<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tei-to-html.xsl"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
<script src="./lib/js/xslt-polyfill.min.js" xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"></script>
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Printed edition: Ācārya 1938: Sūtrasthāna 32-46 corrected</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <idno>2025-08-03</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Public Domain</p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/" type="licence">Distributed by <ref target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>
                            under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
                            License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free<list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the
                                work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner
                                specified by the author or licensor (but not in any way
                                that suggests that they endorse you or your use of the
                                work)|</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon
                                this work, you may distribute the resulting work only
                                under the same or similar license to this one|</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on
                        the Creative Commons website|</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes
                        the rights of any copyright owners, known or unknown|</p>
                </availability>
                <date>2025</date>
            </publicationStmt>
            <notesStmt>
                <note type="footnote">Suśrutasaṃhitā (without commentaries) transcribed
                    from Y. T. Ācārya's 1938 Bombay edition|</note>
            </notesStmt>
            <sourceDesc>
                <bibl>
                    <title>Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary
                        of Śrī Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī
                        Gayadāsāchārya on Nidānasthāna, edited from the begining to the
                        9th ādhyāya of Cikitsāsthāna by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya
                        and the rest by Nārāyaṇ Rām Āchārya</title>
                    <editor role="sections:1.1-4.9">Yādavaśarman Trivikramātmaja
                        Ācāryā</editor>
                    <editor role="sections:4.10-6.66">Nārāyaṇ Rām Āchārya</editor>
                    <publisher>Nirṇaya Sāgar Press</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1938</date>
                    <edition>Revised third edition</edition>
                    <edition>Reprint edition Varanasi/Delhi: Chaukhambha Orientalia,
                        1992|</edition>
                    <note xml:lang="en">This SARIT edition omits the commentarial material
                        from this edition|</note>
                </bibl>
                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">A</idno>
                    </msIdentifier>
                    <msContents>
                        <!--  <msItem>
                            <filiation corresp="#A">A</filiation>
                        </msItem>-->
                    </msContents>
                </msDesc>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2025-07-16" who="Tyler Neil">Provided initial raw text
                file|</change>
            <change when="2025-07-17" who="Dominik Wujastyk">Added initial TEI/XML
                encoding|</change>
            <change when="2025-08-01" who="Dominik Wujastyk">Completed initial TEI/XML
                validating encoding. Still got to fix the xml:ids</change>
            <change when="2025-08-03" who="Tyler Neil">Corrected all the xml:id numbers
                using AI|</change>
            <change when="2025-08-05" who="Dominik Wujastyk">Fixed most xml:ids; labels;
                caesuras.</change>
            <change when="2026-03-01" who="Dominik Wujastyk">deleted all the label
                entities.</change>
            <change when="2026-03-11" who="Deepro Chakraborty">Fixed alignment issues in
                xml:ids</change>
            <change who="Claude (Anthropic), for Dominik Wujastyk" when="2026-11-19">Word spacing completed
                (sandhi forms kept; compounds and fused vowels not divided): missing spaces added, and
                misplaced spaces left by an earlier sed script removed (e.g. śaity aṃ, paś cāt). Prose
                passages retagged from lg/l to p. Procedure of the eTexts collection
                (sushrutaproject/eTexts, tools/spacing). Eleven letter changes made by that script were
                reverted after comparison with the eTexts text: tatrara to tatra (SS.4.36.5) and teṣāṃ
                to teṣām before a vowel (ten places in the Sūtrasthāna). No other letter was changed;
                xml:ids and pb elements are unchanged.</change>
            <change when="2026-11-19" who="Dominik Wujastyk">3 corrections of typing slips, gaps and repeated passages, made by Claude after comparison with the eTexts transcription (sushrutaproject/eTexts, eSushruta). See Claude/vulgate-corrections-2026-11/README.md.</change>
        </revisionDesc>

    </teiHeader>
    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">
        <body>
            <div n="1" type="sthāna">
                <head xml:lang="en">[Sūtrasthāna 32-end]</head>
                <div n="32" type="adhyāya">

                    <p xml:id="SS.1.32.1"><pb facs="225" n="141b"/> athātaḥ
                        svabhāvavipratipattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.32.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.32.3"> svabhāvasiddhānāṃ śarīraikadeśānām
                        anyabhāvitvaṃ maraṇāya | tad yathā- śuklānāṃ kṛṣṇatvaṃ, kṛṣṇānāṃ
                        śuklatā, raktānām anyavarṇatvaṃ, sthirāṇāṃ mṛdutvaṃ , mṛdūnāṃ
                        sthiratā, calānām acalatvaṃ, acalānāṃ calatā, pṛthūnāṃ
                        saṅkṣiptatvaṃ, saṅkṣiptānāṃ pṛthutā, dīrghāṇāṃ hrasvatvaṃ,
                        hrasvānāṃ dīrghatā, apatanadharmiṇāṃ patanadharmitvaṃ ,
                        patanadharmiṇām apatanadharmitvam aka<pb facs="226" n="142a"/>smāt, śaityauṣṇyasnaigdhyaraukṣyaprastambhavaivarṇyāvasādanaṃ
                        cāṅgānām ||3|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.32.4"> svebhyaḥ sthānebhyaḥ
                        śarīraikadeśānām avastrastotkṣiptabhrāntāvakṣiptapatitavimuktanirgatāntargatagurulaghutvāni,
                        pravālavarṇavyaṅgaprādurbhāvo vā'py akasmāt, sirāṇāṃ ca darśanaṃ
                        lalāṭe, nāsāvaṃśe vā piḍakotpattiḥ , lalāṭe vā prabhātakāle
                        svedaḥ, netrarogād vinā vā'śrupravṛttiḥ, gomayacūrṇaprakāśasya vā
                        rajaso darśanam uttamāṅge nilayanaṃ vā kapotakaṅkakākaprabhṛtīnāṃ,
                        mūtrapurīṣavṛddhir abhuñjānānāṃ, tatpraṇāśo vā bhuñjānānāṃ,
                        stanamūlahṛdayoraḥsu ca śūlotpattayaḥ, madhye śūnatvam anteṣu
                        parimlāyitvaṃ viparyayo vā, tathā'rdhāṅge śvayathuḥ śoṣo
                        'ṅgapakṣayor vā, naṣṭahīnavikalavikṛtasvaratā vā,
                        vivarṇapuṣpaprādurbhāvo vā dantamukhanakhaśarīreṣu, yasya vā'psu
                        kaphapurīṣaretāṃsi nimajjanti, yasya vā dṛṣṭimaṇḍale
                        bhinnavikṛtāni rūpāṇy ālokyante, snehābhyaktakeśāṅga iva yo bhāti,
                        yaś ca durbalo bhaktadveṣātisārābhyāṃ pīḍyate, kāsamānaś ca
                        tṛṣṇābhibhūtaḥ, kṣīṇaś chardibhaktadveṣayuktaḥ
                        saphenapūyarudhirodvāmī hatasvaraḥ śūlābhipannaś ca manuṣyaḥ,
                        śūnakaracaraṇavadanaḥ kṣīṇo 'nnadveṣī srastapiṇḍikāṃsapāṇipādo
                        jvarakāsābhibhūtaḥ, yas tu pūrvāhṇe bhuktam aparāhṇe
                        chardayaty avidagdham atisāryate vā sa śvāsān mriyate,
                        bastavad vilapan yaś ca bhūmau patati srastamuṣkaḥ, stabdhameḍhro
                        bhagnagrīvaḥ pranaṣṭamehanaś ca manuṣyaḥ, prāg viśuṣyamāṇāhṛdaya
                        ārdraśarīraḥ, yaś ca loṣṭaṃ loṣṭenābhihanti kāṣṭhaṃ kāṣṭhena,
                        tṛṇāni vā chinatti, adharoṣṭhaṃ daśati, uttaroṣṭhaṃ vā leḍhi,
                        āluñcati vā karṇau keśāṃś ca; devadvijagurusuhṛdvaidyāṃś ca
                        dveṣṭi, yasya vakrānuvakragā grahā garhitasthānagatāḥ pīḍayanti,
                        janmarkṣaṃ vā, yasyolkāśanibhyām abhihanyate horā vā,
                        gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvo
                        veti ||4|| </p>

                    <pb facs="227" n="193b"/>

                    <lg xml:id="SS.1.32.5"><l> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         cikitsyamānaḥ samyak ca vikāro yo 'bhivardhate |
                        <caesura/>
                         prakṣīṇabalamāṃsasya lakṣaṇaṃ tad gatāyuṣaḥ ||5|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.32.6"><l> nivartate mahāvyādhiḥ sahasā yasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         na cāhāraphalaṃ yasya dṛśyate sa vinaśyati ||6||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.32.7"><l> etāny ariṣṭarūpāṇi samyag budhyeta yo bhiṣak |
                        <caesura/>
                         sādhyāsādhyaparīkṣāyāṃ sa rājñaḥ sammato bhavet ||7|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.32.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        svabhāvavipratipattir nāma dvātriṃśo 'dhyāyaḥ ||32||</p>
                </div>


                <div n="33" type="adhyāya">

                    <pb facs="228" n="144a"/>

                    <p xml:id="SS.1.33.1"> athāto 'vāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.33.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <lg xml:id="SS.1.33.3"><l> upadravais tu ye juṣṭā vyādhayo yānty avāryatām
                        |
                        <caesura/>
                         rasāyanād vinā vatsa! tān śṛṇv ekamanā mama ||3|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.4"><l> vātavyādhiḥ pramehaś ca kuṣṭham arśo
                        bhagandaram |
                        <caesura/>
                         aśmarī mūḍhagarbhaś ca tathaivodaram aṣṭamam ||4|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.5"><l> aṣṭāv ete prakṛtyaiva duścikitsyā mahāgadāḥ
                        <caesura/>
                         prāṇamāṃsakṣayaḥ śoṣas tṛṣṇā cchardir jvaras tathā ||5||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.6"><l> atīsāraś ca mūrcchā ca hikkā śvāsas tathaiva ca
                        |
                        <caesura/>
                         etair upadravair juṣṭān sarvān eva vivarjayet ||6|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.7"><l> śūnaṃ suptatvacaṃ bhagnaṃ kampādhmānanipīḍitam
                        |
                        <caesura/>
                         naraṃ rujārtam antaś ca vātavyādhir vināśayet ||7|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.8"><l> yathoktopadravāviṣṭam atiprasrutam eva vā |
                        <caesura/>
                         piḍakāpīḍitaṃ gāḍhaṃ prameho hanti mānavam ||8|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.9"><l> prabhinna prasrutāṅgaṃ ca raktanetraṃ
                        hatasvaram |
                        <caesura/>
                         pañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hantīha kuṣṭhinam ||9|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.10"><l> tṛṣṇārocakaśūlārtam atiprasrutaśoṇitam |
                        <caesura/>
                         śophātīsārasaṃyuktam arśovyādhir vināśayet ||10|| </l></lg>


                   <pb facs="229" n="145a"/>
                     <lg xml:id="SS.1.33.11"><l> vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukram eva ca |
                        <caesura/>
                         bhagandarāt prasravanti yasya taṃ parivarjayet ||11|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.12"><l> praśūnanābhivṛṣaṇaṃ ruddhamūtraṃ ruganvitam |
                        <caesura/>
                         aśmarī kṣapayaty āśu sikatā śarkarānvitā ||12|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.13"><l> garbhakoṣaparāsaṅgo makkallo yonisaṃvṛtiḥ |
                        <caesura/>
                         hanyāt striyaṃ mūḍhagarbhe yathoktāś cāpy upadravāḥ ||13|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.14"><l> pārśvabhaṅgānnavidveṣaśophātīsārapīḍitam |
                        <caesura/>
                         viriktaṃ pūryamāṇaṃ ca varjayed udarārditam ||14|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.15"><l> yas tāmyati visañjñaś ca śete nipatito 'pi vā
                        |
                        <caesura/>
                         śītārdito 'ntaruṣṇaś ca jvareṇa mriyate naraḥ ||15|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.16"><l> yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṅghātaśūlavān |
                        <caesura/>
                         nityaṃ vaktreṇa cocchvasyāt taṃ jvaro hanti mānavam ||16||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.17"><l> hikkāśvāsapipāsārtaṃ mūḍhaṃ vibhrāntalocanam |
                        <caesura/>
                         santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayati jvaraḥ ||17|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.18"><l> āvilākṣaṃ pratāmyantaṃ nidrāyuktam atīva ca |
                        <caesura/>
                         kṣīṇaśoṇitamāṃsaṃ ca naraṃ nāśayati jvaraḥ ||18|</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.19"><l> śvāsaśūlapipāsārtaṃ kṣīṇaṃ jvaranipīḍitam |
                        <caesura/>
                         viśeṣeṇa naraṃ vṛddham atīsāro vināśayet ||19|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.20"><l> śuklākṣam annadveṣṭāram ūrdhvaśvāsanipīḍitam |
                        <caesura/>
                         kṛcchreṇa bahu mehantaṃ yakṣmā hantīha mānavam ||20|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.21"><l> śvāsaśūlapipāsānnavidveṣagranthimūḍhatāḥ |
                        <caesura/>
                         bhavanti durbalatvaṃ ca gulmino mṛtyum eṣyataḥ ||21|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.22"><l> ādhmātaṃ baddhaniṣyandaṃ chardihikkātṛḍanvitam
                        |
                        <caesura/>
                         rujāśvāsasamāviṣṭaṃ vidradhir nāśayen naram ||22|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.23"><l> pāṇḍudantanakho yaś ca pāṇḍunetraś ca mānavaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pāṇḍusaṅghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati ||23|| </l></lg>

                    <pb facs="230" n="149a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.33.24"><l> lohitaṃ chardayed yas tu bahuśo lohitekṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         raktānāṃ ca diśāṃ draṣṭā raktapittī vinaśyati ||24|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.25"><l> avāṅmukhas tūnmukho vā kṣīṇamāṃsabalo naraḥ |
                        <caesura/>
                         jāgariṣṇur asandeham unmādena vinaśyati ||25|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.33.26"><l> bahuśo 'pasmarantaṃ tu prakṣīṇaṃ calitabhruvam
                        |
                        <caesura/>
                         netrābhyāṃ ca vikurvāṇam apasmāro vināśayet ||26|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.33.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        'vāraṇīyo nāma trayastriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||33|| </p>
                </div>

                <div n="34" type="adhyāya">

                    <p xml:id="SS.1.34.1"> athāto yuktasenīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.34.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <lg xml:id="SS.1.34.3"><l> nṛpater yuktasenasya parān abhijigīṣataḥ |
                        <caesura/>
                         bhiṣajā rakṣaṇaṃ kāryaṃ yathā tad upadekṣyate ||3|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.4"><l> vijigīṣuḥ sahāmātyair yātrāyuktaḥ prayatnataḥ |
                        <caesura/>
                         rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣād eva narādhipaḥ ||4|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.5"><l> panthānam udakaṃ chāyāṃ bhaktaṃ yavasam
                        indhanam | dūṣayanty arayas tac ca jānīyāc chodhayet tathā ||5|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.6"><l> tasya liṅgaṃ cikitsā ca kalpasthāne pravakṣyate
                        <caesura/>
                         ekottaraṃ mṛtyuśatam atharvāṇaḥ pracakṣate ||6|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.7"><l> tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣā āgantavaḥ smṛtāḥ
                        <caesura/>
                        <pb facs="231" n="147a"/> doṣāgantujamṛtyubhyo rasamantraviśāradau
                        ||7|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.8"><l> rakṣetāṃ nṛpatiṃ nityaṃ yattau vaidyapurohitau
                        <caesura/>
                         brahmā vedāṅgam aṣṭāṅgam āyurvedam abhāṣata ||8|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.9"><l> purohitamate tasmād varteta bhiṣag ātmavān
                        <caesura/>
                         saṅkaraḥ sarvavarṇānāṃ praṇāśo dharmakarmaṇām ||9|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.10"><l> prajānām api cocchittir nṛpavyasanahetutaḥ
                        <caesura/>
                         puruṣāṇāṃ nṛpāṇāṃ ca kevalaṃ tulyamūrtitā ||10|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.11"><l> ājñā tyāgaḥ kṣamā dhairyaṃ vikramaś cāpy
                        amānuṣaḥ |
                        <caesura/>
                         tasmād devam ivābhīkṣṇaṃ vāṅmanaḥkarmabhiḥ śubhaiḥ ||11|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.12"><l> cintayen nṛpatiṃ vaidyaḥ śreyāṃsīcchan
                        vicakṣaṇaḥ
                        <caesura/>
                         skandhāvāre ca mahati rājagehād anantaram ||12|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.13"><l> bhavet sannihito vaidyaḥ sarvopakaraṇānvitaḥ |
                        <caesura/>
                         tatrastham enaṃ dhvajavad yaśaḥkhyātisamucchritam ||13|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.14"><l> upasarpanty amohena viṣaśalyāmayārditāḥ |
                        <caesura/>
                         svatantrakuśalo 'nyeṣu śāstrārtheṣv abahiṣkṛtaḥ ||14||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.15"><l> vaidyo dhvaja ivābhāti nṛpatadvidyapūjitaḥ
                        <caesura/>
                        <pb facs="232" n="148a"/> vaidyo vyādhyupasṛṣṭaś ca bheṣajaṃ
                        paricārakaḥ ||15|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.16"><l> ete pādāś cikitsāyāḥ karmasādhanahetavaḥ |
                        <caesura/>
                         guṇavadbhis tribhiḥ pādaiś caturtho guṇavān bhiṣak ||16||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.17"><l> vyādhim alpena kālena mahāntam api sādhayet
                        <caesura/>
                         vaidyahīnāstrayaḥ pādā guṇavanto 'py apārthakāḥ ||17|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.18"><l> udgātṛhotṛbrahmāṇo yathā'dhvaryuṃ vinā'dhvare
                        <caesura/>
                         vaidyas tu guṇavān ekas tārayed āturāṃ sadā ||18|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.19"><l> plavaṃ pratitarair hīnaṃ karṇadhāra ivāmbhasi
                        <caesura/>
                         tattvādhigataśāstrārtho dṛṣṭakarmā svayaṅkṛtī ||19|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.20"><l> laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ |
                        pratyutpannamatir dhīmān vyavasāyī viśāradaḥ ||20|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.21"><l> satyadharmaparo yaś ca sa bhiṣak pāda ucyate
                        <caesura/>
                         āyuṣmān sattvavān sādhyo dravyavān ātmavān api ||21|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.22"><l> āstiko vaidyavākyastho vyādhitaḥ pāda ucyate
                        <caesura/>
                         praśastadeśasambhūtaṃ praśaste 'hani coddhṛtam ||22|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.23"><l> yuktamātraṃ manaskāntaṃ gandhavarṇarasānvitam
                        |
                        <caesura/>
                         doṣaghnam aglānikaram avikāri viparyaye |
                        <caesura/>
                         samīkṣya dattaṃ kāle ca bheṣajaṃ pāda ucyate ||23||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.34.24"><l> snigdho 'jugupsur balavān yukto vyādhitarakṣaṇe
                        |
                        <caesura/>
                         vaidyavākyakṛd aśrāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ ||24|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.34.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        yuktasenīyo nāma catustriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||34|| </p>
                </div>

                <div n="35" type="adhyāya">

                    <p xml:id="SS.1.35.1"><pb facs="232" n="148b"/> athātaḥ
                        āturopakramaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.35.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.35.3"> āturam upakramamāṇena bhiṣajā''yur ādāv eva
                        parīkṣitavyaṃ ; satyāyuṣi
                        vyādhyṛtvagnivayodehabalasattvasātmyaprakṛtibheṣajadeśān parīkṣeta
                        ||3|| </p>

                    <pb facs="233" n="149a"/>

                    <p xml:id="SS.1.35.4"> tatra
                        mahāpāṇipādapārśvapṛṣṭhastanāgradaśanavadanaskandhalalāṭaṃ
                        dīrghāṅguliparvocchvāsaprekṣaṇabāhuṃ, vistīrṇabhrūstanāntaroraskaṃ
                        hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ, gambhīrasattvasvaranābhim, anuccair
                        baddhastanam, upacitamahāromaśakarṇaṃ, paścān mastiṣkaṃ,
                        snātānuliptaṃ mūrdhānupūrvyā viśuṣyamāṇaśarīraṃ paścāc ca
                        viśuṣyamāṇahṛdayaṃ puruṣaṃ jānīyād dīrghāyuḥ khalv ayam iti | tam
                        ekāntenopakramet | ebhir lakṣaṇair viparītair alpāyuḥ; miśrair
                        madhyamāyur iti ||4|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.35.5"><l> bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ|
                        <caesura/>
                         uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyur ucyate ||5|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.6"><l> garbhāt prabhṛty arogo yaḥ śanaiḥ samupacīyate |
                        śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāsataḥ ||6||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.7"><l> madhyamasyāyuṣo jñānam ata ūrdhvaṃ nibodha me |
                        <caesura/>
                         adhastād akṣayor yasya lekhāḥ syur vyaktam āyatāḥ ||7|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.8"><l> dve vā tisro 'dhikā vā'pi pādau karṇau ca
                        māṃsalau |
                        <caesura/>
                         nāsāgram ūrdhvaṃ ca bhaved ūrdhvaṃ lekhāś ca pṛṣṭhataḥ ||8|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.9"><l> yasya syus tasya paramam āyur bhavati saptatiḥ
                        <caesura/>
                        <pb facs="234" n="150a"/>jaghany asyāyuṣo jñānam ata ūrdhvaṃ
                        nibodha me ||9|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.10"><l> hrasvāni yasya parvāṇi sumahac cāpi mehanam |
                        <caesura/>
                         tathorasy avalīḍhāni na ca syāt pṛṣṭham āyatam ||10||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.11abcd"><l> ūrdhvaṃ ca śravaṇau sthānān nāsā coccā
                        śarīriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         hasato jalpato vā'pi dantamāṃsaṃ pradṛśyate |</l></lg>
                     <lg xml:id="SS.1.35.11ef"><l> prekṣate yaś ca vibhrāntaṃ sa jīvet
                        pañcaviṃśatim ||11||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.35.12ab"> atha punar āyuṣo vijñānārtham
                        aṅgapratyaṅgapramāṇasārān upadekṣyāmaḥ | tatrāṅgāny
                        antarādhisakthibāhuśirāṃsi, tad avayavāḥ pratyaṅgānīti | tatra,
                        svair aṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyate ;
                        pradeśinyās tu madhyamānāmikākaniṣṭhikā yathottaraṃ
                        pañcamabhāgahīnāḥ; caturaṅgulāyate pañcāṅgulavistṛte</p>


                    <p xml:id="SS.1.35.12cd"> prapadapādatale; pañcacaturaṅgulāyatavistṛtā
                        pārṣṇiḥ; caturdaśāṅgulāyataḥ pādaḥ; caturdaśāṅgulapariṇāhāni
                        pādagulphajaṅghājānumadhyāni; aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā, jānūpariṣṭāc ca
                        dvātriṃśadaṅgulam, ete pañcāśat; jaṅghāyāmasamāv ūrū; dvyaṅgulāni
                        vṛṣaṇacibukadaśananāsāpuṭabhāgakarṇamūlabhrūnayanāntarāṇi;
                        caturaṅgulāni
                        mehanavadanāntaranāsākarṇalalāṭagrīvocchrāyadṛṣṭyantarāṇi;
                        dvādaśāṅgulāni
                        bhagavistāramehananābhihṛdayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakoṣṭhasthaulyāni;
                        indrabastipariṇāhāṃsapīṭhakūrparāntarāyāmaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ;
                        caturviṃśatyaṅgulo hastaḥ; dvātriṃśadaṅgulaparimāṇau bhujau;
                        dvātriṃśatpariṇāhāv ūrū; maṇibandhakūrparāntaraṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ;
                        talaṃ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāram;
                        aṅguṣṭhamūlapradeśinīśravaṇāpāṅgāntaramadhyamāṅgulyau pañcāṅgule;
                        ardhapañcāṅgule pradeśinyanāmike; sārdhatryaṅgulau
                        kaniṣṭhāṅguṣṭhau; caturviṃśativistārapariṇāhaṃ mukhagrīvaṃ;
                        tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā; nayanatribhāgapariṇāhā
                        tārakā; navamas tārakāṃśo dṛṣṭiḥ;
                        keśāntamastakāntaram ekādaśāṅgulaṃ; mastakād avaṭukeśānto
                        daśāṅgulaḥ; karṇāvaṭvantaraṃ caturdaśāṅgulaṃ; puruṣoraḥpra<pb facs="234" n="151b"/>māṇavistīrṇā strīśroṇiḥ;
                        aṣṭādaśāṅgulavistāram uraḥ; tatpramāṇā puruṣasya kaṭī;
                        saviṃśam aṅgulaśataṃ puruṣāyāma iti ||12|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.35.13"><l> bhavanti cātra ślokāḥ |
                        <caesura/>
                         pañcaviṃśe tato varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe |
                        <caesura/>
                         samatvāgatavīryau tau jānīyāt kuśalo bhiṣak ||13|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.14"><l> dehaḥ svair aṅgulair eṣa yathāvad anukīrtitaḥ
                        <caesura/>
                         yuktaḥ pramāṇenānena pumān vā yadi vā'ṅganā ||14|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.15"><l> dīrgham āyur avāpnoti vittaṃ ca mahad ṛcchati |
                        <caesura/>
                         madhyamaṃ madhyamair āyurvittaṃ hīnais tathā'varam ||15|| </l></lg>

                    <pb facs="236" n="152a"/>

                    <p xml:id="SS.1.35.16ab"> atha sārān vakṣyāmaḥ -
                        smṛtibhaktiprajñāśaucaśauryopetaṃ kalyāṇābhiniveśaṃ sattvasāraṃ
                        vidyāt; snigdhasaṃhataśvetāsthidantanakhaṃ bahulakāmaprajaṃ
                        śukreṇa; akṛśam uttamabalaṃ snigdhagambhīrasvaraṃ
                        saubhāgyopapannaṃ mahānetraṃ ca majjñā; mahāśiraḥskandhaṃ
                        dṛḍhadantahanvasthinakham asthibhiḥ; snigdhamūtrasvedasvaraṃ
                        bṛhaccharīram āyāsāsahiṣṇuṃ medasā; acchidragātraṃ gūḍhāsthisandhiṃ
                        māṃsopacitaṃ ca māṃsena; </p>

                    <p xml:id="SS.1.35.16cd">
                        snigdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalaṃ raktena;
                        suprasannamṛdutvagromāṇaṃ tvaksāraṃ vidyād iti | eṣāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ
                        pradhānam āyuḥsaubhāgyayor iti ||16|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.35.17"><l> viśeṣato 'ṅgapratyaṅgapramāṇād atha sārataḥ |
                        <caesura/>
                         parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati karmasu ||17|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.35.18"> vyādhiviśeṣās tu prāg abhihitāḥ; sarva evaite
                        trividhāḥ- sādhyā, yāpyāḥ, pratyākhyeyāś ca | tatraitān
                        bhūyas tridhā parīkṣeta- kim ayam aupasargikaḥ, prākkevalaḥ,
                        anyalakṣaṇa iti | tatra, aupasargiko nāma yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ
                        jaghanyakālajāto vyādhir upasṛjati, sa tanmūla evopadravasañjñaḥ;
                        prākkevalo nāma yaḥ prāg evotpanno vyādhir apūrvarūpo 'nupadravaś
                        ca; anyalakṣaṇo nāma yo bhaviṣyadvyādhikhyāpakaḥ, sa
                        pūrvarūpasañjñaḥ | tatra, sopadravam anyonyāvirodhenopakrameta,
                        balavantam upadravaṃ vā; prākkevalaṃ yathāsvaṃ pratikurvīta;
                        anyalakṣaṇe tv ādivyādhau prayateta ||18|| </p>

                    <pb facs="237" n="153a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.35.19"><l> bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         nāsti rogo vinā doṣair yasmāt tasmād vicakṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         anuktam api doṣāṇāṃ liṅgair vyādhim upācaret ||19|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.35.20"> prāg abhihitā ṛtavaḥ ||20|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.35.21"><l> śīte śītapratīkāram uṣṇe coṣṇanivāraṇam |
                        <caesura/>
                         kṛtvā kuryāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet ||21|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.22"><l> aprāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā |
                        <caesura/>
                         kriyā hīnā'tiriktā vā sādhyeṣv api na sidhyati ||22|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.23"><l> yā hy udīrṇaṃ śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti
                        ca |
                        <caesura/>
                         sā kriyā, na tu yā vyādhiṃ haraty anyam udīrayet ||23|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.35.24"> prāg abhihito 'gnir annasya pācakaḥ | sa
                        caturvidho bhavati- doṣānabhipanna ekaḥ, vikriyām āpannas tri<pb facs="238" n="154a"/>vidho bhavati- viṣamo vātena, tīkṣṇaḥ
                        pittena, mandaḥ śleṣmaṇā, caturthaḥ samaḥ sarvasāmyād iti | tatra,
                        yo yathākālam upayuktam annaṃ samyak pacati sa samaḥ, samair
                        doṣaiḥ; yaḥ kadācit samyak pacati, kadācid
                        ādhmānaśūlodāvartātisārajaṭharagauravāntrakūjanapravāhaṇāni kṛtvā,
                        sa viṣamaḥ; yaḥ prabhūtam apy upayuktam annam āśu pacati sa
                        tīkṣṇaḥ, sa evābhivardhamāno 'tyagnir ity ābhāṣyate, sa muhur muhuḥ
                        prabhūtam apy upayuktam annam āśutaraṃ pacati, pākānte ca
                        galatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpāñ janayati; yas tv
                        alpam apy upayuktam udaraśirogauravakāsaśvāsaprasekacchardigātrasadanāni
                        kṛtvā mahatā kālena pacati, sa mandaḥ ||24|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.35.25"><l> viṣamo vātajān rogāṃs tīkṣṇaḥ pittanimittajān
                        |
                        <caesura/>
                         karoty agnis tathā mando vikārān kaphasambhavān ||25|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.35.26"> tatra, same parirakṣaṇaṃ kurvīta; viṣame
                        snigdhāmlalavaṇaiḥ kriyāviśeṣaiḥ pratikurvīta; tīkṣṇe
                        madhurasnigdhaśītair virekaiś ca; evam evātyagnau, viśeṣeṇa
                        māhiṣaiś ca kṣīradadhisarpirbhiḥ; mande kaṭutiktakaṣāyair vamanaiś
                        ca ||26|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.35.27"><l> jāṭharo bhagavān agnir īśvaro 'nnasya pācakaḥ
                        | saukṣmyād rasān ādadāno vivektuṃ naiva śakyate ||27|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.28"><l> prāṇāpānasamānais tu sarvataḥ pavanais tribhiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         dhmāyate pālyate cāpi svāṃ svāṃ gatim avasthitaiḥ ||28|| </l></lg>

                    <pb facs="239" n="155a"/>

                    <p xml:id="SS.1.35.29"> vayas tu trividhaṃ- bālyaṃ, madhyaṃ, vṛddham
                        iti | tatronaṣoḍaśavarṣīyā bālāḥ | te trividhāḥ- kṣīrapāḥ,
                        kṣīrānnādā, annādā iti | teṣu saṃvatsaraparāḥ kṣīrapāḥ,
                        dvisaṃvatsaraparāḥ kṣīrānnādāḥ, parato 'nnādā iti |
                        ṣoḍaśasaptatyor antare madhyaṃ vayaḥ | tasya vikalpo- vṛddhiḥ,
                        yauvanaṃ, sampūrṇatā, parihāṇir iti | tatra, āviṃśater vṛddhiḥ,
                        ātriṃśato yauvanam, ācatvāriṃśataḥ
                        sarvadhātvindriyabalavīryasampūrṇatā, ata
                        ūrdhvam īṣatparihāṇir yāvat saptatir iti | saptater ūrdhvaṃ
                        kṣīyamāṇadhātvindriyabalavīryotsāham ahany ahani valīpalitakhālityajuṣṭaṃ kāsaśvāsaprabhṛtibhir upadravair abhibhūyamānaṃ
                        sarvakriyāsv asamarthaṃ jīrṇāgāram ivābhivṛṣṭam avasīdantaṃ
                        vṛddham ācakṣate ||29|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.35.30"> tatrottarottarāsu vayovasthāsūttarottarā
                        bheṣajamātrāviśeṣā bhavanti, ṛte ca parihāṇeḥ; tatrādyāpekṣayā
                        pratikurvīta ||30|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.35.31"><l> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         bāle vivardhate śleṣmā madhyame pittam eva tu |
                        <caesura/>
                         bhūyiṣṭhaṃ vardhate vāyur vṛddhe tad vīkṣya yojayet ||31|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.32"><l> agnikṣāravirekais tu bālavṛddhau vivarjayet |
                        <caesura/>
                         tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ ||32|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.35.33"> dehaḥ sthūlaḥ, kṛśo, madhya, iti prāg upadiṣṭaḥ
                        ||33|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.35.34"><l> karśayed bṛṃhayec cāpi sadā sthūlakṛśau narau
                        |
                        <caesura/>
                         rakṣaṇaṃ caiva madhyasya kurvīta satataṃ bhiṣak ||34|| </l></lg>

                    <pb facs="240" n="156a"/>

                    <p xml:id="SS.1.35.35"> balam abhihitaguṇaṃ; daurbalyaṃ tu
                        svabhāvadoṣajarādibhir avekṣitavyam |
                        
                         yasmād balavataḥ sarvakriyāpravṛttis tasmād balam eva pradhānam
                        adhikaraṇānām ||35|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.35.36"><l> kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlāś cālpabalā
                        narāḥ |
                        <caesura/>
                         tasmāt sthiratvaṃ vyāyāmair balaṃ vaidyaḥ pratarkayet ||36|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.35.37"> sattvaṃ tu vyasanābhyudayakriyādisthāneṣv
                        aviklavakaram ||37|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.35.38"><l> sattvavān sahate sarvaṃ saṃstabhyātmānam ātmanā
                        |
                        <caesura/>
                         rājasaḥ stabhyamāno 'nyaiḥ sahate naiva tāmasaḥ ||38|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.35.39"> sātmyāni tu
                        deśakālajātyṛturogavyāyāmodakadivāsvapnarasaprabhṛtīni
                        prakṛtiviruddhāny api yāny abādhakarāṇi bhavanti ||39|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.35.40"><l> yo rasaḥ kalpate yasya sukhāyaiva niṣevitaḥ |
                        <caesura/>
                         vyāyāmajātam anyad vā tat sātmyam iti nirdiśet ||40|| </l></lg>

                    <pb facs="241" n="157a"/>

                    <p xml:id="SS.1.35.41"> prakṛtiṃ bheṣajaṃ copariṣṭād vakṣyāmaḥ ||41|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.35.42"> deśas tv ānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti | tatra,
                        bahūdakanimnonnatanadīvarṣagahano mṛduśītānilo
                        bahumahāparvatavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyaḥ
                        kaphavātarogabhūyiṣṭhaś cānūpaḥ; ākāśasamaḥ
                        praviralālpakaṇṭakivṛkṣaprāyo 'lpavarṣaprasravaṇodapānodakaprāya
                        uṣṇadāruṇavātaḥ praviralālpaśailaḥ sthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyo
                        vātapittarogabhūyiṣṭhaś ca jāṅgalaḥ; ubhayadeśalakṣaṇaḥ sādhāraṇa
                        iti ||42|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.35.43"><l> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         samāḥ sādhāraṇe yasmāc chītavarṣoṣmamārutāḥ |
                        <caesura/>
                         doṣāṇāṃ samatā jantos tasmāt sādhāraṇo mataḥ ||43|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.44"><l> na tathā balavantaḥ syur jalajā vā sthalāhṛtāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         svadeśe nicitā doṣā anyasmin kopam āgatāḥ ||44|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.45"><l> ucite vartamānasya nāsti deśakṛtaṃ bhayam | 
                        <caesura/>
                         āhārasvapnaceṣṭādau taddeśasya guṇe sati ||45||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.46"><l> deśaprakṛtisātmyartu viparīto 'cirotthitaḥ |
                        <caesura/>
                         sampattau bhiṣagādīnāṃ balasattvāyuṣāṃ tathā ||46||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.47"><l> kevalaḥ samadehāgneḥ sukhasādhyatamo gadaḥ |
                        <caesura/>
                         ato 'nyathā tv asādhyaḥ syāt kṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ ||47||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.48"><l> kriyāyās tu guṇālābhe kriyām anyāṃ prayojayet
                        |
                        <caesura/>
                         pūrvasyāṃ śāntavegāyāṃ na kriyāsaṅkaro hitaḥ ||48|| </l></lg>

                    <pb facs="242" n="158a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.35.49"><l> guṇālābhe 'pi sapadi yadi saiva kriyā hitā |
                        <caesura/>
                         kartavyaiva tadā vyādhiḥ kṛcchrasādhyatamo yadi ||49|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.35.50"><l> ya evam enaṃ vidhim ekarūpaṃ bibharti
                        kālādivaśena dhīmān |
                        <caesura/>
                         sa mṛtyupāśāñ jagato gadaughāñ chinatti bhaiṣajyaparaśvadhena
                        ||50|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.35.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        āturopakramaṇīyo nāma pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ ||35|| </p>
                </div>

                <div n="36" type="adhyāya">
                    <!--<note xml:lang="en">There are large differences
                                    between the Ācārya 1931 and 1938 editions version of
                                    Cakrapāṇidatta's commentary on this adhyāya.</note>-->

                    <p xml:id="SS.1.36.1"> athāto bhūmipravibhāgīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.36.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>
                    <p xml:id="SS.1.36.3">
                        śvabhraśarkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghātanadevatāyatanasikatābhir
                        anupahatām anūṣarām abhaṅgurām adūrodakāṃ snigdhāṃ prarohavatīṃ
                        mṛdvīṃ sthirāṃ samāṃ kṛṣṇāṃ gaurīṃ lohitāṃ vā bhūmim
                        auṣadhagrahaṇāya parīkṣeta | tasyāṃ jātam api
                        kṛmiviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārgair
                        anupahatam ekarasaṃ puṣṭaṃ pṛthvavagāḍhamūlam udīcyāṃ
                        cauṣadham ādadītety eṣa bhūmiparīkṣāviśeṣaḥ sāmānyaḥ ||3|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.36.4"> viśeṣatas tu tatra, aśmavatī sthirā gurvī śyāmā
                        kṛṣṇā vā sthūlavṛkṣaśasyaprāyā svaguṇabhūyiṣṭhā; snigdhā
                        śītalā''sannodakā snigdhaśasyatṛṇakomalavṛkṣaprāyā
                        śuklā'mbuguṇabhūyiṣṭhā; nānāvarṇā laghvaśmavatī
                        praviralālpapāṇḍuvṛkṣaprarohā'gniguṇabhūyiṣṭhā; rūkṣā
                        bhasmarāsabhavarṇā
                        tanuvṛkṣālparasakoṭaravṛkṣaprāyā'nilaguṇabhūyiṣṭhā; mṛdvī samā
                        śvabhravaty avyaktarasajalā sarvato 'sāravṛkṣā
                        mahāparvatavṛkṣaprāyā śyāmā cākāśaguṇabhūyiṣṭhā ||4|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.36.5"><l> atra kecid āhur ācāryāḥ-
                        prāvṛḍvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣu yathāsaṅkhyaṃ
                        mūlapatratvakkṣīrasāraphalāny ādadīteti; tat tu na samyak,
                        saumyāgneyatvāj jagataḥ | saumyāny auṣadhāni saumyeṣv ṛtuṣv
                        ādadīta, āgneyāny āgneyeṣu; evam avyāpannaguṇāni bhavanti |
                        saumyāny auṣadhmani saumyeṣv ṛtuṣu gṛhītāni somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ
                        bhūmau jātāny atimadhurasnigdhaśītāni jāyante | etena śeṣaṃ
                        vyākhyātam ||5|| </l></lg>

                    <pb facs="243" n="159a"/>

                    <p xml:id="SS.1.36.6"> tatra pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni
                        virecanadravyāṇy ādadīta , agnyākāśamārutaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ
                        vamanadravyāṇi, ubhayaguṇabhūyiṣṭhāyām ubhayato bhāgāni,
                        ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃśamanāni, evaṃ balavattarāṇi bhavanti
                        ||6|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.36.7"> sarvāṇy eva cābhinavāni, anyatra
                        madhughṛtaguḍapippalīviḍaṅgebhyaḥ ||7||</p>

                    <lg xml:id="SS.1.36.8"><l> viḍaṅgaṃ pippalī kṣaudraṃ sarpiś cāpy anavaṃ
                        hitam | śeṣam anyatv abhinavaṃ gṛhṇīyād doṣavarjitam ||8|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.36.9"> (sarvāṇy eva sakṣīrāṇi vīryavanti;) teṣām
                        asampattāv atikrāntasaṃvatsarāṇy ādadīteti ||9|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.36.10"><l> bhavanti cātra -
                        <caesura/>
                         gopālās tāpasā vyādhā ye cānye vanacāriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         mūlāhārāś ca ye tebhyo bheṣajavyaktir iṣyate ||10|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.36.11"><l> sarvāvayavasādhyeṣu palāśalavaṇādiṣu |
                        vyavasthito na kālo 'sti tatra sarvo vidhīyate ||11|| </l></lg>

                    <pb facs="244" n="160a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.36.12"><l> gandhavarṇarasopetā ṣaḍvidhā bhūmir iṣyate |
                        tasmād bhūmisvabhāvena bījinaḥ ṣaḍrasāyutāḥ ||12|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.36.13"><l> avyaktaḥ kila toyasya raso niścayaniścitaḥ |
                        rasaḥ sa eva cāvyakto vyakto bhūmirasād bhavet ||13|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.36.14"><l> sarvalakṣaṇasampannā bhūmiḥ sādhāraṇā smṛtā |
                        dravyāṇi yatra tatraiva tadguṇāni viśeṣataḥ ||14|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.36.15"><l> vigandhenāparāmṛṣṭam avipannaṃ rasādibhiḥ |
                        navaṃ dravyaṃ purāṇaṃ vā grāhyam evaṃ vinirdiśet ||15|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.36.16"><l> jaṅgamānāṃ vayaḥsthānāṃ raktaromanakhādikam |
                        kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇāhāreṣu saṃharet ||16|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.36.17"><l> plotamṛdbhāṇḍaphalakaśaṅkuvinyastabheṣajam |
                        praśastāyāṃ diśi śucau bheṣajāgāram iṣyate ||17|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.36.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        bhūmipravibhāgīyo nāma ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ ||36|| </p>
                </div>
                <div n="37" type="adhyāya">

                    <p xml:id="SS.1.37.1"> athāto miśrakam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.37.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <lg xml:id="SS.1.37.3"><l> mātuluṅgyagnimanthau ca bhadradāru mahauṣadham
                        |
                        <caesura/>
                         ahiṃsrā caiva rāsnā ca pralepo vātaśophajit ||3|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.4"><l> dūrvā ca nalamūlaṃ ca madhukaṃ candanaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         śītalāś ca gaṇāḥ sarve pralepaḥ pittaśophahṛt ||4|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.5"><l> āgantuje raktaje ca hy eṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         vidhir viṣaghno viṣaje pittaghno 'pi hitas tathā ||5|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.6"><l> ajagandhā'śvagandhā ca kālā saralayā saha |
                        <caesura/>
                         ekaiṣikājaśṛṅgī ca pralepaḥ śleṣmaśophahṛt ||6|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.7"><l> ete vargās trayo lodhraṃ pathyā piṇḍītakāni ca
                        |
                        <caesura/>
                         anantā ceti lepo 'yaṃ sānnipātikaśophahṛt ||7|| </l></lg>

                    <pb facs="245" n="161a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.37.8"><l> snigdhāmlalavaṇo vāte koṣṇaḥ, śītaḥ payoyutaḥ |
                        <caesura/>
                         pitte, coṣṇaḥ kaphe kṣāramūtrāḍhyas tatpraśāntaye ||8|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.9"><l> śaṇamūlakaśigrūṇāṃ phalāni tilasarṣapāḥ |
                        <caesura/>
                         saktavaḥ kiṇvam atasī dravyāṇy uṣṇāni pācanam ||9|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.10"><l> cirabilvo 'gniko dantī citrako hayamārakaḥ |
                        <caesura/>
                         kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi ca dāraṇam |
                        <caesura/>
                         kṣāradravyāṇi vā yāni kṣāro vā dāraṇaṃ param ||10|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.11"><l> dravyāṇāṃ picchilānāṃ tu tvaṅmūlāni prapīḍanam
                        |
                        <caesura/>
                         yavagodhūmamāṣāṇāṃ cūrṇāni ca samāsataḥ ||11|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.12"><l> śāṅkhinyaṅkoṭhasumanaḥkaravīrasuvarcalāḥ |
                        <caesura/>
                         śodhanāni kaṣāyāṇi vargaś cāragvadhādikaḥ ||12|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.13"><l> ajagandhā'jaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalāhvayā |
                        <caesura/>
                         pūtīkaś citrakaḥ pāṭhā viḍaṅgailāhareṇavaḥ ||13|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.14"><l> kaṭutrikaṃ yavakṣāro lavaṇāni manaḥśilā |
                        <caesura/>
                         kāsīsaṃ trivṛtā dantī haritālaṃ surāṣṭrajā ||14||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.15"><l> saṃśodhanīnāṃ vartīnāṃ dravyāṇy etāni nirdiśet
                        <caesura/>
                         etair eva uṣadhaiḥ kuryāt kalkān api ca śodhanān ||15|| </l></lg>

                    <pb facs="246" n="162a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.37.16"><l> arkottamāṃ snuhīkṣīraṃ piṣṭvā kṣārottamāni ca
                        |
                        <caesura/>
                         jātīmūlaṃ haridre dve kāsīsaṃ kaṭurohiṇīm ||16|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.17"><l> pūrvoddiṣṭāni cānyāni kuryāt saṃśodhanaṃ
                        ghṛtam
                        <caesura/>
                         mayūrako rājavṛkṣo nimbaḥ kośātakī tilāḥ ||17|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.18"><l> bṛhatī kaṇṭakārī ca haritālaṃ manaḥśilā |
                        <caesura/>
                         śodhanāni ca yojyāni taile dravyāṇi śodhane ||18||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.19"><l> kāsīse saindhave kiṇve vacāyāṃ rajanīdvaye |
                        <caesura/>
                         śodhanāṅgeṣu cānyeṣu cūrṇaṃ kurvīta śodhanam ||19|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.20"><l> sālasārādisāreṣu paṭolatriphalāsu ca |
                        <caesura/>
                         rasakriyā vidhātavyā śodhanī śodhaneṣu ca ||20|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.21"><l> śrīveṣṭake sarjarase sarale devadāruṇi |
                        <caesura/>
                         sāreṣv api ca kurvīta matimān vraṇadhūpanam ||21|| </l></lg>

                    <pb facs="246" n="162b"/>

                    <lg xml:id="SS.1.37.22"><l> kaṣāyāṇām anuṣṇānāṃ vṛkṣāṇāṃ tvakṣu sādhitaḥ |
                        <caesura/>
                         śṛtaḥ śītakaṣāyo vā ropaṇārthaṃ praśasyate ||22|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.23"><l> somāmṛtāśvagandhāsu kākolyādau gaṇe tathā |
                        <caesura/>
                         kṣīripraroheṣv api ca vartayo ropaṇāḥ smṛtāḥ ||23|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.24"><l> samaṅgā somasaralā somavalkaḥ sacandanaḥ |
                        <caesura/>
                         kākolyādiś ca kalkaḥ syāt praśasto vraṇaropaṇe ||24|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.25"><l> pṛthakparṇyātmaguptā ca haridre mālatī sitā |
                        <caesura/>
                         kākolyādiś ca yojyaḥ syād bhiṣajā ropaṇe ghṛte ||25|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.26"><l> kālānusāryāguruṇī haridre devadāru ca |
                        <caesura/>
                         priyaṅgavaś ca rodhraṃ ca taile yojyāni ropaṇe ||26|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.27"><l> kaṅgukā triphalā rodhraṃ kāsīsaṃ śravaṇāhvayā
                        |
                        <caesura/>
                         dhavāśvakarṇayos tvak ca ropaṇaṃ cūrṇam iṣyate ||27|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.28"><l> priyaṅgukā sarjarasaḥ puṣpakāsīsam eva ca |
                        <caesura/>
                         tvakcūrṇaṃ dhavajaṃ caiva ropaṇārthaṃ praśasyate ||28|| </l></lg>

                    <pb facs="247" n="163a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.37.29"><l> tvakṣu nyagrodhavargasya triphalāyās tathaiva
                        ca |
                        <caesura/>
                         rasakriyāṃ ropaṇārthe vidadhīta yathākramam ||29|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.30"><l> apāmārgo 'śvagandhā ca tālapatrī suvarcalā |
                        <caesura/>
                         utsādane praśasyante kākolyādiś ca yo gaṇaḥ ||30|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.31"><l> kāsīsaṃ saindhavaṃ kiṇvaṃ kuruvindo manaḥśilā
                        |
                        <caesura/>
                         kukkuṭāṇḍakapālāni sumanomukulāni ca ||31|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.32"><l> phale śair īṣakārañje dhātucūrṇāni yāni ca |
                        <caesura/>
                         vraṇeṣūtsannamāṃseṣu praśastāny avasādane ||32||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.37.33"><l> samastaṃ vargam ardhaṃ vā yathālābham athāpi vā
                        |
                        <caesura/>
                         prayuñjīta bhiṣak prājño yathoddiṣṭeṣu karmasu ||33|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.37.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        miśrakādhyāyo nāma saptatriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||37|| </p>
                </div>

                <div n="38" type="adhyāya">

                    <p xml:id="SS.1.38.1"> athāto dravyasaṃgrahaṇīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.38.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.38.3"> samāsena saptatriṃśaddravyagaṇā bhavanti ||3|| </p>

                    <pb facs="248" n="164a"/>

                    <p xml:id="SS.1.38.4"> tad yathā- vidārigandhā vidārī viśvadevā
                        sahadevā śvadaṃṣṭrā pṛthakparṇī śatāvarī sārivā kṛṣṇasārivā
                        jīvakarṣabhakau mahāsahā kṣudrasahā bṛhatyau punarnavairaṇḍo
                        haṃsapādī vṛścikāly ṛṣabhī ceti ||4|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.5"><l> vidārīgandhādir ayaṃ gaṇaḥ pittānilāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         śoṣagulmāṅgamardordhvaśvāsakāsavināśanaḥ ||5|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.6">
                        āragvadhamadanagopaghoṇṭākaṇṭakīkuṭajapāṭhāpāṭalāmūrvendrayavasaptaparṇanimbakuruṇṭakadāsīkuruṇṭaka-
                        guḍūcīcitrakaśārṅga(rṅge)ṣṭākarañjadvayapaṭolakirātatiktakāni
                        suṣavī ceti ||6|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.7"><l> āragvadhādir ity eṣa gaṇaḥ śleṣmaviṣāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         mehakuṣṭhajvaravamīkaṇḍūghno vraṇaśodhanaḥ ||7||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.8">
                        sālasārājakarṇakhadirakadarakālaskandhakramukabhūrjameṣaśṛṅgatiniśacandanakucandanaśiṃśapā-
                        śirīṣāsanadhavārjunatālaśākanaktamālapūtīkāśvakarṇāgurūṇi
                        kālīyakaṃ ceti ||8|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.9"><l> sālasārādir ity eṣa gaṇaḥ kuṣṭhavināśanaḥ |
                        mehapāṇḍvāmayaharaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ ||9|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.10">
                        varuṇārtagalaśigrumadhuśigrutarkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanaktamālamoraṭāgnimanthasaireyakadvayabimbīvasukavasiracitraka-śatāvarībilvājaśṛṅgīdarbhā
                        bṛhatīdvayaṃ ceti ||10|| </p>

                      <lg xml:id="SS.1.38.11"><l> varuṇādir gaṇo hy eṣa kaphamedonivāraṇaḥ |
                        vinihanti śiraḥśūlagulmābhyantaravidradhīn ||11||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.12">
                        vīratarusahacaradvayadarbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāśāśmabhedakāgnimanthamoraṭāvasukavasirabhallūkakuraṇṭikendīvarakapotavaṅkāḥ
                        śvadaṃṣṭrā ceti ||12|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.13"><l> vīratarvādir ity eṣa gaṇo vātavikāranut |
                        <caesura/>
                         aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ ||13||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.14">
                        lodhrasāvaralodhrapalāśakuṭannaṭāśokaphañjīkaṭphalailavālukaśallakījiṅginīkadambasālāḥ
                        kadalī ceti ||14|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.15"><l> eṣa rodhrādir ity ukto medaḥkaphaharo gaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         yonidoṣaharaḥ stambhī varṇyo viṣavināśanaḥ ||15|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.16">
                        arkālarkakarañjadvayanāgadantīmayūrakabhārgīrāsnendrapuṣpīkṣudraśvetāmahāśvetāvṛścikālyalavaṇās tāpasavṛkṣaś
                        ceti ||16|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.17"><l> arkādiko gaṇo hy eṣa kaphamedoviṣāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         kṛmikuṣṭhapraśamano viśeṣād vraṇaśodhanaḥ ||17|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.18"> surasāśvetasurasāphaṇijjhakārjaka<pc> </pc>bhūstṛṇasugandhaka<pc> </pc>sumukhakālamālakuṭherakakāsamardakṣavakakharapuṣpā<pc> </pc>viḍaṅgakaṭphala- surasī<pc> </pc>nirguṇḍīkulāhalondurukarṇikāphañjīprācībalakākamācyo
                        viṣamuṣṭikaś ceti ||18|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.19"><l> surasādir gaṇo hy eṣa kaphahṛt kṛmisūdanaḥ |
                        <caesura/>
                         pratiśyāyāruciśvāsakāsaghno vraṇaśodhanaḥ ||19||</l></lg>

                    <pb facs="250" n="166a"/>

                    <p xml:id="SS.1.38.20">
                        muṣkakapalāśadhavacitrakamadanavṛkṣakaśiṃśapāvajravṛkṣās triphalā
                        ceti ||20|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.21"><l> muṣkakādir gaṇo hy eṣa medoghnaḥ śukradoṣahṛt |
                        <caesura/>
                         mehārśaḥpāṇḍurogāśmaśarkarānāśanaḥ paraḥ ||21||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.22">
                        pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricahastipippalīhareṇukailājamodendrayavapāṭhājīrakasarṣapa-
                        mahānimbaphalahiṅgubhārgīmadhurasātiviṣāvacāviḍaṅgāni kaṭurohiṇī
                        ceti ||22|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.23"><l> pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratiśyāyānilārucīḥ |
                        <caesura/>
                         nihanyād dīpano gulmaśūlaghnaś cāmapācanaḥ ||23|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.24">
                        elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvakpatranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍāsthauṇeyakaśrīveṣṭaka-
                        cocacorakavālukaguggulusarjarasaturuṣkakundurukāguruspṛkkośīrabhadradārukuṅkumāni
                        punnāgakeśaraṃ ceti ||24|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.25"><l> elādiko vātakaphau nihanyād viṣam eva ca |
                        <caesura/>
                         varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiḍakākoṭhanāśanaḥ ||25||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.26"> vacāmustātiviṣābhayābhadradārūṇi nāgakeśaraṃ
                        ceti ||26|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.38.27"> haridrādāruharidrākalaśīkuṭajabījāni madhukaṃ
                        ceti ||27||</p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.28"><l> etau vacāharidrādī gaṇau stanyaviśodhanau |
                        <caesura/>
                         āmātisāraśamanau viśeṣād doṣapācanau ||28|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.29">
                        śyāmāmahāśyāmātrivṛddantīśaṅkhinītilvakakampillakaramyakakramukaputraśreṇīgavākṣī-
                        rājavṛkṣakarañjadvayaguḍūcīsaptalācchagalāntrīsudhāḥ suvarṇakṣīrī
                        ceti ||29|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.30"><l> uktaḥ śyāmādirity eṣa gaṇo gulmaviṣāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         ānāhodaraviḍbhedī tathodāvartanāśanaḥ ||30|| </l></lg>

                    <pb facs="251" n="167a"/>

                    <p xml:id="SS.1.38.31"> bṛhatīkaṇṭakārikākuṭajaphalapāṭhā madhukaṃ
                        ceti ||31|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.32"><l> pācanīyo bṛhatyādir gaṇaḥ pittānilāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphārocakahṛdrogamūtrakṛcchrarujāpahaḥ ||32||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.33"> paṭolacandanakucandanamūrvāguḍūcīpāṭhāḥ
                        kaṭurohiṇī ceti ||33|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.34"><l> paṭolādir gaṇaḥ pittakaphārocakanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         jvaropaśamano vraṇyaś chardikaṇḍūviṣāpahaḥ ||34|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.35">
                        kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakamudgaparṇīmāṣaparṇīmedāmahāmedācchinnaruhā
                        karkaṭaśṛṅgītugākṣīrīpadmakaprapauṇḍarīkardhivṛddhimṛdvīkājīvantyo
                        madhukaṃ ceti ||35|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.36"><l> kākolyādir ayaṃ pittaśoṇitānilanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakaras tathā ||36|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.37"> ūṣakasaindhavaśilājatukāsīsadvayahiṅgūni
                        tutthakaṃ ceti ||37|| </p>

                    <pb facs="251" n="167b"/>

                    <lg xml:id="SS.1.38.38"><l> ūṣakādiḥ kaphaṃ hanti gaṇo medoviśoṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         aśmarīśarkarāmūtrakṛcchragulmapraṇāśanaḥ ||38||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.39">
                        sārivāmadhukacandanakucandanapadmakakāśmarīphalamadhūkapuṣpāṇy uśīraṃ
                        ceti ||39|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.40"><l> sārivādiḥ pipāsāghno raktapittaharo gaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         pittajvarapraśamano viśeṣād dāhanāśanaḥ ||40||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.41">
                        añjanarasāñjananāgapuṣpapriyaṅgunīlotpalanaladanalinakeśarāṇi
                        madhukaṃ ceti ||41|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.42"><l> añjanādir gaṇo hy eṣa raktapittanibarhaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         viṣopaśamano dāhaṃ nihanty ābhyantaraṃ bhṛśam ||42||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.43">
                        parūṣakadrākṣākaṭphaladāḍimarājādanakatakaphalaśākaphalāni
                        triphalā ceti ||43||</p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.44"><l> parūṣakādir ity eṣa gaṇo 'nilavināśanaḥ |
                        <caesura/>
                         mūtradoṣaharo hṛdyaḥ pipāsāghno rucipradaḥ ||44||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.45">
                        priyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣpacandanakucandanamocarasarasāñjanakumbhīkasrotojapadmakesarayojanavallyo
                        dīrghamūlā ceti ||45|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.38.46">
                        ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvaṅgamadhukabilvapeśikāsāvararodhrapalāśanandīvṛkṣāḥ
                        padmakeśarāṇi ceti ||46|| </p>

                    <pb facs="252" n="168a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.38.47"><l> gaṇau priyaṅgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau |
                        <caesura/>
                         sandhānīyau hitau pitte vraṇānāṃ cāpi ropaṇau ||47||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.48">
                        nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣamadhukakapītanakakubhāmrakośāmracorakapatrajambūdvayapriyāla-
                        madhūkarohiṇīvañjulakadambabadarītindukīsallakīrodhrasāvararodhrabhallātakapalāśā
                        nandīvṛkṣaś ceti ||48|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.49"><l> nyagrodhādir gaṇo vraṇyaḥ saṅgrāhī
                        bhagnasādhakaḥ |
                        <caesura/>
                         raktapittaharo dāhamedoghno yonidoṣahṛt ||49|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.50"> guḍūcīnimbakustumburucandanāni padmakaṃ ceti
                        ||50|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.51"><l> eṣa sarvajvarān hanti guḍūcyādis tu dīpanaḥ |
                        <caesura/>
                         hṛllāsārocakavamīpipāsādāhanāśanaḥ ||51||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.52">
                        utpalaraktotpalakumudasaugandhikakuvalayapuṇḍarīkāṇi madhukaṃ ceti
                        ||52|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.53"><l> utpalādir ayaṃ dāhapittaraktavināśanaḥ |
                        pipāsāviṣahṛdrogacchardimūrcchāharo gaṇaḥ ||53|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.54">
                        mustāharidrādāruharidrāharītakyāmalakabibhītakakuṣṭhahaimavatīvacāpāṭhākaṭurohiṇīśārṅgaṣṭātiviṣādrāviḍībhallātakāni
                        citrakaś ceti ||54|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.55"><l> eṣa mustādiko nāmnā gaṇaḥ śleṣmaniṣūdanaḥ |
                        <caesura/>
                         yonidoṣaharaḥ stanyaśodhanaḥ pācanas tathā ||55|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.56"> harītakyāmalakabibhītakānīti triphalā ||56|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.57"><l> triphalā kaphapittaghnī mehakuṣṭhavināśanī |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyā dīpanī caiva viṣamajvaranāśanī ||57|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.58"> pippalīmaricaśṛṅgaverāṇīti trikaṭukam ||58|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.59"><l> tryūṣaṇaṃ kaphamedoghnaṃ mehakuṣṭhatvagāmayān
                        |
                        <caesura/>
                         nihanyād dīpanaṃ gulmapīnasāgnyalpatām api ||59||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.60"> āmalakīharītakīpippalyaś citrakaś ceti ||60|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.61"><l> āmalakyādir ity eṣa gaṇaḥ sarvajvarāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyo dīpano vṛṣyaḥ kaphārocakanāśanaḥ ||61|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.62"> trapusīsatāmrarajatasuvarṇakṛṣṇalohāni
                        lohamalaś ceti ||62|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.63"><l> gaṇas trapvādir ity eṣa garakrimiharaḥ paraḥ |
                        pipāsāviṣahṛdrogapāṇḍumehaharas tathā ||63||</l></lg>

                    <pb facs="253" n="169a"/>

                    <p xml:id="SS.1.38.64">
                        lākṣārevatakuṭajāśvamārakaṭphalaharidrādvayanimbasaptacchadamālatyas trāyamāṇā
                        ceti ||64|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.65"><l> kaṣāyatiktamadhuraḥ kaphapittārtināśanaḥ |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhakrimiharaś caiva duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||65||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.66"> pañca pañcamūlāny ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ |
                        
                         tatra trikaṇṭakabṛhatīdvayapṛthakparṇyo vidārigandhā ceti kanīyaḥ
                        ||66|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.67"><l> kaṣāyatiktamadhuraṃ kanīyaḥ pañcamūlakam |
                        <caesura/>
                         vātaghnaṃ pittaśamanaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam ||67||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.68"> bilvāgnimanthaṭiṇṭukapāṭalāḥ kāśmarī ceti
                        mahat ||68|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.69"><l> satiktaṃ kaphavātaghnaṃ pāke laghv agnidīpanam
                        |
                        <caesura/>
                         madhurānurasaṃ caiva pañcamūlaṃ mahat smṛtam ||69|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.70"> anayor daśamūlam ucyate ||70|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.71"><l> gaṇaḥ śvāsaharo hy eṣa kaphapittānilāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         āmasya pācanaś caiva sarvajvaravināśanaḥ ||71|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.72"> vidārīsārivārajanīguḍūcyo 'jaśṛṅgī ceti
                        vallīsañjñaḥ ||72|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.38.73">
                        karamardītrikaṇṭakasairīyakaśatāvarīgṛdhranakhya iti
                        kaṇṭakasañjñaḥ ||73|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.74"><l> raktapittaharau hy etau śophatrayavināśanau |
                        <caesura/>
                         sarvamehaharau caiva śukradoṣavināśanau ||74|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.75"> kuśakāśanaladarbhakāṇḍekṣukā iti tṛṇasañjñakaḥ
                        ||75|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.76"><l> mūtradoṣavikāraṃ ca raktapittaṃ tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         antyaḥ prayuktaḥ kṣīreṇa śīghram eva vināśayet ||76|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.38.77"><l> eṣāṃ vātaharāv ādyāv antyaḥ pittavināśanaḥ |
                        <caesura/>
                         pañcakau śleṣmaśamanāv itarau parikīrtitau ||77|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.38.78"> trivṛtādikam anyatropadekṣyāmaḥ ||78|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.38.79"><l> samāsena gaṇā hy ete proktās teṣāṃ tu vistaram
                        |
                        <caesura/>
                         cikitsiteṣu vakṣyāmi, jñātvā doṣabalābalam ||79|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.38.80"><l> ebhir lepān kaṣāyāṃś ca tailaṃ sarpīṃṣi
                        pānakān |
                        <caesura/>
                         pravibhajya yathānyāyaṃ kurvīta matimān bhiṣak ||80|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.38.81"><l> dhūmavarṣānilakledaiḥ sarvartuṣv anabhidrute |
                        <caesura/>
                         grāhayitvā gṛhe nyasyed vidhinauṣadhasaṅgraham ||81|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.38.82"><l>
                        <pb facs="254" n="170a"/> samīkṣya doṣabhedāṃś ca bhinnān miśrān
                        prayojayet |
                        <caesura/>
                         pṛthaṅmiśrān samastān vā gaṇaṃ vā vyastasaṃhatam ||82|| </l></lg>

                      <p xml:id="SS.1.38.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        dravyasaṅgrahaṇīyo nāmāṣṭatriṃśo 'dhyāyaḥ ||38|| </p>
                </div>
                  <div n="39" type="adhyāya">

                    <p xml:id="SS.1.39.1"><pb facs="254" n="170a"/> athātaḥ
                        saṃśodhanasaṃśamanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.39.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.39.3">
                        madanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavakṛtavedhanasarṣapaviḍaṅgapippalīkarañjaprapunnāḍa
                        kovidārakarbudārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhujīvakaśvetāśaṇapuṣpībimbīvacāmṛgervāravaś citrā
                        cety ūrdhvabhāgaharāṇi | tatra, kovidārapūrvāṇāṃ phalāni,
                        kovidārādīnāṃ mūlāni ||3|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.39.4">
                        vivṛtāśyāmādantīdravantīsaptalāśaṅkhinīviṣāṇikāgavākṣīcchagalāntrīsnuksuvarṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāśatilvakakampillakaramyakapāṭalāpūgaharītakyāmalakabibhītakanīlinīcaturaṅgulairaṇḍapūtīkamahāvṛkṣasaptacchadārkā jyotiṣmatī cety adhobhāgaharāṇi |
                        tatra tilvakapūrvāṇāṃ mūlāni , tilvakādīnāṃ pāṭalāntānāṃ tvacaḥ,
                        kampillakaphalarajaḥ, pūgādīnām eraṇḍāntānāṃ phalāni,
                        pūtīkāragvadhayoḥ patrāṇi, śeṣāṇāṃ kṣīrāṇīti ||4|| </p>

                    <pb facs="255" n="171a"/>

                    <p xml:id="SS.1.39.5"> kośātakī saptalā śaṅkhinī devadālī kāravellikā
                        cety ubhayatobhāgaharāṇi | eṣāṃ svarasā iti ||5|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.39.6">
                        pippalīviḍaṅgāpāmārgaśigrusiddhārthakaśirīṣamaricakaravīrabimbīgirikarṇikākiṇihīvacājyotiṣmatī-
                        karañjārkālarkalaśunātiviṣāśṛṅgaveratālīśatamālasurasārjakeṅgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṅgīmuraṅgīpīlu-
                        jātīśālatālamadhūkalākṣāhiṅgulavaṇamadyagośakṛdrasamūtrāṇīti
                        śirovirecanāni | tatra karavīrapūrvāṇāṃ phalāni,
                        karavīrādīnām arkāntānāṃ mūlāni, tālīśapūrvāṇāṃ kandāḥ,
                        tālīśādīnām arjakāntānāṃ patrāṇi, iṅgudīmeṣaśṛṅgyos tvacaḥ,
                        mātuluṅgīmuraṅgīpīlujātīnāṃ puṣpāṇi, śālatālamadhūkānāṃ sārāḥ,
                        hiṅgu lākṣe niryāsau, lavaṇāni pārthivaviśeṣāḥ;
                        madyāny āsutasaṃyogāḥ, śakṛdrasamūtre malāv iti ||6|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.39.7"> saṃśamanāny ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra
                        bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇameṣaśṛṅgībalātibalārtagalakacchurāśallakīkuberākṣīvīratarusahacarāgnimantha-
                        vatsādanyeraṇḍāśmabhedakālarkārkaśatāvarīpunarnavāvasukavaśirakāñcanakabhārgīkārpāsīvṛścikālīpattūrabadarayavakolakulatthaprabhṛtīni
                        vidārigandhādiś ca dve cādye pañcamūlyau samāsena vātasaṃśamano
                        vargaḥ ||7|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.39.8">
                        candanakucandanahrīberośīramañjiṣṭhāpayasyāvidārīśatāvarīgundrāśaivalakahlārakumudotpalakanda(da)līdūrvāmūrvāprabhṛtīni
                        kākolyādiḥ sārivādir añjanādir utpalādir nyagrodhādis tṛṇapañcamūlam
                        iti samāsena pittasaṃśamano vargaḥ ||8|| </p>

                    <pb facs="256" n="172a"/>

                    <p xml:id="SS.1.39.9">
                        kāleyakāgurutilaparṇīkuṣṭhaharidrāśītaśivaśatapuṣpāsaralārāsnāprakīryodakīryeṅgudīsumanā-
                        kākādanīlāṅgalakīhastikarṇamuñjātakalāmajjakaprabhṛtīni
                        vallīkaṇṭakapañcamūlyau pippalyādir bṛhatyādir muṣkakādir vacādiḥ
                        surasādir āragvadhādir iti samāsena śleṣmasaṃśamano vargaḥ ||9|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.39.10"> tatra sarvāṇy evauṣadhāni
                        vyādhyagnipuruṣabalāny abhisamīkṣya vidadhyāt | tatra,
                        vyādhibalād adhikam auṣadham upayuktaṃ tam upaśamya vyādhiṃ
                        vyādhim anyam āvahati; agnibalād adhikam ajīrṇaṃ viṣṭabhya vā pacyate;
                        puruṣabalād adhikaṃ glānimūrcchāmadān āvahati saṃśamanam; evaṃ
                        saṃśodhanam atipātayati | hīnam ebhyo dattam akiñcitkaraṃ bhavati |
                        tasmāt samam eva vidadhyāt ||10|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.39.11"><l> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         roge śodhanasādhye tu yo bhaved doṣadurbalaḥ |
                        <caesura/>
                         tasmai dadyād bhiṣak prājño doṣapracyāvānaṃ mṛdu ||11|| </l></lg>

                    <pb facs="257" n="173a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.39.12"><l> cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣetātra balaṃ nṛṇām
                        |
                        <caesura/>
                         avyādhidurbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhavet ||12|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.39.13"><l> svayaṃ pravṛttadoṣasya mṛdukoṣṭhasya śodhanam
                        |
                        <caesura/>
                         bhaved alpabalasyāpi prayuktaṃ vyādhināśanam ||13|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.39.14"><l> vyādhyādiṣu tu madhyeṣu kvāthasyāñjalir iṣyate
                        |
                        <caesura/>
                         biḍālapadakaṃ cūrṇaṃ deyaḥ kalko 'kṣasammitaḥ ||14|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.39.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        saṃśodhanasaṃśamanīyo nāmaikonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||39|| </p>
                </div>
                <div n="40" type="adhyāya">

                    <p xml:id="SS.1.40.1"> athāto dravyarasaguṇavīryavipākavijñānīyam
                        adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.40.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.40.3"> kecid ācāryā bruvate- dravyaṃ pradhānaṃ,
                        kasmāt? vyavasthitatvāt , iha khalu dravyaṃ vyavasthitaṃ na
                        rasādayaḥ, yathā āme phale ye rasādayas te pakve na santi; nityatvāc ca, nityaṃ hi dravyam anityā guṇāḥ, yathā
                        kalkādipravibhāgaḥ, sa eva sampannarasagandho vyāpannarasagandho
                        vā bhavati; svajātyavasthānāc ca, yathā <pb facs="258" n="174a"/>hi
                        pārthivaṃ dravyam anyabhāvaṃ na gacchaty evaṃ śeṣāṇi;
                        pañcendriyagrahaṇāś ca, pañcabhir indriyair gṛhyate dravyaṃ na
                        rasādayaḥ; āśrayatvāc ca, dravyam āśritā rasādayaḥ;
                        ārambhasāmarthyāc ca, dravyāśrita ārambhaḥ, yathā-
                        ‘vidārigandhādim āhṛtya saṅkṣudya vipacet’ ity evam ādiṣu na
                        rasādiṣv ārambhaḥ; śāstraprāmāṇyāc ca, śāstre hi dravyaṃ pradhānam
                        upadeśe yogānāṃ, yathā- ‘mātuluṅgāgnimanthau ca’ ity ādau na
                        rasādaya upadiśyante; kramāpekṣitatvāc ca rasādīnāṃ, rasādayo hi
                        dravyakramam apekṣante, yathā- taruṇe taruṇāḥ sampūrṇe sampūrṇā
                        iti; ekadeśasādhyatvāc ca, dravyāṇām ekadeśenāpi vyādhayaḥ
                        sādhyante, yathā- mahāvṛkṣakṣīreṇeti; tasmād dravyaṃ pradhānaṃ, na
                        rasādayaḥ, kasmāt? niravayavatvāt | dravyalakṣaṇaṃ tu
                        ‘kriyāguṇavat samavāyikāraṇam’ iti ||3|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.40.4"> nety āhur anye , rasās tu pradhānaṃ; kasmāt?
                        āgamāt, āgamo hi śāstram ucyate; śāstre hi rasā adhikṛtāḥ, yathā-
                        rasāyatta āhāra iti, tasmiṃs tu prāṇāḥ; upadeśāc ca, upadiśyante hi
                        rasāḥ, yathā- madhurāmlalavaṇā vātaṃ śamayanti; anumānāc ca, rasena
                        hy anumīyate dravyaṃ, yathā- madhuram iti; ṛṣivacanāc ca, ṛṣivacanaṃ
                        vedo yathā- kiñcid ijyārthaṃ madhuram āhared iti, tasmād rasāḥ
                        pradhānaṃ; raseṣu guṇasañjñā | rasalakṣaṇam anyatropadekṣyāmaḥ
                        ||4|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.40.5"> nety āhur anye , vīryaṃ pradhānam iti | kasmāt?
                        tad vaśe<pb facs="259" n="175a"/>nauṣadhakarmaniṣpatteḥ |
                        ihauṣadhakarmāṇy ūrdhvādhobhāgobhayabhāgasaṃśodhanasaṃśamanasaṅgrāhikāgnidīpanapīḍanalekhanabṛṃhaṇa-
                        rasāyanavājīkaraṇaśvayathukaravilayanadahanadāraṇamādanaprāṇaghnaviṣapraśamanādīni
                        vīryaprādhānyād bhavanti | tac ca vīryaṃ dvividham uṣṇaṃ śītaṃ ca,
                        agnīṣomīyatvāj jagataḥ | kecid aṣṭavidham āhuḥ- śītam uṣṇaṃ
                        snigdhaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ picchilaṃ mṛdu tīkṣṇaṃ <pb facs="260" n="176a"/>ceti | etāni vīryāṇi
                        svabalaguṇotkarṣād rasam abhibhūyātmakarma kurvanti | yathā
                        tāvan mahatpañcamūlaṃ kaṣāyaṃ tiktānurasaṃ vātaṃ śamayati,
                        uṣṇavīryatvāt ; tathā kulatthaḥ kaṣāyaḥ, kaṭukaḥ palāṇḍuḥ,
                        snehabhāvāc ca; madhuraś cekṣuraso vātaṃ vardhayati, śītavīryatvāt ;
                        kaṭukā pippalī pittaṃ śamayati, mṛduśītavīryatvāt ; amlam āmalakaṃ
                        lavaṇaṃ saindhavaṃ ca; tiktā kākamācī pittaṃ vardhayati,
                        uṣṇavīryatvāt , madhurā matsyāś ca; kaṭukaṃ mūlakaṃ śleṣmāṇaṃ
                        vardhayati, snigdhavīryatvāt ; amlaṃ kapitthaṃ śleṣmāṇāṃ śamayati,
                        rūkṣavīryatvāt , madhuraṃ kṣaudraṃ ca; tad etan nidarśanamātram
                        uktam ||5|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.40.6"><l> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         ye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu vai |
                        <caesura/>
                         raukṣyalāghavaśaityāni na te hanyuḥ samīraṇam ||6|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.40.7"><l> ye rasāḥ pittaśamanā bhavanti yadi teṣu vai |
                        <caesura/>
                         taikṣṇyauṣṇyalaghutāś caiva na te tat karmakāriṇaḥ ||7|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.40.8"><l> ye rasāḥ śleṣmaśamanā bhavanti yadi teṣu vai |
                        <caesura/>
                         snehagauravaśaityāni na te tatkarmakāriṇaḥ ||8||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.40.9"> tasmād vīryaṃ pradhānam iti ||9||</p>

                    <p xml:id="SS.1.40.10"> nety āhur anye , vipākaḥ pradhānam iti |
                        kasmāt? <pb facs="261" n="177a"/>samyaṅmithyāvipakvatvāt ; iha
                        sarvadravāṇy abhyavahṛtāni samyaṅmithyāvipakvāni guṇaṃ doṣaṃ vā
                        janayanti | <pb facs="262" n="178a"/> tatrāhur anye - prati rasaṃ
                        pāka iti | kecit trividham icchanti- madhuram amlaṃ kaṭukaṃ ceti |
                        tat tu na samyak, bhūtaguṇād āmāc cānyo 'mlo vipāko nāsti; pittaṃ hi
                        vidagdham amlatām upaity āgneyatvāt ; yady evaṃ lavaṇo 'py anyaḥ
                        pāko bhaviṣyati, śleṣmā hi vidagdho lavaṇatām upaitīti | madhuro
                        madhurasyāmlo 'mlasyaivaṃ sarveṣām iti kecid āhuḥ; dṛṣṭāntaṃ
                        copadiśanti- yathā tāvat kṣīram ukhāgataṃ pacyamānaṃ madhuram eva
                        syāt tathā śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇāḥ svabhāvam uttarakāle 'pi
                            <pb facs="263" n="179a"/>na parityajanti tadvad iti | kecid
                        vadanti- abalavanto balavatāṃ vaśam āyāntīti | evam anavasthitiḥ,
                        tasmād asiddhānta eṣaḥ | āgame hi dvividha eva pāko madhuraḥ
                        kaṭukaś ca | tayor madhurākhyo guruḥ, kaṭukākhyo laghur iti |
                        tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavati guṇasādharmyād
                        gurutā laghutā ca; pṛthivyāpaś ca gurvyaḥ, śeṣāṇi laghūni; tasmād
                        dvividha eva pāka iti ||10|| </p>

                      <lg xml:id="SS.1.40.11"><l> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣv ambupṛthivīguṇāḥ |
                        <caesura/>
                         nirvartante 'dhikās tatra pāko madhura ucyate ||11||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.40.12"><l> tejo 'nilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu |
                        <caesura/>
                         nirvartante 'dhikās tatra pākaḥ kaṭuka ucyate ||12|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.40.13"><l> pṛthaktvadarśinām eṣa vādināṃ vādasaṅgrahaḥ |
                        <caesura/>
                         caturṇām api sāmagryam icchanty atra vipaścitaḥ ||13|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.40.14"><l> tad dravyam ātmanā kiñcit kiñcid vīryeṇa
                        sevitam |
                        <caesura/>
                         kiñcid rasavipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā ||14|| </l></lg>

                    <pb facs="264" n="180a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.40.15"><l> pāko nāsti vinā vīryād vīryaṃ nāsti vinā rasāt
                        |
                        <caesura/>
                         raso nāsti vinā dravyād dravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtam ||15|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.40.16"><l> janma tu dravyarasayor anyonyāpekṣikaṃ smṛtam
                        |
                        <caesura/>
                         anyonyāpekṣikaṃ janma yathā syād dehadehinoḥ ||16|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.40.17"><l> vīryasañjñā guṇā ye 'ṣṭau te 'pi dravyāśrayāḥ
                        smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         raseṣu na bhavanty ete nirguṇās tu guṇāḥ smṛtāḥ ||17||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.40.18"><l> dravye dravyāṇi yasmād dhi vipacyante na
                        ṣaḍrasāḥ |
                        <caesura/>
                         śreṣṭhaṃ dravyam ato jñeyaṃ, śeṣā bhāvās tad āśrayāḥ ||18|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.40.19"><l> amīmāṃsyāny acintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ ||19|| </l></lg>

                    <pb facs="265" n="181a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.40.20"><l> pratyakṣalakṣaṇaphalāḥ prasiddhāś ca
                        svabhāvataḥ |
                        <caesura/>
                         nauṣadhīr hetubhir vidvān parīkṣeta kadācana ||20|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.40.21"><l> sahasreṇāpi hetūnāṃ nāmbaṣṭhādir virecayet |
                        <caesura/>
                         tasmāt tiṣṭhet tu matimān āgame na tu hetuṣu ||21|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.40.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        dravyaguṇarasavīryavipākavijñānīyo nāma catvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ
                        ||40|| </p>
                </div>



                <div n="41" type="adhyāya">

                    <p xml:id="SS.1.41.1"> athāto dravyaviśeṣavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.41.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.41.3"> tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ
                        samudāyād dravyābhinirvṛttiḥ, utkarṣas tv abhivyañjako bhavati- idaṃ
                        pārthivam idam āpyam idaṃ taijasam idaṃ vāyavyam idam ākāśīyam iti
                        ||3|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.41.4.1"> tatra sthūlasāndramandasthiragurukaṭhinaṃ
                        gandhabahulam īṣatkaṣāyaṃ prāyaśo madhuram iti pārthivaṃ; tat
                        sthairyabalagauravasaṅghātopacayakaraṃ viśeṣataś
                        cādhogatisvabhāvam iti(1) |4| </p>

                    <p xml:id="SS.1.41.4.2">
                        śītastimitasnigdhamandagurusarasāndramṛdupicchilaṃ
                        rasabahulam īṣatkaṣāyāmlalavaṇaṃ madhurarasaprāyam āpyaṃ; tat
                        snehanahlādanakledanabandhanaviṣyandanakaram iti;(2) |4|</p>

                    <p xml:id="SS.1.41.4.3"> uṣṇatīkṣṇasūkṣmarūkṣakharalaghuviśadaṃ
                        rūpabahulam īṣadamlalavaṇaṃ kaṭukarasaprāyaṃ
                        viśeṣataś cordhvagatisvabhāvam iti taijasaṃ;
                        tad dahanapacanadāraṇatāpanaprakāśanaprabhāvarṇakaram iti;(3)
                        |4|</p>

                    <pb facs="266" n="182a"/>

                    <p xml:id="SS.1.41.4.4"> sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviśadaṃ
                        sparśabahulam īṣattiktaṃ viśeṣataḥ kaṣāyam iti vāyavīyaṃ;
                        tad vaiśadyalāghavaglapanavirūkṣaṇavicāraṇakaram iti;(4) |4|</p>

                    <p xml:id="SS.1.41.4.5">
                        ślakṣṇasūkṣmamṛduvyavāyiviśadaviviktam avyaktarasaṃ
                        śabdabahulam ākāśīyaṃ; tan mārdavaśauṣiryalāghavakaram iti(5) ||4|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.41.5"> anena nidarśanena nānauṣadhībhūtaṃ jagati
                        kiñcid dravyam astīti kṛtvā taṃ taṃ yuktiviśeṣam arthaṃ
                        cābhisamīkṣya svavīryaguṇayuktāni dravyāṇi kārmukāṇi bhavanti |
                        tāni yadā kurvanti sa kālaḥ, yat kurvanti tat karma, yena kurvanti
                        tad vīryaṃ, yatra kurvanti tad adhikaraṇaṃ, yathā kurvanti sa
                        upāyaḥ, yan niṣpādayanti tat phalam iti ||5|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.41.6"> tatra, virecanadravyāṇi
                        pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāni, pṛthivyāpo gurvyaḥ, tāni gurutvād adho
                        gacchanti, tasmād virecanam adhoguṇabhūyiṣṭham anumānāt ;
                        vamanadravyāṇy agnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, agnivāyu hi laghū,
                        laghutvāc ca tāny ūrdhvam uttiṣṭhanti, tasmād
                        vamanam apy ūrdhvaguṇabhūyiṣṭham;
                        ubhayaguṇabhūyiṣṭham ubhayatobhāgam; ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ
                        saṃśamanaṃ; sāṅgrāhikam anilaguṇabhūyiṣṭham, anilasya
                        śoṣaṇātmakatvāt ; dīpanam agnigu<pb facs="267" n="184a"/>ṇabhūyiṣṭhaṃ, tatsamānatvāt ; lekhanam anilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ;
                        bṛṃhaṇaṃ pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭham; evam auṣadhakarmāṇy anumānāt
                        sādhayet ||6|| </p>

                      <lg xml:id="SS.1.41.7"><l> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         bhūtejovārijair dravyaiḥ śamaṃ yāti samīraṇaḥ |
                        <caesura/>
                         bhūmyambuvāyujaiḥ pittaṃ kṣipram āpnoti nirvṛtim ||7|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.41.8"><l> khatejo 'nilajaiḥ śleṣmā śamam eti śarīriṇām |
                        <caesura/>
                         viyatpavanajātābhyāṃ vṛddhim abhyeti mārutaḥ ||8|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.41.9"><l> āgneyam eva yad dravyaṃ tena pittam udīryate |
                        <caesura/>
                         vasudhājalajātābhyāṃ balāsaḥ parivardhate ||9|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.41.10"><l> evam etad guṇādhikyaṃ dravye dravye viniścitam
                        |
                        <caesura/>
                         dviśo vā bahuśo vā'pi jñātvā doṣeṣu cācaret ||10|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.41.11"> tatra ya ime guṇā vīryasañjñakāḥ
                        śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviśadās teṣāṃ
                        tīkṣṇoṣṇāv āgneyau, śītapicchilāv ambuguṇabhūyiṣṭhau ,
                        pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaḥ snehaḥ, toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ mṛdutvaṃ,
                        vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ, kṣitisamīraṇaguṇabhūyiṣṭhaṃ
                        vaiśadyaṃ; vipākāv uktaguṇau | tatra, uṣṇasnigdhau vātaghnau,
                        śītamṛdupicchilāḥ pittaghnāḥ, tīkṣṇarūkṣaviśadāḥ śleṣmaghnāḥ
                        gurupāko vātapittaghnaḥ, laghupākaḥ śleṣmaghnaḥ | teṣāṃ
                        mṛduśītoṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ, picchilaviśadau cakṣuḥsparśābhyāṃ,
                        snigdharūkṣau cakṣuṣā, tīkṣṇo mukhe duḥkhotpādanāt | gurupākaḥ
                        sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphotkleśena ca, laghur baddhaviṇmūtratayā
                        mārutakopena ca | tatra tulyaguṇeṣu bhūteṣu rasavaiśeṣyam
                        upalakṣayet | tad yathā - madhuro guruś ca pārthivaḥ, madhuraḥ
                        snigdhaś cāpya iti ||11|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.41.12"><l> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         guṇā ya uktā dravyeṣu śarīreṣv api te tathā |
                        <caesura/>
                         sthānavṛddhikṣayās tasmād dehināṃ dravyahetukāḥ ||12|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.41.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        dravyaviśeṣavijñānīyo nāmaikacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||41|| </p>
                </div>

                <div n="42" type="adhyāya">

                    <p xml:id="SS.1.42.1"> athāto rasaviśeṣavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.42.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.42.3"> ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṅkhyam
                        ekottaraparivṛddhāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ, tasmād āpyo<pb facs="268" n="184a"/> rasaḥ | parasparasaṃsargāt
                        parasparānugrahāt parasparānupraveśāc ca sarveṣu sarveṣāṃ
                        sānnidhyam asti, utkarṣāpakarṣāt tu grahaṇam | sa khalv āpyo rasaḥ
                        śeṣabhūtasaṃsargād vidagdhaḥ ṣoḍhā vibhajyate; tad yathā- madhuro
                        'mlo lavaṇaḥ kaṭukas tiktaḥ kaṣāya iti | te ca bhūyaḥ
                        parasparasaṃsargāt triṣaṣṭidhā bhidyante | tatra,
                        bhūmyambuguṇabāhulyān madhuraḥ, bhūmyagniguṇabāhulyād amlaḥ,
                        toyāgniguṇabāhulyāl lavaṇaḥ , vāyvagniguṇabāhulyāt kaṭukaḥ,
                        vāyvākāśaguṇabāhulyāt tiktaḥ, pṛthivyanilaguṇabāhulyāt kaṣāya iti
                        ||3|| </p>

                    <pb facs="268" n="189b"/>

                    <p xml:id="SS.1.42.4"> tatra, madhurāmlalavaṇā vātaghnāḥ,
                        madhuratiktakaṣāyāḥ pittaghnāḥ, kaṭutiktakaṣāyāḥ śleṣmaghnāḥ ||4|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.42.5"> tatra vāyor ātmaivātmā, pittam āgneyaṃ, śleṣmā
                        saumya iti ||5|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.42.6"> ta ete rasāḥ svayonivardhanā,
                        anyayonipraśamanāś ca ||6|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.42.7"> kecid āhuḥ agnīṣomīyatvāj jagato rasā
                        dvividhāḥ- saumyā āgneyāś ca | madhuratiktakaṣāyāḥ saumyāḥ;
                        kaṭvamlalavaṇā āgneyāḥ | tatra madhurāmlalavaṇāḥ snigdhā guravaś
                        ca, kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaś ca; saumyāḥ śītāḥ, āgneyā uṣṇāḥ
                        ||7|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.42.8.1"> tatra
                        śaityaraukṣyalāghavavaiśadyavaiṣṭambhyaguṇalakṣaṇo vāyuḥ, tasya
                        samānayoniḥ kaṣāyo rasaḥ; so 'sya śaityāc chaityaṃ vardhayati,
                        raukṣyād raukṣyaṃ, lāghavāl lāghavaṃ, vaiśadyād vaiśadyaṃ,
                        vaiṣṭambhyād vaiṣṭambhyam iti; (1) |8|</p>

                    <p xml:id="SS.1.42.8.2">
                        auṣṇyataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiśadyaguṇalakṣaṇaṃ pittaṃ, tasya
                        samānayoniḥ kaṭuko rasaḥ; so 'sya auṣṇyā<pb facs="269" n="184a"/>d
                        auṣṇyaṃ vardhayati, taikṣṇyāt taikṣṇyaṃ, raukṣyād raukṣyaṃ,
                        lāghavāl lāghavaṃ, vaiśadyād vaiśadyam iti (2) |8| </p>

                    <p xml:id="SS.1.42.8.3">
                        mādhuryasnehagauravaśaityapaicchilyaguṇalakṣaṇaḥ śleṣmā; tasya
                        samānayonir madhuro rasaḥ, so 'sya mādhuryān mādhuryaṃ vardhayati,
                        snehāt snehaṃ, gauravād gauravaṃ, śaityāc chaityaṃ, paicchilyāt
                        paicchilyam iti (3) ||8|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.42.8.4"> tasya punar anyayoniḥ kaṭuko rasaḥ; sa
                        śleṣmaṇaḥ pratyanīkatvāt kaṭukatvān mādhuryam abhibhavati, raukṣyāt
                        snehaṃ, lāghavād gauravam, auṣṇyāc chaityaṃ, vaiśadyāt paicchilyam
                        iti | tad etan nidarśanamātram uktaṃ bhavati (4) ||8|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.42.9"> rasalakṣaṇam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra, yaḥ
                        paritoṣam utpādayati prahlādayati tarpayati jīvayati mukhopalepaṃ
                        janayati śleṣmāṇaṃ cābhivardhayati sa madhuraḥ; yo dantaharṣam
                        utpādayati mukhāsrāvaṃ janayati śraddhāṃ cotpādayati so 'mlaḥ; yo
                        bhaktarucim utpādayati kaphaprasekaṃ janayati mārdavaṃ cāpādayati
                        sa lavaṇaḥ; yo jihvāgraṃ bādhate udvegaṃ janayati śiro gṛhṇīte
                        nāsikāṃ srāvayati sa kaṭukaḥ; yo gale coṣam utpādayati
                        mukhavaiśadyaṃ janayati bhaktaruciṃ cāpādayati harṣaṃ ca sa
                        tiktaḥ; yo vaktraṃ pariśoṣayati jihvāṃ stambhayati kaṇṭhaṃ
                        badhnāti hṛdayaṃ karṣati pīḍayati ca sa kaṣāya iti ||9|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.42.10.1"> rasaguṇān ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- tatra,
                        madhuro raso rasaraktamāṃsamedo 'sthimajjaujaḥśukrastanyavardhanaś
                        cakṣuṣyaḥ keśyo varṇyo balakṛt sandhānaḥ śoṇitarasaprasādano
                        bālavṛddhakṣatakṣīṇahitaḥ
                        ṣaṭpadapipīlikānām iṣṭatamas tṛṣṇāmūrcchādāhapraśamanaḥ
                        ṣaḍindriyaprasādanaḥ kṛmikaphakaraś ceti; sa evaṅguṇo 'py eka
                        evātyartham āsevyamānaḥ
                        kāsaśvāsālasakavamathuvadanamādhuryasvaropaghātakṛmigalagaṇḍān āpādayati
                        tathā'rbudaślīpadabastigudopalepābhiṣyandaprabhṛtīñ janayati(1)
                        |10| </p>

                    <pb facs="269" n="185b"/>

                    <p xml:id="SS.1.42.10.2"> amlo jaraṇaḥ pācano dīpanaḥ pavananigrahaṇo
                        'nulomanaḥ koṣṭhavidāhī bahiḥśītaḥ kledanaḥ prāyaśo hy adyaś ceti;
                        sa evaṅguṇo 'py eka evātyartham upasevyamāno
                        dantaharṣanayanasammīlanaromasaṃvejanakaphavilayanaśarīraśaithilyāny āpādayati,
                        tathā
                        kṣatābhihatadagdhadaṣṭabhagnarugṇaśūnapracyutāvamūtritavisarpitacchinnabhinnaviddhotpiṣṭādīni
                        pācayaty āgneyasvabhāvāt paridahati kaṇṭham uro hṛdayaṃ ceti(2)
                        |10|</p>

                    <p xml:id="SS.1.42.10.3"> lavaṇaḥ saṃśodhanaḥ pācano viśleṣaṇaḥ
                        kledanaḥ śaithilyakṛd uṣṇaḥ sarvarasapratyanīko mārgaviśodhanaḥ
                        sarvaśarīrāvayavamārdavakaraś ceti; sa evaṅguṇo 'py eka
                        evātyartham āsevyamāno
                        gātrakaṇḍūkoṭhaśophavaivarṇyapuṃstvopaghātendriyopatāpamukhākṣipākaraktapittavātaśoṇitāmlīkāprabhṛtīn
                        āpādayati(3) |10| </p>

                    <p xml:id="SS.1.42.10.4"> kaṭuko dīpanaḥ pācano rocanaḥ śodhanaḥ
                        sthaulyālasyakaphakṛmiviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥ
                        sandhibandhavicchedano 'vasādanaḥ stanyaśukramedasām upahantā
                        ceti; sa evaṅguṇo 'py eka evātyartham upasevyamāno
                        bhramamadagalatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpabalavighātakampatodabhedakṛt
                        karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu ca vātaśūlān āpādayati(4)
                        |10|</p>

                    <pb facs="270" n="189a"/>

                    <p xml:id="SS.1.42.10.5"> tiktaś chedano rocano dīpanaḥ śodhanaḥ
                        kaṇḍūkoṭhatṛṣṇāmūrcchājvarapraśamanaḥ stanyaśodhano
                        viṇmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaś ceti; sa evaṅguṇo 'py eka
                        evātyartham upasevyamāno
                        gātramanyāstambhākṣepakārditaśiraḥśūlabhramatodabhedacchedāsyavairasyāny āpādayati(5) |10| </p>

                    <p xml:id="SS.1.42.10.6"> kaṣāyaḥ saṅgrāhako ropaṇaḥ stambhanaḥ
                        śodhano lekhanaḥ śoṣaṇaḥ pīḍanaḥ kledopaśoṣaṇaś ceti; sa evaṅguṇo
                        'py eka evātyartham upasevyamāno
                        hṛtpīḍāsyaśoṣodarādhmānavākyagrahamanyāstambha-
                        gātrasphuraṇacumucumāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtīñ janayati ||10|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.42.11"> ataḥ sarveṣām eva dravyāṇy upadekṣyāmaḥ | tad
                        yathā- kākolyādiḥ
                        kṣīraghṛtavasāmajjaśāliṣaṣṭikayavagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaserukatrapusairvārukarkārukālābūkālindakataka-
                        giloḍyapriyālapuṣkarabījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādanatālanālikerekṣuvikārabalātibalātmaguptā-
                        vidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭamadhūlikākūṣmāṇḍaprabhṛtīni
                        samāsena madhuro vargaḥ;
                        dāḍimāmalakamātuluṅgāmrātakakapitthakaramardabadarakolaprācīnāmalakatintiḍīkakośāmrakabhavyapārāvata-
                        vetraphalalakucāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāśuktasauvīrakatuṣodakadhānyāmlaprabhṛtīni
                        samāsenāmlo vargaḥ;
                        saindhavasauvarcalaviḍapākyaromakasāmudrakapaktrimayavakṣāroṣaraprasūtasuvarcikāprabhṛtīni
                        samāsena lavaṇo vargaḥ; pippalyādiḥ surasādiḥ
                        śigrumadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadevadāruhareṇukāvālgujaphala-
                        caṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsāpīluprabhṛtīni sālasārādiś ca
                        prāyaśaḥ kaṭuko vargaḥ;
                        āragvadhādir guḍūcyādir maṇḍūkaparṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇabṛhatīdvayaśaṅkhinīdravantī-
                        trivṛtkṛtavedhanakarkoṭakakāravellavārtākakarīrakaravīrasumanaḥśaṅkhapuṣpyapāmārgatrāyamāṇāśokarohiṇīvaijayantī-
                        suvarcalāpunarnavāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni samāsena tikto
                        vargaḥ; nyagrodhādir ambaṣṭhādiḥ priyaṅgvādī
                        rodhrādis triphalāśallakījambvāmrabakulatindukaphalāni
                        katakaśākaphalapāṣāṇabhedakavanaspatiphalāni sālasārādiś ca
                        prāyaśaḥ
                        kuruvakakovidārakajīvantīcillīpālaṅkyāsuniṣaṇṇakaprabhṛtīni
                        varakādayo mudgādayaś ca samāsena kaṣāyo vargaḥ ||11|| </p>

                    <pb facs="271" n="187a"/>

                    <p xml:id="SS.1.42.12"> tatraiteṣāṃ rasānāṃ saṃyogās triṣaṣṭir bhavanti
                        | tad yathā- pañcadaśa dvikāḥ, viṃśatis trikāḥ, pañcadaśa catuṣkāḥ,
                        ṣaṭ pañcakāḥ, ekaśaḥ ṣaḍrasāḥ, ekaḥ ṣaṭka iti | teṣām anyatra
                        prayojanāni vakṣyāmaḥ ||12|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.42.13"><l> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         jagdhāḥ ṣaḍ adhigacchanti balino vaśyatāṃ rasāḥ |
                        <caesura/>
                         yathā prakupitā doṣā vaśaṃ yānti balīyasaḥ ||13|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.42.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        rasaviśeṣavijñānīyo nāma dvicatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||42|| </p>
                </div>
                <div n="43" type="adhyāya">

                    <p xml:id="SS.1.43.1"> athāto vamanadravyavikalpavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.43.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.43.3.part1"> vamanadravyāṇāṃ phalādīnāṃ madanaphalāni
                        śreṣṭhatamāni bhavanti | atha madanapuṣpāṇām ātapapariśuṣkāṇāṃ
                        cūrṇaprakuñjaṃ pratyakpuṣpāsadāpuṣpīnimbakaṣāyāṇām anyatamenāloḍya
                        madhusaindhavayuktāṃ puṣpacūrṇamātrāṃ pāyayitvā vāmayet |
                        madanaśalāṭucūrṇāny evaṃ vā bakularamyakopayuktāni
                        madhulavaṇayuktāny abhiprataptāni; madanaśalāṭucūrṇasiddhāṃ vā
                        tilataṇḍulayavāgūm | nirvṛttānāṃ vā nātiharitapāṇḍūnāṃ
                        kuśamūḍhāvabaddhamṛdgomayapraliptānāṃ
                        yavabu(tu)ṣamudgamāṣaśālyādidhānyarāśāv aṣṭarātroṣitaklinnabhinnānāṃ
                        phalānāṃ phalapippalīr uddhṛtyātape śoṣayet, tāsāṃ
                        dadhimadhupalalavimṛditapariśuṣkāṇāṃ
                        subhājanasthānām antarnakhamuṣṭim uṣṇe yaṣṭīmadhukakaṣāye
                        kovidārādīnām anyatame vā kaṣāye pramṛdya rātriparyuṣitaṃ
                        madhusaindhavayuktam āśīrbhir abhimantritam udaṅmukhaḥ
                        prāṅmukham āturaṃ pāyayed anena mantreṇābhimantrya-</p>

                    <lg xml:id="SS.1.43.3.1"><l>
                        “brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānalānilāḥ|
                        <caesura/>
                         ṛṣayaḥ sauṣadhīgrāmā bhūtasaṅghāś ca pāntu te ||1|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.43.3.2"><l> rasāyanam ivarṣīṇāṃ devānām amṛtaṃ yathā |
                        <caesura/>
                         sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyam idam astu te ||2|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.43.3.part2"> viśeṣeṇa
                        śleṣmajvarapratiśyāyāntarvidradhiṣu; apravartamāne vā doṣe
                        pippalīvacāgaurasarṣapakalkonmiśraiḥ salavaṇair uṣṇāmbubhiḥ punaḥ
                        punaḥ pravartayed āsamyagvāntalakṣaṇād iti |
                        madanaphalamajjacūrṇaṃ vā tatkvāthaparibhāvitaṃ
                        madanaphalakaṣāyeṇa; madanaphalamajjasiddhasya vā payasaḥ
                        santānikāṃ kṣaudrayuktāṃ , madanaphala<pb facs="272" n="188a"/>majjasiddhaṃ vā payaḥ, madanaphalamajjasiddhena vā payasā
                        yavāgūm, adhobhāgāsṛkpittahṛddāhayoḥ; madanaphalamajjasiddhasya vā
                        payaso dadhibhāvam upagatasya dadhyuttaraṃ dadhi vā
                        kaphaprasekacchardimūrcchātamakeṣu; madanaphalamajjarasaṃ snehaṃ
                        vā bhallātakasnehavad ādāya phāṇitībhūtaṃ lehayet, ātapapariśuṣkaṃ
                        vā tam eva jīvantīkaṣāyeṇa, pitte kaphasthānagate;
                        madanaphalamajjakvāthaṃ vā pippalyādipratīvāpaṃ, taccūrṇaṃ vā
                        nimbarūpikākaṣāyayor anyatareṇa santarpaṇakaphajavyādhiharaṃ,
                        madanaphalamajjacūrṇaṃ vā madhūkakāśmaryadrākṣākaṣāyeṇa |
                        madanaphalavidhānam uktam ||3||</p>

                    <pb facs="272" n="189b"/>

                    <p xml:id="SS.1.43.4"> jīmūtakakusumacūrṇaṃ pūrvavad eva kṣīreṇa,
                        nirvṛtteṣu kṣīrayavāgūṃ, romaśeṣu santānikāṃ, aromaśeṣu
                        dadhyuttaraṃ, haritapāṇḍuṣu dadhi, tat kaṣāyasaṃsṛṣṭāṃ vā surāṃ
                        kaphārocakakāsaśvāsapāṇḍurogayakṣmasu; paryāgateṣu
                        madanaphalamajjavad upayogaḥ ||4|| </p>

                    <pb facs="273" n="189a"/>

                    <p xml:id="SS.1.43.5"> tadvad eva kuṭajaphalavidhānam ||5|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.43.6"> kṛtavedhanānām apy eṣa eva kalpaḥ ||6|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.43.7"> ikṣvākukusumacūrṇaṃ vā pūrvavat , evaṃ kṣīreṇa,
                        kāsaśvāsacchardikapharogeṣūpayogaḥ ||7|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.43.8"> dhāmārgavasyāpi madanaphalamajjavad upayogaḥ;
                        viśeṣatas tu garagulmodarakāsaśvāsaśleṣmāmayeṣu vāyau ca
                        kaphasthānagate ||8|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.43.9"> kṛtavedhanaphalapippalīnāṃ
                        vamanadravyakaṣāyaparipītānāṃ bahuśaś cūrṇam utpalādiṣu
                        dattam āghrātaṃ vāmayati, tat tv anavabaddhadoṣeṣu
                        yavāgūm ākaṇṭhāt pītavatsu ca vidadhyāt |
                        vamanavirecanaśirovirocanadravyāṇy evaṃ vā pradhānatamāni bhavanti
                        ||9|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.43.10"><l> bhavataś cātra
                        <caesura/>
                         vamanadravyayogāṇāṃ dig iyaṃ samprakīrtitā |
                        <caesura/>
                         tān vibhajya yathāvyādhi kālaśaktiviniścayāt ||10|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.43.11"><l> kaṣāyaiḥ svarasaiḥ kalkaiś cūrṇair api ca
                        buddhimān |
                        <caesura/>
                         peyalehyādyabhojyeṣu vamanāny upakalpayet ||11|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.43.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        vamanadravyavikalpavijñānīyo nāma tricatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ
                        ||43|| </p>
                </div>
                <div n="44" type="adhyāya">

                    <p xml:id="SS.1.44.1"> athāto virecanadravyavikalpavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.44.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <lg xml:id="SS.1.44.3"><l> aruṇābhaṃ trivṛnmūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane |
                        <caesura/>
                         pradhānaṃ tilvakas tvakṣu phaleṣv api harītakī ||3|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.4"><l> taileṣv eraṇḍajaṃ tailaṃ svarase kāravellikā |
                        <caesura/>
                        <pb facs="274" n="190a"/>sudhāpayaḥ payaḥsūktam iti                         prādhānyasaṅgrahaḥ |
                        <caesura/>
                         teṣāṃ vidhānaṃ vakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ ||4|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.5"><l> vairecanadravyarasānupītaṃ mūlaṃ
                        mahat traivṛtam astadoṣam |
                        <caesura/>
                         cūrṇīkṛtaṃ saindhavanāgarāḍhyam amlaiḥ piben mārutarogajuṣṭaḥ
                        ||5|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.6"><l> ikṣor vikārair madhurai rasais tat paitte gade
                        kṣīrayutaṃ pibec ca
                        <caesura/>
                         guḍūcyariṣṭatriphalārasena savyoṣamūtraṃ kaphaje pibet tat ||6|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.7"><l> trivarṇakatryūṣaṇayuktam etad guḍena lihyād
                        anavena cūrṇam |
                        <caesura/>
                         prasthe ca tanmūlarasasya datvā tanmūlakalkaṃ kuḍavapramāṇam
                        ||7|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.8"><l> karṣonmite saindhavanāgare ca vipācya
                        kalkīkṛtam etad adyāt |
                        <caesura/>
                         tatkalkabhāgaḥ samahauṣadhārdhaḥ sasaindhavo mūtrayutaś ca peyaḥ
                        ||8|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.9"><l> samās trivṛnnāgarakābhayāḥ syur bhāgārdhakaṃ
                        pūgaphalaṃ supakvam |
                        <caesura/>
                         viḍaṅgasāro maricaṃ sadāru yogaḥ sasindhūdbhavamūtrayuktaḥ ||9|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.10"><l> (virecanadravyabhavaṃ tu cūrṇaṃ rasena teṣāṃ
                        bhiṣajā vimṛdya |
                        <caesura/>
                         tanmūlasiddhena ca sarpiṣā''ktaṃ sevyaṃ tad ājye guṭikīkṛtaṃ ca
                        ||10||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.11"><l> guḍe ca pākābhimukhe nidhāya cūrṇīkṛtaṃ
                        samyag idaṃ vipācya |
                        <caesura/>
                         śītaṃ trijātāktam atho vimṛdya yogānurūpā guṭikāḥ prayojyāḥ ||11|| </l></lg>

                    <pb facs="275" n="191a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.44.12"><l> vairekīyadravyacūrṇasya bhāgaṃ siddhaṃ sārdhaṃ
                        kvāthabhāgaiś caturbhiḥ |
                        <caesura/>
                         āmṛdnīyāt sarpiṣā tacchṛtena tatkvāthoṣmasveditaṃ sāmitaṃ ca
                        ||12|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.13"><l> pākaprāpte phāṇite cūrṇitaṃ tat kṣiptaṃ pakvaṃ
                        cāvatārya prayatnāt |
                        <caesura/>
                         śītībhūtā modakā hṛdyagandhāḥ kāryās tv ete bhakṣyakalpāḥ samāsāt
                        ||13||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.14"><l> rasena teṣāṃ paribhāvya mudgān yūṣaḥ
                        sasindhūdbhavasarpiriṣṭaḥ |
                        <caesura/>
                         vairecane 'nyair api vaidalaiḥ syād evaṃ vidadhyād vamanauṣadhaiś
                        ca ||14|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.15"><l> bhittvā dvidhekṣuṃ parilipya
                        kalkais tribhaṇḍijātaiḥ pratibadhya rajjvā |
                        <caesura/>
                         pakvaṃ ca samyak puṭapākayuktyā khādet tu taṃ pittagadī suśītam
                        ||15|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.16"><l> sitājagandhātvakkṣīrīvidārītrivṛtaḥ samāḥ |
                        <caesura/>
                         lihyān madhughṛtābhyāṃ tu tṛḍdāhajvaraśāntaye ||16|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.17"><l> śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ trivṛccūrṇāvacūrṇitam
                        |
                        <caesura/>
                         recanaṃ sukumārāṇāṃ tvakpatramaricāṃśakam ||17||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.18"><l> pacel lehaṃ sitākṣaudrapalārdhakuḍavānvitam |
                        <caesura/>
                         trivṛccūrṇayutaṃ śītaṃ pittaghnaṃ tad virecanam ||18|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.19"><l> trivṛcchyāmākṣāraśuṇṭhīpippalīr madhunā''pnuyāt
                        |
                        <caesura/>
                         sarvaśleṣmavikārāṇāṃ śreṣṭham etad virecanam ||19||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.20"><l> bījāḍhyapathyākāśmaryadhātrīdāḍimakolajān |
                        <caesura/>
                         tailabhṛṣṭān rasān amlaphalair āvāpya sādhayet ||20|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.21"><l> ghanībhūtaṃ
                        trisaugandhyatrivṛtkṣaudrasamanvitam |
                        <caesura/>
                         lehyam etat kaphaprāyaiḥ sukumārair virecanam ||21||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.22"><l> nīlītulyaṃ tvagelaṃ ca tais trivṛt sasitopalā
                        |
                        <caesura/>
                         cūrṇaṃ santarpaṇaṃ kṣaudraphalāmlaṃ sannipātanut ||22|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.23"><l> trivṛcchyāmāsitākṛṣṇātriphalāmākṣikaiḥ samaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         modakāḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahāḥ ||23|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.24"><l> trivṛdbhāgās trayaḥ proktās triphalā tatsamā
                        tathā |
                        <caesura/>
                         kṣārakṛṣṇāviḍaṅgāni sañcūrṇya madhusarpiṣā ||24|| </l></lg>

                    <pb facs="276" n="192a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.44.25"><l> lihyād guḍena guṭikāḥ kṛtvā vā'py atha
                        bhakṣayet |
                        <caesura/>
                         kaphavātakṛtān gulmān plīhodarahalīmakān ||25||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.26"><l> hanty anyān api cāpy etan nirapāyaṃ virecanam
                        <caesura/>
                         cūrṇaṃ śyāmā trivṛnnīlī kaṭvī mustā durālabhā ||26|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.27"><l> cavyendrabījaṃ triphalā sarpirmāṃsarasāmbubhiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pītaṃ virecanaṃ tad dhi rūkṣāṇām api śasyate ||27|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.28"><l> vairecanikaniḥkvāthabhāgāḥ śītās trayo matāḥ |
                        <caesura/>
                         dvau phāṇitasya tac cāpi punar agnāv adhiśrayet ||28|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.29"><l> tat sādhusiddhaṃ vijñāya śītaṃ kṛtvā
                        nidhāpayet |
                        <caesura/>
                         kalase kṛtasaṃskāre vibhajya rtū himāhimau ||29||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.30"><l> māsād ūrdhvaṃ jātarasaṃ madhugandhaṃ varāsavam
                        |
                        <caesura/>
                         pibed asāv eva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣv api ||30|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.31"><l> vairecanikamūlānāṃ kvāthe māṣān subhāvitān |
                        <caesura/>
                         sudhautāṃs tat kaṣāyeṇa śālīnāṃ cāpi taṇḍulān ||31|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.32"><l> avakṣudyaikataḥ piṇḍān kṛtvā śuṣkān sucūrṇitān
                        |
                        <caesura/>
                         śālitaṇḍulacūrṇaṃ ca tat kaṣāyoṣmasādhitam ||32||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.33"><l> tasya piṣṭasya bhāgāṃs trīn
                        kiṇvabhāgavimiśritān |
                        <caesura/>
                         maṇḍodakārthe kvāthaṃ ca dadyāt tat sarvam ekataḥ ||33||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.34"><l> nidadhyāt kalase tāṃ tu surāṃ jātarasāṃ pibet
                        |
                        <caesura/>
                         eṣa eva surākalpo vamaneṣv api kīrtitaḥ ||34||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.35"><l> mūlāni trivṛdādīnāṃ prathamasya gaṇasya ca |
                        <caesura/>
                         mahataḥ pañcamūlasya mūrvāśārṅgaṣṭayor api ||35|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.36"><l> sudhāṃ haimavatīṃ caiva triphalātiviṣe vacām |
                        <caesura/>
                         saṃhṛtyaitāni bhāgau dvau kārayed ekam etayoḥ ||36|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.37"><l> kuryān niḥkvātham ekasminn ekasmiṃś cūrṇam eva
                        tu |
                        <caesura/>
                         kṣuṇṇāṃs tasmiṃs tu niḥkvāthe bhāvayed bahuśo yavān ||37|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.38"><l> śuṣkāṇāṃ mṛdubhṛṣṭānāṃ teṣāṃ bhāgās trayo matāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         caturthaṃ bhāgam āvāpya cūrṇānām atra kīrtitam ||38|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.39"><l> prakṣipya kalase samyak tatas taṃ tadanantaram
                        |
                        <caesura/>
                         teṣām eva kaṣāyeṇa śītalena suyojitam ||39|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.40"><l> pūrvavat sannidadhyāt tu jñeyaṃ sauvīrakaṃ hi
                        tat |
                        <caesura/>
                         pūrvoktaṃ vargam āhṛtya dvidhā kṛtvaikam etayoḥ ||40|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.41"><l> bhāgaṃ saṅkṣudya saṃsṛjya yavaiḥ
                        sthālyām adhiśrayet |
                        <caesura/>
                         ajaśṛṅgyāḥ kaṣāyeṇa tam abhyāsicya sādhayet ||41|| </l></lg>

                    <pb facs="277" n="193a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.44.42"><l> susiddhāṃś cāvatāryaitān auṣadhibhyo vivecayet
                        |
                        <caesura/>
                         vimṛdya satuṣān samyak tatas tān pūrvavan mitān ||42||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.43"><l> pūrvoktauṣadhabhāgasya cūrṇaṃ dattvā tu
                        pūrvavat |
                        <caesura/>
                         tenaiva saha yūṣeṇa kalase pūrvavat kṣipet ||43|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.44"><l> jñātvā jātarasaṃ cāpi tat tuṣodakam ādiśet |
                        <caesura/>
                         tuṣāmbusauvīrakayor vidhir eṣa prakīrtitaḥ ||44||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.45"><l> ṣaḍrātrāt saptarātrād vā te ca peye prakīrtite
                        |
                        <caesura/>
                         vairecaneṣu sarvyeṣu trivṛnmūlavidhiḥ smṛtaḥ ||45|| </l></lg>


                    <lg xml:id="SS.1.44.46"><l> dantīdravantyor mūlāni viśeṣān mṛtkuśāntare |
                        <caesura/>
                         pippalīkṣaudrayuktāni svinnāny uddhṛtya śoṣayet ||46|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.47"><l> tatas trivṛdvidhānena yojayec chleṣmapittayoḥ |
                        <caesura/>
                         tayoḥ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet ||47|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.48"><l> sarpiś ca pakvaṃ vīsarpakakṣādāhālajīr jayet |
                        <caesura/>
                         mehagulmānilaśleṣmavibandhāṃs tailam eva ca ||48||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.49"><l> catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṃrodhajā rujaḥ |
                        <caesura/>
                         dantīdravantīmaricakanakāhvayavāsakaiḥ ||49|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.50"><l> viśvabheṣajamṛdvīkācitrakair mūtrabhāvitam |
                        <caesura/>
                         saptāhaṃ sarpiṣā cūrṇaṃ yojyam etad virecanam ||50||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.51"><l> jīrṇe santarpaṇaṃ kṣaudraṃ
                        pittaśleṣmarujāpaham |
                        <caesura/>
                         ajīrṇapārśvarukpāṇḍuplīhodaranibarhaṇam ||51||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.52"><l> guḍasyāṣṭapale pathyā viṃśatiḥ syuḥ palaṃ
                        palam |
                        <caesura/>
                         dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtor daśa ||52|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.53"><l> kṛtvaitān modakān ekaṃ daśame daśame 'hani |
                        <caesura/>
                         tataḥ khāded uṣṇatoyasevī niryantraṇās tv ime ||53|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.54ab"><l> doṣaghnā grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhanāśanāḥ
                        |54| </l></lg>

                    <pb facs="278" n="194a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.44.54cd"><l> vyoṣaṃ trijātakaṃ mustā viḍaṅgāmalake tathā
                        ||54|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.55"><l> navaitāni samāṃśāni trivṛdaṣṭaguṇāni vai |
                        <caesura/>
                         ślakṣṇacūrṇīkṛtān īha dantībhāgadvayaṃ tathā ||55||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.56ab"><l> sarvāṇi cūrṇitānīha gālitāni vimiśrayet
                        |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.56cd"><l> ṣaḍbhiś ca śarkarābhāgair
                        īṣatsaindhavamākṣikaiḥ ||56|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.57ab"><l> piṇḍitaṃ bhakṣayitvā tu tataḥ śītāmbu
                        pāyayet |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.57cd"><l> bastiruktṛḍjvaracchardiśoṣapāṇḍubhramāpaham
                        ||57||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.58ab"><l> niryantraṇam idaṃ sarvaviṣaghnaṃ tu virecanam
                        | </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.58cd"><l> trivṛdaṣṭakasañjño 'yaṃ praśastaḥ
                        pittarogiṇām ||58||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.59"><l> bhakṣyaḥ kṣīrānupāno vā pittaśleṣmāturair
                        naraiḥ |
                        <caesura/>
                         bhakṣyarūpasadharmatvād āḍhyeṣv eva vidhīyate ||59|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.60"><l> tilvakasya tvacaṃ bāhyām antarvalkavivarjitām
                        |
                        <caesura/>
                         cūrṇayitvā tu dvau bhāgau tatkaṣāyeṇa gālayet ||60|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.61"><l> tṛtīyaṃ bhāvitaṃ tena bhāgaṃ śuṣkaṃ tu
                        bhāvitam |
                        <caesura/>
                         daśamūlīkaṣāyeṇa trivṛdvat samprayojayet ||61|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.62"><l> vidhānaṃ tvakṣu nirdiṣṭaṃ phalānām atha
                        vakṣyate |
                        <caesura/>
                         harītakyāḥ phalaṃ tv asthivimuktaṃ doṣavarjitam ||62||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.63"><l> yojyaṃ trivṛdvidhānena sarvavyādhinibarhaṇam |
                        <caesura/>
                         rasāyanaṃ paraṃ medhyaṃ duṣṭāntarvraṇaśodhanam ||63||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.64"><l> harītakī viḍaṅgāni saindhavaṃ nāgaraṃ trivṛt |
                        <caesura/>
                         maricāni ca tat sarvaṃ gomutreṇa virecanam ||64||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.65"><l> harītakī bhadradāru kuṣṭhaṃ pūgaphalaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ ca gomūtreṇa virecanam ||65||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.66"><l> nīlinīphalacūrṇaṃ tu nāgarābhayayos tathā |
                        <caesura/>
                         lihyād guḍena salilaṃ paścād uṣṇaṃ piben naraḥ ||66|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.67"><l> pippalyādikaṣāyeṇa pibet piṣṭāṃ harītakīm |
                        <caesura/>
                         saindhavopahitāṃ sadya eṣa yogo virecayet ||67||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.68"><l> harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā |
                        <caesura/>
                         saindhavopahitā vā'pi sātatyenāgnidīpanī ||68||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.69"><l> vātānulomanī vṛṣyā cendriyāṇāṃ prasādanī |
                        <caesura/>
                         santarpaṇakṛtān rogān prāyo hanti harītakī ||69|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.70"><l> śītam āmalakaṃ rūkṣaṃ pittamedaḥkaphāpaham |
                        <caesura/>
                         bibhītakam anuṣṇaṃ tu kaphapittanibarhaṇam ||70|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.71ab"><l> trīṇy apy amlakaṣāyāṇi satiktamadhurāṇi ca
                        |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.71cd"><l> triphalā sarvarogaghnī
                        tribhāgaghṛtamūrcchitā ||71||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.72ab"><l> vayasaḥ sthāpanaṃ cāpi kuryāt santatasevitā
                        |72| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.72cd"><l> harītakīvidhānena phalāny evaṃ prayojayet
                        ||72|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.73"><l> virecanāni sarvāṇi viśeṣāc caturaṅgulāt |
                        <caesura/>
                         phalaṃ kāle samuddhṛtya sikatāyāṃ nidhāpayet ||73|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.74"><l> saptāham ātape śuṣkam ato majjānam uddharet |
                        <caesura/>
                         tailaṃ grāhyaṃ jale paktvā tilavad vā prapīḍya ca ||74|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.75"><l> tasyopayogo bālānāṃ yāvad varṣāṇi dvādaśa |
                        <caesura/>
                         lihyād eraṇḍatailena kuṣṭhatrikaṭukānvitam ||75|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.76"><l> sukhodakaṃ cānupibed eṣa yogo virecayet
                        <caesura/>
                        <pb facs="279" n="195a"/> eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena triguṇena                         tu ||76||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.77"><l> yuktaṃ pītaṃ tathā kṣīrarasābhyāṃ tu virecayet
                        |
                        <caesura/>
                         bālavṛddhakṣatakṣīṇasukumāreṣu yojitam ||77||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.78"><l> phalānāṃ vidhir uddiṣṭaḥ kṣīrāṇāṃ śṛṇu suśruta!
                        |
                        <caesura/>
                         virecanānāṃ tīkṣṇānāṃ payaḥ saudhaṃ paraṃ matam ||78||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.79"><l> ajñaprayuktaṃ tad dhanti viṣavat
                        karmavibhramāt |
                        <caesura/>
                         vijānatā prayuktaṃ tu mahāntam api saṃcayam || </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.80"><l> bhinatty āśveva doṣāṇāṃ rogān hanti ca
                        dustarān
                        <caesura/>
                         mahatyāḥ pañcamūlyās tu bṛhatyoś caikaśaḥ pṛthak ||80||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.81"><l> kaṣāyaiḥ samabhāgaṃ tu tad aṅgāreṣu śoṣitam |
                        <caesura/>
                         amlādibhiḥ pūrvavat tu prayojyaṃ kolasammitam ||81|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.82"><l> mahāvṛkṣapayaḥ pītair yavāgūs taṇḍulaiḥ kṛtā |
                        <caesura/>
                         pītā virecayaty āśu guḍenotkārikā kṛtā ||82||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.83"><l> leho vā sādhitaḥ samyak snuhīkṣīrapayoghṛtaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bhāvitās tu snuhīkṣīre pippalyo lavaṇānvitāḥ ||83|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.84ab"><l> cūrṇaṃ kāmpillakaṃ vā'pi tat pītaṃ
                        guṭikīkṛtam</l></lg>

                    <pb facs="279" n="195b"/>

                    <lg xml:id="SS.1.44.84cd"><l> saptalā śaṅkhinī dantī trivṛd āragvadhaṃ
                        gavām ||84|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.85"><l> mūtreṇāplāvya saptāhaṃ snuhīkṣīre tataḥ param
                        |
                        <caesura/>
                         kīrṇaṃ tenaiva cūrṇena mālyaṃ vasanam eva ca ||85|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.86ab"><l> āghrāyāvṛtya vā samyaṅ mṛdukoṣṭho viricyate
                        | </l></lg>
                    <lg xml:id="SS.1.44.86cd"><l> kṣīratvakphalamūlānāṃ vidhānaiḥ
                        parikīrtitaiḥ | </l></lg>
                    <lg xml:id="SS.1.44.86ef"><l> avekṣya samyag rogādīn yathāvad upayojayet
                        ||86|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.87"><l> trivṛcchāṇā mitās tisras tisraś ca
                        triphalātvacaḥ |
                        <caesura/>
                         viḍaṅgapippalīkṣāraśāṇās tisraś ca cūrṇitāḥ ||87|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.88"><l> lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā guḍena
                        vā |
                        <caesura/>
                         bhakṣayen niṣparīhāram etac chreṣṭhaṃ virecanam ||88|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.89"><l> gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakam arocakam |
                        <caesura/>
                         kaphavātakṛtāṃś cānyān vyādhīn etad vyapohati ||89|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.90"><l> ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpi madyeṣu mūtreṣu
                        tathā raseṣu |
                        <caesura/>
                         bhakṣyānnalehyeṣu ca teṣu teṣu virecanāny agramatir vidadhyāt
                        ||90|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.44.91"><l> kṣīraṃ rasaḥ kalkam atho kaṣāyaḥ śṛtaś ca śītaś
                        ca tathaiva cūrṇam |
                        <caesura/>
                         kalpāḥ ṣaḍ ete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ
                        ||91|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.44.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        virecanadravyavikalpavijñānīyo nāma catuś catvāriṃśo 'dhyāyaḥ
                        ||44|| </p>
                </div>


                <div n="45" type="adhyāya">

                      <p xml:id="SS.1.45.1"><pb facs="280" n="196a"/> athāto                         dravadravyavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.3"> pānīyam āntarīkṣam anirdeśyarasam amṛtaṃ
                        jīvanaṃ tarpaṇaṃ dhāraṇam āśvāsajananaṃ
                        śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrānidrādāhapraśamanam ekāntataḥ
                        pathyatamaṃ ca ||3|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.4"> tad evāvanipatitam anyatamaṃ rasam upalabhate
                        sthānaviśeṣān
                        nadīnadasarastaḍāgavāpīkūpacuṇṭīprasravaṇodbhidavikirakedārapalvalādiṣu
                        sthāneṣv avasthitam iti ||4|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.5"> tatra lohitakapilapāṇḍunīlapītaśukleṣv
                        avanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyam
                        udakāni sambhavanti’ ity eke bhāṣante ||5|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.6"> tat tu na samyak pṛthivyādīnām
                        anyonyānupraveśakṛtaḥ salilaraso bhavaty utkarṣāpakarṣeṇa | tatra,
                        svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmāv amlaṃ lavaṇaṃ ca
                        ambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ madhuraṃ; tejoguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṭukaṃ tiktaṃ
                        ca vāyuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyam; ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyām
                        avyaktarasam, avyaktaṃ hy ākāśam ity ataḥ; tat pradhānam
                        avyaktarasatvāt tat peyam āntarīkṣālābhe ||6|| </p>

                    <pb facs="281" n="197a"/>

                    <p xml:id="SS.1.45.7"> tatrāntarīkṣaṃ caturvidham | tad yathā dhāraṃ,
                        kāraṃ, tauṣāraṃ, haimam iti | teṣāṃ dhāraṃ pradhānaṃ, laghutvāt ;
                        tat punar dvividhaṃ- gāṅgaṃ, sāmudraṃ ceti | tatra gāṅgam āśvayuje
                        māsi prāyaśo varṣati | tayor dvayor api parīkṣaṇaṃ kurvīta-
                        śālyodanapiṇḍam akuthitam avidagdhaṃ rajatabhājanopahitaṃ varṣati
                        deve bahiṣkurvīta, sa yadi muhūrtaṃ sthitas tādṛśa eva bhavati tadā
                        gāṅgaṃ patatīty avagantavyaṃ; varṇānyatve sikthapraklede ca
                        sāmudram iti vidyāt, tan nopādeyam | sāmudram apy āśvayuje māsi
                        gṛhītaṃ gāṅgavad bhavati | gāṅgaṃ punaḥ pradhānaṃ, tad
                        upādadītāśvayuje māsi | śuciśuklavitatapaṭaikadeśacyutam athavā
                        harmyatalaparibhraṣṭam anyair vā śucibhir bhājanair gṛhītaṃ
                        sauvarṇe rājate mṛnmaye vā pātre nidadhyāt | tat sarvakālam
                        upayuñjīta, tasyālābhe bhaumam | tac cākāśaguṇabahulam | tat punaḥ
                        saptavidham | tad yathā kaupaṃ, nādeyaṃ, sārasaṃ, tāḍāgaṃ,
                        prāsravaṇam, audbhidaṃ, cauṇṭyam iti ||7|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.8"> tatra varṣāsv āntarikṣam audbhidaṃ vā seveta,
                        mahāguṇatvāt ; śaradi sarvaṃ, prasannatvāt hemante sārasaṃ tāḍāgaṃ
                        vā; vasante kaupaṃ prāsravaṇaṃ vā; grīṣme 'py evaṃ; prāvṛṣi
                        cauṇṭyam anabhivṛṣṭaṃ sarvaṃ ceti ||8|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.9"><l> kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakothapradūṣitam |
                        <caesura/>
                         tṛṇaparṇotkarayutaṃ kaluṣaṃ viṣasaṃyutam ||9|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.10"><l> yo 'vagāheta varṣāsu pibed vā'pi navaṃ jalam |
                        <caesura/>
                         sa bāhyābhyantarān rogān prāpnuyāt kṣipram eva tu ||10|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.11"> tatra yat
                        paṅkaśaivalahaṭhatṛṇapadmapatraprabhṛtibhir avacchannaṃ
                        raviśaśikiraṇānilair nābhijuṣṭaṃ gandhavarṇarasopasṛṣṭaṃ
                        tad vyāpannam iti vidyāt | tasya
                        sparśarūparasagandhavīryavipākadoṣāḥ ṣaṭ sambhavanti | tatra,
                        kharatā paicchilyam auṣṇyaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ,
                        paṅkasikatāśaivālabahuvarṇatā rūpadoṣaḥ; vyaktarasatā rasadoṣaḥ;
                        aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ; yad upayuktaṃ
                        tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekān āpādayati sa viryadoṣaḥ yad
                        upayuktaṃ cirād vipacyate viṣṭambhayati vā sa vipākadoṣa iti | ta
                        ete āntarikṣe na santi ||11|| </p>

                    <pb facs="282" n="198a"/>

                    <p xml:id="SS.1.45.12"> vyāpannasya cāgnikvathanaṃ sūryātapapratāpanaṃ
                        taptāyaḥpiṇḍasikatāloṣṭrāṇāṃ vā nirvāpaṇaṃ prasādanaṃ ca
                        kartavyaṃ, nāgacampakotpalapāṭalāpuṣpaprabhṛtibhiś cādhivāsanam
                        iti ||12|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.13"><l> sauvarṇe rājate tāmre kāṃsye maṇimaye 'pi vā |
                        <caesura/>
                         puṣpāvataṃsaṃ bhaume vā sugandhi salilaṃ pibet ||13|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.14"><l> vyāpannaṃ varjayen nityaṃ toyaṃ yac cāpy
                        anārtavam |
                        <caesura/>
                         doṣasañjananaṃ hy etan nādadītāhitaṃ tu tat ||14||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.15"><l> vyāpannam udakaṃ yas tu pibatīhāprasāditam |
                        <caesura/>
                         śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca tvagdoṣam avipākatām ||15||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.16"><l> śvāsakāsapratiśyāyaśūlagulmodarāṇi ca |
                        <caesura/>
                         anyān vā viṣamān rogān prāpnuyād acireṇa saḥ ||16|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.17"> tatra sapta kaluṣasya prasādanāni bhavanti |
                        tad yathā katakagomedakabisagranthiśaivālamūlavastrāṇi muktāmaṇiś
                        ceti ||17|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.18"> pañca nikṣepaṇāni bhavanti | tad yathā-
                        phalakaṃ, tryaṣṭakaṃ, muñjavalaya, udakamañcikā, śikyaṃ ceti
                        ||18|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.19"> sapta śītīkaraṇāni bhavanti tad yathā
                        pravātasthāpanam udakaprakṣepaṇaṃ, yaṣṭikābhrāmaṇaṃ, vyajanaṃ
                        vastroddharaṇaṃ vālukāprakṣepaṇaṃ śikyāvalambanaṃ ceti ||19|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.20"><l> nirgandham avyaktarasaṃ tṛṣṇāghnaṃ śuci śītalam
                        |
                        <caesura/>
                         acchaṃ laghu ca hṛdyaṃ ca toyaṃ guṇavad ucyate ||20|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.21"> tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyāḥ,
                        laghūdakatvāt ; pūrvābhimukhās tu na praśasyante, gurūdakatvāt ;
                        dakṣiṇābhimukhā nātidoṣalāḥ, sādhāraṇatvāt | tatra
                        sahyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ janayanti, vindhyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ
                        pāṇḍurogaṃ ca, malayaprabhavāḥ kṛmīn, mahendraprabhavāḥ
                        ślīpadodarāṇi, himavatprabhavā
                        hṛdrogaśvayathuśirorogaślīpadagalagaṇḍān, prācyāvantyā
                        aparāvantyāś cārśāṃsy upajanayanti, pāriyātraprabhavāḥ pathyā
                        balārogyakarya iti ||21|| </p>

                    <pb facs="283" n="199a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.45.22"><l> nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāś
                        cāmalodakāḥ |
                        <caesura/>
                         gurvyaḥ śaivālasañchannāḥ kaluṣā mandagāś ca yāḥ ||22|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.23"><l> prāyeṇa nadyo maruṣu satiktā lavaṇānvitāḥ |
                        <caesura/>
                         laghvyaḥ samadhurāś caiva pauruṣeyā bale hitāḥ ||23|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.24"> tatra sarveṣām eva bhaumānāṃ grahaṇaṃ
                        pratyūṣasi, tatra hy amalatvaṃ śaityaṃ cādhikaṃ bhavati, sa eva
                        cāpāṃ paro guṇa iti ||24|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.25"><l> divārkakiraṇair juṣṭaṃ niśāyām induraśmibhiḥ |
                        <caesura/>
                         arūkṣam anabhiṣyandi tat tulyaṃ gaganāmbunā ||25|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.26"><l> gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat subhājane |
                        <caesura/>
                         balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ pātrāpekṣi tataḥ param ||26|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.27ab"><l> rakṣoghnaṃ śītalaṃ hlādi jvaradāhaviṣāpaham
                        |</l></lg>
                    <lg xml:id="SS.1.45.27cd"><l>candrakāntodbhavaṃ vāri pittaghnaṃ vimalaṃ
                        smṛtam ||27|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.28"><l> mūrcchāpittoṣṇadāheṣu viṣe rakte madātyaye |
                        <caesura/>
                         bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā ||28| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.29"><l> ūrdhvage raktapitte ca śītam ambhaḥ praśasyate
                        |
                        <caesura/>
                         pārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe ||29|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.30"><l> ādhmāne stimite koṣṭhe sadyaḥ śuddhe navajvare
                        |
                        <caesura/>
                         hikkāyāṃ snehapīte ca śītāmbu parivarjayet ||30|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.31"><l> nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ laghu lekhanam
                        |
                        <caesura/>
                         tad abhiṣyandi madhuraṃ sāndraṃ guru kaphāvaham ||31|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.32ab"><l> tṛṣṇāghnaṃ sārasaṃ balyaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ
                        laghu |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.32cd"><l> tāḍāgaṃ vātalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca
                        ||32|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.33ab"><l> vātaśleṣmaharaṃ vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭu
                        pittalam |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.33cd"><l> sakṣāraṃ pittalaṃ kaupaṃ śleṣmaghnaṃ dīpanaṃ
                        laghu ||33|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.34ab"><l> cauṇṭyam agnikaraṃ rūkṣaṃ madhuraṃ
                        kaphakṛn na ca |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.34cd"><l> kaphaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ laghu
                        prasravaṇodbhavam ||34|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.35ab"><l> madhuraṃ pittaśamanam avidāhy audbhidaṃ
                        smṛtam |</l></lg>


                    <lg xml:id="SS.1.45.35cd"><l> vaikiraṃ kaṭu sakṣāraṃ śleṣmaghnaṃ laghu
                        dīpanam ||35|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.36"><l> kaidāraṃ madhuraṃ proktaṃ vipāke guru doṣalam
                        | tadvat pālvalam uddiṣṭaṃ viśeṣād doṣalaṃ tu tat ||36|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.37"><l> sāmudram udakaṃ visraṃ lavaṇaṃ sarvadoṣakṛt |
                        <caesura/>
                        <pb facs="284" n="200a"/> anekadoṣam ānūpaṃ vāry abhiṣyandi                         garhitam ||37|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.38"><l> ebhir doṣair asaṃyuktaṃ niravadyaṃ tu jāṅgalam
                        |
                        <caesura/>
                         pāke 'vidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanam ||38|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.39ab"><l> dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ
                        laghu</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.39cd"><l> kaphamedo 'nilāmaghnaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam
                        ||39|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.40ab"><l> śvāsakāsajvaraharaṃ pathyam uṣṇodakaṃ
                        sadā</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.40cd"><l> yat kvāthyamānaṃ nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ
                        laghu ||40||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.41"><l> caturbhāgāvaśeṣaṃ tu tat toyaṃ guṇavat smṛtam
                        <caesura/>
                         na ca paryuṣitaṃ deyaṃ kadācid vāri jānatā ||41|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.42"><l> amlībhūtaṃ kaphotkledi na hitaṃ tat pipāsave
                        <caesura/>
                         madyapānāt samudbhūte roge pittotthite tathā ||42|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.43ab"><l> sannipātasamutthe ca śṛtaśītaṃ
                        praśasyate</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.43cd"><l> snigdhaṃ svādu himaṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ
                        bastiśodhanam ||43|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.44ab"><l> vṛṣyaṃ pittapipāsāghnaṃ nālikerodakaṃ guru
                        |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.44cd"><l> dāhātīsārapittāsṛṅmūrcchāmadyaviṣārtiṣu
                        ||44||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.45ab"><l> śṛtaśītaṃ jalaṃ śastaṃ tṛṣṇācchardibhrameṣu
                        ca</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.45cd"><l> arocake pratiśyāye praseke śvayathau kṣaye
                        ||45|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.46"><l> mande 'gnāv udare kuṣṭhe jvare netrāmaye tathā
                        |
                        <caesura/>
                         vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandam ācaret ||46||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.46.1">iti jalavargaḥ | </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.47.1">atha kṣīravargaḥ |</p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.47"><l> gavyam ājaṃ tathā cauṣṭram āvikaṃ māhiṣaṃ ca yat
                        |
                        <caesura/>
                         aśvāyāś caiva nāryāś ca kareṇūnāṃ ca yat payaḥ ||47|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.48ab"><l> tat tv anekauṣadhirasaprasādaṃ prāṇadaṃ guru
                        |</l></lg>
                    <lg xml:id="SS.1.45.48cd"><l> madhuraṃ picchilaṃ śītaṃ snigdhaṃ ślakṣṇaṃ
                        saraṃ mṛdu | </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.48ef"><l> sarvaprāṇabhṛtāṃ tasmāt sātmyaṃ kṣīram
                        ihocyate ||48|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.49"> tatra sarvam eva kṣīraṃ prāṇinām apratiṣiddhaṃ
                        jātisātmyāt, vātapittaśoṇitamānaseṣv api vikāreṣv aviruddhaṃ,
                        jīrṇajvarakāsaśvāsaśoṣakṣayagulmonmādodaramūrcchābhramamadadāhapipāsāhṛdbastidoṣapāṇḍurogagrahaṇīdoṣārśaḥśūlodāvartātisārapravāhikāyonirogagarbhāsrāvaraktapittaśramaklamaharaṃ,
                        pāpmāpahaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ vājīkaraṇaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ
                        vayaḥsthāpanam āyuṣyaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ sandhānaṃ
                        vamanavirecanāsthāpanaṃ tulyaguṇatvāc caujaso vardhanaṃ
                        bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ kṣudvyavāyavyāyāmakarśitānāṃ ca
                        pathyatamam ||49|| </p>

                    <pb facs="285" n="201a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.45.50"><l> alpābhiṣyandi gokṣīraṃ snigdhaṃ guru rasāyanam
                        |
                        <caesura/>
                         raktapittaharaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ ||50|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.51ab"><l> jīvanīyaṃ tathā vātapittaghnaṃ paramaṃ
                        smṛtam </l></lg>
                    <lg xml:id="SS.1.45.51cd"><l> gavyatulyaguṇaṃ tv ājaṃ viśeṣāc choṣiṇāṃ hitam
                        ||51|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.52"><l> dīpanaṃ laghu saṅgrāhi śvāsakāsāsrapittanut |
                        <caesura/>
                         ajānām alpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt ||52|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.53"><l> nātyambupānād vyāyāmāt sarvavyādhiharaṃ payaḥ
                        <caesura/>
                         rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṃ kiñcid auṣṭraṃ svādurasaṃ laghu ||53|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.54"><l> śophagulmodarārśoghnaṃ kṛmikuṣṭhaviṣāpaham
                        <caesura/>
                         āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāvaham ||54|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.55"><l> pathyaṃ kevalavāteṣu kāse cānilasambhave |
                        <caesura/>
                         mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣaṃ vahnināśanam ||55|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.56"><l> nidrākaraṃ śītataraṃ gavyāt snigdhataraṃ guru
                        <caesura/>
                         uṣṇam aikaśaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ ||56|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.57"><l> madhurāmlarasaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ laghu
                        <caesura/>
                         nāryās tu madhuraṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ himam ||57|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.58"><l> nasyāścyotanayoḥ pathyaṃ jīvanaṃ laghu dīpanam
                        <caesura/>
                         hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru ||58|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.59ab"><l> snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ
                        balavardhanam | </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.59cd"><l> prāyaḥ prābhātikaṃ kṣīraṃ guru viṣṭambhi
                        śītalam ||59|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.60"><l> rātryāḥ somaguṇatvāc ca vyāyāmābhāvatas tathā
                        <caesura/>
                         divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt ||60|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.61ab"><l> śramaghnaṃ vātanuc caiva cakṣuṣyaṃ
                        cāparāhṇikam | </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.61cd"><l> payo 'bhiṣyandi gurv āmaṃ prāyaśaḥ
                        parikīrtitam ||61|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.62"><l> tad evoktaṃ laghutaram anabhiṣyandi vai śṛtam
                        <caesura/>
                         varjayitvā striyāḥ stanyam āmam eva hi tad dhitam ||62|| </l></lg>

                    <pb facs="286" n="202a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.45.63ab"><l> dhāroṣṇaṃ guṇavat kṣīraṃ viparītam ato
                        'nyathā</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.63cd"><l> tad evātiśṛtaṃ śītaṃ guru bṛṃhaṇam ucyate
                        ||63|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.64"><l> aniṣṭagandham amlaṃ ca vivarṇaṃ virasaṃ ca yat
                        |
                        <caesura/>
                         varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yac ca vigrathitaṃ bhavet ||64||
                        <caesura/>
                         iti kṣīravargaḥ | </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.65"> atha dadhivargaḥ |
                        
                         dadhi tu madhuram amlam atyamlaṃ ceti; tat kaṣāyānurasaṃ snigdham
                        uṣṇaṃ pīnasaviṣam ajvarātisārārocakamūtrakṛcchrakārśyāpahaṃ vṛṣyaṃ
                        prāṇakaraṃ maṅgalyaṃ ca ||65|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.66"><l> mahābhiṣyandi madhuraṃ kaphamedovivardhanam |
                        <caesura/>
                         kaphapittakṛd amlaṃ syād atyamlaṃ raktadūṣaṇam ||66|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.67"><l> vidāhi sṛṣṭaviṇmūtraṃ mandajātaṃ tridoṣakṛt
                        <caesura/>
                         snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam ||67|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.68"><l> vātāpahaṃ pavitraṃ ca dadhi gavyaṃ rucipradam
                        <caesura/>
                         dadhy ājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham ||68|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.69"><l> durnāmaśvāsakāseṣu hitam agneś ca dīpanam
                        <caesura/>
                         vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ vātapittaprasādanam ||69|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.70"><l> balāsavardhanaṃ snigdhaṃ viśeṣād dadhi māhiṣam
                        <caesura/>
                         vipāke kaṭu sakṣāraṃ guru bhedy auṣṭrikaṃ dadhi ||70|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.71"><l> vātam arśāṃsi kuṣṭhāni kṛmīn hanty udarāṇi ca
                        <caesura/>
                         kopanaṃ kaphavātānāṃ durnāmnāṃ cāvikaṃ dadhi ||71|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.72"><l> rase pāke ca madhuram atyabhiṣyandi doṣalam
                        <caesura/>
                         dīpanīyam acakṣuṣyaṃ vāḍavaṃ dadhi vātalam ||72|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.73"><l> rūkṣam uṣṇaṃ kaṣāyaṃ ca kaphamūtrāpahaṃ ca tat
                        <caesura/>
                         snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ santarpaṇaṃ guru ||73|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.74"><l> cakṣuṣyam agryaṃ doṣaghnaṃ dadhi nāryā
                        guṇottaram
                        <caesura/>
                         laghu pāke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ paktināśanam ||74|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.75"><l> kaṣāyānurasaṃ nāgyā dadhi varcovivardhanam |
                        <caesura/>
                         dadhīny uktāni yānīha gavyādīni pṛthak pṛthak ||75|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.76"><l> vijñeyam evaṃ sarveṣu gavyam eva guṇottaram
                        <caesura/>
                         vātaghnaṃ kaphakṛt snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittakṛt ||76|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.77"><l> kuryād bhaktābhilāṣaṃ ca dadhi yat
                        suparisrutam
                        <caesura/>
                         śṛtāt kṣīrāt tu yaj jātaṃ guṇavad dadhi tat smṛtam ||77|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.78"><l> vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam
                        <caesura/>
                         dadhnaḥ saro gurur vṛṣyo vijñeyo 'nilanāśanaḥ ||78|| </l></lg>

                      <lg xml:id="SS.1.45.79"><l> vahner vidhamanaś cāpi kaphaśukravivardhanaḥ
                        <caesura/>
                        <pb facs="287" n="203a"/> dadhi tv asāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhi
                        vātalam ||79|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.80"><l> dīpanīyaṃ laghutaraṃ sakaṣāyaṃ rucipradam
                        <caesura/>
                         śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam ||80|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.81"><l> hemante śiśire caiva varṣāsu dadhi śasyate |
                        <caesura/>
                         tṛṣṇāklamaharaṃ mastu laghu srotoviśodhanam ||81|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.82"><l> amlaṃ kaṣāyaṃ madhuram avṛṣyaṃ kaphavātanut |
                        <caesura/>
                         prahlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinatty āśu malaṃ ca tat |
                        <caesura/>
                         balam āvahate kṣipraṃ bhaktacchandaṃ karoti ca ||82||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.83"><l> svādvamlamatyamlakamandajātaṃ tathā
                        śṛtakṣīrabhavaṃ saraś ca |
                        <caesura/>
                         asāram evaṃ dadhi saptadhā'smin varge smṛtā mastuguṇās tathaiva
                        ||83||
                        <caesura/>
                         iti dadhivargaḥ | </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.84"> atha takravargaḥ |
                        
                         takraṃ tu madhuram amlaṃ kaṣāyānurasam uṣṇavīryaṃ laghu rūkṣam
                        agnidīpanaṃ
                        garaśophātisāragrahaṇīpāṇḍurogārśaḥplīhagulmārocakaviṣamajvaratṛṣṇācchardiprasekaśūlabhedaḥśleṣmānilaharaṃ
                        madhuravipākaṃ hṛdyaṃ mūtrakṛcchrasnehavyāpatpraśamanam avṛṣyaṃ ca
                        ||84|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.85"><l> manthanādipṛthagbhūtasneham ardhodakaṃ ca yat
                        |
                        <caesura/>
                         nātisāndradravaṃ takraṃ svādvamlaṃ tuvaraṃ rase |
                        <caesura/>
                         yat tu sasneham ajalaṃ mathitaṃ gholam ucyate ||85|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.86"><l> naiva takraṃ kṣate dadyān noṣṇakāle na durbale
                        |
                        <caesura/>
                         na mūrcchābhramadāheṣu na roge raktapaittike ||86|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.87"><l> śītakāle 'gnimāndye ca kaphottheṣv āmayeṣu ca
                        |
                        <caesura/>
                         mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau takraṃ praśasyate ||87|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.88"> tat punar madhuraṃ śleṣmaprakopaṇaṃ
                        pittapraśamanaṃ ca; amlaṃ vātaghnaṃ pittakaraṃ ca ||88|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.89"><l> vāte 'mlaṃ saindhavopetaṃ, svādu pitte
                        saśarkaram |
                        <caesura/>
                         pibet takraṃ kaphe cāpi vyoṣakṣārasamanvitam ||89|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.90"><l> grāhiṇī vātalā rūkṣā durjarā takrakūrcikā
                        <caesura/>
                         takrāl laghutaro maṇḍaḥ kūrcikādadhitakrajaḥ ||90|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.91"><l> guruḥ kilāṭo 'nilahā puṃstvanidrāpradaḥ smṛtaḥ
                        <caesura/>
                         madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau tadvat pīyūṣamoraṭau ||91|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.92"> navanītaṃ punaḥ sadyaskaṃ laghu sukumāraṃ
                        madhuraṃ kaṣāyam īṣadamlaṃ śītalaṃ medhyaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ saṅgrāhi
                        pittānilaharaṃ vṛṣyam avidāhi kṣayakāsavraṇaśoṣārśo 'rdi<pb facs="288" n="204a"/>tāpahaṃ, cirotthitaṃ guru
                        kaphamedovivardhanaṃ balakaraṃ bṛṃhaṇaṃ śoṣaghnaṃ viśeṣeṇa bālānāṃ
                        praśasyate ||92|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.93"> kṣīrotthaṃ
                        punar navanītam utkṛṣṭasnehamādhuryam atiśītaṃ saukumāryakaraṃ
                        cakṣuṣyaṃ saṅgrāhi raktapittanetrarogaharaṃ prasādanaṃ ca ||93|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.94"> santānikā punar vātaghnī tarpaṇī vṛṣyā balyā
                        snigdhā rucyā madhurā madhuravipākā raktapittaprasādanī gurvī ca
                        ||94|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.95"><l> vikalpa eṣa dadhyādiḥ śreṣṭho gavyo
                        'bhivarṇitaḥ |
                        <caesura/>
                         vikalpān avaśiṣṭāṃs tu kṣīravīryāt samādiśet ||95||
                        <caesura/>
                         iti takravargaḥ |</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.96"> atha ghṛtam |
                        
                         ghṛtaṃ tu madhuraṃ saumyaṃ mṛdu śītavīryam anabhiṣyandi
                        snehanam udāvartonmādāpasmāraśūlajvarānāhavātapittapraśamanam
                        agnidīpanaṃ
                        smṛtimatimedhākāntisvaralāvaṇyasaukumāryaujastejobalakaram āyuṣyaṃ
                        vṛṣyaṃ medhyaṃ vayaḥsthāpanaṃ guru cakṣuṣyaṃ śleṣmābhivardhanaṃ
                        pāpmālakṣmīpraśamanaṃ viṣaharaṃ rakṣoghnaṃ ca ||96|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.97"><l> vipāke madhuraṃ śītaṃ vātapittaviṣāpaham |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyam agryaṃ balyaṃ ca gavyaṃ sarpir guṇottaram ||97|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.98"><l> ājaṃ ghṛtaṃ dīpanīyaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam
                        |
                        <caesura/>
                         kāse śvāse kṣaye cāpi pathyaṃ pāke ca tal laghu ||98|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.99"><l> madhuraṃ raktapittaghnaṃ guru pāke kaphāvaham
                        |
                        <caesura/>
                         vātapittapraśamanaṃ suśītaṃ māhiṣaṃ ghṛtam ||99|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.100"><l> auṣṭraṃ kaṭu ghṛtaṃ pāke śophakrimiviṣāpaham
                        |
                        <caesura/>
                         dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham ||100|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.101"><l> pāke laghv āvikaṃ sarpir na ca pittaprakopaṇam
                        |
                        <caesura/>
                         kaphe 'nile yonidoṣe śoṣe kampe ca tad dhitam ||101|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.102"><l> pāke laghūṣṇavīryaṃ ca kaṣāyaṃ kaphanāśanam |
                        <caesura/>
                         dīpanaṃ baddhamūtraṃ ca vidyād aikaśaphaṃ ghṛtam ||102|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.103"><l> cakṣuṣyam agryaṃ strīṇāṃ tu sarpiḥ
                        syād amṛtopamam |
                        <caesura/>
                         vṛddhiṃ karoti dehāgnyor laghupākaṃ viṣāpaham ||103|| </l></lg>

                    <pb facs="289" n="205a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.45.104"><l> kaṣāyaṃ baddhaviṇmūtraṃ tiktam agnikaraṃ laghu
                        |
                        <caesura/>
                         hanti kāreṇavaṃ sarpiḥ kaphakuṣṭhaviṣakrimīn ||104|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.105"> kṣīraghṛtaṃ punaḥ saṅgrāhi
                        raktapittabhramamūrcchāpraśamanaṃ netrarogahitaṃ ca ||105|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.106"> sarpirmaṇḍas tu madhuraḥ saro
                        yoniśrotrākṣiśirasāṃ śūlaghno bastinasyākṣipūraṇeṣūpadiśyate
                        ||106|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.107"> sarpiḥ purāṇaṃ saraṃ kaṭuvipākaṃ tridoṣāpahaṃ
                        mūrcchāmadonmādodarajvaragaraśoṣāpasmārayoniśrotrākṣiśira
                        śūlaghnaṃ dīpanaṃ bastinasyapūraṇeṣūpadiśyate ||107|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.108"><l> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         purāṇaṃ timiraśvāsapīnasajvarakāsanut |
                        <caesura/>
                         mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanam ||108|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.109"><l> ekādaśaśataṃ caiva vatsarānuṣitaṃ ghṛtam |
                        <caesura/>
                         rakṣoghnaṃ kumbhasarpiḥ syāt paratas tu mahāghṛtam ||109||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.110"><l> peyaṃ mahāghṛtaṃ bhūtaiḥ kaphaghnaṃ
                        pavanādhikaiḥ |
                        <caesura/>
                         balyaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca viśeṣāt timirāpaham ||110|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.111"><l> sarvabhūtaharaṃ caiva ghṛtam etat praśasyate
                        ||111||
                        <caesura/>
                         iti ghṛtavargaḥ | </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.112"> atha tailāni |
                        
                         tailaṃ tv āgneyam uṣṇaṃ tīkṣṇaṃ madhuraṃ madhuravipākaṃ bṛṃhaṇaṃ
                        prīṇanaṃ vyavāyi sūkṣmaṃ viśadaṃ guru saraṃ vikāsi vṛṣyaṃ
                        tvakprasādanaṃ medhāmārdavamāṃsasthairyavarṇabalakaraṃ cakṣuṣyaṃ
                        baddhamūtraṃ lekhanaṃ tiktakaṣāyānurasaṃ
                        pācanam anilabalāsakṣayakaraṃ krimighnam aśitapittajananaṃ
                        yoniśiraḥkarṇaśūlapraśamanaṃ garbhāśayaśodhanaṃ ca, tathā
                        chinnabhinnaviddhotpiṣṭacyutamathitakṣatapiccitabhagnasphuṭitakṣārāgnidagdhaviśliṣṭadāritā
                        bhihatadurbhagnamṛgavyālavidaṣṭaprabhṛtiṣu ca
                        pariṣekābhyaṅgāvagāhādiṣu tilatailaṃ praśasyate ||112|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.113"><l> tad bastiṣu ca pāneṣu nasye karṇākṣipūraṇe |
                        <caesura/>
                         annapānavidhau cāpi prayojyaṃ vātaśāntaye ||113|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.114"> eraṇḍatailaṃ madhuram uṣṇaṃ tīkṣṇaṃ dīpanaṃ
                        kaṭu kaṣāyānurasaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanaṃ tvacyaṃ vṛṣyaṃ
                        madhuravipākaṃ vayaḥsthāpanaṃ
                        yoniśukraviśodhanam ārogyamedhākāntismṛtibalakaraṃ
                        vātakaphaharam adhobhāgadoṣaharaṃ ca ||114|| </p>

                    <pb facs="290" n="206a"/>

                    <p xml:id="SS.1.45.115">
                        nimbātasīkusumbhamūlakajīmūtakavṛkṣakakṛtavedhanārkakampillakahastikarṇapṛthvīkāpīlu-
                        karañjeṅgudīśigrusarṣapasuvarcalāviḍaṅgajyotiṣmatīphalatailāni
                        tīkṣṇāni laghūny uṣṇavīryāṇi kaṭūni kaṭuvipākāni
                        sarāṇy anilakaphakṛmikuṣṭhapramehaśirorogāpaharāṇi ceti ||115|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.116"><l> vātaghnaṃ madhuraṃ teṣu kṣaumaṃ tailaṃ
                        balāpaham |
                        <caesura/>
                         kaṭupākam acakṣuṣyaṃ snigdhoṣṇaṃ guru pittalam ||116|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.117"><l> kṛmighnaṃ sārṣapaṃ tailaṃ kaṇḍūkuṣṭhāpahaṃ
                        laghu |
                        <caesura/>
                         kaphamedonilaharaṃ lekhanaṃ kaṭu dīpanam ||117||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.118"><l> kṛmighnam iṅgudītailam īṣattiktaṃ tathā laghu |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhāmayakṛmiharaṃ dṛṣṭiśukrabalāpaham ||118|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.119"><l> vipāke kaṭukaṃ tailaṃ kausumbhaṃ sarvadoṣakṛt
                        |
                        <caesura/>
                         raktapittakaraṃ tīkṣṇam acakṣuṣyaṃ vidāhi ca ||119|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.120">
                        kirātatiktakātimuktakabibhītakanālikerakolākṣoḍajīvantīpriyālakarbudāra-
                        sūryavallītrapusairvārukakarkārukūṣmāṇḍaprabhṛtīnāṃ tailāni
                        madhurāṇi madhuravipākāni vātapittapraśamanāni
                        śītavīryāṇy abhiṣyandīni sṛṣṭamūtrāṇy agnisādanāni ceti ||120|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.121"> madhūkakāśmaryapalāśatailāni madhurakaṣāyāṇi
                        kaphapittapraśamanāni ||121|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.122"> tuvarakabhallātakataile uṣṇe madhurakaṣāye
                        tiktānurase vātakaphakuṣṭhamedomehakṛmipraśamane
                        ubhayatobhāgadoṣahare ca ||122|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.123">
                        saraladevadāruśiṃśapāgurugaṇḍīrasārasnehās tiktakaṭukaṣāyā
                        duṣṭavraṇaśodhanāḥ kṛmikaphakuṣṭhānilaharāś ca ||123|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.124">
                        tumbīkośāmradantīdravantīśyāmāsaptalānīlikākampillakaśaṅkhinīsnehās tiktakaṭukaṣāyā
                        adhobhāgadoṣaharāḥ kṛmikaphakuṣṭhānilaharā duṣṭavraṇaśodhanāś ca
                        ||124|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.125"> yavatiktātailaṃ
                        sarvadoṣapraśamanam īṣattiktam agnidīpanaṃ lekhanaṃ medhyaṃ pathyaṃ
                        ca ||125|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.126"> ekaiṣikātailaṃ madhuram atiśītaṃ
                        pittaharam anilaprakopaṇaṃ śleṣmābhivardhanaṃ ca ||126|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.127"> sahakāratailam īṣattiktam atisugandhi
                        vātakaphaharaṃ rūkṣaṃ madhurakaṣāyaṃ rasavan nātipittakaraṃ ca
                        ||127|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.128"><l> phalodbhavāni tailāni yāny uktānīha kānicit |
                        <caesura/>
                         guṇān karma ca vijñāya phalānīva vinirdiśet ||128|| </l></lg>

                    <pb facs="291" n="207a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.45.129"><l> yāvantaḥ sthāvarāḥ snehāḥ samāsāt parikīrtitāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sarve tailaguṇā jñeyāḥ sarve cānilanāśanāḥ ||129|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.130"><l> sarvebhyas tv iha tailebhyas tilatailaṃ
                        viśiṣyate |
                        <caesura/>
                         niṣpattes tadguṇatvāc ca tailatvam itareṣv api ||130|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.131"> grāmyānūpaudakānāṃ ca vasāmedomajjāno
                        gurūṣṇamadhurā vātaghnāḥ, jāṅgalaikaśaphakravyādādīnāṃ
                        laghuśītakaṣāyā raktapittaghnāḥ, pratudaviṣkirāṇāṃ śleṣmaghnāḥ |
                        tatra ghṛtatailavasāmedomajjāno yathottaraṃ guruvipākā vātaharāś
                        ca ||131||
                        
                         iti tailavargaḥ | </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.132"> atha madhuvargaḥ |
                        
                         madhu tu madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ śītam agnidīpanaṃ varṇyaṃ
                        svaryaṃ laghu sukumāraṃ lekhanaṃ hṛdyaṃ vājīkaraṇaṃ sandhānaṃ
                        śodhanaṃ ropaṇaṃ(saṅgrāhi ) cakṣuṣyaṃ prasādanaṃ sūkṣmamārgānusāri
                        pittaśleṣmamedomehahikkāśvāsakāsātisāraccharditṛṣṇākṛmiviṣapraśamanaṃ
                        hlādi tridoṣapraśamanaṃ ca; tat tu laghutvāt kaphaghnaṃ,
                        paicchilyān mādhuryāt kaṣāyabhāvāc ca vātapittaghnam ||132|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.133"><l> pauttikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ chātram
                        eva ca |
                        <caesura/>
                         ārghyam auddālakaṃ dālam ity aṣṭau madhujātayaḥ ||133|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.134"><l> viśeṣāt pauttikaṃ teṣu rūkṣoṣṇaṃ saviṣānvayāt
                        |
                        <caesura/>
                         vātāsṛkpittakṛc chedi vidāhi madakṛn madhu ||134|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.135"><l> paicchilyāt svādubhūyastvād bhrāmaraṃ
                        gurusañjñitam |
                        <caesura/>
                         kṣaudraṃ viśeṣato jñeyaṃ śītalaṃ laghu lekhanam ||135|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.136"><l> tasmāl laghutaraṃ rūkṣaṃ mākṣikaṃ pravaraṃ
                        smṛtam |
                        <caesura/>
                         śvāsādiṣu ca rogeṣu praśastaṃ tad viśeṣataḥ ||136|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.137"><l> svādupākaṃ guru himaṃ picchilaṃ raktapittajit
                        |
                        <caesura/>
                         śvitramehakṛmighnaṃ ca vidyāc chātraṃ guṇottaram ||137|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.138"><l> ārghyaṃ madhv aticakṣuṣyaṃ kaphapittaharaṃ
                        param |
                        <caesura/>
                         kaṣāyaṃ kaṭu pāke ca balyaṃ tiktam avātakṛt ||138|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.139"><l> auddālakaṃ rucikaraṃ svaryaṃ kuṣṭhaviṣāpaham
                        |
                        <caesura/>
                         kaṣāyam amlam uṣṇaṃ ca pittakṛt kaṭupāki ca ||139|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.140"><l> chardimehapraśamanaṃ madhu rūkṣaṃ dalodbhavam
                        |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇīyaṃ madhu navaṃ nātiśleṣmaharaṃ samam ||140|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.141"><l> medaḥsthaulyāpahaṃ grāhi purāṇam atilekhanam
                        <caesura/>
                        <pb facs="292" n="208a"/> doṣatrayaharaṃ pakvam āmam amlaṃ                         tridoṣakṛt ||141|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.142"><l> tad yuktaṃ vividhair yogair nihanyād āmayān
                        bahūn |
                        <caesura/>
                         nānādravyātmakatvāc ca yogavāhi paraṃ madhu ||142|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.143"> tat tu
                        nānādravyarasaguṇavīryavipākaviruddhānāṃ puṣparasānāṃ
                        makṣikāsambhavatvāc cānuṣṇopacāram ||143|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.144"><l> uṣṇair virudhyate sarvaṃ viṣānvayatayā madhu
                        |
                        <caesura/>
                         uṣṇārtam uṣṇair uṣṇe vā tan nihanti yathā viṣam ||144|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.145"><l> tat saukumāryāc ca tathaiva śaityān
                        nānauṣadhīnāṃ rasasambhavāc ca |
                        <caesura/>
                         uṣṇair virudhyeta viśeṣataś ca tathā'ntarīkṣeṇa jalena cāpi
                        ||145|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.146"><l> uṣṇena madhu saṃyuktaṃ vamaneṣv avacāritam |
                        <caesura/>
                         apākād anavasthānān na virudhyeta pūrvavat ||146|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.147"><l> madhvāmāt paratas tv anyad āmaṃ kaṣṭaṃ na vidyate
                        |
                        <caesura/>
                         viruddhopakramatvāt tat sarvaṃ hanti yathā viṣam ||147||
                        <caesura/>
                         iti madhuvargaḥ |</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.148"> athekṣuvargaḥ |
                        
                         ikṣavo madhurā madhuravipākā guravaḥ śītāḥ snigdhā balyā vṛṣyā
                        mūtralā raktapittapraśamanāḥ kṛmikaphakarāś ceti | te cānekavidhāḥ
                        | tad yathā- ||148|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.149"><l> pauṇḍrako bhīrukaś caiva vaṃśakaḥ
                        śvetaporakaḥ |
                        <caesura/>
                         kāntāras tāpasekṣuś ca kāṣṭhekṣuḥ sūcipatrakaḥ ||149|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.150"><l> naipālo dīrghapatraś ca nīlaporo 'tha kośakṛt
                        |
                        <caesura/>
                         ity etā jātayaḥ sthaulyād, guṇān vakṣyāmy ataḥ param ||150|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.151"><l> suśīto madhuraḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ śleṣmalaḥ
                        saraḥ |
                        <caesura/>
                         avidāhī gurur vṛṣyaḥ pauṇḍrako bhīrukas tathā ||151|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.152"><l> ābhyāṃ tulyaguṇaḥ kiñcit sakṣāro vaṃśako mataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         vaṃśavac chvetaporas tu kiñcid uṣṇaḥ sa vātahā ||152|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.153"><l> kāntāratāpasāvikṣū vaṃśakānugatau matau |
                        <caesura/>
                         evaṅguṇas tu kāṣṭhekṣuḥ sa tu vātaprakopaṇaḥ ||153|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.154"><l> sūcīpatro nīlaporau naipālo dīrghapatrakaḥ |
                        <caesura/>
                         vātalāḥ kaphapittaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ ||154|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.155"><l> kośakāro guruḥ śīto raktapittakṣayāpahaḥ
                        <caesura/>
                         atīva madhuro mūle madhye madhura eva tu ||155||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.156"><l> agreṣv akṣiṣu vijñeya ikṣūṇāṃ lavaṇo rasaḥ
                        ||156|| </l></lg>

                    <pb facs="293" n="209a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.45.157"><l> avidāhī kaphakaro vātapittanivāraṇaḥ |
                        <caesura/>
                         vaktraprahlādano vṛṣyo dantaniṣpīḍito rasaḥ ||157|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.158"><l> gurur vidāhī viṣṭambhī yāntrikas tu
                        prakīrtitaḥ
                        <caesura/>
                         pakvo guruḥ saraḥ snigdhaḥ satīkṣṇaḥ kaphavātanut ||158|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.159"> phāṇitaṃ guru madhuram abhiṣyandi bṛṃhaṇam
                        avṛṣyaṃ tridoṣakṛc ca ||159|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.160"> guḍaḥ sakṣāramadhuro nātiśītaḥ snigdho
                        mūtraraktaśodhano nātipittajid vātaghno medaḥkṛmikaphakaro balyo
                        vṛṣyaś ca ||160|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.161"><l> pittaghno madhuraḥ śuddho vātaghno
                        'sṛkprasādanaḥ
                        <caesura/>
                         sa purāṇo 'dhikaguṇo guḍaḥ pathyatamaḥ smṛtaḥ ||161|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.162"> matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalajātā
                        uttarottaraṃ śītāḥ snigdhāḥ gurutarā madhuratarā vṛṣyā
                        raktapittapraśamanās tṛṣṇāpraśamanāś ca ||162|| </p>

                      <lg xml:id="SS.1.45.163"><l> yathā yathaiṣāṃ vaimalyaṃ madhuratvaṃ tathā
                        tathā |
                        <caesura/>
                         snehagauravaśaityāni saratvaṃ ca tathā tathā ||163|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.164"><l> yo yo matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarāṇāṃ svako guṇaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tena tenaiva nirdeśyas teṣāṃ visrāvaṇo guṇaḥ ||164|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.165"><l> sārasthitā suvimalā niḥkṣārā ca yathā yathā |
                        <caesura/>
                         tathā guṇavatī sarvā vijñeyā śarkarā budhaiḥ ||165|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.166"> madhuśarkarā punaś chardyatīsāraharī rūkṣā
                        chedanī prasādanī kaṣāyamadhurā madhuravipākā ca ||166|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.45.167"> yavāsaśarkarā madhurakaṣāyā tiktānurasā
                        śleṣmaharī sarā ceti ||167|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.168"><l> yāvatyaḥ śarkarāḥ proktāḥ sarvā
                        dāhapraṇāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         raktapittapraśamanāś chardimūrcchātṛṣāpahāḥ ||168|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.169"><l> rūkṣaṃ madhūkapuṣpotthaṃ phāṇitaṃ
                        vātapittakṛt |
                        <caesura/>
                         kaphaghnaṃ madhuraṃ pāke kaṣāyaṃ bastidūṣaṇam ||169||
                        <caesura/>
                         itīkṣuvargaḥ | </l></lg>

                    <pb facs="294" n="210a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.45.170ab"><l> atha madyavargaḥ |
                        <caesura/>
                         sarvaṃ pittakaraṃ madyam amlaṃ rocanadīpanam |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.170cd"><l> bhedanaṃ kaphavātaghnaṃ hṛdyaṃ
                        bastiviśodhanam ||170|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.171ab"><l> pāke laghu vidāhy uṣṇaṃ tīkṣṇam
                        indriyabodhanam |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.171cd"><l> vikāsi sṛṣṭaviṇmūtraṃ śṛṇu tasya viśeṣaṇam
                        ||171|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.172"><l> mārdvīkam avidāhitvān madhurānvayatas tathā |
                        <caesura/>
                         raktapitte 'pi satataṃ budhair na pratiṣidhyate ||172|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.173"><l> madhuraṃ tad dhi rūkṣaṃ ca kaṣāyānurasaṃ laghu
                        |
                        <caesura/>
                         laghupāki saraṃ śoṣaviṣamajvaranāśanam ||173||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.174"><l> mārdvīkālpāntaraṃ kiñcit khārjūraṃ
                        vātakopanam |
                        <caesura/>
                         tad eva viśadaṃ rucyaṃ kaphaghnaṃ karśanaṃ laghu ||174|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.175"><l> kaṣāyamadhuraṃ hṛdyaṃ sugandhīndriyabodhanam
                        | kāsārśograhaṇīdoṣamūtrāghātānilāpahā ||175|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.176ab"><l> stanyaraktakṣayahitā surā bṛṃhaṇadīpanī | </l></lg>

                   <lg xml:id="SS.1.45.176cd"><l> kāsārśograhaṇīśvāsapratiśyāyavināśanī
                        ||176|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.177"><l> śvetā mūtrakaphastanyaraktamāṃsakarī surā |
                        <caesura/>
                         chardyarocakahṛtkukṣitodaśūlapramardanī ||177|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.178ab"><l> prasannā kaphavātārśovibandhānāhanāśanī</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.178cd"><l> pittalā'lpakaphā rūkṣā yavair vātaprakopaṇī
                        |178|</l></lg>


                    <lg xml:id="SS.1.45.179"><l> viṣṭambhinī surā gurvī śleṣmalaṃ tu
                        madhūlakam |
                        <caesura/>
                         rūkṣā nātikaphā vṛṣyā pācanī cākṣikī smṛtā ||179|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.180ab"><l> tridoṣo bhedy avṛṣyaś ca kohalo
                        vadanapriyaḥ</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.180cd"><l> grāhy uṣṇo jagalaḥ paktā
                        rūkṣas tṛṭkaphaśophakṛt ||180|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.181ab"><l> hṛdyaḥ pravāhikāṭopadurnāmānilaśoṣahṛt</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.181cd"><l> bakkaso hṛtasāratvād viṣṭambhī vātakopanaḥ
                        ||181|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.182"><l> dīpanaḥ sṛṣṭaviṇmūtro viśado 'lpamado guruḥ
                        <caesura/>
                         kaṣāyo madhuraḥ śīdhur gauḍaḥ pācanadīpanaḥ ||182|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.183"><l> śārkaro madhuro rucyo dīpano bastiśodhanaḥ |
                        <caesura/>
                         vātaghno madhuraḥ pāke hṛdya indriyabodhanaḥ ||183|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.184"><l> tadvat pakvarasaḥ śīdhur balavarṇakaraḥ saraḥ
                        |
                        <caesura/>
                         śophaghno dīpano hṛdyo rucyaḥ śleṣmārśasāṃ hitaḥ ||184|| </l></lg>

                    <pb facs="295" n="211a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.45.185"><l> karśanaḥ śītarasikaḥ śvayathūdaranāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         varṇakṛj jaraṇaḥ svaryo vibandhaghno 'rśasāṃ hitaḥ ||185|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.186"><l> ākṣikaḥ pāṇḍurogaghno vraṇyaḥ saṅgrāhako
                        laghuḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhuraḥ sīdhuḥ pittaghno 'sṛkprasādanaḥ ||186|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.187"><l> jāmbavo baddhanisyandas tuvaro vātakopanaḥ
                        <caesura/>
                         tīkṣṇaḥ surāsavo hṛdyo mūtralaḥ kaphavātanut ||187|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.188"><l> mukhapriyaḥ sthiramado vijñeyo 'nilanāśanaḥ
                        <caesura/>
                         laghur madhvāsavaś chedī mehakuṣṭhaviṣāpahaḥ ||188|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.189"><l> tiktaḥ kaṣāyaḥ śophaghnas tīkṣṇaḥ
                        svādur avātakṛt |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇaḥ kaṣāyo madakṛd durnāmakaphagulmahṛt ||189|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.190"><l> kṛmimedonilaharo maireyo madhuro guruḥ
                        <caesura/>
                         balyaḥ pittaharo varṇyo hṛdyaś cekṣurasāsavaḥ ||190|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.191"><l> śīdhur madhūkapuṣpottho vihāhy agnibalapradaḥ |
                        <caesura/>
                         rūkṣaḥ kaṣāyaḥ kaphahṛd vātapittaprakopaṇaḥ ||191|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.192ab"><l> nirdiśed rasataś cānyān
                        kandamūlaphalāsavān</l></lg>

                    <pb facs="295" n="219b"/>

                    <lg xml:id="SS.1.45.192cd"><l> navaṃ madyam abhiṣyandi guru vātādikopanam
                        ||192|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.193"><l> aniṣṭagandhi virasam ahṛdyaṃ ca vidāhi ca
                        <caesura/>
                         sugandhi dīpanaṃ hṛdyaṃ rociṣṇu kṛmināśanam ||193|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.194ab"><l> sphuṭasrotaskaraṃ jīrṇaṃ laghu
                        vātakaphāpaham</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.194cd"><l> ariṣṭo dravyasaṃyogasaṃskārād adhiko guṇaiḥ
                        ||194|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.195"><l> bahudoṣaharaś caiva doṣāṇāṃ śamanaś ca saḥ |
                        <caesura/>
                         dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ pittāvirodhanaḥ ||195|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.196"><l> śūlādhmānodaraplīhajvarājīrṇārśasāṃ hitaḥ
                        <caesura/>
                         pippalyādikṛto gulmakapharogaharaḥ smṛtaḥ ||196|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.197"><l> cikitsiteṣu vakṣyante 'riṣṭā rogaharāḥ pṛthak
                        <caesura/>
                         ariṣṭāsavaśīdhūnāṃ guṇān karmāṇi cādiśet ||197|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.198"><l> buddhyā yathāsvaṃ saṃskāram avekṣya kuśalo
                        bhiṣak
                        <caesura/>
                         sāndraṃ vidāhi durgandhaṃ virasaṃ kṛmilaṃ guru ||198|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.199"><l> ahṛdyaṃ taruṇaṃ tīkṣṇam uṣṇaṃ
                        durbhājanasthitam |
                        <caesura/>
                         alpauṣadhaṃ paryuṣitam atyacchaṃ picchilaṃ ca yat ||199||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.200"><l> tad varjyaṃ sarvathā madyaṃ kiñcic cheṣaṃ tu
                        yad bhavet |
                        <caesura/>
                         tatra yat stokasambhāraṃ taruṇaṃ picchilaṃ guru ||200||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.201"><l> kaphaprakopi tan madyaṃ durjaraṃ ca viśeṣataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pittaprakopi bahalaṃ tīkṣṇam uṣṇaṃ vidāhi ca ||201|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.202"><l> ahṛdyaṃ pelavaṃ pūti kṛmilaṃ virasaṃ ca yat |
                        <caesura/>
                         tathā paryuṣitaṃ cāpi vidyād anilakopanam ||202||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.203"><l> sarvadoṣair upetaṃ tu sarvadoṣaprakopaṇam
                        <caesura/>
                         cirasthitaṃ jātarasaṃ dīpanaṃ kaphavātajit ||203|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.204ab"><l> rucyaṃ prasannaṃ surabhi madyaṃ sevyaṃ
                        madāvaham</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.204cd"><l> tasyānekaprakārasya madyasya rasavīryataḥ
                        ||204|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.205"><l> saukṣmyād auṣṇyāc ca taikṣṇyāc ca vikāsitvāc
                        ca vahninā
                        <caesura/>
                         sametya hṛdayaṃ prāpya dhamanīr ūrdhvam āgatam |
                        vicālyendriyacetāṃsi vīryaṃ madayate 'cirāt ||205||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.206"><l> cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato jāyate madaḥ |
                        <caesura/>
                         acirād vātike dṛṣṭaḥ, paittike śīghram eva ca ||206|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.207ab"><l> sāttvike śaucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanalālasaḥ
                        |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.207cd"><l> gītādhyayanasaubhāgyasuratotsāhakṛn madaḥ
                        ||207|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.208"><l> rājase duḥkhaśīlatvam ātmatyāgaṃ sasāhasam |
                        <caesura/>
                         kalahaṃ sānubandhaṃ tu karoti puruṣe madaḥ ||208|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.209"><l> aśaucanidrāmātsaryāgamyāgamanalolatāḥ |
                        <caesura/>
                         asatyabhāṣaṇaṃ cāpi kuryād dhi tāmase madaḥ ||209|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.210ab"><l> raktapittakaraṃ śuktaṃ chedanaṃ
                        bhuktapācanam | </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.210cd"><l> vaisvaryaṃ jaraṇaṃ śleṣmapāṇḍukrimiharaṃ
                        laghu ||210|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.211ab"><l> tīkṣṇoṣṇaṃ mūtralaṃ hṛdyaṃ kaphaghnaṃ
                        kaṭupāki ca</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.211cd"><l> tadvat tad āsutaṃ sarvaṃ rocanaṃ ca
                        viśeṣataḥ ||211|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.212"><l> gauḍāni rasaśuktāni madhuśuktāni yāni ca |
                        <caesura/>
                         yathāpūrvaṃ gurutarāṇy abhiṣyandakarāṇi ca ||212|| </l></lg>

                    <pb facs="297" n="213a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.45.213"><l> tuṣāmbu dīpanaṃ hṛdyaṃ hṛtpāṇḍukṛmiroganut |
                        <caesura/>
                         grahaṇyarśovikāraghnaṃ bhedi sauvīrakaṃ tathā ||213|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.214"><l> dhānyāmlaṃ dhānyayonitvāj jīvanaṃ dāhanāśanam
                        |
                        <caesura/>
                         sparśāt pānāt tu pavanakaphatṛṣṇāharaṃ laghu ||214|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.215"><l> taikṣṇyāc ca nirhared āśu kaphaṃ
                        gaṇḍūṣadhāraṇāt |
                        <caesura/>
                         mukhavairasya daurgandhyamalaśoṣaklamāpaham ||215|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.216"><l> dīpanaṃ jaraṇaṃ bhedi hitam āsthāpaneṣu ca |
                        <caesura/>
                         samudram āśritānāṃ ca janānāṃ sātmyam ucyate ||216||
                        <caesura/>
                         iti madhyavargaḥ | </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.217"> atha mūtrāṇi |
                        
                         mūtrāṇi gomahiṣyajāvigajahayakharoṣṭrāṇāṃ tīkṣṇāny uṣṇāni kaṭūni
                        tiktāni lavaṇānurasāni laghūni śodhanāni
                        kaphavātakṛmimedoviṣagulmārśadarakuṣṭhaśophārocakapāṇḍurogaharāṇi
                        hṛdyāni dīpanāni ca sāmānyataḥ ||217|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.45.218"><l> bhavataś cātra
                        <caesura/>
                         tat sarvaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ lavaṇānurasaṃ laghu |
                        <caesura/>
                         śodhanaṃ kaphavātaghnaṃ kṛmimedoviṣāpaham ||218|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.219"><l> arśojaṭharagulmaghnaṃ śophārocakanāśanam |
                        <caesura/>
                         pāṇḍurogaharaṃ bhedi hṛdyaṃ dīpanapācanam ||219|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.220"><l> gomūtraṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ sakṣāratvān na
                        vātalam |
                        <caesura/>
                         laghv agnidīpanaṃ medhyaṃ pittalaṃ kaphavātanut ||220|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.221"><l> śūlagulmodarānāhavirekāsthāpanādiṣu |
                        <caesura/>
                         mūtraprayogasādhyeṣu gavyaṃ mūtraṃ prayojayet ||221|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.222"><l> durnāmodaraśūleṣu kuṣṭhamehāviśuddhiṣu |
                        <caesura/>
                         ānāhaśophagulmeṣu pāṇḍuroge ca māhiṣam ||222|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.223"><l> kāsaśvāsāpahaṃ śophakāmalāpāṇḍuroganut |
                        <caesura/>
                         kaṭutiktānvitaṃ chāgam īṣanmārutakopanam ||223|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.224"><l> kāsaplīhodaraśvāsaśoṣavarcograhe hitam |
                        <caesura/>
                         sakṣāraṃ tiktakaṭukam uṣṇaṃ vātaghnam āvikam ||224|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.225"><l> dīpanaṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ vātacetovikāranut |
                        <caesura/>
                         āśvaṃ kaphaharaṃ mūtraṃ kṛmidadruṣu śasyate ||225|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.226"><l> satiktaṃ lavaṇaṃ bhedi vātaghnaṃ pittakopanam
                        |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgaṃ mūtraṃ prayojayet ||226|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.227"><l> garacetovikāraghnaṃ tīkṣṇaṃ grahaṇiroganut |
                        <caesura/>
                         dīpanaṃ gārdabhaṃ mūtraṃ kṛmivātakaphāpaham ||227|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.45.228"><l> śophakuṣṭhodaronmādamārutakrimināśanam |
                        <caesura/>
                         arśoghnaṃ kārabhaṃ mūtraṃ mānuṣaṃ ca viṣāpaham ||228|| </l></lg>

                    <pb facs="298" n="214a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.45.229"><l> dravadravyāṇi sarvāṇi samāsāt kīrtitāni tu |
                        <caesura/>
                         kāladeśavibhāgajño nṛpater dātum arhati ||229|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.45.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        dravadravyavijñānīyo nāma pañcacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||45|| </p>
                </div>

                <div n="46" type="adhyāya">

                    <p xml:id="SS.1.46.1"> athāto 'nnapānavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.46.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.1.46.3"> dhanvantarim abhivādya suśruta uvāca-
                        prāg abhihitaḥ ‘prāṇināṃ punar mūlam āhāro balavarṇaujasāṃ ca, sa
                        ṣaṭsu raseṣv āyattaḥ, rasāḥ punar dravyāśrayiṇaḥ,’
                        dravyarasaguṇavīryavipākanimitte ca kṣayavṛddhī doṣāṇāṃ sāmyaṃ ca,
                        brahmāder api ca lokasyāhāraḥ sthityutpattivināśahetuḥ,
                        āhārād evābhivṛddhir balam ārogyaṃ varṇendriyaprasādaś ca, tathā
                        hy āhāravaiṣamyād asvāsthyaṃ; tasyāśitapītalīḍhakhāditasya
                        nānādravyātmakasyānekavidhavikalpasyānekavidhaprabhāvasya pṛthak
                        pṛthag dravyarasaguṇavīryavipākakarmāṇīcchāmi jñātuṃ, na hy
                        anavabuddhasvabhāvā bhiṣajaḥ svasthānuvṛttiṃ roganigrahaṇaṃ ca
                        kartuṃ samarthāḥ; āhārāyattāś ca sarvaprāṇino yasmāt tasmād
                        annapānavidhim upadiśatu me bhagavān ity uktaḥ provāca bhagavān
                        dhanvantariḥ- atha khalu vatsa suśruta! yathāpraśnam ucyamānam
                        upadhārayasva- ||3|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.46.4"> tatra,
                        lohitaśālikalamakardamakapāṇḍukasugandhakaśakunāhṛtapuṣpāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukarodhrapuṣpaka-
                        dīrghaśūkakāñcanakamahiṣamahāśūkahāyanakadūṣakamahādūṣakaprabhṛtayaḥ
                        śālayaḥ ||4|| </p>

                    <pb facs="299" n="215a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.5"><l> madhurā vīryataḥ śītā laghupākā balāvahāḥ |
                        <caesura/>
                         pittaghnālpānilakaphāḥ snigdhā baddhālpavarcasaḥ ||5|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.6"><l> teṣāṃ lohitakaḥ śreṣṭho doṣaghnaḥ śukramūtralaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyo varṇabalakṛt svaryo hṛdyas tṛṣāpahaḥ ||6|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.7ab"><l> vraṇyo jvaraharaś caiva
                        sarvadoṣaviṣāpahaḥ</l></lg>
                    <lg xml:id="SS.1.46.7cd"><l> tasmād alpāntaraguṇāḥ kramaśaḥ śālayo 'varāḥ
                        ||7|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.8">
                        ṣaṣṭikakāṅgukamukundakapītakapramodakakākalakāsanapuṣpakamahāṣaṣṭikacūrṇakakuravakakedāraprabhṛtayaḥ
                        ṣaṣṭikāḥ ||8|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.9"><l> rase pāke ca madhurāḥ śamanā vātapittayoḥ |
                        <caesura/>
                         śālīnāṃ ca guṇais tulyā bṛṃhaṇāḥ kaphaśukralāḥ ||9|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.10"><l> ṣaṣṭikaḥ pravaras teṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ |
                        <caesura/>
                         mṛduḥ snigdhas tridoṣaghnaḥ sthairyakṛd balavardhanaḥ ||10|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.11"><l> vipāke madhuro grāhī tulyo lohitaśālibhiḥ
                        <caesura/>
                         śeṣās tv alpāntarās tasmāt ṣaṣṭikāḥ kramaśo guṇaiḥ ||11|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.12">
                        kṛṣṇavrīhiśālāmukhajatumukhanandīmukhalāvākṣakatvaritakakukkuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalaprabhṛtayo
                        vrīhayaḥ ||12|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.13"><l> kaṣāyamadhurāḥ pāke 'madhurā vīryato 'himāḥ |
                        <caesura/>
                         alpābhiṣyandinas tulyāḥ ṣaṣṭikair baddhavarcasaḥ ||13|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.14"><l> kṛṣṇavrīhir varas teṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ |
                        <caesura/>
                         tasmād alpāntaraguṇāḥ kramaśo vrīhayo 'pare ||14|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.15"><l> dagdhāyām avanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyā baddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ ||15|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.16"><l> sthalajāḥ kaphapittaghnāḥ kaṣāyāḥ kaṭukānvayāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kiñcit satiktamadhurāḥ pavanānalavardhanāḥ ||16|| </l></lg>

                    <pb facs="300" n="216a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.17"><l> kaidārā madhurā vṛṣyā balyāḥ pittanibarhaṇāḥ |
                        <caesura/>
                         īṣatkaṣāyālpamalā guravaḥ kaphaśukralāḥ ||17|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.18"><l> ropyātiropyā laghavaḥ śīghrapākā guṇottarāḥ |
                        <caesura/>
                         adāhino doṣaharā balyā mūtravivardhanāḥ ||18|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.19"><l> śālayaś chinnarūḍhā ye rūkṣās te baddhavarcasaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tiktāḥ kaṣāyāḥ pittaghnā laghupākāḥ kaphāpahāḥ ||19||
                        <caesura/>
                         iti śālivargaḥ | </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.20"><l> vistareṇāyam uddiṣṭaḥ śālivargo hitāhitaḥ
                        <caesura/>
                         atha kudhānyavargaḥ | tadvat kudhānyamudgādimāṣādīnāṃ ca vakṣyate
                        ||20|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.21">
                        koradūṣakaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānandīmukhī-
                        kuruvindagavedhukasarabarukatoda(ya)parṇīmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥ
                        kudhānyaviśeṣāḥ ||21|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.22"><l> uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ kaṭuvipākinaḥ |
                        <caesura/>
                         śleṣmaghnā baddhanisyandā vātapittaprakopaṇāḥ ||22|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.23"><l> kaṣāyamadhuras teṣāṃ śītaḥ pittāpahaḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         kodravaś ca sanīvāraḥ śyāmākaś ca saśāntanuḥ ||23|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.24"><l> kṛṣṇā raktāś ca pītāś ca śvetāś caiva
                        priyaṅgavaḥ |
                        <caesura/>
                         yathottaraṃ pradhānāḥ syū rūkṣāḥ kaphaharāḥ smṛtāḥ ||24|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.25"><l> madhūlī madhurā śītā snigdhā nandīmukhī tathā
                        <caesura/>
                         viśoṣī tatra bhūyiṣṭhaṃ varukaḥ samukundakaḥ ||25|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.26"><l> rūkṣā veṇuyavā jñeyā vīryoṣṇā kaṭupākinaḥ |
                        <caesura/>
                         baddhamūtrāḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakopanāḥ ||26|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.27">
                        mudgavanamudgakalāyamakuṣṭhamasūramaṅgalyacaṇakasatīnatripuṭakahareṇvāḍhakīprabhṛtayo
                        vaidalāḥ ||27|| </p>

                    <pb facs="301" n="217a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.28"><l> kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kaṭupākā marutkarāḥ |
                        <caesura/>
                         baddhamūtrapurīṣāś ca pittaśleṣmaharās tathā ||28|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.29"><l> nātyarthaṃ vātalās teṣu mudgā dṛṣṭiprasādanāḥ |
                        <caesura/>
                         pradhānā haritās tatra vanyā mudgasamāḥ smṛtāḥ ||29|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.30"><l> vipāke madhurāḥ proktā masūrā baddhavarcasaḥ
                        <caesura/>
                         makuṣṭhakāḥ kṛmikarāḥ kalāyāḥ pracurānilāḥ ||30|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.31"><l> āḍhakī kaphapittaghnī nātivātaprakopaṇī
                        <caesura/>
                         vātalāḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||31|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.32"><l> kaphaśoṇitapittaghnāś caṇakāḥ puṃstvanāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         ta eva ghṛtasaṃyuktās tridoṣaśamanāḥ param ||32|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.33"><l> hareṇavaḥ satīnāś ca vijñeyā baddhavarcasaḥ
                        <caesura/>
                         ṛte mudgamasūrābhyām anye tv ādhmānakārakāḥ ||33|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.34"><l> māṣo gurur bhinnapurīṣamūtraḥ snigdhoṣṇavṛṣyo
                        madhuro 'nilaghnaḥ |
                        <caesura/>
                         santarpaṇaḥ stanyakaro viśeṣād balapradaḥ śukrakaphāvahaś ca
                        ||34|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.35"><l> kaṣāyabhāvān na purīṣabhedī na mūtralo naiva
                        kaphasya kartā |
                        <caesura/>
                         svādur vipāke madhuro 'lasāndraḥ santarpaṇaḥ stanyarucipradaś ca
                        ||35|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.36"><l> māṣaiḥ samānaṃ phalam ātmaguptam uktaṃ ca
                        kākāṇḍaphalaṃ tathaiva |
                        <caesura/>
                         āraṇyamāṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣāḥ kaṣāyā avidāhinaś ca ||36|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.37"><l> uṣṇaḥ kulattho rasataḥ kaṣāyaḥ kaṭur vipāke
                        kaphamārutaghnaḥ |
                        <caesura/>
                         śukrāśmarīgulmaniṣūdanaś ca sāṅgrāhikaḥ pīnasakāsahantā ||37|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.38"><l> ānāhamedogudakīlahikkāśvāsāpahaḥ
                        śoṇitapittakṛc ca |
                        <caesura/>
                         kaphasya hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulattha uktaḥ ||38|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.39"><l> īṣatkaṣāyo madhuraḥ satiktaḥ sāṅgrāhikaḥ
                        pittakaras tathoṣṇaḥ |
                        <caesura/>
                         tilo vipāke madhuro baliṣṭhaḥ snigdho vraṇe lepana eva pathyaḥ
                        ||39|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.40"><l> dantyo 'gnimedhājanano 'lpamūtras tvacyo 'tha
                        keśyo 'nilahā guruś ca |
                        <caesura/>
                        <pb facs="302" n="218a"/> tileṣu sarveṣv asitaḥ pradhāno madhyaḥ
                        sito hīnatarās tathā'nye ||40|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.41"><l> yavaḥ kaṣāyo madhuro himaś ca kaṭur vipāke
                        kaphapittahārī |
                        <caesura/>
                         vraṇeṣu pathyas tilavac ca nityaṃ prabaddhamūtro bahuvātavarcāḥ
                        ||41|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.42"><l> sthairyāgnimedhāsvaravarṇakṛc ca sapicchilaḥ
                        sthūlavilekhanaś ca |
                        <caesura/>
                         medomaruttṛḍhharaṇo 'tirūkṣaḥ prasādanaḥ śoṇitapittayoś ca ||42|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.43"><l> ebhir guṇair hīnatarais tu kiñcid vidyād
                        yavebhyo 'tiyavānaśeṣaiḥ
                        <caesura/>
                         godhūma ukto madhuro guruś ca balyaḥ sthiraḥ śukrarucipradaś ca
                        ||43|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.44"><l> snigdho 'tiśīto 'nilapittahantā
                        sandhānakṛc chleṣmakaraḥ saraś ca |
                        <caesura/>
                         rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśoṣaśukrabalāsadṛṣṭikṣayakṛd vidāhī ||44|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.45"><l> kaṭur vipāke madhuras tu śimbaḥ
                        prabhinnaviṇmārutapittalaś ca
                        <caesura/>
                         sitāsitāḥ pītakaraktavarṇā bhavanti ye 'nekavidhās tu śimbāḥ
                        ||45|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.46"><l> yathāditas te guṇataḥ pradhānā jñeyāḥ kaṭūṣṇā
                        rasapākayoś ca
                        <caesura/>
                         sahādvayaṃ mūlakajāś ca śimbāḥ kuśimbivallīprabhavās tu śimbāḥ
                        ||46|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.47"><l> jñeyā vipāke madhurā rase ca balapradāḥ
                        pittanibarhaṇāś ca
                        <caesura/>
                         vidāhavantaś ca bhṛśaṃ virūkṣā viṣṭabhya jīryanty anilapradāś ca
                        ||47|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.48"><l> rucipradāś caiva sudurjarāś ca sarve smṛtā
                        vaidalikās tu śimbāḥ |
                        <caesura/>
                         kaṭur vipāke kaṭukaḥ kaphaghno vidāhibhāvād ahitaḥ kusumbhaḥ ||48|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.49"><l> uṣṇā'tasī svādurasā'nilaghnī pittolbaṇā syāt
                        kaṭukā vipāke |
                        <caesura/>
                         pāke rase cāpi kaṭuḥ pradiṣṭaḥ siddhārthakaḥ śoṇitapittakopī <pb facs="303" n="219a"/> tīkṣṇoṣṇarūkṣaḥ kaphamārutaghnas
                        tathāguṇaś cāsitasarṣapo 'pi || 49 || </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.50"><l> anārtavaṃ vyādhihatam aparyāgatam eva ca |
                        <caesura/>
                         abhūmijaṃ navaṃ cāpi na dhānyaṃ guṇavat smṛtam ||50||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.51"><l> navaṃ dhānyam abhiṣyandi laghu saṃvatsaroṣitam
                        <caesura/>
                         vidāhi guru viṣṭambhi virūḍhaṃ dṛṣṭidūṣaṇam ||51|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.52"><l> śālyādeḥ sarṣapāntasya vividhasyāsya bhāgaśaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kālapramāṇasaṃskāramātrāḥ samparikīrtitāḥ ||52||
                        <caesura/>
                         iti kudhānyavargaḥ | </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.53"><l> atha māṃsavargaḥ |
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ māṃsavargān upadekṣyāmaḥ; tad yathā- jaleśayā, ānūpā,
                        grāmyāḥ, kravyabhuja, ekaśaphā, jāṅgalāś ceti ṣaṇmāṃsavargā
                        bhavanti | eteṣāṃ vargāṇām uttarottarā pradhānatamāḥ | te
                        punar dvividhā jāṅgalā ānūpāś ceti | tatra jāṅgalavargo 'ṣṭavidhaḥ |
                        tad yathā- jaṅghālā, viṣkirāḥ, pratudā, guhāśayāḥ, prasahāḥ,
                        parṇamṛgā, bileśayā, grāmyāś ceti | teṣāṃ jaṅghālaviṣkirau
                        pradhānatamau ||53|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.54">
                        tāveṇahariṇarkṣakuraṅgakarālakṛtamālaśarabhaśvadaṃṣṭrāpṛṣatacāruṣkaramṛgamātṛkāprabhṛtayo
                        jaṅghālā mṛgāḥ kaṣāyā madhurā laghavo vātapittaharās tīkṣṇā hṛdyā
                        bastiśodhanāś ca ||54|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.55"><l> kaṣāyamadhuro hṛdyaḥ pittāsṛkkapharogahā |
                        <caesura/>
                         saṅgrāhī rocano balyas teṣām eṇo jvarāpahaḥ ||55|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.56"><l> madhuro madhuraḥ pāke doṣaghno 'naladīpanaḥ |
                        śītalo baddhaviṇmūtra sugandhir hariṇo laghuḥ ||56|| </l></lg>

                    <pb facs="304" n="220a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.57ab"><l> eṇaḥ kṛṣṇas tayor jñeyo hariṇas tāmra ucyate | </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.57cd"><l> yo na kṛṣṇo na tāmraś ca kuraṅgaḥ so
                        'bhidhīyate ||57|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.58"><l> śītā'sṛkpittaśamanī vijñeyā mṛgamātṛkā |
                        <caesura/>
                         sannipātakṣayaśvāsakāsahikkārucipraṇut ||58|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.59">
                        lāvatittirikapiñjalavartīravartikāvartakanaptṛkāvārtīkacakorakalaviṅkamayūrakrakaropacakra-
                        kukkuṭasāraṅgaśatapatrakutittirikuruvāhakayavālakaprabhṛtayas tryāhalā
                        viṣkirāḥ ||59|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.60"><l> laghavaḥ śītamadhurāḥ kaṣāyā doṣanāśanāḥ
                        <caesura/>
                         saṅgrāhī dīpanaś caiva kaṣāyamadhuro laghuḥ |
                        <caesura/>
                         lāvaḥ kaṭuvipākaś ca sannipāte tu pūjitaḥ ||60|| </l></lg>

                    <pb facs="304" n="220b"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.61"><l> īṣadgurūṣṇamadhuro vṛṣyo medhāgnivardhanaḥ |
                        <caesura/>
                         tittiriḥ sarvadoṣaghno grāhī varṇaprasādanaḥ ||61|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.62"><l> raktapittaharaḥ śīto laghuś cāpi kapiñjalaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphottheṣu ca rogeṣu mandavāte ca śasyate ||62||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.63"><l> hikkāśvāsānilaharo viśeṣād gauratittiriḥ
                        <caesura/>
                         vātapittaharā vṛṣyā medhāgnibalavardhanāḥ ||63|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.64"><l> laghavaḥ krakarā hṛdyās tathā caivopacakrakāḥ
                        <caesura/>
                         kaṣāyaḥ svādulavaṇas tvacyaḥ keśyo 'rucau hitaḥ ||64|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.65"><l> mayūraḥ svaramedhāgnidṛkśrotrendriyadārḍhyakṛt
                        <caesura/>
                         snigdhoṣṇo 'nilahā vṛṣyaḥ svedasvarabalāvahaḥ ||65|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.66ab"><l> bṛṃhaṇaḥ kukkuṭo vanyas tadvad grāmyo gurus tu
                        saḥ |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.66cd"><l> vātarogakṣayavamīviṣamajvaranāśanaḥ ||66|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.67">
                        kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtakoyaṣṭikakuliṅgagṛhakuliṅgagokṣveḍakaḍiṇḍimāṇavakaśatapatraka-
                        mātṛnindakabhedāśiśukasārikāvalgulīgiriśālaṭvālaṭṭūṣakasugṛhākhañjarīṭahārītadātyūhaprabhṛtayaḥ
                        , pratudāḥ ||67|| </p>

                    <pb facs="305" n="221a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.68"><l> kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ phalāhārā marutkarāḥ |
                        <caesura/>
                         pittaśleṣmaharāḥ śītā baddhamūtrālpavarcasaḥ ||68|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.69"><l> sarvadoṣakaras teṣāṃ bhedāśī maladūṣakaḥ
                        <caesura/>
                         kaṣāyasvādulavaṇo guruḥ kāṇakapotakaḥ ||69|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.70"><l> raktapittapraśamanaḥ kaṣāyaviśado 'pi ca |
                        <caesura/>
                         vipāke madhuraś cāpi guruḥ pārāvataḥ smṛtaḥ ||70|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.71"><l> kuliṅgo madhuraḥ snigdhaḥ
                        kaphaśukravivardhanaḥ
                        <caesura/>
                         raktapittaharo veśmakuliṅgas tv atiśukralaḥ ||71|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.72">
                        siṃhavyāghravṛkatarakṣvṛkṣadvīpimārjāraśṛgālamṛgervārukaprabhṛtayo
                        guhāśayāḥ ||72|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.73"><l> madhurā guravaḥ snigdhā balyā mārutanāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         uṣṇavīryā hitā nityaṃ netraguhyavikāriṇām ||73|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.74">
                        kākakaṅkakuraracāṣabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyenagṛdhraprabhṛtayaḥ
                        prasahāḥ ||74|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.75"><l> ete siṃhādibhiḥ sarve samānā vāyasādayaḥ |
                        <caesura/>
                         rasavīryavipākeṣu viśeṣāc choṣiṇe hitāḥ ||75|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.76">
                        madgumūṣikavṛkṣaśāyikāvakuśapūtighāsavānaraprabhṛtayaḥ parṇamṛgāḥ
                        ||76|| </p>

                    <pb facs="306" n="222a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.77"><l> madhurā guravo vṛṣyāś cakṣuṣyāḥ śoṣiṇe hitāḥ |
                        <caesura/>
                         sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca kāsārśaḥśvāsanāśanāḥ ||77|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.78">
                        śvāvicchalyakagodhāśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇakadalīmṛgapriyakājagarasarpamūṣikanakulamahābabhruprabhṛtayo
                        bileśayāḥ ||78|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.79"><l> varcomūtraṃ saṃhataṃ kuryur ete vīrye coṣṇāḥ
                        pūrvavat svādupākāḥ |
                        <caesura/>
                         vātaṃ hanyuḥ śleṣmapitte ca kuryuḥ snigdhāḥ kāsaśvāsakārśyāpahāś
                        ca ||79|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.80"><l> kaṣāyamadhuras teṣāṃ śaśaḥ pittakaphāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         nātiśītalavīryatvād vātasādhāraṇo mataḥ ||80|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.81"><l> godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā smṛtā |
                        <caesura/>
                         vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī ||81|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.82"><l> śalyakaḥ svādupittaghno laghuḥ śīto viṣāpahaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         priyako mārute pathyo 'jagaras tv arśasāṃ hitaḥ ||82|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.83"><l> durnāmāniladoṣaghnāḥ kṛmidūṣīviṣāpahāḥ |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyā madhurāḥ pāke sarpā medhāgnivardhanāḥ ||83|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.84"><l> darvīkarā dīpakāś ca teṣūktāḥ kaṭupākinaḥ |
                        <caesura/>
                         madhurāś cāticakṣuṣyāḥ sṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ ||84|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.85">
                        aśvāśvataragokharoṣṭrabastorabhramedaḥpucchakaprabhṛtayo grāmyāḥ
                        ||85|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.86"><l> grāmyā vātaharāḥ sarve bṛṃhaṇāḥ kaphapittalāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         madhurā rasapākābhyāṃ dīpanā balavardhanāḥ ||86|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.87"><l> nātiśīto guruḥ snigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         chagalas tv anabhiṣyandī teṣāṃ pīnasanāśanaḥ ||87|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.88"><l> bṛṃhaṇaṃ māṃsam aurabhraṃ pittaśleṣmāvahaṃ guru
                        <caesura/>
                         medaḥpucchodbhavaṃ vṛṣyam aurabhrasadṛśaṃ guṇaiḥ ||88|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.89"><l> śvāsakāsapratiśyāyaviṣamajvaranāśanam |
                        <caesura/>
                         śramātyagnihitaṃ gavyaṃ pavitram anilāpaham ||89|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.90"><l> aurabhravat salavaṇaṃ māṃsam ekaśaphodbhavam
                        <caesura/>
                         alpābhiṣyandy ayaṃ vargo jāṅgalaḥ samudāhṛtaḥ ||90|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.91"><l> dūre janāntanilayā dūre pānīyagocarāḥ |
                        <caesura/>
                         ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca te 'lpābhiṣyandino matāḥ ||91|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.92"><l> atīvāsannanilayāḥ samīpodakagocarāḥ |
                        <caesura/>
                         ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca mahābhiṣyandinas tu te ||92||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.93">
                        <pb facs="307" n="223a"/> ānūpavargas tu pañcavidhaḥ | tad yathā-
                        kūlacarāḥ, plavāḥ, koṣasthāḥ, pādino, matsyāś ceti ||93|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.46.94"> tatra
                        gajagavayamahiṣarurucamarasṛmararohitavarāhakhaḍgigokarṇakālapucchakodranyaṅkvaraṇyagavayaprabhṛtayaḥ
                        kūlacarāḥ paśavaḥ ||94|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.95"><l> vātapittaharā vṛṣyā madhurā rasapākayoḥ |
                        <caesura/>
                         śītalā balinaḥ snigdhā mūtralāḥ kaphavardhanaḥ ||95|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.96"><l> virūkṣaṇo lekhanaś ca vīryoṣṇaḥ pittadūṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         svādvamlalavaṇas teṣāṃ gajaḥ śleṣmānilāpahaḥ ||96||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.97"><l> gavayasya tu māṃsaṃ hi snigdhaṃ madhurakāsajit
                        |
                        <caesura/>
                         vipāke madhuraṃ cāpi vyavāyasya tu vardhanam ||97|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.98"><l> snigdhoṣṇamadhuro vṛṣyo mahiṣas tarpaṇo guruḥ |
                        <caesura/>
                         nidrāpuṃstvabalastanyavardhano māṃsadārḍhyakṛt ||98|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.99"><l> ruror māṃsaṃ samadhuraṃ kaṣāyānurasaṃ smṛtam |
                        <caesura/>
                         vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam ||99|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.100"><l> tathā camaramāṃsaṃ tu snigdhaṃ madhurakāsajit
                        |
                        <caesura/>
                         vipāke madhuraṃ cāpi vātapittapraṇāśanam ||100|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.101"><l> sṛmarasya tu māṃsaṃ ca kaṣāyānurasaṃ smṛtam |
                        <caesura/>
                         vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam ||101|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.102"><l> svedanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ śītalaṃ tarpaṇaṃ
                        guru |
                        <caesura/>
                         śramānilaharaṃ snigdhaṃ vārāhaṃ balavardhanam ||102|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.103"><l> kaphaghnaṃ khaḍgipiśitaṃ kaṣāyam anilāpaham |
                        <caesura/>
                         pitryaṃ pavitram āyuṣyaṃ baddhamūtraṃ virūkṣaṇam ||103|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.104"><l> gokarṇamāṃsaṃ madhuraṃ snigdhaṃ mṛdu
                        kaphāvaham |
                        <caesura/>
                         vipāke madhuraṃ cāpi raktapittavināśanam ||104|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.105">
                        haṃsasārasakrauñcacakravākakurarakādambakāraṇḍavajīvañjīvakabakabalākāpuṇḍarīkaplavaśarārīmukha-
                        nandīmukhamadgūtkrośakācākṣamallikākṣaśuklākṣapuṣkaraśāyikākonālakāmbukukkuṭikāmegharāvaśvetavāralaprabhṛtayaḥ
                        plavāḥ saṅghātacāriṇaḥ ||105|| </p>

                    <pb facs="308" n="224a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.106"><l> raktapittaharāḥ śītāḥ snigdhā vṛṣyā
                        marujjitaḥ |
                        <caesura/>
                         sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca madhurā rasapākayoḥ ||106|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.107"><l> gurūṣṇamadhuraḥ snigdhaḥ svaravarṇabalapradaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇaḥ śukralas teṣāṃ haṃso vātavikāranut ||107|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.108">
                        śaṅkhaśaṅkhanakaśuktiśambūkabhallūkaprabhṛtayaḥ kośasthāḥ ||108|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.46.109">
                        kūrmakumbhīrakarkaṭakakṛṣṇakarkaṭakaśiśumāraprabhṛtayaḥ pādinaḥ
                        ||109|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.110"><l> śaṅkhakūrmādayaḥ svādurasapākā marunnudaḥ |
                        <caesura/>
                         śītāḥ snigdhā hitāḥ pitte varcasyāḥ śleṣmavardhanāḥ ||110|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.111"><l> kṛṣṇakarkaṭakas teṣāṃ balyaḥ koṣṇo 'nilāpahaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         śuklaḥ sandhānakṛt sṛṣṭaviṇmūtro 'nilapittahā ||111|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.112"> matsyās tu dvividhā nādeyāḥ sāmudrāś ca
                        ||112|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.46.113"> tatra nādeyāḥ-
                        rohitapāṭhīnapāṭalārājīvavarmigomatsyakṛṣṇamatsyavāguñjāramuralasahasradaṃṣṭraprabhṛtayaḥ
                        ||113|| </p>

                      <lg xml:id="SS.1.46.114"><l> nādeyā madhurā matsyā guravo mārutāpahāḥ |
                        <caesura/>
                         raktapittakarāś coṣṇā vṛṣyāḥ snigdhālpavarcasaḥ ||114|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.115"><l> kaṣāyānurasas teṣāṃ śaṣpaśaivālabhojanaḥ |
                        <caesura/>
                         rohito mārutaharo nātyarthaṃ pittakopanaḥ ||115|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.116"><l> pāṭhīnaḥ śleṣmalo vṛṣyo nidrāluḥ piśitāśanaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         dūṣayed raktapittaṃ tu kuṣṭharogaṃ karoty asau |
                        <caesura/>
                         muralo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakaras tathā ||116|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.117"><l> sarastaḍāgasambhūtāḥ snigdhāḥ svādurasāḥ
                        smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         mahāhradeṣu balinaḥ, svalpe 'mbhasy abalāḥ smṛtāḥ ||117|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.118">
                        timitimiṅgilakuliśapākamatsyanirulanandivāra(ru)lakamakaragargaracandrakamahāmīnarājīvaprabhṛtayaḥ
                        sāmudrāḥ ||118|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.119"><l> sāmudrā guravaḥ snigdhā madhurā nātipittalāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         uṣṇā vātaharā vṛṣyā varcasyāḥ śleṣmavardhanāḥ ||119|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.120"><l> balāvahā viśeṣeṇa māṃsāśitvāt samudrajāḥ
                        <caesura/>
                         samudrajebhyo nādeyā bṛṃhaṇatvād guṇottarāḥ ||120|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.121"><l> teṣām apy anilaghnatvāc cauṇṭyakaupyau
                        guṇottarau |
                        <caesura/>
                         snigdhatvāt svādupākatvāt tayor vāpyā guṇādhikāḥ ||121|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.122"><l>
                        <pb facs="309" n="225a"/> nādeyā guravo madhye yasmāt
                        pucchāsyacāriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         sarastaḍāgajānāṃ tu viśeṣeṇa śiro laghu ||122||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.123"><l> adūragocarā yasmāt tasmād utsodapānajāḥ |
                        <caesura/>
                         kiñcin muktvā śirodeśam atyarthaṃ guravas tu te ||123|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.124"><l> adhastād guravo jñeyā matsyāḥ sāgarasambhavāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         urovicaraṇāt teṣāṃ pūrvam aṅgaṃ laghu smṛtam ||124||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.125"><l> ity ānūpo mahāṣyandī māṃsavarga udīritaḥ
                        ||125|| </l></lg>

                      <p xml:id="SS.1.46.126"> tatra
                        śuṣkapūtivyādhiviṣasarpahatadigdhaviddhajīrṇakṛśabālānām asātmyacāriṇāṃ
                        ca māṃsāny abhakṣyāṇi, yasmād
                        vigatavyāpannāpahatapariṇatālpāsampūrṇavīryatvād doṣakarāṇi
                        bhavanti; ebhyo 'nyeṣām upādeyaṃ māṃsam iti ||126|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.127"><l> arocakaṃ pratiśyāyaṃ guru śuṣkaṃ prakīrtitam
                        |
                        <caesura/>
                         viṣavyādhihataṃ mṛtyuṃ bālaṃ chardiṃ ca kopayet ||127||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.128"><l> kāsaśvāsakaraṃ vṛddhaṃ tridoṣaṃ vyādhidūṣitam
                        |
                        <caesura/>
                         klinnam utkleśajananaṃ kṛśaṃ vātaprakopaṇam ||128|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.129"> striyaś catuṣpātsu, pumāṃso vihaṅgeṣu,
                        mahāśarīreṣv alpaśarīrāḥ, alpaśarīreṣu mahāśarīrāḥ, pradhānatamāḥ;
                        evam ekajātīyānāṃ mahāśarīrebhyaḥ kṛśaśarīrāḥ pradhānatamāḥ ||129|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.46.130"> sthānādikṛtaṃ māṃsasya gurulāghavam
                        upadekṣyāmaḥ | tad yathā- raktādiṣu śukrānteṣu dhātuṣūttarottarā
                        gurutarāḥ, tathā
                        sakthiskandhakroḍaśiraḥpādakarakaṭīpṛṣṭhacarmakāleyakayakṛdantrāṇi
                        ||130|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.131"><l> śiraḥskandhaṃ kaṭī pṛṣṭhaṃ sakthinī
                        cātmapakṣayoḥ |
                        <caesura/>
                         gurupūrvaṃ vijānīyād dhātavas tu yathottaram ||131||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.132ab"><l> sarvasya prāṇino dehe madhyo gurur udāhṛtaḥ
                        |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.132cd"><l> pūrvabhāgo guruḥ puṃsām adhobhāgas tu
                        yoṣitām ||132|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.133"><l> urogrīvaṃ vihaṅgānāṃ viśeṣeṇa guru smṛtam |
                        <caesura/>
                         pakṣotkṣepāt samo dṛṣṭo madhyabhāgas tu pakṣiṇām ||133||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.134"><l> atīva rūkṣaṃ māṃsaṃ tu vihaṅgānāṃ phalāśinām
                        |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇaṃ māṃsam atyarthaṃ khagānāṃ piśitāśinām ||134|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.135"><l> matsyāśināṃ pittakaraṃ vātaghnaṃ
                        dhānyacārinām
                        <caesura/>
                        <pb facs="310" n="226a"/> jalajānūpajā grāmyā kracyādaikaśaphās                         tathā ||135|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.136"><l> prasahā bilavāsāś ca ye ca jaṅghālasañjñitāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pratudā viṣkirāś caiva laghavaḥ syur yathottaram |
                        <caesura/>
                         alpābhiṣyandinaś caiva yathāpūrvam ato 'nyathā ||136|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.137"> prāmāṇādhikās tu svajātāv alpasārā guravaś ca
                        | sarvaprāṇināṃ sarvaśarīrebhyaḥ pradhānatamā bhavanti
                        yakṛtpradeśavartinas tān ādadīta; pradhānālābhe madhyamavayaskaṃ
                        sadyaskam akliṣṭam upādeyaṃ māṃsam iti ||137|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.138"><l> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā |
                        <caesura/>
                         liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate ||138||
                        <caesura/>
                         iti māṃsavargaḥ | </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.139"> atha phalavargaḥ |
                        
                         ata ūrdhvaṃ phalāny upadekṣyāmaḥ | tad yathā-
                        dāḍimāmalakabadarakolakarkandhusauvīrasiñcitikāphalakapitthamātuluṅgāmrāmrātakakaramardapriyālanāraṅga-
                        jambīralakucabhavyapārāvatavetraphalaprācīnāmalakatintiḍīkanīpakośāmrāmlīkāprabhṛtīni
                        ||139|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.140"><l> amlāni rasataḥ pāke gurūṇy uṣṇāni vīryataḥ |
                        <caesura/>
                         pittalāny anilaghnāni kaphotkleśakarāṇi ca ||140|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.141"><l> kaṣāyānurasaṃ teṣāṃ dāḍimaṃ nātipittalam |
                        dīpanīyaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ varcovibandhanam ||141|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.142"><l> dvividhaṃ tat tu vijñeyaṃ madhuraṃ cāmlam eva
                        ca |
                        <caesura/>
                         tridoṣaghnaṃ tu madhuram amlaṃ vātakaphāpaham ||142|| </l></lg>

                    <pb facs="311" n="227a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.143"><l> amlaṃ samadhuraṃ tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukaṃ saram
                        |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyaṃ sarvadoṣaghnaṃ vṛṣyam āmalakīphalam ||143|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.144"><l> hanti vātaṃ tad amlatvāt pittaṃ mādhuryaśaityataḥ |
                        <caesura/>
                         kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt phalebhyo 'bhyadhikaṃ ca tat ||144||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.145"><l> karkandhukolabadaram āmaṃ pittakaphāvaham |
                        <caesura/>
                         pakvaṃ pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saram ||145||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.146"><l> purātanaṃ tṛṭśamanaṃ śramaghnaṃ dīpanaṃ laghu
                        |
                        <caesura/>
                         sauvīraṃ badaraṃ snigdhaṃ madhuraṃ vātapittajit ||146|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.147"><l> kaṣāyaṃ svādu saṅgrāhi śītaṃ siñcitikāphalam
                        |
                        <caesura/>
                         āmaṃ kapittham asvaryaṃ kaphaghnaṃ grāhi vātalam ||147||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.148"><l> kaphānilaharaṃ pakvaṃ madhurāmlarasaṃ guru |
                        <caesura/>
                         śvāsakāsāruciharaṃ tṛṣṇāghnaṃ kaṇṭhaśodhanam ||148|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.149"><l> laghvamlaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ mātuluṅgam udāhṛtam
                        |
                        <caesura/>
                         tvak tiktā durjarā tasya vātakrimikaphāpahā ||149|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.150"><l> svādu śītaṃ guru snigdhaṃ māṃsaṃ
                        mārutapittajit |
                        <caesura/>
                         medhyaṃ śūlānilacchardikaphārocakanāśanam ||150|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.151ab"><l> dīpanaṃ laghu saṅgrāhi gulmārśoghnaṃ tu
                        kesaram |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.151cd"><l> śūlājīrṇavibandheṣu mande 'gnau kaphamārute
                        ||151|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.152ab"><l> arucau ca viśeṣeṇa rasas tasyopadiśyate
                        |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.152cd"><l> pittānilakaraṃ bālaṃ pittalaṃ baddhakesaram
                        ||152|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.153"><l> hṛdyaṃ varṇakaraṃ rucyaṃ raktamāṃsabalapradam
                        |
                        <caesura/>
                         kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ bṛṃhaṇaṃ guru ||153||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.154"><l> pittāvirodhi sampakvam āmraṃ śukravivardhanam
                        |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ balyaṃ guru viṣṭabhya jīryati ||154||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.155"><l> āmrātakaphalaṃ vṛṣyaṃ sasnehaṃ
                        śleṣmavardhanam
                        <caesura/>
                         tridoṣaviṣṭambhakaraṃ lakucaṃ śukranāśanam ||155||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.156"><l> amlaṃ tṛṣāpahaṃ rucyaṃ pittakṛt karamardakam
                        |
                        <caesura/>
                         vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ priyālaṃ guru śītalam ||156||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.157"><l> hṛdyaṃ svādu kaṣāyāmlaṃ bhavyam
                        āsyaviśodhanam |
                        <caesura/>
                         pittaśleṣmaharaṃ grāhi guru viṣṭambhi śītalam ||157||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.158"><l> pārāvataṃ samadhuraṃ rucyam aty agnivātanut |
                        <caesura/>
                         garadoṣaharaṃ nīpaṃ prācīnāmalakaṃ tathā ||158||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.159"><l> vātāpahaṃ tintiḍīkam āmaṃ pittabalāsakṛt |
                        <caesura/>
                         grāhyuṣṇaṃ dīpanaṃ rucyaṃ sampakvaṃ kaphavātanut ||159|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.160ab"><l> tasmād alpāntaraguṇaṃ kośāmraphalam ucyate
                        |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.160cd"><l> amlīkāyāḥ phalaṃ pakvaṃ tadvad bhedi tu
                        kevalam ||160|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.161"><l> amlaṃ samadhuraṃ hṛdyaṃ viśadaṃ bhaktarocanam
                        |
                        <caesura/>
                         vātaghnaṃ durjaraṃ proktaṃ nāraṅgasya phalaṃ guru ||161||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.162"><l> tṛṣṇāśūlakaphotkleśacchardiśvāsanivāraṇam |
                        <caesura/>
                         vātaśleṣmavibandhaghnaṃ jambīraṃ guru pittakṛt |
                        <caesura/>
                         airāvataṃ dantaśaṭham amlaṃ śoṇitapittakṛt ||162|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.163">
                        kṣīravṛkṣaphalajāmbavarājādanatodanaśītaphalatindukabakuladhanvanāśmantakāśvakarṇaphalgu-
                        parūṣakagāṅgerukīpuṣkaravartibilvabimbīprabhṛtīni ||163|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.164ab"><l> phalāny etāni śītāni kaphapittaharāṇi ca | </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.164cd"><l> saṅgrāhakāṇi rūkṣāṇi kaṣāyamadhurāṇi ca
                        ||164|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.165"><l>                         <pb facs="312" n="228a"/>kṣīravṛkṣaphalaṃ teṣāṃ guru viṣṭambhi 
                       śītalam |
                        <caesura/>
                         kaṣāyaṃ madhuraṃ sāmlaṃ nātimārutakopanam ||165|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.166"><l> atyarthaṃ vātalaṃ grāhi jāmbavaṃ
                        kaphapittajit |
                        <caesura/>
                         snigdhaṃ svādu kaṣāyaṃ ca rājādanaphalaṃ guru ||166|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.167"><l> kaṣāyaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ todanaṃ kaphavātajit
                        |
                        <caesura/>
                         amloṣṇaṃ laghu saṅgrāhi snigdhaṃ pittāgnivardhanam ||167|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.168"><l> āmaṃ kaṣāyaṃ saṅgrāhi tindukaṃ vātakopanam |
                        vipāke guru sampakvaṃ madhuraṃ kaphapittajit ||168|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.169"><l> madhuraṃ ca kaṣāyaṃ ca snigdhaṃ saṅgrāhi
                        bākulam |
                        <caesura/>
                         sthirīkaraṃ ca dantānāṃ viśadaṃ phalam ucyate ||169|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.170"><l> sakaṣāyaṃ himaṃ svādu dhānvanaṃ kaphavātajit
                        |
                        <caesura/>
                         tadvad gāṅgerukaṃ vidyād aśmantakaphalāni ca ||170|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.171"><l> viṣṭambhi madhuraṃ snigdhaṃ phalgujaṃ
                        tarpaṇaṃ guru |
                        <caesura/>
                         atyamlam īṣanmadhuraṃ kaṣāyānurasaṃ laghu ||171|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.172"><l> vātaghnaṃ pittajanam āmaṃ vidyāt paruṣakam |
                        <caesura/>
                         tad eva pakvaṃ madhuraṃ vātapittanibarhaṇam ||172|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.173"><l> vipāke madhuraṃ śītaṃ raktapittaprasādanam |
                        <caesura/>
                         pauṣkaraṃ svādu viṣṭambhi balyaṃ kaphakaraṃ phalam ||173|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.174"><l> kaphānilaharaṃ tīkṣṇaṃ snigdhaṃ saṅgrāhi
                        dīpanam |
                        <caesura/>
                         kaṭutiktakaṣāyoṣṇaṃ bālaṃ bilvam udāhṛtam ||174|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.175"><l> vidyāt tad eva sampakvaṃ madhurānurasaṃ guru
                        |
                        <caesura/>
                         vidāhi viṣṭambhakaraṃ doṣakṛt pūtimārutam ||175|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.176"><l> bimbīphalaṃ sāśvakarṇaṃ stanyakṛt
                        kaphapittajit |
                        <caesura/>
                         tṛḍdāhajvarapittāsṛkkāsaśvāsakṣayāpaham ||176|| </l></lg>

                      <p xml:id="SS.1.46.177"> tālanālikerapanasamocaprabhṛtīni ||177|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.178"><l> svādupākarasāny āhur vātapittaharāṇi ca |
                        <caesura/>
                         balapradāni snigdhāni bṛṃhaṇāni himāni ca ||178|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.179"><l> phalaṃ svādurasaṃ teṣāṃ tālajaṃ guru pittajit
                        |
                        <caesura/>
                         tadbījaṃ svādupākaṃ tu mūtralaṃ vātapittajit ||179|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.180"><l> nālikeraṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu
                        śītalam |
                        <caesura/>
                         balamāṃsapradaṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ bastiśodhanam ||180|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.181"><l> panasaṃ sakaṣāyaṃ tu snigdhaṃ svādurasaṃ guru
                        |
                        <caesura/>
                         maucaṃ svādurasaṃ proktaṃ kaṣāyaṃ nātiśītalam |
                        <caesura/>
                         raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṃ guru ||181||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.182"> drākṣākāśmaryamadhūkapuṣpakharjūraprabhṛtīni
                        ||182|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.183"><l> raktapittaharāṇy āhur gurūṇi madhurāṇi ca
                        <caesura/>
                         teṣāṃ drākṣā sarā svaryā madhurā snigdhaśītalā ||183|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.184"><l> raktapittajvaraśvāsatṛṣṇādāhakṣayāpahā |
                        <caesura/>
                         hṛdyaṃ mūtravibandhaghnaṃ pittāsṛgvātanāśanam ||184|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.185"><l> keśyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ kāśmaryaṃ
                        phalam ucyate |
                        <caesura/>
                         kṣatakṣayāpahaṃ hṛdyaṃ śītalaṃ tarpaṇaṃ guru ||185||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.186"><l> rase pāke ca madhuraṃ khārjūraṃ raktapittanut
                        |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇīyam ahṛdyaṃ ca madhūkakusumaṃ guru |
                        <caesura/>
                         vātapittopaśamanaṃ phalaṃ tasyopadiśyate ||186|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.187">
                        vātāmākṣoḍābhiṣukaniculapicunikocakorumāṇaprabhṛtīni ||187|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.188"><l> pittaśleṣmaharāṇy āhuḥ snigdhoṣṇāni gurūṇi ca
                        |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇāny anilaghnāni balyāni madhurāṇi ca ||188|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.189"><l> kaṣāyaṃ kaphapittaghnaṃ kiñcit tiktaṃ
                        rucipradam |
                        <caesura/>
                        <pb facs="313" n="229a"/> hṛdyaṃ sugandhi viśadaṃ                         lavalīphalam ucyate ||189|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.190"><l> vasiraṃ śītapākyaṃ ca sāruṣkaranibandhanam |
                        <caesura/>
                         viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ śītalaṃ vātakopanam ||190|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.191"><l> vipāke madhuraṃ cāpi raktapittaprasādanam |
                        <caesura/>
                         airāvataṃ dantaśaṭham amlaṃ śoṇitapittakṛt ||191|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.192"><l> śītaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ ṭaṅkaṃ mārutakṛd guru |
                        <caesura/>
                         snigdhoṣṇaṃ tiktamadhuraṃ vātaśleṣmaghnam aiṅgudam ||192||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.193"><l> śamīphalaṃ guru svādu rūkṣoṣṇaṃ keśanāśanam |
                        <caesura/>
                         guru śleṣmātakaphalaṃ kaphakṛn madhuraṃ himam ||193|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.194"><l> karīrākṣikapīlūni tṛṇaśūnyaphalāni ca |
                        <caesura/>
                         svādutiktakaṭūṣṇāni kaphavātaharāṇi ca ||194|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.195"><l> tiktaṃ pinttakaraṃ teṣāṃ saraṃ kaṭuvipāki ca
                        |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukaṃ pīlu sasnehaṃ kaphavātajit ||195|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.196"><l> āruṣkaraṃ tauvarakaṃ kaṣāyaṃ kaṭupāki ca |
                        <caesura/>
                         uṣṇaṃ kṛmijvarānāhamehodāvartanāśanam |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhagulmodarārśoghnaṃ kaṭupāki tathaiva ca ||196|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.197ab"><l> karañjakiṃśukāriṣṭaphalaṃ jantupramehanut
                        |</l></lg>
                    <lg xml:id="SS.1.46.197cd"><l> aṅkolasya phalaṃ visraṃ guru śleṣmaharaṃ
                        himam ||197|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.198"><l> rūkṣoṣṇaṃ kaṭukaṃ pāke laghu vātakaphāpaham |
                        <caesura/>
                         tiktam īṣadviṣahitaṃ viḍaṅgaṃ kṛmināśanam ||198|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.199"><l> vraṇyam uṣṇaṃ saraṃ medhyaṃ doṣaghnaṃ
                        śophakuṣṭhanut |
                        <caesura/>
                         kaṣāyaṃ dīpanaṃ cāmlaṃ cakṣuṣyaṃ cābhayāphalam ||199|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.200"><l> bhedanaṃ laghu rūkṣoṣṇaṃ
                        vaisvaryakrimināśanam |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣyaṃ svādupākyākṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit ||200|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.201"><l> kaphapittaharaṃ rūkṣaṃ vaktrakledamalāpaham |
                        <caesura/>
                         kaṣāyam īṣanmadhuraṃ kiñcit pūgaphalaṃ saram ||201|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.202"><l> jātīkośo 'tha karpūraṃ jātīkaṭukayoḥ phalam |
                        <caesura/>
                         kakko(ṅko)lakaṃ lavaṅgaṃ ca tiktaṃ kaṭu kaphāpaham ||202|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.203ab"><l> laghu tṛṣṇāpahaṃ
                        vaktrakledadaurgandhyanāśanam | </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.203cd"><l> satiktaḥ surabhiḥ śītaḥ karpūro laghu
                        lekhanaḥ ||203|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.204"><l> tṛṣṇāyāṃ mukhaśoṣe ca vairasye cāpi pūjitaḥ
                        <caesura/>
                         latākastūrikā tadvac chītā bastiviśodhanī ||204|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.205"><l> priyālamajjā madhuro vṛṣyaḥ pittānilāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         baibhītako madakaraḥ kaphamārutanāśanaḥ ||205|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.206"><l> kaṣāyamadhuro majjā kolānāṃ pittanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         tṛṣṇācchardyanilaghnaś ca tadvad āmalakasya ca ||206|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.207"><l> bījapūrakaśamyākamajjā kośāmrasambhavaḥ |
                        <caesura/>
                         svādupāko 'gnibaladaḥ snigdhaḥ pittānilāpahaḥ ||207|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.208"><l> yasya yasya phalasyeha vīryaṃ bhavati yādṛśam
                        |
                        <caesura/>
                         tasya tasyaiva vīryeṇa majjānam api nirdiśet ||208|| </l></lg>

                    <pb facs="314" n="230a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.209abcd"><l> phaleṣu paripakvaṃ yad guṇavat tad
                        udāhṛtam |
                        <caesura/>
                         bilvād anyatra vijñeyam āmaṃ tad dhi guṇottaram |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.209ef"><l> grāhyuṣṇaṃ dīpanaṃ tad dhi
                        kaṣāyakaṭutiktakam ||209|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.210"><l> vyādhitaṃ kṛmijuṣṭaṃ ca pākātītam akālajam |
                        <caesura/>
                         varjanīyaṃ phalaṃ sarvam aparyāgatam eva ca ||210||
                        <caesura/>
                         iti phalavargaḥ | </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.211"><l> atha śākavargaḥ |
                        <caesura/>
                         śākāny ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ | tatra
                        puṣpaphalālābukālindakaprabhṛtīni ||211|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.212"><l> pittaghnāny anilaṃ kuryus tathā mandakaphāni
                        ca |
                        <caesura/>
                         sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi svādupākarasāni ca ||212|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.213"><l> pittaghnaṃ teṣu kūṣmāṇḍaṃ bālaṃ madhyaṃ
                        kaphāvaham |
                        <caesura/>
                         śuklaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ dīpanaṃ bastiśodhanam ||213|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.214ab"><l> sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ cetovikāriṇām
                        | </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.214cd"><l> dṛṣṭiśukrakṣayakaraṃ kālindaṃ kaphavātakṛt
                        ||214|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.215ab"><l> alābur bhinnaviṭkā tu rūkṣā gurvy atiśītalā | </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.215cd"><l> tiktālābur ahṛdyā tu vāminī vātapittajit
                        ||215||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.216"> trapusairvārukarkārukaśīrṇavṛntaprabhṛtīni
                        ||216|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.217"><l> svādutiktarasāny āhuḥ kaphavātakarāṇi ca |
                        <caesura/>
                         sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi raktapittaharāṇi ca ||217|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.218"><l> bālaṃ sanīlaṃ trapusaṃ teṣāṃ pittaharaṃ
                        smṛtam |
                        <caesura/>
                         tat pāṇḍu kaphakṛj jīrṇam amlaṃ vātakaphāpaham ||218|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.219"><l> ervārukaṃ sakarkāru sampakvaṃ kaphavātakṛt |
                        <caesura/>
                         sakṣāraṃ madhuraṃ rucyaṃ dīpanaṃ nātipittalam ||219|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.220"><l> sakṣāraṃ madhuraṃ caiva śīrṇavṛntaṃ
                        kaphāpaham | bhedanaṃ dīpanaṃ hṛdyam ānāhāṣṭhīlanul laghu ||220|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.221">
                        pippalīmaricaśṛṅgaverārdrakahiṅgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasārjakabhūstṛṇasugandhaka-
                        kāsamardakakālamālakuṭherakakṣavakakharapuṣpaśigrumadhuśigruphaṇijjhakasarṣaparājikākulāhalāvagutthagaṇḍīratilaparṇikā-
                        varṣābhūcitrakamūlakalaśunakalāyapalāṇḍuprabhṛtīni ||221|| </p>

                    <pb facs="315" n="231a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.222"><l> kaṭūny uṣṇāni rucyāni vātaśleṣmaharāṇi ca |
                        <caesura/>
                         kṛtānneṣūpayujyante saṃskārārtham anekadhā ||222|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.223"><l> teṣāṃ gurvī svāduśītā pippalyārdrā kaphāvahā
                        |
                        <caesura/>
                         śuṣkā kaphānilaghnī sā vṛṣyā pittāvirodhinī ||223|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.224"><l> svādupākyārdramaricaṃ guru śleṣmapraseki ca |
                        <caesura/>
                         kaṭūṣṇaṃ laghu tac chuṣkam avṛṣyaṃ kaphavātajit ||224|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.225"><l> nātyuṣṇaṃ nātiśītaṃ ca vīryato maricaṃ sitam
                        |
                        <caesura/>
                         guṇavan maricebhyaś ca cakṣuṣyaṃ ca viśeṣataḥ ||225|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.226"><l> nāgaraṃ kaphavātaghnaṃ vipāke madhuraṃ kaṭu |
                        <caesura/>
                         vṛṣyoṣṇaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ sasnehaṃ laghu dīpanam ||226|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.227"><l> kaphānilaharaṃ svaryaṃ vibandhānāhaśūlanut |
                        <caesura/>
                         kaṭūṣṇaṃ rocanaṃ hṛdyaṃ vṛṣyaṃ caivārdrakaṃ smṛtam ||227|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.228"><l> laghūṣṇaṃ pācanaṃ hiṅgu dīpanaṃ kaphavātajit
                        |
                        <caesura/>
                         kaṭu snigdhaṃ saraṃ tīkṣṇaṃ śūlājīrṇavibandhanut ||228|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.229"><l> tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukaṃ pāke rucyaṃ
                        pittāgnivardhanam |
                        <caesura/>
                         kaṭu śleṣmānilaharaṃ gandhāḍhyaṃ jīrakadvayam ||229|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.230"><l> kāravī karavī tadvad vijñeyā sopakuñcikā |
                        <caesura/>
                         bhakṣyavyañjanabhojyeṣu vividheṣv avacāritā ||230|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.231"><l> ārdrā kustumbarī kuryāt
                        svādusaugandhyahṛdyatām |
                        <caesura/>
                         sā śuṣkā madhurā pāke snigdhā tṛḍdāhanāśanī ||231|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.232"><l> doṣaghnī kaṭukā kiñcit tiktā srotoviśodhanī
                        <caesura/>
                         jambīraḥ pācanas tīkṣṇaḥ kṛmivātakaphāpahaḥ ||232|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.233"><l> surābhir dīpano rucyo mukhavaiśadyakārakaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphānilaviṣaśvāsakāsadaurgandhyanāśanaḥ ||233||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.234ab"><l> pittakṛt pārśvaśūlaghnaḥ surasaḥ
                        samudāhṛtaḥ |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.234cd"><l> tadvat tu sumukho jñeyo viśeṣād garanāśanaḥ
                        ||234|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.235"><l> kaphaghnā laghavo rūkṣās tīkṣṇoṣṇāḥ
                        pittavardhanāḥ |
                        <caesura/>
                         kaṭupākarasāś caiva surasārjakabhūstṛṇāḥ ||235|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.236"><l> madhuraḥ kaphavātaghnaḥ pācanaḥ
                        kaṇṭhaśodhanaḥ |
                        <caesura/>
                         viśeṣataḥ pittaharaḥ satiktaḥ kāsamardakaḥ ||236||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.237"><l> kaṭuḥ sakṣāramadhuraḥ śigrus tikto 'tha
                        picchilaḥ |
                        <caesura/>
                         madhuśigruḥ saras tiktaḥ śophaghno dīpanaḥ kaṭuḥ ||237|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.238"><l> vidāhi baddhaviṇmūtraṃ rūkṣaṃ tīkṣṇoṣṇam eva
                        ca |
                        <caesura/>
                         tridoṣaṃ sārṣapaṃ śākaṃ gāṇḍīraṃ veganāma ca ||238|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.239"><l> citrakas tilaparṇī ca kaphaśophahare laghū |
                        <caesura/>
                         varṣābhūḥ kaphavātaghnī hitā śophodarārśasām ||239|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.240"><l> kaṭutiktarasā hṛdyā rocanī vahnidīpanī |
                        <caesura/>
                         sarvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā ||240|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.241"><l> mahat tad guru viṣṭambhi tīkṣṇam āmaṃ
                        tridoṣakṛt |
                        <caesura/>
                         tad eva snehasiddhaṃ tu pittanut kaphavātajit ||241|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.242"><l> tridoṣaśamanaṃ śuṣkaṃ viṣadoṣaharaṃ laghu |
                        <caesura/>
                        <pb facs="316" n="232a"/> viṣṭambhi vātalaṃ śākaṃ śuṣkam anyatra                         mūlakāt ||242|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.243"><l> puṣpaṃ ca patraṃ ca phalaṃ tathaiva
                        yathottaraṃ te guravaḥ pradiṣṭāḥ |
                        <caesura/>
                         teṣāṃ tu puṣpaṃ kaphapittahantṛ phalaṃ nihanyāt kaphamārutau tu
                        ||243|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.244"><l> snigdhoṣṇatīkṣṇaḥ kaṭupicchilaś ca guruḥ
                        saraḥ svādurasaś ca balyaḥ |
                        <caesura/>
                         vṛṣyaś ca medhāsvaravarṇacakṣurbhagnāsthisandhānakaro rasonaḥ
                        ||244|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.245"><l>
                        hṛdrogajīrṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśophān |
                        <caesura/>
                         durnāmakuṣṭhānalasādajantusamīraṇaśvāsakaphāṃś ca hanti
                        ||245||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.246"><l> nātyuṣṇavīryo 'nilahā kaṭuś ca tīkṣṇo
                        gurur nātikaphāvahaś ca |
                        <caesura/>
                         balāvahaḥ pittakaro 'tha kiñcit palāṇḍur agniṃ ca vivardhayet tu
                        ||246||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.247"><l> snigdho ruciṣyaḥ sthiradhātukārī balyo 'tha
                        medhākaphapuṣṭidaś ca |
                        <caesura/>
                         svādur guruḥ śoṇitapittaśastaḥ sapicchilaḥ kṣīrapalāṇḍur uktaḥ
                        ||247||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.248"><l> kalāyaśākaṃ pittaghnaṃ kaphaghnaṃ vātalaṃ
                        guru |
                        <caesura/>
                         kaṣāyānurasaṃ caiva vipāke madhuraṃ ca tat ||248|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.249">
                        cuccūyūthikātaruṇījīvantībimbītikānadī(ndī)bhallātakacchagalāntrī-
                        vṛkṣādanīphañjīśālmalīśeluvanaspatiprasavaśaṇakarbudārakovidāraprabhṛtīni
                        ||249|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.250"><l> kaṣāyasvādutiktāni raktapittaharāṇi ca |
                        <caesura/>
                         kaphaghnāny anilaṃ kuryuḥ saṅgrāhīṇi laghūni ca ||250|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.251"><l> laghuḥ pāke ca jantughnaḥ picchilo vraṇināṃ
                        hitaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhuro grāhī cuccūs teṣāṃ tridoṣahā ||251|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.252"><l> cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī jīvantī samudāhṛtā |
                        <caesura/>
                         vṛkṣādanī vātaharā, phañjī tv alpabalā matā ||252|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.253"><l> kṣīravṛkṣotpalādīnāṃ kaṣāyāḥ pallavāḥ smṛtāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         śītāḥ saṅgrāhiṇaḥ śastā raktapittātisāriṇām ||253|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.254">
                        punarnavāvaruṇatarkāryurubūkavatsādanībilvaśākaprabhṛtīni ||254|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.255"><l> uṣṇāni svādutiktāni vātapraśamanāni ca |
                        <caesura/>
                         teṣu paunarnavaṃ śākaṃ viśeṣāc chophanāśanam ||255|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.256">
                        taṇḍulīyakopodakā'śvabalācillīpālaṅkyāvāstūkaprabhṛtīni ||256|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.257ab"><l>                         <pb facs="317" n="233a"/> sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi sakṣāramadhurāṇi ca | </l></lg>

                      <lg xml:id="SS.1.46.257cd"><l> mandavātakaphāny āhū raktapittaharāṇi ca
                        ||257|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.258"><l> madhuro rasapākābhyāṃ raktapittamadāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         teṣāṃ śītatamo rūkṣas taṇḍulīyo viṣāpahaḥ ||258|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.259"><l> svādupākarasā vṛṣyā vātapittamadāpahā |
                        <caesura/>
                         upodakā sarā snigdhā balyā śleṣmakarī himā ||259|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.260"><l> kaṭur vipāke kṛmihā medhāgnibalavardhanaḥ |
                        <caesura/>
                         sakṣāraḥ sarvadoṣaghno vāstūko rocanaḥ saraḥ ||260|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.261"><l> cillī vāstūkavaj jñeyā pālaṅkyā taṇḍulīyavat |
                        <caesura/>
                         vātakṛd baddhaviṇmūtrā rūkṣā pittakaphe hitā |
                        <caesura/>
                         śākam āśvabalaṃ rūkṣaṃ baddhaviṇmūtramārutam ||261|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.262">
                        maṇḍūkaparṇīsaptalāsuniṣaṇṇakasuvarcalāpippalīguḍūcīgojihvā-
                        kākamācīprapunnāḍāvalgujasatīnabṛhatīkaṇṭakārikāphala-
                        paṭolavārtākakāravellakakaṭukikākebu(mbu)korubūkaparpaṭakakirātatikta-
                        karkoṭakāriṣṭakośātakīvetrakarīrāṭarūṣakārkapuṣpīprabhṛtīni
                        ||262|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.263"><l> raktapittaharāṇy āhur hṛdyāni sulaghūni ca |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsāruciharāṇi ca ||263|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.264"><l> kaṣāyā tu hitā pitte svādupākarasā himā |
                        <caesura/>
                         laghvī maṇḍūkaparṇī tu tadvad gojihvikā matā ||264||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.265"><l> avidāhī tridoṣaghnaḥ saṅgrāhī suniṣaṇṇakaḥ |
                        <caesura/>
                         avalgujaḥ kaṭuḥ pāke tiktaḥ pittakaphāpahaḥ ||265|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.266"><l> īṣattiktaṃ tridoṣaghnaṃ śākaṃ kaṭu satīnajam
                        |
                        <caesura/>
                         nātyuṣṇaśītaṃ kuṣṭhaghnaṃ kākamācyās tu tadvidham ||266||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.267"><l> kaṇḍūkuṣṭhakṛmighnāni kaphavātaharāṇi ca |
                        <caesura/>
                         phalāni bṛhatīnāṃ tu kaṭutiktalaghūni ca ||267||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.268"><l> kaphapittaharaṃ vraṇyam uṣṇaṃ tiktam avātalam
                        |
                        <caesura/>
                         paṭolaṃ kaṭukaṃ pāke vṛṣyaṃ rocanadīpanam ||268||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.269"><l> kaphavātaharaṃ tiktaṃ rocanaṃ kaṭukaṃ laghu |
                        <caesura/>
                         vārtākaṃ dīpanaṃ proktaṃ jīrṇaṃ sakṣārapittalam |
                        <caesura/>
                         tadvat karkoṭakaṃ vidyāt kāravellakam eva ca ||269|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.270"><l> āṭarūṣakavetrāgraguḍūcīnimbaparpaṭāḥ |
                        <caesura/>
                         kirātatiktasahitās tiktāḥ pittakaphāpahāḥ ||270|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.271"><l> kaphāpahaṃ śākam uktaṃ varuṇaprapunāḍa(ṭa)yoḥ
                        |
                        <caesura/>
                         rūkṣaṃ laghu ca śītaṃ ca vātapittaprakopaṇam ||271|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.272"><l> dīpanaṃ kālaśākaṃ tu garadoṣaharaṃ kaṭu |
                        <caesura/>
                         kausumbhaṃ madhuraṃ rūkṣam uṣṇaṃ śleṣmaharaṃ laghu ||272|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.273"><l> vātalaṃ nālikāśākaṃ pittaghnaṃ madhuraṃ ca
                        tat |
                        <caesura/>
                         grahaṇyarśovikāraghnī sāmlā vātakaphe hitā |
                        <caesura/>
                         uṣṇā kaṣāyamadhurā cāṅgerī cāgnidīpanī ||273||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.274">
                        loṇikājātukatriparṇikāpattūrajīvakasuvarcalāḍuḍurakakutumbakakuṭhiñjarakuntalikākuraṇṭikāprabhṛtayaḥ
                        ||274|| </p>

                    <pb facs="318" n="234a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.275"><l> svādupākarasāḥ śītāḥ kaphaghnā nātipittalāḥ |
                        <caesura/>
                         lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ ||275|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.276"><l> svādutiktā kuntalikā kaṣāyā sakuraṇṭikā
                        <caesura/>
                         saṅgrāhi śītalaṃ cāpi laghu doṣāpahaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         rājakṣavakaśākaṃ tu śaṭīśākaṃ ca tadvidham ||276|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.277"><l> svādupākarasaṃ śākaṃ durjaraṃ harimanthajam
                        <caesura/>
                         bhedanaṃ madhuraṃ rūkṣaṃ kālāyam ativātalam ||277|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.278"><l> sraṃsanaṃ kaṭukaṃ pāke laghu vātakaphāpaham |
                        <caesura/>
                         śophaghnam uṣṇavīryaṃ ca patraṃ pūtikarañjajam ||278|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.279"><l> tāmbūlapatraṃ tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭu pittaprakopaṇam
                        |
                        <caesura/>
                         sugandhi viśadaṃ tiktaṃ svaryaṃ vātakaphāpaham ||279|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.280"><l> sraṃsanaṃ kaṭukaṃ pāke kaṣāyaṃ vahnidīpanam |
                        <caesura/>
                         vaktrakaṇḍūmalakledadaurgandhyādiviśodhanam ||280|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.281"> atha puṣpavargaḥ |
                        
                         kovidāraśaṇaśālmalīpuṣpāṇi madhurāṇi madhuravipākāni
                        raktapittaharāṇi ca; vṛṣāgastyayoḥ puṣpāṇi tiktāni kaṭuvipākāni
                        kṣayakāsāpahāni ca ||281|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.282"><l> āgastyaṃ nātiśītoṣṇaṃ naktāndhānāṃ praśasyate
                        ||282|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.283"> karīrakusumāni kaṭuvipākāni vātaharāṇi
                        sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ca ||283|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.284"><l> raktavṛkṣasya nimbasya muṣkakārkāsanasya ca |
                        <caesura/>
                         kaphapittaharaṃ puṣpaṃ kuṣṭhaghnaṃ kuṭajasya ca ||284|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.285"><l> satiktaṃ madhuraṃ śītaṃ padmaṃ
                        pittakaphāpaham |
                        <caesura/>
                         madhuraṃ picchilaṃ snigdhaṃ kumudaṃ hlādi śītalam |
                        <caesura/>
                         tasmād alpāntaraguṇe vidyāt kuvalayotpale ||285|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.286"><l> sindhuvāraṃ vijānīyād dhimaṃ pittavināśanam
                        <caesura/>
                         mālatīmallike tikte saurabhyāt pittanāśane ||286|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.287"><l> sugandhi viśadaṃ hṛdyaṃ bākulaṃ pāṭalāni ca |
                        <caesura/>
                         śleṣmapittaviṣaghnaṃ tu nāgaṃ tadvac ca kuṅkumam ||287|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.288"><l> campakaṃ raktapittaghnaṃ śītoṣṇaṃ
                        kaphanāśanam |
                        <caesura/>
                         kiṃśukaṃ kaphapittaghnaṃ tadvad eva kuraṇṭakam ||288|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.289ab"><l> yathāvṛkṣaṃ vijānīyāt puṣpaṃ vṛkṣocitaṃ
                        tathā</l></lg>

                    <pb facs="319" n="235a"/>

                    <p xml:id="SS.1.46.289cd"> madhuśigrukarīrāṇi kaṭūni śleṣmaharāṇi ca
                        ||289|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.46.290"> kṣavakakulevaravaṃśakarīraprabhṛtīni
                        kaphakarāṇi sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ca ||290|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.291"><l> kṣavakaṃ kṛmilaṃ teṣu svādupākaṃ sapicchalam
                        |
                        <caesura/>
                         visyandi vātalaṃ nātipittaśleṣmakaraṃ ca tat ||291|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.292"><l> veṇoḥ karīrāḥ kaphalā madhurā rasapākataḥ |
                        <caesura/>
                         vidāhino vātakarāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||292|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.293"> udbhidāni palālekṣukarīṣaveṇukṣitijāni |
                        tatra palālajātaṃ madhuraṃ madhuravipākaṃ rūkṣaṃ doṣapraśamanaṃ ca
                        | ikṣujaṃ madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ kaṭupākaṃ śītalaṃ ca |
                        tadvad evoṣṇaṃ kārīṣaṃ kaṣāyaṃ vātakopanaṃ ca, (veṇujātaṃ kaṣāyaṃ
                        vātakopanaṃ ca,) bhūmijaṃ guru nātivātalaṃ bhūmitaś cāsyānurasaḥ
                        ||293|| </p>

                    <p xml:id="SS.1.46.294"> piṇyākatilakalkasthūṇikāśuṣkaśākāni
                        sarvadoṣaprakopaṇāni ||294|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.295"><l> viṣṭambhinaḥ smṛtāḥ sarve vaṭakā vātakopanāḥ
                        <caesura/>
                         siṇḍākī vātalā sārdrā ruciṣyā'naladīpanī ||295|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.296abcd"><l> viḍbhedi guru rūkṣaṃ ca prāyo viṣṭambhi
                        durjaram |
                        <caesura/>
                         sakaṣāyaṃ ca sarvaṃ hi svādu śākam udāhṛtam |</l></lg>


                    <lg xml:id="SS.1.46.296ef"><l> puṣpaṃ patraṃ phalaṃ nālaṃ kandāś ca
                        guravaḥ kramāt ||296|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.297"><l> karkaśaṃ parijīrṇaṃ ca kṛmijuṣṭam adeśajam |
                        <caesura/>
                         varjayet patraśākaṃ tad yad akālavirohi ca ||297||
                        <caesura/>
                         iti śākavargaḥ | </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.298"> atha kandavargaḥ |
                        
                         kandān āta ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ-
                        vidārīkandaśatāvarībisamṛṇālaśṛṅgāṭakakaśerukapiṇḍālukamadhvāluka-
                        hastyālukakāṣṭhālukaśaṅkhālukaraktālukendīvarotpalakandaprabhṛtīni
                        ||298|| </p>

                    <pb facs="320" n="236a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.299"><l> raktapittaharāṇy āhuḥ śītāni madhurāṇi ca |
                        <caesura/>
                         gurūṇi bahuśukrāṇi stanyavṛddhikarāṇi ca ||299|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.300"><l> madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ śītaḥ svaryo
                        'timūtralaḥ |
                        <caesura/>
                         vidārīkando balyaś ca pittavātaharaś ca saḥ ||300|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.301"><l> vātapittaharī vṛṣyā svādutiktā śatāvarī |
                        <caesura/>
                         mahatī caiva hṛdyā ca medhāgnibalavardhinī ||301|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.302"><l> grahaṇyarśovikāraghnī vṛṣyā śītā rasāyanī |
                        <caesura/>
                         kaphapittaharās tiktās tasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ ||302|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.303"><l> avidāhi bisaṃ proktaṃ raktapittaprasādanam |
                        <caesura/>
                         viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ virasaṃ mārutāvaham ||303|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.304"><l> gurū viṣṭambhiśītau ca śṛṅgāṭakakaśerukau |
                        <caesura/>
                         piṇḍālukaṃ kaphakaraṃ guru vātaprakopaṇam ||304|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.305"><l> surendrakandaḥ śleṣmaghno vipāke kaṭu
                        pittakṛt
                        <caesura/>
                         veṇoḥ karīrā guravaḥ kaphamārutakopanāḥ ||305|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.306"> sthūlasūraṇamāṇakaprabhṛtayaḥ kandā
                        īṣatkaṣāyāḥ kaṭukā rūkṣā viṣṭambhino guravaḥ kaphavātalāḥ
                        pittaharāś ca ||306|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.307"><l> māna(ṇa)kaṃ svādu śītaṃ ca guru cāpi
                        prakīrtitam |
                        <caesura/>
                         sthūlakandas tu nātyuṣṇaḥ sūraṇo gudakīlahā ||307|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.308"><l> kumudotpalapadmānāṃ kandā mārutakopanāḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyāḥ pittaśamanā vipāke madhurā himāḥ ||308|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.309"><l> vārāhakandaḥ śleṣmaghnaḥ kaṭuko rasapākataḥ |
                        <caesura/>
                         mehakuṣṭhakṛmiharo balyo vṛṣyo rasāyanaḥ ||309|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.310"> tālanārikelakharjūraprabhṛtīnāṃ
                        mastakamajjānaḥ ||310|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.311"><l> svādupākarasān āhū raktapittaharāṃs tathā |
                        <caesura/>
                         śukralān anilaghnāṃś ca kaphavṛddhikarān api ||311|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.312"><l> bālaṃ hy anārtavaṃ jīrṇaṃ vyādhitaṃ
                        krimibhakṣitam |
                        <caesura/>
                         kandaṃ vivarjayet sarvaṃ yo vā samyaṅ na rohati ||312|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.313"><l> atha lavaṇavargaḥ |
                        <caesura/>
                         atha lavaṇāni-
                        saindhavasāmudraviḍasauvarcalaromakaudbhidaprabhṛtīni
                        yathottaram uṣṇāni vātaharāṇi kaphapittakarāṇi kaṭupākīni
                        yathāpūrvaṃ snigdhāni svādūni sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ceti ||313|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.314"><l> cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ hṛdyaṃ rucyaṃ
                        laghv agnidīpanam |
                        <caesura/>
                         snigdhaṃ samadhuraṃ vṛṣyaṃ śītaṃ doṣaghnam uttamam ||314|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.315"><l> sāmudraṃ madhuraṃ pāke nātyuṣṇam avidāhi ca |
                        <caesura/>
                         bhedanaṃ snigdham īṣac ca śūlaghnaṃ nātipittalam ||315|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.316"><l> sakṣāraṃ dīpanaṃ sūkṣmaṃ śūlahṛdroganāśanam |
                        <caesura/>
                         rocanaṃ tīkṣṇam uṣṇaṃ ca viḍaṃ vātānulomanam ||316|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.317"><l> laghu sauvarcalaṃ pāke vīryoṣṇaṃ viśadaṃ kaṭu
                        |
                        <caesura/>
                         gulmaśūlavibandhaghnaṃ hṛdyaṃ surabhi rocanam ||317|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.318"><l> romakaṃ tīkṣṇam atyuṣṇaṃ vyavāyi kaṭupāki ca |
                        <caesura/>
                         vātaghnaṃ laghu visyandi sūkṣmaṃ viḍbhedi mūtralam ||318|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.319"><l> laghu tīkṣṇoṣṇam utkledi sūkṣmaṃ vātānulomanam
                        |
                        <caesura/>
                         satiktaṃ kaṭu sakṣāraṃ vidyāl lavaṇam audbhidam ||319|| </l></lg>

                    <pb facs="321" n="237a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.320"><l> kaphavātakrimighnaṃ ca lekhanaṃ pittakopanam
                        |
                        <caesura/>
                         dīpanaṃ pācanaṃ bhedi lavaṇaṃ guṭikāhvayam ||320|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.321"><l> ūṣasūtaṃ vālukailaṃ śailamūlākarodbhavam |
                        <caesura/>
                         lavaṇaṃ kaṭukaṃ chedi vihitaṃ kaṭu cocyate ||321|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.322"><l>
                        yavakṣārasvarjikākṣāroṣakṣārapākimaṭaṅkaṇakṣāraprabhṛtayaḥ |
                        <caesura/>
                         gulmārśograhaṇīdoṣaśarkarāśmarināśanāḥ |
                        <caesura/>
                         kṣārās tu pācanāḥ sarve raktapittakarāḥ sarāḥ |</l></lg>


                    <lg xml:id="SS.1.46.323"><l> jñeyau vahnisamau kṣārau svarjikāyāvaśūkajau
                        |
                        <caesura/>
                         śukraśleṣmavibandhārśogulmaplīhavināśanau ||323|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.324"><l> uṣṇo 'nilaghnaḥ prakledī coṣakṣāro balāpahaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         medoghnaḥ pākimaḥ kṣāras teṣāṃ bastiviśodhanaḥ ||324|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.325"><l> virūkṣaṇo 'nilakaraḥ śleṣmaghnaḥ pittadūṣaṇaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         agnidīptikaras tīkṣṇaṣ ṭaṅkaṇaḥ kṣāra ucyate ||325|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.326"><l> suvarṇaṃ svādu hṛdyaṃ ca bṛṃhaṇīyaṃ rasāyanam
                        |
                        <caesura/>
                         doṣatrayāpahaṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ viṣasūdanam ||326|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.327"><l> rūpyam amlaṃ saraṃ śītaṃ sasnehaṃ pittavātanut
                        |
                        <caesura/>
                         tāmraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ lekhanaṃ śītalaṃ saram ||327|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.328"><l> satiktaṃ lekhanaṃ kāṃsyaṃ cakṣuṣyaṃ
                        kaphavātajit |
                        <caesura/>
                         vātakṛc chītalaṃ lohaṃ tṛṣṇāpittakaphāpaham ||328|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.329"><l> kaṭu krimighnaṃ lavaṇaṃ trapu sīsaṃ ca
                        lekhanam |
                        <caesura/>
                         muktāvidrumavajrendravaidūryasphaṭikādayaḥ ||329|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.330"><l> cakṣuṣyā maṇayaḥ śītā lekhanā viṣasūdanāḥ |
                        <caesura/>
                         pavitrā dhāraṇīyāś ca pāpmālakṣmīmalāpahāḥ ||330||
                        <caesura/>
                         iti lavaṇādivargaḥ | </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.331"><l> dhānyeṣu māṃseṣu phaleṣu caiva śākeṣu
                        cānuktam ihāprameyāt |
                        <caesura/>
                         āsvādato bhūtaguṇaiś ca matvā tad ādiśed dravyam analpabuddhiḥ
                        ||331|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.332"><l> ṣaṣṭikā yavagodhūmā lohitā ye ca śālayaḥ |
                        <caesura/>
                         mudgāḍhakīmasūrāś ca dhānyeṣu pravarāḥ smṛtāḥ ||332||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.333"><l> lāvatittirisāraṅgakuraṅgaiṇakapiñjalāḥ |
                        <caesura/>
                         mayūravarmikūrmāś ca śreṣṭhā māṃsagaṇeṣv iha ||333|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.334"><l> dāḍimāmalakaṃ drākṣā kharjūraṃ saparūṣakam |
                        <caesura/>
                         rājādanaṃ mātuluṅgaṃ phalavarge praśasyate ||334|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.335"><l> satīno vāstukaś cuccūcillīmūlakapotikāḥ |
                        <caesura/>
                         maṇḍūkaparṇī jīvantī śākavarge praśasyate ||335||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.336"><l> gavyaṃ kṣīraṃ ghṛtaṃ śreṣṭhaṃ, saindhavaṃ
                        lavaṇeṣu ca |
                        <caesura/>
                         dhātrīdāḍimam amleṣu, pippalī nāgaraṃ kaṭau ||336|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.337"><l> tikte paṭolavārtākaṃ, madhure ghṛtam ucyate |
                        <caesura/>
                         kṣaudraṃ, pūgaphalaṃ śreṣṭhaṃ kaṣāye saparūṣakam ||337|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.338"><l> śarkarekṣuvikāreṣu, pāne madhvāsavau tathā |
                        <caesura/>
                         parisaṃvatsaraṃ dhānyaṃ, māṃsaṃ vayasi madhyame ||338||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.339ab"><l> aparyuṣitam annaṃ tu saṃskṛtaṃ mātrayā
                        śubham |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.339cd"><l> phalaṃ paryāgataṃ, śākam aśuṣkaṃ taruṇaṃ
                        navam ||339|| </l></lg>

                    <pb facs="322" n="238a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.340"><l> atha kṛtānnavargaḥ |
                        <caesura/>
                         ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kṛtānnaguṇavistaram |
                        <caesura/>
                         lājamaṇḍo viśuddhānāṃ pathyaḥ pācanadīpanaḥ ||340|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.341"><l> vātānulomano hṛdyaḥ pippalīnāgarāyutaḥ |
                        <caesura/>
                         svedāgnijananī laghvī dīpanī bastiśodhanī ||341|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.342"><l> kṣuttṛṭśramaglāniharī peyā vātānulomanī |
                        <caesura/>
                         vilepī tarpaṇī hṛdyā grāhiṇī balavardhanī ||342|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.343"><l> pathyā syādurasā laghvī dīpanī kṣuttṛṣāpahā |
                        <caesura/>
                         hṛdyā santarpaṇī vṛṣyā bṛṃhaṇī balavardhanī ||343|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.344"><l> śākamāṃsaphalair yuktā vilepy amlā ca durjarā
                        |
                        <caesura/>
                         sikthair virahito maṇḍaḥ peyā sikthasamanvitā ||344|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.345"><l> vilepī bahusikthā syād yavāgūr viraladravā |
                        <caesura/>
                         viṣṭambhī pāyaso balyo medaḥkaphakaro guruḥ ||345|| </l></lg>

                      <lg xml:id="SS.1.46.346"><l> kaphapittakarī balyā kṛśarā'nilanāśanī |
                        <caesura/>
                        <pb facs="323" n="239a"/> dhautas tu vimalaḥ śuddho manojñaḥ                         surabhiḥ samaḥ ||346|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.347"><l> svinnaḥ suprasrutas tūṣṇo viśadas tv odano
                        laghuḥ |
                        <caesura/>
                         adhauto 'prasruto 'svinnaḥ śītaś cāpy odano guruḥ ||347|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.348"><l> laghuḥ sugandhiḥ kaphahā vijñeyo
                        bhṛṣṭataṇḍulaḥ |
                        <caesura/>
                         snehair māṃsaiḥ phalaiḥ kandair vidalāmlaiś ca saṃyutāḥ ||348|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.349"><l> guravo bṛṃhaṇā balyā ye ca kṣīropasādhitāḥ |
                        <caesura/>
                         susvinno nistuṣo bhṛṣṭa īṣat sūpo laghur hitaḥ ||349|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.350"><l> svinnaṃ niṣpīḍitaṃ śākaṃ hitaṃ syāt
                        snehasaṃskṛtam |
                        <caesura/>
                         asvinnaṃ sneharahitam apīḍitam ato 'nyathā ||350|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.351"><l> māṃsaṃ svabhāvato vṛṣyaṃ snehanaṃ
                        balavardhanam |
                        <caesura/>
                         snehagorasadhānyāmlaphalāmlakaṭukaiḥ saha ||351|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.352"><l> siddhaṃ māṃsaṃ hitaṃ balyaṃ rocanaṃ bṛṃhaṇaṃ
                        guru |
                        <caesura/>
                         tad eva gorasādānaṃ surabhidravyasaṃskṛtam ||352|| </l></lg>

                      <lg xml:id="SS.1.46.353"><l> vidyāt pittakaphodrekī balamāṃsāgnivardhanam |
                        <caesura/>
                         pariśuṣkaṃ sthiraṃ snigdhaṃ harṣaṇaṃ prīṇanaṃ guru ||353|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.354"><l> rocanaṃ balamedhāgnimāṃsaujaḥśukravardhanam |
                        <caesura/>
                         tad evolluptapiṣṭatvād ulluptam iti pācakāḥ ||354|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.355"><l> pariśuṣkaguṇair yuktaṃ vahnau pakvam ato laghu
                        |
                        <caesura/>
                         tad eva śūlikāprotam aṅgāraparipācitam ||355|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.356"><l> jñeyaṃ gurutaraṃ kiñcit pradigdhaṃ
                        gurupākataḥ |
                        <caesura/>
                         ulluptaṃ bharjitaṃ piṣṭaṃ prataptaṃ kandupācitam ||356|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.357"><l> pariśuṣkaṃ pradigdhaṃ ca śūlyaṃ
                        yac cānyad īdṛśam |
                        <caesura/>
                         māṃsaṃ yat tailasiddhaṃ tad vīryoṣṇaṃ pittakṛd guru ||357||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.358"><l> laghv agnidīpanaṃ hṛdyaṃ rucyaṃ
                        dṛṣṭiprasādanam |
                        <caesura/>
                         anuṣṇavīryaṃ pittaghnaṃ manojñaṃ ghṛtasādhitam ||358|| </l></lg>

                    <pb facs="324" n="240a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.359"><l> prīṇanaḥ prāṇajananaḥ śvāsakāsakṣayāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         vātapittaśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ ||359|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.360"><l> smṛtyojaḥsvarahīnānāṃ jvarakṣīṇakṣatorasām |
                        <caesura/>
                         bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ kṛśānām alparetasām ||360|</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.361"><l> | āpyāyanaḥ saṃhananaḥ śukrado balavardhanaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sa dāḍimayuto vṛṣyaḥ saṃskṛto doṣanāśanaḥ ||361|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.362"><l> prīṇanaḥ sarvabhūtānāṃ viśeṣān mukhaśoṣiṇām |
                        <caesura/>
                         kṣuttṛṣṇāpaharaḥ śreṣṭhaḥ saurāvaḥ svāduśītalaḥ ||362|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.363"><l> yan māṃsam uddhṛtarasaṃ na tat puṣṭibalāvaham |
                        <caesura/>
                         viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ virasaṃ mārutāvaham ||363|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.364"><l> dīptāgnīnāṃ sadā pathyaḥ khāniṣkas tu paraṃ
                        guruḥ |
                        <caesura/>
                         māṃsaṃ nirasthi susvinnaṃ punar dṛṣadi peṣitam ||364|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.365"><l> pippalīśuṇṭhimaricaguḍasarpiḥsamanvitam |
                        <caesura/>
                         aikadhyaṃ pācayet samyag vesavāra iti smṛtaḥ ||365|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.366"><l> vesavāro guruḥ snigdho balyo vātarujāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānāṃ vraṇinām api ||366|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.367"><l> jñeyaḥ pathyatamaś caiva mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sa tu dāḍimamṛdvīkāyuktaḥ syād rāgaṣāḍavaḥ ||367|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.368"><l> ruciṣyo laghupākaś ca doṣāṇāṃ cāvirodhakṛt |
                        <caesura/>
                         masūramudgagodhūmakulatthalavaṇaiḥ kṛtaḥ ||368|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.369"><l> kaphapittāvirodhī syād vātavyādhau ca śasyate
                        |
                        <caesura/>
                         mṛdvīkādāḍimair yuktaḥ sa cāpy ukto 'nilārdite ||369|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.370"><l> rocano dīpano hṛdyo laghupāky upadiśyate |
                        <caesura/>
                         paṭolanimbayūṣau tu kaphamedoviśoṣiṇau ||370|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.371"><l> pittaghnau dīpanau hṛdyau
                        kṛmikuṣṭhajvarāpahau |
                        <caesura/>
                         śvāsakāsapratiśyāyaprasekārocakajvarān ||371|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.372"><l> hanti mūlakayūṣas tu kaphamedogalagrahān |
                        <caesura/>
                         kulatthayūṣo 'nilahā śvāsapīnasanāśanaḥ ||372|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.373"><l> tūṇīpratūṇīkāsāśmagulmamedaḥkaphāvahaḥ |
                        <caesura/>
                         dāḍimāmalakair yūṣo hṛdyaḥ saṃśamano laghuḥ ||373||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.374"><l> prāṇāgnijanano mūrcchāmedoghno vātapittajit |
                        <caesura/>
                        <pb facs="325" n="241a"/> mudgāmalakayūṣas tu grāhī pittakaphe                         hitaḥ ||374|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.375"><l> yavakolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo 'nilāpahaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sarvadhānyakṛtas tadvad bṛṃhaṇaḥ prāṇavardhanaḥ ||375|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.376"><l> khaḍakāmbalikau hṛdyau tathā vātakaphe hitau
                        |
                        <caesura/>
                         balyaḥ kaphānilau hanti dāḍimāmlo 'gnidīpanaḥ ||376|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.377"><l> dadhyamlaḥ kaphakṛd balyaḥ snigdho vātaharo
                        guruḥ |
                        <caesura/>
                         takrāmlaḥ pittakṛt prokto viṣaraktapradūṣaṇaḥ ||377|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.378"><l> khaḍāḥ khaḍayavāgvaś ca ṣā(khā)ḍavāḥ pānakāni
                        ca |
                        <caesura/>
                         evamādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ ||378|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.379"><l> asnehalavaṇaṃ sarvam akṛtaṃ kaṭukair vinā |
                        <caesura/>
                         vijñeyaṃ lavaṇasnehakaṭukaiḥ saṃyutaṃ kṛtam ||379|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.380"><l> atha gorasadhānyāmlaphalāmlair amlitaṃ ca yat
                        |
                        <caesura/>
                         yathottaraṃ laghu hitaṃ saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ rasam ||380|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.381"><l> dadhimastvamlasiddhas tu yūṣaḥ kāmbalikaḥ
                        smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         tilapiṇyākavikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakam ||381|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.382"><l> siṇḍākī ca gurūṇi syuḥ kaphapittakarāṇi ca |
                        <caesura/>
                         tadvac ca vaṭakāny āhur vidāhīni gurūṇi ca ||382|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.383"><l> laghavo bṛṃhaṇā vṛṣyā hṛdyā rocanadīpanāḥ |
                        <caesura/>
                         tṛṣṇāmūrcchābhramacchardiśramaghnā rāgaṣāḍavāḥ ||383|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.384"><l> rasālā bṛṃhaṇī balyā snigdhā vṛṣyā ca rocanī
                        |
                        <caesura/>
                         snehanaṃ guḍasaṃyuktaṃ hṛdyaṃ dadhy anilāpaham ||384|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.385"><l> saktavaḥ sarpiṣā'bhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         nātidravā nātisāndrā mantha ity upadiśyate ||385|| </l></lg>

                    <pb facs="326" n="242a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.386"><l> manthaḥ sadyobalakaraḥ pipāsāśramanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         sāmlasnehaguḍo mūtrakṛcchrodāvartanāśanaḥ ||386||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.387"><l> śarkarekṣurasadrākṣāyuktaḥ pittavikāranut |
                        <caesura/>
                         drākṣāmadhūdakayutaḥ kapharoganibarhaṇaḥ ||387||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.388"><l> vargatrayeṇopahito maladoṣānulomanaḥ |
                        <caesura/>
                         gauḍam amlam anamlaṃ vā pānakaṃ guru mūtralam ||388|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.389"><l> tad eva khaṇḍamṛdvīkāśarkarāsahitaṃ punaḥ |
                        <caesura/>
                         sāmlaṃ satīkṣṇaṃ sahimaṃ pānakaṃ syān niratyayam ||389|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.390"><l> mārdvīkaṃ tu śramaharaṃ mūrcchādāhatṛṣāpaham
                        |
                        <caesura/>
                         parūṣakāṇāṃ kolānāṃ hṛdyaṃ viṣṭambhi pānakam ||390||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.391"><l> dravyasaṃyogasaṃskāraṃ jñātvā mātrāṃ ca
                        sarvataḥ |
                        <caesura/>
                         pānakānāṃ yathāyogaṃ gurulāghavam ādiśet ||391||
                        <caesura/>
                         iti kṛtānnavargaḥ | </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.392"><l> atha bhakṣyavargaḥ |
                        <caesura/>
                         vakṣyāmy ataḥ paraṃ bhakṣyān rasavīryavipākataḥ |
                        <caesura/>
                         bhakṣyāḥ kṣīrakṛtā balyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ ||392|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.393"><l> adāhinaḥ puṣṭikarā dīpanāḥ pittanāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāvahāḥ ||393|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.394"><l> vātapittaharā vṛṣyā guravo raktamāṃsalāḥ |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇā gauḍikā bhakṣyā guravo 'nilanāśanāḥ ||394|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.395"><l> adāhinaḥ pittaharāḥ śukralāḥ kaphavardhanāḥ |
                        <caesura/>
                         madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ ||395|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.396"><l> guravo bṛṃhaṇāś caiva modakās tu sudurjarāḥ |
                        <caesura/>
                         rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ ||396||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.397"><l> gurur mṛṣṭataramaś caiva saṭṭakaḥ
                        prāṇavardhanaḥ |
                        <caesura/>
                         hṛdyaḥ sugandhir madhuraḥ snigdhaḥ kaphakaro guruḥ ||397||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.398"><l> vātāpahas tṛptikaro balyo viṣyanda ucyate
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇā vātapittaghnā bhakṣyā balyās tu sāmitāḥ ||398|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.399"><l> hṛdyāḥ pathyatamās teṣāṃ laghavaḥ
                        phenakādayaḥ |
                        <caesura/>
                         mudgādivesavārāṇāṃ pūrṇā viṣṭambhino matāḥ ||399|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.400"><l> vesavāraiḥ sapiśitaiḥ sampūrṇā gurubṛṃhaṇāḥ
                        <caesura/>
                         pālalāḥ śleṣmajananāḥ, śaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ ||400|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.401"><l> vīryoṣṇāḥ paiṣṭikā bhakṣyāḥ
                        kaphapittaprakopaṇāḥ |
                        <caesura/>
                         vidāhino nātibalā guravaś ca viśeṣataḥ ||401|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.402"><l> vaidalā laghavo bhakṣyāḥ kaṣāyāḥ sṛṣṭamārutāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         viṣṭambhinaḥ pittasamāḥ śleṣmaghnā bhinnavarcasaḥ ||402|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.403"><l> balyā vṛṣyās tu guravo vijñeyā māṣasādhitāḥ |
                        <caesura/>
                         kūrcikāvikṛtā bhakṣyā guravo nātipittalāḥ ||403|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.404"><l> virūḍhakakṛtā bhakṣyā guravo 'nilapittalāḥ |
                        <caesura/>
                         vidāhotkleśajananā rūkṣā dṛṣṭipradūṣaṇāḥ ||404|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.405"><l> hṛdyāḥ sugandhino bhakṣyā laghavo
                        ghṛtapācitāḥ |
                        <caesura/>
                         vātapittaharā balyā varṇadṛṣṭiprasādanāḥ ||405|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.406"><l> vidāhinas tailakṛtā guravaḥ kaṭupākinaḥ |
                        <caesura/>
                         uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalās tvakpradūṣaṇāḥ ||406|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.407"><l> phalamāṃsekṣuvikṛtitilamāṣopasaṃskṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         bhakṣyā balyāś ca guravo bṛṃhaṇā hṛdayapriyāḥ ||407|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.408"><l> kapālāṅgārapakvās tu laghavo vātakopanāḥ |
                        <caesura/>
                         supakvās tanavaś caiva bhūyiṣṭhaṃ laghavo matāḥ ||408|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.409"><l> sakilāṭādayo bhakṣyā guravaḥ kaphavardhanāḥ
                        <caesura/>
                         kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarcasaḥ ||409|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.410"><l> udāvartaharo vāṭyaḥ kāsapīnasamehanut
                        <caesura/>
                         dhānolumbās tu laghavaḥ kaphamedoviśoṣaṇāḥ ||410|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.411"><l> śaktavo bṛṃhaṇā vṛṣyās tṛṣṇāpittakaphāpahāḥ |
                        <caesura/>
                         pītāḥ sadyobalakarā bhedinaḥ pavanāpahāḥ ||411||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.412"><l> gurvī piṇḍī kharā'tyarthaṃ laghvī saiva
                        viparyayāt |
                        <caesura/>
                         śaktūnām āśu jīryeta mṛdutvād avalehikā ||412|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.413"><l> lājāś chardyatisāraghnā dīpanāḥ kaphanāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         balyāḥ kaṣāyamadhurā laghavas tṛṇmalāpahāḥ ||413|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.414"><l> tṛṭchardidāhagharmārtinudas tatsaktavo matāḥ |
                        r
                        <caesura/>
                         aktapittaharāś caiva dāhajvaravināśanāḥ ||414|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.415"><l> pṛthukā guravaḥ snigdhā bṛṃhaṇāḥ
                        kaphavardhanāḥ |
                        <caesura/>
                         balyāḥ sakṣīrabhāvāt tu vātaghnā bhinnavarcasaḥ ||415|| </l></lg>

                    <pb facs="328" n="244a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.416"><l> sandhānakṛt piṣṭam āmaṃ taṇḍulaṃ kṛmimehanut |
                        <caesura/>
                         sudurjaraḥ svāduraso bṛṃhaṇas taṇḍulo navaḥ ||416|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.417"><l> sandhānakṛn mehaharaḥ purāṇas taṇḍulaḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         dravyasaṃyogasaṃskāravikārān samavekṣya ca ||417|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.418"><l> yathākāraṇam āsādya bhoktṝṇāṃ chandato 'pi vā
                        |
                        <caesura/>
                         anekadravyayonitvāc chāstratastān vinirdiśet ||418||
                        <caesura/>
                         iti bhakṣyavargaḥ |</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.419"><l> ataḥ sarvānupānāny upadekṣyāmaḥ |
                        <caesura/>
                         amlena kecid vihatā manuṣyā mādhuryayoge praṇayībhavanti |
                        <caesura/>
                         tathāmlayoge madhureṇa tṛptās teṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyam
                        ||419|| </l></lg>

                      <lg xml:id="SS.1.46.420"><l>
                        śītoṣṇatoyāsavamadyayūṣaphalāmladhānyāmlapayorasānām |
                        <caesura/>
                         yasyānupānaṃ tu hitaṃ bhaved yat tasmai pradeyaṃ tv iha mātrayā tat
                        ||420|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.421"><l> vyādhiṃ ca kālaṃ ca vibhāvya dhīrair dravyāṇi
                        bhojyāni ca tāni tāni |
                        <caesura/>
                         sarvānupāneṣu varaṃ vadanti maidhyaṃ yad ambhaḥ śucibhājanastham
                        ||421||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.422"><l> lokasya janmaprabhṛti praśastaṃ toyātmakāḥ
                        sarvarasāś ca dṛṣṭāḥ |
                        <caesura/>
                         saṅkṣepa eṣo 'bhihito 'nupāneṣv ataḥ paraṃ vistarato 'bhidhāsye
                        ||422|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.423"><l> uṣṇodakānupānaṃ tu snehānām atha śasyate |
                        <caesura/>
                         ṛte bhallātakasnehāt snehāt tauvarakāt tathā ||423||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.424"><l> anupānaṃ vadanty eke taile yūṣāmlakāñjikam |
                        <caesura/>
                         śītodakaṃ mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvaśaḥ ||424||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.425"><l> dadhipāyasamadyārtiviṣajuṣṭe tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         kecit piṣṭamayasyāhur anupānaṃ sukhodakam ||425||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.426"><l> payo māṃsaraso vā'pi śālimudgādibhojinām |
                        <caesura/>
                         yuddhādhvātapasantāpaviṣamadyarujāsu ca ||426||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.427"><l> māṣāder anupānaṃ tu dhānyāmlaṃ dadhimastu vā
                        |
                        <caesura/>
                         madyaṃ madyocitānāṃ tu sarvamāṃseṣu pūjitam ||427||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.428"><l> amadyapānām udakaṃ phalāmlaṃ vā praśasyate |
                        <caesura/>
                         kṣīraṃ gharmādhvabhāṣyastrīklāntānām amṛtopamam ||428|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.429"><l> surā kṛśānāṃ sthūlānām anupānaṃ madhūdakam |
                        <caesura/>
                         nirāmayānāṃ citraṃ tu bhuktamadhye prakīrtitam ||429||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.430"><l> snigdhoṣṇaṃ mārute pathyaṃ, kaphe
                        rūkṣoṣṇam iṣyate |
                        <caesura/>
                         anupānaṃ hitaṃ cāpi pitte madhuraśītalam ||430|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.431"><l> hitaṃ śoṇitapittibhyaḥ kṣīram ikṣurasas tathā
                        |
                        <caesura/>
                         arkaśeluśirīṣāṇām āsavās tu viṣārtiṣu ||431|| </l></lg>

                    <pb facs="329" n="275a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.432"><l> ataḥ paraṃ tu vargāṇām anupānaṃ pṛthak pṛthak
                        |
                        <caesura/>
                         pravakṣyāmy anupūrveṇa sarveṣām eva me śṛṇu ||432||</l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.433"> tatra pūrvaśasyajātānāṃ badarāmlaṃ,
                        vaidalānāṃ dhānyāmlaṃ, jaṅghālānāṃ dhanvajānāṃ ca pippalyāsavaḥ,
                        viṣkirāṇāṃ kolabadarāsavaḥ, pratudānāṃ kṣīravṛkṣāsavaḥ,
                        guhāśayānāṃ kharjūranālikerāsavaḥ, prasahānām aśvagandhāsavaḥ,
                        parṇamṛgāṇāṃ kṛṣṇagandhāsavaḥ, bileśayānāṃ phalāsavaḥ ,
                        ekaśaphānāṃ triphalāsavaḥ, anekaśaphānāṃ khadirāsavaḥ, kūlacarāṇāṃ
                        śṛṅgāṭakakaśerukāsavaḥ, kośavāsināṃ pādināṃ ca sa eva,
                        plavānām ikṣurasāsavaḥ, nādeyānāṃ matsyānāṃ mṛṇālāsavaḥ, sāmudrāṇāṃ
                        mātuluṅgāsavaḥ, amlānāṃ phalānāṃ padmotpalakandāsavaḥ, kaṣāyāṇāṃ
                        dāḍimavetrāsavaḥ, madhurāṇāṃ trikaṭukayuktaḥ khaṇḍāsavaḥ,
                        tālaphalādīnāṃ dhānyāmlaṃ, kaṭukānāṃ dūrvānalavetrāsavaḥ,
                        pippalyādīnāṃ śvadaṃṣṭrāvasukāsavaḥ, kūṣmāṇḍādīnāṃ
                        dārvīkarīrāsavaḥ, cuccuprabhṛtīnāṃ lodhrāsavaḥ, jīvantyādīnāṃ
                        triphalāsavaḥ, kusumbhaśākasya sa eva, maṇḍūkaparṇyādīnāṃ
                        mahāpañcamūlāsavaḥ, tālamastakādīnām amlaphalāsavaḥ, saindhavādīnāṃ
                        surāsava āranālaṃ ca, toyaṃ vā sarvatreti ||433|| </p>

                    <lg xml:id="SS.1.46.434"><l> bhavanti cātra-
                        <caesura/>
                         sarveṣām anupānānāṃ māhendraṃ toyam uttamam
                        <caesura/>
                         sātmyaṃ vā yasya yat toyaṃ tat tasmai hitam ucyate ||434|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.435"><l> uṣṇaṃ vāte kaphe toyaṃ pitte rakte ca śītalam
                        <caesura/>
                         doṣavad guru vā bhuktam atimātram athāpi vā ||435|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.436"><l> yathoktenānupānena sukham annaṃ prajīryati |
                        <caesura/>
                         rocanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ doṣasaṅghātabhedanam ||436|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.437"><l> tarpaṇaṃ mārdavakaraṃ śramaklamaharaṃ sukham
                        |
                        <caesura/>
                         dīpanaṃ doṣaśamanaṃ pipāsācchedanaṃ param ||437|| </l></lg>

                      <lg xml:id="SS.1.46.438"><l> balyaṃ varṇakaraṃ samyag anupānaṃ sadocyate |
                        <caesura/>
                        <pb facs="330" n="246a"/> tad ādau karśayet pītaṃ                         sthāpayen madhyasevitam ||438||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.439"><l> paścāt pītaṃ bṛṃhayati tasmād vīkṣya
                        prayojayet |
                        <caesura/>
                         sthiratāṃ gatam alkinnam annam adravapāyinām ||439|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.440"><l> bhavaty ābādhajananam anupānam ataḥ pibet |
                        <caesura/>
                         na pibec chvāsakāsārto roge cāpy ūrdhvajatruge ||440|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.441"><l> kṣatoraskaḥ prasekī ca yasya copahataḥ svaraḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pītvā'dhvabhāṣyādhyayanageyasvapnān na śīlayet ||441|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.442"><l> pradūṣyāmāśayaṃ tad dhi tasya kaṇṭhorasi
                        sthitam |
                        <caesura/>
                         syandāgnisādacchardyādīn āmayāñ janayed bahūn ||442|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.443"><l> gurulāghavacinteyaṃ svabhāvaṃ nātivartate |
                        <caesura/>
                         tathā saṃskāramātrānnakālāṃś cāpy uttarottaram ||443|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.444"><l> mandakarmānalārogyāḥ sukumārāḥ sukhocitāḥ |
                        <caesura/>
                         jantavo ye tu teṣāṃ hi cinteyaṃ parikīrtyate ||444|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.445"><l> balinaḥ kharabhakṣyā ye ye ca dīptāgnayo
                        narāḥ |
                        <caesura/>
                         karmanityāś ca ye teṣāṃ nāvaśyaṃ parikīrtyate ||445||
                        <caesura/>
                         ity anupānavargaḥ | </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.446"><l> athāhāravidhiṃ vatsa! vistareṇākhilaṃ śṛṇu
                        <caesura/>
                         āptāsthitam asaṅkīrṇaṃ śuci kāryaṃ mahānasam ||446|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.447"><l> tatrāptair guṇasampannaṃ bhakṣyam annaṃ
                        susaṃskṛtam |
                        <caesura/>
                         śucau deśe susaṅguptaṃ samupasthāpayed bhiṣak ||447|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.448"><l> viṣaghnair agadaiḥ spṛṣṭaṃ prokṣitaṃ
                        vyajanodakaiḥ |
                        <caesura/>
                         siddhair mantrair hataviṣaṃ siddham annaṃ nivedayet ||448|| </l></lg>

                    <pb facs="331" n="247a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.449"><l> vakṣyāmy ataḥ paraṃ kṛtsnām āhārasyopakalpanām
                        |
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ kārṣṇāyase deyaṃ, peyā deyā tu rājate ||449|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.450"><l> phalāni sarvabhakṣyāṃś ca pradadyād vai daleṣu
                        tu |
                        <caesura/>
                         pariśuṣkapradigdhāni sauvarṇeṣu prakalpayet ||450|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.451"><l> pradravāṇi rasāṃś caivaṃ rājateṣūpahārayet |
                        <caesura/>
                         kaṭvarāṇi khaḍāṃś caiva sarvāñ chaileṣu dāpayet ||451|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.452"><l> dadyāt tāmramaye pātre suśītaṃ suśṛtaṃ payaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pānīyaṃ, pānakaṃ madyaṃ mṛnmayeṣu pradāpayet ||452|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.453"><l> kācasphaṭikapātreṣu śītaleṣu śubheṣu ca |
                        <caesura/>
                         dadyād vaidūryacitreṣu rāgaṣāḍavasaṭṭakān ||453|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.454"><l> purastād vimale pātre suvistīrṇe manorame |
                        <caesura/>
                         sūdaḥ sūpaudanaṃ dadyāt pradehāṃś ca susaṃskṛtān ||454|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.455"><l> phalāni sarvabhakṣyāṃś ca pariśuṣkāṇi yāni ca
                        |
                        <caesura/>
                         tāni dakṣiṇapārśve tu bhuñjānasyopakalpayet ||455|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.456"><l> pradravāṇi rasāṃś caiva pānīyaṃ pānakaṃ payaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         khaḍān yūṣāṃś ca peyāṃś ca savye pārśve pradāpayet ||456|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.457"><l> sarvān guḍavikārāṃś ca rāgaṣāḍavasaṭṭakān |
                        <caesura/>
                         purastāt sthāpayet prājño dvayor api ca madhyataḥ ||457|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.458"><l> evaṃ vijñāya matimān bhojanasyopakalpanām |
                        <caesura/>
                         bhoktāraṃ vijane ramye niḥsampāte śubhe śucau ||458|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.459"><l> sugandhapuṣparacite same deśe ca bhojayet
                        <caesura/>
                         viśiṣṭam iṣṭasaṃskāraiḥ pathyair iṣṭai rasādibhiḥ ||459|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.460"><l> manojñaṃ śuci nātyuṣṇaṃ pratyagram aśanaṃ
                        hitam
                        <caesura/>
                         pūrvaṃ madhuram aśnīyān madhye 'mlalavaṇau rasau ||460|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.461"><l> paścāc cheṣān rasān vaidyo bhojaneṣv
                        avacārayet |
                        <caesura/>
                         ādau phalāni bhuñjīta dāḍimādīni buddhimān ||461|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.462"><l> tataḥ peyāṃs tato bhojyān
                        bhakṣyāṃś citrāṃs tataḥ param |
                        <caesura/>
                         ghanaṃ pūrvaṃ samaśnīyāt, kecid āhur viparyayam ||462|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.463"><l> ādāv ante ca madhye ca bhojanasya tu śasyate
                        |
                        <caesura/>
                         niratyayaṃ doṣaharaṃ phaleṣv āmalakaṃ nṛṇām ||463|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.464"><l> mṛṇālabisaśālūkakandekṣuprabhṛtīni ca |
                        <caesura/>
                         pūrvaṃ yojyāni bhiṣajā na tu bhukte kadācana ||464|| </l></lg>

                    <pb facs="332" n="248a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.465"><l> sukham uccaiḥ samāsīnaḥ samadeho 'nnatatparaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kāle sātmyaṃ laghu snigdham uṣṇaṃ kṣipraṃ dravottaram ||465|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.466"><l> bubhukṣito 'nnam aśnīyān mātrāvad viditāgamaḥ
                        <caesura/>
                         kāle prīṇayate bhuktaṃ sātmyam annaṃ na bādhate ||466||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.467"><l> laghu śīghraṃ vrajet pākaṃ snigdhoṣṇaṃ
                        balavahnidam |
                        <caesura/>
                         kṣipraṃ bhuktaṃ samaṃ pākaṃ yāty adoṣaṃ dravottaram ||467||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.468"><l> sukhaṃ jīryati mātrāvad dhātusāmyaṃ karoti ca
                        <caesura/>
                         atīvāyatayāmās tu kṣapā yeṣv ṛtuṣu smṛtāḥ ||468|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.469"><l> teṣu tatpratyanīkāḍhyaṃ bhuñjīta prātar eva tu
                        |
                        <caesura/>
                         yeṣu cāpi bhaveyuś ca divasā bhṛśam āyatāḥ ||469|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.470"><l> teṣu tatkālavihitam aparāhṇe praśasyate |
                        <caesura/>
                         rajanyo divasāś caiva yeṣu cāpi samāḥ smṛtāḥ ||470||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.471"><l> kṛtvā samam ahorātraṃ teṣu bhuñjīta bhojanam
                        <caesura/>
                         nāprāptātītakālaṃ vā hīnādhikam athāpi vā ||471|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.472"><l> aprāptakālaṃ bhuñjānaḥ śarīre hy alaghau
                        naraḥ |
                        <caesura/>
                         tāṃs tān vyādhīn avāpnoti maraṇaṃ vā niyacchati ||472|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.473"><l> atītakālaṃ bhuñjāno vāyunopahate 'nale |
                        <caesura/>
                         kṛcchrād vipacyate bhuktaṃ dvitīyaṃ ca na kāṅkṣati ||473||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.474ab"><l> hīnamātram asantoṣaṃ karoti ca balakṣayam
                        |</l></lg>
                    <lg xml:id="SS.1.46.474cd"><l> ālasyagauravāṭopasādāṃś ca kurute 'dhikam
                        ||474|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.475"><l> tasmāt susaṃskṛtaṃ yuktyā doṣair etair
                        vivarjitam |
                        <caesura/>
                         yathoktaguṇasampannam upaseveta bhojanam ||475|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.476"><l> vibhajya doṣakālādīn kālayor ubhayor api |
                        <caesura/>
                        <pb facs="333" n="249a"/> acokṣaṃ duṣṭam utsṛṣṭaṃ                         pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat ||476||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.477"><l> dviṣṭaṃ vyuṣitam asvādu pūti cānnaṃ vivarjayet
                        |
                        <caesura/>
                         cirasiddhaṃ sthiraṃ śītam annam uṣṇīkṛtaṃ punaḥ ||477|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.478"><l> aśāntam upadagdhaṃ ca tathā svādu na lakṣyate
                        |
                        <caesura/>
                         yad yat svādutaraṃ tat tad vidadhyād uttarottaram ||478|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.479"><l> prakṣālayed adbhir āsyaṃ bhuñjānasya
                        muhur muhuḥ |
                        <caesura/>
                         viśuddhe rasane tasya rocate 'nnam apūrvavat ||479||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.480"><l> svādunā tasya rasanaṃ prathamenātitarpitam |
                        <caesura/>
                         na tathā svādayed anyat tasmāt prakṣālyam antarā ||480|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.481"><l> saumanasyaṃ balaṃ puṣṭim utsāhaṃ harṣaṇaṃ
                        sukham |
                        <caesura/>
                         svādu sañjanayaty annam asvādu ca viparyayam ||481|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.482"><l> bhuktvā'pi yat prārthayate bhūyas tat svādu
                        bhojanam
                        <caesura/>
                         aśitaś codakaṃ yuktyā bhuñjānaś cāntarā pibet ||482|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.483"><l> dantāntaragataṃ cānnaṃ śodhanenāharec chanaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kuryād anirhṛtaṃ tad dhi mukhasyāniṣṭagandhatām ||483|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.484"><l> jīrṇe 'nne vardhate vāyur vidagdhe pittam eva
                        tu |
                        <caesura/>
                         bhuktamātre kaphaś cāpi tasmād bhukteritaṃ kapham ||484|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.485"><l> dhūmenāpohya hṛdyair vā kaṣāyakaṭutiktakaiḥ |
                        <caesura/>
                         pūgakaṅkolakarpūralavaṅgasumanaḥphalaiḥ ||485||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.486"><l> phalaiḥ kaṭukaṣāyair vā mukhavaiśadyakārakaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tāmbūlapatrasahitaiḥ sugandhair vā vicakṣaṇaḥ ||486|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.487"><l> bhuktvā rājavad āsīta yāvad annaklamo gataḥ |
                        <caesura/>
                         tataḥ pādaśataṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet ||487|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.488"><l> śabdān rūpān rasān gandhān sparśāṃś ca manasaḥ
                        priyān |
                        <caesura/>
                         bhuktavān upaseveta tenānnaṃ sādhu tiṣṭhati ||488|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.489"><l> śabdarūparasā gandhāḥ sparśāś cāpi jugupsitāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         aśucy annaṃ tathā bhuktam atihāsyaṃ ca vāmayet ||489|| </l></lg>

                    <pb facs="334" n="250a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.490"><l> śayanaṃ cāsanaṃ vā'pi necched vā'pi
                        dravottaram |
                        <caesura/>
                         nāgnyātapau na plavanaṃ na yānaṃ nāpi vāhanam ||490|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.491"><l> na caikarasasevāyāṃ prasajyeta kadācana |
                        <caesura/>
                         śākāvarānnabhūyiṣṭham amlaṃ ca na samācaret ||491|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.492"><l> ekaikaśaḥ samastān vā nādhyaśnīyād rasān sadā
                        <caesura/>
                         prāgbhukte tv avivikte 'gnau dvir annaṃ na samācaret ||492|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.493"><l> pūrvabhukte vidagdhe 'nne bhuñjāno hanti
                        pāvakam |
                        <caesura/>
                         mātrāguruṃ parihared āhāraṃ dravyataś ca yaḥ ||493|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.494"><l> piṣṭānnaṃ naiva bhuñjīta mātrayā vā
                        bubhukṣitaḥ |
                        <caesura/>
                         dviguṇaṃ ca pibet toyaṃ sukhaṃ samyak prajīryati
                        <caesura/>
                         peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ guru vidyād yathottaram ||494|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.495"><l> gurūṇām ardhasauhityaṃ laghūnāṃ tṛptir iṣyate
                        |
                        <caesura/>
                         dravottaro dravaś cāpi na mātrāgurur iṣyate ||495|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.496"><l> dravāḍhyam api śuṣkaṃ tu samyag evopapadyate
                        <caesura/>
                         viśuṣkam annam abhyastaṃ na pākaṃ sādhu gacchati ||496|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.497"><l> piṇḍīkṛtam asaṅklinnaṃ vidāham upagacchati
                        <caesura/>
                         srotasy annavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati ||497|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.498"><l> vidāhi bhuktam anyad vā tasyāpy annaṃ vidahyate
                        <caesura/>
                         śuṣkaṃ viruddhaṃ viṣṭambhi vahnivyāpadam āvahet ||498|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.499"><l> āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ
                        kaphapittānilais tribhiḥ |
                        <caesura/>
                         ajīrṇaṃ kecid icchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ ||499|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.500"><l> atyambupānād viṣamāśanād vā sandhāraṇāt
                        svapnaviparyayāc ca |
                        <caesura/>
                        <pb facs="335" n="256a"/> kāle 'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktam annaṃ    
                    na pākaṃ bhajate narasya ||500|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.501"><l> īrṣyābhayakrodhaparikṣatena lubdhena
                        śugdainyanipīḍitena |
                        <caesura/>
                         pradveṣayuktena ca sevyamānam annaṃ na samyak pariṇāmam eti ||501|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.502"><l> mādhuryam annaṃ gatam āmasañjñaṃ
                        vidagdhasañjñaṃ gatam amlabhāvam |
                        <caesura/>
                         kiñcid vipakvaṃ, bhṛśatodaśūlaṃ viṣṭabdham ānaddhaviruddhavātam
                        ||502|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.503"><l> udgāraśuddhāv api bhaktakāṅkṣā na jāyate
                        hṛdgurutā ca yasya |
                        <caesura/>
                         rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturtham etat pravadanty ajīrṇam
                        ||503|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.504"><l> mūrcchā pralāpo vamathuḥ prasekaḥ sadanaṃ
                        bhramaḥ |
                        <caesura/>
                         upadravā bhavanty ete maraṇaṃ cāpy ajīrṇataḥ ||504|| </l></lg>

                      <lg xml:id="SS.1.46.505"><l> tatrāme laṅghanaṃ kāryaṃ, vidagdhe vamanaṃ
                        hitam |
                        <caesura/>
                         viṣṭabdhe svedanaṃ pathyaṃ, rasaśeṣe śayīta ca ||505|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.506"><l> vāmayed āśu taṃ tasmād uṣṇena lavaṇāmbunā |
                        <caesura/>
                         kāryaṃ vā'naśanaṃ tāvad yāvan na prakṛtiṃ bhajet ||506|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.507"><l> laghukāyam ataś cainaṃ laṅghanaiḥ samupācaret
                        |
                        <caesura/>
                         yāvan na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ prāṇatas tathā ||507||</l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.508"><l> hitāhitopasaṃyuktam annaṃ samaśanaṃ smṛtam |
                        <caesura/>
                         bahu stokam akāle vā taj jñeyaṃ viṣamāśanam ||508|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.509"><l> ajīrṇe bhujyate yat tu tad adhyaśanam ucyate |
                        <caesura/>
                         trayam etan nihanty āśu bahūn vyādhīn karoti vā ||509|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.510"><l> annaṃ vidagdhaṃ hi narasya śīghraṃ śītāmbunā
                        vai paripākameti |
                        <caesura/>
                         tad dhy asya śaityena nihanti pittam ākledibhāvāc ca nayaty adhastāt
                        ||510|| </l></lg>

                    <pb facs="336" n="252a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.511"><l> vidahyate yasya tu bhuktamātre dahyeta
                        hṛtkoṣṭhagalaṃ ca yasya |
                        <caesura/>
                         drākṣābhayāṃ mākṣikasamprayuktāṃ līḍhvā'bhayāṃ vā sa sukhaṃ
                        labheta ||511|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.512"><l> bhaved ajīrṇaṃ prati yasya śaṅkā snigdhasya
                        jantor balino 'nnakāle |
                        <caesura/>
                         prātaḥ saśuṇṭhīm abhayām aśaṅko bhuñjīta samprāśya hitaṃ hitārthī
                        ||512|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.513"><l> svalpaṃ yadā doṣavibaddhamāmaṃ līnaṃ na
                        tejaḥpatham āvṛṇoti | bhavaty ajīrṇe 'pi tadā bubhukṣā yā
                        mandabuddhiṃ viṣavan nihanti ||513|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.514"><l> ata urdhvaṃ pravakṣyāmi guṇānāṃ karmavistaram
                        |
                        <caesura/>
                         karmabhis tv anumīyante nānādravyāśrayā guṇāḥ ||514|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.515"><l> hlādanaḥ stambhanaḥ śīto
                        mūrcchātṛṭsvedadāhajit |
                        <caesura/>
                         uṣṇas tadviparītaḥ syāt pācanaś ca viśeṣataḥ ||515|| </l></lg>

                    <pb facs="336" n="251b"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.516"><l> snehamārdavakṛt snigdho balavarṇakaras tathā
                        |
                        <caesura/>
                         rūkṣas tadviparītaḥ syād viśeṣāt stambhanaḥ kharaḥ ||516|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.517"><l> picchilo jīvano balyaḥ sandhānaḥ śleṣmalo
                        guruḥ |
                        <caesura/>
                         viśado viparīto 'smāt kledācūṣaṇaropaṇaḥ ||517|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.518"><l> dāhapākakaras tīkṣṇaḥ srāvaṇo, mṛdur anyathā |
                        <caesura/>
                         sādopalepabalakṛd gurus tarpaṇabṛṃhaṇaḥ ||518|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.519ab"><l> laghus tadviparītaḥ syāl lekhano ropaṇas
                        tathā |</l></lg>
                    <lg xml:id="SS.1.46.519cd"><l> daśādyāḥ karmataḥ proktās teṣāṃ
                        karmaviśeṣaṇaiḥ ||519|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.520ab"><l> daśaivānyān pravakṣyāmi dravādīṃs tān nibodha
                        me |</l></lg>
                    <lg xml:id="SS.1.46.520cd"><l> dravaḥ prakledanaḥ, sāndraḥ sthūlaḥ
                        syād bandhakārakaḥ ||520|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.521"><l> ślakṣṇaḥ picchilavaj jñeyaḥ karkaśo viśado
                        yathā |
                        <caesura/>
                         sukhānubandhī sūkṣmaś ca sugandho rocano mṛduḥ ||521|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.522"><l> durgandho viparīto 'smād dhṛllāsārucikārakaḥ |
                        <caesura/>
                         saro 'nulomanaḥ prokto, mando yātrākaraḥ smṛtaḥ ||522|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.523"><l> vyavāyī cākhilaṃ dehaṃ vyāpya pākāya kalpate
                        |
                        <caesura/>
                         vikāsī vikasann evaṃ dhātubandhān vimokṣayet ||523|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.524"><l> āśukārī tathā''śutvād dhāvaty ambhasi
                        tailavat |
                        <caesura/>
                         sūkṣmas tu saukṣmyāt sūkṣmeṣu srotaḥsv anusaraḥ smṛtaḥ ||524|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.525"><l> guṇā viṃśatir ity evaṃ yathāvat parikīrtitāḥ |
                        <caesura/>
                        <pb facs="337" n="253a"/> sampravakṣyāmy ataś cordhvam                         āhāragatiniścayam ||525|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.526"><l> pañcabhūtātmake dehe hy āhāraḥ pāñcabhautikaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         vipakvaḥ pañcadhā samyag guṇān svān abhivardhayet ||526|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.527"><l> avidagdhaḥ kaphaṃ, pittaṃ vidagdhaḥ, pavanaṃ
                        punaḥ |
                        <caesura/>
                         samyag vipakvo niḥsāra āhāraḥ paribṛṃhayet ||527|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.528"><l> viṇmūtram āhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ |
                        <caesura/>
                         sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn pratarpayet ||528|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.529"><l> kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu svedaḥ
                        syān nakharoma ca |
                        <caesura/>
                         netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ ||529|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.530"><l> divā vibuddhe hṛdaye jāgrataḥ puṇḍarīkavat |
                        <caesura/>
                         annam aklinnadhātutvād ajīrṇe 'pi hitaṃ niśi ||530|| </l></lg>

                    <lg xml:id="SS.1.46.531"><l> hṛdi sammīlite rātrau prasuptasya viśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         klinnavisrastadhātutvād ajīrṇe na hitaṃ divā ||531|| </l></lg>

                    <pb facs="338" n="257a"/>

                    <lg xml:id="SS.1.46.532"><l> imaṃ vidhiṃ yo 'numataṃ
                        mahāmuner nṛparṣimukhyasya paṭhed dhi yatnataḥ |
                        <caesura/>
                         sa bhūmipālāya vidhātum auṣadhaṃ mahātmanāṃ cārhati sūrisattamaḥ
                        ||532|| </l></lg>

                    <p xml:id="SS.1.46.trailer"> iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ
                        tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ
                        sūtrasthāne ṣaṭcatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||46|| </p>
                </div>
            </div>
        </body>
    </text>
    <facsimile>
        <graphic url="https://iiif.wellcomecollection.org/presentation/b3288199x"/>
    </facsimile>

</TEI>
