau vā jāmbavābhāsau sa parāsur asaṃśayam |
āraktā daśanā yasya syāvā va syuḥ patanti vā |
khāñjanapratibhā vāpi taṅ gatāyuṣam ādiśet |
khāñjanapratibhā vāpi taṅ gatāyuṣam ādiśet |
kṛṣṇā snigdhāvaliptā jihvā gunā ca yasya vai |
karkaśā ca bhaved yasya so cirād vijahāty asūn |
karkaśā ca bhaved yasya so cirād vijahāty asūn |
kuṭilā sphuṭitā vāpi śūnā vā yasya nāsikā |
bhagnā vā sphurate vāpi sa parāsur asaṃsayaḥ |
bhagnā vā sphurate vāpi sa parāsur asaṃsayaḥ |
saṃkṣipte viṣame stabdhe rakte supte ca locane
|
yasya syātāṃ śrute vāpi sa parāsu asaṃśayaṃ |
yasya syātāṃ śrute vāpi sa parāsu asaṃśayaṃ |
na dhārayati yaḥ śīrṣan nāharanty
annam āsyagaṃ |
ekāgradṛṣṭimūḍhātmā sa parāsu yasaṃśayaṃ |
ekāgradṛṣṭimūḍhātmā sa parāsu yasaṃśayaṃ |
balavān durbalo vāpi saṃmohaṃ yo
ddhigacchati |
utthāpyamāno bahusaḥ sa parāsur asaṃ śayaḥ |
utthāpyamāno bahusaḥ sa parāsur asaṃ śayaḥ |
uttānaḥ sarvadā śete pādau vikurute
ca yaḥ |
viprasāraṇaśīlo vā sa parāsur asaṃśayaḥ |
viprasāraṇaśīlo vā sa parāsur asaṃśayaḥ |
śītapādakarocchvāsaḥ cchinnāsvāsaś ca yo
bhavet |
kākocchvāsaś ca yo martyaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ |
kākocchvāsaś ca yo martyaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ |
nidrā na cchidyate yasya yo vā jāgartti
sarvadā |
muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeyaḥ sa jānatā |
muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeyaḥ sa jānatā |
parilihed uttaroṣṭham uṅgarāṃś ca karoti vā |
pretair vā bhāṣate sārdhaṃ sa parāsur asaṃśayaḥ |
pretair vā bhāṣate sārdhaṃ sa parāsur asaṃśayaḥ |
khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ
pravarttate |
puruṣasyāviṣārttasya sa parāsur asaṃśayaṃ |
puruṣasyāviṣārttasya sa parāsur asaṃśayaṃ |
vātāṣṭhīlā tu hṛdaye yasyorddham
anuyāyinī |
rujānnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayaṃ |
rujānnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayaṃ |
ananyopadravakṛtaḥ pādaḥ
śophasamutthitaḥ |
puruṣaṃ hanti nārīñ ca mukhajo guhyajo dvayaṃ |
puruṣaṃ hanti nārīñ ca mukhajo guhyajo dvayaṃ |
atīsāro jvaro dhmānañ chardiḥ sūnāṅgameḍhratā |
kāsina svāsino vāpi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet |
kāsina svāsino vāpi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet |
svedo dāhaś ca balavāṃ hikkā svāsaś ca
mānavaṃ |
balavantam api prāṇair viyujanti na saṃśayaṃ |
balavantam api prāṇair viyujanti na saṃśayaṃ |
syāvā jihvā bhaved yasya savyañ cākṣi
nimajjati |
mukhañ ca jāyate pūtir yasya taṃ parivarjayet |
mukhañ ca jāyate pūtir yasya taṃ parivarjayet |
netre cāsyena pūryete svidyete caraṇau tathā |
cakṣuś cākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ |
cakṣuś cākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ |
atimātra laghūni syur gātrāṇy atigurūṇi vā |
yasyākasmāt sa vijñeyo gantā caiva yamālayaṃ |
yasyākasmāt sa vijñeyo gantā caiva yamālayaṃ |
paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāṃś
ca ye narāḥ |
piṣṭagandhāṃś ca yo
e vānti gatās te yamasādanaṃ |
piṣṭagandhāṃś ca y
yūkā lalāṭam āyānti balin nāśnānti
vāyasāḥ |
yeṣāñ cāpi ratiṃ nāsti gatās te yamasādanaṃ |
yeṣāñ cāpi ratiṃ nāsti gatās te yamasādanaṃ |
jvarātīsāraśophā syur yasyānyonyāvasādinaḥ |
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya na sa śakya cikitsituṃ |
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya na sa śakya cikitsituṃ |
kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyair mṛṣṭair
hitais tathā |
annapānair na śāsyeta tasya mṛtyur upasthitaḥ |
annapānair na śāsyeta tasya mṛtyur upasthitaḥ |
pravāhikā śiraḥśūlaṅ koṣṭhaśūlaś ca dāruṇam |
pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ |
pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ |
viṣameṇopacāreṇa karmabhiś ca purākṛtaiḥ |
anityāc ca jaṃtūnāṃ jīvitan nidhanam vrajet |
anityāc ca jaṃtūnāṃ jīvitan nidhanam vrajet |
pretā dūtā piśācāś ca rakṣāṃsi vividhāni ca |
maraṇīyan naran nityam upasarpanti sarvadā |
maraṇīyan naran nityam upasarpanti sarvadā |
tāni bheṣajavīryāṇi pratinighnanti
sarvadā |
tasmāt mohā kriyā sarvā bhavantīha gatāyuṣam
tasmāt mohā kriyā sarvā bhavantīha gatāyuṣam
iti ||31 ||