MS Kathmandu NAK 5-333: Sūtrasthāna 1-31
| Kaiser Library | |
| 5-333 | |
| Siglum | H |
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Palm leaf |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Author | Suśruta |
| Language | |
History
| Date of production | 0663. Nepala Saṃvat 663 (1465 CE). |
|---|
Editorial conventions
Revision history
| 2020-10-21 | Started the file. |
|---|---|
| 2021-05-12 | Transcription of 1.2 |
| 2021-05-18 | Added 1.3 |
| 2021-05-20 | Added 1.4 |
| 2021-05 | Added 1.5 |
| 2021-06-03 | Added 1.6 |
| 2021-06-10 | Added 1.7 |
| 2021-06-01 | Added 1.21 |
| 2021-06-11 | corrected the lb tag and made the candrabindus m̐ |
| 2021-06-13 | added 1.21 of KL699 and NAK5-33, some corrections in the vulgate |
| 2021-06-17 | Added 1.8 |
| 2021-06-19 | Added 1.9 |
| 2021-06-22 | Added 1.10 |
| 2021-06-24 | added 1.22 of KL699 and NAK5-33, some corrections in the vulgate |
| 2021-06-24 | added 1.23 of KL699 and NAK5-33, some corrections in the vulgate |
| 2021-06-28 | added 1.24 of KL699 and NAK5-33, some corrections in the vulgate |
| 2021-06-29 | added 1.25 of KL699 and NAK5-33, some corrections in the vulgate |
| 2021-07-01 | Added 1.11 |
| 2021-07-11 | Added 1.12 |
| 2021-07-13 | added 1.26 of KL699 and NAK5-33, some corrections in the vulgate |
| 2021-07-15 | Added 1.27 of K and H and some corrections in the vulgate (#43) |
| 2021-07-18 | Added 1.13 |
| 2021-07-15 | Added 1.28 of K and H and some corrections in the vulgate (#44) |
| 2021-07-27 | Added 1.14 |
| 2021-07-30 | Added 1.29 of K and H and some corrections in the vulgate (#44) |
| 2021-08-04 | Added 1.30 of K and H and some corrections in the vulgate |
| 2021-08-06 | Added 1.15 |
| 2021-08-11 | Added 1. 31 of K and H and some corrections in the vulgate |
| 2021-08-13 | Added 1. 32 of K and H and some corrections in the vulgate |
| 2021-08-13 | Added the transcription of 1.17 |
| 2021-08-25 | Added the transcription of 1.18 |
| 2022-05-02 | some corrections in 1.1.12 |
| 2022-05-23 | minor corrections in 1.27 |
| 2022-05-31 | minor corrections in 1.28 |
| 2022-06-14 | minor corrections in 1.29 |
| 2022-06-16 | minor modifications in 1.30 |
| 2022-07-18 | Added 1.19 |
| 2022-07-19 | Added 1.20 |
| 2022-10-10 | Added 1.43 |
| 2022-10-13 | Added 1.36 |
| 2022-10-12 | Added 1.39 |
| 2022-10-13 | Added 1.40 |
| 2022-10-14 | Added 1.42 |
| 2022-10-14 | Added transcription of 1.34 |
| 2022-10-18 | Added transcription of 1.38 |
| 2022-10-18 | Added 1.33 |
| 2022-10-19 | Added 1.37 |
| 2022-10-18 | Added Su.1.35 |
| 2022-10-21 | Added 1.41 |
| 2022-10-22 | Added Su.1.45, verses 61-80 |
| 2022-10-23 | Added Su.1.44 |
| 2022-10-27 | Added 1.45, verses 81-100 |
| 2022-10-29 | Added 1.45, verses 121--140 |
| 2022-11-01 | Added 1.45, verses 101-120 |
| 2022-11-02 | Added Su.46.1-20 |
| 2022-11-04 | Added 1.45, verses 141-180 |
| 2022-11-06 | Added 1.45, verses 181--229 (end) |
| 2022-11-06 | Added 1.45.1. verses47-60 |
| 2022-11-06 | Added 1.46, verses 21-40 |
| 2022-11-07 | Added 1.46, verses 121-140 |
| 2022-11-10 | Added 1.46, verses 141-160 |
| 2022-11-10 | Added 1.46 verses 101-120 |
| 2022-11-11 | Added 1.46, verses 61-80 |
| 2022-11-11 | Added 1.46, verses 81--100 |
| 2022-11-11 | Added Su.45.1-40 |
| 2022-11-11 | Added Su.46.41-20 |
| 2022-11-13 | Added 1.46, verses 281--320 |
| 2022-11-14 | Added 1.46, verses 161-200 |
| 2022-11-17 | Added 1.46, verses 361--400 |
| 2022-11-24 | Added 1.46, verses 141-180 |
| 2022-11-28 | Added 1.46, verses 431-460 |
| 2023-05-21 | Changed xml:ids in 1:43:3, 1.43.10 and replaced ¦ with 𑑎 |
| 2023-06-26 | Separated the file into two parts, 1-31 and 32-end, because of processing limits at Saktumiva |
| 2024-06-24 | Corrections in 1.8 |
| 2024-07-09 | Added image links and image names with facs attribute |
| 2024-10-04 | Added zenodo links |
| 2025-03-31 | Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty. |
| 2025-09-10 | Corrections in 1.12 |
| 2025-09-16 | Rearranged xml ids and made other corrections in 1.12 |
| 2025-11-02 | Minor corrections in 1.12 |
| 2025-11-11 | minor corrections in 1.13.1-12 |
| 2025-11-13 | minor corrections in 1.13 |
| 2025-12-02 | splitting 1.13.22 |
| 2026-01-05 | Removed extra splitting of lines in 1.12 that was made in order to collate it against L. The file with splitting is sent to Dominik Wujastyk through email. Also corrected the heading. |
| 2026-03-31 | Added xml:id="SS.1.27.18-19 |
| 2026-04-04 | Completed the addition of verses 1.29.add1 - add10 that were skipped in the original transcription of all three manuscripts, K, N, and H |
| 2026-04-08 | Completed adding page-begin markers with facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
Text transcription
| H |
[Sūtrasthāna 1-13]
folio 1v
oṃ namo dhanvantaraye ||
athāto vedotpattiṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
atha khalu bhagavantam amaravaram
ṛṣigaṇaparivṛtam āśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsaṃ dhanvantarim
aupadhenava vairaṇorabhra puṣkalāvata karavīra gopurarakṣita bhoja suśruta prabhṛtaya ūcur
bhagavac chārīramānasāgantubhir vvyādhibhir
vvividhavedanābhighātopadrutāṃ sanāthān anāthavad
viceṣṭamānān vikrośataś ca mānavānām abhisamīkṣya manasi naḥ
pīḍābhavat |
teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārtham ātmanaś ca
prāṇayātrārtham āyurvvedam icchāma upadiśyamānam
attrāya uttam auhikam āmuṣmikañ ca śreyas tad bhagavantam upasannā
smaḥ śiṣyatveneti ||
tān uvāca bhagavān svāgatam vaḥ sarvva
evāmīmāṃsyā adhyāpyāś ca bhagavanto vatsāḥ |
iha khalv āyurvvedo nāma yad upāṅgam
atharvvavedasyoktam anutpādyaiva ca prajāḥ ślokaśatasahasram
adhyāyasahasrañ ca kṛtavān svayambhūr
alpāyuṣkālpamedhastvañ ca alokya narāṇām bhūyo 'ṣṭadhā praṇītavān
|
tad yathā śalyaṃ
śālākyaṅ
kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyam agadatantra rasāyanatantraṃ
vājīkaraṇatantram iti |
athāsya pratyekāṅgalakṣaṇasamāsas
tatra śalyan nāma
vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśuloṣṭāsthibālanakhapūyāśrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ
yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānaviniścayārthañ ca ṣaṣṭyābhidhānair
iti |
śālākyatantran nāmordhvajātrugatānāṃ vikārāṇāṃ
śravaṇanayana vadana
vadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ vikārāṇām
upaśamakaraṇārthaṃ |
kāyacikītsā nāma sarvvaśarīrāvasthitānāṃ
vyādhīnām upaśamakaraṇārthaṃ
jvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātīsārādīnāñ ca |
bhūtavidyā nāma
devadānavagandharvvayakṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ
śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārthaṃ |
kaumārabhṛtyan nāma
kumārābharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ
duṣṭastanyagrahasamutthitānāñ ca vyādhīnām upaśamakaraṇārthaṃ
|
agadatantran nāma sarppakīṭalūtādaṣṭasarīsṛpaviṣavyañjanārtham vividhaviṣavegopaśamanārthañ ca
||
rasāyanatantran nāma vayaḥsthāpanam
āyurmedhākaraṇaṃ vyādhyupaśamakaraṇārthañ ca |
vājīkaraṇatantran nāma svalpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāṃ śukrāpy āyatanaprasādopacayajanananimittaṃ
praharṣajananārthañ ca |
evam ayam āyurvvedo ṣṭāṅga upadiśyate atra
kasmai kim varṇyatām iti
ta ūcur asmākaṃ sarvvam eva
śalyajñānam alaṃkṛtvopadiśatu bhagavān iti
sa uvācaivam astv iti
ta ūcur bhūyo 'smākaṃ sarvveṣām
evaikamatīnāṃ matam abhisamīkṣya suśruto
bhagavantam pratyakṣa𑑎syopadiśyamānaṃ vayam apy upadhārayiṣyāmaḥ |
sa uvācaivam astv iti |
iha khalv āyurvvede prayojanaṃ
vyādhyupasṛṣṭasya vyādhiparimokṣaḥ svastharakṣaṇañ cāyur asmin
vidanty anena cāyurvvidyata ity
āyurvvedas
tasyāṅgavaram āgamapratyakṣānumānopamānair
aviruddham ucyamānam upadhārayadhvam
etad dhy aṅgam prathamam pradhānam prāg
abhihitatvād vraṇasaṃrohaṇakaratvād
yajñaśiraḥpradhānasandhānāc ca śrūyate hi yathā purā rudreṇa
yajña
śiraś chinnam aśvibhyām punaḥ sandhitam ity
aṣṭānām api cāyurvvedatantrāṇām etad evādhikam
āśu kriyākaraṇād yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt
sarvvatantrasāmānyāc ca |
tad idaṃ śāśvatam puṇyaṃ svargyāṃ yaṃ
ya
śasyam āyuṣyaṃ vṛttikarañ ca |
tad brahmovāca tat prajāpatir adhijage tasmād aśvināv aśvibhyām indra
indrād aḥaṃ mayā tv iha pradeyam arthibhyaḥ prajāhitahetoḥ ||
bhavati cātra ||
ahaṃ hi dhanvantarir ādidevo jarārujāmṛtyuharo 'marāṇāṃ |
śalyam mahac chāstravaraṃ gṛhītvā prāpto 'smi gam bhūya ihopadeṣṭuṃ ||
ahaṃ hi dhanvantarir ādidevo jarārujāmṛtyuharo 'marāṇāṃ |
śalyam mahac chāstravaraṃ gṛhītvā prāpto 'smi gam bhūya ihopadeṣṭuṃ ||
tatrāsmiñ śāstre
pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ity ucyate | tasmin kriyā so
'dhiṣṭhānaṃ kasmāl lokadvaividhyāl loko hi dvividhan
sthāvaro jaṅgamaś ca dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaś ca
tadbhūyastvāt pañcātmako vā | tatra caturvvidho bhūtagrāmaḥ
saṃsvedajo hridajarāyujāṇḍajasaṃjñās tasmin puruṣaḥ
pradhānas tasyopakaraṇam anyat tasmāt puruṣo 'dhiṣṭhānaṃ
tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya ity ucyante
te caturvvidhā āgantavaḥ śārīrā mānasā
svābhāvikāś ceti |
teṣv āgantavo 'bhighātanimittāḥ
śārīrās tv annamūlā
vātapittakaphaśoṇitavaiṣamyanimittāḥ
mānasās tu
krodhaśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalobhādaya icchādveṣanimittāḥ
svābhāvikās tu
kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛtayaḥ
ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānā bhavanti |
teṣāṃ
lekhanabṛmhanasaṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyak prayuktā nigrahahetavo bhavanti
prāṇināṃ punar mmūlam āhāro balavarṇṇaujasāñ ca
sa ṣaṭsu raseṣv āyattarasāḥ punar ddravyāśrayiṇaḥ | dravyāṇi punar
auṣadhyaḥ | tā dvividhāḥ | sthāvarā jaṅgamāś ca |
tāsāṃ sthāvarāś caturvvidhāḥ | vanaspatayo
vṛkṣā oṣadhyo vīrudha iti | tāsv apuṣpā phalavantyo vanaspatayaḥ |
puṣpaphalo ye tā vṛkṣāḥ | phalapākaniṣṭhās tv oṣadhyaḥ
| pratānavatyo vīrudha iti ||
jaṅgamāḥ khalv api catuvidhāḥ |
jarāyujāṇḍajasaṃsvedajodbhidā iti | teṣām paśumanuṣyavyālādayo
jarāyujāḥ | khagasarīsṛpasarppās tv aṇḍajāḥ |
krimi kuṣṭha pipīlikā prabhṛtayaḥ saṃsvedajāḥ |
indragopakamaṇḍūkaprabhṛtayaś codbhidāḥ |
tatra sthāvarebhyas
tvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasvarasāḥ prayojanavantaḥ | jaṅgamebhyaś carmmaromanakharudhirādayaḥ
||
pārthivas tu suvarṇṇarajatādayaḥ ||
kālakṛtās tu
pravātanivātātapacchāyātamojyotsnāśītoṣṇavarṣāsu
samplavāḥ | kālaviśeṣās tu
nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥ
|
svabhāvata eva doṣāṇāṃ
sañcayaprakopopaśamapratīkārahetavo bhavanti | prayojanavantaś ca ||
bhavanti cātra ||
śārīrāṇām vikārāṇām eṣa vargaś caturvvidhaḥ |
prakope praśame caiva hetur uktaś cikitsakaiḥ ||
prakope praśame caiva hetur uktaś cikitsakaiḥ ||
āgantavas tu ye rogās te dvidhā
nipatanti ha |
manasy anye śarīre ca teṣān tu dvividhā kriyā ||
manasy anye śarīre ca teṣān tu dvividhā kriyā ||
śarīrapatitānān tu śārīravad upakramaḥ |
mānasānāṃ tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||
mānasānāṃ tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||
evam etat puruṣo vyādhir auṣadhaṃ kriyā kāla
iti samāsena catuṣṭayaṃ vyākhyātam bhavati || tatra puruṣagrahaṇāt
tatsambhavadravyasamūho bhūtādir uktaḥ | tadaṅgaāpratyaṅgā
vikalpāś ca | tvaṅmāṃsāsirāsnāyvasthisandhiprabhṛtayaḥ
vyādhigrahaṇād vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥ
sarvva eva vyādhayo vyākhyātā bhavanti | oṣadhagrahaṇād
dravyarasaguṇavīryavipāko nāmādeśaḥ | kriyāgrahaṇāt snehādīni
cchedyādīni
ca karmmāṇy upadiṣṭāni bhavanti | kālagrahaṇāt sarva eva
kriyākālakāladeśaḥ ||
bhavati cātra
bījañ cikitsitasyaitat samāsena prakīrtitaṃ |
saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati ||
bījañ cikitsitasyaitat samāsena prakīrtitaṃ |
saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati ||
tac ca viṃśam adhyāyaśatam pañcasu sthāneṣu
ceti || atra ślokasthānanidānaśārīracikitsitakalpeṣv arthavasād
vibhajya uttare vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra |
svayaṃbhuvā proktam idaṃ sanātanam
paṭhet tu yaḥ kāśipatiprakāśitaṃ |
sa puṇyakarmmā bhuvi pūjito nṛpair
asukṣaye śakrasalokatām iyād
svayaṃbhuvā proktam idaṃ sanātanam
paṭhet tu yaḥ kāśipatiprakāśitaṃ |
sa puṇyakarmmā bhuvi pūjito nṛpair
asukṣaye śakrasalokatām iyād
iti ||1||
athātaḥ śiṣyopanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
brāhmaṇakṣatriyavaiśyānām anyatamam anvayaḥ| vayasaurya śaucācāra vinaya śakti bala medhā dhṛti smṛti pratipattiyuktaṃ tanu jihvauṣṭha dantāgram ṛjuvaktrākṣināsaṃ
prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahañ ca śiṣyam upanayet|
sa hi guṇavān tasmai deyam ato viparītaguṇam
nopanayet ||
śūdram api guṇavantam anupanītam adhyāpayed ity
eke| upanayanīyaṃ tu brāhmaṇaṃ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣū praśastāyān diśi
śucau deśe go ca sma
mātraṃ sthaṇḍilam upalipya darbhasaṃstarahitaṃ kṛtvā puṣpair ś ca pūjayitvā palāśodumbarabilvānāṃ samidbhir ghṛtam aktābhir ddārvīhaumikenāgnim
upasamādhāyājyaṃ juhuyāt | pratidaivatam ṛṣībhyaḥ śiṣyaṃ
svāhākāraṃ kārayet ||
brāhmaṇas trayāṇāṃ rājanyo dvayasya vaiśyo vaiśyasyaiva
tato 'gniṃ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ brūyāt|
kāmakrodhalobhamohamānāhaṃkārerṣyāmātsaryapāruṣya paiśunyānṛtālasyāyaśasyāni hitvā kaṣāyavāsasā nīcanakharomnāṃ
trivāraṃ śucinā satyabrahmacaryābhivādanapareṇa
bhavitavyaṃ mamānumate sthānagamanaśayanāśanabhojanādhyayanapareṇa bhūtvā
matpriyahiteṣu varttitavyaṃ ato nyathā
varttamānasyādharmmo bhavati aphalā ca vidyā na ca prākāsyaṃ
prāpnuyāt |
ahaṃ vā tvayi samyakvarttamāne yady
ananyathādarśā syāt tadaiva na saubhāgyavidyāphalabhāk ca bhaveyaṃ
|
yasmād rogavatā
dharmmārthakāmamokṣāḥ prāthyante |
tasmā dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāṣaṇḍsthitānām
ātmabāndhavānām iva ātmabheṣajaiḥ | pratikartavyam evaṃ sādhur
bhavati | vyādhasākunikapatitayāpakarttṝṇāñ ca na pratikarttavyaṃ evaṃ vidyāṃ prakāśate |
mittra dharmma kāma yaśansi cāvāprāpnoti ||
bhavati cātra ||
kṛṣttaṣūmīn tannidhane hanī dve
… śukle daye py evam ahar dvisayāndhyaṃ |
akālavidyutstanayitnughoṣe
svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu ||
… śukle daye py evam ahar dvisayāndhyaṃ |
akālavidyutstanayitnughoṣe
svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu ||
śmaśānayānādyatanāhaveṣu
tathotsavotyātikadarśaneṣu |
nādhyoyam anyeṣu ca yeṣu viprā
nādhīyate nāśucinā ca nityam
tathotsavotyātikadarśaneṣu |
nādhyoyam anyeṣu ca yeṣu viprā
nādhīyate nāśucinā ca nityam
iti || 2 || ||
athāto 'dhyayanasaṃpradānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
prāgabhihitaṃ saviṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu
sthāneṣu ceti || tatra …sthāne
dhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat |
ṣoḍśa nidānāni | daśa śārīrāṇi | catvāriṃśac cikitsitāni |
aṣṭau kalpāḥ || ? bhavanti cātra
ślokāḥ ||
vedotpattiḥ śiṣyanayas
tathādhyayanadānikaḥ |
prabhāṣaṇāgraharaṇaḥ caryātha yāntrikaḥ ||
prabhāṣaṇāgraharaṇaḥ caryātha yāntrikaḥ ||
śastrāvacāraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanam |
agnikarmmajalaukākhyāvadhyāyo raktavarṇṇanam ||
agnikarmmajalaukākhyāvadhyāyo raktavarṇṇanam ||
doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca |
karṇṇavyadha āmapakvamālayo vraṇitāsanaḥ ||
karṇṇavyadha āmapakvamālayo vraṇitāsanaḥ ||
hitāhitau vraṇapraśno vraṇāsrāvaś ca yaḥ smṛtaḥ
|
kṛtyākṛtyavidhirvvyādhisamuddeśīya eva ca ||
kṛtyākṛtyavidhirvvyādhisamuddeśīya eva ca ||
viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikas tathā |
śalyoddhṛtirvvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam ||
śalyoddhṛtirvvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam ||
pañcendriyaṃ tathā cachāyā svabhāvādvaikṛto' pi
ca
vāraṇo yuktasenīya āturākramamiśrakau ||
vāraṇo yuktasenīya āturākramamiśrakau ||
sūmibhā
gā
gyo dravyagaṇaḥ saṃśuddhau samane ca
yaḥ |
dravyādīnāñ ca vijñānaṃ viśeṣe dravyagoparaḥ ||
dravyādīnāñ ca vijñānaṃ viśeṣe dravyagoparaḥ ||
rasajñānaṃ vamanārthamadhyāye recanasya ca |
dravadravyavidhis tadvad annapānavidhiḥ śubhaḥ ||
dravadravyavidhis tadvad annapānavidhiḥ śubhaḥ ||
sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantateḥ |
ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣyate ||
ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣyate ||
vātavyādhikamarśānsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |
kuṣṭhamehodarā mūḍha vidradhāḥ parisarpaṇam ||
kuṣṭhamehodarā mūḍha vidradhāḥ parisarpaṇam ||
granthivṛddhikṣudraśūka?bhagnāś ca mukharogikam |
hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa ||
hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa ||
bhūtacintā
rajaḥśuddhirgnarbhāvakrāntireva ca ||
garbhasya ca vyākaraṇaṃ śarīrasya ca yatsmṛtam ||
garbhasya ca vyākaraṇaṃ śarīrasya ca yatsmṛtam ||
pratyekamarmmanirddeśaḥ sirāvarṇṇanameva
ca |
sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā ||
sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā ||
nirddiṣṭāni daśautāni śārīrāṇi maharṣiṇā |
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi ||
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi ||
dvivraṇīyo vraṇa sadyo bhagnānāṃ vātarogikam |
mahāvātikamarśāṃsi sāśmariś ca bhagandaraḥ ||
mahāvātikamarśāṃsi sāśmariś ca bhagandaraḥ ||
kuṣṭhānāṃ mahatāñ cāpi maihikaṃ
paidikan tathā |
madhumehacikitsā ca tathā codariṇāmapi ||
madhumehacikitsā ca tathā codariṇāmapi ||
mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṃ visarppiṇāṃ |
granthīnāṃ vṛddhyudaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikaṃ ||
granthīnāṃ vṛddhyudaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikaṃ ||
śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇām |
śophasyānāgatānāñ ca niṣedho miśrakan tathā ||
śophasyānāgatānāñ ca niṣedho miśrakan tathā ||
vyājīkarañ ca yat kṣīṇe
sarvvābādhaśamo pi ca |
medhāyuṣkaraṇañ cāpi … svabhāvāc ca nivāraṇam ||
medhāyuṣkaraṇañ cāpi … svabhāvāc ca nivāraṇam ||
nivṛttasantāpakaraṃ kīrttitañ ca rasāyanaṃ |
mnehopayogikaḥ svedā vamane sa virecane || bhra
mnehopayogikaḥ svedā vamane sa virecane || bhra
tayor vyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ |
netrabastivibhāgikaṃ | netrabastivipatsiddhis tathā cottarabastikaṃ ||
netrabastivibhāgikaṃ | netrabastivipatsiddhis tathā cottarabastikaṃ ||
nirūhakramasaṃjñañ ca tathaivāturasaṃjñitaṃ |
dhūmanastovidhiś cogryaś catvāriṃśad iti smṛtāḥ ||
dhūmanastovidhiś cogryaś catvāriṃśad iti smṛtāḥ ||
prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarmma ca
|
paryāyāḥstasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate ||
paryāyāḥstasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate ||
annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca |
sarppadaṣṭaviṣaṃ jñānaṃ tasyaiva ca cikitsitaṃ ||
sarppadaṣṭaviṣaṃ jñānaṃ tasyaiva ca cikitsitaṃ ||
daundubhir mmūṣikāṇāñ ca
kīṭānāṅ kalpa eva ca |
aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt ||
aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt ||
saviṃśamadhyāya śatam evam etad
udīritaṃ |
ataḥ paraṃ svanāmnāntu tantramuttaramucyate ||
ataḥ paraṃ svanāmnāntu tantramuttaramucyate ||
adhikṛtya kṛtaṃ yasmāt tantram etad upadravān |
aupadravika ityeṣa tasyāgratvān nirucyate ||
aupadravika ityeṣa tasyāgratvān nirucyate ||
sandhau vartmasu śukle ca kṛṣṇe sarvatra
dṛṣṭiṣu |
saṃvijñānārtham adhyāyāḥ gadānāṃ tu prati prati ||
saṃvijñānārtham adhyāyāḥ gadānāṃ tu prati prati ||
cikitsāpratibhāgīyo
vātābhiṣyandavāraṇaḥ |
paittasya śleṣmalasyāpi raudhir asya tathaiva ca ||
paittasya śleṣmalasyāpi raudhir asya tathaiva ca ||
lekharoganirodhaś ca
chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu |
kriyākalpobhighātaś ca tthās tac cikitsitaṃ ||
kriyākalpobhighātaś ca tthās tac cikitsitaṃ ||
ghrāṇotthānāñ ca vijñānaṃ tad
gada pratiṣedhanaṃ |
pratiśyāyaniṣedhaś ca śirogatavijānanaṃ ||
pratiśyāyaniṣedhaś ca śirogatavijānanaṃ ||
cikitsā tad gadānāñ ca śālākye tantra ucyate |
navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanaṃ ||
navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanaṃ ||
apasmāraśakunyoś ca revatyāś ca
punaḥ pṛthak |
pūtanāyās tathāndhāyā maṇḍikā śītapūtanā ||
pūtanāyās tathāndhāyā maṇḍikā śītapūtanā ||
naigameṣacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijāḥ |
kumāratantram ity etac chārīreṣu ca kīrttitaṃ ||
kumāratantram ity etac chārīreṣu ca kīrttitaṃ ||
jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇām api |
pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāś ca ye ||
pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāś ca ye ||
tṛṣṇāyāś charddihikkānāṃ
niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ |
svarabhedacikitsā ca krimyudāvartinoḥ pṛthak ||
svarabhedacikitsā ca krimyudāvartinoḥ pṛthak ||
vimūcikārācakayormmūtrāghātavikṛcchrayoḥ |
iti kāyacikitsāyāḥ śeṣam atra prakīrttitaṃ||
iti kāyacikitsāyāḥ śeṣam atra prakīrttitaṃ||
amānuṣaniṣedhaś ca tathāpasmārikoparaḥ |
unmādapratiṣedhaś ca bhūtavidyā nirucyate ||
unmādapratiṣedhaś ca bhūtavidyā nirucyate ||
rasabhedāḥ svasthavṛttaṃ yuktayas tāntrikāś ca
yāḥ |
doṣabhedā iti jñeyā adhyāyās tatra bhūṣaṇāḥ ||
doṣabhedā iti jñeyā adhyāyās tatra bhūṣaṇāḥ ||
śreṣṭhatvāduttattaraṃ hy etat
tantram āhurmmaharṣayaḥ |
bahvarthaṃ saṅgrahāc chreṣṭham uttaraṃ vāpi paścimaṃ ||
bahvarthaṃ saṅgrahāc chreṣṭham uttaraṃ vāpi paścimaṃ ||
śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca
yāḥ |
bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite ||
bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite ||
vyājīkarā cakitsā ca ? rasāyanavidhis tathā |
viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ ||
viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ ||
ity aṣṭāṅgam idan tantram ādideveprakāśitaṃ |
ñ vidhinādhītya yuñjānā ? bhavanti prāṇadā bhuvi ||
ñ vidhinādhītya yuñjānā ? bhavanti prāṇadā bhuvi ||
etad avasyamadhyeyaṃ adhītya
ca karmmāpy avasyam upāsitavyaṃ ubhayajño hi
bhiṣagrājārho bhavati ||
bhavati cātra ||
yas tu kevalaśāstrajñaḥ
karmmasvapariniṣṭhataḥ |
sa muhyaty āturaṃ prāpya prāpya bhīrur ivāhavaṃ ||
sa muhyaty āturaṃ prāpya prāpya bhīrur ivāhavaṃ ||
yastu karmmasu niṣṇāto dhāṣṭyācchāstrabahiṣkṛtaḥ |
sa satsu pūjān nāpnoti vadhañ cārcchati rājataḥ ||
sa satsu pūjān nāpnoti vadhañ cārcchati rājataḥ ||
ubhāv etāv
anipuṇāvasam arthau cikitsittaṃ |
ardhavedadharāvetāvekapakṣāv iva dvijau ||
ardhavedadharāvetāvekapakṣāv iva dvijau ||
oṣadhyo 'mṛtakalpās tu śastrāśaniviṣopamāḥ |
ajñenopahitās tāsyusmāt tam parivarjayet ||
ajñenopahitās tāsyusmāt tam parivarjayet ||
snehādiṣvanabhijñās tu chedyādiṣu ca karmmasu |
mārayanti naraṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ ||
mārayanti naraṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ ||
yas tūbhayajño matimān sa samartho'thasādhane |
āhave karmma nirvvoḍhuṃ dvicakra syandano yathā ||
āhave karmma nirvvoḍhuṃ dvicakra syandano yathā ||
vatsa yathā adhyeyaṃ tathopadhāraya
svocyamānaṃ | atha śucaye kṛtaṃ aṅgalāya
kṛtottarāsaṅgāyopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya |
yathāśaktito gururupadiśet padaṃ padaṃ pādaṃ pādaṃ ślokaṃ vā te ca
krame yaśa bhūyaḥ sandheyāḥ | evam ekaikaśo ghaṭayed ātmānañ cātra paṭhed adrutam avilaṃbitam
ananunāsikaṃ nāvyaktātinipīḍitavarṇṇam
akṣibhruvauṣṭhahasttair anataṃ susaṃskṛtaṃ nātyuccair nnātinīcaiḥ
sva paṭhet tayor adhīyānayor nna cāntareṇa kaś cid
vrajed iti || ???
śucir gguruparo dakṣās tandrīnidrāvivarjjitaḥ |
paṭhann etena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntam āpnuyāt ||
paṭhann etena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntam āpnuyāt ||
vāksauṣṭhaverthavijñāne
prāgalbhye karmmanaipuṇe |
tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntaga iti ||
tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntaga iti ||
3 ||
jpeg 8r6
athātaḥ prabhāṣaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
adhigatam apy adhyayanam ananubhāṣitam
arthataḥ
kharasya candanabhāra iva
kevalaṃ pariśramakaro bhavati ||
tasmāt saviṃśam adhyāyaśatam anupadapādaślokam
avasyam anuvarṇṇitavyaṃ | kasmāt sūkṣmā hi
dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmmasirāsnāyusandhyasthivibhāgāḥ
| garbhasaṃbhavadravyasamūhavibhāgāś ca | tathā
pranaṣṭaśalyoddharaṇavraṇaviniścayabhagnavikalpāḥ |
sādhyayāpy apratyākhyeyatā ca vikārāṇām
evam ādayaś ca
sahasraśo 'nye viśeṣāḥ | ye cintyamānā
vimalavipulabuddher api buddhim ākulīkuryuḥ kiṃ punar
alpabuddhes tasmād avasyam anuvarṇṇayitavyaṃ ||
anyaśāstra viṣayopapannānāñ cārthānām ihopanītānām arthavaśāt
teṣān tad vidyaibhya eva vyākhyānam anuśrotavyaṃ || na
hy ekasmiñ chāstre
msarvvaśāstrāṇām
avarodhaḥ karttuṃ śakya iti || 0 ||
śāstram ekam adhīyāno na
vidyāc chāstraniścayaṃ |
tasmād bahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāc cikitsakaḥ ||
tasmād bahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāc cikitsakaḥ ||
śāstraṃ gurumukhodgīrṇṇam
ādāyopāsya cāsakṛt |
yaḥ karmma kurute vaidyaḥ sa vaidyo 'nye tu taskarāḥ ||
yaḥ karmma kurute vaidyaḥ sa vaidyo 'nye tu taskarāḥ ||
opadhenavam aurabhraṃ
mausauśrutaṃ
pauṣkalāvataṃ |
śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirddiśed iti ||
śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirddiśed iti ||
|| 4 ||
jpeg 9r1
athāto 'gropaharaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
trividhaṃ karmma pūrvvakarmma
pradhānakarmma paścātkarmma
iti | tad vyādhīṃ pratyupadekṣyāmaḥ ||
asya tu
śāstrasya śastrakarmmaprādhānyāt |
pūrvvaśastrasaṃbhārānevopadekṣyāmaḥ ||
tacca śastrakarmmāṣṭavidhaṃ
bhavati | tadyathā || chedyaṃ bhedyaṃ lekhyaṃ
vedhyaṃmeṣyaṃ āhāryaṃ viśrāvyaṃ sīvyamiti
||
ato'nyat karmma cikīrṣuṇā
pūrvvamevopakalpayitavyāni bhavanti || tadyathā
yantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatrasūtraghṛtamadhupayastailatarppaṇakaṣāyālapanakalkaśītodakavyajanakaṭāhādīni
parikarmmiṇaś ca snigdhāsthirā balavantaḥ |
tataḥ praśasteṣu
tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu
dadhyakṣatānnapānaratnair vviprān ś cārccayitvā
kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ bhuktavantamāturaṃ
prāgmukhamupaveśya yantrayitvā
marmmamisirāsnāyumasandhyasthidhamanīḥ
pariharann anulomaṃ śastran
nidadhyādāpūyadarśanāt
sakṛdevopaharecchastramāśu ca | mahatsvapi ca
pākeṣu dvyaṅgulantryaṅguṅgulāntaraṃ
vā śastrapadamuktaṃ ||
tatrāyato viṣāla
smamassuvibhakta iti
vraṇāḥ
ekena vā vraṇena na viśudhyati
tato'parāṃbudvyāpekṣāntaraṃ vraṇaṅ kuryāt ||
bhavati cātra ||
āyataś ca viśālaś ca sūvibhakto nirāśrayaḥ |
prāptakālakṛtaś caiva vraṇaḥ karmmaṇi saśyate ||
āyataś ca viśālaś ca sūvibhakto nirāśrayaḥ |
prāptakālakṛtaś caiva vraṇaḥ karmmaṇi saśyate ||
sauryamāśukriyātīkṣṇaṃ
śastramasvedavepathuḥ |
amasaṃmohaś ca vaidyasya…
śastrakarmmaṇi pūjyate ||
a
yato yato gatiṃ
vidyādutsaṅgo yatra yatra ca |
tatra tatra vraṇaṅ kuryādyathā doṣo na tiṣṭhati ||
tatra tatra vraṇaṅ kuryādyathā doṣo na tiṣṭhati ||
tatra
bhrūgaṇulalāṭākṣikūṭakakṣāvaṃkṣaṇeṣu
tiryak cheda uktaḥ |
ḍeanyathā
tu sirāsnāyukṣaṇanād atimātraṃ | vedanā cirācca
vraṇasaṃroho
mānsakandīprādurbhāvaś
ca bhavati ||
mūḍhagarbhaudarāśmarībhagandaramukharāgeṣvabhuktavatāṃ
kurvvīta… ||
tataḥ śastram
avacārya śītābhir adbhiḥ pariṣiṃcya cāturam
āśvāsya ca
masamantāt
paripīḍyāṃgulyā vraṇam
abhimṛsṛjya prakṣālya kaṣāyeṇa
plotenodakam ādāya tilakalkamadhusarppiḥ pragāḍhāṃ varttiṃ praṇidhāya
patreṇācchādya kavalikān datvā bandhanopapādayet ||
vedanārakṣoghnair ddhūpaitvā ||
guggulva gurumasarjja rasa vacā gaurasarṣapa lavaṇa nimba patrājya miśrai
rājyaśeṣeṇa cāsya prāṇān samālabheta ||
udakumbhāccāpo gṛhītvāprokṣayan rakṣākarmma
kuryāt ||
kṛtyānāṃ parirakṣārthan tathā rakṣobhayasya ca
|
rakṣākarmma kariṣyāmi … brahmā tad anumanyatāṃ ||
rakṣākarmma kariṣyāmi … brahmā tad anumanyatāṃ ||
nāgā piśācā gandharvvā yakṣārkṣāṃsyathagrahāḥ |
abhidravanti ye ye tvā brahmādyā ghnantu tān madā ||
abhidravanti ye ye tvā brahmādyā ghnantu tān madā ||
pṛthivyāmantarīkṣe ca ye caranti niśācarāḥ |
dikṣu vāstuni ye cānye pāntu tvā te namaskṛtāḥ ||
dikṣu vāstuni ye cānye pāntu tvā te namaskṛtāḥ ||
pāntu tvāmṛṣayo brāhamā vidyā rājarṣayastathā |
parvvatāś caiva nadyaś ca sarvvāḥ sarvve ca sāgarāḥ ||
parvvatāś caiva nadyaś ca sarvvāḥ sarvve ca sāgarāḥ ||
agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇaṃ vāyustathaiva ca
|
somo vyānamapāna nte parjjanyaḥ parirakṣatu ||
somo vyānamapāna nte parjjanyaḥ parirakṣatu ||
udānaṃ vidyutaḥ pāntu samānaṃ
mstanayintnavaḥ
|
balamindro balapatirmmatiṃ vācaspatistathā ||
balamindro balapatirmmatiṃ vācaspatistathā ||
kāmānte pāntu gandharvvāḥ
satvamindro'bhirakṣatu |
prajñān te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalaṃ ||
prajñān te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalaṃ ||
cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotrañ candramāḥ pātu
te manaḥ |
nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ cchāyāṃ pātu niśā tava ||
nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ cchāyāṃ pātu niśā tava ||
retastvāpyāyayantvāpo romāṇyauṣadhayas tathā |
ākāśaṃ khāni te pātu dehan tava vasundharā ||
ākāśaṃ khāni te pātu dehan tava vasundharā ||
vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu
viṣṇustava parākramaṃ |
pauruśaṃ puruṣaśreṣṭho brahmātmānaṃ bhuvau dhruvaḥ ||
pauruśaṃ puruṣaśreṣṭho brahmātmānaṃ bhuvau dhruvaḥ ||
etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi
devatāḥ |
etāstāḥ satataṃ pāntu… dīśantu ca nirāmayaṃ ||
etāstāḥ satataṃ pāntu… dīśantu ca nirāmayaṃ ||
etair vvedātmakair mmantraiḥ
kṛtyāvyādhivināśanaiḥ |
mayaivaṅ kṛtarakṣastvan dīrghamāyuravāpnuhi ||
mayaivaṅ kṛtarakṣastvan dīrghamāyuravāpnuhi ||
tataḥ kṛtarakṣākarmmamāturamagāraṃ praveśyācārikamupadiśet
tatastṛtīye'hani vimucyaivameva
badhnīyān na cainaṃ tvaramāṇai
rparedyurmmokṣayet
dvitīyadivasamokṣaṇādvigrathito vraṇaḥ | cirādupasaṃrohatyugraruk bhavati |
ata ūrddhandeśakālabalādīnyavekṣya
kaṣāyālepanabandhāhārādvidadhyān ||
na cainaṃ tvaramāraṇaḥ sāntadoṣaṃ rohayet | sa hyalpeonāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṅ
kṛtvā bhūyo vikaroti |
tasmāt suśuddhaṃ bahirabhyantarataś ca
vraṇaṃ saṃrohayet|
rūḍhe py ajīrṇṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjjayet ||
rūḍhe py ajīrṇṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjjayet ||
|| bhavati cātra ||
hemante ca vasante ca śiśire cāpi mokṣayet |
tryahādvyahāccharadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimān ||
hemante ca vasante ca śiśire cāpi mokṣayet |
tryahādvyahāccharadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimān ||
atiyātiṣu rogeṣu nekṣatainaṃ vidhiṃ bhiṣak |
pradīptāṅgāravacchīghran tatra kuryāt pratikriyāṃ ||
pradīptāṅgāravacchīghran tatra kuryāt pratikriyāṃ ||
yāvedanā śastranipātajātā tīvrā śarīre pratanoti jantoḥ |
ghṛtenamā
sā
śāntimupaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvite
neti ||
ghṛtena
hya|| ||
jpeg 10v6
athāto ṛtucaryām
vyākhyāsyāmaḥ ||
kālo hi bhagavān svayambhūr anādimadhyanidhano
'tra rasavyāpatsampattayo jīvitamaraṇe ca
manuṣyāṇām āyante ssa sū
kṣmām api kalān na
līyata iti kālaḥ || saṅkālayati kalayati vā bhūtānīti kālaḥ ||
tasya saṃvatsarātmano bhagavān ādityo
gativiśeṣeṇa nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsarttayana saṃvatsara yuga pratibhāgaṅ karoti ||
tatra laghvakṣinipātamātro nimeṣaḥ |
pañcadaśanimeṣāḥ kāṣṭhā | triṃśatkāṣṭhā kalā | viṃśatikalā
muhūrttaḥ kalāyā
daśabhāgaś ca | triṃśatmuhūrttam ahorātraṃ |
pañcadaśāhorātraḥ pakṣaḥ | sa dvividhaḥ kṛṣṇaḥ śuklaś ca tau
māsaḥ ||
tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ |
Spring dvimāsikam ṛtuṅ kṛtvā ṣaḍṛtavo bhavanti | te ca
śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ teṣan tapastapasyau śiśiraḥ | madhumādhavau vasantaḥ |
śuciśukrau grīṣmaḥ | nabhonabhasyau varṣāḥ | iṣorjau
śarat | sahaḥsahasyau hemanta
ḥ
i
ti ||
ta ete śītoṣṇavarṣavātalakṣaṇāḥ |
candrādityayoḥ kālavibhāgakaratvād ayane dve bhavataḥ | dakṣiṇam
uttarañ ca | tayor ddakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāḥ |
teṣu bhagavān nāpyāyyate somaḥ |
amlalavaṇamadhurāś ca rasā balavanto bhavanti | uttarottarañ ca
sarvvaprāṇināṃ balam abhivardhate | uttaraṃ śiśiravasantagrīṣmāḥ | teṣu bhagavān
āpyāyyate 'rkkaḥ | kaṭutiktakaṣāyāś ca rasā balavattarā bhavanti |
uttarottarañ ca prāṇināṃ
balaṃ parihīyate ||
bhabhavati cātra ||
somaḥ kledayate bhūmīṃ sūryaḥ śoṣayate punaḥ |
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||
somaḥ kledayate bhūmīṃ sūryaḥ śoṣayate punaḥ |
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||
atha khalv ayane yugapat saṃvatsaro bhavati
| te dve ayane varṣaḥ saṃvatsaraḥ parivatsaraḥ | iḍāvatsaraḥ |
idvatsaraḥ
| vatsara ity evaṃ pañca pañca varṣāṇi | te pañca yugam iti saṃjñā
labhante sa eṣa nimeṣādir yugaparyantaḥ kālaś cakravat
parivarttamānaḥ kālacakra ity ucyate ||
evan dakṣiṇāyane
rātrir vvyākhyātā ||
iha tu
varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti |
doṣopacayaprakopapraśamanimittaṃ | te tu
bhādrapadādyair dvimāsikenaivaṃ vyākhyātāḥ || tad yathā bhadrapadāśvayujau
varṣāḥ | kārttikamārggaśīrṣau śarat | pauṣamāghau hemantaḥ |
phālgunacaitrau vasantaḥ | vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ |
āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍ iti ||
tatra varṣāsv auṣadhyas taruṇyo 'lpavīryā
āhāratvam upagatā vidahyante | āpaś cāpraśāntāḥ kṣitimalaprāyās
tās tūpayujyamānā nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau…… klinnadehānān
dehināṃ śīta vāta varṣa viṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante | savidāhāt pittasañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ
śaraidi
praviralameṇa vilayaty upaśuṣyati paṅkārkka kiraṇa pravilāyitaḥ paittikān vyādhīn
janayati | tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā
balavatyo hemaṃte bhavanti |
āpaś ca praśāntāḥ | snigdhā atyarthaṅ gurvvyas tā upayujyamānāḥ |
mandakiraṇatvād bhānoḥ satuṣāropa ṣṭaṃbhita dehānān dehinām
avidagdhāḥ snehād gauravād upalepitvāc ca śleṣmaṇaḥ sañcayam āpādayanti | sa sañcayo vasante
'rkka kiraṇa pravilāyitaḥ śleṣmikān
vyādhīn janayati | tā evauṣadhyo grīṣme niḥsārā rūkṣā
atimātralaghvyo bhavaty āpaś ca tā upayujyamānāḥ |
sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāl lāghavāc ca
vāyoḥ sañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ prāvṛṣi cātyarthañ
jalopaklinnāyāṃ bhūmau cātiklinnadehānān dehināṃ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīn janayati |
evam eṣan doṣāṇāṃ sañcayaprakopahetur uktāḥ ||
tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu sañcitānāṃ doṣāṇāṃ
śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ
nirharaṇaṃ |
tatra paittikānāṃ vyādhīnāṃ hemante vyupaśamaḥ
| ślaiṣmikānāṃ nidāghe vātikānāṃ
śaradi | svabhāvatas tv ete
sañcayaprakopopaśam ākhyātāḥ ||
tatra divasapūrvvāhṇe vasantaliṅgaṃ |
madhyāhne grīṣmasya | aparāhṇe prāvṛḍliṇgaṃ | pradoṣe vārṣikaṃ |
śāradam arddharātre | pratyuṣasi hemantam upalakṣayet | evam ahorātram api varṣam iva
śītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamair jjānīyāt ||
tatra vyāpanneṣv ṛtuṣv avyāpannā oṣadhayo
bhavanty āpaś ca | tās tūpayujyamānāḥ
prāṇāyurbbalavīryaujaskaryo bhavanti |
tāsām punar vvyāpado
dṛṣṭakāritāni śītoṣṇavātavarṣāṇi | khalu viparītāny auṣadhīr
vyāpādayanty āpaś ca ||
tāsām upayogād
vividharogaprādurbbhāvo marako vā
bhavati ||
kadācid avyāpanneṣv api
kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhād adharmmair udhvasyante janapadāḥ | viṣauṣadhipuṣpagandhena vā vāyunopanītena |
kāsaśvāsapratisyāyaśirorogajvarair upatapyante prajāḥ |
grahanakṣatracaritair vvā |
śayanāmasanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvair
vvā
jāto 'tra | parityāga śānti
prāyaścitta bali maṅgala japa homopahārejyāñjali namaskāra tapo niyama dayā dāna dīkṣābhyupagama devatā brāhmaṇa guru parair bhavitavyam evaṃ sādhur bhavati
||
bhavati cātra ||
svaguṇair api yukteṣu viparīteṣu vā punaḥ |
viṣameṣv api vā doṣā kupyanty ṛtuṣu dehinām iti
svaguṇair api yukteṣu viparīteṣu vā punaḥ |
viṣameṣv api vā doṣā kupyanty ṛtuṣu dehinām iti
|| bhra || || ||
jpeg 13r3
athāto yantravidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tvahyātsasandhiśrotaḥ
snāyvasthikoṣṭhagataśalyād
dharaṇārtham upadiśyate |
yantraśatam ekottaram atra
hastayantram eva pradhānatamaṃ yantrāṇām avagaccha tadadhīnatvād
yantrakarmmaṇāṃ ||
tatra manaḥśarīrābādhakarāṇi śalyāni
teṣāmābharaṇopāyo yantrāṇi
tāni ṣaṭprakārāṇi bhavanti | tad
yathā || svastikayantrāṇi | sandaṃśayantrāṇi | tāḍayantrāṇi |
nāḍīyantrāṇi | śalākāyantrāṇi | upayantrāṇi ceti ||
tatra caturvviṃśatiḥ svastikayantrāṇi | dve
saṃdaṃśayantre | dve eva tāḍayantre |
viṃśatināḍyaḥ | aṣṭāviṃśati śalākāḥ | pañcaviṃśatir
upayantrāṇiṇīti |
tāni prāyaśo lohāni bhavanti | tatpratirūpakāṇi
vā tadalābhe
tatra nānāprakārāṇāṃ vyāḍoḍānāṃ mṛgapakṣiṇāṃ mukhair
mmukhāni yantrāṇāṃ prāyaśaḥ sadṛśāni
bhavanti | tasmātt sārūpyād āgamādupadeśād
anyatradarśanāt |
tṛ yuktitaś ca kārayet
||
samāhitāni yantrāṇi kharaślakṣṇamukhāni ca |
sudṛḍhāni surūpāṇi sugrahāṇi ca kārayet ||
sudṛḍhāni surūpāṇi sugrahāṇi ca kārayet ||
svastikayantrāṇy aṣṭādaśāṅgulāni |
siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjāraśṛgālamṛgervvārukākakaṅkakuraracāsabhāsaśaśadyātyulūkacīrillaśyenagṛddhrotkrosabhṛṅgarājāñjalikarṇṇāvabhañjananandimukhamukhāni | masūyūrākṛtibhiḥ
kīlair avaddhāni | mūleṅkuśavaṭavṛttavāraṅgāṇi
| asthividaṣṭaśalyoddharaṇārtham upadiśyante ||
sanigrahānugrahau saṃdaṃśau ṣoḍaśāṅgulau |
tvagmāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārtham
upadiśyete |
tāḍayantre dve | dvādaśāṅgule
matsyanālakavadekanāla??????????????????ke
karṇṇanāsāśrotrogataśalyoddharaṇārthaṃ
|
nāḍīyantrāṇyanekaprakārāṇya
nekaprayojanānyanekatomukhānyubhayatomukhāni
| śrotogataglaśalyoddharaṇārthaṃ
kriyāsaukaryārthamācūṣaṇārthaṃ
rogadarśanārthañ ca | tāni srotodvārapariṇāhāni
yathāyogapradīrghāṇi bhavanti | tatra
bhagandarārṇo'rbbudavraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakāśasanniruddhagudayantrāṇy
alābūśṛṅgayantrāṇi copariṣṭād
vakṣyāmaḥ |
śalākāyantrāṇyapi nānāprakārāṇi nānāprayojanāni yathāyogapariṇāhapradīrghāṇi bhavanti | teṣāṃ
gaṇḍūpadaśarapuṅkhasarppahanu |
baḍiśamukhe dve dve |
eṣaṇadavyūhanacālanāharaṇārtham upadiśyante
| masūradalamātramukhe dve | kiṃcid ānatāgre
srotogataśalyāddharaṇārthaṃ ṣaṭ
kārpyāmasakṛtoṣṇīṣṇāṇi | pramārjjanakriyāsu
| kṣārauṣadhapraṇidhānārthan trīṇi darvvyākṛtīni khallamukhāni |
jaṃbbaṣṭajambujasavadanānyagnikarmmāṇi
trīṇi trīṇi | nāmārbbudaharaṇārtham ekaṃ
kolāsthidalabhaya3mātraṃ
khallatīkṣṇoṣṭhaṃ | añjanārtham ekaṃ kalāyaparimaṇḍalam ubhayato
mukulāgraṃ | mūḍotramārggaviśudhyartham
ekaṃ mālatīpuṣpa…vṛttāgrapramāṇaparimaṇḍalam iti |
upayantrāṇyapi
rajjuveṇikācarmmāntavalkalalatāvastrāṣṭhīlāmsmāntam
udgarapāṇipādatalāṅgulijihva(hvā)dantanakhamukhabālāśmaśākhāṣṭhīvanapravāhanaharṣāmaskārttagatani kṣārāgnibheṣajāni
ceti ||
etāni dehe sarvvasmin
dehamssyāvayave tathā |
sandhau koṣṭhe dhamanyā ca … yathāyogaṃ prayojayet ||
sandhau koṣṭhe dhamanyā ca … yathāyogaṃ prayojayet ||
yantrakarmmāṇi tu
duṣṭavraṇabandhanavyañjanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvanamārggaśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanaviramaṇabhañjanonmathanacūṣaṇaiṣaṇadāraṇaṛjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjjanāni
caturvviṅśatir bhavati ||
svaburdhyā
vibhajedyujyāyantrakarmmāṇi buddhimān |
asaṃkhyeyavikalpatvāc chalyānām iti niścayaḥ ||
asaṃkhyeyavikalpatvāc chalyānām iti niścayaḥ ||
tatrātisthūlam asāram
atidīrgha matihrsvamagrāhi vakraṃ sithilam atyunnataṃ mṛdukīlaṃ mṛdupāsaṃ
mṛdumukham iti dvādaśa yantrantrādoṣāḥ ||
etair
ddoṣair
vvimuktaṃ tu yantram aṣṭādaśāṅgulaṃ |
praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ tadvi karmmasu yojayet ||
praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ tadvi karmmasu yojayet ||
dṛśyaṃ siṃhamukhādyais tra
gūḍhaṃ kaṅkamukhādibhiḥ |
śalyaṃ svastikyantraistra nirharet ta bhiṣakchanaiḥ ||
śalyaṃ svastikyantraistra nirharet ta bhiṣakchanaiḥ ||
vivarttate sādhv avagāhate ca gṛhṇāti
gṛhyoddharate ca yasmāt |
yasmāt smṛtaṃ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarvveṣv avikāriyac ceti
yasmāt smṛtaṃ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarvveṣv avikāriyac ceti
|| ṅ
||
jpeg 15r3b
athātaḥ śastrāvacāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
ekaviṃśatiḥ śastrāṇi bhavanti | tad yathā || maṇḍalāgrārddhamaṇḍalāgra| karapatra vṛddhipatra nakhaśastra mu𑑎drikotpalapatrakādhyarddhadhārā sūcī kuśapatrāṭāmukha śarārīmukhāntarmmukha𑑍 trikurccaka𑑍 kuṭhārikā| vrīhimukhārā| vetasapatra baḍiśa dantaśaṃkveṣaṇya iti |
tatra maṇḍalāgram arddhamaṇḍalāgrakarapatrāṇi cchedane lekhane
copadiśyante | vṛddhipatra nakhaśastra mudrikotpa𑑎lapatrakādhyarddhadhārāṇi bhedane cchedane copayujyante |
sūcī kuṭhārikā vrīhimukhārā𑑍 vetasapatrāṇi vedhane | eṣaṇy
eṣaṇe | anulomāḥ karīrāḥ śastravṛttāś ca | sūcī baḍiśadanta śakuś cāharaṇe | kuśapatrāṭāmukha𑑍śarārimukhāntarmmukhatrikurccakāni
viśrāvaṇe | sūcī sīvyana ity aṣṭavidhaḥ | śastrāṇāṃ karmmāṇy
upayogo vyākhyātaḥ ||
teṣāṃ yathāyogaṃ grahaṇaṃ | karmmasv
eṣa śastragrahaṇasamāsaḥ | vṛddhipatraṃ tu
vṛttaphalasādhāraṇe bhāge gṛhṇīyāt | bhedanāny evaṃ sarvvāṇi
| vṛddhipatravad arddhamaṇḍalāgraṃ kiṃcid uttānapāṇinā lekhane bahuśo vacārya vṛttāgreṇa viśrāvaṇāni | viśeṣeṇa tu
bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ rājñāṃ rājamātrāṇāṃ vā
trikurccakena viśrāvayet |
talapracchādita vṛttāgram aṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ vrīhimukhaṃ | kuṭhārikām vāmahastagṛhītapucchān
dakṣiṇahastāṅguṣṭhāvaṣṭabdhayā madhyamayāṅgulyā nihanyāt |
tatra karapatrārāvetasapatrabaḍiśadanta śaṃkveṣaṇīr mmūle pradeśinīprayuktaṃ |
mudrikāsadṛśan nakhākāraśastramukhañ
caturvvedhanaṃ sūkṣma torāvabaddhaṃ mudrikāśastran
teṣān teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ |
tatra nakhavarddhanaiṣaṇyāv
aṣṭāṅgulyau sūcyo vakṣyante | śeṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni tāni sugrahāṇi
sudhārāṇi surūpāṇi sulohāni sudhautāni samāñcitamukhāni ceti
śastrasampat |
tatra dhārā bhedanānāṃ 𑑎 māsurī | lekhanānām arddham
a
ā
sūrī | vedhyānām viśrāvaṇāñ ca kaiśikī
| chedanānām arddhakaiśikī |
baḍiśadantaśaṃku cānatāgre |
tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhī yavapatrā eṣaṇī
gaṇḍūpadākāramukhī ceti ||
tatra vakraṃ | kuṇṭhaṃ khaṇḍa kharadhārātisthūlam atyalpam atidīrgham atihrasvam ity
aṣṭau śastradoṣāḥ | ato viparītaguṇam ādadyād anyatra
karapatrāt | tad dhi kharadhāram asthicchedanā𑑎rthaṃ |
teṣān nimānī ślakṣṇasilikā dhārāsaṃpādanārthaṃ
śālmalīphalakañ ceti ||
0 ||
yadā suniśitaṃ śastraṃ romavāhi susaṃsthitaḥ |
sugṛhītaṃ pramāṇena𑑍 tadā śastran nipātayet ||
yadā suniśitaṃ śastraṃ romavāhi susaṃsthitaḥ |
sugṛhītaṃ pramāṇena𑑍 tadā śastran nipātayet ||
anuśastrāṇi tvak_kṣāra sphaṭika kāca kuravinda jalaukāgni nakhapatrāṇi
śiśūnāṃ śastrabhīrūṇām anuśastrāṇi yojayet |
tvak_kṣārādicaturvvarggam bhedye cchedye ca buddhimān ||
tvak_kṣārādicaturvvarggam bhedye cchedye ca buddhimān ||
āhārye cchedye bhede ca𑑍
nakhaṃ śakyeṣu yojayet |
vidhiḥ pravakṣyate pa𑑎ścād agnikṣārajalaukasāṃ |
vidhiḥ pravakṣyate pa𑑎ścād agnikṣārajalaukasāṃ |
ye syur mmukhagatā rogā netravarmmagatāś ca ye
|
gojī śephālikā śākapatrair vviśrāvayet tu tāṃ ||
gojī śephālikā śākapatrair vviśrāvayet tu tāṃ ||
śastrāny etāni matimān śuddhasaikyāyasāni tu |
kārayet karaṇaprāptaḥ karmmāraḥ karmmakovida iti ||
kārayet karaṇaprāptaḥ karmmāraḥ karmmakovida iti ||
8|| 0 ||
jpeg 16v1
athāto yogyāsūtrīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
adhigatasarvvaśāstram api
śiṣyaṃ yogyāṃ kārayet | cchedyādīṣu snehādi ca karmmapatham upadiśyet | bahuśruto'py akṛtayogyaḥ
karmmasvayogyo bhavati ||
tatra
puṣpaphalālāvutrapuṣervvārukaprabhṛtiṣu
cchedyaviśeṣān darśayet | utkarttanāpakarttanāni copadiśyet
|
dṛtibastiprasevakapūrṇṇeṣu
bhedyayogyāṃ | saromṇi carmmātane lekhyasya
mṛtapaśumahiṣāśvaśirāsūtpalanāleṣu
vedhyasya | ghuṇopahatakāṣṭhabhraveṇunalanāḍīśuṣkālābumukheṣveṣyasya
| panasabiṃbīphalamajjāmṛtapaśudanteṣvāhāryasya |
sūkṣmaghanavastrāntamṛducarmmāntayoḥ
sīvyasya | mṛduvadhramāṃsapesyutpalanāleṣu ca
karṇṇasandhibandhayogyāṃ |
pumstamayapuruśāṅgapratyaṅgeṣu
bandhanayogyāṃ | ghaṭālāvumukheṣu vastivraṇavastipīḍanayogyāṃ |
netrapraṇidhānabastipīḍanayor iti || 0 ||
evam ādiṣu medhāvī yogyā karmmaṇy aśeṣataḥ |
yasya yasyeha sādharmmyan
tatra yogyāñ ca kārayet ||
ḍe ||
jpeg 16r6
athāto viśikhānupraveśanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
adhigatatantreṇaupāsitatantrārthena
dṛṣṭakarmmaṇā kṛtayogyena śāstrārthaṃ nigadatā rājānujñātena
vaidyena viśikhā caritavyā | nīcanakharomṇā ṣucinā
śucivastraparihitena cchatravatā
sopānatkenānuddhataveṣena sumanasā
kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena
bandhubhūtena bhūtānāṃ sahāyavatā |
tato
dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenātura gṛham
āgamyopaviśyāturam abhipaśyet spṛśet pṛcchec ca tribhir etair
vvijñānopāyaiḥ | dīrgham āyuṣo
'lpāyuśo veditavyā |
tatra dṛṣṭvā
śarīropacayāpayauvaṇṇavaikṛticchāyāñ cāturasya bhiṣagjānīyāt
| spṛṣṭvā śītoṣṇādīn sparśaviśeṣā viparītā viparītān
jvaraśophādīn || pṛṣṭvā deśaṃ kālañ
cātisātmyam ātaṅkam utpatti vedanāsamucchrāyo
balābalam agniṃ vātamūtrapurīṣāṇām apravṛttipravṛttīñ ceti ||
bhavati cātra ||
mithyādṛṣṭyā vikārā hi durākhyātās tathaiva ca |
tathā duṣparispṛṣṭāś ca mohayeyuś cikitsakaṃ ||
mithyādṛṣṭyā vikārā hi durākhyātās tathaiva ca |
tathā duṣparispṛṣṭāś ca mohayeyuś cikitsakaṃ ||
tasmāt parīkṣyaḥ
satataṃbhiṣajāsiddhimicchatā | yuktito vyādhayaḥ sarvve pramāṇair ddarśanādibhiḥ ||
evam abhisamīkṣya sādhyāṃ sādhayed
yāpyān yāpayed asādhyān nopakramet |
parisaṃvatsaroṣitānś ca vikārān prāyaśaḥ
parivarjjayet ||
tatra sādhyā api
ḍo vyādhayaḥ prāyaśo
duścikitsā bhavanti |
śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīru durbbala vaidyavidagdha vyādhigūhaka daridra kṛpaṇa krodhanānātmavatāt ||
bhavati cātra ||
strībhiḥ ñ sahāmsyaṃ saṃvādaṃ parihāsañ ca
varjjayet |
dattan tābhir nna gṛhṇīyād annād anyad bhiṣadeti || ḍo ||
strībhiḥ ñ sahā
dattan tābhir nna gṛhṇīyād annād anyad bhiṣadeti || ḍo ||
vedotpattiśiṣyadīkṣādānam adhyayanasya ca |
prabhāṣaṇañ cāgraharaṃ mṛtucaryā tathaiva ca ||
yantraṃ śastrāvacārañ ca yogyā sūtrīyam eva ca |
viśikhānupraveśañ ca proktaṃ vai prathamo daśa ||
prabhāṣaṇañ cāgraharaṃ mṛtucaryā tathaiva ca ||
yantraṃ śastrāvacārañ ca yogyā sūtrīyam eva ca |
viśikhānupraveśañ ca proktaṃ vai prathamo daśa ||
ḍo ||
jpeg 17v4
athātaḥ kṣārapākavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
anuśastrebhyaḥ
kṣāraḥ pradhānatamo bhavati |
cchedyabhedyalekhyakaraṇādviśeṣakriyāvacāraṇācca |
tatra kṣaraṇāt kṣaṇanādvā kṣāraḥ |
nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ |
śuklatvā… t saumyas tasya saumyasyāpi sato dadahanapacanadāraṇaśaktir
aviruddhā | sa khalv āgneyauṣadhibhūyiṣṭhāt kaṭukaḥ | uṣṇastīkṣṇaḥ
pācano vilāyanaḥ | śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhanollekhana krimyāmakaphaviṣamedasām
upahantā puṃstvasya cātisevitaḥ |
sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ | pānīyaś ca
tatra pratisāraṇīyaḥ | kuṣṭha kiṭibha dardru maṇḍala kilāsa bhagandarārśorbbuda duṣṭa vraṇa nāḍī carma kīlatilakālakanaccha vyaṅga bāhya krimi viṣādiṣu copadiśyate ||
saptasu ca mukharogeṣūpajihvopakuśadantavaidarbhamedajoṣṭhaprakopeṣu
trisṛṣu ca rohiṇīṣu
eteṣvevānuśastra pātanam
uktaṃ |
pānīyastu
gulmodarāgnisaṅgājīrṇṇānāhaśarkkarāśmaryabhyantarakrimiviṣārśaḥmūsūcopayujyate ||
tasya vistaro'nyatra
arthetara cikīrṣuḥ śaradi śucir upavasan
praśastadeśajātam anupahataṃ madhyamavayasaṅ kāla muṣkakam
adhivāsyāparedyuḥ pātayitvā kāṇḍasaḥ prakalpya
nivātadeśe citiṅ kṛtvātilanālair ādīpayet
| yathopaśānte'gnau tadbhasma pṛthaggṛhṇīyāt | bhasmaśarkkarāś ca
|| athānenaiva kalpena
kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkkasnuhāpāmārgganaktamālavṛṣakadalīcitrakendranduyavṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanḥ || catasraḥ kośātakyaḥ
samūlaphalaśākhāpatrān dahet tataḥ kṣāradroṇam udakadroṇaiḥ
ṣaḍbhir āloḍya mūtraiś ca yathoktair mmahati kaṭāhe śanaiḥ śanair
ddarvyāvaghaṭṭayan vipacet sa yadā bhavatyaccho
raktastīkṣṇāḥ picchilaś ca tam ādāyeta raṃ saṃsṛjya punar api
pāka yādhiśrayet tata eva
cakṣārodaka kuḍavam adhyarddhaṅ kṛtvā
panayet tataḥ kaṭaśarkkarābhasmaśarkkarā ś ca | ḍo kṣīre
pakaśaṃkhanābhīragnivarṇṇāḥ kṛtyāyase pātre
tasmin kṣārodake niṣicya |
piṣṭvā tathaiva ca pratīvāpo yathā lābhaṃ
dantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravālatālapattrī
viḍasauvarccikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥślakṣṇacūrṇṇāṅ
kṛtvā nidadhyāt | satatam apramattaś ca darvvyāvaghaṭayan vipacet | sa yathā nātisāndro
nātidravaś ca bhavati tathā prayateta | athainam
āgatapākam avatāryānuguptam āyase kumbhe nidadhyāt |
kṣīṇabale ca kṣārodakam āvaped balakaraṇārthaṃ
||
bhavati ||
naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇoti picchilaḥ |
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hy aṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ ||
naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇoti picchilaḥ |
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hy aṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ ||
atyauṣṇam atipaicchilyam atitaikṣṇyavisarppitā
|
atyarthaṃ mārddavaṃ śaityam atyarthaṃ sāndram eva ca || hīnauṣadhyavipakvatvaṃ kṣāra doṣa nava smṛtāḥ ||
atyarthaṃ mārddavaṃ śaityam atyarthaṃ sāndram eva ca || hīnauṣadhyavipakvatvaṃ kṣāra doṣa nava smṛtāḥ ||
tatra kṣārasādhyavyādhiṃ vyādhitam upaveśya
nivātā saṃbādhe deśe
agropaharaṇīyoktopasaṃbhārasaṃbhṛtatanoḥ | anyatamamavaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā vā śalāka…yā kṣāraṃ pratisārya vākchatamātram upaikṣeta ||
tasmin nipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇaṃ
|
tatrāvarggaḥ samanaḥ sarppirmmadhusamāyutaḥ ||
tatrāvarggaḥ samanaḥ sarppirmmadhusamāyutaḥ ||
atha cet sthiramūlatvāt kṣāradagdhan na
dīryate |
idamālepanan tatra śīghraṃ samavacārayet ||
idamālepanan tatra śīghraṃ samavacārayet ||
amlakāñjikabījānāṃ tilāṃ madhukameva ca |
prapiṣya samabhāgāni tenaivamanulepayet ||
prapiṣya samabhāgāni tenaivamanulepayet ||
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto
vraṇalepaṇaḥ |
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena tathaiva ca ||
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena tathaiva ca ||
āgneyai…nāgni sadṛśaḥ
kathaṃ kṣāraḥ praśāmyati |
evañ cen manyase vatsa procyamānaṃ śṛṇuṣva me ||
evañ cen manyase vatsa procyamānaṃ śṛṇuṣva me ||
amlavarjyārasāṃ
kṣāre sarvvān eva vibhāvayet |
kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇonurasas tathā |
amlenamasaha saṃyuktaḥ
sutīkṣṇolavaṇo rasaḥ |
kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇonurasas tathā |
amlena
mādhūryamāśu vrajati tīkṣṇabhāvañ ca muñcati
||
mādhūryayogān na dahed agnir agnir ivāplutaḥ || …
mādhūryayogān na dahed agnir agnir ivāplutaḥ || …
tatra samyagdagdhe vikāropasamo
lāghavamanāśrāvaś ca || hīnetodadakaṇḍūjāḍyādi vyādhivṛddhiś ca
|…ḍo atidagdhe
dāhapākaśrāmāṅgamarddaklamāḥ pipāsāmaraṇañ ceti |
kṣāradagdhavraṇañ ca yathādoṣaṃ yathāvyādhiñ
copakrameta ||
atha kṣārakṛtyā bhavanti || durbbalaḍebālasthavirabhīrusarvvāṅgaśūnodarīgarbhbhiṇīṛtumatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībā
uddhṛtodvṛttaphalayonayaś ca
tathā marmmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasephaḥśrotaḥsvalpamāṃsa
pradeśeṣv akṣṇoś ca na dadyād anyatra varmmarogāt ||
tatra kṣārasādhyeṣv api vyādhiṣu
sūnagātram asthiśūlinam
annadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipīḍopadrutañ ca
kṣāro na sādhayati ||
bhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavaty alpamatiprayuktaḥ |
satvapramattena sadāprayukto rogān nihanyād acireṇa ghorānn iti ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavaty alpamatiprayuktaḥ |
satvapramattena sadāprayukto rogān nihanyād acireṇa ghorānn iti ||
ḍo e || ||
jpeg 19v6
athāto 'gnikarmmavidhim vyākhyāsyāmaḥ ||
kṣārād agnir ggarīyān kriyāsu vyākhyātās
taddagdhānāṃ rogāṇām
apunarbhavāt | sveda śastratakṣārair
aśakyānān tatsādhanāc ca ||
athaimāni dahanopakaraṇāni
bhavanti | pippalyajāsakṛdgodantaśaraśalākā jaṃbboṣṭhetaralāha kṣaudraguḍasnehādīni | tatra
pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākās tvaggatānāṃ | jaṃbboṣṭhetaralāhā
mānsagatānāṃ | kṣaudraguḍasnehāḥ sirāsnāyusandhyasthigatānāṃ |
tatrāgnikarmma sarvvarttuṣu
kuryād anyatra śaradgrīṣmābhyāṃ | tatrāpyātyayike 'gnisādhye
vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā
sarvvavyādhiṣv ṛtuṣu ca picchilam
annaṃ bhuktavataḥ |
tatra dvividhamagnidagdhamāhureke | tvagdagdhaṃ
mānsadagdhañ ca | iha tu sirāsnāyuṣu
sandhyasthiṣv api na pratiṣiddho 'gniḥ ||
tatra śabdaprādurbhāvo
durggandhatā
tvaksaṃkocaś ca tvagdagdhe |
kapotavarṇṇatālpaśvayathuvedanatā
śuṣkasaṃkukuñcicitavraṇatā ca māṃmasadagdhe |
kṛṣṇonnatavraṇatā srāvamasannirodhaś ca
misirāsnāyudagdhe
rūkṣatāruṇatā karkkaśasthiravraṇatā ca
sandhyasthidagdhe ||
tatra śirorogādhimanthayorlalāṭaśaṃkhadeśeṣu dahed
vartmma rogeṣv
ārddranaktakapraticchannān dṛṣṭiṃ kṛtvā vartmmaromakūpāṃ |
tvadyāṃsasirāsnāyusandhyasthigatam ugrarujaṃje vāyuṃvāyau | duṣṭavraṇamucchritakaṭhinamāṃ
sagranthyarbbudāpacīgalagaṇugṛddhrasīmasakagulmodarabhagandarārśaḥsandhiślīpadacarmmakīlatilakālakasithaṃrāccheda
nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarmma kuryāt |
tatra valayabindurekhāpratisāraṇañ ceti |
dahanaviśeṣāḥ ||
bhavati cātra ||
rogasya saṃsthānamavekṣya dhīmān narasya marmmāṇi balābalañ ca |
vyādhin tatharttuñ ca samīkṣya samyak tato vyavasyed bhiṣag agnikarmma ||
rogasya saṃsthānamavekṣya dhīmān narasya marmmāṇi balābalañ ca |
vyādhin tatharttuñ ca samīkṣya samyak tato vyavasyed bhiṣag agnikarmma ||
tatra samyagdagdheṣu madhusarppirabhyaṅgoḥ ||
athemāni pariharet pittaprakṛtim
antaḥśoṇitaṃ | bhinnakoṣṭham anuddhṛtaśalyaṃ
bālavṛddhabhīrudurbbalamaneka vyādhi pīḍitamasvedyāṃś ca ||
ata ūrddhvam itarathā dagdhaṃ vakṣyāmaḥ ||
tatra snigdhaṃ rūkṣañ cāśritya dravyam agnir ddahati |
atisantapto hi snehaḥ
sūkṣmamārggānusāritvāttvagādīn anupraviśyāśu dahati | tasmāt
snehadagdhe dhikā rujā bhavati ||
tatra pluṣṭaṃ durddagdhaṃ samyagdagdham atidagdham iti caturvvidham agnidagdhaṃ bhavati | tatra
yad vivarṇṇaṃ uṣyate 'timātran tat pluṣṭaṃ
| yatrotpatti sphoṭanāstīvradāhadoṣavedanā
cirāc copaśāmyati tad duruddagdhaḥ | samyakdagdham
anavagāḍhaṃ pakvatālavarṇṇaṃ susaṃsthita pūrvvalakṣaṇasaṃyuktañ ca |
atidagdhe tu māṃsāvalaṃbanaṃ gātraviśleṣaḥ sandhi vaiguṇyaṃ
sirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃ jvaradāhapipāsāmūrcchā copadravā bhavanti || sakrimiś cet |
vraṇaś cāsya cireṇopaharoty uparūḍhaś ca vivarṇṇo bhavati |
tad etac caturvvidham agnidagdhalakṣaṇam ānupūrvvoktaṃ pūrvvakarmma prasādhakaṃ
pradhānaṃ bhavati ||
bhavati cātra ||
agninā kopitaṃ pittaṃ bhṛśañ jantoḥ pradhāvati |
tatastenaiva vegena raktañ cāpyupadīryate ||
agninā kopitaṃ pittaṃ bhṛśañ jantoḥ pradhāvati |
tatastenaiva vegena raktañ cāpyupadīryate ||
tulyavīrye 'pyubhe hyete rasato dravyatas
tathā |
tenāsya vedanātīvrā prakṛtyā ca vidahyate ||
tenāsya vedanātīvrā prakṛtyā ca vidahyate ||
sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvaras tṛṣṇā ca
bādhate |
dagdhasyopaśamārthāya … cikitsā saṃpravakṣyate ||
dagdhasyopaśamārthāya … cikitsā saṃpravakṣyate ||
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ…
kāryamuṣṇan tathauṣadhaṃ |
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṃ bhavati śoṇitaṃ ||
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṃ bhavati śoṇitaṃ ||
prakṛtyā hy udakaṃ śītaṃ skandayaty atha
śoṇithaṃ
etaṃ |
tasmāt sukhayati hy uṣṇan natu śītaṃ kathañcana ||
tasmāt sukhayati hy uṣṇan natu śītaṃ kathañcana ||
śītāmuṣṇāñ ca durddagdhe kriyāṃ kuryāt
tataḥ punaḥ |
ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāsya kārayet ||
ghṛtālepanasekāṃstu śītānevāsya kārayet ||
samyagdagdhe tukākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ |
sāmṛtaiḥ sarppiṣāyuktai rālepaṅ kārayed bhiṣak ||
sāmṛtaiḥ sarppiṣāyuktai rālepaṅ kārayed bhiṣak ||
grāmyānūpaiḥ sajalajaiḥ piṣṭair mmāṃsaiś ca
lepayet |
pittavidradhivaccainaṃ praśāṃtyoṣmānamācaret ||
pittavidradhivaccainaṃ praśāṃtyoṣmānamācaret ||
atidagdhe tu śīrṇṇāni māṃsānyuddhṛtya
śītalāṃ |
kriyāṃ kuryāc cūrṇṇakāle… śālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ ||
kriyāṃ kuryāc cūrṇṇakāle… śālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ ||
tindukyātvakkaṣāyair vvā mṛdubhṛṣṭhair upācaret |
vraṇaṃ guḍūcīpatrair vvā chādayed atha coḍakaiḥ ||
vraṇaṃ guḍūcīpatrair vvā chādayed atha coḍakaiḥ ||
kriyāṅ kuryāc ca nikhilāṃ bhiṣak
pittavisarppavat ||
athedānīṃ dhūmopahatavidhānaṃ vakṣyāmaḥ |
śvasityādhmāti cātyarthaṃ kāsate kṣavate bhṛśaṃ |
cakṣuṣaḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate ||
cakṣuṣaḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate ||
samadhūkan niśvasiti ghreyam anyanna vetti ca
|
tathaiva ca rasān sarvvān smṛtiś cāsyopahanyate ||
tathaiva ca rasān sarvvān smṛtiś cāsyopahanyate ||
tṛṣṇādāhajvarayutaḥ sīdatyarthañ ca mūrcchati |
dhūmopahata ity eṣa śṛṇu tasya cikitsitaṃ ||
dhūmopahata ity eṣa śṛṇu tasya cikitsitaṃ ||
sarppir ikṣuraso drākṣā payo
vā śarkkarāṃbu vā |
madhurāmlān rasāś cāpi vamanārthāya dāpayet ||
madhurāmlān rasāś cāpi vamanārthāya dāpayet ||
vamataḥ śudhyate koṣṭhadhūma gandhaś ca naśyati |
anena vidhinā tasya kāsaś cāsau praṇasyataḥ ||
anena vidhinā tasya kāsaś cāsau praṇasyataḥ ||
ādhmānañ ca jvaraś caiva tṛṣṇā dāhas tathaiva ca |
madhurair llavaṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kavaḍagrahaiḥ ||
madhurair llavaṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kavaḍagrahaiḥ ||
vāntasya kaṇṭhaśuddhiḥ syād dhūmagandhaś ca naśyati |
samyaggṛhṇātī viṣayān manaś cātra prasīdati
||
śirovirecanaṃ cāsmai dadyād yogena śāstravit
|
tenāsya 𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 śudhyate dṛṣṭiḥ śiraś caivāsya dehinaḥ ||
avidāhi laghu snigdham āhārañ cāsya kalpayet |
avidāhi laghu snigdham āhārañ cāsya kalpayet |
uṣṇavātātapair ddagdhe śītaḥ kāryo
vidhiḥ sadā ||
śītavarṣānilahate uṣṇa snigdhaś ca śasyate |
śītavarṣānilahate uṣṇa snigdhaś ca śasyate |
tathātitejasā dagdhe siddhir nnaikāntikī
bhaved iti ||
12 || 0 ||
jpeg 22v
athāto jalāyuṣkādhyāyam vyākhyāsyāmaḥ ||
nṛpāḍhya sukumāra bāla sthavira bhīru nārīṇām
anugrahārthaṃ paramasukumāro yaṃ śoṇitāvasenopāyo 'bhihito jalaukasaḥ ||
tatra vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ
yathāsaṃkhyaṃ śṛṅgajalaukālāvubhir avasecayet |
sarvvāṇi sarvvair vvā viśeṣas tu visrāvyaṃ ||
bhavanti cātra ||
snigdhaṃ ślakṣṇaṃ sumadhuraṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrttitaṃ |
tasmād vātopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane ||
snigdhaṃ ślakṣṇaṃ sumadhuraṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrttitaṃ |
tasmād vātopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane ||
arddhacandrākṛti mahattanu saptāṅgulāyataṃ |
pracchite dāpayet pūrvvam āsyenācūṣayed balī ||
pracchite dāpayet pūrvvam āsyenācūṣayed balī ||
śītādhivāsā madhurā jalaukā vārisaṃbhavā |
tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitās tā avasecane ||
tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitās tā avasecane ||
kaṭu rūkṣañ ca tīkṣṇañ ca alābu
parikīrttitaṃ |
tasmāc chleṣmopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane ||
tasmāc chleṣmopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane ||
tatra pracchite tanu basti paṭalāvanaddhena śṛṅgeṇa śoṇitam avasecayet | ācūṣaṇād
antarddīptenālāvujpegnā
|
jalam āsām āyur ity ato jalāyukāḥ || oko nivāso
jalam āsām oka ity ato jalaukasaḥ ||
tā dvādaśa | saviṣāḥ ṣaṭ | tāvantya eva
nirvviṣāḥ |
kṛṣṇā karbburā alagarddā
indrāyudhā sāmudrikā govandanā ceti | tāsv añjanavarṇṇā pṛthuśīrṣā kṛṣṇā nāma |
carmmimatsyavad āyatā cchinnonnatakukṣiḥ karbburā nāma | romaṣā
mahāpārśvā
kṛṣṇamukhā alagarddā nāma | indrāyudhavad ūrddhvarājī citrā
indrāyudhā
nāma |
īṣadasitapītikā vicitrapuṣpākṛticitā sāmudrikā nāma | govṛṣaṇavad
adhobhāge dvidhābhūtākṛtir aṇumukhī govandanā
nāma | tābhir
ddaṣṭe daṃśe
śvayathur atimātraṃ kaṇḍūmūrcchā jvaro dāhaś charddir iti
liṅgāni bhavanti || tatra mahāgadaḥ | pānālepanādiṣūpayojyāḥ | indrāyudhādaṣṭam asādhyam ity etāḥ saviṣāḥ sacikitsitā
vyākhyātāḥ ||
atha nirvviṣāḥ | kapilā piṅgalā śaṅkumukhī mūṣikā puṇḍarīkamukhī
sāvarikā ceti
| tatra manaḥśilārañjitābhyām iva pārśvābhyāṃ pṛṣṭhe
snigdhamudgavarṇṇā kapilā nāma || …kiñcidraktā vṛttakāyā piṅgalyāśugā piṅgalā
nāma |
yakṛdvarṇṇā śīghrapāyinī dīrghamukhī śaṅkumukhī nāma|…
mūṣikākṛtivarṇṇāniṣṭagandhā mūṣikā nāma mudgavarṇṇā puṇḍarīkatulyavaktrā
puṇḍarīkā nāma
padmapatravarṇṇāṣṭādaśāṅgulapramāṇā sāvarikā nāma | sā paśvarthe
tv aviṣā vyākhyātāḥ ||
tāsāṃ yavanapāṇḍyasahya potanādīni
kṣetrāṇi bhavanti | tāsāṃ mahāśarīrā balavatyaḥ śīghrapāyinyo
mahāśanā nirvviṣāś ca viśeṣeṇa bhavanti |
tatra saviṣa kīṭa darddura mūtra purīṣa kotha jātāḥ
kaluṣeṣv ambhaḥsu ca saviṣāḥ | padmotpala kumuda saugandhika śevāla kotha jātā vimale 'mbhaḥsu ca nirviṣāḥ ||
[1.13.14]
bhavati cātra ||
kṣetreṣu vicaranty etāḥ salilāḍhyasugandhiṣu |
na ca saṅkīrṇṇacāriṇyo na ca paṃkeśayāḥ smṛtāḥ ||
kṣetreṣu vicaranty etāḥ salilāḍhyasugandhiṣu |
na ca saṅkīrṇṇacāriṇyo na ca paṃkeśayāḥ smṛtāḥ ||
tāsāṃ grahaṇam ārdracarmmaṇānyair vvā
prayogair ggṛhītvā |
athaitā nave mahati ghaṭe
sarastaḍākodakapaṅkān āvāpya nidadhyāt | bhaktārthañ cāsām
upaharet | śevālaṃ vallūraṃm odakām̐ś ca kandām̐ś cūrṇīkṛtya |
śayyārthe tṛṇam odakāni patrāṇi tryahāt tryajpeghāc cāsāṃ
jalabhaktan dadyāt | saptarātrāt
saptarātrād ghaṭaṭām anyaṃ
saṅkrāmayet ||
bhavati cātra ślokaḥ ||
sthūlamadhyā parikliṣṭā tanvyaś cākṣetrajāś ca yāḥ |
agrāhiṇyo 'lpapāyinyaḥ saviṣāś ca na poṣayet ||
sthūlamadhyā parikliṣṭā tanvyaś cākṣetrajāś ca yāḥ |
agrāhiṇyo 'lpapāyinyaḥ saviṣāś ca na poṣayet ||
atha jalaukāvasekasādhyaṃ vyādhiṃ vyādhitam
upaveśya saṃveśya vā virūkṣya tam avakāśaṃ mṛdgomayacūrṇṇair
yad yat sarujā syād atha jalaukasaḥ sarṣaparajanī pradigdha gātryaḥ
salilasarakamadhyasañcāriṇī
vigatamalāḥ kṛtvā… | rogaṅ grāhayet |
atha na gṛhṇatyāḥ kṣīrabinduṃ śoṇitabinduṃ vā nidadhyāt |
śastrapadāni vā kurvvīta |
athaivam api na gṛhṇīyāt | anyāṅ grāhayed
yadā niviśate śvakhuravad ānanaṅ
kṛtvonnāmya ca ca skandham evakandhaṃ evañ
jānīyātd gṛhṇātīti | athainām
ārddraplotāvacchannaṅ kṛtvā dhārayet ||
atha daṃśe toda kaṇḍū prādur bhāvo jānīyāc chuddham ādadātīti
tām apanayet | atha śoṇitagandhena na muñcet | mukham asyāḥ
saindhavacūrṇenāvakiret |
athaināṃ śāli taṇḍula kāṇḍana praliptān
taila lavaṇobhyaktamukhīṃ vāmahastagṛhītapucchān
dakṣiṇahastāṃguṣṭhāṃgulībhyāṃ śanaiḥ śanair anulomamārjjayann ā
mukhād vāmajpegyed yāvat samyagvānteti | samyagvāntā salilasarake
nyastā bhoktukāmā masatī cared yā sīdati na
ceṣṭate | sā durvvāntāṃ punaḥ samyag vāmayet | durvāntāyās tu
indrapado nāma vyādhir asādhyo bhavati ||
aprahṛṣṭaśiraḥ pātya kāyenodveṣṭate
sakṛt |
yā coṣṇaṃ kurute toyan tasyām indrapadaḥ smṛtaḥ ||
yā coṣṇaṃ kurute toyan tasyām indrapadaḥ smṛtaḥ ||
athaināṃ pūrvvavat sannidadhyāt |
śoṇitasya ca yogāyogam avekṣya
jalaukāmukham madhunāvaghaṭṭayet…|
badhnīta vā kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiś ca pradehaiḥ pradihyād iti ||
badhnīta vā kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiś ca pradehaiḥ pradihyād iti ||
bhavataś cātra ||
pītamātre jalaukābhir ghṛtena pariṣecayet |
śoṇitasthāpanīyaiś ca śoṇitaṃ pariṣecayet
pītamātre jalaukābhir ghṛtena pariṣecayet |
śoṇitasthāpanīyaiś ca śoṇitaṃ pariṣecayet
kṣetrāṇi grahaṇañ cāpi
poṣaṇaṃ sāvacāraṇam |
jānīyād yo jalaukānāṃ sa rājñaḥ karttum arhati ||
jānīyād yo jalaukānāṃ sa rājñaḥ karttum arhati ||
13 ||
athātaḥ śoṇitavarṇṇanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
pāñcabhautikasya caturvvidhasyāhārasya
ṣaḍrasopetasya
dvividhavīryasyāṣṭavidhavīryasya vāanekaguṇopayuktasyāhārasya samyakpariṇatasya yas tejoguṇabhūtaḥ
sāraḥ paramaśūkṣmaḥ sa rasa ity ucyate | tasya hṛdayaṃ sthānaṃ |
masa hṛdayāc caturviṃśatir ddhamanīr
anupraviśyorddhvagā daśa daśa cādhogāminyaś
catasras tiryaggāḥ kṛtsnaṃ śarīram aharahas
tarpayati jīvayati yāpayati varddhayati cādṛṣṭahaitukena karmmaṇā
| tasya śarīram anusaratonumānāṅ gatir upalakṣayitavyā
kṣayavṛddhihetukī | tasmin
sarvvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāsayānusāriṇi
rase jijñāsā | kim ayaṃ saumyas tejasa iti |
sa khalu dravād anusaraṇe
snehanajīvanatarppaṇadhāraṇādibhir
vviśeṣaiḥ saumya ity avagamyate |
sa khalv āpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgam
upaiti ||
bhavati cātra ||
rañjitās tejasā tv āppaḥ śarīrasthena dehināṃ |
avyāpannāḥ prasannena… raktam ity eva tad viduḥ ||
rañjitās tejasā tv āppaḥ śarīrasthena dehināṃ |
avyāpannāḥ prasannena… raktam ity eva tad viduḥ ||
rasād eva striyā raktam
ṛtusaṃjñaṃ pravarttate | dvādaśād varddhate varśād yāti
pañcāśataḥ kṣayaṃ ||
ārttavaṃ śoṇitaṃ tv āgneyam āhuḥ |
agnīṣomīyatvād garbhbhasya
pāñcabhautikatvam apare jīvaṃ raktam āhur ācāryāḥ
||
bhavati cātra ||
viśratā dravatā rāgaḥ spandanan tanutā tathā |
pṛthivyādi guṇās tv ete dṛśyante śoṇite yataḥ || …
viśratā dravatā rāgaḥ spandanan tanutā tathā |
pṛthivyādi guṇās tv ete dṛśyante śoṇite yataḥ || …
rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsāt medaḥ
pravarttate | pañcaśatrāni | medaso 'sthi
tato majjā majjāc chukran tataḥ prajāḥ ||
tatraiṣān dhātūnām annapānarasaḥ… prīṇayitā bhavati ||
bhavati cātra || rasajaṃ puruṣaṃ vidyād
rasaṃ rakte takṣeta yatnataḥ | annapānaprayogena āhāreṇa
suyantritaḥ ||
tatra rasa gato dhātur aharahar ggathaṃcchatīti rasaḥ |
sa trīṇi kalāsahasrāṇi |
pañcadaśakalāś
ca tā ekaikasmin
dhātāv avatiṣṭhante | evaṃ māsena rasaḥ śukrībhavati
strīṇāñ cārttavahṛm
iti
bhavati cātra || bhavati cātra |
aṣṭādaśasahasrāṇi saṃkhyā hyasmin samuccaye |
kalānān navatiś cāpi svatantraparatantrataḥ
||
rase gativiśeṣo 'yaṃ mandāgner avamānikaḥ | anayaivoditāgneś ca… vijñeyaḥ kālasaṃkhyayā ||
rase gativiśeṣo 'yaṃ mandāgner avamānikaḥ | anayaivoditāgneś ca… vijñeyaḥ kālasaṃkhyayā ||
sa śabdārcci jala santānavad anunā viśeṣeṇānusaraty evaṃ śarīraṃ kevalaṃ
vyājīkeraṇyas tv auṣadhayaḥ svaguṇabalotkarṣād virecanavad upayuktāḥ śukraṃ virecayanti |
yathā hi puṣpamukulastho gandho na śakyaṃ
ihāstīti vaktuṃ | naiva nāstīti | atha cāsti śatām bhāvānām
utpadigital_imagettir iti kṛtvā
kevalaṃ tu saukṣmyān nābhivyajyate | sa eva
vivṛtakesare puṣpe kālāntareṇābhivyakto bhavati | evaṃ bālānām api
vayaḥpariṇāmāc chukraprādurbhbhāvo bhavati ||
romarājyārttavādiś ca viśeṣau nārīṇāṃ |
sa evānnaraso 'bhivṛddhānāṃ
paripakvaśarīratvād aprīṇano bhavati |
ta ete śarīradhāraṇād dhātava ity ucyante ||
teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte tamsmāt tad adhikṛtya
vakṣyāmaḥ || tatra saphenilam aruṇaṅ kṛṣṇaṃ parūṣaṃ tanu
śīghragam askandi ca vātaduṣṭaṃ | nīlaṃ pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ
viśram aniṣṭaṃ pipīlikāmakṣikāṇāñ ca pittena |
gairikodakaprakāśaṃ snigdhaṃ śītaṃ bahalaṃ picchilaṃ viśrāvi
māṃsapeśīsamaprabhañ ca śleṣmaṇā |
sarvvalakṣaṇasaṃyuktaṃ sannipātena |
pittavad raktenātikṛṣṇaś ca | dvidoṣaliṃgasaṃsṛṣṭaṃ dvidoṣaṃ
|
indragopakaprakāśam asaṃhatam avivarṇṇañ ca
prakṛtisthaṃ iti jānīyāt ||
viśrāvyān anyatra vakṣyāmaḥ |
athāviśrāvyāḥ | sarvvāṅgaśophaḥ kṣīṇasya vā cāmlabhojananimittaḥ
pāṇdurogyarśasyudariśoṣigarbhbhiṇīnāñ ca
śvayathavaḥ ||
tatra ṛjvasaṅkīrṇṇaṃ
sūkṣmaṃ samam
anavagāḍham anuttānam āśu śastrañ ca pātayet
|
hṛdaya basti guda nābhi kakṣa vaṃkṣaṇākṣi kūṭa pāṇi pādatalāś ca varjjayet
|
pūyagarbhbhāṃ punar
yathoktair evopacaret |
tatra durvviddhe śītavātayor
asvinne bhukte ca skannatvāc choṇitan na śravati | alpaṃ vā
śravati ||
bhavati cātra ||
vāta vi mūtrasaṅgeṣu madamūrcchāśrameṣu ca | nidrābhibhūte śīte vā nṝṇān nāsṛvethaṃd iti ||
vāta vi mūtrasaṅgeṣu madamūrcchāśrameṣu ca | nidrābhibhūte śīte vā nṝṇān nāsṛvethaṃd iti ||
tad duṣṭaśoṇitam anirhriyamāṇaṃ vyādhivṛddhiṅ
karoti |
atyuṣṇātisvinnātividdheṣv ajñasrāvitam atipravarttate | tad
atipravṛttaṃ śiro 'bhitāpam āndhyatimirabhraprādurbhbhāvan
dhātukṣayākṣepakaṃ pakṣāghātam ekāṅgavikāraṃ hikkāṃ kāsaṃ
śvāsaṃ pāṇḍurogaṃ maraṇaṃ vāśu karoti |
tan nātiśīte nātyuṣṇe nātitāpite yavāgūs
pratipītasya śoṇitaṃ mokṣayed bhiṣak ||
samyag gatvā yadā raktaṃ
m
svayam evāvatiṣṭhate | śuddham evaṃ vijānīyāt
samyag visrāvitañ ca tat ||
lāghavaṃ vedanāśāntir vyādhivegaparikṣayaḥ | samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo
manasas tathā ||
tvagdoṣā granthayaḥ śophā
rogāḥ śoṇitajāś ca ye | raktamokṣaṇaśīlānān na bhavanti kadācana
||
atha khalv apravarttamāne |
elāśītaśivaḥkuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṃgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālaphalair
yathālābhaṃ tribhiś caturbhbhiḥ …samastair vvā
lavaṇapragāḍhair vvraṇamukham avagharṣayed evaṃ sādhu bhavati ||
athātipravṛtte
lodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṅkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjjarasacūrṇṇair anārdrair vvraṇamukham
avacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet |
śālasarjjārjjunārimedagranthidhacadhanvanatvagbhir
vvā cūrṇṇīkṛtābhiḥ kṣaumeṇa va dhyāsitena samudraphenena lākṣācūrṇṇair vvā yathoktair bbandhanadravyair ggāḍhaṃ
badhnīyāt | vyadhānantaraṃ punar vvyadhayet |
śītāccchādanabhojanāgārapariṣekaiḥ | śītair ālepaiḥ pradehair
vvāpacared agninā vā dahed yathoktaṅ kākolyādikvāthaṃ
vā śarkkarāmadhumadhuraṃ pāyayet eṇahariṇorabhramahiṣaśaśavarāhāṇāṃ
vā rudhiraṃ kṣīrayūṣaṃ rasaiś cāśnīyāt |
upadravāṃś ca yathoktān upacaret
||
bhavati cātra || dhātukṣayāt
srute rakte mandaḥ saṃjāyate 'nalaḥ |
pavanaś ca paraṃ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ ||
tan nātiśītair llaghubhiḥ snigdhaiḥ
śoṇitevarddhanaiḥ | īṣad amlair anamlair vvā
bhojanaiḥ samupācaret ||
caturvvidhaṃ yad etad dhi
rudhiramsya nivāraṇaṃ | sandhāna
skandanañ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā ||
vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate
himaṃ | tathā saṃpācayed bhasma dāhaḥ saṃkocayet sirāṃ
||
askandamāne rudhire
sandhānāni prayojayet | sandhānair
bhraśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret |
kalpair ebhis tribhir
vvaidyaḥ prayathaṃteta
yathāvidhiḥ || asiddhimatsu caiteṣu dāhaḥ parama iṣyate |
saśeṣadoṣe rudhire na vyādhir ativarttate ||
saśeṣaṃ sthāpayet tasmān na ca kuryād atikriyāṃ |
dehasyañ rudhiraṃ
mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate || tasmād rakṣed dhi rudhiraṃ
rudhirañ jīva ucyate |
śrutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite 'nile
|| śophaṃ satodaṃ koṣṇena sarppiṣā pariṣecayed iti ||
ḍohva ||
athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhiṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ |
tasmāt phalalakṣaṇam
eteṣām upadhārayasva |
tatraspandam
odvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ | pañcadhā pravibhaktaḥ
śarīran tantrayti | …
rāgaḥpaktisteja ūṣmakṛtpittaṃ |
sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇabṛṃhaṇaḥ
śleṣmā |
rasaḥ prīṇayati | raktaṃ jīvayati | māṃsaṃ
lepayati | medaḥ snehayati |
asthi dhārayati | majjā pūrayati
| bījārthaharṣakṛcchukraṃ kledayati |
bastipūraṇakṛt mūtraṃ |
prāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭaṃbhakṛt purīṣaṃ | svedaḥ kledayati
||
garbbhalakṣaṇam ārttavaṃ |
stanyaṃ stanāpīnajanana jīvanamiti |
tatra vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvvīta ||
ataḥ sarvveṣāṃ kṣayalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ
|| tatra vātakṣaye mandaceṣṭatā | alpavāktvam alpapraharṣo
mūḍhasaṃjñatā ca | pittakṣaye mandoṣmāgnitā
niṣprabhatāca | śleṣmakṣaye
rūkṣatāntarddāhaāmāsayetarāsayaśūnyatā śirasaś ca ||
tatra svayonivarddhanāny eva pratīkāraḥ ||
rasakṣaye hṛdayapīḍā kampaḥ
śoṣaḥ śūnyātā tṛṣṇā ca | śoṇitakṣaye tvakpāruṣyam
amlaśītaprārthanā sirāśaithilyañ ca | māṃsakṣaye
sphiggaṇḍoṣṭhopasthoruvakṣaḥ kakṣaśuṣkatā dhamanīnāñ ca śaithilyaṃ | medaḥkṣaye plīhābhivṛddhiḥ
sandhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca |
asthikṣaye asthiśūlo dantanakhabhaṅgo
raukṣyañ ca | majjakṣaye 'lpaśukratā
parvvabhedo 'sthinodaḥśūnyatā | śukrakṣaye
meḍhravṛṣaṇavedanāśaktir mmaithune cirād vā prasekaḥ
praseke cālpaśukraraktadarśanaṃ |
purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyor ūrddhvagamanaṅ kukṣau saṃcaraṇañ ca |
mūtrakṣaye bastitodolpamūtratā ca || atrāpi
svayonivarddhanadravyopayogaḥ || svedakṣaye stabdharomakūpatā
sparśavaiguṇyathaṃ
drañ ca |
tatrābhyaṅga svedopayogaś ca |
ārttavakṣaye yathocitakālādarśanam alpatā
vā yonivedanā ca | tatra saṃśodhanam
āgneyānāñ ca dravyānām upayogaḥ? ||
stanyakṣaye stanayor mlānatā stanyāsaṃbhavaś ca |
tatra śleṣmavarddhanadravyopayogaḥ || garbhbhakṣaye
garbhbhāspandanam anunnatakukṣitā ca | tatra prāptabastikālāyāḥ
kṣīrabastiprayogo medhyānnaprayogaś ca ||
ata ūrddhvam atipravṛddhānāṃ doṣadhātūnāṃ
lakṣaṇam upadekṣyāmaḥ | … tatra vātavṛddhau
kārśyaṃ | kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇatā uṣṇakāmatā
nidrānāśo 'lpabalatvaṃ gāḍhavarccaskatā ca || pittavṛddhau
pītāvabhāsatā santāpaḥ śītakāmitvamalpanidratā mūrcchā balahāniḥ
pītaviṇmūtratvañ ca || śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaityaṃ sthairyaṃ gauravam agnisādas
tandrā nidrā sandhyati śliṣtatā ca ||
raso 'tipravṛddho hṛdaye kledaṃ prasekaṃ
cāpādayati | raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ || māṃsaṃ
sphiggaṇḍoṣṭhopasthorubāhujaṃghāsu vṛddhiṅ
gurugātratāṃ ca || medaḥ snigdhāṅgatām udarapārśvavṛddhiṃ
kāsaśvāsaudaurgandhyaṃ ca |
asthyadhyasthītyadhidantāṃś
ca || majjā sarvvāṅganetragauravaṃ || śukraṃ śukrāsmaryatiprādurbhbhāvaṃ ||
purīṣam āṭopaḥ kukṣau śūlaṃ ca || mūtraṃ
muhurmmuhuḥ pravṛttintodamañ
ca || svedaḥ kaṇḍū daurgganddhyañ ca ||
stanyaṃ stanayorr atipīnatvaṃ muhur mmuhu
pravṛttimati todañ ca ||
ārttavam aṅgamarddo daurbbalyañ ca || garbhbho jaṭharābhivṛddhiṅ karoti
|
teṣāṃ kṣapaṇam aviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ
kurvvīta
balakṣayaṃ | ata ūrdhvam anvyākhyāsyāmaḥ || rasādīnāṃ śukrāntānān dhātūnāṃ yat paran tejas tat
khalvojas
tad eva balam ity ucyate | śāstrasiddhāntāt
tatra balena sthiropacitamāṃsatā
sarvvaceṣṭāsvapratīighā…taḥ
svaravarṇṇaprasādo bāhyābhyantarāṇāñ ca karaṇānām
ātmakāryaprattipattir bhbhavati ||
bhavanti cātra ||
ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śītaṃ ślakṣṇaṃ sthiraṃ saraṃ |
viviktaṃ mṛdu mṛtsnañ ca prāṇāyatanam utttamaṃ ||
ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śītaṃ ślakṣṇaṃ sthiraṃ saraṃ |
viviktaṃ mṛdu mṛtsnañ ca prāṇāyatanam utttamaṃ ||
dehaḥ sāvayavas tena vyāpto bhavati dehināṃ
|
abhighātāt kṣayāt kopād vyānāc
chokāc chramāt kṣudhaḥ ||
ojaḥ saṃkṣīyate dehe dhātugrahaṇaniḥsṛtam ||
ojaḥ saṃkṣīyate dehe dhātugrahaṇaniḥsṛtam ||
tatra visraṃso vyāpat kṣaya iti liṅgāni
bhavanti | sandhiviśleṣo gātrāṇāṃ sadanaṃ dothaṃṣacyavanaṃ
kriyo sannirodhaś ca
visraṃse | stabdhatāgurugātratāśopho
varṇṇabhedo glānis tandrā nidrā vyāpanne | māṃsakṣayo mohaḥ
pralāpo maraṇam iti ca kṣīṇe |
tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣair
aviruddhair bbalam adhyāyayet mūḍhasaṃjñām itarañ ca varjjayet ||
yasya dhātukṣayād vāyuḥ saṃjñā karmma
vināśayet |
prakṣiṇaṃ ca balaṃ yasya tau na śaktyau cikitsituṃ ||
prakṣiṇaṃ ca balaṃ yasya tau na śaktyau cikitsituṃ ||
rasanimittam eva sthaulyaṃ kārśyañ ca |
tatra śleṣmalāhārasevino 'dhyasanaśīlasyāvyāyāmino
divāsvapnaratasya ma evānnaraso madhurataraś ca śarīram
anukramamāṇotisnehān medo janayati | medaso 'tipravṛddhatvād
vāṭharyam āpādayati | tam ativaṭharaṃ
kṣudrasvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurggandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni kṣipram
evāviśanti | saukumāryāt medasaḥ sarvvakriyāsvasamarthatvam
bhavati | kaphamedo nuruddhamārggatvā…ccālpavyavāyo bhavati | āvṛtamārggatvād eva ca śeṣā
dhātavo nāpyāyante 'tyartham ato 'lpaprāṇo bhavati |
pramehapīṭakājvarabhagandaravidradhivātavikārāṇām
anyatamaṃ prāpya maraṇam upayāti | sarvva eva cāsya rogā
balavanto bhavanti | kasmād āvṛtamārggatvāt srotasām atas
tasyotpattihetuṃ parihared utpanne tu śilājatuguggulumūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃ
virūkṣaṇacchedanīyānān dravyānāṃ vidhivad upayogo vyāyāma lekhanabastyupayogaś ceti |
tatra punar vvātalāhārasevino
'tivyavāyavyāyāmādhyayanacistābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣāyālpāsanaprabhṛtibhir upaśoṣito rasadhātuḥ śarīram anukramamāṇo 'lpatvān
na prīṇayati tasmād atikārśyaṃ bhavati | so 'tikṛṣaḥ
kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣābhārādāneṣv asahiṣṇurvvātarogaprāyo 'lpaprāṇaḥ
kriyāsu ca bhavati | kāsaśvāsaplīhodarāgnisādagulmaraktapittānām
anyatasamaprāpya maraṇam upayāti sarvva eva
cāsya rogā balavanto bhavanti | kasmād alpaprāṇatvād
atas tasyotpattihetuṃ pariharet | utpanne tu
payasyāśvagandhāvidārīvidārigandhāśatāvarīnāgabalānāṃ madhurāṇāṃ
manyāsañ cauṣadhīnāṃ
la
vidhivad upayogaḥ |
kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāñ ca
divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛhaṇabastyupayogaś ceti |
yaḥ punar ubhayasādhāraṇāny
upaseveta tasyānnarasaḥ śarīram anukramamāṇaḥ samāndhātūn
upacinoti samadhātutvāt madhyaśarīro bhavati | sarvvakriyāsu
ca samarthaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣātapasaho balavānś ca bhavati saḥ |
satatam anupālayitavya iti ||
bhavati cātra ||
dvāv apy etau vigarhitau sadā sthūlakṛṣau narau |
śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlāt tu pūjitaḥ ||
dvāv apy etau vigarhitau sadā sthūlakṛṣau narau |
śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlāt tu pūjitaḥ ||
doṣaḥ prakupito dhātūn kṣapayaty ātmatejasā |
iddhaḥ svatejasā vahnirug vāgatam ivodakaṃ || _
iddhaḥ svatejasā vahnirug vāgatam ivodakaṃ || _
vailakṣaṇyāccharīrāṇām asthāyitvāt tathaiva ca |
doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇan na vidyate ||
doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇan na vidyate ||
eṣāṃ samatvaṃ yac cāpi bhiṣagbhir abhidhīyate
|
na tat svāsthyād ṛte śakyaṃ vaktum anyena hetunā ||
na tat svāsthyād ṛte śakyaṃ vaktum anyena hetunā ||
doṣādīnāṃ tu samatām anumānena lakṣayet |
kṣapayed bṛṃhayec cāpi doṣadhātumalān
bhiṣak |
tāvad yāvad arogaḥ syād etat sātmyasya lakṣaṇaṃ |
tāvad yāvad arogaḥ syād etat sātmyasya lakṣaṇaṃ |
samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyaḥ
|
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity upadiśyatety abhidhīyate
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity upadiśyatety abhidhīyate
|| ḍohū || 0 ||
jpeg 31r3
athātaḥ karṇṇavyadha vidhim
vyākhyāsyāmaḥ ||
rakṣābhūṣaṇanimittam vālasya karṇṇau
vyadhayet | tau ṣaṣṭhe māse saptame vā śuklapakṣe praśasteṣu
tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu kṛtamaṅgalaṃ | svastivācanan
dhātryaṅke kumāram upaveśyābhisāntvayamānaḥ | bhiṣag
vāmahastenākṛṣya karṇṇan daivakṛte chidre dakṣiṇahastena ṛjum
vidhyet | pūrvvan dakṣiṇaṃ kumārasya bāmaṅ kanyāyāḥ pratanū
sūcyā vahalam ārayā
śoṇita bahutve tivedanāyāñ
cānyadeśaviddham iti jānīyāt | nirupadravatā
taddeśaviddhaliṅgaṃ
tatra yadṛcchāviddhāyāṃ sirāyām ajñena jvara dāha śvayathur vvedanā granthi manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇṇaśūlāni bhavanti |
doṣasamudayād apraśastavyadhād vā tatra varttim
apahṛtya yava madhuka mañjiṣṭhā gandharvva hasta mūlair
mmadhughṛtapragāḍhair ālepayet | surūḍhañ cainam punar vvidhyet |
samyagviddham āmatailapariṣekaṇopacaret |
tryahāt tryahād varttiṃ sthūlatarīṅ kurvvīta | pariṣekañ ca tam
eva |
atha vya𑑎pagatadoṣopadrave karṇṇe lampravarddhanārthaṃ laghupravarddhanakā
mā
mai
muṃcet |
evaṃ samvarddhitaḥ karṇṇaś chidyate tu dvidhā
nṛṇāṃ|
doṣaṭo vābhighātād vā sandhānān tasya me śṛṇu||
doṣaṭo vābhighātād vā sandhānān tasya me śṛṇu||
tatra samāsena pañcadaśasandhānākṛtayo
bhavanti || tad yathā | nemīsandhānakaḥ | utpalabhedyakaḥ |
vallūrakaḥ | āsaṅgimaḥ | gaṇḍakarṇṇaḥ | āhāryaḥ | nirvvedhimaḥ| vyāyojimaḥ | kapāṭasandhikaḥ | arddhakapāṭasandhikaḥ |
saṃkṣiptaḥ hīnakarṇṇaḥ | vallīkarṇṇaḥ | yaṣṭīkarṇṇaḥ |
kākauṣṭhabhaḥ ti | teṣu tatra
pṛthulāyasamobhayapāli𑑎r
nemīsandhānakaḥ | vṛttāyatasamobhayapālir utpalabhedakaḥ |
hrasvavṛttasamobhayapālir vallūrakarṇṇakaḥ |
abhyantaradīrghaikapālir āsaṅgimaḥ | bāhyaika dīrghaikapālir ggaṇḍakarṇṇakaḥ | apālir
ubhayato'py āhāryaḥ | pīṭhopamapālir nnirvvedhimaḥ |
aśusthūlasamaviṣamapālir vyāyojimaḥ | abhyantaradīrghaikapālir
itarālpapāliḥ | kavāṭāsandhikaḥ| vāhyadīrghaikapālir
itarālpapāliś vārddhakavāṭasandhikaḥ | tatraite
daśakarṇṇasandhivikalpā vandhyā bhavanti |
teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ |
saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ | tatra śuṣka𑑎śaṣkulir itarālpapāliḥ saṃkṣiptaḥ | anadhiṣṭhānapāliḥ
paryantayoś ca kṣīṇamāṃso hīnakarṇṇaḥ tanuviṣamapālir
vvallīkarṇṇaḥ | granthitamānsaḥ stabdhasirātatasūkṣmapāliḥ |
yaṣṭīkarṇṇaḥ | nirmmānsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭha iti |
baddheṣv api dāha pāka śrāva śopha yuktā na siddhim upayānti
|
ato nyatamasya bandhañ cikīrṣuḥ |
agropaharaṇīyoktopasambhṛtasambhāraḥ | viśeṣataś cāgropaharaṇīyāt
| surāmaṇḍakṣīram udakaṃ dhānyāmlakapālacūrṇṇañ ceti |
tato 'ṅganāṃ puruṣam vā grathitakeśāntaṃ laghubhuktavantam āptaiḥ
suparigṛhītaṃ bandhān upapādya cchedyabhedyalekhyavyadhanair upapādya karṇṇaśoṇitam avekṣyaitad duṣṭam aduṣṭañ ceti |
tato vātaduṣṭe dhānyāmlodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ |
śleṣmaduṣṭe surāmaṇḍodakābhyāṃ prakṣālya karṇṇam punar
avalikhet | anunnatam ahīnam aviṣamañ ca karṇṇasandhin niveśya
sthitaraktaṃ sandarśya madhughṛtenābhyajya picuplotayor
anyatareṇāvaguṇṭhyo nātigāḍhan nātiśithilaṃ
sūtreṇāvabadhya kapālacūrṇṇenāvakīryācārikam upadiśet |
dvivraṇīyoktena cānnenopacaret |
vighaṭṭanan divāsvapnaṃ vyāyāmam
atibhojanaṃ |
vyavāyam agnisantāpam vākśramañ ca vivarjjayet ||
vyavāyam agnisantāpam vākśramañ ca vivarjjayet ||
nātiśuddharaktam atipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ
vā sandadhyāt |sa hi vātaduṣṭe raktabaddho rūḍho paripuṭanavām bhavati | pittaduṣṭe
gāḍhapākarāgavān | śleṣmaduṣṭe stabdhakarṇṇaḥ kaṇḍūmān |
atipravṛttaśrāvaḥ śophavān | kṣīṇālpamāṃso na vṛddhim
upaiti |
sa yadā rūḍho nirupadravaḥ karṇṇo bhavati
tadainaṃ śanaiḥ śanair abhivarddhayet | anyathā
saṃrambhadāhapākavedanāvām bhavati | punar api chidyeta |
athāsyāḥ praduṣṭasyābhivarddhanārtham abhyaṅgaḥ |
godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjāpayastailaṃ gaurasarṣapajañ
ca yathālābhaṃ saṃbhṛtyārkkālarkkabalātibalānantāvidārīmadhukajalaśūkaprativāpan tailam pācayitvā svanuguptan
nidadhyāt ||
svedito mardditaṅ karṇṇam anena mrakṣayed
budhaḥ |
tato nupadravaḥ samyag balavāṃś ca vivarddhate ||
tato nupadravaḥ samyag balavāṃś ca vivarddhate ||
ye tu karṇṇā na varddhante snehasvedopapāditāḥ
|
teṣām apāṅge tv avahiḥ kuryāt prachannam eva ca
||
amitāḥ karṇṇabandhos tu vijñeyāḥ kuśalair iha
|
yo yathā suniviṣṭaḥ syāt tat tathā yojayed bhiṣak ||
yo yathā suniviṣṭaḥ syāt tat tathā yojayed bhiṣak ||
jātaromā suvarmmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ
sthiraḥ |
surūḍho vedano yas tu tat karṇṇaṃ varddhayec chanaiḥ ||
surūḍho vedano yas tu tat karṇṇaṃ varddhayec chanaiḥ ||
viśleṣitāyām atha nāsikāyāṃ vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat |
nāsāpramāṇaṃ pṛthivīruhāṇāṃ patraṃ gṛhītvā tv avalamvi tasya ||
nāsāpramāṇaṃ pṛthivīruhāṇāṃ patraṃ gṛhītvā tv avalamvi tasya ||
tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvād
utkṛtya vandhra tv atha nāsikāgraṃ |
vilikhya cāśu pratisandadhīta
taṃ sādhuvaddham bhiṣag apramattaḥ ||
utkṛtya vandhra tv atha nāsikāgraṃ |
vilikhya cāśu pratisandadhīta
taṃ sādhuvaddham bhiṣag apramattaḥ ||
suśīvitaṃ samyag ato yathāvan
nāḍīdvayenābhisamīkṣya nahyet |
unnāmayitvā tv avacūrṇṇayīta
pattrāṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś ca ||
nāḍīdvayenābhisamīkṣya nahyet |
unnāmayitvā tv avacūrṇṇayīta
pattrāṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś ca ||
saṃchādya samyak picunā vraṇan tu
tailena siñced asakṛt tilānāṃ |
ghṛtañ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇṇe
snigdho virecya sva yathopadeśaṃ ||
tailena siñced asakṛt tilānāṃ |
ghṛtañ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇṇe
snigdho virecya sva yathopadeśaṃ ||
rūḍhañ ca sandhānam upāgataś cai
tad vadhraśeṣaṃ tu punar nnikṛntet |
hīnam punar vvarddhayituṃ yateta
samañ ca kuryād ativṛddhamāṃsam iti || om ||
tad vadhraśeṣaṃ tu punar nnikṛntet |
hīnam punar vvarddhayituṃ yateta
samañ ca kuryād ativṛddhamāṃsam iti || om ||
jpeg 33v4
athāta āmapakveṣaṇīyam vyākhyāsyāmaḥ
||
atha śophasamutthānā gra…nthividradhyalajīprabhṛtayaḥ | prāyeṇa vyādhayo 'bhihitā
anekākṛtayaḥ | tair vvilakṣaṇaḥ pṛthur ggra…thitaḥ samo viṣamo vā
tvadmāṃsasthāyī saṃghātaḥ
śarīraikadeśotthitaḥ śopha ity ucyate |
sa ṣaḍvidho bhavati | vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantukanimittaḥ | tatra vātaśvayathur aruṇaḥ kṛṣṇo vā paruṣo
mṛduranavasthitastodādayaś cātra vedanāviśeṣā bhavanti |
pittaśvayathuḥ pītaḥ sarakto vā śīghrānusārī mṛdur ddādayaś
cātra vedanāviśeṣā bhavanti | śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ śuklo vā
kaṭhinaḥ snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaś cātra vedanāviśeṣā
bhavanti | sannipātaśvayatuaḥ
sarvvadoṣaliṅgaviśeṣopeteḥ | pittavacchoṇitajotikṛṣṇaś ca |
pittaraktalakṣaṇaś cāganturlāhitābhāsaś ca |
sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣairn na
śakyate praśamayituṃ kriyāviparyayād bahutvād vā doṣāṇāṃ
pākayābhimukho bhavati | tasyāmasya pacyamānasya pakvasya lakṣaṇam
ucyamānam upadhārayasva | tatra mandoṣmatā tvaksāvvarṇya sthairyam alparujatālpaśophatā cāmalakṣaṇam uddiṣṭaṃ
| sū|cībhir iva nistudyate daśyata iva ca
pipīlikābhiś cchidyate bhidyata iva ca śastreṇa tāḍyata iva ca daṇḍena niḥpīḍyata iva ca pāṇinā ghaṭyata iva cāṅgulyā
dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyāṃ mūṣacoṣaparīdāhāś ca bhavanti
| vṛścikaviddha iva ca sthānāsanaśayaneṣu na śāntim upaiti | ādhmātabamstir
ivātataś ca śopho bhavati | tvakvaivarṇṇyaṃ śophātivṛddhir
jjvarodāhaḥpipāsā bhaktāruciś ca pacyamānaliṃgaṃ || vedanopaśāntir
nnirllohitālpaśophatā ca
valīprādurbhbhāvatvakparipoṭanan nimnadarśanam aṅgulyā ca
pīḍite bastāviva codakasañcaraṇaṃ pūyasya prapīḍayaty ekam antam
ante cāvapīḍite muhurmuhus todaḥ la
kaṇḍūranunnatatā vyādher upadravaśāntir bhbhaktābhikāṃkṣā ca
paripakvaliṅgaṃ || kaphajeṣu khalu rogeṣu gambhīrānugatatvād
abhighātajeṣu ca keṣucid asamastam pakvakvalakṣaṇan dṛṣṭvā
pakvam apakvam iti manyamāno bhiṣaham upaiti |
tatra hi tvaksavarṇṇatā
śītaśophatālparujatāspavac ca ghanatā na tatra
moham upeyāt ||
bhavati cātra ||
āmaṃ vidahyamānañ ca samyak pakvañ ca yo bhiṣak |
jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣās taskaravṛttayaḥ ||
āmaṃ vidahyamānañ ca samyak pakvañ ca yo bhiṣak |
jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣās taskaravṛttayaḥ ||
vātād ṛte nāsti rujā na pākaḥ pittādṛte nāsti
kaphāc ca pūyaḥ… |
tasmāt samastāḥ paripākakāle pacanti śophan traya eva doṣāḥ ||
tasmāt samastāḥ paripākakāle pacanti śophan traya eva doṣāḥ ||
nartte rūjāvātamṛte ca
pittaṃ pākaḥ kaphañ cāpi vinā na pūyaḥ |
tasmād vipākaṃ paripākakāle prayānti śophās tribhir aiva doṣaiḥ |
tasmād vipākaṃ paripākakāle prayānti śophās tribhir aiva doṣaiḥ |
kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā
vase vātakaphau
prasahya… |
pacatyataḥ śoṇitam eva pāko matopareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ ||
pacatyataḥ śoṇitam eva pāko matopareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ ||
dravyānāñ candanādīnān
dagdhānāṃ svetatā yathā |
tadvat pittoṣmaṇādagdhaṃ raktam pūyam ihocyate ||
tadvat pittoṣmaṇādagdhaṃ raktam pūyam ihocyate ||
tatrāmacchede sirāsnāyuvyāpādanaṃ
śoṇitātipravṛttir vvedanāprādurbhbhāvovadaraṇam
anekopadravadarśanaṃ kṣatavidradhirvvā bhavati | sa yadā tu
bhayamohābhyāṃ pakvam apakvam iti manyamānaś ciram upekṣate
vyādhiṃ vaidyaḥ | sa gambhīrānugato dvāram alabhamānaḥ
pūyaḥ svamāsayamavadāryotsaṅgaṅ kṛtvā
nāḍīñ janayitvā bhavaty asādhyaḥ ||
bhavati cātra ||
yaś chinatty āmam ajñānādyaś ca pakvam upekṣate |
śvapacāviva sampaśyet tāvaniścitakāriṇau ||
yaś chinatty āmam ajñānādyaś ca pakvam upekṣate |
śvapacāviva sampaśyet tāvaniścitakāriṇau ||
prāk śastrakarmmaṇaś ceṣṭaṃ
bhojayed āturam bhiṣak |
pāneyam pāyayet madyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanāsahaṃ ||
pāneyam pāyayet madyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanāsahaṃ ||
na mūrcchaty annasaṃyogāt mattaḥ śastran na budhyate |
tasmād avaśyaṃ bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmmaṇi ||
tasmād avaśyaṃ bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmmaṇi ||
prāṇo hy ābhyantaro nṝṇāṃ bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ
|
dhārayaty avirodhena ucchrayaṃ pāñcabhautikam ||
dhārayaty avirodhena ucchrayaṃ pāñcabhautikam ||
yo hy utthito 'lpo yadi vā mahān
syāt kriyāṃ vinā
pākamupaiti śophaḥ | la
viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yāty avagāḍhadoṣaḥ ||
viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa
ālepaviśrāvanaśodhanais tu samyak
prayuktair yadi nopaśāmyet | hu
śīghraṃ vipacyet samamalpamūlaḥ san piṇḍitaś copari
vālpaaidoṣaḥ ||
śīghraṃ vipacyet samamalpamūlaḥ sa
kakṣān samāsādya yathā ca vahnir vācitaḥ sandahati prasahya |
tathaiva pūyo 'pyaviniḥsṛto hi māṃsaṃ sirā snāyu ca khādatīha ||
tathaiva pūyo 'pyaviniḥsṛto hi māṃsaṃ sirā snāyu ca khādatīha ||
ādau vimlāpanaṅ kuryā dvitīyamavasecanaṃ |
tṛtīyam upanāhan tu caturthīm pāṭanakriyāṃ ||
tṛtīyam upanāhan tu caturthīm pāṭanakriyāṃ ||
pañcamaṃ śodhanaṃ vidyāt ṣaṣṭhaṃ ropaṇamiṣyate
|
ete kramā vraṇasyoktās saptamaṃ vaikṛtāpaham
ete kramā vraṇasyoktās saptamaṃ vaikṛtāpaham
iti || ḍoñ ||
jpeg 35v5
athāta ālepanavraṇabandhavidhim vyākhyāsyāmaḥ ||
ālepana ādya upakrama eṣa sarvvaśophānāṃ
sāmānyataḥ pradhānatamaś ca | taṃ prati pratirogaṃ vakṣyāmaḥ |
tatra pratilomamālimpennānulomamaḥ | pratilome hi
samyagauṣadhamavatiṣṭhate | praviśati
ca romakūpaistasya pramāṇam
mābhiṣārdracarmmotsedham
upadiśanti |
na ca śuṣkam upekṣitavyam anyatra pīḍayitavyāt | śuṣkam
apārthakaṃ rujākarañ ca bhavati |
ālepa pradehayor antaram ālepaḥ śītastanur
aviśoṣīvā | pradehastūṣṇaḥ śīto vā
bahalobahvaviśoṣī ca | tatra
raktapittaprasādakṛd ālepaḥ | śodhano
ropaṇaśophavedanāpagamaś ca tasyopabhogaḥ kṣatākṣateṣu yas tu
kṣateṣūpayujyate | sa bhūyaḥ kalka iti saṃjñāṃ labhate
| nirudhyālepanasaṃjñā tenāśrāvasannirodhau mṛdu
pūtimāṃsāpakarṣaṇam antarddoṣatā śur vraṇaśuddhiś ca
bhavati |
na cā lepanaṃ rātrau prayuñjīta
śaityānuśleṣmaṇaḥ | ūrddhvavivṛtarāmakūpatvād ūṣmānanireti |
avidagdheṣu śopheṣu hitam ālepanaṃ bhavet |
yathāsvaṃ doṣaśamanaṃ… dāhakaṇḍūrujāpahaṃ ||
yathāsvaṃ doṣaśamanaṃ… dāhakaṇḍūrujāpahaṃ ||
marmmadeśeṣu ye rogā guhyeṣv api
sadā nṛṇāṃ |
saṃśodhanāya teṣān tu kuryād ālepanaṃ bhiṣak ||
saṃśodhanāya teṣān tu kuryād ālepanaṃ bhiṣak ||
ata ūrddhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇy
upadekṣyāmaḥ || kṣaumakārppāsikāvikadukūlakauśeyapattaurṇṇācīnapaṭṭacarmmāntarvvalkalalatāvidalarajju
vā lagūlasantānikālohādīny eṣāṃ vyādhiṅ kālañ cāvekṣyopayogaḥ
| pramāṇataś ceṣām ādeśaḥ… |
la
bhra
kośadāmasvastikānuvellitaṃ śākhāsu grīvāmeḍhra
mūtolīmaṇḍalamsthavikāyamalakakhaṭvācīnavibandhavitānagosphaṇāḥ
pañcāṅgī ceti caturddaśa bandhaviśeṣāḥ | teṣān nāmabhir
evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
tatra kośañjaṅghāṅguliparvvasu
vidadhyāt | dāmamasaṃbādheṅge
sāndhikūrccakastanāntarakarṇṇeṣu svastikama nuvellitaṃ
śākhāsu grīvāmeḍhrayon mūtolīṃ vṛtteṅge
maṇḍalam aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu sthavikā | yamalavraṇābhyāṃ
yamalakaṃ | hanuga…ṇḍaśaṃkheṣu
khaṭvām apāṅgayoś cīnaṃ | pṛṣṭhodaroraḥsu
vibandhaṃ mūrddhni vitāmaṃ |
cipukanāmauṣṭhāṃsabastiṣu goṣphaṇā jatruṇipañcāṅgīm iti | yo vā yasmin pradeśe
suniviṣṭo bhavati tattasmin nidadhyāt |
yantranam ūrddhamadhastiryak ca bhavati |
tatra ghanāṅ kāvalikān datvā
cāmaparikṣepam ṛjum anāviddham
asaṅkucitaṃ mṛdu paṭṭan niveśya badhnīyāt | na ca
vraṇasyopari kuryāt | granthim ābādhaṅ karoti |
athāsya na ca
vikeśikauṣadhetisnigdhetirūkṣe viṣame vā kurvvīta | kasmād atisnehāt kledayati | raukṣyāc
chinatti durnyāstavraṇacarmmāvagharṣaṇaṃ karoti | yukta
snehatyādāśu rohati |
tatra vraṇāyatanaviśeṣād bandhastrividho bhavati | gāḍhassamaḥ śithila iti |
tatra sphikkukṣivaṃkṣaṇaśiraḥ sugāḍhaḥ |
śākhāvadanakarṇṇakaṇṭhameḍhramuṣkapārśvodarorasmu
samaḥ | akṣṇoḥ sandhiṣu ca śithilaḥ |
tatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyāt |
samasthāne śithilaṃ | śithilasthāne naiva śoṇitaduṣṭañ ca ||
ślaiṣmikaṃ śithilasthāne samaṃ | samasthāne gāḍhaṃ | gāḍhasthāne gāḍhataraṃ | vātaduṣṭañ ca ||
tatra paittikaṃ grīṣme dvirahne badhnīyāt |
raktopadrutamapyevaṃ | ślaiṣmikaṃ hemante tṛtīye 'hni |
vātopadrutamapyevaṃ | evaṃ mūhya
baṃdhamviparyayañ ca kurvvīta |
samaśithilasthāneṣu gāḍha baṃdhe
vikesikauṣadhanair arthakyaṃ śophavedanāprādurbhbhāvaś ca |
gāḍhasamasthāneṣu sithila bandhe
vikesikauṣadhapala
ñtanam paṭṭasañcārād vraṇavagharṣaṇañ ca |
aviparītabandhe vedanāśāntir
asṛkprasādo mārddavañ ca |
abadhyamāne
śītavātātaparajovarṣadaṃśamasakamakṣikāprabhṛtibhir abhighātaviśeṣair hanyate vraṇaḥ |
vividhavedanopadrutaś ca duṣṭatām upaiti | ālepanādīni cāsya
viśopam upayānti ||
cūrṇṇitam mathitam bhagnaṃ
viśliṣṭam atipāditaṃ |
asthisnāyusirācchinnam āśu bandhena rohati ||
asthisnāyusirācchinnam āśu bandhena rohati ||
sukhañ ca vraṇitaḥ śete sukhaṅ gacchati
tiṣṭhati |
sukha śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ ||
sukha śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ ||
abandhyā pittaraktābhighātanimittā yadātodadāhavedanābhibhūtāḥ
kṣārāgnidagdhāḥ pākāt prakuthitaprasīrṇṇamāṃsāś
ca bhavanti ||
kuṣṭhinām agnidagdhānāṃ
piṭakā madhumehināṃ |
karṇṇikāś conduruviṣe viṣajuṣṭavraṇāś ca ye ||
karṇṇikāś conduruviṣe viṣajuṣṭavraṇāś ca ye ||
māṃsapāke na badhyante gudapāke ca dāruṇe
|
svabuddhyār vapi vibhajet kṛtyākṛtyeṣu buddhimān ||
svabuddhyār vapi vibhajet kṛtyākṛtyeṣu buddhimān ||
doṣan dehañ ca vijñāya
vraṇan ś ca vraṇakovidaḥ |
ṛtūñ ca parisaṃkhyāya… tato bandhīn niveśayed iti ||
ṛtūñ ca parisaṃkhyāya… tato bandhīn niveśayed iti ||
ḍoḍa ||
jpeg 38r3
|| athāto vraṇitopāsanīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
atha vraṇitasya prathamam evāgāram
anvicchet || praśastavāstusuni viṣṭaṃ śucyavātātapañca |
apraśastavāstunigṛhe sambādhe 'śucinyātape
cātivāte ca rogāḥ syuściraṃ śārīramānasāḥ |
cātivāte ca rogāḥ syuściraṃ śārīramānasāḥ |
tasmiñ chayanam asambādhaṃ svāstīrṇaaṇaṃ
manojñam prākchīrṣan saśastraṅ kurvvīta |
sukhaceṣṭāpracāraḥ syāt | svāstīrṇṇe śayane
vraṇī
prācyādiśi sthito devās tat pūjanārthan tataḥśiras
prācyādiśi sthito devās tat pūjanārthan tataḥśiras
tasmin suhṛdbhir anukūlaiḥ priyamvadair
upāsyamāno yatheṣṭamāśīteti ||
bhavati cātra ||
suhṛdo vikṣipanty āśu kathābhir vvraṇavedanāḥ |
āśvāsayanto bahuśaḥ svanukūlāḥ priyamvadāḥ ||
āśvāsayanto bahuśaḥ svanukūlāḥ priyamvadāḥ ||
na ca divānidrāvaśagaḥ syād
utthāsamvesanaparimārjjanādiṣu cātmaceṣṭāsv
apramatto vraṇaṃ rakṣet || bhavati cātra
||
sthānāsanañcaṅkramaṇaṃ divāsvapnan tathaiva ca
|
vraṇito na viniṣeveta śaktimān api mānavaḥ ||
vraṇito na viniṣeveta śaktimān api mānavaḥ ||
gamyānāñ ca strīṇāṃ
sandarśanasambhāṣaṇasaṃsparśanāni dūrata eva pariharet || bha
||
strīṇāṃ sandarśanāc chukraṅ kadācid
balitaṃ sravet |
grāmyadharmmakṛtān doṣān so 'saṃsargge 'pyavāpnuyāt ||
grāmyadharmmakṛtān doṣān so 'saṃsargge 'pyavāpnuyāt ||
navadhānyamāṣatilakaśāyakulatthaniṣpāvakaharitaśokāmlalavaṇaguḍapiṣṭavikṛtaśuṣkaśākājāvimāṃsaśīto
dakadadhidugdhatakraprabhṛtīni pariharet ||
bhavati cātra ||
takrānto navadhānyādiryoyamvargga udāhṛtaḥ |
doṣasañjanano hyeṣa vijñeyaḥ pūyavarddhanaḥ ||
doṣasañjanano hyeṣa vijñeyaḥ pūyavarddhanaḥ ||
madyapañyamaireyāriṣṭāsavamadhusurāvihārām
pariharet ||
madyamamlañ ca rūkṣañ ca tīkṣṇamuṣṇañ ca
vīryataḥ |
āśukāri ca tatpītaṃ kṣipram vyāpādayed vraṇaṃ ||
āśukāri ca tatpītaṃ kṣipram vyāpādayed vraṇaṃ ||
vātātaparajodhūmātibhojanāniṣṭaśravaṇadarśanāmarṣaśokaviṣamaśayanāsanarātrijāgaraṇātmakṣikādibhiś
cābādhām pariharet ||
vraṇitasyopataptasya kāraṇair eva mādibhiḥ |
kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ samyag na jīryati ||
kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ samyag na jīryati ||
ajīrṇaaṇāt pavanādīnāṃ vibhramobalavān bhavet |
tataḥ śopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyāt ||
tataḥ śopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyāt ||
sadā ca
nīcanakharomṇāśucināśucivāsasāśāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇabhavitavyaṃ
|| tat kasya hetoḥ hiṃsāvihārāṇi tu rakṣānsipaśupatikuberakumārānucarāṇi mānsaśoṇitapratvāt
kṣatajanimittam vraṇitam upa sarppanti satkārārthañ
jighāṃsūni vā kadācid bhavanti ||
teṣāṃ satkārakāmānām
prayatetāntarātmanā |
dhūpamālyopahārām̐ś ca bhakṣām̐ś caivopahārayet ||
dhūpamālyopahārām̐ś ca bhakṣām̐ś caivopahārayet ||
te tu santarppitā ātmavanna hiṃsyus tasmāt
satatam atandritajanaparivṛto nityadīpodakaśastrasragdāmālaṅkṛta veśmani sampan maṅgalamano
'nukūlāḥ kathāḥ śṛṇvannāsīta ||
sampatmaṅgalayuktābhiḥ kathābhiḥ prītamānasaḥ |
āsāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ sukham avāpnuyāt ||
āsāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ sukham avāpnuyāt ||
ṛksāmayajurbhir mmantrairaparaiś cāśīrvvādair
upādhyāyabhiṣajāś ca sandhyayo rakṣāṅkuryuḥ ||
sarṣapāriṣṭapatrābhyāṃ sarppiṣālavaṇena ca
|
dvirahnaḥ kārayed rūpaṃ saptarātramatandritaḥ ||
dvirahnaḥ kārayed rūpaṃ saptarātramatandritaḥ ||
chattrāticchattralāṅgulīñ jaṭilāṃ brahmacāriṇīṃ
| lakṣmīguhāmatiguhāvacāmativiṣāntathā || śatavīryāṃ saha
sravīryāṃ siddhārthām̐ś cāpi dhārayet || bhavati
cātra ||
anena vidhānā yuktam ārād eva niśācarāḥ |
vanaṃ kesariṇākrāntaṃ varjjayanti mṛgā iva ||
vanaṃ kesariṇākrāntaṃ varjjayanti mṛgā iva ||
bālośīrair vraṇambījair nna ca nam
parighaṭūyet |
na tuden na ca kaṇḍūyāc chayānaḥ paripālayet ||
jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalyamuṣkan dravottaraṃ |
bhuñjāno jāṅgalair mmāsaiḥ śīghraṃ vraṇam apohati ||
taṇḍulīyakajīvantī suniṣarṇṇakavāstukaiḥ |
bālamūlakavārttākī paṭolaiḥ kāravallakaiḥ ||
na tuden na ca kaṇḍūyāc chayānaḥ paripālayet ||
jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalyamuṣkan dravottaraṃ |
bhuñjāno jāṅgalair mmāsaiḥ śīghraṃ vraṇam apohati ||
taṇḍulīyakajīvantī suniṣarṇṇakavāstukaiḥ |
bālamūlakavārttākī paṭolaiḥ kāravallakaiḥ ||
sadāḍimaiḥ sāmalakair ghṛtabhṛṣṭaiḥ
sasaindhavaiḥḥ |
anyair eva ṅguṇair vvāpi mudgādīnāṃ rasena vā ||
anyair eva ṅguṇair vvāpi mudgādīnāṃ rasena vā ||
divā na nidrā vaśago nivātagṛhagocaraḥ |
vraṇī vaidyavase tiṣṭhac chīghraṃ vraṇam apohati ||
vraṇī vaidyavase tiṣṭhac chīghraṃ vraṇam apohati ||
evaṃ vṛttasamācāro vraṇī sampadyate sukhī |
āyuś ca dīrgham āpnoti dhanvatarivaco yathā ||
āyuś ca dīrgham āpnoti dhanvatarivaco yathā ||
jpeg 39v6
|| athāto hitāhitīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yad vāyoḥ pathyan tat pittasyāpathyam ity anena
hetunā na kiñci dravyam ekāntena hitam ahitam vāstīti kecid ācāryā
bruvate || taṃ tu na samyak | iha khalu dravyāṇi
svabhāvataḥ saṃyogataś ca ekāntahitāni ekāntāhitāni
hitāhitāni ca bhavanti ||
tatraikāntāhitāni jātisātmyatvāt | salilaghṛtadugdhvaudanaprabhṛtīni | ekāntāhitāni tu
dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛtttāny agnikṣāraviṣādīni
saṃyogatas tv aparāṇi viṣatulyāni bhavanti | hitāhitāni
tu yad vāyoḥ pathyan tat pittasyāpathyam iti
etad dvitvān na sarvvavraṇināmayamāhārārthe
vargga upadiśyate | raktaśāliṣaṣṭikāṅgukamukundakapāṇḍukakalama nīvārodravoddālakaśyāmākavāḥ ||
eṇahariṇakuraṅgāmṛgamātṛkāsvadaṃṣṭrīkrakaralāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakāḥ
|| mudgavanamasūramukuṣṭhahareṇaavāḍhakīsatīnāḥ ||
cillīvāstūkasuniṣarṇṇakajīvantī taṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇṇāḥ | gavyaṃ
ghṛtaṃ saindhavadāḍimāmalakam ity eṣa varggaḥ sarvvavraṇinyaḥ sāmānyataḥ pathyatamaḥ |
tathā
brahmacaryanivātaśayaṇoṣṇodakādivāsvapnāvyāyāmādhūmasevā ca
ekāntaḥ pathyatamāni |
ahitāni prāgupadiṣṭāni | hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyantatpittasyāpathyam iti ||
saṃyogatas tv aparāṇi viṣatulyāni bhavanti
| vallīphalajavakakarīraāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyāka
tailaśuṣkaśākamadyajāmvajāṅgalacilimilimatsyagodhāvarāhānacaikadhyam
aśnīyāt | payasā prākpayaso 'nte vā payasaḥ |
kapotām̐ś ca sarṣapatailasiddhām̐ś
ca nāśnīyāt | kapiñjalamayūralāvatittirigodhāś
cairaṇḍakāṣṭhasiddhā eraṇḍatailana nādyāt |
madhughṛtasamaghṛtamadhucāntarikṣaudakānupānaṃ | kāṃsabhājane
daśarātraparyuṣitaṃ sarppiḥ | madhunoṣṇena vā dadhimadyañ ca
| pittena cāmamāṃsāni | surākṛsarapāyasām̐śca naikadhyamaśnīyāt |
sauvīreṇa sahatilasaṣkulī | takreṇa
madhughṛtadhānāpṛṣatamāṃsāni | godhāmmadhunā | kṣaudrāsavena
matsyāṃ | pṛṣatamāṃsam vā maireyamādhvīkābhyāṃ | matsyānupotakayā
sahaikṣuvikṛtīś ca sarvvāḥ | guḍaṅkākamācyāmadhunā mūlakāni
ca | naikadhyamadhunā varāhaṃ | dadhnā kukkuṭaṃ | madyena balākāṃ
|
taratamayogayuktāṃś ca | bhāvānatirūkṣam
atisnigdham atyuṣṇam atiśītam evamādīn vivarjjayet | na
madhunoṣṇaṃ | noṣṇa noṣṇārtto | na madhunātilakalkenopotakāṃ
| na pippalīmatsyavesayā | priyaṅgvanuliptena pāyasamaśnīyāt ||
bhavati cātra ||
viruddhāny evam ādīni vīryato yāni kānicit |
tāny ekāntāny eva śeṣam vidyād hitāhitaṃ || bhavati cātra ||
viruddhāny evam ādīni vīryato yāni kānicit |
tāny ekāntāny eva śeṣam vidyād hitāhitaṃ || bhavati cātra ||
vyādhimindriyadaurbbalyam maraṇ vā niyacchati |
viruddharasavīryāṇi bhuñjāno 'nātmavān naraḥ ||
viruddharasavīryāṇi bhuñjāno 'nātmavān naraḥ ||
yatkiñcid doṣamutkleśya bhuktaṃ kāyān na
nirharet |
rasādiṣu rasārthatvāt tad vikārāya kalpate ||
rasādiṣu rasārthatvāt tad vikārāya kalpate ||
viruddhāśanajānrogān pratihanti
virecanaṃ |
vamanaṃ śamanam vāpi pūrvvam vā hitasevanaṃ ||
vamanaṃ śamanam vāpi pūrvvam vā hitasevanaṃ ||
sātmyato 'lpatayā vāpi dīptāgnes taruṇasya ca |
snigdhavyāyām iva linām viruddham vitatham bhaved iti ||
snigdhavyāyām iva linām viruddham vitatham bhaved iti ||
|| kṣāram agniñ jalāyuś
ca tathā śoṇitavarṇṇanaṃ |
doṣadhātumalañ caiva karṇṇatāḍanam eva ca ||
āmapakveṣaṇīyañ ca ālepanavidhin tathā |
vraṇitopāsanīyañ ca viruddhānnena viṃśatiḥ ||
doṣadhātumalañ caiva karṇṇatāḍanam eva ca ||
āmapakveṣaṇīyañ ca ālepanavidhin tathā |
vraṇitopāsanīyañ ca viruddhānnena viṃśatiḥ ||
dvitīyo daśa || thaṃ
||
|| athāto vraṇapraśnaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vātapittaśleṣmāṇa eva dehe sambhavahetavo
bhavanti || tair evāsyāvyāpanair
adhomadhyorddhasanniviṣṭaiḥ śarīram idan dhāryate| agāram iva
sthūṇābhir ataś ca tristhūṇam ity āhur ity eke| ta eva
ca
vyāpannāḥ pralayahetavo bhavanti tad ebhiḥ śoṇitacaturtthaiḥ sambhavasthitipralayeṣv apy avirahitaṃ
śarīram bhavati ||
bhavati
cātra ||
nartte dehaḥ kaphād asti na ca pittān na mārutāt |
śoṇitād api vā nityan deham etais tu dhāryate ||
nartte dehaḥ kaphād asti na ca pittān na mārutāt |
śoṇitād api vā nityan deham etais tu dhāryate ||
tatra vā gatigandhopādāno dhātuḥ | tapa santāpe
| śliṣa āliṅgane | eṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayair vvātaṃ pittaṃ
śleṣmā iti rūpāṇi bhavanti ||
teṣāṃ sthānāny ata ūrddhvam vakṣyāmaḥ
|| tatra samāsena vāyuḥ śroṇīgudasaṃśrayaḥ |
pakvāmāsayamadhyastham pittasya | āmāsayaḥ śleṣmaṇaḥ ||
ataḥ param pañcadhā vibhajyante | tatra vātasya
vātavyādhike vakṣyāmaḥ | pittasya yakṛtplīhānau hṛdayan
dṛṣṭis tvag iti | pūrvvoktan tu śleṣmaṇas tūrasaḥ kaṇṭhaḥ śiraḥ
sandhaya iti || etāni khalu doṣasthānāny avyāpannānām bhavanti |
pūrvvoktañ ca ||
visargā𑑎dānavikṣepaiḥ somasūryānilā
yathā |
dhāra ya nti jagaddehaṅ kaphapittānilās tathā ||
dhāra ya nti jagaddehaṅ kaphapittānilās tathā ||
tatra jijñāsyate || kim pittavyatirekeṇānyo
'gnirutāho pittam evāgnir iti | atrocyate | na
khalu pittavyatir𑑎ekeṇānyo 'gnir
upalabhyate | āgneyatvāt pitte dahanapacanādiṣu pravarttamāno
'gnivad upacāraḥ kriyante ntaragnir iti | kṣiṇe
vāgniguṇe tatsamānadra𑑎vyopayogād
ativṛddhe śītakriyopayogād āgamāc ca paśyāmo na khalu
pittavyatirekeṇānyo 'gnir iti |
tat tu dṛṣṭahetukena viśeṣeṇa pakvāmāsa𑑎yamadhyasthaṃ caturvvidham apy
annam pacati vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi | tatrastham eva
cātmaśaktyā śeṣāṇām pittasthānānāṃ śarīrasya
cāgnikarmmaṇā𑑎nugrahaṅ karoti |
tasmin pitte pācako 'gnir iti saṃjñā || yakṛtplīhnoḥ pittan tasmin
rañjako gnir iti saṃjñā sa rasasya rāgakṛd uktaḥ | yat
tu hṛdistham pittan tasmin sādhako 'gnir iti saṃjñā
śobhitaprārthitamanorathasādhanakṛd uktaḥ || yat tu dṛṣṭyām pittaṃ
tasminn ā𑑎locako 'gnir iti saṃjñā sa rūpagrahaṇe dhikṛtaḥ || yat tu tvaci
pittan tasya bhrājako 'gnir iti saṃjñā
so'bhyaṅgaparisekāvagāhālayanādīnāṃ kriyādravyādīnāṃ pācayitā ||||
bha
bhavati cātra ||
pittaṃ tīkṣṇan dravam pūtinīlam pītan tathaiva ca |
uṣṇaṅ kaṭurasañ caiva vidagdhan tv amlam iṣyate ||
uṣṇaṅ kaṭurasañ caiva vidagdhan tv amlam iṣyate ||
ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānāny anuvyākhyāsyāmaḥ ||
tatrāmāsayaḥ pittāsaya𑑎syopari tatpratyanīkatvād ūrdhvagatitvāt tejasaś candra
ivādityasya sa caturvvidhasyāhārasyādhāraḥ sa ca tatraudakair
guṇaiḥ praklinno bhinnasaṃghātas sukhajaro bhavati ||
mādhuryāt picchilatvāc ca prakleditvāt tathaiva
ca |
āmāsaye sambhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ ||
āmāsaye sambhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ ||
sa tatra sthitaḥ svaśaktyā śeṣāṇāṃ
śleṣmasthānānāṃ śarīrasyodakakarmmaṇānugrahaṅ karoti ||
uraḥsthas tu trikasandhāraṇam ātmavīryyeṇānnarasasahitena
hṛdayāvalambanam varaṇañ ca karoti | kaṇṭhasthas tu jihvendriyasya saumyatvāt
𑑛 samyagrasajñāne vivarttate || śiraḥsthas tu
snehasantarppaṇādhikṛtatvād indriyāṇām ātmavīryyeṇānugrahaṃ karoti
|| sandhisthas tu sandhisaṃśleṣāt sarvvaṃ sandhisaṃśleṣāt
sarvvasandhyagranuhaṅ karoti ||
bhavati
cātra | śleṣmā śveto guru snigdhaḥ
picchilaḥ śīta eva ca |
madhuraś cāvidagdhaḥ syād vidagdho lavaṇaḥ smṛtaḥ ||
madhuraś cāvidagdhaḥ syād vidagdho lavaṇaḥ smṛtaḥ ||
śoṇitasthānaprāgabhihitaṃ |
anuṣṇaśītam madhuraṃ snigdhaṃ raktañ ca
varṇataḥ |
śoṇitaṅ guru visraṃ syād vidāhaś cāsya pittavat ||
śoṇitaṅ guru visraṃ syād vidāhaś cāsya pittavat ||
etāni khalu doṣasthānāny atra sañcīyante doṣāḥ
| prāk sañcaya𑑎hetur uktaḥ ||
sañcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā
mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravam ālasyañ ceti liṅgāni bhavanti | tatra
prathamaḥ kriyākālaḥ ||
ata ūrdhvam prakopakāraṇāni vakṣyāmaḥ | tatra
balavadvigrahātivyavāyavyāyāmapratapanapradhāvanābhighātalaṅghanaplavanaprataraṇajāgaraṇahayagajarathaprayāṇātikaṭukakaṣāyatiktalaghurūkṣaśītavīryyaśuṣkaśākavallūrakoradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇuniṣpāvānaśanavātamūtrapurīṣaśukravathūdgāraccharddibāṣpavegavighātādibhir vviśeṣair vvāyuḥ
prakopam āpadyate ||
sa śītābhraprayāteṣu gharmmārtte ca viśeṣataḥ |
pratyūṣasy aparāhṇe ca jīrṇṇānte ca prakupyati ||
pratyūṣasy aparāhṇe ca jīrṇṇānte ca prakupyati ||
krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇoṣṇatīkṣṇarūkṣalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitaśākavarāhamatsyājāvikamāṃsadadhimastutakrasauvīrakasurāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhi
ḥ
r vviśeṣaiḥ pittam prakopam āpadyate ||
taduṣṇe voṣṇakāle ca ghanānte ca viṣeśataḥ |
madhyāhne cārddharātre ca𑑎 jīryyaty anne ca kupyati ||
madhyāhne cārddharātre ca𑑎 jīryyaty anne ca kupyati ||
divāsvapno
vyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇasnigdhaśītagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavanaiṣadhotkaṭamāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtadugdhadadhikṛśarapāyasekṣuvikārānūpodakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamasanādhyaśanaprabhṛtibhir
vviśeṣaiḥ śleṣmā prakopam āpadyate ||
sa śīte śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ |
pūrvvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati ||
pūrvvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati ||
pittaprakopaṇair eva cābhīkṣṇaṃ
dravasnigdhagurubhiś cāhārair
ddivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇṇaviruddhādhyaśanaprabhṛtibhir vviśeṣair raktam prakopam
āpadyate ||
yasmād raktam vinā doṣair nna kadācit
prakupyati |
tasmāt tasya yathādoṣaṅ kālam vidyāt prakopanaiḥ ||
tasmāt tasya yathādoṣaṅ kālam vidyāt prakopanaiḥ ||
teṣān tu prakopāt
koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkādāhapipāsānnadveṣahṛdayotkledā
bhavanti | tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ ||
ata ūrdhvam prasaraṃ vakṣyāmaḥ | teṣām ebhir
ātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānām piṣṭakiṇvodakasamavāya
ivābhyudgatānām prasaro bhavati | teṣām vāyur ggatimattvāt
prasaraṇahetuḥ | saty apy ācaitanye sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ | rajaś ca pravarttakam bhāvānām yathā mahānudakasañcayo
'tipravṛddhatvāt | setum avadāryāparair udakair
vvyāmiśraḥ sarvvataḥ pradhāvaty evan doṣāḥ | ekaikaśo dvandvaśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā tatra vātaḥ pittaṃ
śleṣmā śoṇitaṃ | 𑑛 vātapitte | vātaśleṣmāṇau |
pittaśleṣmāṇau | vātaśoṇite |
pittaśoṇi
pittaśoṇite | śleṣmaśoṇite | vātapittaśoṇitāni |
vātaśleṣmaśoṇitāni | pittaśleṣmaśoṇitāni |
vātapittakaphāḥ | vātapittakaphaśoṇitānīti | evam pañcadaśadhā
prasaranti ||
kṛtsne 'rdhe 'vayave cāpi dehasya kupito bhṛśam
|
doṣo vikāram bhajate megho vṛṣṭim ivāmbare ||
doṣo vikāram bhajate megho vṛṣṭim ivāmbare ||
nātyarthaṅ kupitaś cāpi līno mārggeṣu ti𑑎ṣṭhati |
niḥpratyanīkaḥ kālena hetum āsādya kupyati ||
niḥpratyanīkaḥ kālena hetum āsādya kupyati ||
tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat kriyā | pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat | kaphasya
ca vātasthānagatasya vātavat kriyāvibhāgaḥ ||
evam prakṣubhitānām prasaratām vimārggagamanam
āṭopo dhūmāyanam arocakaś charddir iti liṅgāni bhavanti
| tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ ||
ata ūrddhvasthānasaṃśrayaṃ vakṣyāmaḥ | evaṃ
khalu prasṛtas tām̐s tāñ charīrapradeśān āgamya tāṃs tān vyādhīñ
janayanti | tam prati pratirogam vakṣyāmaḥ | ye doṣās
te 'dhaḥ sanniveśaṅ kurvvanti te
gulmavṛddhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātīsāraprabhṛtīn janayanti
| bastigatāḥ pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn
|| gudagatās tu bhagandarārśaḥprabhṛtīn || meḍhragatās tu
parivarttikāpadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn || vṛṣaṇagatā vṛṣaṇavṛddhīn
|| ūrddhvajatrugatā ūrddhvagā galagaṇḍāpacīprabhṛtīn ||
tvaṅmānsaśoṇitagatāḥ kṣudrarogān kuṣṭhādīn visarppām̐ś ca ||
māṃsagatā granthyapacyarbbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn || asthigatā
vidradhyanuśayīprabhṛtīn || pādagatāḥ
ślīpadavātaśoṇitaprabhṛtīn || sarvvagatāḥ |
jvaraśukradoṣasarvvāṅgarogaprabhṛtīn || evam anyeṣv api sthāneṣu
rogānāṃ doṣasanniveśañ jānīyāt || teṣām evam
abhisanniviṣṭānām pūrvvarūpaprādurbbhāvo bhavati | tatra caturthaḥ
kriyākālaḥ ||
ata ūrdhvam vyādhidarśanam vakṣyāmaḥ ||
śophārbbudagranthividradhivisarppādīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā jvarātīsāraprabhṛtīnāñ ca | tatra
pañcamaḥ kriyākālaḥ ||
ata ūrddhvam asyāvadīrṇṇasya vraṇabhāvam
āpannasya ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ || jvarātīsāraprabhṛtīnāñ ca dīrghakālānubaddhaḥ | tatrāpratikriyamāṇo 'sādhyatām
upaiti ||
bhavati
bhavati cātra ||
sañcayañ ca prakopañ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayaṃ |
vyaktim bhedañ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhaved bhiṣak ||
sañcayañ ca prakopañ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayaṃ |
vyaktim bhedañ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhaved bhiṣak ||
sañcaye 'pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ |
te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||
te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||
sarvvair bbhāvais tribhir vvāpi dvābhyām ekena
vā punaḥ |
saṃsarge kupitaḥ kruddhaḥṃ
doṣan doṣo 'nudhāvati ||
saṃsarge kupitaḥ kruddha
saṃsargge yo garīyān syād upakramya sa vai
bhavet |
śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca ||
śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca ||
vraṇe tu yasmād rūḍhe 'pi vraṇavastu na naśyati
|
ādehadhāraṇāj jantor vvraṇas tasmān nirucyata iti ||
ādehadhāraṇāj jantor vvraṇas tasmān nirucyata iti ||
21 ||
jpeg 45v5
athāto vraṇāśrāvavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
tvaṅmāṃsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmmāṇy aṣṭau vraṇavastūni bhavanti | atra
sarvvavraṇasanniveśaḥ ||
tatrādyaikavastusanniveśī tvagbhedī vraṇaḥ
sūpacaro bhavati | śeṣās tv āsrāvā vijñeyāḥ | ya evam uttiṣṭhanty avadīvyante ca |
āyataś caturasro vṛttas tripuṭaka iti
vraṇākṛtisamāsaḥ | viśeṣatas tu vikṛtākṛtayo durupakramā bhavanti
||
sarvva eva vraṇāḥ kṣipraṃ saṃrohanty ātmavatāṃ subhiṣagbhiś copakrāntāḥ | anātmavatām ajñaiś
copakrāntāḥ praduṣyanti pravṛddhatvād doṣāṇāṃ |
tatrātisamvṛto vivṛtaḥ kaṭhino 'timātram
atimṛdur utsannovasannaḥ | śīto 'tyuṣṇaḥ
kṛṣṇaraktapītaśuklādivarṇṇeṣv apy arthavarṇṇaḥ
pūtimāṃsasirāsnāyupratipūrṇṇaḥ pūtipūyāśrāvī ūnmārgy utsaṅgy
amanojñadarśanagandhotyarthavedanāvān
dāhapākarāgakaṇḍūśophapiṭakopadruto 'tyarthaduṣṭaśoṇitasrāvī
dīrghakālānubandhī ceti duṣṭavraṇaliṅgāni | tatra doṣocchrayam
avekṣya yathāsvam prakurvvīta ||
atha sarvvāsrāvām vakṣyāmaḥ | tatra ghṛṣṭāsu
jhinnāsu vā tvakṣu tvaksphuṭite bhinne 'vadārite vā salilaprakāśo
bhavaty āsrāvaḥ | kiñcid visraḥ pītāvabhāsaś ca | māṃsagate tu sarppiḥ prakāśaḥ sāndraḥ svetaḥ picchilaś ca ||
sirāgatas tu sadyaś chinnāsu sirāsu raktātipravṛttiḥ pakvāsu ca
toyanāḍībhir ivāgamanaṃ pūyasya āśrāvaś cātra tanur
vvicchinnaḥ sapheno vasāpratimaḥ saraktaś ca | snāyugatas tu
snigdho ghanaḥ siṃghāṇakapratimaḥ saraktaś ca || asthigatas tu
asthiny abhihate sphuṭite bhinnevadārite vā
doṣabhakṣitatvāc chuktidhautam ivābhāti asthinissāraś ca
bhavati | āśrāvaś cātra tanur vvicchinnaḥ picchilo 'valambī
sarudhirotmathitaś ca𑑎
bhavati | koṣṭhagatas tu mūtrapurīṣapūyarudhirodakāni
sravati | marmmagatas tu nocyate tvagādiṣv evāvaruddhatvāt ||
atha sarvvavraṇavedanām vakṣyāmaḥ ||
todanabhedanacchedanatāḍa𑑎nāvamanthanāyāmanavikṣepaṇacumucumāyananirddarśanāvabhañjanasphoṭanavidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇapūraṇastambhanasvapanākuñcanāṅkusikāḥ sambhavanti || vividhā vā yatra muhurmmuhur
vvedanā āgacchanti tam vātikam iti vindyāt |
ūṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni yatrāṅgārāvakīrṇṇam iva vedanā sarujan
tīkṣṇasampātipacyate | yatra coṣmābhir vvṛddhir
bbhavati kṣate kṣārāvasiktavac ca yatra vedanāviśeṣā ghotātam
paittikam iti vindyāt | pittavad raktasamutthañ jānīyāt | viśeṣo
raktado raktasrāvaś ca bhavati | kaṇḍūrgurutvaṃ
suptatā svedo 'lpavedanatvaṃ stambhaḥ śaityañ ca yatra taṃ
ślaiṣmikam iti vindyāt | yatra sarvvavedanāsamutpattis taṃ
sānnipātikam iti viṃdyāt ||
ata ūrddhvaṃ sarvvavarṇṇam vakṣyāmaḥ |
bhasmakapotāsthivarṇṇaḥ paru𑑎ṣo
'ruṇavarṇṇaḥ kṛṣṇa iti mārutajasya | nīlaḥ śyāvo haritaḥ pītaḥ
kṛṣṇo raktaḥ piṅgala iti pittara𑑎ktasamutthayoḥ | śvetaḥ snigdhaḥ pāṇḍur iti śleṣmajasya
| sarvvavarṇṇopetaḥ sānnipātikaḥ ||
bhavati cātra ślokaḥ |
na kevalam vraṇeṣūkto vedanāvarṇṇasaṅgrahaḥ |
sarvvaśophavikāreṣu vraṇaval lakṣayed bhiṣag iti || 22 ||
na kevalam vraṇeṣūkto vedanāvarṇṇasaṅgrahaḥ |
sarvvaśophavikāreṣu vraṇaval lakṣayed bhiṣag iti || 22 ||
jpeg 47v1
athātaḥ kṛtyākṛtyavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra vayaḥsthānān dṛḍhānām prāṇavatāṃ
satvavatām ātmavatāñ ca sucikitsyā vraṇā bhavanti || ekaikasmin vā puruṣe yatraitad guṇapañcakam bhavati | tasya
khalu sādhanīyatamāḥ | tatra vayaḥsthānām pratyagradhātutvād
āśu vraṇasaṃroho bhavati | dṛḍhānāṃ sthirabahumāṃsatvāc
chastram avacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādīn viśeṣān na prāpnoti
prāṇavatām vedanābhighātāhārayantraṇādibhir nna glānir
bbhavati | satvavatān dāruṇair api kriyāviśeṣair nna vyathā bhavati | ātmavatām punar mmitāhāravihārādibhir upadeśair
nnānya𑑎thā matiḥ pravarttate |
sarvvañ caiṣāṃ sādhur bbhavati | tasmād eṣāṃ sukhasādhanīyatamāḥ
||
ta eva viparītaguṇāḥ | vṛddhakṛṣālpaprāṇabhīruṣv anātmavatsu ca draṣṭavyāḥ ||
sphikpāyu𑑎prajananalalāṭagaṇḍauṣṭhaphalakoṣodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ
sukharopaṇīyā vraṇāḥ ||
akṣidantanāsāapāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣistanakakṣasandhibhāgagatāḥ
saphenapūyānilaraktavāhinontaḥśalyāś ca duścikitsyāḥ ||
romāntopanakhamanmajaṅghāsthisaṃśritāś ca bhagandaram api cāntarmmukhaṃ sevanīkakcupasthasaṃśritam iti ||
kuṣṭhinām viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇām madhumehinām |
vraṇāḥ 𑑛 kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāñ cāpi vraṇe vraṇāḥ ||
vraṇāḥ 𑑛 kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāñ cāpi vraṇe vraṇāḥ ||
avapāṭikāniruddhaprakāsasanniruddhagudajaṭharagranthikṣatakrimayaḥ
pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāś ca
tvagdoṣiṇām pramehiṇām vā ye pratikṣateṣu dṛśyante
śarkkarā sikatāmehī vātakuṇḍālikāṣṭhīlā
dantaśarkkaropakuśakaṇṭhakāśālūkaniṣkoṣaṇadūṣitā
dantaveṣṭā visarppāsthikṣatoraḥkṣatayaś ca yā𑑎pyāḥ ||
|| bhavanti cātra ||
sādhyā yāpyatvam āyānti yāpyāś cāsādhyatām iyuḥ |
asādhyāś cādaduḥ prāṇān narāṇām akriyāvatāṃ ||
sādhyā yāpyatvam āyānti yāpyāś cāsādhyatām iyuḥ |
asādhyāś cādaduḥ prāṇān narāṇām akriyāvatāṃ ||
evaṃ yāpyam vijānīyāt kriyā dhārayate
hitaṃ |
kriyāyān tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati ||
kriyāyān tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati ||
prāptā kriyā dhārayate yāpyavyādhitam āturaṃ |
prapatantam ivāgāram viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ ||
prapatantam ivāgāram viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ ||
kriyāyān tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati |
viṣkambhapatanād yadvad gṛhasya patanaṃ dhruvaṃ ||
viṣkambhapatanād yadvad gṛhasya patanaṃ dhruvaṃ ||
ata ūrddhvam asādhyān padekṣyāmaḥ || māṃsapiṇḍ
o
a
vad udgatāḥ prasekinontaḥpūyā vedanāvantaḥ | aśvāpānavad
udvṛttauṣṭhāḥ kecit kaṭhinā gośṛṅgavad udgatāḥ | mṛdumāṃsaprarohāḥ | apare duṣṭarudhirāśrāviṇaḥ |
tantupicchilāsrāviṇo vā madhyonnatāḥ | kecid
avasannaśuṣiraparyantāḥ | śaṇatūlavat snāyujālavanto durddarśanāḥ
| vasāmedomajjāmastuluṅgāśrāviṇaś ca | doṣasamutthā
pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaś ca koṣṭhaprāptāḥ | ta
evobhayato bhāgaṃ vraṇamukheṣu pūyaraktanirvvāhiṇaḥ
kṣīṇamāṃsānāñ ca sarvvato gatayas tv aṇumukhān
māṃsabudbudavantaḥ saśabdavātavāhinaś ca śiraḥkaṇṭhasthāḥ |
kṣīṇamāṃsānāñ ca pūyarudhiranirvvāpinaḥ | arocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ | bhinne ca śiraḥkapāla
yatra mastuluṅgadarśanan tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ | kāsaśvāsau vā
yasyeti ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
vasāmedo 'tha majjānam mastuluṅgañ ca yaḥ sravet |
āgantujo vraṇaḥ sidhyen na sidhyed doṣasambhavaḥ || 𑑛
vasāmedo 'tha majjānam mastuluṅgañ ca yaḥ sravet |
āgantujo vraṇaḥ sidhyen na sidhyed doṣasambhavaḥ || 𑑛
amarmmopahite deśe sirāsaṃdhyasthivarjjite |
vikāro yo 'nuparyeti tad asādhyasya lakṣaṇaṃ ||
vikāro yo 'nuparyeti tad asādhyasya lakṣaṇaṃ ||
krameṇopacayaṃ prāpto 𑑛 dhātūn
anugataḥ śanaiḥ |
na śakyam unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ ||
na śakyam unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ ||
sa sthiratvān mahattvāc ca dhātvanukramaṇena
ca |
nihanty auṣadhavīryāṇi balavattvāt tathaiva ca ||
nihanty auṣadhavīryāṇi balavattvāt tathaiva ca ||
ato yo viparītaḥ syāt sukhasādhyaḥ
sa ucyate |
abaddhamūlaḥ kṣupako yadvad utpāṭane sukhaṃ ||
abaddhamūlaḥ kṣupako yadvad utpāṭane sukhaṃ ||
tribhir ddoṣair anākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī
samaḥ |
avedano nirā𑑎srāvo vraṇaḥ śuddha iti smṛtaḥ ||
avedano nirā𑑎srāvo vraṇaḥ śuddha iti smṛtaḥ ||
kapotavarṇṇapratimo yasyānte
kledavarjjitāḥ ||
sthirāś ca piṭakāvanto rohatīti tam ādiśet ||
sthirāś ca piṭakāvanto rohatīti tam ādiśet ||
rūḍhavarmmāṇam agranthim aśūnam arujam vraṇaṃ |
tvaksavarṇṇaṃ samatalaṃ samyag rūḍham vinirddiśet ||
tvaksavarṇṇaṃ samatalaṃ samyag rūḍham vinirddiśet ||
doṣaprakopād vyāyāmād abhighātād ajīrṇṇataḥ |
harṣāt krodhād bhayād vāpi vraṇo rūḍho 'pi dīryate || 23 ||
harṣāt krodhād bhayād vāpi vraṇo rūḍho 'pi dīryate || 23 ||
jpeg 49r6
athāto vyādhisamuddeśīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
dvividhā vyādhayaḥ | śastrasādhyāḥ
snehādikriyāsādhyāś ca | tatra śastrasādhyeṣu snehādikriyā na
pratiṣidhyate | snehādisādhyeṣu śastrakarmma na
kriyate ||
asmim̐s tu śāstre sarvvatra sāmānyāt |
sarvveṣāṃ vyādhīnāṃ yathāsthaulyenāvarodhaḥ kriyate |
prāgabhihitaṃ tadduḥkhasaṃyogād vyādhir iti | tac ca duḥkhan trividhaṃ | ādhyātmikam ādhibhautikam ādhidaivikam
iti | tac ca duḥkhaṃ saptavidhe vyādhāv upanipatati |
saptavidhās tu vyādhayaḥ | tad yathā ādibalapravṛttāḥ | janmabalapravṛttāḥ | doṣabalapravṛttāḥ | kālabalapravṛttāḥ
| saṃghātabalapravṛttāḥ | daivabalapravṛttāḥ |
svabhāvabalapravṛttāś ceti ||
tatrādibalapravṛttā
śukraśoṇitadoṣānvayāḥ | kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ | te pi
dvividhā mātṛjāpitṛjāś ca | janmabalapravṛttā nāma | ye mātur
apacārāt paṅgujaḍajātyandhamūka𑑎vadhiramirmmiṇavāmanaprabhṛtayo jāyante | te dvividhā
rasa𑑎kṛtā dauhṛdāpacārakṛtāś ca
|| doṣabalapravṛttā nāma | ya ātaṅkāpacārakṛtās ta dvividhāḥ śārīrā mānasāś ca ||
kālabalapravṛttā nāma | ye
śītoṣṇavātavarṣaprabhṛtibhiḥ samutpannās tepi dvividhā
vyāpannā avyāpannāś ca ||
saṃghātabalapravṛttā nāma | ya āgantava
ādhibhautikās ta dvividhāḥ | durbbalasya balavadvigrahāc
chastrādikṛtāś ca ||
daivabalapravṛttā nāma | ya aupasarggā dvividhāḥ | abhicārābhiśāpābhiṣaṅgajāḥ ||
svabhāvabalapravṛttā nāma |
kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtaya iti | tepi dvividhā raktakṛtā
araktakṛtāś ca | raktakṛtaḥ kālakṛtaḥ | araktakṛtaḥ
| akālakṛtaḥ || atra sarvvavyādhyuparodhaḥ ||
sarvveṣāñ ca vyādhīnām vātapittaśleṣmāṇa eva
mū𑑎laṃ | talliṅgatvād
dṛṣṭaphalatvād āgamāc ca paśyāmaḥ | yathā𑑎
hi kṛtsnaṃ vikārajātam vaisvarūpyeṇa vyavasthitaṃ
satva rajas tamāṃsy avyatiricya varttante |
evam eva kṛtsnam vikārajātaṃ vaiśvarūpyeṇāvasthitam
avyatiricya vātapittaśleṣmāṇo varttante
doṣadhātumalasaṃsarggād āyatanaviśeṣān
nimitta𑑎taś caiṣām
vikalpo bhavati | doṣadūṣiteṣv atyarthañ ca dhātuṣu jijñāsā
bhavati | rasajo yaṃ raktajo yaṃ māṃsajo yaṃ medojo yaṃ asthijo
yaṃ majjājo yaṃ śukrajo yam vyādhi𑑎r iti ||
aśraddhārocakapipāsāṅgamarddajvarahṛllāsātṛptigauravapāṇḍurogasrotorodhakārśyavairasyāṅgasādāḥ
| akālapalitatimiradarśanarasadoṣajā vikārāḥ
kuṣṭhavisarppapiṭakās tilakālakanacchavyaṅgamasakanīlikākoṭhaplīhagulmavidradhyarśo'rbbudāsṛgdararaktapitt
i
a
prabhṛtayo raktadoṣāt | gudamukhameḍhrapākāś
cādhimāṃsārbbudārśo'pajihvāpakuśagalaśuṇḍi𑑎kāmāṃsasaṃghātoṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo
māṃsadoṣāt || granthivṛddhigalagaṇḍārbbudoṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyaprabhṛtayo medodoṣāt |
adhyasthidantāsthitodaśūlādayo 'sthidoṣāt ||
tamodarśamūrcchābhramapārśvagauravahṛcchūlasthūlamūlorujambheti | majjadoṣāt | klaibyam apraharṣaś ca
śukradoṣāt | tvagdoṣaḥ saṅgo 'tipravṛttir vvā malānām
malāyatanadoṣāt || indriyāṇām ayathā
pravṛttir apravṛttir vvā indriyāyatanadoṣād ity eṣa
samāso vistaranimittāni caiṣām pratirogam vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra ||
kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām |
yatra saṅgāḥ savaiguṇyād vyādhis tatropajāyate ||
kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām |
yatra saṅgāḥ savaiguṇyād vyādhis tatropajāyate ||
bhūyo 'tra jijñāsyate | kim vātapittaśleṣmāṇāṃ
jvarātīsārādīnāñ ca nityaṃ saṃśleṣaḥ paricchedo veti |
yadi nityaṃ saṃśleṣaḥ syān𑑎
nityāturā eva sarvvaprāṇinaḥ syuḥ | athāpy anyathābhāvo
vātādīnāṃ jvarādīnāñ cānyatra varttamānasyānyasya
liṅgan na bhavatīti kṛtvā vātādayo jvarādīnām mūlā𑑎nīti tan na || atrocyate || doṣān
pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti || atha ca nityaṃ sambandhaḥ |
yathā hi vidyudvātāśanivarṣaṇyākāsam pratyākhyāya
na bhavanti | sa𑑎ty apy ākāśe
kadācic ca na bhavanti | atha ca nimittato bhavanti |
taraṅgabudbudādayaś codakaviśeṣāḥ | evam vātādīnāñ
jvarādīnāñ ca na nityasaṃśleṣo na vicchedaḥ śāśvatikaḥ | atha
ca nimittatas tebhya evotpattir iti ||
vikāram parimāṇañ ca saṃkhyā caiṣām
pṛthak pṛthak |
vistareṇottare tantre sarvvabādhām pracakṣmaha iti ||
vistareṇottare tantre sarvvabādhām pracakṣmaha iti ||
24 ||
jpeg 51r6
athāto 'ṣṭavidhiśastrakarmmavidhiniścayam
vyākhyāsyāmaḥ ||
chedyās tu bhagandarārśo'
rbbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmmakīlatilakālakamedogranthiśleṣmanimittāś
cāmas tathā māṃsasirāsnāyukothamāṃsakandīmāṃsāsthigatam api ca
śalyam utsaṅgaḥ śataponako jatumaṇir
vvalmīkamadhuṣodhimānsaḥ |
māṃsasaṃghātagalaśuṇḍikā ity evam ādayo vikārāḥ ||
bhedyās tu sarvvajāmṛte vidradhyanuśayī
pramehapiṭakāṃ granthayaś ca visarppāś cāditas
trayas trayo vṛddhayaś ca vidārikāvamanthau
puṣkarikānāḍyastanarogāś ca sahopadaṃśaiḥ śophāś cāsarvvasarāḥ
prāyaśaḥ kṣudrarogās
tālupuppuṭatuṇḍikerīgilāyuprabhṛtayo 'ntaḥ pūya𑑎śalyāḥ pañca medaḥsamutthā
aśmarīhetor bbastiś ca |
lekhyāś catasro rohiṇyavraṇanetravarmmāṇyadhijihvopajihve māṃsocchrayaḥ kilāso dantavaidarbbhaḥ
pañca medojāś ca ||
vedhyās tu sirodaravṛddhiprabhṛtayaḥ ||
eṣyās tu gatimanto vraṇā nāḍyaḥ śalyāni
ca |
visrāvyo vidradhiḥ sarvvo bhaved anyatra sarvvajāt |
kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śophaś cāpy ekadeśajaḥ
||
pālyāmayā ślīpadāni viṣajuṣṭaś ca śoṇitam |
pālyāmayā ślīpadāni viṣajuṣṭaś ca śoṇitam |
arbbudāni visarppāś ca granthayaś
cāditaś ca ye ||
trayas trayas te viśrāvyā stanarogās tathaiva ca |
trayas trayas te viśrāvyā stanarogās tathaiva ca |
sauśiraḥ kaṇṭhaśālūkāḥ kaṇṭakāḥ kṛmidantakaḥ
||
dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ |
dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ |
pittāsṛkkaphajāś cyauṣṭhyāḥ kṣudrarogāś ca
bhūyaśaḥ ||
sīvyā medaḥsamutthās tu bhitvā vilikhitan tathā |
sīvyā medaḥsamutthās tu bhitvā vilikhitan tathā |
kaphagranthir alpapāliḥ karṇṇa𑑎sadyovraṇaś ca yaḥ ||
śirolalāṭākṣikūṭakarṇṇeṣv anāsāgaṇḍakṛkāṭikā | bāhūdarasphiṅpāyuprajananamuṣkādiṣu pradeseṣv acaleṣu māṃsavatsu ca śīvyet | jānukurpparajaṃghādiṣu pracaleṣv alpamāṃseṣu na sīvyet | vāyunirvāhino 'ntarllohitaśalyāḥ saviṣāṃś ca tatra vā sīvyaṃ vraṇam abhisamīkṣya celāsthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīny apohotkṛtyākṛṣya yathāsthānaṃ sthāyayitvā snāyusūtravālānāṃm anyatamena sīvyet | tṛṇāṣmantakamūrvātasīnāṃ vā valkalaiḥ |jpeg sūcyas tu tisra upadiśyante | dvyaṅgulā tryaṅgulā dhanuvakrebhi | tatra māṃsaleṣv avakāseṣu tryasrāḥ sīnvyasthiscalpamāṃseṣu ca dvyaṅgulā vṛttā patkāmāsamayor marmasu ca dhanurvvakrārdhatṛtīyāṅguleti | goṣṭhaśikātūnasevanyāvellitakaṃ rajagranthibandhañ ceti | samāsena secanavikalpāḥ | teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ teṣāṃ prahāram āsādyopayogāṃ vuddhyāvekṣya na cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛṣṭām alpagrāhiṇīm atibahugrāhiṇīm vā sūcīm pātayet || bhavati cātra ||
dūre nipatitābādhaṃ sannikṛṣṭaviluñcanaṃ |
alpagrahān tadvad eva vraṇe kuryād atas tyajet |
samyak sīvitam avekṣya madhughṛtayutair añjaranemadhukalodhrapriyaṅgusallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥ pratisārya bandhenopacaret ||
śirolalāṭākṣikūṭakarṇṇeṣv anāsāgaṇḍakṛkāṭikā | bāhūdarasphiṅpāyuprajananamuṣkādiṣu pradeseṣv acaleṣu māṃsavatsu ca śīvyet | jānukurpparajaṃghādiṣu pracaleṣv alpamāṃseṣu na sīvyet | vāyunirvāhino 'ntarllohitaśalyāḥ saviṣāṃś ca tatra vā sīvyaṃ vraṇam abhisamīkṣya celāsthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīny apohotkṛtyākṛṣya yathāsthānaṃ sthāyayitvā snāyusūtravālānāṃm anyatamena sīvyet | tṛṇāṣmantakamūrvātasīnāṃ vā valkalaiḥ |jpeg sūcyas tu tisra upadiśyante | dvyaṅgulā tryaṅgulā dhanuvakrebhi | tatra māṃsaleṣv avakāseṣu tryasrāḥ sīnvyasthiscalpamāṃseṣu ca dvyaṅgulā vṛttā patkāmāsamayor marmasu ca dhanurvvakrārdhatṛtīyāṅguleti | goṣṭhaśikātūnasevanyāvellitakaṃ rajagranthibandhañ ceti | samāsena secanavikalpāḥ | teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ teṣāṃ prahāram āsādyopayogāṃ vuddhyāvekṣya na cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛṣṭām alpagrāhiṇīm atibahugrāhiṇīm vā sūcīm pātayet || bhavati cātra ||
dūre nipatitābādhaṃ sannikṛṣṭaviluñcanaṃ |
alpagrahān tadvad eva vraṇe kuryād atas tyajet |
samyak sīvitam avekṣya madhughṛtayutair añjaranemadhukalodhrapriyaṅgusallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥ pratisārya bandhenopacaret ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
etad aṣṭavidhaṅ karmma samāsena prakīrttitaṃ |
cikitsiteṣu kārtsnyena vistaras tasya vakṣyate ||
etad aṣṭavidhaṅ karmma samāsena prakīrttitaṃ |
cikitsiteṣu kārtsnyena vistaras tasya vakṣyate ||
hīnātiriktan tiryak ca gātracchedanam
ātmanaḥ |
etāś catasro 'ṣṭavidhe karmmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ ||
etāś catasro 'ṣṭavidhe karmmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ ||
ajñānalobhāhitavākyayogair
bbhayapramohair aparaiś ca bhāvaiḥ |
vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan
saśeṣadoṣān kurute vikārān ||
bbhayapramohair aparaiś ca bhāvaiḥ |
vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan
saśeṣadoṣān kurute vikārān ||
taṃ kṣāraśastrāgnibhir auṣadhaiś ca
bhūyo 'bhiyuñjan tam ayuktiyuktaṃ |
jijīviṣur dūrata eva vaidyam
vivarjayed ugraviṣāhitulyaṃ ||
bhūyo 'bhiyuñjan tam ayuktiyuktaṃ |
jijīviṣur dūrata eva vaidyam
vivarjayed ugraviṣāhitulyaṃ ||
tad eva yuktaṃ tvaci marmmasandhīn
hiṃsā sirā snāyum athāsthi caiva |
mūrkhaprayuktam puruṣaṃ kṣaṇena
prāṇair vviyuñjyād atha vā kadācit ||
hiṃsā sirā snāyum athāsthi caiva |
mūrkhaprayuktam puruṣaṃ kṣaṇena
prāṇair vviyuñjyād atha vā kadācit ||
bhramaḥ pralāpaḥ patanam pramoho
viceṣṭanaṃ līyanam uṣṇatā ca |
suptāṅgatā mūrchanam ūrddhvavātas
tīvrā rujo vātakṛtāś ca tās tāḥ ||
viceṣṭanaṃ līyanam uṣṇatā ca |
suptāṅgatā mūrchanam ūrddhvavātas
tīvrā rujo vātakṛtāś ca tās tāḥ ||
māṃsodakābhaṃ rudhitañ ca gacchet
sarvvendriyārthoparamas tathaiva |
daśārddhasaṃkhyeṣv atha vikṣateṣu
sāmānyato marmmasu liṅgam uktaṃ ||
sarvvendriyārthoparamas tathaiva |
daśārddhasaṃkhyeṣv atha vikṣateṣu
sāmānyato marmmasu liṅgam uktaṃ ||
surendragopapratimam prabhūtaṃ
raktaṃ sravet tatkṣatajaś ca vāyuḥ |
karoti rogān vividhān yathoktān sirāsu chinnāsv atha vikṣatāsu ||
raktaṃ sravet tatkṣatajaś ca vāyuḥ |
karoti rogān vividhān yathoktān sirāsu chinnāsv atha vikṣatāsu ||
kaubjaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ
kriyāsv aśaktis tumulā rujaś ca |
cirād vraṇo rohati yasya cāpi
taṃ snāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
kriyāsv aśaktis tumulā rujaś ca |
cirād vraṇo rohati yasya cāpi
taṃ snāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
śophābhivṛddhis tumulā rujaś ca
balakṣayaḥ sarvvata eva śophaḥ |
kṣateṣu sandhiṣv acalācaleṣu
syāt sarvvakarmoparamaś ca liṅgaṃ ||
balakṣayaḥ sarvvata eva śophaḥ |
kṣateṣu sandhiṣv acalācaleṣu
syāt sarvvakarmoparamaś ca liṅgaṃ ||
ghorā rujo yasya niśādineṣu
sarvvāsv avasthāsu ca naiti śāntiṃ |
bhiṣag vipaścid viditārthasūtras
tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
sarvvāsv avasthāsu ca naiti śāntiṃ |
bhiṣag vipaścid viditārthasūtras
tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
yathāsvam etāni vibhāvayec ca
liṃgāni marmmasv abhitāḍiteṣu |
pāṇḍur vvivarṇṇaḥ sparśan na veti
yo māṃsamarmmaṇy abhitāḍitaḥ saḥ ||
liṃgāni marmmasv abhitāḍiteṣu |
pāṇḍur vvivarṇṇaḥ sparśan na veti
yo māṃsamarmmaṇy abhitāḍitaḥ saḥ ||
ātmānam evātijaghanyakārī
śastreṇa yo hiṃsati karmma kurvvan |
tam ātmavān ātmanudaṅ kuvaidyam
vivarjayed āyur abhīpsamānaḥ ||
śastreṇa yo hiṃsati karmma kurvvan |
tam ātmavān ātmanudaṅ kuvaidyam
vivarjayed āyur abhīpsamānaḥ ||
tiryakpraṇihite śastre doṣāḥ purvvam udāhṛtāḥ
|
tasmāt pariharan doṣān kuryāc chastranipātanam ||
tasmāt pariharan doṣān kuryāc chastranipātanam ||
mātaram pitaram putrān bāndhavān api cāturaḥ |
apy etāñ chaṅkate nityaṃ vaidye viśvāsam eti ca ||
apy etāñ chaṅkate nityaṃ vaidye viśvāsam eti ca ||
visṛjaty ātmanātmāna na cainam pariśaṅkate |
tasmāt putravad eveha pālayed āturam bhiṣak ||
tasmāt putravad eveha pālayed āturam bhiṣak ||
karmmaṇā kaścid ekena dvābhyāṃ kaścit tribhis
tathā |
vikāraḥ sādhyate kaścic caturbbhir api karmmabhiḥ || 25 || ❈ ||
vikāraḥ sādhyate kaścic caturbbhir api karmmabhiḥ || 25 || ❈ ||
jpeg 54r2
jpeg 56r1
athātaḥ praṇaṣṭaśalyavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
atha śalya hiṃsāyān dhātus tasya
yatpratyayasya śalyam iti rūpam bhavati |
tad dvividhaṃ śārīram āgantukaś ca
sarvvaśarīrābādhā ihopadṛśyaṃta ity
ataḥ śalyaśāstraṃ ||
tatra śārīrāṇi
dantanakharomādīni dhātavo nna malā doṣāś ca duṣṭāḥ | āgantūni
śarīraśalyavyatirekeṇa
yāvanto bhāvā duḥkham utpādayanti ||
bhavati cātra ||
śarīre sarvvaśalyānāṃ gatayaḥ pañcadhā smṛtāḥ |
ṛjvāgatam avāñcīnan tiryag ūrddhvam adhogataṃ ||
śarīre sarvvaśalyānāṃ gatayaḥ pañcadhā smṛtāḥ |
ṛjvāgatam avāñcīnan tiryag ūrddhvam adhogataṃ ||
tāni tu yadā vegakṣayāt pratīghātād
vā tvagādiṣu vraṇavastuṣv avatiṣṭhante | dhamanīsroto'sthipesīvivaraprabhṛtiṣu vā
śarīrapradeśeṣu
tatra lakṣaṇam ucyamānam upadhārayasva || śyāvam piṭakācitaṃ śophavedanāvantam muhurmmuhuḥ
śoṇitāsrāviṇam budbudavad udgatam mṛdumānsañ ca vraṇañ jānīyāt
saśalyo yam iti || sāmānyato lakṣaṇam uktaṃ | viśeṣatas tvaggate vivarṇṇaḥ śopho bhavanty āyataḥ kaṭhinaś ca |
māṃsagate śophābhivṛddhir asaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣaprapākau
ca māṃsānām peśyantaragate 'py eva coṣaśoṣavarjjaṃ |
sirāgate cādhmānaṃ śūlañ ca | snāyugate snāyujālā'sukṣepaṇaṃ | srotogate srotasāñ ca
karmmaguṇahāniḥ | dhamanīgate saphenaṃ raktam īrayan samīraṇaḥ |
saśabdo nirggacchaty aṅgamarddapipāsā hṛllāsaś ca |
asthigate vividhavedanāprādurbhāvaḥ saśophaś ca |
asthivivaragate tv asthicūrṇṇapūrṇṇatāṃ saṃharṣo vegavām̐ś ca |
sandhigate 'py
evaṃ ceṣṭoparamaś ca | koṣṭhagate tv āṭopānāhau
purīṣāhāradarśanāni ca vraṇamukhād bhavanti | marmmagate tu
marmmaviddhavad ācakṣate | sūkṣmagatiṣu śalyeṣv etāny eva lakṣaṇāni vispaṣṭāni bhavanti |
mahānty alpāni vā śuddhadehānām
anulomasanniviṣṭāny uparohanti | viśeṣataḥ
kaṇṭhagatasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣu
doṣaprakopavyāyāmād abhighātāt | kṣatād api sthānāt tu calitaṃ |
śalyam punar ābādhakam bhavet |
tatra tvakpraṇaṣṭe mṛdgomayacūrṇṇapramṛditāyāṃ tvaci yatra
saṃrambho vedanā vā bhavati | tatra śalyam iti jānīyāt | tatra
styānaghṛtamṛccandanakalkair vvā pradigdhe śalyoṣmaṇāśu
visarati ghṛtam upaśuṣyati cālepo yatra tatra śalyañ jānīyāt
| māṃsapraṇaṣṭe snehādibhir āturam upapādayet |
karṣitasya tu śithilīkṛtam anavabaddhaṃ kṣubhyamānaṃ yatra saṃrambhī vedanām vā janayati |
tatra śalyañ jānīyāt koṣṭhāsthisandhipeśīvivareṣv avasthitam evam parīkṣet | sirādhamanīsrotaḥsu ca ||
snāyupraṇaṣṭe khaṇḍacakrasaṃyukte yāne tv āturam āropyāśu
viṣame dhvani yāyāt | yatra saṃrambho vedanā
vā bhavati tatra śalyañ jānīyāt || asthipraṇaṣṭe
snehasvedopapannāny asthīni bandhanapīḍanābhyāṃ bhṛśam
upācaret | yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ jānīyāt || sandhipraṇaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn
prasāraṇākuñcanabandhapīḍanair bbhṛśam upācaret | yatra saṃrambho
vedanā vā bhavati tatra śalyañ jānīyāt || marmmapraṇaṣṭe tv ananyabhāvān marmmaṇām uktam parīkṣaṇam bhavati |
sāmānyalakṣaṇam api
hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvvatadrumārohaṇadrutayānalaṃghanaplavanavyāyāmajṛmbhoṅgārakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmair vvātamūtrapurīṣaśukrotsarggair vvā
yatra vedanā bhavati tatra śalyañ jānīyāt ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
āturaś cāpi yan deśam abhīkṣṇam parirakṣati |
saṃvāhyamāno bahuśas tatra śalyam vinirddiśet ||
āturaś cāpi yan deśam abhīkṣṇam parirakṣati |
saṃvāhyamāno bahuśas tatra śalyam vinirddiśet ||
alpatām apaśūnañ ca nirujan nirupadravaṃ
|
prasannamṛduparyantan nirāghaṭūm avedanaṃ ||
prasannamṛduparyantan nirāghaṭūm avedanaṃ ||
eṣaṇyā sarvvato dṛṣṭvā yathālābhañ
cikitsakaḥ |
prasārākuñcane nyūnan niḥśalyam iti nirddiśet ||
prasārākuñcane nyūnan niḥśalyam iti nirddiśet ||
asthyātmakam bhidyate tu śalyamantaś ca
śīryate |
prāyo nirbbhujyate śārṅgam āyasañ ceti niścayaḥ ||
prāyo nirbbhujyate śārṅgam āyasañ ceti niścayaḥ ||
vārkṣañ ca vaiṇavañ caiva tālajañ cāpy anirhṛtaṃ |
pacanti raktam māṃsañ ca kṣipram etāni dehinām ||
pacanti raktam māṃsañ ca kṣipram etāni dehinām ||
kanakaṃ rajatan tāmraṃ kṛṣṇāyastrapusīsakaṃ |
cirasthānād vilīyante pittatejaḥpratāpanāt ||
cirasthānād vilīyante pittatejaḥpratāpanāt ||
svabhāvaśītā mṛdavo ye cānye 'py evamādayaḥ ||
dravībhūtā śarīre 'sminn ekatvaṃ yānti dhātubhiḥ ||
dravībhūtā śarīre 'sminn ekatvaṃ yānti dhātubhiḥ ||
viṣāṇadantakeśāsthiveṇudārūpalāni tu |
śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ceti ||
śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ceti ||
26 ||
jpeg 56r1
jpeg 57v2
|| athātaḥ śalyāpanayanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra samāsena tv
avabaddhaśalyoddharaṇārthan nava hetūn vakṣyāmaḥ || tadyathā |
svabhāvaḥ pācanaṃ | pramārjjanan nirddhamanam pratimarṣaḥ pravāhaṇam
ācūṣaṇam ayaskāntā
karṣaṇaṃ
𑑎
harṣaṇam iti ||
tatrāśrukṣavathukāsodgāramūtrapurīṣānilaiḥ svabhāvapravṛttair nnayanādibhyaḥ prapatanti eṣa
svabhā𑑎vo nāma || māṃsāvagāḍham
avidahyamānam pācayitvā prakothayet | pūyaśoṇitavegāṅ gauravād vā
patati etat pācanan nāma || aṇūny akṣiśalyāni
pariṣecaṇopa𑑎dhamanabālavastrapāṇibhiḥ pramārjjayed etat pramārjjanan
nāma || āhāraśeṣaṃ kaṇṭhagataṃ śleṣmagataṃ siṃghāṇakan
niśvāsotkāsanābhyān nirddhamed etan nirddhamanan nāma || a
nna
nya
śalyāni tu vamanāṅgulisparśanaprabhṛtibhiḥ pramṛsyoddhared
eṣa pratimarśo nāma || vātamūtrapurīṣagarbbhasaṅgeṣu
virecanair vvā pravāhaṇenoddhared etat pravāhaṇan nāma || |
mārutodakastanyarudhiraviṣaśalyāny ācūṣaṇenoddhared āsyena
viṣāṇena vā etad ācūṣaṇan nāma || anulomam anavabaddham
akarṇṇam analpavraṇamukham ayaskāntenoddharet | hṛdy avasthitam
anekakāraṇotpannaṃ śokaśalyaṃ harṣaṇeneti ||
sarvvaśalyānāṃ śarīragatānām mahatām
aṇūnāñ ca dvāv evāharaṇahetū bhavataḥ pratilomānulomaś ca ||
tatra pratilomam avāñcīnam apanayet | anulomam
parācīnam
uttuṇḍitaṃ chitvā nirghātayet |
chedanīyamukhāny acchedanīyamukhāni
kakṣavakṣaḥparaśukāntarapatitāni ca yathāmārggeṇāharttum
prayateta ||
hastena vā harttum aśakyam visasya yantreṇa
śastreṇāharet ||
bhabhavati
cātra ||
śītalena jalenainam mūrcchantam avasecayet |
saṃrakṣec cāsya marmmāṇi muhur āśvāsayec ca taṃ ||
śītalena jalenainam mūrcchantam avasecayet |
saṃrakṣec cāsya marmmāṇi muhur āśvāsayec ca taṃ ||
tataḥ śalyam uddhṛtya nirllohitam vraṇaṅ kṛtvā
svedārham agnighṛtaprabhṛtibhiḥ svedayitvā
madhusarppirbbhyām baddhvācārikam upadiśet |
hṛdayam abhivarttamānaṃ śalyaṃ
śītajalādibhir udvejitasyodvignahṛdayasyāpaharet
yathāmārggadurāharaṇam anyato na parādhyamānam
pāṭayitvāpaharet ||
asthivivarapraviṣṭam asthividaṣṭaṃ
cāvagṛhya padbhyāṃ yantreṇāpaharet | evam aśakyaṃ guṇena
pariveṣṭya badhvāśvavaktrakaṭake |
pañcāṅgyāṃ vṛkṣaśākhāyām vā acchedyadeśottuṇḍitam aṣṭhīlāsmam
udgarāṇām anyatamasya prahāreṇa vicālya
yathāmārggata eva yantreṇa mṛditakarṇṇam akarṇṇañ ceti |
anābādhakaradeśottuṇḍitāni purastād eva |
jātuṣe tu kaṇṭhaśakte
kaṇṭhanāḍīpraveśyāgnitaptayā śalākāntayā
vigṛhyaprāpta
śītābhir adbhiḥ pariṣiñcya
sthirībhūtaṃ śalyam uddharet ||
ajānuṣaṃ jatunā liptayā
pūrvvakalpenāsthiśalyam anyad vā tiryak kaṇṭhaśaktam avekṣyañ
ca keśoṇḍukadṛḍhaikadīrghasūtrabandhanaṅ kṛtvā dravabhaktopahitaṃ
| pāyayed ākaṇṭhāc ca pūrṇṇakoṣṭham vāmayet vamataś ca
śalyaikadeśaśaktaṃ sūtraṃ sahasā tv ākṣipet | mṛdunā
dantadhāvanakūrccakenāharet | praṇuded vāntaḥkṣatakaṇṭhāya ca
madhusarppirleham prayacchet triphalācūrṇṇam vā
madhuśarkkarāmiśram
udakapūrṇṇam avāñcchirasam avapīḍayet |
dhunuyād vāmayec ca
grāsaśalye tu kaṇṭhaśakte niḥśaṅkām
anavabaddhaṃ skandhe muṣṭhinā nihanyāt |
snehasukhodakam vā pāyayet ||
bhavantibhavanti cātra ||
śalyākṛtiviśeṣām̐ś ca sthānañ cāvekṣya naikadhā |
tathā yantrapṛthaktvañ ca samyak chalyam athāharet ||
śalyākṛtiviśeṣām̐ś ca sthānañ cāvekṣya naikadhā |
tathā yantrapṛthaktvañ ca samyak chalyam athāharet ||
karṇṇavanti ca𑑎
śalyāni duḥkhāny āharaṇe viduḥ |
ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ ||
ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ ||
etair upāyaiḥ śalyan tu naiva nirhāryate yadi
|
matyā nipunayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet ||
matyā nipunayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet ||
śophapākau rujaś cogrāḥ kuryāc
chalyam anirhṛtam |
vaikalyam maraṇaṃ cāpi tasmād yatnād vinirhared iti || 27 ||
vaikalyam maraṇaṃ cāpi tasmād yatnād vinirhared iti || 27 ||
jpeg 57v2
jpeg 58v3
athāto viparītavraṇavijñānīyam vyā𑑎khyāsyāmaḥ ||
phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā yathā |
khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ riṣṭāni maraṇan tathā ||
khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ riṣṭāni maraṇan tathā ||
tāni saukṣmyāt pramādād vā tathaivāśu
vyatikramāt |
gṛhyante nodgatāny ajñair mmumūrṣor nna tv asaṃbhavāt ||
gṛhyante nodgatāny ajñair mmumūrṣor nna tv asaṃbhavāt ||
dhruvaṃ hi riṣṭe maraṇaṃ brāhmaṇyais tat
kilāmalaiḥ |
rasāyanatapojapyatatparair vvā nivāryate ||
rasāyanatapojapyatatparair vvā nivāryate ||
nakṣatrapīḍā bahudhā yathā kālā𑑎d vipacyate |
riṣṭapākan tathā kecit bruvate bahavo janāḥ ||
riṣṭapākan tathā kecit bruvate bahavo janāḥ ||
asiddhim prāpnuyāl loke pratikurvvaṅ gagatāyuṣaḥ |
tasmād yatnena riṣṭāni lakṣayet kuśalo bhiṣak ||
tasmād yatnena riṣṭāni lakṣayet kuśalo bhiṣak ||
gandhavarṇṇarasādīnām viśeṣāṇāṃ
svabhāvataḥ ||
vaikṛtaṃ yat tad ācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇaṃ ||
vaikṛtaṃ yat tad ācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇaṃ ||
kaṭus tīvraś ca visraś ca gandhas tu
pavanādibhiḥ |
lohagandhis tu raktena vyāmiśraḥ sānnipātikaḥ ||
lohagandhis tu raktena vyāmiśraḥ sānnipātikaḥ ||
lājātasītailasamāḥ kiñcid visrāś ca gandhataḥ
|
jñeyāḥ prakṛtigandhās tu tato 'nyad gandhavaikṛtaṃ ||
jñeyāḥ prakṛtigandhās tu tato 'nyad gandhavaikṛtaṃ ||
madyājyayoḥ sumanasāṃ padmacandanayor api | 𑑎
sugandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇām vraṇāḥ smṛtāḥ ||
sugandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇām vraṇāḥ smṛtāḥ ||
śvavājimūṣikādhvāṃkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ
|
sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ ||
sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ ||
kuṅkumadhyāmakaṃguṣṭhaḥ savarṇṇāḥ
pittajāś ca ye |
dahyante_ na śuṣyanti varjjayet tān vicakṣaṇaḥ ||
dahyante_ na śuṣyanti varjjayet tān vicakṣaṇaḥ ||
kaṇḍūmantaḥ sthirāḥ snigdhāḥ svetāḥ
kaphanimittajāḥ |
dahyante vedanāvanto bhiṣak tān api varjjayet ||
dahyante vedanāvanto bhiṣak tān api varjjayet ||
kṛṣṇā ye tv aruṇāsrāvā vātājā marmmatāpinaḥ |
svalpām api na kurvvanti rujan tān api varjjayet ||
svalpām api na kurvvanti rujan tān api varjjayet ||
kṣveḍanti ghurghurāyanti jvalantīva ca ye
vraṇāḥ |
tvaṅmāṃsasthāś ca pavanaṃ saśabdam visṛjanti ye ||
tvaṅmāṃsasthāś ca pavanaṃ saśabdam visṛjanti ye ||
ye ca marmmasvasaṃbhūtā bhavanty
atyarthavedanāḥ |
dahyante cāntarātyartham bahiḥ śītāś ca ye vraṇāḥ ||
dahyante cāntarātyartham bahiḥ śītāś ca ye vraṇāḥ ||
dahyante bahir atyartham bhavanty antaś ca
śītalāḥ |
śaktikuntadhvajarathā vājivāraṇapakṣiṇaḥ ||
śaktikuntadhvajarathā vājivāraṇapakṣiṇaḥ ||
yeṣu cāpy eva bhāṣeyuḥ prāsādākṛta𑑎yas tathā |
cūrṇṇāvakīrṇṇā iva ye bhānti cānavacūrṇṇitāḥ ||
cūrṇṇāvakīrṇṇā iva ye bhānti cānavacūrṇṇitāḥ ||
prāṇamāṃ𑑎sakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ |
pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāñ ca marmmasu ||
pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāñ ca marmmasu ||
kriyābhiḥ samyag ārabdhā na
siddhyanti ca ye vraṇāḥ |
varjjayed api tām prājñaḥ saṃrakṣann ātmano yaśaḥ ||
varjjayed api tām prājñaḥ saṃrakṣann ātmano yaśaḥ ||
28 ||
jpeg 58v3
athāto viparītadūtasvapnadarśanīyam vyākhyā𑑎syāmaḥ ||
dūtadarśanasambhāṣā veśaceṣṭitam eva ca |
ṛkṣavelā tithiś caiva nimittaṃ śakuno 'nilaḥ ||
ṛkṣavelā tithiś caiva nimittaṃ śakuno 'nilaḥ ||
gehe vaidyasya vāgdehamanasāñ ca viceṣṭitaṃ |
kathayanty āturagataṃ śubham vā yadi vāśubhaṃ ||
kathayanty āturagataṃ śubham vā yadi vāśubhaṃ ||
pāṣaṇḍāśramavarṇṇānāṃ savarṇṇāḥ
karmmasiddhaye |
ta eva viparītāḥ syur ddūtāḥ karmmavipattaye ||
ta eva viparītāḥ syur ddūtāḥ karmmavipattaye ||
napuṃsaka strī bahavo nyathā
kāryānusūyakāḥ |
garddabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyayos tathā ||
garddabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyayos tathā ||
vaidyaṃ ya upasarppanti dūtās te cāpi garhitāḥ
|
pāśadaṇḍāyudhadharāḥ śuklaitaranivāsanaḥ ||
pāśadaṇḍāyudhadharāḥ śuklaitaranivāsanaḥ ||
ārddrajīrṇṇāvasavyekamalinodhvastavāsasaḥ |
nyūnādhikāṅgātikṛṣṇā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||
nyūnādhikāṅgātikṛṣṇā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||
rūkṣaniṣṭhuravaktāras tv amaṅgalyābhidhāyinaḥ |
chindantas tṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāstanaṃ ||
chindantas tṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāstanaṃ ||
vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāṃ spṛśan
|
likhanto vā mahīṃ kiñcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ |
likhanto vā mahīṃ kiñcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ |
tailakarddamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ ||
phalam pakvam asāram vā gṛhītvā'nyac ca tadvidhaṃ |
phalam pakvam asāram vā gṛhītvā'nyac ca tadvidhaṃ |
nakhair nakhāṅkarañ cāpi kareṇa caraṇan tathā
||
upānaccarmmahastā vā𑑎 vikṛtā vyādhipīḍitāḥ |
upānaccarmmahastā vā𑑎 vikṛtā vyādhipīḍitāḥ |
vāmācārā rudanto vā śvāsino vivṛtekṣaṇāḥ
||
yāmyān diśam prāñjalayo viṣam aikapadaiḥ sthitāḥ |
yāmyān diśam prāñjalayo viṣam aikapadaiḥ sthitāḥ |
vaidyaṃ ya upasarppanti dūtās te cāpi ga𑑎
rhitāḥ ||
dakṣiṇābhimukhan deśe maline krūrakarmmiṇaṃ |
dakṣiṇābhimukhan deśe maline krūrakarmmiṇaṃ |
bhūmau śayānan nagnam vā vegotsargeṣu
vāśuciṃ ||
prakīrṇṇakeśam abhyaktaṃ svinnam viklavam eva vā |
prakīrṇṇakeśam abhyaktaṃ svinnam viklavam eva vā |
vaidyaṃ ya upasarppanti dūtās te
cāpi garhitāḥ ||
pitrye vā bahukārye vā tathā cotpātadarśane |
pitrye vā bahukārye vā tathā cotpātadarśane |
madhyāhne cārddharātre vā sandhyayoḥ kṛttikāsu
vā ||
ārddrāśleṣāmaghāmūlāpūrvvāsu bharaṇīṣu vā |
ārddrāśleṣāmaghāmūlāpūrvvāsu bharaṇīṣu vā |
navamyām atha ṣaṣṭhyām vā pakṣasandhidineṣu vā
||
vaidyaṃ ya upasarppanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
vaidyaṃ ya upasarppanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ
||
garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyaṃ samāgatāḥ |
garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyaṃ samāgatāḥ |
ta eva kapharogeṣu karmmasiddhikarāḥ
smṛtāḥ ||
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ svabuddhyā vibhajed bhiṣak |
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ svabuddhyā vibhajed bhiṣak |
raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca ||
praśasto jalasaṃrodho vaidyāturasamāgamaḥ |
praśasto jalasaṃrodho vaidyāturasamāgamaḥ |
evam vibhāgam vijñāya śeṣam budhyeta
paṇḍitaḥ ||
śuklavāsāḥ śucigauraḥsyāśyāmo vā
priyadarśanaḥ |
śuklavāsāḥ śucigauraḥ
svasyāñ jātau svagotro vā dūtaḥ
kārjakaraḥ smṛtaḥ ||
goyāneganāgata𑑎s tuṣṭaḥ padbhyām vā
kliṣṭaceṣṭitaḥ |
goyāne
dhṛtimām̐ś ca vidhijñaś ca kālajñaḥ
pratipattimān ||
alaṅkṛto maṅgalavāg dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ ||
alaṅkṛto maṅgalavāg dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ ||
svastham prāṅmukham āsīnaṃ same deśe
śucau śuciṃ ||
upagacchanti ye vaidyan te ca kāryakarāḥ smṛtāḥ |
upagacchanti ye vaidyan te ca kāryakarāḥ smṛtāḥ |
māṃsakumbhodakacchattra𑑎vipravāraṇagovṛṣāḥ ||
śuklavarṇṇāś ca pūjyante prasthāne darśanāgatāḥ |
śuklavarṇṇāś ca pūjyante prasthāne darśanāgatāḥ |
strī putriṇī savatsā gaur varddhamānam
alaṅkṛtā ||
kanyā matsyāḥ phalañ cāmaṃ svastīkā modakā dadhi |
kanyā matsyāḥ phalañ cāmaṃ svastīkā modakā dadhi |
hiraṇyā𑑎kṣatapātram vā ratnāni sumano
nṛpaḥ |
apraśāntaba𑑎lo vājī haṃsaś cāsaḥ śikhī tathā |
apraśāntaba𑑎lo vājī haṃsaś cāsaḥ śikhī tathā |
brahmadundubhipuṇyāhaḥ śaṅkhaveṇurathasvanāḥ
||
siṃhameghaninādāś ca heṣitaṅ gajabṛṃhitaṃ |
siṃhameghaninādāś ca heṣitaṅ gajabṛṃhitaṃ |
śastaṃ haṃsarutan nṝṇām vācaś ca hṛdayaṃ
priyāḥ ||
āsthitā vā navo
bho
veśmadhvajatoraṇavedikāḥ ||
āsthitā vā na
dikṣu śastāsu vaktāro madhuram pṛṣṭhato
nugāḥ |
vāmā vā dakṣiṇā vāpi śakunāḥ karmmasiddhaye ||
vāmā vā dakṣiṇā vāpi śakunāḥ karmmasiddhaye ||
śuṣke 'sanihate 'patre vallīnaddhe
sakaṇṭake |
vṛkṣe tha vāśmabhasmāsthibhūtuṣāṅgārapāṃśuṣu ||
vṛkṣe tha vāśmabhasmāsthibhūtuṣāṅgārapāṃśuṣu ||
caityavalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvanāḥ |
purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ ||
purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ ||
puṃsaṃjñāḥ pakṣiṇo vāmāḥ strīsaṃjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ |
dakṣiṇād vāmagamanam praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ |
cāsakauśikayor evan nobhayaṃ śaśasarppayoḥ ||
dakṣiṇād vāmagamanam praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ |
cāsakauśikayor evan nobhayaṃ śaśasarppayoḥ ||
darśanam vā rutam vāpi na godhākṛkalāsayoḥ |
dūtair ariṣṭais tulyānām aśastan darśanan
nṛṇāṃ ||
kulatthatilakarppāsatuṣapāṣāṇabhasmanāṃ |
kulatthatilakarppāsatuṣapāṣāṇabhasmanāṃ |
pātraṃ neṣṭan tathāṃgāratailakarddamapūritaṃ
||
vinā surayā madyānāṃ pūrṇṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ |
vinā surayā madyānāṃ pūrṇṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ |
śavakāṣṭhapalāśānāṃ rūḍhānām pathi saṅgamāḥ ||
neṣyante patitāntasthadīnāndharipavas tathā |
neṣyante patitāntasthadīnāndharipavas tathā |
mṛduḥ śīto 'nukūlaś ca sugandhiś cānilaḥ
śubhaḥ ||
kharoṣṇo niṣṭha
mba
gandhaś ca pratilomo na śasyate |
kharoṣṇo ni
granthyarbbudādiṣu sadā cchedaśabdas tu
pūjitaḥ ||
vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdas tathaiva ca |
vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdas tathaiva ca |
raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaḥ
praśasyate ||
daurmmanasyañ ca vaidyasya yātrāyān naiva pūjitaṃ |
daurmmanasyañ ca vaidyasya yātrāyān naiva pūjitaṃ |
praveśe 'py evam etat syād avekṣya ca
yathāturaṃ ||
pratidvāre gṛhe cāsya idam bhūyo na pūjyate |
pratidvāre gṛhe cāsya idam bhūyo na pūjyate |
bhāṇḍānāṃ saṅkarasthānāṃ sthānasañcaraṇan tathā ||
nikhātotpāṭanam bhaṅgaḥ śastrāṇān nirggamas tathā |
nikhātotpāṭanam bhaṅgaḥ śastrāṇān nirggamas tathā |
vaidyāsanāvasādo vā āturo vāpy adhomukhaḥ ||
vaidyaṃ sambhāṣate 'ṅgāni kuḍyam āstaraṇāni vā |
vaidyaṃ sambhāṣate 'ṅgāni kuḍyam āstaraṇāni vā |
anusṛjya dhunuyād vā pragṛhītaśiras tathā ||
hastam vākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi |
hastam vākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi |
na sa sidhyati vaidyo pi gṛhe yasya na pūjyate ||
vaidyam muhur mmuhuḥ pṛcchan mārṣṭi vā
svāṅgam āturaḥ |
bhūyaḥ saṃpūjyate yasya gṛhe vaidyaḥ sa
sidhyati ||
śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣv aśubhaṃ hy aśubheṣu ca |𑑎
śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣv aśubhaṃ hy aśubheṣu ca |𑑎
āturasya dhruvan tasmād dūtādīn samparīkṣayet ||
svapnān ataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca |
svapnān ataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca |
paśyanti suhṛdo yām̐s tu svapnān svayam athāpi
vā ||
snehābhyaktaśarīrasya karabhavyāḍagarddabhaiḥ |
snehābhyaktaśarīrasya karabhavyāḍagarddabhaiḥ |
varāhair mmahiṣair vvāpi yo yāyād
dakṣiṇāmukhaṃ ||
kṛṣṇā raktāmbaradharā hasantī muktamūrddhajāḥ |
kṛṣṇā raktāmbaradharā hasantī muktamūrddhajāḥ |
yam vā karṣati badhvā strī hasantan dakṣiṇā𑑎mukham ||
ante nivāsibhir yo vā py ākṛṣyed dakṣiṇāmukhaṃ |
ante nivāsibhir yo vā py ākṛṣyed dakṣiṇāmukhaṃ |
pariṣvajeyur yañ cāpi pretāḥ pravrajitās
tathā ||
āghrāyyate yaś ca muhuḥ śvāpadair vvikṛtānanaiḥ |
āghrāyyate yaś ca muhuḥ śvāpadair vvikṛtānanaiḥ |
piben madhu ca tailañ ca yo vā
paṅke vasīdati ||
paṅkapradigdhagātro vā nṛtyed vātha haseta vā |
paṅkapradigdhagātro vā nṛtyed vātha haseta vā |
nirambaraś ca yo raktaṃ dhārayec chirasā
srajaṃ ||
yasya vaṃśo nalo vāpi vṛkṣo vorasi jāyate |
yasya vaṃśo nalo vāpi vṛkṣo vorasi jāyate |
mastakādyaś ca tālo vā ucchritā veṇuvīrudhaḥ
||
yam vā matsyo grased yo vā jvalanam praviśen
naraḥ |
parvvatāgrāt pated yo vā śvabhre vā tamasāvṛte ||
parvvatāgrāt pated yo vā śvabhre vā tamasāvṛte ||
hriyate srotasā yo vā yo vā mauṇḍyam avāpnuyāt |
parājayeta yuddhair vvā kākādyair vvābhibhūyate ||
parājayeta yuddhair vvā kākādyair vvābhibhūyate ||
patanaṃ tārakādīnāṃ praṇāśo dīpacakṣuṣoḥ |
yaḥ paśyed devatānām vā prakampam patanan tathā ||
yaḥ paśyed devatānām vā prakampam patanan tathā ||
yasya ccharddir vvireko vā dasanāḥ
prapatanti vā |
śālmaliṅ kiṅśukaṃ yūpaṃ valmīkam pāribhadrakaṃ ||
śālmaliṅ kiṅśukaṃ yūpaṃ valmīkam pāribhadrakaṃ ||
puṣpāḍhyaṃ kovidāram vā citam vā yo 'dhirohati
|
karppāsatailapiṇyāka𑑎lohāni lavaṇan tilān ||
karppāsatailapiṇyāka𑑎lohāni lavaṇan tilān ||
svasthaḥ sa labhate vyādhim vyādhito
mṛtyum arcchati |
yathāsvam prakṛtisvapno vismṛto vihatas tathā
||
cintākṛto divā yaś ca bhavanty aphaladās tu te |
cintākṛto divā yaś ca bhavanty aphaladās tu te |
jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyan tu śoṣiṇāṃ
||
unmā𑑎de rākṣasaiḥ pretair apasmāre tu narttanaṃ |
unmā𑑎de rākṣasaiḥ pretair apasmāre tu narttanaṃ |
mehātisāriṇān toyasnehapānan tu kuṣṭhinaḥ ||
gulme tu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrddhni śiroruji |
gulme tu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrddhni śiroruji |
pipāsāśvāsayor adhvā ccharddyāṃ
śaṣkulibhakṣaṇaṃ ||
hāridram bhojanam vāpi yad bhavet pāṇḍurogiṇaḥ |
hāridram bhojanam vāpi yad bhavet pāṇḍurogiṇaḥ |
raktapittī pibed yaś ca śoṇitaṃ sa vinaśyati ||
yo naro vahubhir mmuṣṇaiḥ kruddhaiś ca
prativodhyate |
hanyate vahubiḥ śastrair vvrāhmaṇaṃ yo na paśyati ||
hanyate vahubiḥ śastrair vvrāhmaṇaṃ yo na paśyati ||
dantaprakṣālanasnānaṃ svapne
keśavilekhanaṃ |
rogāgamanimittan tad dhanvantarivaco yathā ||
rogāgamanimittan tad dhanvantarivaco yathā ||
aparvvāśī kṣugadaśṭāni guḍam vāyo vibhakṣayet |
pratibuddho vijānīyād aṅgavyādhim upasthitaṃ ||
pratibuddho vijānīyād aṅgavyādhim upasthitaṃ ||
ayuktaṃ yaḥ na sārubdhāśuṣkavṛkṣañ ca sarvataḥ |
plavate toyamadhye vā sa rogaṃ prāpnuyān mahat||
plavate toyamadhye vā sa rogaṃ prāpnuyān mahat||
tilakalkena māṃsena vasayā karddamena vā
|
gātraṃ yasyopalipyeta sa rogam prāpnuyāt mahat ||
gātraṃ yasyopalipyeta sa rogam prāpnuyāt mahat ||
cāṇḍālair vvā śvapākair vvā cauraiḥ
pravrajites tathā |
anyaiś ca nīcabībhatsaiḥ prahāro na praśasyate|
anyaiś ca nīcabībhatsaiḥ prahāro na praśasyate|
madyasyānnasya māṃsasya tilatelasya
sarppiṣaḥ |
sva¦pne kiñcid yadi prāpya paśyed vyādhim upasthitaṃ ||
sva¦pne kiñcid yadi prāpya paśyed vyādhim upasthitaṃ ||
raktavarṇṇan tu yat kiñcit sarvvan tan na
praśasyate |
rakṭaṃ yad āmakaṃ māṃsañ candanañ ca praśasyate ||
rakṭaṃ yad āmakaṃ māṃsañ candanañ ca praśasyate ||
yad vā śuklena varṇṇena sarvvam etat
praśasyate |
karppāsam apy atho bhasma dadhicaivātra varjjitaṃ ||
karppāsam apy atho bhasma dadhicaivātra varjjitaṃ ||
yat tu kṛṣṇena varṇena sarvvan tan na
praśasyate |
bhūmilā¦bho hiraṇyañ ca hastī caiva praśasyate ||
bhūmilā¦bho hiraṇyañ ca hastī caiva praśasyate ||
ata ūrdvam pravakṣyāmi praśastaṃ
svapnadarśanaṃ |
devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān ||
devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān ||
samṛddham agniṃ sādhūm̐ś ca nirmmalāni jalāni ca |
paśyet kalyāṇabhāvāya vyādher apagamāya ca ||
paśyet kalyāṇabhāvāya vyādher apagamāya ca ||
māṃsam matsyaṃ srajaḥ svetā vāsāṃsi ca phalāni
ca |
labhate dhanalābhāya vyādher apagamāya ca ||
labhate dhanalābhāya vyādher apagamāya ca ||
nadīnadasamudrām̐ś ca kṣubhitān nirmmalodakān
|
taret kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca ||
taret kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca ||
prāsādān saphalān vṛkṣān vāraṇān
parvvatān tathā |
āruhed dravyalābhāya vyādher apagamāya ca ||
āruhed dravyalābhāya vyādher apagamāya ca ||
īdṛgvidhāñ chubhān yo vā svapnān paśyet
sadāturaḥ |
sa dīrghāyur iti khyātas tasmai karmma samācaret || 29 ||
sa dīrghāyur iti khyātas tasmai karmma samācaret || 29 ||
jpeg 62v3
athātaḥ pañcendriyārthavipratipattim
vyākhyāsyāmaḥ ||
śarīraśīlayor yasya prakṛtir vvikṛtir bbhavet |
tadāriṣṭaṃ samāsena vyāsatas tu nibodha me ||
tadāriṣṭaṃ samāsena vyāsatas tu nibodha me ||
śṛṇoti vividhān śabdān yo divyān asato
bahūn |
samudrapurameghānām asampattau ca tān svanān ||
samudrapurameghānām asampattau ca tān svanān ||
tān svanām vā na gṛhṇīte gṛhṇīte
cānyaśabdavat |
grāmāraṇyasvanām̐ś cāpi gṛhṇāti viparītavat ||
grāmāraṇyasvanām̐ś cāpi gṛhṇāti viparītavat ||
dviṣacchabdena ramate suhṛcchabdena kupyati |
yac cākasmān na gṛhṇīte gatāsun tam pracakṣate ||
yac cākasmān na gṛhṇīte gatāsun tam pracakṣate ||
yat tūṣṇam iti gṛhṇāti śītam uṣṇañ
ca śītavat |
sañjātaśītapiṭakau yaś ca dāhena pīḍyate ||
sañjātaśītapiṭakau yaś ca dāhena pīḍyate ||
uṣṇagātro 'tigātrañ ca yaḥ śītena pravepate |
prahārāt nābhijānāti sa gaccheta yamālayaṃ ||
prahārāt nābhijānāti sa gaccheta yamālayaṃ ||
pāṃśunaivāvakīrṇṇāni yaś ca gātrāṇi
manyate |
varṇṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi ||
varṇṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi ||
snātānuliptaṃ yañ cāpi bhajante nīlamakṣikāḥ |
sugandho vāti cākasmāt taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ ||
sugandho vāti cākasmāt taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ ||
viparītena gṛhṇāti rasān yaś copayojitān |
kramopayuktām̐ś ca rasān yasya doṣābhivṛddhaye ||
kramopayuktām̐ś ca rasān yasya doṣābhivṛddhaye ||
yasya doṣāgnisāmyañ ca kuryur mmithyopayojitāḥ
|
yo vā rasan na samvetti tam bruvanti gatāyuṣaṃ ||
yo vā rasan na samvetti tam bruvanti gatāyuṣaṃ ||
surabhin durabhim vetti durabhiṃ
surabhīti ca |
yo vā gandhan na gṛhṇāti śānte dīpe ca mānavaḥ ||
yo vā gandhan na gṛhṇāti śānte dīpe ca mānavaḥ ||
divā jyotīṃṣi yaś cāpi jvalitānīva paśyati |
rātrau candraṃ jvalantam vā sūryam vā
candravarccasaṃ ||
ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍidguṇān |
ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍidguṇān |
taḍidvato guṇān yac ca nirmmale gagane ghanān
||
vimānayānaprāsādair yaś ca saṅkulam ambaraṃ |
vimānayānaprāsādair yaś ca saṅkulam ambaraṃ |
yaś cāpy anirmmalaṃ mūrttim antarikṣe
prapaśyati ||
dvandvāni śītamuṣkañ ca kālāvasthādiśas
tathā |
viparītena gṛhṇāti bhāvānān yoś ca yo naraḥ||
viparītena gṛhṇāti bhāvānān yoś ca yo naraḥ||
dhūmanīhāravāsobhir āvṛtām iva medinīṃ |
pradīptam iva lokañ ca yo vāplutam ivāmbhasā
||
bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhir yaś ca paśyati |
bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhir yaś ca paśyati |
yo vā mayūrakaṇṭhābham vidhūmam vahnim
īkṣate ||
dhruvam ākāśagaṅgām vā taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ ||
dhruvam ākāśagaṅgām vā taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ ||
yo jyotsnādarśatoyeṣu svacchāyāñ ca na paśyati |
paśyaty ekāṅgahīnāṃ vā vikṛtām vā 'nyasatvajāṃ ||
paśyaty ekāṅgahīnāṃ vā vikṛtām vā 'nyasatvajāṃ ||
śvakākakaṅkagṛdhrāṇām pretānāṃ yakṣarakṣasāṃ |
piśācoraganāgānām bhūtānāṃ vikṛtān api ||
piśācoraganāgānām bhūtānāṃ vikṛtān api ||
svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito
mṛtyum arcchati || … || vraṇapraśnam vraṇāsrāvaṃ
kṛtyākṛtyavidhin tathā |
vyādhyuddeśīyam adhyāyaṃ
śastrakarmmāṣṭakan tathā || praṇaṣṭaśalyavijñānaṃ
śalyāpanayanam eva ca |
viparītavraṇajñānaṃ dūtasvapnaviparyayaṃ
|| pañcendriyārthavibhrāntim proktaṃ vai tṛtīyo daśa || ||
|| 30 ||
jpeg 63v6
jpeg 65r4
athātaś cchāyāvipratipattim vyākhyāsyāmaḥ ||
śyāvā lohitikā nīlāḥ pītikā cāpi dehināṃ |
abhidravanti yañ chāyā sa parāsur asaṃśayaṃ ||
abhidravanti yañ chāyā sa parāsur asaṃśayaṃ ||
hrīr apakrāmati
yataḥ kāntismṛtidhṛtiśriyaḥ |
akasmād yam bhajante ca sa parāsur asaṃśayaṃ ||
akasmād yam bhajante ca sa parāsur asaṃśayaṃ ||
yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptañ corddhaṃ
tathottaraḥ |
ubhau vā jāmbavābhāsau sa parāsur asaṃśayaṃ ||
ubhau vā jāmbavābhāsau sa parāsur asaṃśayaṃ ||
āraktā daśanā yasya śyāvā vā syuḥ
patanti vā |
khañjanapratibhā vāpi taṅ gatāyuṣam ādiśet ||
khañjanapratibhā vāpi taṅ gatāyuṣam ādiśet ||
kṛṣṇā snigdhāvaliptā vā jihvā śūnā ca yasya vai
|
karkkaśā ca bhaved yasya so 'cirād vijahāty asūn ||
karkkaśā ca bhaved yasya so 'cirād vijahāty asūn ||
kuṭilā sphuṭitā vāpi śūnā vā yasya𑑎
nāsikā |
bhagnā vā sphurate cāpi sa parāsur asaṃśayaṃ ||
bhagnā vā sphurate cāpi sa parāsur asaṃśayaṃ ||
saṃkṣipte viṣame stabdhe rakte supte ca locane
|
yasya syātāṃ śrute vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ ||
yasya syātāṃ śrute vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ ||
na dhārayan__ti yaḥ
śīrṣan nāharan__ty annam āsyagaṃ |
ekāgradṛṣṭir mūḍhātmā sa parāsur asaṃśayaṃ ||
ekāgradṛṣṭir mūḍhātmā sa parāsur asaṃśayaṃ ||
balavān durbbalo vāpi𑑎
sammohaṃ yo dhigacchati |
utthāpyamāno bahuśaḥ sa parāsur asaṃ𑑎śayaṃ ||
utthāpyamāno bahuśaḥ sa parāsur asaṃ𑑎śayaṃ ||
uttānaḥ sarvvadā śete pādau vikurute ca yaḥ |
viprasāraṇaśīlo vā sa parāsur asaṃśayaṃ ||
viprasāraṇaśīlo vā sa parāsur asaṃśayaṃ ||
śītapādakarocchvāsaś chinnaśvāsaś ca yo bhavet |
kākocchvāsaś ca yo marttyaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ ||
kākocchvāsaś ca yo marttyaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ ||
nidrā na cchidyate yasya yo vā jāgartti
sarvvadā |
muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeyaḥ sa jānatā ||
muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeyaḥ sa jānatā ||
parilihed uttaroṣṭham uṅgarām̐ś ca karoti vā |
pretair vvā bhāṣate sārddhaṃ sa parāsur asaṃśayaṃ ||
pretair vvā bhāṣate sārddhaṃ sa parāsur asaṃśayaṃ ||
khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ
pravarttate |
puruṣasyāviṣārttasya sa pa rāsur asaṃśayaṃ ||
puruṣasyāviṣārttasya sa pa rāsur asaṃśayaṃ ||
vātāṣṭhīlā tu hṛdaye yasyorddham anuyāyinī |
rujānnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayaḥ ||
rujānnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayaḥ ||
ananyopadravakṛtaḥ pādaḥ śophasamutthitaḥ |
puruṣaṃ𑑎 hanti nārīñ ca mukhajo guhyajo dvayaṃ ||
puruṣaṃ𑑎 hanti nārīñ ca mukhajo guhyajo dvayaṃ ||
atīsāro jvaro dhmānañ charddiḥ
sūnāṅgameḍhratā |
kāsinaḥ śvāsino vāpi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet ||
kāsinaḥ śvāsino vāpi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet ||
svedo dāhaś ca balavān hikkā śvāsaś
ca mānavaṃ |
balavantam api prāṇair vviyuñjanti na saṃśayaṃ ||
balavantam api prāṇair vviyuñjanti na saṃśayaṃ ||
śyāvā jihvā bhaved yasya savyañ cākṣi
nimajjati |
mukhañ ca jāyate pūtir yasya tam parivarjjayet ||
mukhañ ca jāyate pūtir yasya tam parivarjjayet ||
netre cāmreṇa pūryete svidyete
caraṇau tathā |
cakṣuś cākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṅ gamiṣyataḥ ||
cakṣuś cākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṅ gamiṣyataḥ ||
atimātraṃ laghūni syur ggātrāṇy atigurūṇi vā |
yasyākasmāt sa vijñeyo gantā caiva yamālayaṃ ||
yasyākasmāt sa vijñeyo gantā caiva yamālayaṃ ||
paṅkamatsyavasātailaṃghṛtagandhām̐ś ca ye narāḥ |
viṣṭagandhām̐ś ca ye vānti gatās te yamasādanaṃ ||
viṣṭagandhām̐ś ca ye vānti gatās te yamasādanaṃ ||
yūkā lalāṭam āyānti balin nāśnanti vāyasāḥ |
yeṣāṃ cāpi ratir nnāsti gatās te yamasādanaṃ ||
yeṣāṃ cāpi ratir nnāsti gatās te yamasādanaṃ ||
jvarātīsāraśophāḥ syur yasyānyonyāvasādinaṃ |
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya na sa śakyaś cikitsituṃ ||
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya na sa śakyaś cikitsituṃ ||
kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyair
mmṛṣṭair hitais tathā |
annapānair nna śāsyeta tasya mṛtyur upasthitaḥ ||
annapānair nna śāsyeta tasya mṛtyur upasthitaḥ ||
pravāhikā śiraḥśūlaṃ koṣṭhaśūlañ ca dāruṇaṃ |
pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ ||
pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ ||
viṣameṇopacāreṇa karmmabhiś ca purākṛtaiḥ |
anityatvāc ca jantūnāṃ jīvitan nidhanaṃ vrajet ||
anityatvāc ca jantūnāṃ jīvitan nidhanaṃ vrajet ||
pretā dūtāḥ piśācāś ca rakṣāṃsi vividhāni ca |
maraṇīyan naran nitya𑑎m upasarppanti sarvvadā ||
maraṇīyan naran nitya𑑎m upasarppanti sarvvadā ||
tāni bhaiṣajavīryāṇi pratinighnanti sarvvadā
|
tasmāt mohāḥ kriyāḥ sarvvā bhavantīha gatāyuṣam
tasmāt mohāḥ kriyāḥ sarvvā bhavantīha gatāyuṣam
iti || 31 ||