Printed edition: Ācārya 1938: Sūtrasthāna 32-46 corrected
Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary
of Śrī Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī
Gayadāsāchārya on Nidānasthāna, edited from the begining to the
9th ādhyāya of Cikitsāsthāna by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya
and the rest by Nārāyaṇ Rām Āchārya
| Siglum | A |
|---|
Revision history
| 2025-07-16 | Provided initial raw text file| |
|---|---|
| 2025-07-17 | Added initial TEI/XML encoding| |
| 2025-08-01 | Completed initial TEI/XML validating encoding. Still got to fix the xml:ids |
| 2025-08-03 | Corrected all the xml:id numbers using AI| |
| 2025-08-05 | Fixed most xml:ids; labels; caesuras. |
| 2026-03-01 | deleted all the label entities. |
| 2026-03-11 | Fixed alignment issues in xml:ids |
Text transcription
| A |
[Sūtrasthāna 32-end]
cikitsyamānaḥ samyak ca vikāro yo 'bhivardhate |
prakṣīṇabalamāṃsasya lakṣaṇaṃ tadgatāyuṣaḥ ||5||
na cāhāraphalaṃ yasya dṛśyate sa vinaśyati ||6||
sādhyāsādhyaparīkṣāyāṃ sa rājñaḥ sammato bhavet ||7||
rasāyanād vinā vatsa! tān śṛṇv ekamanā mama ||3||
aśmarī mūḍhagarbhaś ca tathaivodaram aṣṭamam ||4||
prāṇamāṃsakṣayaḥ śoṣastṛṣṇā cchardirjvaras tathā ||5||
etair upadravair juṣṭān sarvāneva vivarjayet ||6||
naraṃ rujārtamantaś ca vātavyādhir vināśayet ||7||
piḍakāpīḍitaṃ gāḍhaṃ prameho hanti mānavam ||8||
pañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hantīha kuṣṭhinam ||9||
śophātīsārasaṃyuktam arśovyādhir vināśayet ||10||
bhagandarāt prasravanti yasya taṃ parivarjayet ||11||
aśmarī kṣapayatyāśu sikatā śarkarānvitā ||12||
hanyāt striyaṃ mūḍhagarbhe yathoktāś cāpy upadravāḥ ||13||
viriktaṃ pūryamāṇaṃ ca varjayed udarārditam ||14||
śītārdito 'ntaruṣṇaś ca jvareṇa mriyate naraḥ ||15||
nityaṃ vaktreṇa cocchvasyāttaṃ jvaro hanti mānavam ||16||
santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayati jvaraḥ ||17||
kṣīṇaśoṇitamāṃsaṃ ca naraṃ nāśayati jvaraḥ ||18|
viśeṣeṇa naraṃ vṛddhamatīsāro vināśayet ||19||
kṛcchreṇa bahu mehantaṃ yakṣmā hantīha mānavam ||20||
bhavanti durbalatvaṃ ca gulmino mṛtyumeṣyataḥ ||21||
rujāśvāsasamāviṣṭaṃ vidradhirnāśayennaram ||22||
pāṇḍusaṅghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati ||23||
raktānāṃ ca diśāṃ draṣṭā raktapittī vinaśyati ||24||
jāgariṣṇur asandeham unmādena vinaśyati ||25||
netrābhyāṃ ca vikurvāṇam apasmāro vināśayet ||26||
bhiṣajā rakṣaṇaṃ kāryaṃ yathā tadupadekṣyate ||3||
rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣād eva narādhipaḥ ||4||
ekottaraṃ mṛtyuśatam atharvāṇaḥ pracakṣate ||6||
doṣāgantujamṛtyubhyo rasamantraviśāradau ||7||
brahmā vedāṅgam aṣṭāṅgam āyurvedam abhāṣata ||8||
saṅkaraḥ sarvavarṇānāṃ praṇāśo dharmakarmaṇām ||9||
puruṣāṇāṃ nṛpāṇāṃ ca kevalaṃ tulyamūrtitā ||10||
tasmād devam ivābhīkṣṇaṃ vāṅmanaḥkarmabhiḥ śubhaiḥ ||11||
skandhāvāre ca mahati rājagehādanantaram ||12||
tatrasthamenaṃ dhvajavadyaśaḥkhyātisamucchritam ||13||
svatantrakuśalo 'nyeṣu śāstrārtheṣv abahiṣkṛtaḥ ||14||
vaidyo vyādhyupasṛṣṭaś ca bheṣajaṃ paricārakaḥ ||15||
guṇavadbhis tribhiḥpādaiś caturtho guṇavān bhiṣak ||16||
vaidyahīnāstrayaḥ pādā guṇavanto 'pyapārthakāḥ ||17||
vaidyastu guṇavānekastārayed āturāṃ sadā ||18||
tattvād higataśāstrārtho dṛṣṭakarmā svayaṅkṛtī ||19||
āyuṣmān sattvavān sādhyo dravyavānātmavānapi ||21||
praśastadeśasambhūtaṃ praśaste 'hani coddhṛtam ||22||
doṣaghnamaglānikaramavikāri viparyaye |
samīkṣya dattaṃ kāle ca bheṣajaṃ pāda ucyate ||23||
vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ ||24||
gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ|
uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyur ucyate ||5||
adhastād akṣayor yasya lekhāḥ syurvyaktamāyatāḥ ||7||
nāsāgram ūrdhvaṃ ca bhaved ūrdhvaṃ lekhāś ca pṛṣṭhataḥ ||8||
jaghany asyāyuṣo jñānam ata ūrdhvaṃ nibodha me ||9||
tathorasy avalīḍhāni na ca syāt pṛṣṭham āyatam ||10||
hasato jalpato vā'pi dantamāṃsaṃ pradṛśyate |
pañcaviṃśe tato varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe |
samatvāgatavīryau tau jānīyāt kuśalo bhiṣak ||13||
yuktaḥ pramāṇenānena pumān vā yadi vā'ṅganā ||14||
madhyamaṃ madhyamair āyurvittaṃ hīnais tathā'varam ||15||
parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati karmasu ||17||
nāsti rogo vinā doṣair yasmāt tasmād vicakṣaṇaḥ |
anuktam api doṣāṇāṃ liṅgair vyādhim upācaret ||19||
kṛtvā kuryāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet ||21||
kriyā hīnā'tiriktā vā sādhyeṣv api na sidhyati ||22||
sā kriyā, na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet ||23||
karotyagnis tathā mando vikārān kaphasambhavān ||25||
dhmāyate pālyate cāpi svāṃ svāṃ gatim avasthitaiḥ ||28||
bāle vivardhate śleṣmā madhyame pittam eva tu |
bhūyiṣṭhaṃ vardhate vāyurvṛddhe tadvīkṣya yojayet ||31||
tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ ||32||
rakṣaṇaṃ caiva madhyasya kurvīta satataṃ bhiṣak ||34||
yasmād balavataḥ sarvakriyāpravṛttis tasmād balam eva pradhānam adhikaraṇānām ||35||
tasmāt sthiratvaṃ vyāyāmair balaṃ vaidyaḥ pratarkayet ||36||
rājasaḥ stabhyamāno 'nyaiḥ sahate naiva tāmasaḥ ||38||
vyāyāmajātam anyad vā tat sātmyam iti nirdiśet ||40||
samāḥ sādhāraṇe yasmācchītavarṣoṣmamārutāḥ |
doṣāṇāṃ samatā jantostasmāt sādhāraṇo mataḥ ||43||
svadeśe nicitā doṣā anyasmin kopam āgatāḥ ||44||
āhārasvapnaceṣṭādau taddeśasya guṇe sati ||45||
sampattau bhiṣagādīnāṃ balasattvāyuṣāṃ tathā ||46||
ato 'nyathā tvasādhyaḥ syāt kṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ ||47||
pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsaṅkaro hitaḥ ||48||
kartavyaiva tadā vyādhiḥ kṛcchrasādhyatamo yadi ||49||
sa mṛtyupāśāñ jagato gadaughāñ chinatti bhaiṣajyaparaśvadhena ||50||
gopālās tāpasā vyādhā ye cānye vanacāriṇaḥ |
mūlāhārāś ca ye tebhyo bheṣajavyaktir iṣyate ||10||
ahiṃsrā caiva rāsnā ca pralepo vātaśophajit ||3||
śītalāś ca gaṇāḥ sarve pralepaḥ pittaśophahṛt ||4||
vidhir viṣaghno viṣaje pittaghno 'pi hitas tathā ||5||
ekaiṣikājaśṛṅgī ca pralepaḥ śleṣmaśophahṛt ||6||
anantā ceti lepo 'yaṃ sānnipātikaśophahṛt ||7||
pitte, coṣṇaḥ kaphe kṣāramūtrāḍhyastatpraśāntaye ||8||
saktavaḥ kiṇvamatasī dravyāṇyuṣṇāni pācanam ||9||
kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi ca dāraṇam |
kṣāradravyāṇi vā yāni kṣāro vā dāraṇaṃ param ||10||
yavagodhūmamāṣāṇāṃ cūrṇāni ca samāsataḥ ||11||
śodhanāni kaṣāyāṇi vargaś cāragvadhādikaḥ ||12||
pūtīkaś citrakaḥ pāṭhā viḍaṅgailāhareṇavaḥ ||13||
kāsīsaṃ trivṛtā dantī haritālaṃ surāṣṭrajā ||14||
etair eva uṣadhaiḥ kuryāt kalkānapi ca śodhanān ||15||
jātīmūlaṃ haridre dve kāsīsaṃ kaṭurohiṇīm ||16||
mayūrako rājavṛkṣo nimbaḥ kośātakī tilāḥ ||17||
śodhanāni ca yojyāni taile dravyāṇi śodhane ||18||
śodhanāṅgeṣu cānyeṣu cūrṇaṃ kurvīta śodhanam ||19||
rasakriyā vidhātavyā śodhanī śodhaneṣu ca ||20||
sāreṣv api ca kurvīta matimān vraṇadhūpanam ||21||
śṛtaḥ śītakaṣāyo vā ropaṇārthaṃ praśasyate ||22||
kṣīripraroheṣv api ca vartayo ropaṇāḥ smṛtāḥ ||23||
kākolyādiś ca kalkaḥ syāt praśasto vraṇaropaṇe ||24||
kākolyādiś ca yojyaḥ syādbhiṣajā ropaṇe ghṛte ||25||
priyaṅgavaś ca rodhraṃ ca taile yojyāni ropaṇe ||26||
dhavāśvakarṇayos tvak ca ropaṇaṃ cūrṇamiṣyate ||27||
tvakcūrṇaṃ dhavajaṃ caiva ropaṇārthaṃ praśasyate ||28||
rasakriyāṃ ropaṇārthe vidadhīta yathākramam ||29||
utsādane praśasyante kākolyādiś ca yo gaṇaḥ ||30||
kukkuṭāṇḍakapālāni sumanomukulāni ca ||31||
vraṇeṣūtsannamāṃseṣu praśastānyavasādane ||32||
prayuñjīta bhiṣak prājño yathoddiṣṭeṣu karmasu ||33||
śoṣagulmāṅgamardordhvaśvāsakāsavināśanaḥ ||5||
mehakuṣṭhajvaravamīkaṇḍūghno vraṇaśodhanaḥ ||7||
aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ ||13||
yonidoṣaharaḥ stambhī varṇyo viṣavināśanaḥ ||15||
kṛmikuṣṭhapraśamano viśeṣād vraṇaśodhanaḥ ||17||
pratiśyāyāruciśvāsakāsaghno vraṇaśodhanaḥ ||19||
mehārśaḥpāṇḍurogāśmaśarkarānāśanaḥ paraḥ ||21||
nihanyāddīpano gulmaśūlaghnaś cāmapācanaḥ ||23||
varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiḍakākoṭhanāśanaḥ ||25||
āmātisāraśamanau viśeṣāddoṣapācanau ||28||
ānāhodaraviḍbhedī tathodāvartanāśanaḥ ||30||
kaphārocakahṛdrogamūtrakṛcchrarujāpahaḥ ||32||
jvaropaśamano vraṇyaśchardikaṇḍūviṣāpahaḥ ||34||
jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakaras tathā ||36||
aśmarīśarkarāmūtrakṛcchragulmapraṇāśanaḥ ||38||
pittajvarapraśamano viśeṣāddāhanāśanaḥ ||40||
viṣopaśamano dāhaṃ nihantyābhyantaraṃ bhṛśam ||42||
mūtradoṣaharo hṛdyaḥ pipāsāghno rucipradaḥ ||44||
sandhānīyau hitau pitte vraṇānāṃ cāpi ropaṇau ||47||
raktapittaharo dāhamedoghno yonidoṣahṛt ||49||
hṛllāsārocakavamīpipāsādāhanāśanaḥ ||51||
yonidoṣaharaḥ stanyaśodhanaḥ pācanas tathā ||55||
cakṣuṣyā dīpanī caiva viṣamajvaranāśanī ||57||
nihanyāddīpanaṃ gulmapīnasāgnyalpatām api ||59||
cakṣuṣyo dīpano vṛṣyaḥ kaphārocakanāśanaḥ ||61||
kuṣṭhakrimiharaś caiva duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||65||
tatra trikaṇṭakabṛhatīdvayapṛthakparṇyo vidārigandhā ceti kanīyaḥ ||66||
vātaghnaṃ pittaśamanaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam ||67||
madhurānurasaṃ caiva pañcamūlaṃ mahat smṛtam ||69||
āmasya pācanaś caiva sarvajvaravināśanaḥ ||71||
sarvamehaharau caiva śukradoṣavināśanau ||74||
antyaḥ prayuktaḥ kṣīreṇa śīghram eva vināśayet ||76||
pañcakau śleṣmaśamanāvitarau parikīrtitau ||77||
cikitsiteṣu vakṣyāmi, jñātvā doṣabalābalam ||79||
pravibhajya yathānyāyaṃ kurvīta matimān bhiṣak ||80||
grāhayitvā gṛhe nyasyed vidhinauṣadhasaṅgraham ||81||
pṛthaṅmiśrān samastānvā gaṇaṃ vā vyastasaṃhatam ||82||
roge śodhanasādhye tu yo bhaveddoṣadurbalaḥ |
tasmai dadyādbhiṣak prājño doṣapracyāvānaṃ mṛdu ||11||
avyādhidurbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhavet ||12||
bhaved alpabalasyāpi prayuktaṃ vyādhināśanam ||13||
biḍālapadakaṃ cūrṇaṃ deyaḥ kalko 'kṣasammitaḥ ||14||
ye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu vai |
raukṣyalāghavaśaity āni na te hanyuḥ samīraṇam ||6||
taikṣṇyauṣṇyalaghutāś caiva na te tat karmakāriṇaḥ ||7||
snehagauravaśaityāni na te tatkarmakāriṇaḥ ||8||
dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣv ambupṛthivīguṇāḥ |
nirvartante 'dhikās tatra pāko madhura ucyate ||11||
nirvartante 'dhikās tatra pākaḥ kaṭuka ucyate ||12||
caturṇāmapi sāmagryam icchanty atra vipaścitaḥ ||13||
kiñcid rasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā ||14||
raso nāsti vinā dravyāddravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtam ||15||
anyonyāpekṣikaṃ janma yathā syād dehadehinoḥ ||16||
raseṣu na bhavanty ete nirguṇās tu guṇāḥ smṛtāḥ ||17||
śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ, śeṣā bhāvās tad āśrayāḥ ||18||
āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ ||19||
nauṣadhīrhetubhir vidvān parīkṣeta kadācana ||20||
tasmāt tiṣṭhet tu matimān āgame na tu hetuṣu ||21||
bhūtejovārijair dravyaiḥ śamaṃ yāti samīraṇaḥ |
bhūmyambuvāyujaiḥ pittaṃ kṣipramāpnoti nirvṛtim ||7||
viyatpavanajātābhyāṃ vṛddhim abhyeti mārutaḥ ||8||
vasudhājalajātābhyāṃ balāsaḥ parivardhate ||9||
dviśo vā bahuśo vā'pi jñātvā doṣeṣu cācaret ||10||
guṇā ya uktā dravyeṣu śarīreṣv api te tathā |
sthānavṛddhikṣayās tasmād dehināṃ dravyahetukāḥ ||12||
jagdhāḥ ṣaḍadhigacchanti balino vaśyatāṃ rasāḥ |
yathā prakupitā doṣā vaśaṃ yānti balīyasaḥ ||13||
ṛṣayaḥ sauṣadhīgrāmā bhūtasaṅghāś ca pāntu te ||1||
sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyam idam astu te ||2||
vamanadravyayogāṇāṃ dig iyaṃ samprakīrtitā |
tān vibhajya yathāvyādhi kālaśaktiviniścayāt ||10||
peyalehyādyabhojyeṣu vamanāny upakalpayet ||11||
pradhānaṃ tilvakastvakṣu phaleṣv api harītakī ||3||
sudhāpayaḥ payaḥsūktam iti prādhānyasaṅgrahaḥ |
teṣāṃ vidhānaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ ||4||
cūrṇīkṛtaṃ saindhavanāgarāḍhyamamlaiḥ piben mārutarogajuṣṭaḥ ||5||
guḍūcyariṣṭatriphalārasena savyoṣamūtraṃ kaphaje pibettat ||6||
prasthe ca tanmūlarasasya datvā tanmūlakalkaṃ kuḍavapramāṇam ||7||
tatkalkabhāgaḥ samahauṣadhārdhaḥ sasaindhavo mūtrayutaś ca peyaḥ ||8||
viḍaṅgasāro maricaṃ sadāru yogaḥ sasindhūdbhavamūtrayuktaḥ ||9||
tanmūlasiddhena ca sarpiṣā''ktaṃ sevyaṃ tadājye guṭikīkṛtaṃ ca ||10||
śītaṃ trijātāktamatho vimṛdya yogānurūpā guṭikāḥ prayojyāḥ ||11||
āmṛdnīyāt sarpiṣā tacchṛtena tatkvāthoṣmasveditaṃ sāmitaṃ ca ||12||
śītībhūtā modakā hṛdyagandhāḥ kāryāstvete bhakṣyakalpāḥ samāsāt ||13||
vairecane 'nyair api vaidalaiḥ syādevaṃ vidadhyādvamanauṣadhaiś ca ||14||
pakvaṃ ca samyak puṭapākayuktyā khādet tu taṃ pittagadī suśītam ||15||
lihyānmadhughṛtābhyāṃ tu tṛḍdāhajvaraśāntaye ||16||
recanaṃ sukumārāṇāṃ tvakpatramaricāṃśakam ||17||
trivṛccūrṇayutaṃ śītaṃ pittaghnaṃ tadvirecanam ||18||
sarvaśleṣmavikārāṇāṃ śreṣṭham etad virecanam ||19||
tailabhṛṣṭān rasān amlaphalair āvāpya sādhayet ||20||
lehyam etat kaphaprāyaiḥ sukumārair virecanam ||21||
cūrṇaṃ santarpaṇaṃ kṣaudraphalāmlaṃ sannipātanut ||22||
modakāḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahāḥ ||23||
kṣārakṛṣṇāviḍaṅgāni sañcūrṇya madhusarpiṣā ||24||
kaphavātakṛtān gulmān plīhodarahalīmakān ||25||
cūrṇaṃ śyāmā trivṛnnīlī kaṭvī mustā durālabhā ||26||
pītaṃ virecanaṃ taddhi rūkṣāṇām api śasyate ||27||
dvau phāṇitasya tac cāpi punar agnāv adhiśrayet ||28||
kalase kṛtasaṃskāre vibhajya rtū himāhimau ||29||
pibed asāv eva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣv api ||30||
sudhautāṃs tat kaṣāyeṇa śālīnāṃ cāpi taṇḍulān ||31||
śālitaṇḍulacūrṇaṃ ca tat kaṣāyoṣmasādhitam ||32||
maṇḍodakārthe kvāthaṃ ca dadyāt tat sarvam ekataḥ ||33||
eṣa eva surākalpo vamaneṣv api kīrtitaḥ ||34||
mahataḥ pañcamūlasya mūrvāśārṅgaṣṭayor api ||35||
saṃhṛtyaitāni bhāgau dvau kārayed ekam etayoḥ ||36||
kṣuṇṇāṃs tasmiṃs tu niḥkvāthe bhāvayed bahuśo yavān ||37||
caturthaṃ bhāgamāvāpya cūrṇānāmatra kīrtitam ||38||
teṣāṃ eva kaṣāyeṇa śītalena suyojitam ||39||
pūrvoktaṃ vargam āhṛtya dvidhā kṛtvaikam etayoḥ ||40||
ajaśṛṅgyāḥ kaṣāyeṇa tamabhyāsicya sādhayet ||41||
vimṛdya satuṣān samyak tatastān pūrvavan mitān ||42||
tenaiva saha yūṣeṇa kalase pūrvavat kṣipet ||43||
tuṣāmbusauvīrakayor vidhireṣa prakīrtitaḥ ||44||
vairecaneṣu sarvyeṣu trivṛnmūlavidhiḥ smṛtaḥ ||45||
pippalīkṣaudrayuktāni svinnāny uddhṛtya śoṣayet ||46||
tayoḥ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet ||47||
mehagulmānilaśleṣmavibandhāṃstailam eva ca ||48||
dantīdravantīmaricakanakāhvayavāsakaiḥ ||49||
saptāhaṃ sarpiṣā cūrṇaṃ yojyam etad virecanam ||50||
ajīrṇapārśvarukpāṇḍuplīhodaranibarhaṇam ||51||
dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa ||52||
tataḥ khāded uṣṇatoyasevī niryantraṇās tv ime ||53||
ślakṣṇacūrṇīkṛtān īha dantībhāgadvayaṃ tathā ||55||
bhakṣyarūpasadharmatvād āḍhyeṣveva vidhīyate ||59||
cūrṇayitvā tu dvau bhāgau tatkaṣāyeṇa gālayet ||60||
daśamūlīkaṣāyeṇa trivṛdvatsamprayojayet ||61||
harītakyāḥ phalaṃ tv asthivimuktaṃ doṣavarjitam ||62||
rasāyanaṃ paraṃ medhyaṃ duṣṭāntarvraṇaśodhanam ||63||
maricāni ca tat sarvaṃ gomutreṇa virecanam ||64||
saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ ca gomūtreṇa virecanam ||65||
lihyād guḍena salilaṃ paścād uṣṇaṃ piben naraḥ ||66||
saindhavopahitāṃ sadya eṣa yogo virecayet ||67||
saindhavopahitā vā'pi sātatyenāgnidīpanī ||68||
santarpaṇakṛtān rogān prāyo hanti harītakī ||69||
bibhītakam anuṣṇaṃ tu kaphapittanibarhaṇam ||70||
phalaṃ kāle samuddhṛtya sikatāyāṃ nidhāpayet ||73||
tailaṃ grāhyaṃ jale paktvā tilavad vā prapīḍya ca ||74||
lihyād eraṇḍatailena kuṣṭhatrikaṭukānvitam ||75||
eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena triguṇena tu ||76||
bālavṛddhakṣatakṣīṇasukumāreṣu yojitam ||77||
virecanānāṃ tīkṣṇānāṃ payaḥ saudhaṃ paraṃ matam ||78||
vijānatā prayuktaṃ tu mahāntam api saṃcayam ||
mahatyāḥ pañcamūlyās tu bṛhatyoś caikaśaḥ pṛthak ||80||
amlādibhiḥ pūrvavat tu prayojyaṃ kolasammitam ||81||
pītā virecayaty āśu guḍenotkārikā kṛtā ||82||
bhāvitās tu snuhīkṣīre pippalyo lavaṇānvitāḥ ||83||
kīrṇaṃ tenaiva cūrṇena mālyaṃ vasanam eva ca ||85||
viḍaṅgapippalīkṣāraśāṇāstisraś ca cūrṇitāḥ ||87||
bhakṣayen niṣparīhārametacchreṣṭhaṃ virecanam ||88||
kaphavātakṛtāṃś cānyān vyādhīn etad vyapohati ||89||
bhakṣyānnalehyeṣu ca teṣu teṣu virecanāny agramatir vidadhyāt ||90||
kalpāḥ ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ ||91||
tṛṇaparṇotkarayutaṃ kaluṣaṃ viṣasaṃyutam ||9||
sa bāhyābhyantarān rogān prāpnuyāt kṣipram eva tu ||10||
puṣpāvataṃsaṃ bhaume vā sugandhi salilaṃ pibet ||13||
doṣasañjananaṃ hyetannādadītāhitaṃ tu tat ||14||
śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca tvagdoṣam avipākatām ||15||
anyān vā viṣamān rogān prāpnuyād acireṇa saḥ ||16||
acchaṃ laghu ca hṛdyaṃ ca toyaṃ guṇavad ucyate ||20||
gurvyaḥ śaivālasañchannāḥ kaluṣā mandagāś ca yāḥ ||22||
laghvyaḥ samadhurāś caiva pauruṣeyā bale hitāḥ ||23||
arūkṣam anabhiṣyandi tat tulyaṃ gaganāmbunā ||25||
balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ pātrāpekṣi tataḥ param ||26||
bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā ||28|
pārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe ||29||
hikkāyāṃ snehapīte ca śītāmbu parivarjayet ||30||
tadabhiṣyandi madhuraṃ sāndraṃ guru kaphāvaham ||31||
anekadoṣam ānūpaṃ vāry abhiṣyandi garhitam ||37||
pāke 'vidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanam ||38||
na ca paryuṣitaṃ deyaṃ kadācidvāri jānatā ||41||
madyapānātsamudbhūte roge pittotthite tathā ||42||
vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandam ācaret ||46||
aśvāyāś caiva nāryāś ca kareṇūnāṃ ca yatpayaḥ ||47||
raktapittaharaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ ||50||
ajānām alpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt ||52||
rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṃ kiñcid auṣṭraṃ svādurasaṃ laghu ||53||
āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāvaham ||54||
mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣaṃ vahnināśanam ||55||
uṣṇamaikaśaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ ||56||
nāryāstu madhuraṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ himam ||57||
hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru ||58||
divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt ||60||
varjayitvā striyāḥ stanyam āmam eva hi tad dhitam ||62||
varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yac ca vigrathitaṃ bhavet ||64||
iti kṣīravargaḥ |
dadhi tu madhuram amlam atyamlaṃ ceti; tatkaṣāyānurasaṃ snigdham uṣṇaṃ pīnasaviṣam ajvarātisārārocakamūtrakṛcchrakārśyāpahaṃ vṛṣyaṃ prāṇakaraṃ maṅgalyaṃ ca ||65||
kaphapittakṛdamlaṃ syād atyamlaṃ raktadūṣaṇam ||66||
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam ||67||
dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham ||68||
vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ vātapittaprasādanam ||69||
vipāke kaṭu sakṣāraṃ guru bhedyauṣṭrikaṃ dadhi ||70||
kopanaṃ kaphavātānāṃ durnāmnāṃ cāvikaṃ dadhi ||71||
dīpanīyam acakṣuṣyaṃ vāḍavaṃ dadhi vātalam ||72||
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ santarpaṇaṃ guru ||73||
laghu pāke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ paktināśanam ||74||
dadhīnyuktāni yānīha gavyādīni pṛthak pṛthak ||75||
vātaghnaṃ kaphakṛt snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittakṛt ||76||
śṛtāt kṣīrāt tu yajjātaṃ guṇavaddadhi tat smṛtam ||77||
dadhnaḥ saro gururvṛṣyo vijñeyo 'nilanāśanaḥ ||78||
dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhi vātalam ||79||
śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam ||80||
tṛṣṇāklamaharaṃ mas tu laghu srotoviśodhanam ||81||
prahlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinattyāśu malaṃ ca tat |
balamāvahate kṣipraṃ bhaktacchandaṃ karoti ca ||82||
asāram evaṃ dadhi saptadhā'smin varge smṛtā mastuguṇās tathaiva ||83||
iti dadhivargaḥ |
takraṃ tu madhuram amlaṃ kaṣāyānurasam uṣṇavīryaṃ laghurūkṣam agnidīpanaṃ garaśophātisāragrahaṇīpāṇḍurogārśaḥplīhagulmārocakaviṣamajvaratṛṣṇācchardiprasekaśūlabhedaḥśleṣmānilaharaṃ madhuravipākaṃ hṛdyaṃ mūtrakṛcchrasnehavyāpatpraśamanam avṛṣyaṃ ca ||84||
nātisāndradravaṃ takraṃ svādvamlaṃ tuvaraṃ rase |
yat tu sasnehamajalaṃ mathitaṃ gholam ucyate ||85||
na mūrcchābhramadāheṣu na rogeraktapaittike ||86||
mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau takraṃ praśasyate ||87||
pibettakraṃ kaphe cāpi vyoṣakṣārasamanvitam ||89||
takrāllaghutaro maṇḍaḥ kūrcikādadhitakrajaḥ ||90||
madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau tadvat pīyūṣamoraṭau ||91||
vikalpān avaśiṣṭāṃs tu kṣīravīryātsam ādiśet ||95||
iti takravargaḥ |
ghṛtaṃ tu madhuraṃ saumyaṃ mṛdu śītavīryamanabhiṣyandi snehanamudāvartonmādāpasmāraśūlajvarānāhavātapittapraśamanam agnidīpanaṃ smṛtimatimedhākāntisvaralāvaṇyasaukumāryaujastejobalakaram āyuṣyaṃ vṛṣyaṃ medhyaṃ vayaḥsthāpanaṃ guru cakṣuṣyaṃ śleṣmābhivardhanaṃ pāpmālakṣmīpraśamanaṃ viṣaharaṃ rakṣoghnaṃ ca ||96||
cakṣuṣyamagryaṃ balyaṃ ca gavyaṃ sarpirguṇottaram ||97||
kāse śvāse kṣaye cāpi pathyaṃ pāke ca tallaghu ||98||
vātapittapraśamanaṃ suśītaṃ māhiṣaṃ ghṛtam ||99||
dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham ||100||
kaphe 'nile yonidoṣe śoṣe kampe ca taddhitam ||101||
dīpanaṃ baddhamūtraṃ ca vidyādaikaśaphaṃ ghṛtam ||102||
vṛddhiṃ karoti dehāgnyor laghupākaṃ viṣāpaham ||103||
hanti kāreṇavaṃ sarpiḥ kaphakuṣṭhaviṣakrimīn ||104||
purāṇaṃ timiraśvāsapīnasajvarakāsanut |
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanam ||108||
rakṣoghnaṃ kumbhasarpiḥ syāt paratas tu mahāghṛtam ||109||
balyaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca viśeṣāttimirāpaham ||110||
iti ghṛtavargaḥ |
tailaṃ tvāgneyamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ madhuraṃ madhuravipākaṃ bṛṃhaṇaṃ prīṇanaṃ vyavāyi sūkṣmaṃ viśadaṃ guru saraṃ vikāsi vṛṣyaṃ tvakprasādanaṃ medhāmārdavamāṃsasthair yavarṇabalakaraṃ cakṣuṣyaṃ baddhamūtraṃ lekhanaṃ tiktakaṣāyānurasaṃ pācanamanilabalāsakṣayakaraṃ krimighnamaśitapittajananaṃ yoniśiraḥkarṇaśūlapraśamanaṃ garbhāśayaśodhanaṃ ca, tathā chinnabhinnaviddhotpiṣṭacyutamathitakṣatapiccitabhagnasphuṭitakṣārāgnidagdhaviśliṣṭadāritā bhihatadurbhagnamṛgavyālavidaṣṭaprabhṛtiṣu ca pariṣekābhyaṅgāvagāhādiṣu tilatailaṃ praśasyate ||112||
annapānavidhau cāpi prayojyaṃ vātaśāntaye ||113||
kaṭupākamacakṣuṣyaṃ snigdhoṣṇaṃ gurupittalam ||116||
kaphamedonilaharaṃ lekhanaṃ kaṭu dīpanam ||117||
kuṣṭhāmayakṛmiharaṃ dṛṣṭiśukrabalāpaham ||118||
raktapittakaraṃ tīkṣṇamacakṣuṣyaṃ vidāhi ca ||119||
guṇān karma ca vijñāya phalānīva vinirdiśet ||128||
sarve tailaguṇā jñeyāḥ sarve cānilanāśanāḥ ||129||
niṣpattestadguṇatvāc ca tailatvamitareṣv api ||130||
iti tailavargaḥ |
madhu tu madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ śītamagnidīpanaṃ varṇyaṃ svaryaṃ laghu sukumāraṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ vājīkaraṇaṃ sandhānaṃ śodhanaṃ ropaṇaṃ(saṅgrāhi ) cakṣuṣyaṃ prasādanaṃ sūkṣmamārgānusāri pittaśleṣmamedomehahikkāśvāsakāsātisāraccharditṛṣṇākṛmiviṣapraśamanaṃ hlādi tridoṣapraśamanaṃ ca; tat tu laghutvāt kaphaghnaṃ, paicchilyān mādhuryāt kaṣāyabhāvāc ca vātapittaghnam ||132||
ārghyam auddālakaṃ dālam ity aṣṭau madhujātayaḥ ||133||
vātāsṛkpittakṛcchedi vidāhi madakṛnmadhu ||134||
kṣaudraṃ viśeṣato jñeyaṃ śītalaṃ laghu lekhanam ||135||
śvāsādiṣu ca rogeṣu praśastaṃ tadviśeṣataḥ ||136||
śvitramehakṛmighnaṃ ca vidyācchātraṃ guṇottaram ||137||
kaṣāyaṃ kaṭu pāke ca balyaṃ tiktamavātakṛt ||138||
kaṣāyamamlamuṣṇaṃ ca pittakṛt kaṭupāki ca ||139||
bṛṃhaṇīyaṃ madhu navaṃ nātiśleṣmaharaṃ samam ||140||
doṣatrayaharaṃ pakvamāmamamlaṃ tridoṣakṛt ||141||
nānādravyātmakatvāc ca yogavāhi paraṃ madhu ||142||
uṣṇārtamuṣṇair uṣṇe vā tannihanti yathā viṣam ||144||
uṣṇair virudhyeta viśeṣataś ca tathā'ntarīkṣeṇa jalena cāpi ||145||
apākādanavasthānān na virudhyeta pūrvavat ||146||
viruddhopakramatvāt tat sarvaṃ hanti yathā viṣam ||147||
iti madhuvargaḥ |
ikṣavo madhurā madhuravipākā guravaḥ śītāḥ snigdhā balyā vṛṣyā mūtralā raktapittapraśamanāḥ kṛmikaphakarāśceti | te cānekavidhāḥ | tad yathā- ||148||
kāntārastāpasekṣuś ca kāṣṭhekṣuḥ sūcipatrakaḥ ||149||
ity etā jātayaḥ sthaulyād, guṇān vakṣyāmy ataḥ param ||150||
avidāhī gururvṛṣyaḥ pauṇḍrako bhīrukas tathā ||151||
vaṃśavac chvetaporas tu kiñciduṣṇaḥ sa vātahā ||152||
evaṅguṇastu kāṣṭhekṣuḥ sa tu vātaprakopaṇaḥ ||153||
vātalāḥ kaphapittaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ ||154||
atīva madhuro mūle madhye madhura eva tu ||155||
vaktraprahlādano vṛṣyo dantaniṣpīḍito rasaḥ ||157||
pakvo guruḥ saraḥ snigdhaḥ satīkṣṇaḥ kaphavātanut ||158||
sa purāṇo 'dhikaguṇo guḍaḥ pathyatamaḥ smṛtaḥ ||161||
snehagauravaśaity āni saratvaṃ ca tathā tathā ||163||
tena tenaiva nirdeśyas teṣāṃ visrāvaṇo guṇaḥ ||164||
tathā guṇavatī sarvā vijñeyā śarkarā budhaiḥ ||165||
raktapittapraśamanāś chardimūrcchātṛṣāpahāḥ ||168||
kaphaghnaṃ madhuraṃ pāke kaṣāyaṃ bastidūṣaṇam ||169||
itīkṣuvargaḥ |
sarvaṃ pittakaraṃ madyam amlaṃ rocanadīpanam |
raktapitte 'pi satataṃ budhair na pratiṣidhyate ||172||
laghupāki saraṃ śoṣaviṣamajvaranāśanam ||173||
tad eva viśadaṃ rucyaṃ kaphaghnaṃ karśanaṃ laghu ||174||
chardyarocakahṛtkukṣitodaśūlapramardanī ||177||
rūkṣā nātikaphā vṛṣyā pācanī cākṣikī smṛtā ||179||
kaṣāyo madhuraḥ śīdhurgauḍaḥ pācanadīpanaḥ ||182||
vātaghno madhuraḥ pāke hṛdya indriyabodhanaḥ ||183||
śophaghno dīpano hṛdyo rucyaḥ śleṣmārśasāṃ hitaḥ ||184||
varṇakṛjjaraṇaḥ svaryo vibandhaghno 'rśasāṃ hitaḥ ||185||
kaṣāyamadhuraḥ sīdhuḥ pittaghno 'sṛkprasādanaḥ ||186||
tīkṣṇaḥ surāsavo hṛdyo mūtralaḥ kaphavātanut ||187||
laghurmadhvāsavaś chedī mehakuṣṭhaviṣāpahaḥ ||188||
tīkṣṇaḥ kaṣāyo madakṛddurnāmakaphagulmahṛt ||189||
balyaḥ pittaharo varṇyo hṛdyaś cekṣurasāsavaḥ ||190||
rūkṣaḥ kaṣāyaḥ kaphahṛdvātapittaprakopaṇaḥ ||191||
sugandhi dīpanaṃ hṛdyaṃ rociṣṇu kṛmināśanam ||193||
dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ pittāvirodhanaḥ ||195||
pippalyādikṛto gulmakapharogaharaḥ smṛtaḥ ||196||
ariṣṭāsavaśīdhūnāṃ guṇān karmāṇi cādiśet ||197||
sāndraṃ vidāhi durgandhaṃ virasaṃ kṛmilaṃ guru ||198||
alpauṣadhaṃ paryuṣitamatyacchaṃ picchilaṃ ca yat ||199||
tatra yat stokasambhāraṃ taruṇaṃ picchilaṃ guru ||200||
pittaprako pi bahalaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ vidāhi ca ||201||
tathā paryuṣitaṃ cāpi vidyādanilakopanam ||202||
cirasthitaṃ jātarasaṃ dīpanaṃ kaphavātajit ||203||
sametya hṛdayaṃ prāpya dhamanīr ūrdhvam āgatam | vicālyendriyacetāṃsi vīryaṃ madayate 'cirāt ||205||
acirād vātike dṛṣṭaḥ, paittike śīghram eva ca ||206||
kalahaṃ sānubandhaṃ tu karoti puruṣe madaḥ ||208||
asatyabhāṣaṇaṃ cāpi kuryād dhi tāmase madaḥ ||209||
yathāpūrvaṃ gurutarāṇyabhiṣyandakarāṇi ca ||212||
grahaṇyarśovikāraghnaṃ bhedi sauvīrakaṃ tathā ||213||
sparśāt pānāt tu pavanakaphatṛṣṇāharaṃ laghu ||214||
mukhavair asya daurgandhyamalaśoṣaklamāpaham ||215||
samudramāśritānāṃ ca janānāṃ sātmyamucyate ||216||
iti madhyavargaḥ |
mūtrāṇi gomahiṣyajāvigajahayakharoṣṭrāṇāṃ tīkṣṇāny uṣṇāni kaṭūni tiktāni lavaṇānurasāni laghūni śodhanāni kaphavātakṛmimedoviṣagulmārśadarakuṣṭhaśophārocakapāṇḍurogaharāṇi hṛdyāni dīpanāni ca sāmānyataḥ ||217||
tat sarvaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ laghu |
śodhanaṃ kaphavātaghnaṃ kṛmimedoviṣāpaham ||218||
pāṇḍurogaharaṃ bhedi hṛdyaṃ dīpanapācanam ||219||
laghvagnidīpanaṃ medhyaṃ pittalaṃ kaphavātanut ||220||
mūtraprayogasādhyeṣu gavyaṃ mūtraṃ prayojayet ||221||
ānāhaśophagulmeṣu pāṇḍuroge ca māhiṣam ||222||
kaṭutiktānvitaṃ chāgamīṣanmārutakopanam ||223||
sakṣāraṃ tiktakaṭukamuṣṇaṃ vātaghnamāvikam ||224||
āśvaṃ kaphaharaṃ mūtraṃ kṛmidadruṣu śasyate ||225||
tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgaṃ mūtraṃ prayojayet ||226||
dīpanaṃ gārdabhaṃ mūtraṃ kṛmivātakaphāpaham ||227||
arśoghnaṃ kārabhaṃ mūtraṃ mānuṣaṃ ca viṣāpaham ||228||
kāladeśavibhāgajño nṛpater dātum arhati ||229||
pittaghnālpānilakaphāḥ snigdhā baddhālpavarcasaḥ ||5||
cakṣuṣyo varṇabalakṛt svaryo hṛdyastṛṣāpahaḥ ||6||
śālīnāṃ ca guṇais tulyā bṛṃhaṇāḥ kaphaśukralāḥ ||9||
mṛduḥ snigdhastridoṣaghnaḥ sthair yakṛdbalavardhanaḥ ||10||
śeṣāstvalpāntarāstasmāt ṣaṣṭikāḥ kramaśo guṇaiḥ ||11||
alpābhiṣyandinas tulyāḥ ṣaṣṭikair baddhavarcasaḥ ||13||
tasmād alpāntaraguṇāḥ kramaśo vrīhayo 'pare ||14||
kaṣāyā baddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ ||15||
kiñcitsatiktamadhurāḥ pavanānalavardhanāḥ ||16||
īṣatkaṣāyālpamalā guravaḥ kaphaśukralāḥ ||17||
adāhino doṣaharā balyā mūtravivardhanāḥ ||18||
tiktāḥ kaṣāyāḥ pittaghnā laghupākāḥ kaphāpahāḥ ||19||
iti śālivargaḥ |
atha kudhānyavargaḥ | tadvat kudhānyamudgādimāṣādīnāṃ ca vakṣyate ||20||
śleṣmaghnā baddhanisyandā vātapittaprakopaṇāḥ ||22||
kodravaś ca sanīvāraḥ śyāmākaś ca saśāntanuḥ ||23||
yathottaraṃ pradhānāḥ syū rūkṣāḥ kaphaharāḥ smṛtāḥ ||24||
viśoṣī tatra bhūyiṣṭhaṃ varukaḥ samukundakaḥ ||25||
baddhamūtrāḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakopanāḥ ||26||
baddhamūtrapurīṣāś ca pittaśleṣmaharās tathā ||28||
pradhānā haritās tatra vanyā mudgasamāḥ smṛtāḥ ||29||
makuṣṭhakāḥ kṛmikarāḥ kalāyāḥ pracurānilāḥ ||30||
vātalāḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||31||
ta eva ghṛtasaṃyuktāstridoṣaśamanāḥ param ||32||
ṛte mudgamasūrābhyāmanye tv ādhmānakārakāḥ ||33||
santarpaṇaḥ stanyakaro viśeṣād balapradaḥ śukrakaphāvahaś ca ||34||
svādurvipāke madhuro 'lasāndraḥ santarpaṇaḥ stanyarucipradaś ca ||35||
āraṇyamāṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣāḥ kaṣāyā avidāhinaś ca ||36||
śukrāśmarīgulmaniṣūdanaś ca sāṅgrāhikaḥ pīnasakāsahantā ||37||
kaphasya hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulattha uktaḥ ||38||
tilo vipāke madhuro baliṣṭhaḥ snigdho vraṇe lepana eva pathyaḥ ||39||
tileṣu sarveṣv asitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarās tathā'nye ||40||
vraṇeṣu pathyastilavac ca nityaṃ prabaddhamūtro bahuvātavarcāḥ ||41||
medomaruttṛḍhharaṇo 'tirūkṣaḥ prasādanaḥ śoṇitapittayoś ca ||42||
godhūma ukto madhuro guruś ca balyaḥ sthiraḥ śukrarucipradaś ca ||43||
rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśoṣaśukrabalāsadṛṣṭikṣayakṛdvidāhī ||44||
sitāsitāḥ pītakaraktavarṇā bhavanti ye 'nekavidhās tu śimbāḥ ||45||
sahādvayaṃ mūlakajāś ca śimbāḥ kuśimbivallīprabhavās tu śimbāḥ ||46||
vidāhavantaś ca bhṛśaṃ virūkṣā viṣṭabhya jīryantyanilapradāś ca ||47||
kaṭurvipāke kaṭukaḥ kaphaghno vidāhibhāvādahitaḥ kusumbhaḥ ||48||
pāke rase cāpi kaṭuḥ pradiṣṭaḥ siddhārthakaḥ śoṇitapittakopī tīkṣṇoṣṇarūkṣaḥ kaphamārutaghnas tathāguṇaś cāsitasarṣapo 'pi || 49 ||
abhūmijaṃ navaṃ cāpi na dhānyaṃ guṇavat smṛtam ||50||
vidāhi guru viṣṭambhi virūḍhaṃ dṛṣṭidūṣaṇam ||51||
kālapramāṇasaṃskāramātrāḥ samparikīrtitāḥ ||52||
iti kudhānyavargaḥ |
ata ūrdhvaṃ māṃsavargānupadekṣyāmaḥ; tad yathā- jaleśayā, ānūpā, grāmyāḥ, kravyabhuja, ekaśaphā, jāṅgalāśceti ṣaṇmāṃsavargā bhavanti | eteṣāṃ vargāṇāmuttarottarā pradhānatamāḥ | te punardvividhā jāṅgalā ānūpāśceti | tatra jāṅgalavargo 'ṣṭavidhaḥ | tad yathā- jaṅghālā, viṣkirāḥ, pratudā, guhāśayāḥ, prasahāḥ, parṇamṛgā, bileśayā, grāmyāśceti | teṣāṃ jaṅghālaviṣkirau pradhānatamau ||53||
saṅgrāhī rocano balyas teṣāṃ eṇo jvarāpahaḥ ||55||
sannipātakṣayaśvāsakāsahikkārucipraṇut ||58||
saṅgrāhī dīpanaś caiva kaṣāyamadhuro laghuḥ |
lāvaḥ kaṭuvipākaś ca sannipāte tu pūjitaḥ ||60||
tittiriḥ sarvadoṣaghno grāhī varṇaprasādanaḥ ||61||
kaphottheṣu ca rogeṣu mandavāte ca śasyate ||62||
vātapittaharā vṛṣyā medhāgnibalavardhanāḥ ||63||
kaṣāyaḥ svādulavaṇastvacyaḥ keśyo 'rucau hitaḥ ||64||
snigdhoṣṇo 'nilahā vṛṣyaḥ svedasvarabalāvahaḥ ||65||
pittaśleṣmaharāḥ śītā baddhamūtrālpavarcasaḥ ||68||
kaṣāyasvādulavaṇo guruḥ kāṇakapotakaḥ ||69||
vipāke madhuraś cāpi guruḥ pārāvataḥ smṛtaḥ ||70||
raktapittaharo veśmakuliṅgastvatiśukralaḥ ||71||
uṣṇavīryā hitā nityaṃ netraguhyavikāriṇām ||73||
rasavīryavipākeṣu viśeṣācchoṣiṇe hitāḥ ||75||
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca kāsārśaḥśvāsanāśanāḥ ||77||
vātaṃ hanyuḥ śleṣmapitte ca kuryuḥ snigdhāḥ kāsaśvāsakārśyāpahāś ca ||79||
nātiśītalavīryatvād vātasādhāraṇo mataḥ ||80||
vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī ||81||
priyako mārute pathyo 'jagarastvarśasāṃ hitaḥ ||82||
cakṣuṣyā madhurāḥ pāke sarpā medhāgnivardhanāḥ ||83||
madhurāś cāticakṣuṣyāḥ sṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ ||84||
madhurā rasapākābhyāṃ dīpanā balavardhanāḥ ||86||
chagalastvanabhiṣyandī teṣāṃ pīnasanāśanaḥ ||87||
medaḥpucchodbhavaṃ vṛṣyamaurabhrasadṛśaṃ guṇaiḥ ||88||
śramātyagnihitaṃ gavyaṃ pavitramanilāpaham ||89||
alpābhiṣyandyayaṃ vargo jāṅgalaḥ samudāhṛtaḥ ||90||
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca te 'lpābhiṣyandino matāḥ ||91||
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca mahābhiṣyandinas tu te ||92||
śītalā balinaḥ snigdhā mūtralāḥ kaphavardhanaḥ ||95||
svādvamlalavaṇas teṣāṃ gajaḥ śleṣmānilāpahaḥ ||96||
vipāke madhuraṃ cāpi vyavāyasya tu vardhanam ||97||
nidrāpuṃstvabalastanyavardhano māṃsadārḍhyakṛt ||98||
vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam ||99||
vipāke madhuraṃ cāpi vātapittapraṇāśanam ||100||
vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam ||101||
śramānilaharaṃ snigdhaṃ vārāhaṃ balavardhanam ||102||
pitryaṃ pavitramāyuṣyaṃ baddhamūtraṃ virūkṣaṇam ||103||
vipāke madhuraṃ cāpi raktapittavināśanam ||104||
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca madhurā rasapākayoḥ ||106||
bṛṃhaṇaḥ śukralas teṣāṃ haṃso vātavikāranut ||107||
śītāḥ snigdhā hitāḥ pitte varcasyāḥ śleṣmavardhanāḥ ||110||
śuklaḥ sandhānakṛt sṛṣṭaviṇmūtro 'nilapittahā ||111||
raktapittakarāś coṣṇā vṛṣyāḥ snigdhālpavarcasaḥ ||114||
rohito mārutaharo nātyarthaṃ pittakopanaḥ ||115||
dūṣayed raktapittaṃ tu kuṣṭharogaṃ karotyasau |
muralo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakaras tathā ||116||
mahāhradeṣu balinaḥ, svalpe 'mbhasyabalāḥ smṛtāḥ ||117||
uṣṇā vātaharā vṛṣyā varcasyāḥ śleṣmavardhanāḥ ||119||
samudrajebhyo nādeyā bṛṃhaṇatvād guṇottarāḥ ||120||
snigdhatvāt svādupākatvāt tayor vāpyā guṇādhikāḥ ||121||
sarastaḍāgajānāṃ tu viśeṣeṇa śiro laghu ||122||
kiñcin muktvā śirodeśam atyarthaṃ guravas tu te ||123||
urovicaraṇātteṣāṃ pūrvamaṅgaṃ laghu smṛtam ||124||
viṣavyādhihataṃ mṛtyuṃ bālaṃ chardiṃ ca kopayet ||127||
klinnamutkleśajananaṃ kṛśaṃ vātaprakopaṇam ||128||
gurupūrvaṃ vijānīyāddhātavas tu yathottaram ||131||
pakṣotkṣepāt samo dṛṣṭo madhyabhāgas tu pakṣiṇām ||133||
bṛṃhaṇaṃ māṃsam atyarthaṃ khagānāṃ piśitāśinām ||134||
jalajānūpajā grāmyā kracyādaikaśaphās tathā ||135||
pratudā viṣkirāś caiva laghavaḥ syur yathottaram |
alpābhiṣyandinaś caiva yathāpūrvamato 'nyathā ||136||
caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā |
liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate ||138||
iti māṃsavargaḥ |
ata ūrdhvaṃ phalānyupadekṣyāmaḥ | tad yathā- dāḍimāmalakabadarakolakarkandhusauvīrasiñcitikāphalakapitthamātuluṅgāmrāmrātakakaramardapriyālanāraṅga- jambīralakucabhavyapārāvatavetraphalaprācīnāmalakatintiḍīkanīpakośāmrāmlīkāprabhṛtīni ||139||
pittalānyanilaghnāni kaphotkleśakarāṇi ca ||140||
tridoṣaghnaṃ tu madhuramamlaṃ vātakaphāpaham ||142||
cakṣuṣyaṃ sarvadoṣaghnaṃ vṛṣyamāmalakīphalam ||143||
kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt phalebhyo 'bhyadhikaṃ ca tat ||144||
pakvaṃ pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saram ||145||
sauvīraṃ badaraṃ snigdhaṃ madhuraṃ vātapittajit ||146||
āmaṃ kapitthamasvaryaṃ kaphaghnaṃ grāhi vātalam ||147||
śvāsakāsāruciharaṃ tṛṣṇāghnaṃ kaṇṭhaśodhanam ||148||
tvak tiktā durjarā tasya vātakrimikaphāpahā ||149||
medhyaṃ śūlānilacchardikaphārocakanāśanam ||150||
kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ bṛṃhaṇaṃ guru ||153||
bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ balyaṃ guru viṣṭabhya jīryati ||154||
tridoṣaviṣṭambhakaraṃ lakucaṃ śukranāśanam ||155||
vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ priyālaṃ guru śītalam ||156||
pittaśleṣmaharaṃ grāhi guru viṣṭambhi śītalam ||157||
garadoṣaharaṃ nīpaṃ prācīnāmalakaṃ tathā ||158||
grāhyuṣṇaṃ dīpanaṃ rucyaṃ sampakvaṃ kaphavātanut ||159||
vātaghnaṃ durjaraṃ proktaṃ nāraṅgasya phalaṃ guru ||161||
vātaśleṣmavibandhaghnaṃ jambīraṃ guru pittakṛt |
air āvataṃ dantaśaṭham amlaṃ śoṇitapittakṛt ||162||
kaṣāyaṃ madhuraṃ sāmlaṃ nātimārutakopanam ||165||
snigdhaṃ svādu kaṣāyaṃ ca rājādanaphalaṃ guru ||166||
amloṣṇaṃ laghu saṅgrāhi snigdhaṃ pittāgnivardhanam ||167||
sthirīkaraṃ ca dantānāṃ viśadaṃ phalamucyate ||169||
tadvad gāṅgerukaṃ vidyād aśmantakaphalāni ca ||170||
atyamlamīṣanmadhuraṃ kaṣāyānurasaṃ laghu ||171||
tad eva pakvaṃ madhuraṃ vātapittanibarhaṇam ||172||
pauṣkaraṃ svādu viṣṭambhi balyaṃ kaphakaraṃ phalam ||173||
kaṭutiktakaṣāyoṣṇaṃ bālaṃ bilvamudāhṛtam ||174||
vidāhi viṣṭambhakaraṃ doṣakṛt pūtimārutam ||175||
tṛḍdāhajvarapittāsṛkkāsaśvāsakṣayāpaham ||176||
balapradāni snigdhāni bṛṃhaṇāni himāni ca ||178||
tadbījaṃ svādupākaṃ tu mūtralaṃ vātapittajit ||179||
balamāṃsapradaṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ bastiśodhanam ||180||
maucaṃ svādurasaṃ proktaṃ kaṣāyaṃ nātiśītalam |
raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṃ guru ||181||
teṣāṃ drākṣā sarā svaryā madhurā snigdhaśītalā ||183||
hṛdyaṃ mūtravibandhaghnaṃ pittāsṛgvātanāśanam ||184||
kṣatakṣayāpahaṃ hṛdyaṃ śītalaṃ tarpaṇaṃ guru ||185||
bṛṃhaṇīyamahṛdyaṃ ca madhūkakusumaṃ guru |
vātapittopaśamanaṃ phalaṃ tasyopadiśyate ||186||
bṛṃhaṇāny anilaghnāni balyāni madhurāṇi ca ||188||
hṛdyaṃ sugandhi viśadaṃ lavalīphalamucyate ||189||
viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ śītalaṃ vātakopanam ||190||
air āvataṃ dantaśaṭhamamlaṃ śoṇitapittakṛt ||191||
snigdhoṣṇaṃ tiktamadhuraṃ vātaśleṣmaghnamaiṅgudam ||192||
guru śleṣmātakaphalaṃ kaphakṛnmadhuraṃ himam ||193||
svādutiktakaṭūṣṇāni kaphavātaharāṇi ca ||194||
tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukaṃ pīlu sasnehaṃ kaphavātajit ||195||
uṣṇaṃ kṛmijvarānāhamehodāvartanāśanam |
kuṣṭhagulmodarārśoghnaṃ kaṭupāki tathaiva ca ||196||
tiktamīṣadviṣahitaṃ viḍaṅgaṃ kṛmināśanam ||198||
kaṣāyaṃ dīpanaṃ cāmlaṃ cakṣuṣyaṃ cābhayāphalam ||199||
cakṣuṣyaṃ svādupākyākṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit ||200||
kaṣāyamīṣanmadhuraṃ kiñcit pūgaphalaṃ saram ||201||
kakko(ṅko)lakaṃ lavaṅgaṃ ca tiktaṃ kaṭu kaphāpaham ||202||
latākastūrikā tadvacchītā bastiviśodhanī ||204||
baibhītako madakaraḥ kaphamārutanāśanaḥ ||205||
tṛṣṇācchardyanilaghnaś ca tadvadāmalakasya ca ||206||
svādupāko 'gnibaladaḥ snigdhaḥ pittānilāpahaḥ ||207||
tasya tasyaiva vīryeṇa majjānam api nirdiśet ||208||
bilvād anyatra vijñeyam āmaṃ taddhi guṇottaram |
varjanīyaṃ phalaṃ sarvamaparyāgatam eva ca ||210||
iti phalavargaḥ |
śākāny ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ | tatra puṣpaphalālābukālindakaprabhṛtīni ||211||
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi svādupākarasāni ca ||212||
śuklaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ dīpanaṃ bastiśodhanam ||213||
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi raktapittaharāṇi ca ||217||
tat pāṇḍu kaphakṛj jīrṇam amlaṃ vātakaphāpaham ||218||
sakṣāraṃ madhuraṃ rucyaṃ dīpanaṃ nātipittalam ||219||
kṛtānneṣūpayujyante saṃskārārtham anekadhā ||222||
śuṣkā kaphānilaghnī sā vṛṣyā pittāvirodhinī ||223||
kaṭūṣṇaṃ laghu tacchuṣkamavṛṣyaṃ kaphavātajit ||224||
guṇavanmaricebhyaś ca cakṣuṣyaṃ ca viśeṣataḥ ||225||
vṛṣyoṣṇaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ sasnehaṃ laghu dīpanam ||226||
kaṭūṣṇaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ vṛṣyaṃ caivārdrakaṃ smṛtam ||227||
kaṭu snigdhaṃ saraṃ tīkṣṇaṃ śūlājīrṇavibandhanut ||228||
kaṭu śleṣmānilaharaṃ gandhāḍhyaṃ jīrakadvayam ||229||
bhakṣyavyañjanabhojyeṣu vividheṣv avacāritā ||230||
sā śuṣkā madhurā pāke snigdhā tṛḍdāhanāśanī ||231||
jambīraḥ pācanastīkṣṇaḥ kṛmivātakaphāpahaḥ ||232||
kaphānilaviṣaśvāsakāsadaurgandhyanāśanaḥ ||233||
kaṭupākarasāś caiva surasārjakabhūstṛṇāḥ ||235||
viśeṣataḥ pittaharaḥ satiktaḥ kāsamardakaḥ ||236||
madhuśigruḥ sarastiktaḥ śophaghno dīpanaḥ kaṭuḥ ||237||
tridoṣaṃ sārṣapaṃ śākaṃ gāṇḍīraṃ veganāma ca ||238||
varṣābhūḥ kaphavātaghnī hitā śophodarārśasām ||239||
sarvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā ||240||
tad eva snehasiddhaṃ tu pittanut kaphavātajit ||241||
viṣṭambhi vātalaṃ śākaṃ śuṣkam anyatra mūlakāt ||242||
teṣāṃ tu puṣpaṃ kaphapittahantṛ phalaṃ nihanyāt kaphamārutau tu ||243||
vṛṣyaś ca medhāsvaravarṇacakṣurbhagnāsthisandhānakaro rasonaḥ ||244||
durnāmakuṣṭhānalasādajantusamīraṇaśvāsakaphāṃś ca hanti ||245||
balāvahaḥ pittakaro 'tha kiñcit palāṇḍuragniṃ ca vivardhayet tu ||246||
svādurguruḥ śoṇitapittaśastaḥ sapicchilaḥ kṣīrapalāṇḍuruktaḥ ||247||
kaṣāyānurasaṃ caiva vipāke madhuraṃ ca tat ||248||
kaphaghnānyanilaṃ kuryuḥ saṅgrāhīṇi laghūni ca ||250||
kaṣāyamadhuro grāhī cuccūs teṣāṃ tridoṣahā ||251||
vṛkṣādanī vātaharā, phañjī tvalpabalā matā ||252||
śītāḥ saṅgrāhiṇaḥ śastā raktapittātisāriṇām ||253||
teṣu paunarnavaṃ śākaṃ viśeṣācchophanāśanam ||255||
teṣāṃ śītatamo rūkṣas taṇḍulīyo viṣāpahaḥ ||258||
upodakā sarā snigdhā balyā śleṣmakarī himā ||259||
sakṣāraḥ sarvadoṣaghno vāstūko rocanaḥ saraḥ ||260||
vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣā pittakaphe hitā |
śākamāśvabalaṃ rūkṣaṃ baddhaviṇmūtramārutam ||261||
kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsāruciharāṇi ca ||263||
laghvī maṇḍūkaparṇī tu tadvadgojihvikā matā ||264||
avalgujaḥ kaṭuḥ pāke tiktaḥ pittakaphāpahaḥ ||265||
nātyuṣṇaśītaṃ kuṣṭhaghnaṃ kākamācyās tu tadvidham ||266||
phalāni bṛhatīnāṃ tu kaṭutiktalaghūni ca ||267||
paṭolaṃ kaṭukaṃ pāke vṛṣyaṃ rocanadīpanam ||268||
vārtākaṃ dīpanaṃ proktaṃ jīrṇaṃ sakṣārapittalam |
tadvat karkoṭakaṃ vidyāt kāravellakam eva ca ||269||
kirātatiktasahitāstiktāḥ pittakaphāpahāḥ ||270||
rūkṣaṃ laghu ca śītaṃ ca vātapittaprakopaṇam ||271||
kausumbhaṃ madhuraṃ rūkṣamuṣṇaṃ śleṣmaharaṃ laghu ||272||
grahaṇyarśovikāraghnī sāmlā vātakaphe hitā |
uṣṇā kaṣāyamadhurā cāṅgerī cāgnidīpanī ||273||
lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ ||275||
saṅgrāhi śītalaṃ cāpi laghu doṣāpahaṃ tathā |
rājakṣavakaśākaṃ tu śaṭīśākaṃ ca tadvidham ||276||
bhedanaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ kālāyamativātalam ||277||
śophaghnamuṣṇavīryaṃ ca patraṃ pūtikarañjajam ||278||
sugandhi viśadaṃ tiktaṃ svaryaṃ vātakaphāpaham ||279||
vaktrakaṇḍūmalakledadaurgandhyādiviśodhanam ||280||
kovidāraśaṇaśālmalīpuṣpāṇi madhurāṇi madhuravipākāni raktapittaharāṇi ca; vṛṣāgastyayoḥ puṣpāṇi tiktāni kaṭuvipākāni kṣayakāsāpahāni ca ||281||
kaphapittaharaṃ puṣpaṃ kuṣṭhaghnaṃ kuṭajasya ca ||284||
madhuraṃ picchilaṃ snigdhaṃ kumudaṃ hlādi śītalam |
tasmād alpāntaraguṇe vidyāt kuvalayotpale ||285||
mālatīmallike tikte saurabhyāt pittanāśane ||286||
śleṣmapittaviṣaghnaṃ tu nāgaṃ tadvac ca kuṅkumam ||287||
kiṃśukaṃ kaphapittaghnaṃ tadvadeva kuraṇṭakam ||288||
visyandi vātalaṃ nātipittaśleṣmakaraṃ ca tat ||291||
vidāhino vātakarāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||292||
siṇḍākī vātalā sārdrā ruciṣyā'naladīpanī ||295||
sakaṣāyaṃ ca sarvaṃ hi svādu śākamudāhṛtam |
varjayet patraśākaṃ tad yad akālavirohi ca ||297||
iti śākavargaḥ |
kandānāta ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- vidārīkandaśatāvarībisamṛṇālaśṛṅgāṭakakaśerukapiṇḍālukamadhvāluka- hastyālukakāṣṭhālukaśaṅkhālukaraktālukendīvarotpalakandaprabhṛtīni ||298||
gurūṇi bahuśukrāṇi stanyavṛddhikarāṇi ca ||299||
vidārīkando balyaś ca pittavātaharaś ca saḥ ||300||
mahatī caiva hṛdyā ca medhāgnibalavardhinī ||301||
kaphapittaharāstiktāstasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ ||302||
viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ virasaṃ mārutāvaham ||303||
piṇḍālukaṃ kaphakaraṃ guru vātaprakopaṇam ||304||
veṇoḥ karīrā guravaḥ kaphamārutakopanāḥ ||305||
sthūlakandas tu nātyuṣṇaḥ sūraṇo gudakīlahā ||307||
kaṣāyāḥ pittaśamanā vipāke madhurā himāḥ ||308||
mehakuṣṭhakṛmiharo balyo vṛṣyo rasāyanaḥ ||309||
śukralānanilaghnāṃś ca kaphavṛddhikarān api ||311||
kandaṃ vivarjayet sarvaṃ yo vā samyaṅna rohati ||312||
atha lavaṇāni- saindhavasāmudraviḍasauvarcalaromakaudbhidaprabhṛtīni yathottaramuṣṇāni vātaharāṇi kaphapittakarāṇi kaṭupākīni yathāpūrvaṃ snigdhāni svādūni sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ceti ||313||
snigdhaṃ samadhuraṃ vṛṣyaṃ śītaṃ doṣaghnam uttamam ||314||
bhedanaṃ snigdhamīṣac ca śūlaghnaṃ nātipittalam ||315||
rocanaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca viḍaṃ vātānulomanam ||316||
gulmaśūlavibandhaghnaṃ hṛdyaṃ surabhi rocanam ||317||
vātaghnaṃ laghu visyandi sūkṣmaṃ viḍbhedi mūtralam ||318||
satiktaṃ kaṭu sakṣāraṃ vidyāllavaṇamaudbhidam ||319||
dīpanaṃ pācanaṃ bhedi lavaṇaṃ guṭikāhvayam ||320||
lavaṇaṃ kaṭukaṃ chedi vihitaṃ kaṭu cocyate ||321||
gulmārśograhaṇīdoṣaśarkarāśmarināśanāḥ |
kṣārās tu pācanāḥ sarve raktapittakarāḥ sarāḥ |
śukraśleṣmavibandhārśogulmaplīhavināśanau ||323||
medoghnaḥ pākimaḥ kṣāras teṣāṃ bastiviśodhanaḥ ||324||
agnidīptikarastīkṣṇaṣṭaṅkaṇaḥ kṣāra ucyate ||325||
doṣatrayāpahaṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ viṣasūdanam ||326||
tāmraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ lekhanaṃ śītalaṃ saram ||327||
vātakṛcchītalaṃ lohaṃ tṛṣṇāpittakaphāpaham ||328||
muktāvidrumavajrendravaidūryasphaṭikādayaḥ ||329||
pavitrā dhāraṇīyāś ca pāpmālakṣmīmalāpahāḥ ||330||
iti lavaṇādivargaḥ |
āsvādato bhūtaguṇaiś ca matvā tadādiśeddravyamanalpabuddhiḥ ||331||
mudgāḍhakīmasūrāś ca dhānyeṣu pravarāḥ smṛtāḥ ||332||
mayūravarmikūrmāś ca śreṣṭhā māṃsagaṇeṣv iha ||333||
rājādanaṃ mātuluṅgaṃ phalavarge praśasyate ||334||
maṇḍūkaparṇī jīvantī śākavarge praśasyate ||335||
dhātrīdāḍimamamleṣu, pippalī nāgaraṃ kaṭau ||336||
kṣaudraṃ, pūgaphalaṃ śreṣṭhaṃ kaṣāye saparūṣakam ||337||
parisaṃvatsaraṃ dhānyaṃ, māṃsaṃ vayasi madhyame ||338||
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kṛtānnaguṇavistaram |
lājamaṇḍo viśuddhānāṃ pathyaḥ pācanadīpanaḥ ||340||
svedāgnijananī laghvī dīpanī bastiśodhanī ||341||
vilepī tarpaṇī hṛdyā grāhiṇī balavardhanī ||342||
hṛdyā santarpaṇī vṛṣyā bṛṃhaṇī balavardhanī ||343||
sikthair virahito maṇḍaḥ peyā sikthasamanvitā ||344||
viṣṭambhī pāyaso balyo medaḥkaphakaro guruḥ ||345||
dhautas tu vimalaḥ śuddho manojñaḥ surabhiḥ samaḥ ||346||
adhauto 'prasruto 'svinnaḥ śītaś cāpy odano guruḥ ||347||
snehair māṃsaiḥ phalaiḥ kandair vidalāmlaiś ca saṃyutāḥ ||348||
susvinno nistuṣo bhṛṣṭa īṣat sūpo laghurhitaḥ ||349||
asvinnaṃ sneharahitamapīḍitamato 'nyathā ||350||
snehagorasadhānyāmlaphalāmlakaṭukaiḥ saha ||351||
tad eva gorasādānaṃ surabhidravyasaṃskṛtam ||352||
pariśuṣkaṃ sthiraṃ snigdhaṃ harṣaṇaṃ prīṇanaṃ guru ||353||
tad evolluptapiṣṭatvād ulluptam iti pācakāḥ ||354||
tad eva śūlikāprotamaṅgāraparipācitam ||355||
ulluptaṃ bharjitaṃ piṣṭaṃ prataptaṃ kandupācitam ||356||
māṃsaṃ yattailasiddhaṃ tadvīryoṣṇaṃ pittakṛdguru ||357||
anuṣṇavīryaṃ pittaghnaṃ manojñaṃ ghṛtasādhitam ||358||
vātapittaśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ ||359||
bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ kṛśānāmalparetasām ||360|
sa dāḍimayuto vṛṣyaḥ saṃskṛto doṣanāśanaḥ ||361||
kṣuttṛṣṇāpaharaḥ śreṣṭhaḥ saurāvaḥ svāduśītalaḥ ||362||
viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ virasaṃ mārutāvaham ||363||
māṃsaṃ nirasthi susvinnaṃ punardṛṣadi peṣitam ||364||
aikadhyaṃ pācayet samyagvesavāra iti smṛtaḥ ||365||
kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānāṃ vraṇinām api ||366||
sa tu dāḍimamṛdvīkāyuktaḥ syādrāgaṣāḍavaḥ ||367||
masūramudgagodhūmakulatthalavaṇaiḥ kṛtaḥ ||368||
mṛdvīkādāḍimair yuktaḥ sa cāpy ukto 'nilārdite ||369||
paṭolanimbayūṣau tu kaphamedoviśoṣiṇau ||370||
śvāsakāsapratiśyāyaprasekārocakajvarān ||371||
kulatthayūṣo 'nilahā śvāsapīnasanāśanaḥ ||372||
dāḍimāmalakair yūṣo hṛdyaḥ saṃśamano laghuḥ ||373||
mudgāmalakayūṣas tu grāhī pittakaphe hitaḥ ||374||
sarvadhānyakṛtastadvadbṛṃhaṇaḥ prāṇavardhanaḥ ||375||
balyaḥ kaphānilau hanti dāḍimāmlo 'gnidīpanaḥ ||376||
takrāmlaḥ pittakṛt prokto viṣaraktapradūṣaṇaḥ ||377||
evamādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ ||378||
vijñeyaṃ lavaṇasnehakaṭukaiḥ saṃyutaṃ kṛtam ||379||
yathottaraṃ laghu hitaṃ saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ rasam ||380||
tilapiṇyākavikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakam ||381||
tadvac ca vaṭakānyāhurvidāhīni gurūṇi ca ||382||
tṛṣṇāmūrcchābhramacchardiśramaghnā rāgaṣāḍavāḥ ||383||
snehanaṃ guḍasaṃyuktaṃ hṛdyaṃ dadhyanilāpaham ||384||
nātidravā nātisāndrā mantha ity upadiśyate ||385||
sāmlasnehaguḍo mūtrakṛcchrodāvartanāśanaḥ ||386||
drākṣāmadhūdakayutaḥ kapharoganibarhaṇaḥ ||387||
gauḍamamlamanamlaṃ vā pānakaṃ guru mūtralam ||388||
sāmlaṃ satīkṣṇaṃ sahimaṃ pānakaṃ syānniratyayam ||389||
parūṣakāṇāṃ kolānāṃ hṛdyaṃ viṣṭambhi pānakam ||390||
pānakānāṃ yathāyogaṃ gurulāghavam ādiśet ||391||
iti kṛtānnavargaḥ |
vakṣyāmyataḥ paraṃ bhakṣyān rasavīryavipākataḥ |
bhakṣyāḥ kṣīrakṛtā balyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ ||392||
teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāvahāḥ ||393||
bṛṃhaṇā gauḍikā bhakṣyā guravo 'nilanāśanāḥ ||394||
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ ||395||
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ ||396||
hṛdyaḥ sugandhirmadhuraḥ snigdhaḥ kaphakaro guruḥ ||397||
bṛṃhaṇā vātapittaghnā bhakṣyā balyās tu sāmitāḥ ||398||
mudgādivesavārāṇāṃ pūrṇā viṣṭambhino matāḥ ||399||
pālalāḥ śleṣmajananāḥ, śaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ ||400||
vidāhino nātibalā guravaś ca viśeṣataḥ ||401||
viṣṭambhinaḥ pittasamāḥ śleṣmaghnā bhinnavarcasaḥ ||402||
kūrcikāvikṛtā bhakṣyā guravo nātipittalāḥ ||403||
vidāhotkleśajananā rūkṣā dṛṣṭipradūṣaṇāḥ ||404||
vātapittaharā balyā varṇadṛṣṭiprasādanāḥ ||405||
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāstvakpradūṣaṇāḥ ||406||
bhakṣyā balyāś ca guravo bṛṃhaṇā hṛdayapriyāḥ ||407||
supakvāstanavaś caiva bhūyiṣṭhaṃ laghavo matāḥ ||408||
kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarcasaḥ ||409||
dhānolumbās tu laghavaḥ kaphamedoviśoṣaṇāḥ ||410||
pītāḥ sadyobalakarā bhedinaḥ pavanāpahāḥ ||411||
śaktūnāmāśu jīryeta mṛdutvād avalehikā ||412||
balyāḥ kaṣāyamadhurā laghavastṛṇmalāpahāḥ ||413||
aktapittaharāś caiva dāhajvaravināśanāḥ ||414||
balyāḥ sakṣīrabhāvāt tu vātaghnā bhinnavarcasaḥ ||415||
sudurjaraḥ svāduraso bṛṃhaṇastaṇḍulo navaḥ ||416||
dravyasaṃyogasaṃskāravikārān samavekṣya ca ||417||
anekadravyayonitvāc chāstratastān vinirdiśet ||418||
iti bhakṣyavargaḥ |
amlena kecidvihatā manuṣyā mādhuryayoge praṇayībhavanti |
tathāmlayoge madhureṇa tṛptās teṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyam ||419||
yasyānupānaṃ tu hitaṃ bhavedyattasmai pradeyaṃ tviha mātrayā tat ||420||
sarvānupāneṣu varaṃ vadanti maidhyaṃ yadambhaḥ śucibhājanastham ||421||
saṅkṣepa eṣo 'bhihito 'nupāneṣv ataḥ paraṃ vistarato 'bhidhāsye ||422||
ṛte bhallātakasnehāt snehāttauvarakāttathā ||423||
śītodakaṃ mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvaśaḥ ||424||
kecit piṣṭamayasyāhuranupānaṃ sukhodakam ||425||
yuddhādhvātapasantāpaviṣamadyarujāsu ca ||426||
madyaṃ madyocitānāṃ tu sarvamāṃseṣu pūjitam ||427||
kṣīraṃ gharmādhvabhāṣyastrīklāntānāmamṛtopamam ||428||
nirāmayānāṃ citraṃ tu bhuktamadhye prakīrtitam ||429||
anupānaṃ hitaṃ cāpi pitte madhuraśītalam ||430||
arkaśeluśirīṣāṇāmāsavās tu viṣārtiṣu ||431||
pravakṣyāmyanupūrveṇa sarveṣām eva me śṛṇu ||432||
sarveṣām anupānānāṃ māhendraṃ toyam uttamam
sātmyaṃ vā yasya yattoyaṃ tattasmai hitamucyate ||434||
doṣavadguru vā bhuktamatimātramathāpi vā ||435||
rocanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ doṣasaṅghātabhedanam ||436||
dīpanaṃ doṣaśamanaṃ pipāsācchedanaṃ param ||437||
tad ādau karśayetpītaṃ sthāpayenmadhyasevitam ||438||
sthiratāṃ gatamalkinnamannamadravapāyinām ||439||
na pibecchvāsakāsārto roge cāpy ūrdhvajatruge ||440||
pītvā'dhvabhāṣyādhyayanageyasvapnānna śīlayet ||441||
syandāgnisādacchardyādīnāmayāñjanayed bahūn ||442||
tathā saṃskāramātrānnakālāṃś cāpy uttarottaram ||443||
jantavo ye tu teṣāṃ hi cinteyaṃ parikīrtyate ||444||
karmanity āś ca ye teṣāṃ nāvaśyaṃ parikīrtyate ||445||
ity anupānavargaḥ |
āptāsthitamasaṅkīrṇaṃ śuci kāryaṃ mahānasam ||446||
śucau deśe susaṅguptaṃ samupasthāpayed bhiṣak ||447||
siddhair mantrair hataviṣaṃ siddhamannaṃ nivedayet ||448||
ghṛtaṃ kārṣṇāyase deyaṃ, peyā deyā tu rājate ||449||
pariśuṣkapradigdhāni sauvarṇeṣu prakalpayet ||450||
kaṭvarāṇi khaḍāṃś caiva sarvāñchaileṣu dāpayet ||451||
pānīyaṃ, pānakaṃ madyaṃ mṛnmayeṣu pradāpayet ||452||
dadyādvaidūryacitreṣu rāgaṣāḍavasaṭṭakān ||453||
sūdaḥ sūpaudanaṃ dadyāt pradehāṃś ca susaṃskṛtān ||454||
tāni dakṣiṇapārśve tu bhuñjānasyopakalpayet ||455||
khaḍān yūṣāṃś ca peyāṃś ca savye pārśve pradāpayet ||456||
purastāt sthāpayet prājño dvayor api ca madhyataḥ ||457||
bhoktāraṃ vijane ramye niḥsampāte śubhe śucau ||458||
viśiṣṭamiṣṭasaṃskāraiḥ pathyair iṣṭai rasādibhiḥ ||459||
pūrvaṃ madhuramaśnīyānmadhye 'mlalavaṇau rasau ||460||
ādau phalāni bhuñjīta dāḍimādīni buddhimān ||461||
ghanaṃ pūrvaṃ samaśnīyāt, kecid āhur viparyayam ||462||
niratyayaṃ doṣaharaṃ phaleṣvāmalakaṃ nṛṇām ||463||
pūrvaṃ yojyāni bhiṣajā na tu bhukte kadācana ||464||
kāle sātmyaṃ laghu snigdhamuṣṇaṃ kṣipraṃ dravottaram ||465||
kāle prīṇayate bhuktaṃ sātmyamannaṃ na bādhate ||466||
kṣipraṃ bhuktaṃ samaṃ pākaṃ yātyadoṣaṃ dravottaram ||467||
atīvāyatayāmās tu kṣapā yeṣvṛtuṣu smṛtāḥ ||468||
yeṣu cāpi bhaveyuś ca divasā bhṛśamāyatāḥ ||469||
rajanyo divasāś caiva yeṣu cāpi samāḥ smṛtāḥ ||470||
nāprāptātītakālaṃ vā hīnādhikamathāpi vā ||471||
tāṃstān vyādhīnavāpnoti maraṇaṃ vā niyacchati ||472||
kṛcchrādvipacyatebhuktaṃ dvitīyaṃ ca na kāṅkṣati ||473||
yathoktaguṇasampannam upaseveta bhojanam ||475||
acokṣaṃ duṣṭamutsṛṣṭaṃ pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat ||476||
cirasiddhaṃ sthiraṃ śītamannamuṣṇīkṛtaṃ punaḥ ||477||
yadyat svādutaraṃ tattadvidadhyāduttarottaram ||478||
viśuddhe rasane tasya rocate 'nnamapūrvavat ||479||
na tathā svādayed anyattasmāt prakṣālyamantarā ||480||
svādu sañjanayatyannamasvādu ca viparyayam ||481||
aśitaścodakaṃ yuktyā bhuñjānaś cāntarā pibet ||482||
kuryād anirhṛtaṃ taddhi mukhasyāniṣṭagandhatām ||483||
bhuktamātre kaphaś cāpi tasmād bhukteritaṃ kapham ||484||
pūgakaṅkolakarpūralavaṅgasumanaḥphalaiḥ ||485||
tāmbūlapatrasahitaiḥ sugandhair vā vicakṣaṇaḥ ||486||
tataḥ pādaśataṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet ||487||
bhuktavānupaseveta tenānnaṃ sādhu tiṣṭhati ||488||
aśucyannaṃ tathā bhuktamatihāsyaṃ ca vāmayet ||489||
nāgnyātapau na plavanaṃ na yānaṃ nāpi vāhanam ||490||
śākāvarānnabhūyiṣṭhamamlaṃ ca na samācaret ||491||
prāgbhukte tvavivikte 'gnau dvirannaṃ na samācaret ||492||
mātrāguruṃ pariharedāhāraṃ dravyataś ca yaḥ ||493||
dviguṇaṃ ca pibettoyaṃ sukhaṃ samyak prajīryati
peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ guru vidyādyathottaram ||494||
dravottaro dravaś cāpi na mātrāgururiṣyate ||495||
viśuṣkamannamabhyastaṃ na pākaṃ sādhu gacchati ||496||
srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati ||497||
śuṣkaṃ viruddhaṃ viṣṭambhi vahnivyāpadamāvahet ||498||
ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ ||499||
kāle 'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktamannaṃ na pākaṃ bhajate narasya ||500||
pradveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyak pariṇāmameti ||501||
kiñcidvipakvaṃ, bhṛśatodaśūlaṃ viṣṭabdhamānaddhaviruddhavātam ||502||
rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturthametat pravadanty ajīrṇam ||503||
upadravā bhavanty ete maraṇaṃ cāpy ajīrṇataḥ ||504||
viṣṭabdhe svedanaṃ pathyaṃ, rasaśeṣe śayīta ca ||505||
kāryaṃ vā'naśanaṃ tāvadyāvanna prakṛtiṃ bhajet ||506||
yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatas tathā ||507||
bahu stokamakāle vā tajjñeyaṃ viṣamāśanam ||508||
trayametannihanty āśu bahūnvyādhīnkaroti vā ||509||
taddhyasya śaity ena nihanti pittamākledibhāvācca nayatyadhastāt ||510||
drākṣābhayāṃ mākṣikasamprayuktāṃ līḍhvā'bhayāṃ vā sa sukhaṃ labheta ||511||
prātaḥ saśuṇṭhīmabhayāmaśaṅko bhuñjīta samprāśya hitaṃ hitārthī ||512||
karmabhis tv anumīyante nānādravyāśrayā guṇāḥ ||514||
uṣṇastadviparītaḥ syātpācanaś ca viśeṣataḥ ||515||
rūkṣastadviparītaḥ syādviśeṣāt stambhanaḥ kharaḥ ||516||
viśado viparīto 'smāt kledācūṣaṇaropaṇaḥ ||517||
sādopalepabalakṛdgurustarpaṇabṛṃhaṇaḥ ||518||
sukhānubandhī sūkṣmaś ca sugandho rocano mṛduḥ ||521||
saro 'nulomanaḥ prokto, mando yātrākaraḥ smṛtaḥ ||522||
vikāsī vikasannevaṃ dhātubandhān vimokṣayet ||523||
sūkṣmas tu saukṣmyāt sūkṣmeṣu srotaḥsv anusaraḥ smṛtaḥ ||524||
sampravakṣyāmy ataś cordhvam āhāragatiniś cayam ||525||
vipakvaḥ pañcadhā samyagguṇān svānabhivardhayet ||526||
samyagvipakvo niḥsāra āhāraḥ paribṛṃhayet ||527||
sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn pratarpayet ||528||
netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ ||529||
annamaklinnadhātutvād ajīrṇe 'pi hitaṃ niśi ||530||
klinnavisrastadhātutvād ajīrṇe na hitaṃ divā ||531||
sa bhūmipālāya vidhātumauṣadhaṃ mahātmanāṃ cārhati sūrisattamaḥ ||532||