MS Kathmandu NAK 1-1079: Sūtrasthāna 32-end
| National Archives of Kathmandu | |
| 1-1079 | |
| Siglum | N |
[description of manuscript]
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Paper |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Title | [title of commentary] |
| Author | Suśruta |
| Language | |
History
| Place of origin | Nepal |
|---|
Editorial conventions
Revision history
| 2020-10-22 | Started the file, based on the NGMCP entry by "DA" (Diwakar Acharya). |
|---|---|
| 2021-01-06 | Added transcription of 1.01 |
| 2021-05-15 | Added transcription of 1.02 |
| 2021-11-28 | Added transcription of 1.15 |
| 2021-12-22 | Added transcription of 1.14 |
| 2021-12-19 | Added transcription of 1.21 |
| 2021-12-19 | Added transcription of 1.04 |
| 2021-12-24 | Added transcription of 1.03 |
| 2022-01-13 | Added transcription of 1.05 |
| 2022-01-26 | Added transcription of 1.06 |
| 2022-03-16 | Added transcription of 1.07 |
| 2022-03-24 | Added transcription of 1.08 |
| 2022-03-31 | Added transcription of 1.09 |
| 2022-04-11 | Added transcription of 1.10 |
| 2022-04-12 | Added transcription of 1.11 |
| 2022-04-22 | Added transcription of 1.12 |
| 2022-04-29 | Added transcription of 1.13 |
| 2022-05-02 | some corrections in the transcription of 1.1.12 |
| 2021-02-23 | Added transcription of 1.16 |
| 2022-05-14 | Added transcription of 1.17 |
| 2022-05-16 | Added transcription of 1.18 |
| 2022-05-23 | Added transcription of 1.27 |
| 2022-05-31 | Added transcription of 1.19 |
| 2022-05-31 | Added transcription of 1.28 |
| 2022-06-14 | Added transcription of 1.29 |
| 2022-06-16 | Added transcription of 1.30 |
| 2022-06-23 | Added transcription of 1.20 |
| 2022-07-01 | Added transcription of 1.31 |
| 2022-07-07 | Added transcription of 1.32 |
| 2022-07-08 | Added transcription of 1.22 |
| 2022-07-19 | Added transcription of 1.23 |
| 2022-07-30 | Added transcription of 1.24 |
| 2022-07-31 | Added transcription of 1.25 |
| 2022-08-11 | Added transcription of 1.26 |
| 2023-03-29 | Added transcription of 1.33 |
| 2023-03-30 | Added transcription of 1.34 |
| 2023-04-09 | Added transcription of 1.35 |
| 2023-04-09 | Added transcription of 1.36 |
| 2023-04-17 | Added transcription of 1.37 |
| 2023-04-27 | Added transcription of 1.38 |
| 2023-05-10 | Added transcription of 1.39 |
| 2023-05-17 | Added transcription of 1.41 |
| 2023-05-21 | Added transcription of 1.43 |
| 2023-05-25 | Added transcription of 1.40 |
| 2023-05-30 | Added transcription of 1.42 |
| 2023-05-31 | Added transcription of 1.46.1-52 |
| 2023-06-03 | Added transcription of 1.44 |
| 2023-06-05 | Added transcription of 1.46.53-138 māṃsavarga |
| 2023-06-06 | Added transcription of 1.46.139-210 phalavarga |
| 2023-06-08 | Added transcription of 1.45 |
| 2023-06-12 | Added transcription of 1.46.392-417 bhakṣyavarga |
| 2023-06-11 | Added the transcription of Su.46.340-391 kṛtānna |
| 2023-06-13 | Added transcription of 1.46.418-445 anupāna |
| 2023-06-15 | Added transcription of 1.46.1.46.281-339 |
| 2023-06-16 | Added transcription of 1.46.211-288 |
| 2023-06-22 | Added transcription of 1.46.446-532 |
| 2023-06-26 | Separated the file into two parts, 1-31 and 32-end, because of processing limits at Saktumiva |
| 2025-03-31 | Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty. |
| 2026-03-11 | Fixed alignment issues in xml:ids |
| 2026-03-26 | Added page-begin markers with facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
| 2024-04-07 | Checked and corrected integrity of xml:ids. |
| 2026-04-25 | Completed adding and checking page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
Text transcription
| N |
folio
folio
athātaḥ svabhāvavipratipattim
adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
svabhāvaprasiddhānāṃ śarīraikadeśanām
manyathātvam maraṇāya tad yathā śuklānāṃ kṛṣṇānāṃ
kṛṣṇānā śuklatvaṃ | sthirāṇāṃ mṛdutvañ calānāñ calatvam acalānāñ
calatvam | pṛthūnāṃ saṃkṣiptatvaṃ saṃkṣiptānāṃ pṛthutvaṃ | dīrghāṇāṃ hrasvaṃ vā hrasvānān dīrghatā |
apatanadharmmiṇām patanam akasmāc
chaityoṣṇasneharaukṣyaprastambhavaivarṇṇyāni
apasarpaṇam aṅgānāṃ
svebhyaḥ sthānebhyaḥ | śarīraikadeśānāṃm
avasraṃsotkṣiptabhrāntapatitavimuktānirgamātigamagurulaghutvāni
pravālavarṇṇavyaṅgaprādurbhāvo vākasmāt sirāṇāñ ca darśanaṃ lalāṭe
nāsāvaṃśe vā piṭakotpattiḥ | udakotpattir netrarogaṃ
vināsrupravṛttir lalāṭe vā prabhātakāle svedapravṛttiḥ ||
gomayacūrṇṇaprakāśasya rajaso darśanam uttamāṅge
līyanam vā kapotakaṅkagṛdhraprabhṛtīnāṃ mūtrapurīṣapravṛddhir abhuñjanānāṃ tanamūlahṛdayoḥ sūcaśūlotpattayaḥ |
madhye śūnatvam anteṣu parimlānayitvam | viparyayo vā
naṣṭahīnavikalavihṛtasvaram vā
vivarṇṇapuṣpaprādurbhāvo dantanakhaśarīreṣu yasya cāpsu
kaphaśakṛdretānsi nimajjanti yasya ca dṛṣṭimaṇḍale
bhinnavikṛtāni rūpāṇy ālocyante snehābhyaktakeśāṅga iva yo bhāti
yaś ca durbalo bhaktadveṣātisārābhyāṃ pīḍyate |
kāsamānaś ca tṛṣṇātibhūtaḥ kṣīṇaś chardibhaktadveṣayuktaḥ
saphenarudhirodvāmī hatasvaraḥ śūlābhihataś ca
manuṣyaśūnakaracaraṇonnadveṣī śasupiṇḍikānsapāṇipādaḥ | yaś ca pūrvāhṇe bhuktam aparāhṇe
śchardayaty avidagdhaṃ sāryate vā jvarakāsārābhibhūtaḥ sa śvāsā
mayate | vastavad vilapamāno bhūmau patati |
srastamuṣkaḥ stabdhaśepo bhagnagrīvaḥ | praṇaṣṭamehaś ca manuṣyaḥ
| prāgviśuṣyamāṇahṛdaya ārdraśarīraḥ | yaś ca loṣṭaṃ
loṣṭenābhihanti | kāṣṭhaṃ vā kāṣṭhena tṛṇāni vā cchinatti |
adharoṣṭham vā daśati | uttaroṣṭham vā leḍhi | āluñcati
karṇṇau keśāṃś ca | devadvijagurusuhṛdvaidyāṃ vidveṣṭi yasya ca
vakrānuvakragā grahā garhitasthānagatāḥ | janmaṛkṣam
vāsyolkāśanibhyām abhihanyate | rātrau vā
gṛhadvāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvo veti ||
bhavanti cātra ||
cikitsyamāna samyak tu vikāro bhivardhate |
prakṣīṇabala mānsasya lakṣaṇan tadgatāyuṣaḥ |
prakṣīṇabala mānsasya lakṣaṇan tadgatāyuṣaḥ |
nivarttate mahāvyādhiḥ sahasā yasya dehinaḥ |
na cāhāraphalaṃ yasya dṛśyate sa vinasyati ||
na cāhāraphalaṃ yasya dṛśyate sa vinasyati ||
etā riṣṭarūpāṇi samyag budhyeta yo bhiṣak |
sādhyāsādhyaparīkṣañ ca sammato bhaved iti ||
sādhyāsādhyaparīkṣañ ca sammato bhaved iti ||
31 || 0 ||
athāto vāraṇīyamm adhyāya
vyākhyāsyāmaḥ |
upadravais tu ye juṣṭā vyādhayo yānty avāryatām |
rasāyanair vinā vatsa tāṃ cchṛṇv aikamanā mamaḥ ||
rasāyanair vinā vatsa tāṃ cchṛṇv aikamanā mamaḥ ||
vātavyādhiḥ pramehasra
kuṣṭhān yatha bhagandaraṃ |
aśīṣmarī mūḍhagarbho bhavaty udaram aṣṭamaṃ ||
aśīṣmarī mūḍhagarbho bhavaty udaram aṣṭamaṃ ||
aṣṭāv ete mahāntasyur
vyādhayo dustarāmadā |
prāṇamāṃsakṣayaḥśophaḥ tṛṣṇāc chardijvaras tathā ||
prāṇamāṃsakṣayaḥśophaḥ tṛṣṇāc chardijvaras tathā ||
atīsāraś ca mūrcchā ca hikkāśvāsas tathaiva ca
|
etair upadravair juṣṭā sarvānetān vivarjayet |
etair upadravair juṣṭā sarvānetān vivarjayet |
śūnaṃ suptaṃ tvacaṃ bhagnaṃ
kampādhmānanipīḍitaṃ |
vivaryayed udariṇaṃ virikto yo bhipūryate |
vivaryayed udariṇaṃ virikto yo bhipūryate |
yathoktapadravāviṣṭamatiprasrutam eva ca |
piṭakāpīḍitaṅgāḍhaprameho hanti mānavaṃ ||
piṭakāpīḍitaṅgāḍhaprameho hanti mānavaṃ ||
prabhinnaṃ prasrutāṅgañ ca raktanetraṃ hataṃ
svaram |
kañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hanti hi kuṣṭhinam ||
kañcakarmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hanti hi kuṣṭhinam ||
vātamūtrapurīṣāya krimayaḥ śukram eva ca
bhagandarāt prasravanti sanesyati bhagandarī ||
bhagandarāt prasravanti sanesyati bhagandarī ||
tṛṣṇārocakaśūlā tram atiprasrutaśoṇitam |
śophātīsārasaṃyuktandunāmākṣa payen naram ||
śophātīsārasaṃyuktandunāmākṣa payen naram ||
prasūnanābhivṛṣaṇabaddhamūtrarujāturam |
aśmarī kṣāpayatyāśuḥ sikatāśarkarānvitaṃ |
aśmarī kṣāpayatyāśuḥ sikatāśarkarānvitaṃ |
pārśvabhaṅgān avidveṣaḥ
śophātīsārapīḍitaṃ |
vivarjayed udariṇaṃ viriyo bhipūjyate |
vivarjayed udariṇaṃ viriyo bhipūjyate |
yonīsamvaraṇaṃ saṅgaḥ kukṣau makkalasajñitaḥ |
hanyus triyaṃ mūḍhagarbho yatho cāpy upadravāḥ |
hanyus triyaṃ mūḍhagarbho yatho cāpy upadravāḥ |
visajñas
tāmyate yas tu śete nipatito yathā ||
śītārdito ntaruṣṇaś ca jvareṇa mriyate nanaḥ |
śītārdito ntaruṣṇaś ca jvareṇa mriyate nanaḥ |
yo hṛṣṭaraktoraktākṣo
hṛdi saṅghātaśūlavān |
vaktreṇa caivocchvisititaṃ jvaro hanti mānavam ||
vaktreṇa caivocchvisititaṃ jvaro hanti mānavam ||
hikkāśvāsasamāyuktaṃ folio mūḍhaṃ citrāntalocanaṃ |
santatocchvāsitaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayate jvaraḥ |
santatocchvāsitaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayate jvaraḥ |
śvāsaśūlapipāsārttaṃ kṣīṇaṃ jvaranipīḍanaṃ |
viśeṣeṇa naraṃ vṛddham atīsāro vināśayeta |
viśeṣeṇa naraṃ vṛddham atīsāro vināśayeta |
śuklākṣamannadviṣṭāram
ūrdhvaśvāsanipīḍitaṃ |
kṛccheṇa bahumehaṃtaṃ yakṣmāhantīva mānavaṃ |
kṛccheṇa bahumehaṃtaṃ yakṣmāhantīva mānavaṃ |
śvāsaśūlapipāsānnavidveṣogranthirūḍhatā ||
jāyate durbalatvañ ca gulmiṇo maraṇāya vai |
jāyate durbalatvañ ca gulmiṇo maraṇāya vai |
ādhmānabaddhaniṣyandaṃ cchardihikkākṛśānvitaṃ ||
rujāśvāsasamāyuktaṃ vidradhirnāśayennaram |
rujāśvāsasamāyuktaṃ vidradhirnāśayennaram |
pāṇḍudattanakho yas tu pāṇḍunetraś
ca mānavaṃ |
pāṇḍusadyātadaśī ca pāṇḍurogī vinaśyati |
pāṇḍusadyātadaśī ca pāṇḍurogī vinaśyati |
lohitaṃ ccharditaṃ chardayed yas tu
bahuśo lohitekṣaṇeḥ |
lohitāṅgaradaśīca mriyate raktapittakaḥ |
lohitāṅgaradaśīca mriyate raktapittakaḥ |
avāco pi savāco pi kṣīṇamāṃsabalo naraḥ |
jāgarūko hy asandeham unmādena vinaśyati |
jāgarūko hy asandeham unmādena vinaśyati |
aparasmaranta bahuśaḥ pra cali
bhalitabhruvaṃ |
netrābhyāñ ca vikurvāṇam apasmāro vināśanāt ||
netrābhyāñ ca vikurvāṇam apasmāro vināśanāt ||
la ||
folio
dhanvantari mahāprajñaṃ
sarvaśāstraviśāradam | caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ
paripṛcchati |
yuktasenasya nṛpateḥ parān api jighāṃsataḥ |
bhiṣajā rakṣaṇaṅ kāryaṃ yathā brūhi me mune ||
bhiṣajā rakṣaṇaṅ kāryaṃ yathā brūhi me mune ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām
varaḥ |
vijigīṣumahāmātyair yātrāyuktaprayatnataḥ |
rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣādena narādhipaḥ |
rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣādena narādhipaḥ |
panthānam udakaṃsthāyābhaktaṃ yavasamindhanaṃ |
dūṣayanty arayas tāni jānīyāc chorayīti ca |
dūṣayanty arayas tāni jānīyāc chorayīti ca |
tasya liṅgaṃ cikitsāñ ca kalpasthāne pravakṣyate
|
ekottara mṛtyuśatam atharvāṇapracakṣate |
ekottara mṛtyuśatam atharvāṇapracakṣate |
tatraika kālasayuktaḥ śeṣās tv āgantavaḥ smṛtāḥ |
doṣāgantrunimittebhyo rasam aviśāradau |
doṣāgantrunimittebhyo rasam aviśāradau |
rakṣetāṃ nṛpatinipati nnād vaidyapurohitau |
brahmā vedāṅgam aṣṭāṅgam āyurvedam pracakṣate |
brahmā vedāṅgam aṣṭāṅgam āyurvedam pracakṣate |
tasmāt purohitamate vartteta bhiṣag ātmavān |
śaṅkaraḥ sarvavarṇṇānām vināśo dharmakarmiṇāṃ |
śaṅkaraḥ sarvavarṇṇānām vināśo dharmakarmiṇāṃ |
prajānām api kṛcchrāṇi bhavanti nṛpanāśataḥ ||
puruṣāṇānnṛpāṇāñ ca kevalaṃ tulyamūrttitā |
puruṣāṇānnṛpāṇāñ ca kevalaṃ tulyamūrttitā |
ājñātyāgaḥ kṣamā dheryam vikramaś cāpy amānuṣaḥ |
tasmād evam ivākṣa kṣṇam vāṅmanaḥkarmaṇastrabhaiḥ |
tasmād evam ivākṣa kṣṇam vāṅmanaḥkarmaṇastrabhaiḥ |
cintayannṛpativaidyaḥ śreyānsicchavicakṣaṇaḥ |
skandhāvāre ca mahati rājaceśmaḥ samipataḥ |
skandhāvāre ca mahati rājaceśmaḥ samipataḥ |
bhavaitsannihito vaidyaḥ
sarvopakaraṇānvitaḥ |
tatrasthamainadhvajavat yaśaḥkhyātibhir ucchritaḥ |
tatrasthamainadhvajavat yaśaḥkhyātibhir ucchritaḥ |
upasarpanti
mohena viṣaśalyāmaryārditā
svatantrabhūśalonyeṣu śāstrārtheṣubahiḥ kṛtaḥ |
svatantrabhūśalonyeṣu śāstrārtheṣubahiḥ kṛtaḥ |
vaidyomivābhāti nṛpatadvidyapūjitaṃ
|
vaidyo vyādhyupasṛṣṭaś ca bhaiṣajum paricārakaḥ |
vaidyo vyādhyupasṛṣṭaś ca bhaiṣajum paricārakaḥ |
ete pādācikitsāyāḥ karmasādhavaḥ |
guṇavadbhis tribhiḥ pādaiś caturtho guṇavān bhiṣak |
guṇavadbhis tribhiḥ pādaiś caturtho guṇavān bhiṣak |
vyādhim alpena kālpemahāntamahāntam
api sādhayet |
vaidyahīnās trayaḥ pādā guṇavanto 'py apārthakāḥ |
vaidyahīnās trayaḥ pādā guṇavanto 'py apārthakāḥ |
udgātṛhotṛbrahmāṇo
yathādhvaryaṃ vinādhvare |
vaidyas tu guṇavāneko yāpayed āturaṃ sadā |
vaidyas tu guṇavāneko yāpayed āturaṃ sadā |
plavaṃ paricaraṃ dhīraṃ karṇadhāramivāmbhasi |
tatvāpagaśāstrārtho dṛṣṭakarmā svayaṃkṛtī |
tatvāpagaśāstrārtho dṛṣṭakarmā svayaṃkṛtī |
laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ
sajjopaskarabheṣajaḥ |
pratyutpannam atidhīmāṃ vyavasāyī viśāradaḥ |
pratyutpannam atidhīmāṃ vyavasāyī viśāradaḥ |
satyadharmaparo yaś ca sa
bhivyāda ucyate |
āyuṣmān satyavāṃ sādhyo dravyavāṃmitivānnapi |
āyuṣmān satyavāṃ sādhyo dravyavāṃmitivānnapi |
vaidyavākṛkṣadātikyo
vyādhitaḥ pāda ucyate |
praśastadeśasambhūtaṃ praśastehvānauddhṛtaṃ |
praśastadeśasambhūtaṃ praśastehvānauddhṛtaṃ |
yuktamātramanaskāntaṃ
gandhavarṇṇarasānvitam |
doṣaghnamaglānikaram avikāriviparyaye |
samīkṣya dantakāle ca bheṣajaṃ pāda ucyate |
doṣaghnamaglānikaram avikāriviparyaye |
samīkṣya dantakāle ca bheṣajaṃ pāda ucyate |
snigdho
jugupsu balavāṃ yukto
vyādhitarakṣaṇe |
vaidyavākyadaśāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ ||
vaidyavākyadaśāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ ||
lapka ||
folio
athāta āturoprakramaṇīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
āturam upakramamānena vaidyenāyurādāv eva tāvat
parīkṣyaṃ satyāyuṣi vyādhyṛnvavayodehasatvabalasātmyaprakṛtibheṣajaṃ pāda ucyate | kṣeta |
tatra mahāpāṇipādapṛṣṭhastanāgradaśanaskandhalalāṭa dīrghāṅguliparvaucchvāsaprekṣaṇabāhuṃ
vistīrṇṇavābhrūstanāntaroraskaṃ hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ gambhīrasatvasvaranābhim anuccair
baddhastanam
upacitamahārogaromasakarṇṇapārśvamastakaṃ
snātānuptipnamūdhnānupūrvyā paścāc ca viśuṣyamāṇahṛdayaṃ puruṣaṃ jānīyād dīrghāyu khalvayam iti | tam
ekāntanopakramet | tatretailakṣaṇair viparītair alpāyur
miśrair madhyam āyuḥ ||
bhavanti cātra || mūḍhasandhiśirāsnāyuḥ
saṃhatāṅgasthirendriyaḥ |
uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyur ucyate |
uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyur ucyate |
garbhātprabhṛtyarogoyaḥ śanaiḥ samabhivardhate |
śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāgataḥ |
śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāgataḥ |
madhyamayuṣo jñānamatamūrdhvanibodha
me |
adhastād vakṣayor yasya rekhāḥ suvyaktamāyatāḥ |
adhastād vakṣayor yasya rekhāḥ suvyaktamāyatāḥ |
dvevā tisrodhikā vāpi pādau karṇṇau
ca mānsalau |
nāsāgramūrdvañ ca bhaved rekhā vyaktāś ca pṛṣṭhataḥ |
nāsāgramūrdvañ ca bhaved rekhā vyaktāś ca pṛṣṭhataḥ |
yasya syus tasya vijñeyam āyur bhavati saptatiḥ |
jaghanyasvāyuṣo jñānamatamūrdvanibodha me |
jaghanyasvāyuṣo jñānamatamūrdvanibodha me |
hrasvāni yasya sarvāṇi sumahac cāpi mehanaṃ |
avalīḍhamuroyaś ca na ca syātpṛṣṭhamāyatam |
avalīḍhamuroyaś ca na ca syātpṛṣṭhamāyatam |
urdvañ ca śravaṇosthānānnāsāccocāśarīriṇaḥ |
hasato jalpato vāpi dantamānsampradṛśyate |
prekṣate yaś ca vibhrāntaḥ sa jīvet pañcaviṅśati ||
hasato jalpato vāpi dantamānsampradṛśyate |
prekṣate yaś ca vibhrāntaḥ sa jīvet pañcaviṅśati ||
atha punar āyuṣo vijñānārthām
aṅgapratyaṅgapramāṇasārān upadekṣyāmaḥ |
tatrāṅgāsvantarādhisakthibāhuśirāṃsi
tadavayavāḥ | pratyāṅgāni svair aṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau
dvyaṅgulāyate pradeśinyās tu madhyāmānāmikā
kaniṣṭhakā purataḥ pañcabhāgahīnācaturaṅgulāyate
ṣaḍaṅgulevistṛfoliostṛte |
snigdhatāmranakhanayajihvauṣṭhapāṇipādatalaṃ
raktena suprasannamṛdutvagromāṇaṃ | tvavatyeṣāṃ pūrvaprādhānyādāyuḥ saubhāgyoyogāyeti |
sāmānyato ṅgapratyaṅgāpramāṇādamasārataḥ |
parīkṣyāyussunipuṇau bhiṣagbhidhyatikarmasu |
vyādhiviśeṣās tu prāgavihitāḥ | sarva eva ete
trividhā bhavanti | sādhyāḥ yāpyāḥ pratyākhyeyāśceti | tatra sādhyayāpy
apratyākhyeyā vyādhībhūyas trividhā parīkṣate | kim ayam
auṣadhasagikaḥ |
prākkavalonyalakṣaṇa iti |
tatraupasargiko nāma yaḥ |
pūrvotpannavyādhija punyakālajāto vyādhir
upasṛjati | sa tanmūla evopadravasajñaḥ | prākkavalonāmaḥ yaḥ prāgevopanno vyādhir apūrvarūpopadravaś ca | anyalakṣaṇo nāma
yo bhaviṣyatakhyāpakaḥ
| sapūrvarūpasaṃjñaḥ | tatra sopadravasopadramanyonyāvirodhenopacaret
| balavattaram upadravam vā prākkevalayathāsvaṃ
pratikurvīta anyalakṣaṇatvād ivyādho yathā yathāvat prayateta ||
bhavanti cātra || nāsti rogo vinā doṣaṃ yasmāt
tasmācikitsakaḥ |
anuktam api doṣāṇāṃ liṅgair doṣam upācaret |
anuktam api doṣāṇāṃ liṅgair doṣam upācaret |
prāg avihitā ṛtavaḥ
śīte śītapratīkāram uṣṇe
coṣṇanivāraṇaṃ |
kālaprāptaṃ kriyāṃ kuryāt kriyā kālanahā payet ||
kālaprāptaṃ kriyāṃ kuryāt kriyā kālanahā payet ||
aprāpte vākriyāprāpte prāpte vā na kṛtā kriyā
|
hīnātiktā ca kṛtā sādhyeṣvapi na sidhyati |
hīnātiktā ca kṛtā sādhyeṣvapi na sidhyati |
prāgvivihitognirannāgnipācakaḥ | sa
pañcavidho bhavati samo doṣābhipanno vikriyām āpanna
iti | viṣamo vātena tīkṣṇaḥ pittena mandaḥ śleṣmaṇā samaḥ
sarvasamair iti |
tatra yo yathākālam annam upayuktaṃ samyak pacati sa
samaḥ | yas tu kadācit samyak pacati kadācit
samyamkacatyādhmānasūlātīsārapravrahaṇāni kṛtvā pacati sa viṣamaḥ | yas tu prabhūtam apy
annam upayuktam āśu pacati sa tīkṣṇaḥ | sa evābhivarddhamāno
tyagni bhavati muhurmuḥ || prabhūtataram annam
upayuktām āśutaram pacati pākānte ca
galatālvoṣṭhapraśoṣadāhasantāpāṃ janayaty asty
eva bhasmaka iti vyapadiśanti |
yastvannam apyannam upayuktām
udaraśirogauravakāsaśvāsacchardiprasekagātrasadanāni kṛtvā mahatā kālena pacati sa marrdaḥ || bhavati
cātra ||
viṣamo vātajāṃ rogāns tīkṣṇapittanimittajāṃ |
karoty agnis tatho mandovikārāṅkaphasambhavām ||
karoty agnis tatho mandovikārāṅkaphasambhavām ||
tatra same rakṣaṇaṃ kurvīta | viṣamaṃ
lalavaṇāmloṣṇaiḥ snehayuktaiḥ kriyāviśeṣair uparet | tīkṣṇamadhura
yuktairvirecanaivirecanaiś ca
| evam evātyagniṃ viśeṣeṇa māhiṣair dadhikṣīrasarpirbhir iti | mandaṅ kaṭutiktakaṣāyair vamanaiś ca || bhavataś
cātra ||
odāryo bhagavān agniḥ pācakonnasya ceśvaraḥ |
saukṣmyādrasānādadāno vivektunneha śakyate |
saukṣmyādrasānādadāno vivektunneha śakyate |
prāṇopāṇasamānais tu sarvataḥ pavanais tribhiḥ
|
dhmāpyate pālyate cāpi scāṃsvāṅgatim avasthitaiḥ |
dhmāpyate pālyate cāpi scāṃsvāṅgatim avasthitaiḥ |
vayafolios tu
trividhaṃ lalaṃ madhyaṃ
vṛddham iti | tatronasoḍaṣavaśādbālā bhavanti | te trividhā
kṣīrapāḥ kṣīrānnadā annādā iti |
ṣoḍaśasaptatyor antare
madhyamvayaskanvikalpāvṛddhiryauvanaṃ
saṃpūrṇṇateti | viṃśaterātriṃśato yauvanam ācatvāriṃśataḥ
sarvadhātvindriyasaṃpūrṇṇateti | ata ūrdvaṃ hānir bhavati |
yāvadāsaptateḥ | saptatyāstūrdvaṃ
kṣīyamāṇadhātvandriyabalavīryotsāhohanyahani valīpalitakhālityakāsaśvāsaprabhṛtibhir
upadravair abhibhūyamānaḥ sarvakriyāsvasamartho
jīrāgāramicāvasīdati | taṃ
vṛddham ācakṣate |
uttarottarāsu ca
vayovasthāsūttarottarabheṣajamātraprayogaḥ ṛte parihāṇir bhavati
||
bhavataḥ cātra | bāle vivardhate śleṣmā
madhyame pittameva tu |
bhūyiṣṭhaṃ vāyurvṛddhetadvīkṣya yojayet |
bhūyiṣṭhaṃ vāyurvṛddhetadvīkṣya yojayet |
agnikṣāravirekaistu
bālavṛddhau vivarjayet |
tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvī kuryāt kriyāśanaiḥ |
tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvī kuryāt kriyāśanaiḥ |
dehaḥ sthūlaḥ kṛśo madhya iti prāgavihitaṃ
||
bhavanti cātra || karśayed bṛṃhayec cāpi sadā
sthūlakṛśau narau |
madhyasya rakṣaṇañ cāpi kurvīta satatambhiṣak |
madhyasya rakṣaṇañ cāpi kurvīta satatambhiṣak |
balaṃ tvabhihitaguṇaṃ daurbalyaṃ tu
svabhāvaoṣajarābhir āvekṣimbhavati | yasmādbalavaḥ sarvakriyāpratipattitasmād balampradhānam adhikaraṇānām ||
kecitkṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlācālpabalā narāḥ ||
tasmāt sthiratvavyāyāmair balaṃ vaidya pratarpayet ||
tasmāt sthiratvavyāyāmair balaṃ vaidya pratarpayet ||
satvaṃ tu vyasanabhayābhyudayakriyādisthāneṣv
avikampakaram bhavati ||
bhavati cātra ||
satvavān sahate sarvaṃ
stambhyamānaḥ parair naraḥ |
rājāsa stambhyamāno pi hasate naiva tāmasaḥ ||
rājāsa stambhyamāno pi hasate naiva tāmasaḥ ||
prakṛti bheṣaṃjañ
cānyatropadekṣyāmaḥ |
sātmyāni tu desajāni rogārttuvyāyāmodakarasadiṭhāsvapnaprabhṛtīni
viruddhāny api yāny
anābādhakarāṇi bhavanti ||
bhavati cātra ||
yo rasaḥ kalpito yasya sukhatāṃ yāṃti sevitaḥ |
vyāyāmajātasanyad vā tat sātmyam iti nirdiśet ||
yo rasaḥ kalpito yasya sukhatāṃ yāṃti sevitaḥ |
vyāyāmajātasanyad vā tat sātmyam iti nirdiśet ||
deśastvārnūnkrapojāṅgalassādhāraṇa iti trividho
bhavati | tatra nimnonnatabahūdakanadīvarṣagahaṇa
mṛduśītalo bahumahāparvatavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyo vātakaphalarogabhūyiṣṭho
svātkrapaḥ ||
baṅkākāśasam
aviralālpa kaṇṭhakavṛkṣavarṣaprasravaṇyedapānaprāyoṣṇadāruṇavātapraviralālpaśailasthirakṛśasarī|||||||||||ramanuṣyaprāyo
vātapittarogabhūyiṣṭhaṣca jāṅgalaḥ ||
ubhayafoliolakṣaṇaḥ sādhāraṇa sapradhāna iti
|
bhavanti cātra ||
samāssādhāraṇe yasmādvarṣāśītoṣṇamārutāḥ |
doṣāṇāṃ samatā cāpi tasmāt sādhāraṇo varaḥ ||
samāssādhāraṇe yasmādvarṣāśītoṣṇamārutāḥ |
doṣāṇāṃ samatā cāpi tasmāt sādhāraṇo varaḥ ||
deśaprakṛtisātmyartvaviparītācirotthitaḥ |
sampattau bheṣajādīnāṃ balasatvāyuṣāttathāṃ ||
sampattau bheṣajādīnāṃ balasatvāyuṣāttathāṃ ||
kevalas samadehāgneḥ
sukhasādhyatamo mataḥ |
ato nyathāmy asādhyaḥ syāt kṛcchro vyāmisalakṣaṇaḥ |
ato nyathāmy asādhyaḥ syāt kṛcchro vyāmisalakṣaṇaḥ |
kriyāyās tu guṇyalābhe
kriyām anyāṃ prayojayet ||
pūrvasyā śantavegāyān na kriyāsaṅkaro hitaḥ ||
pūrvasyā śantavegāyān na kriyāsaṅkaro hitaḥ ||
na tathā balavantaḥ syur jalajā vā sthalāhṛtāḥ
|
tyedeśe nivitā doṣās tv anyasmiṃ kopam āgatāḥ ||
tyedeśe nivitā doṣās tv anyasmiṃ kopam āgatāḥ ||
ucite varttamānasya nāsti
doṣakṛtam bhayaṃ |
āhārasvapnaceṣṭādau taddeśaḥ yaguṇe satīti ||
āhārasvapnaceṣṭādau taddeśaḥ yaguṇe satīti ||
|| 37 || o ||
folio A 1267_11_31 (top image:l3:c1)
āapāmārgo
śvagandhā ca tālapatrī suvarccalā ||
utsādane praśasyafolio A 1267_11_32 (1st half)tte kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |
athāto
visrakan nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
mātuluṃgāgnimanthauca bhadradāru
mahauṣadhaṃ |
ahiyrāṃcaiva rātsnāca pralepo vātaśophahā ||
ahiyrāṃcaiva rātsnāca pralepo vātaśophahā ||
dūrvācanalamūlañ ca
madhukañcandanattathā |
śītalāś ca gaṇās sarve pralepapittaśophahā ||
śītalāś ca gaṇās sarve pralepapittaśophahā ||
āgaṃtujovelepa
eṣobhipūjitaḥ |
vidhir viṣaghno viṣajo pittaghnobhihitas tathā ||
vidhir viṣaghno viṣajo pittaghnobhihitas tathā ||
ajagandhā
ca kālāsarala eva ca |
ekeṣikāṅgasṛṅgīca pralepaḥ śleṣmaśophahā ||
ekeṣikāṅgasṛṅgīca pralepaḥ śleṣmaśophahā ||
ete ca vargāḥ
lodhrañ ca parvyāpiṇḍīkṛtāḥ trayaḥ
|
anantā cetilepoyaṃ śophe sarvakṛte hitaḥ ||
anantā cetilepoyaṃ śophe sarvakṛte hitaḥ ||
snigdhāmlalavaṇo vātokoṣṇāḥ śītaḥ payoyutaḥ |
pittetthoṣṇaḥ kaphe kṣāramūtrādyastatpraśāntayet ||
pittetthoṣṇaḥ kaphe kṣāramūtrādyastatpraśāntayet ||
saṇasigruphalātasītilakalkācasarṣapāḥ |
saktavaḥ kiṇvāmuṣṇāni dravyānyipicapācanaṃ ||
saktavaḥ kiṇvāmuṣṇāni dravyānyipicapācanaṃ ||
ciribilvāgnikodantī citrako
hayamārakaḥ |
kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi vidāraṇe ||
kṣāradravyāṇi vā yāni kṣāro vā dāraṇamparaṃ |
kapotakaṅkagṛdhrāṇāṃ purīṣāṇi vidāraṇe ||
kṣāradravyāṇi vā yāni kṣāro vā dāraṇamparaṃ |
dravyāṇyampicchilānān tutvaṅmūlāni prapīḍanaṃ ||
yavagodhūmamāṣāṇyañcūrṇṇāni ca samāsataḥ |
yavagodhūmamāṣāṇyañcūrṇṇāni ca samāsataḥ |
śaṅkhinyaṅkoṭhasumanāḥ
karavīraṃ suvarcvalā ||
śodhanāni kaṣāyāṇi vargaś cāragvadhādikaḥ |
śodhanāni kaṣāyāṇi vargaś cāragvadhādikaḥ |
ajagandhājaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalāhvayā ||
pūtīkaś citrakapoṭhāviḍigailāhareṇavaḥ |
pūtīkaś citrakapoṭhāviḍigailāhareṇavaḥ |
kaṭutrikaṃ yavakṣāro
lavaṇyanimanaḥsilāḥ
||
kāsīsantṛvṛfolio A 1267_11_31 (2nd half)tādantī haritālaṃ surāṣkrikā |
kāsīsantṛvṛfolio A 1267_11_31 (2nd half)tādantī haritālaṃ surāṣkrikā |
saṃśodhanīnām varttīnāṃ dravyāṇy etāni
nirddiśet ||
dravyeṣveteṣu kurvīta kalptānapiva śodhanīṃ ||
dravyeṣveteṣu kurvīta kalptānapiva śodhanīṃ ||
arkottamāsudhākṣīrampiṣṭvā
kṣārottamām api ||
jātīmūlaṃ haridre dve kāsīsaṃ kaṭurohiṇī |
jātīmūlaṃ haridre dve kāsīsaṃ kaṭurohiṇī |
pūrvotdiṣṭeṣu cāṃgeṣu kuryāt saṃśodhanaṃ
ghṛtaṃ ||
mayūrako rājavṛkṣo nimbaḥ kosātakītilāḥ |
mayūrako rājavṛkṣo nimbaḥ kosātakītilāḥ |
bṛhatī kaṣkākārī ca
haritālam manaḥsilā ||
śodhanāni ca yāniḥ syus tailepojyāniśodhane |
śodhanāni ca yāniḥ syus tailepojyāniśodhane |
kāsīse saindhave kiṇve
vacāyārarjjanadvaye ||
śodhanāṅgeṣu cānyeṣu cūrṇaṅkurvīta śodhanaṃ |
śodhanāṅgeṣu cānyeṣu cūrṇaṅkurvīta śodhanaṃ |
sālasāradisāreṣu
paṭolatriphalāsu ca ||
rasakriyā vidhātavyā śodhanīśodhaneṣu ca |
rasakriyā vidhātavyā śodhanīśodhaneṣu ca |
śrīveṣṭake
sarjjarase sarale devadāruṇi ||
sāreṣv api ca kurvīta matimāṃ vraṇadhūpanaṃṃ |
sāreṣv api ca kurvīta matimāṃ vraṇadhūpanaṃṃ |
kaṣāyāṇām anuṣṇānāṃ
dravyāṇāntvakṣusādhādhitaṃ ||
sṛtasītakaṣāyamvāropaṇārthe praśasyate |
sṛtasītakaṣāyamvāropaṇārthe praśasyate |
somāmṛtāśvagandhāsu kākolyādau
gaṇes tathā ||
kṣīrīpraroheṣv api ca varttayor opaṇāhitāḥ |
kṣīrīpraroheṣv api ca varttayor opaṇāhitāḥ |
samaṅgāsomasaralāḥ somavalkāssacandanā ||
kākolyādiścakalkāsyuḥ praśastāpraṇaropaṇe |
kākolyādiścakalkāsyuḥ praśastāpraṇaropaṇe |
pṛthakpaṇyātmaguptā ca
haridre mālatī sitā ||
kākolyādiś ca yojyaḥ syuḥ praśastāropaṇe ghṛte |
kākolyādiś ca yojyaḥ syuḥ praśastāropaṇe ghṛte |
kālātusāryaguruṇī haridrā
bhadradāru ca ||
priyaṅgavaś ca lodhrañ ca taile yojyā niropaṇe |
priyaṅgavaś ca lodhrañ ca taile yojyā niropaṇe |
kaṅgukā triphalālodhraṃ
kāsīsaṃ sravaṇāhvayā ||
dhavāśvakarṇṇayos tvakcaropaṇe cūrṇṇam iṣyate |
dhavāśvakarṇṇayos tvakcaropaṇe cūrṇṇam iṣyate |
tvakṣu nyagrodhavargasya triphalāyās tathaiva
ca ||
rasakriyāṃ ropaṇārthe vidadhīta yathākramaṃ |
rasakriyāṃ ropaṇārthe vidadhīta yathākramaṃ |
utsādane praśasyafolio A 1267_11_32 (1st half)tte kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |
kāsīsaṃ sendhavan tutthaṃ kuruvindam
manaḥsilāḥ ||
kukkuṭāṇḍakapālāni sumanāmukulāni ca |
kukkuṭāṇḍakapālāni sumanāmukulāni ca |
phale sairīṣakāraṃje dhātucūrṇṇāni yāni ca ||
suvarccikāṣakāsīsaṃ saindhavaṃ kṣāraṃm eva ca |
praṇeṣūtsannamāṃseṣu praśastāny avasādane ||
ālepanāni cūrṇṇāni pradṛdyāt sakalāni vai
suvarccikāṣakāsīsaṃ saindhavaṃ kṣāraṃm eva ca |
praṇeṣūtsannamāṃseṣu praśastāny avasādane ||
ālepanāni cūrṇṇāni pradṛdyāt sakalāni vai
samastaṃ vargamarddham vā
yathālābham athāpi vā ||
prayuñjīta bhiṣak prājño yathodiṣṭeṣu karmaṣu ||
prayuñjīta bhiṣak prājño yathodiṣṭeṣu karmaṣu ||
la
bha30 9
folio
athāto bhūmipravibhāgavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
śvabhraśarkkarāśmaviṣamavalmīśmaśānaghanadevāyatanasikatoṣarair
anupahatāmatkraṣarām abhaṅgurām
adūrodakāsnigdhāṃ prarohavatīr
mmṛdvīsthirāsamāṃgaurīṃ lohitāṃ vā bhūmim auṣadhagrahaṇāya
parīkṣeta | tasyāṃ jātam api hi
krimiviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārgair anupahatam ekasāram puṣṭam avagāḍhamūlañ cauṣadham ādadyād ity
eṣāṃ bhūmiparīkṣāvibhāgaḥ sāmānyaḥ |
viśeṣatas tu tatrāśmavatī sthirā gurvī syāmā kṛṣṇā vā
sthūlatṛṇasasya prāyāḥ | svaguṇabhūyiṣṭhā snigdhā śītalāsannodakā
snigdhabhṛṇasasyākomalavṛkṣaprāyā śulkācāmbuguṇabhūyiṣṭhā ||
nānāvarṇṇalapmvyaśmavatīviralālpapāṇḍuraprarohāgniguṇabhūyiṣṭhā |
rūkṣabhasmarāsabhavarṇṇā
rūkṣatanuvṛkṣakoṭarālparasaprāyānilaguṇabhūyiṣṭhā
|| mṛdvīsamāvyabhravatyavyaktarasajalā mahāparvatavṛkṣaḥ |
prāyāsyāmācākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ
||
tatra kecid āvāyāḥ
prāvṛdvarṣāśaraddhemantevasante
grīṣmeṣu yathāsaṃkhyam mūlapatratvacakṣīrasāraphalānyādadīta
|| tat tu na samyak |
kasmātsaumyāgneyatvājjāgataḥ | saumyāny
auṣadhāni saumyeṣv ṛtuṣv ādadīt | āgneyāḥ nyāgneyeṣv
evam avyāpannāni bhavanti || saumyāny oṣadhāni saumyeṣv ṛtuṣu
gṛhītāni somaguṇabhūyiṣṭhāyām bhūmau
madhuratarāsnigdhatarāṇi śītatarāṇi śītatarāṇi ca bhavanti ||
āgneyāny oṣadhāni āgneyeṣv ṛtuṣu
gṛhītāny agniguṇabhūyiṣṭhāyām bhūmau uṣṇatarāṇi kaṭutarāṇi
rūkṣatarāṇi bhavanti ||
tatrāppṛthivīguṇabhūyiṣṭhāyām bhūmau jātāni
virecanadavyāṇyādadīta ||
agnyanilaguṇafoliobhūyiṣṭhāyāñ
cavamanadravyāṇi |
ubhayasuṇabhūyiṣṭhāyāṃ ubhayatobhāgaharāṇi |
ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃsamanānyevambalavattarāṇi bhavanti ||
sarvāṇi cābhinavānyatra
madhughṛtapippalīviḍaṅgebhya iti ||
viḍaṅgapippalīkṣaudraṃ
sapiś cāpy
anavaṃ hitaṃ |
śeṣam anyatvabhinavaṃ gṛhṇīyā doṣavarjitaṃ ||
śeṣam anyatvabhinavaṃ gṛhṇīyā doṣavarjitaṃ ||
jaṅgamānām vayasthānāñ
carmaromanakhādikraṃ |
kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇṇāhāreṣu saṃharet ||
kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇṇāhāreṣu saṃharet ||
plotamṛdbhāṇḍaphalakaṃ
saṃkur vinyastabheṣajān |
praśastāyān di|śi śucau bheṣajāgāram iṣyate ||
praśastāyān di|śi śucau bheṣajāgāram iṣyate ||
gopālās tāpasāḥ vyādhā
yevānye vanacāriṇaḥ |
mūlāhārāś ca ye teṣāṃ bheṣajyavyaktar iṣyata iti ||
mūlāhārāś ca ye teṣāṃ bheṣajyavyaktar iṣyata iti ||
folio A 1267_11_32 (bottom image:l2:c3)
athāto dravayasaṅgrāhaṇīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
pañcatriṅśadravyagaṇābhavanti ||
tad yathā || vidārigandhā vidārī
viśvadevā sahadevāś ca
draṃṣṭāpṛṣakyaṇṇī satāvarī
sārivājīvakaṛṣabhakau kṣudrasahā mahāsahā bṛhatyau
punarṇṇavairaṇḍahaṃsapādī vṛścikālmṛṣabhī śṛgālavinnā ceti
||
vidārigandhādirayaṃ gaṇaḥ | pittānilāpahaḥ |
śophagulmāṅgamarddodhvaṃ śvāsakāsavināśanaḥ ||
āragvadhamadanaphalagopaghoṇṭakaṇṭakārīkuṭājaphalapāṭhāpāṭalīmūrvāsaptaparṇṇanimbakuraṇṭakaguḍūcīcitrakaśārṅgaṣvādvikaraṇḍapaṭolakirātatiktakāḥ suṣavīceti ||
āragvadhādir ity eṣa gaṇaḥ | śleṣmaviṣāpahaḥ |
mehakuṣvajvaravamīkaṇḍūghno
vraṇaśodhanaḥ |
sālasārājakarṇṇakhadirakramukabhūrjāmeṣaśṛṅgītiṣacandanakucandanaśiṃśapāsirīṣāsanadharvārjunanaktamālapūtīkāśvakarṇṇaāgurūṇi
kālīyakañ cet ||
sālasārādir ity eṣa gaṇaḥ kuṣṭhapināśanaḥ | mehapāṇḍvāmayaharaḥ
kaphamedoviśoṣaṇaḥ ||
varuṇārttagalamadhuśigrutarkkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanakvaktamālapāṭalagnimanthaśairīṣakadvayamcimbīcitrasatāvarībilvājaśṛṅgīdarbhābṛhatīdvayañ
cet ||
varuṇādir gaṇo hy eṣa
kaphamedoviśoṣaṇaḥ || vinihanti siraḥsūlaṃ gulmābhyantaravidradhī
||
vīratarasahacaradvayasairīyakadarbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāsāsmabhedakāgnimanthamoraṭavasukavasikakurūṭikaindīvarakapotavaṅkāś ca daṃṣṭrāceti ||
vīratarādir ity eṣa gaṇo vātavikārahṛt ||
śarkarāśmarihāmūtrafolio A 1267_11_33 (1st half)kṛcchraghātarujāpahaḥ ||
lodhrasavaralodhrapalāśakuṭannaṭāśokakaphhalailavālukasallakījhiñjhiṇīkadambākadalī ceti ||
eṣa lodhrādiko
nāsnāmedaḥkaphaharo gaṇaḥ |
yonidoṣaharastambhī
varlyoviṣavināśanaḥ ||
arkālarkakaraṃjadvayanāgadantīmayūrakabhārgīrāstendrapuṣpīkṣudraśvetābhallūkamahāśvetāvṛścikālyālavaṇātāpasavṛkṣaś ceti ||
arkkīdis tu gaṇo hyeṣa kephamedoviṣāpahaḥ ||
kṛmikuṣṭapraśamano viśeṣoddhreṇaśodhanaḥ ||
ṣaramaḥ śvetasurasaḥ phaṇijjhakārjaka bhūstṛṇasugandhaka kālamālakuṭhorakakṣavakakharapuṣpa viḍaṅgakapphalasurasī niguṇṭhīphuluhralonduruparṇṇīphaṃjīprajīvalākākamāvyoviṣamuṣṭiś
ceti ||
surasādirgaṇo
hyeṣa kaphahṛt kṛmisūdanaḥ | pratisyāyāruciḥ kāsaśvāsaghno
vraṇaśodhanaḥ ||
muṣkakapalāsaevacitrakamadanavṛkṣasiṃsapāvrajravṛkṣastriphalā ceti ||
muṣkakādirgaṇohyeṣa
medoghnaḥ śukradoṣahā | mehārsaḥ pāṇḍurogaghnaḥ
śarkarārsmarināśanaḥ ||
pippalī pippalīmūlañ ca
vyacitrakaśṛṅgaveramaricahareṇvakailājamodendrayavapāṭhājīrakasarṣapamāhānimbahiṅgubhārgīmadhurasātiviṣāviḍiṅgakaṭurohiṇī ceti ||
pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratisyāyamarocakaṃ ||
anilañ cāpi gulmañ ca dīpanastvāmapācanaḥ ||
elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvakpatranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍāsthauṇaiyakaśrīveṣṭakacovacorakavālakaguggulusarjjarasaturaṣkakundurukāguruspṛrkkābhadradārukuṅkumāni punnāgakesarañ ceti ||
eladikau vātakaphau nihanyād viṣam eva ca |
varṇṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭakākoṭhanāśanaḥ ||
ecāmustātiviṣābhadradārunāgakesarañ cet ||
haridrādāruharidrātalasīkuṭajabījāni
madhukañceti ||
etau vacāharidrādī gaṇau stanyaviśodhanau || āmātisāraśamanau kaphanamedoviśoṣaṇau ||
śyāmāmahāśyāmātṛvṛddantītilvakampilyakaramyakakevukapatraśreṇī
gavākṣīrājavṛkṣakarañjadvayaguḍūcīsaptaparṇṇacchagalāntrīpīlustuhāsuvarṇṇakṣīrī
ceti ||
eṣa śyāmādiko nāmnā gaṇo
gulmaviṣāpahaḥ | ānāhodarahābhedī tathodāvarttanāśanaḥ ||
bṛhatīkaṇṭhakārikākuṭajaphalapāṭhā madhukañ
cet ||
pācanīyo bṛhatyādirgaṇaḥ pittānilāpahaḥ |
kaphārocakahṛdrogamūtrakṛcchravināśanaḥ ||
paṭolācandanamūrvāguḍūcīpāṭhākaṭurohiṇī ceti ||
paṭolādirgaṇaḥ pittaḥ kapharocakanāśanaḥ |
jvaropaśamano
vraṇyacchaddīkaṇḍūvifolio A 1267_11_33 (2nd half)ṣopahaḥ ||
kākolīkṣīrakākolījīvakaṛṣabhakamudgapaṇṇīmāṣapallīmedomahāmedācchinnaruhākarkkaṭāśṛṅgītugākṣīrīpadmakapraṇaṇḍarīkaṛddhivṛddhijīvantīmadhukañ cet
||
kākolyādirapaṃ pittaśoṇitānilanāśanaḥ | jīvano
bṛṃhano vṛṣyastanyaśleṣmakaras tathā ||
ūṣasaindhavasilājatukāsīsadvayahiṅgūtutthakañ
cet ||
ūṣakādiḥ || kaphaṃ hanti gaṇo
medoviśoṣaṇaḥ | śarkarāśmarihāmūtrakṛcchragulmapramarddanaḥ ||
sārivāmadhukacandanakucandanapadmakakāsmapamadhūkapuṣpāṇyuśīrañ cet ||
sārivādiḥ pipāsantiraktapittaharo gaṇaḥ |
pittajvarapraśamano viśeṣāddāhanāśanaḥ ||
aṃjanarasāñjananāgapuṣpapriyaṅgunalinakesarañ
cet ||
añjanādirnetrarogaraktapittanibarhaṇaḥ | viśopaśamano dāhaṃ hanyād ābhyantaran
nṛṇāṃ |
pharūṣakadrākṣākapphalarājādanadāḍimakatakaphalānitṛphalāni ceti ||
pharūṣakādiko nāmnā gaṇa eṣonilāpahaḥ |
mūtradoṣaharo hṛdyapipāsaghno rucohitaḥ ||
priyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣpacandanamocarasāñjanakumbhīkāpadmakerasayojanavalyodīrghamūlāceti ||
ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvāṅgamadhukabilvapesikāsavaralodhrapalāśanandīvṛkṣāḥ
padmakesarañ cet ||
gaṇau
priyaṅgvāmbaṣṭhādīpatkātīsāranāśanau |
sandhānīyau hitau pittau preṇānāñ cāpi ropaṇau
||
nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣamadhūkakakubhāmvrajaṃbūdvayapiyālarohiṇīvañjulakadambayadarītindukalodhrapalāśanandīvṛkṣāceti ||
nyagrodhādigaṇovraṇaḥ saṃgrāhībhagnasādhakaḥ
| raktapittaharo dāhamedaghno yonidoṣahā ||
guḍūcīnimbakustumburucandanāni padmakañ ceti
||
eṣa sarvajvarāṃ hanti guḍūcyādis tu dīpanaḥ |
hṛllāsārocakavamīpipāsādāhanāśanaḥ ||
utpalaraktotpalakumudakuvalayasaugandhikapuṇḍarīkānimadhukañ ceti
||
utpalādirayandāharaktapittavināśanaḥ |
pipāsāviṣahṛdrogasthardimūrcchāharo gaṇaḥ
||
mustāharidrādāruharidrāharītakyāmalakavibhītakahemavatīvacāpāṭhākaṭurohiṇīśārṅgaṣvātiviṣādramiḍīceti
||
eṣa mustādiko nāmnāgaḥ
śleṣmānilāpahaḥ | yonidoṣaharaś caiva śodhanaḥ | pācanas tathā ||
harītakyāmalakavibhītakāni |
triphalā kaphapittaghnī mehakuṣṭhavināśanī |
cakṣuṣyādīpanīpaṣyā viṣamajvaranāśanī ||
trapusīsatāmrarajatasuvarṇṇakṛṣṇalohāni lohamalāśceti ||
gaṇastravvādir ity eṣa
garaḥ krimiharaḥ paraḥ | pipāsāgulmahṛdrogaḥ
paṇḍumehaharas tathā ||
lākṣārevatakakuṭajāśvamārakafolio A 1267_11_34 (1st half)kapphalaharidrānimbasaptacchadamālatyastrāyamāṇāceti
||
kaṣāyatiktamadhuraḥ kaphapittavināśanaḥ |
kuṣṭhakrimiharaś caiva duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||
ebhir lepāttathā tailāṃ
sarpīṣyapi ca pānakāṃ | rasakriyāṃ kaṣāyāś ca bhiṣak kurvīta
karmasu ||
pañcapañcakāmvakṣyāmaḥ ||
tatreraṇḍau dvau bṛhatyau pṛthakparṇṇīvidārigandhā ceti
kanīyān |
bilvāgnimanthau
ṭuṇṭūkapāṭalīkāśmaryāṇi mahān ||
vidārīsārivārajanīguḍūcī aṃjaśṛṅgī ca
vallīsajñāḥ ||
karamarddītṛkaṇṭakasairīyakamātuluṃgīgṛdhranakhyaḥ
kaṇṭakasajñaḥ ||
kuśakāsakāṇḍekṣudurbhāstṛṇasaṃjñāḥ ||
teṣām vātaharāvādyāvaḍyaḥ
pittavināśanaḥ || pañcakau śleṣmaśamanāvitarau
parikīrttitau ||
samāsena guṇā hy etāḥ proktās teṣāṃ tu vistaraṃ | cikitsiteṣu vakṣyāmi jñātvā rogabalābalam ||
iti || la ḍa
|| || 30 8 ||
folio A 1267_11_34 (top image:l1:c1)
athātaḥ saṃśodhanasaṃsamanīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
madanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavakṛtavedhanalodhrasarṣapaviḍaṅgapippalīkaraṃjaprapurānāṭakovidārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhumadhukajīvantībimbīvalāmṛgervārucitrāścetāsaṇapuṣpivacācetyurddhabhāgaharāṇi || tatra kovidārapūrvvāṇāṃ phalāni |
kovidārādīnāṃ mūlāni ||
tṛvṛcchyāmādantīdravantīsaptalāviṣāṇi
gavākṣīcchagalāntrīpīlusnuhāsuvarṇṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāsatilvakampilyakaramyakapāṭalāpūgaharītakyāmalakabibhītakanīlinīpañcāṅgulapūtīkāragvadhamahāvṛkṣasaptacchadārkeraṇḍajyotiśmatī cetyadhobhāgaharāṇi || tatra
bilvakaṣūrrvānām mūlāni |
tilvakādīnāṃ pāṭalyantānāñ ca tvacaḥ || pūgādīnām eraṇḍāntānām phalāni ||
pūtīkāragvadhayoḥ patrāṇi | śeṣāṇāṃ kṣīrāṇīti ||
kośātakī saptalādevatālī kāravellikā
cety ubhayato bhāgaharāṇi || eṣāsvarasāḥ ||
pippalīviḍaṅgapāmārgaśigrūśirīṣasiddhārthakamaricakaravīrabimbigirikarṇṇikākiṇihīvacājyotiṣmatīkarañjārkalasunātiviṣāśṛṅgaveratālīśatamālasurasārjakeṃgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṃ|gīmuruṃgīpīlujātīsālatālamadhūkalākṣāhiṃgulavaṇamadyagosakṛdrasomūtrāṇi
śirovirecanāni || tatra karavīrapūrvvāṇāṃ rasāni | tālīsapūrvvāṇāṃ skandhāḥ ||
tālīsakādīnām arjakāntā nāpatrāṇi | iṃgudīmeṣasrṃgyos
tvak | mātuluṃgīmurugīpīlujātīnāṃ pūspāṇi |
śālatālamadhūkānāṃ sārāḥ | lākṣā hiṃgu ca niryāsau lavaṇāni pārthivaviśeṣāḥ | madyamāsutasaṃyofolio A 1267_11_34 (2nd half)gāsakṛdrasamūtre malāv iti ||
saṃsamanānyata ūrddham vakṣyāmaḥ || tatra
bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇameṣaśrṅgībalātibalātagalakanthūrāsallakīkuverākṣīvīratarasahacarāgnimanthavacchādanīsvadraṣṭāsmabhedakārkālarkkaśatānavarīpunarnṇavāvasukavasirakāñcanabhāgīvṛścīkālībadarayavakulatthaprabhṛtīni
dve cyādye pañcamūlyosamāsena
vātasasamano vargaḥ ||
candanahrīverośīramañjiṣṭhāpayasyāgundrāsevālakahlārakotpalamūrvvāprabhṛtīni nyagrodhādirutpalādiriti samāsena
pittasaṃsamano vargaḥ ||
kāleyakāgurutailaparṇṇikākuṣṭhaharidrāsītisivāśatapuṣpāsaralārātsnāprakīryodakīceṅgudīsumanākākādanīlāṅgalakīhastiparṇṇamuñjālāmajjākaprabhṛtīni
vallīkaṇṭhakapañcamūlyodvepippalyādir
muṣkakādir vacādisurasādirāragvadhādir iti samāsena
śleṣmasaṃsamano vargaḥ ||
tatra sarvāṇyevauṣadhyani
vyādhyagnipuruṣabalānyavekṣya
vidadhyādvyādhyabalādadhikamauṣadham upayuktaṃ tamusāmya vyādhim
anyamāvahati || agnyabalādadhikam ajīrṇṇam viṣṭabhya vā
pacyate | puruṣābalādadhikaṃ glānimūrcchānāvahati | śamanam evaṃ
saṃśodhanam atipātayati | hīnamebhyo
dantam akiñcitkaram bhavati | tasmāt
samayeva vidhyāt ||
bhavanti cātra ||
jalauddhritauṣadhapalas toyadvilkuḍavāyutaḥ
pādāvaśeṣitatkāthaḥ pūtapānāya sasyate ||
tadvat
kṣīrārddhakuḍavaḥ sauṣadhastriguṇodakaḥ | kalkākṣamātrikaś cūrṇṇā
viḍālapadakānvitaḥ |
bhavet pāṇitalaṃ lehaḥ svarasas tu
paladvayaṃ |
vyādhyādīnām bale madhye mātraiṣā samanauṣadhe |
vyādhyādīnām bale madhye mātraiṣā samanauṣadhe |
ato jñācceṣṭato yojyā
hīne hīnādhikedhikāḥ |
jñātvā koṣṭhauṣadhabalaṃ mātrākalpye suśodhane |
jñātvā koṣṭhauṣadhabalaṃ mātrākalpye suśodhane |
roge śodhanasādhye tu yam
viṃdyād doṣamuñcanaṃ || taṃ
samīkṣya bhiṣak kuryād doṣapacyāvanaṃ mṛduḥ
|
cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣattatra
balaṃ nṛṇāṃ | avyāpaddurbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhaved iti ||
|| la
ḍe30 9 ||
folio A 1267_11_34.jpg_bottom_32V : 6
jpeg
athāto
dravyarasavīryavipākavijñānīyaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
kecid ācāryā vrūvate dravyam pradhānaṃ kasmāt
vyasthitatvāt | iha khalu dravya𑑎m vyavasthitaṃ na rasādayaḥ | yata
kiñcidiśe phale rasādayaste pakve na
bhavanti | nityatvāc ca | nityaṃ jpeghi dravyam anityaṃ hi guṇāḥ | yathā
kalkādipravibhāgāt eva
sampannarasagandha vyāpanna rasagandha sambhavatīti |
svajājātivyavasthānāc ca yathā pārthivaṃ dravyam
anyabhāvan na gacchati | evaṃ śeṣāṇi | pañcaindriyagrahaṇāc ca |
pañcandriyairgṛhyate dravyaṃ na rasādayaḥ | āśrayatvāc
ca dravyam āśritā rasā iti | ārambhasāmarthyāc ca dravyāśrita
ārambhaḥ | yahtā vidārigandhādim
āhṛtyāvaktudya vipacet ity evam ādir
rasādiṣv ārambhaḥ | śāstraprāmāṇyāc ca śāstra hā ha | dvividhaṃ
dravyaṃ sthāvaraṃ jaṅgama ceti |
kramāpekṣikatvāc ca rasādīnāṃ rasādayo hi dravyakramam apekṣante
yathā taruṇe taruṇāḥ saṃpūrṇa sampūrṇṇā iti ||
ekadeśasādhyatvāc ca dravyaṇāṃ ekadeśenāpi vyādhayaḥ
sādhyante | yathā mahāvṛkṣakṣīreṇeti | tasmād dravyam
pradhānaṃ na rasādayaḥ | kasmāt niravayavatvāt dravyasya |
dravyalakṣaṇan tu kriyāguṇasamavāyaḥ kriyāguṇasamavāyaḥ
kriyādravye vidyate | guṇāḥ samavāyakāraṇaṃ ceti ||
nety āhur anye rasas tu pradānaṅ kasmād āgamāc
ca āgamo hi śātram iy ucyate | śāstre rasā ādhikṛta |
rasāyatta āhārāḥ iti | upadeśāc ca | upadeśā hi | yathā
madhurāmvalalavaṇā vātaṃ śamayanti | ato rasāḥ
pradhānaṃ | anumānāc ca | rasato hy anumīyate dravyaṃ yathā
madhuram iti | ṛṣivacanāc ca | ṛṣivacano vedaḥ | yathā
kiñcidījyārthamadhuram āhāred iti | tasmād rasāḥ
pradhāna raseṣu tu guṇasaṃjñā rasalakṣaṇam
anyatropadekṣyāmaḥ ||
nety āhur anye vīryam pradhānam iti | kasmāt
pradhānyāt | ihan nauṣadha karmāṇi vīrya pradānye na
bhavanti | tad yathā urdhvabhāgo
bhāgobhayabhāgasaṃśamanaṃ sagrāhikadīpanalekhanavṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaśvayathuharavilayanadāruṇamarddanaprāṇaghnaviṣapraśamanādīni
vīryapradhānyena bhavanti || tan tu vīryaṃ
dvividhaṃ | uṣṇaṃ śītaṃ cāgniṣomīyatvāj jagataḥ kacid aṣṭavidham
āhuḥ | uṣṇaṃ śītaṃ snigdha rūkṣam viṣadaṃ
picchilaṃ mṛdus tīkṣṇañ ceti | etāni khalu vīryāṇi
svabhāvaguṇotkarṣād rasam abhibhūyātmakarma kurvanti |
yathā tāvat vṛhatyañ ca mūlaṃ kaṣāya tiktam vātaṃ samayaty
uṣṇavīryātvāt | kaṭukā pippalīpitta śamayati
mṛduśītavīryatvāt | tiktā kākamācī pittaṃ varddhayaty
uṣṇavīryatvāt | kaṭukaṃ mūlaṃ śleṣmāṇaṃ varddhayati
snigdhavīryatvāt | amvalaṃ kapitthaṃ leṣmāṇaṃn
japayati rukṣavīryatvāt ||
bha || ye rasā vātaśamanā bhavanti
yadi teṣu vai |
raukṣyalāghavaśaity āni na te hanyuḥ samīraṇam ||
raukṣyalāghavaśaity āni na te hanyuḥ samīraṇam ||
ye raso pittaśamanā bhavanti yadi teṣu vai ||
taikṣṇyauṣṇyalaghutā caiva naṃ te tat kārmikāriṇaḥ |
taikṣṇyauṣṇyalaghutā caiva naṃ te tat kārmikāriṇaḥ |
ye rasā jpeg śleṣmo śamanā bhavanti yedi teṣu vai |
snehagauravaśaity āni na te tatkarmakāriṇaḥ ||
snehagauravaśaity āni na te tatkarmakāriṇaḥ ||
tasmā vīryāṃ pradhānyam iti ||
nety āhur anye vipākaḥ pradhānam iti | kasmāt
samyaṅ mithyāvipakvatvāt | iha hi dravyāṇyavahṛtāni samyaṅ mithyā
cāvipakvāni guṇaṃ doṣaṃ vā janayanti | tatrāhur
anye prati rasaṃ pāka iti || vipākaṃ ke hicit
trividham icchanti || madhuram amvlaṃ kaṭukaṃ ceti |
tat tu na samyak | bhūtaguṇād āmāc cānyomvlo vipāko nāsti pittaṃ
hi vidagdham amvlatām upaity āgneyatvāt | yad evaṃ
lavaṇo py anyaḥ pāko bhaviṣyati | śleṣmā hi vidagdho lavaṇatām
upaiti | tasmād asiddhānta eṣaḥ | pratirasam amvlāmvlasyaivaṃ sarvaṣām iti dṛṣtānta codāharanti | yathā
śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇṇāḥ svabhāvam uttarakālepi na
tyajanti tadvat iti | kecit punar avalavanto valavatāṃ vaśam
āyānti it evam avasthitaḥ pākaḥ iti | āgame svāhā |
dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaś ca | tayor madhurākhyo gurur
kaṭukākhyo laghur iti || tatra pṛthivyāptatejovāyyvākāśānāṃ dvaividyam bhavati || guṇasādharmyād gurūtā | laghutā ca
pṛthivyā yo gurvyaḥ | śeṣāṇi laghūni tasmād dvividha
eva pāko bhavati ||
bha || dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣv
amvupṛthivīguṇāḥ |
nirvarttante 'adhikāsta𑑎 tra pāko madhura ucyate ||
nirvarttante 'adhikāsta𑑎 tra pāko madhura ucyate ||
tejonilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu |
nirvartantedhikās tatra pākaḥ kaṭuka ucyate ||
nirvartantedhikās tatra pākaḥ kaṭuka ucyate ||
pṛthaktva tvād inām evaṃ vādinām
vādasaṅgrahaḥ |
caturṇām api sāmagryam icchanty atra vipaścitaḥ ||
caturṇām api sāmagryam icchanty atra vipaścitaḥ ||
tad dravyam ātmanā kiñcit kiñcid
vīryeṇa sevitaṃ |
kiñcid rasavipākāṃbhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā ||
kiñcid rasavipākāṃbhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā ||
pāko nāsti vinā vīryād vīryan nāsti vinā rasāt |
raso nāsti vinā dravyādravya śreṣṭhatamaṃ smṛta |
raso nāsti vinā dravyādravya śreṣṭhatamaṃ smṛta |
janma tu dravyarasayor anyonyāpekṣikam smṛtaṃ
|
anyonyāpekṣikañ janma yathā syād dehadehināḥ ||
anyonyāpekṣikañ janma yathā syād dehadehināḥ ||
vīryasaṃjñā guṇā yeṣṭau tepi dravyāśrayāḥ
smṛtāḥ |
raseṣu na bhavanty ete nirguṇās tu guṇāḥ smṛtāḥ ||
raseṣu na bhavanty ete nirguṇās tu guṇāḥ smṛtāḥ ||
dravye dravye ca yasmāddhi vipacyante na
ḍ rasāḥ |
śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ śeśā bhāvās tadāśrayāḥ ||
śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ śeśā bhāvās tadāśrayāḥ ||
amīmāṃsyānyacintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ |
āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ ||
āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ ||
pratyakṣalakṣaṇaphalāḥ prasiddhāś ca
svabhāvataḥ ||
oṣadhīhetubhir vidvān na parīkṣet kathañcana ||
oṣadhīhetubhir vidvān na parīkṣet kathañcana ||
sahasreṇāpi hetūnāṃ
nāmvaṣṭhādivirecayet |
tasmāt tiṣṭhed vimatim anāgame na tu hetuṣu || ❈ ||
tasmāt tiṣṭhed vimatim anāgame na tu hetuṣu || ❈ ||
cchā yā svabhāvavijñānaṃ vāraṇaṃ kte senikaṃ
||
āturopakramaṃ miśraṃ bhūmijñānan tathaiva ca ||
āturopakramaṃ miśraṃ bhūmijñānan tathaiva ca ||
dravyasaṃgrahaṇañ caiva tathā
śamanaśodhana |
rasavīryavipākena proktam anyad daśaiva tu || 0 ||
rasavīryavipākena proktam anyad daśaiva tu || 0 ||
caturtho daśa ||
athājpegto
dravyaviśeṣavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ samudayād
dravyābhinirvṛttir bhavati | idam pārthivam idam āpyam
idan tejasam idam vāyavyam idam ākāśyam iti ||
tatra sthūla sāndra manda sthira guru kaṭhina gandha guṇa bahulam
īṣatkaṣāyaprāyaso madhuram iti | pārthivaṃ tat
sthairya gaurava saṃghātopacaya karaṃ viśeṣataś cādhogatisvabhāvam iti ||
śīta stimita manda guru rasa sāṃśīta picchilāv ambuguṇabhūyiṣṭhau | pṛthivī
somaguṇabhūyiṣṭhaḥ | sneha to|yākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ
mṛsāndramṛdupicchilarasaguṇabahulam īṣadambmlam prāyaso madhuram
āpyan tat snehanahlādanaviṣyandanakaram iti |
tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviṣadaṃ
rūpaguṇabahulam īṣadamblaprāyam viśeṣataś corddhvagatisvabhāvam
iti tejasaṃ | taddahanapacanatāpanaprakāsanapravarṇṇakaram iti ||
sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuvisadaṃ
sparśaguṇabahulaś ceṣattiktam viśeṣataḥ kaṣāyam iti |
vāyavyan tadvaisadyaṃ lāghavaglāpanavirūkṣaṇam iti ||
ślakṣṇasūkṣmavyavāyiviśadaviviktarasaṃ
śabdaguṇabahulam ākāśyaṃ tasmāt
tanmārdavasauṣiryalāghavakaram iti |
anena nidarśanena nānauṣadhabhūtaṃ jagati
kiñcid dravyam astīti kṛtvā taṃ ta yuktiviseṣam arthaṃ
cābhipratītya svavīryaguṇayuktāni dravyāni kārmukāni bhavanti ||
tāni yadā kurvanti sa kālaḥ | yat kurvanti tat karma |
yena kurvanti tad vīryaṃ | yata kurvanti tad adhikaraṇa
ḥ
ṃ | yathā kurvanti sa upāyaḥ | yad
abhiniṣpādayanti tat phalam iti ||
tad atra virecanadravyāṇy
ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāni | pṛthivyāpo hi gurvyaḥ ||
gurutvād adho gacchanti | tasmād virecanadravyāṇy
ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāni | vamanadravyāṇy agnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni | agnivāyū hi laghū laghutvāc cordvam
uttiṣṭhataḥ | tasmād vacanaprāmāṇyād agnivāyubhūyiṣṭhāny ubhayaguṇabhūyiṣṭhan dravyam ubhayato bhāgaharaṃ |
ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanaṃ | saṃgrāhikam anilaguṇabhūyiṣṭhaṃ | dīpanam agniguṇabhūyiṣṭhaṃ | lekhanam
anilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ | bṛṃhani pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaṃ | evaṃm auṣadhakarmāṇy anumānāt sādhayet ||
ślokāḥ || mahyambvagnyātmakai dravyais tribhiḥ
sāmyati mārutaḥ |
khabhūmyambuvāyujaiḥ pittañ caturbhiḥ saṃpraśāmyati |
khabhūmyambuvāyujaiḥ pittañ caturbhiḥ saṃpraśāmyati |
kaphaḥ khatejonilajais tribhiḥ śāmyati dehināṃ
|
khavāyujābhyāṃ dravyābhyāṃ vṛddhim abhyeti mārutaḥ |
khavāyujābhyāṃ dravyābhyāṃ vṛddhim abhyeti mārutaḥ |
āgneyam eva yad dravyan tena pittam udīryate |
mahyambujābhyāṃ dravyābhyā kaphaś cābhivivardhate |
mahyambujābhyāṃ dravyābhyā kaphaś cābhivivardhate |
evam evaṃ guṇādhikya dravye dravye
vyavasthitaṃ |
dviśo vā bahuśo vāpi jñātvā doṣe vacācaret ||
dviśo vā bahuśo vāpi jñātvā doṣe vacācaret ||
tatra ya ime guṇāṣṭauvīryasaṃjñakāḥ
| śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviṣadās teṣān tīkṣṇoṣṇāv
āgneyau | śītapicchilāv ambuguṇabhūyiṣṭhau
| pṛthivīsomabhūyiṣṭhauḥ | snehaḥ toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ mṛdutvaṃ
| vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ | kṣitisamīraṇabhūyiṣṭhaṃ
vaiśadyaṃ | vipākāv uktaguṇau | karmmāṇy uṣṇasya
dahanapācanamūrcchanasvedanavamanavirecanāni || śītasya
prahlādanaviṣkambhanasthirīkaraṇaprasādanakledanajīvanāni |
snigdhasya snehanabṛṃhaṇasaṃtarpaṇavyājīkaraṇavayasthāpanāni |
rūkṣasyānilavṛddhisaṃgrahaṇapīḍanavirūkṣaśoparohaṇāni || viṣada𑑎sya
kledāvūṣaṇavirūkṣaśoparohaṇāni ||
picchilasyopalepanapūraṇabṛṃhaṇasaṃklepanavyājīkaraṇāni | mṛdo
raktamāṃsapra𑑎sādanamukhyasaṃsparśaṇāni || tīkṣṇasya saṅgrahācūṣaṇāvadāraṇāni
|| tatroṣṇasnigdhau vātaghnau | śītamṛdupicchilāḥ
pittaghnāḥ | tīkṣṇarūkṣaviṣadāḥ śleṣmaghnāḥ | gurupāko
vātapittaghnaḥ | laghupākaḥ śleṣmapittaghna iti | teṣu
mṛduśītoṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ | picchilavidoṣadau
cakṣusparśābhyāṃ | snigdharūkṣau cakṣuṣā | tīkṣṇaḥ
sukhaduḥkhotpādanāt | gurupākaḥ sṛṣṭaviṭmūtratayā
kaphokledanañ ca | laghu baddhaviṭmūtratayā mārutakopanañ ca |
tatra tu guṇaiṣu bhūteṣu rasavaiseṣyam upalakṣayet |
yathā madhuro guruś ca pārthivaḥ | madhurasnigdhaśītāś cāpyā iti
||
|| bha
vati cātra||
guṇā ye uktā dravyeṣu śarīreṣv api tām viduḥ |
sthānavṛddhikṣayāt tasmād dehināṃ dravyahetukā iti ||
guṇā ye uktā dravyeṣu śarīreṣv api tām viduḥ |
sthānavṛddhikṣayāt tasmād dehināṃ dravyahetukā iti ||
41 || ❈ ||
folio A 1267_11_36
athāto rasaviśeṣavijñānīyaṃ | vyā
||
ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṃkhyam
ekottaraparivṛddhāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ | tasmād
āpyo rasaḥparasparānupraveśāc ca sarveṣāṃ sānidhyam
atyuttarṣāt saṃ khalv āpyo rasaḥ
śeṣabhūtasaṃsargād vidagdhaḥ ṣaḍvidho bhavati | tadthā madhuro
mvlolavaṇaḥ kaṭukas tiktaḥ kaṣāya iti | tatrodakavāhulyāt
madhuraḥ toyāgnivāhulyād amvlaḥ | bhūmyagnivāhulyāl
lavaṇaḥ | vāyvākāśavāhulyāt tiktaḥ | vāyvagnivāhŭlyāt
kaṭukaḥ | pṛthivyānilāvāhulyāt kaṣāya iti ||
tatra madhurāmvlalavaṇāvātaghnāḥ |
madhuratiktakaṣāyāḥ pittaghnāḥ | kaṭutiktakaṣāyāḥ
śleṣmaghnāḥ |
tatra vāyur ātmaivātmā | pittam āgneyaṃ | śleṣmā
saumya iti ||
ta ete rasāḥ svayonivarddhanā
anyayonipraśamanāś ca |
kecid āhur agnīṣomīyatvāj jagataḥ | dvidhā rasāḥ
saumyāgneyāś ca | tatra madhuratiktakaṣāyāḥ saumyāḥ
| kaṭvāmvlalavaṇās tv āgneyāḥ || madhurāmvlalavaṇāḥ snigdhā guravaś ca | kaṭutiktakaṣāyāḥ rūkṣā laghavaś ca ||
saumyāḥ śītāḥ | āgneyās tūṣṇāḥ ||
tatra śaity arukṣalāghavavaiśadyaguṇalakṣaṇo vāyuḥ | tasya samānayoniḥ kaṣāyo rasaḥ | sausya
śaity ācchaity am abhivarddhayati | raukṣyāraukṣyaṃ lāghavāllāghavaṃ
vaiśudyād vaiśadyam iti ||
auṣṇataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiśadyaguṇalakṣaṇaṃ pittaṃ tasya
samānayoniḥ sausya auṣṇyād
auṣṇyam abhivarddhayati | taikṣṇyāt taikṣṇyaṃ raukṣyād raukṣyaṃ
lāghavāl lāghavaṃ vaiśadyām iti ||
mādhuryasnehagauravaśaity apaicchilyaguṇalakṣaṇa | ḥ śleṣmā tasya samānayonir madhuro rasaḥ
| sosya mādhuryād mādhuryam abhivarddhayati | snehāt
senahaṃ gauravād gauravaṃ śaity ācchaity aṃ paicchilyāt
paicchilyam iti ||
tasya punar viparītaḥ kaṭuko rasaḥ
śleṣmaṇaḥ pratyanīkatvāt | kaṭutvāt mādhuryam
abhibhavati | raukṣyasnehaṃ lāghavād gauravaauṣṇāt | vaiśadyāt
paicchilyaṃ tadetan nidarśanamātram uktaṃ ||
rasalakṣaṇam ata
ūdhe vakṣyāmaḥ || tatra yaḥ paritoṣam
utpādayati | tarpayati mukhopalepañ janayati | prahlādayati śleṣmāṇañ cābhivarddhayati sa madhuraḥ || yo dantaharṣam
utpādayati mukhāsrāvañ janayati śraddhāñ cotpādayati
somvla || yo bhaktarucim utpādayati kaphaprasekañ janayati
mārddavañ cotpādayati sa lavaṇaḥ || yo jihvām udvejayati śiro gṛhṇāti nāsikāñ cāsrāvayati sa kaṭukaḥ |. yo gale śoṣam
utpādayati mukhavaiśamyam utpādayati | bhaktaruciñ
cāpādayati sa tiktaḥ || ya āsyaṃ pariśoṣayati jihvā stambhayati |
kaṇṭham vadhnāti hṛdayaṃ pīḍayati sa kaṣāyaḥ ||
rasaguṇān ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ || tatra
madhuro raso raktamāṃsamedosthimajojaḥ
śukravarddhanaś cakṣuśaṣyaḥ keśyo
valakṛtsandhānaśoṇitaprasādo vālavṛddhakṣakṣīṇahitaḥ
ṣaṭpadapipīlikānām iṣṭatamaḥ tṛṣṇāmūrcchādāhapraśamanaḥ
ṣaḍindriyaprasādanaś ceti | sa evaṃguṇopyeka evātyartham upayujyamānaḥ kāsaḥ śvāsālasakavamathurvadatana
mādhuryasvaropaghātakrimigalagaṇḍān āpādayati |
tathārbudaślīpadavastiguḍopalepābhiṣyandaprabhṛtīn
nayata vikārān upajanayati ||
amvlas tu jaraṇapācaṇapavananigrahaṇonulomano vidāhī vahiḥ śītaḥ kledanaḥ prīṇanaḥ prāyaśo hṛdyaś
ceti | sa khalvevaṃ guṇopyekaevātyartham upayujyamāno
dantaharṣanayanasaṃmīlanaromasaṃvejanakaphavilopanaśarīrapraśithilatām
āpādayati | tathā kṣatavihatadagdhadaṣṭabhagnaśūnacyutāṭhamatrita
parisarpitacchinnaviddhotpiṣṭādīni pācayatyāgneyasvabhāvatvāt ||
lavaṇas tu saṃśodhanaḥ pācano viśleṣaṇas
tarpaṇakledanaḥ śaithilyakṛt sarvarasapratyanībhūto
mārgaviśodhanaḥ sarvaśarīrāvayavamārdavakaraś ceti | sa
khalvevaṃguṇopyeka evātyartham upasevyamāno
gātrakaṇḍūkothaśophavaivarṇṇyakaraḥ svaropaghātendriyopatāpān
upajanayati | tathā
kṣimukhapākaraktapittavāttapittaśoṇitāmvlīkāprabhṛtīn vikārān
upajanayati ||
kaṭukas tu dīpanaḥ pācano rocanaḥ
śodhana sthaulyālasakaviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥ |
sandhivandhacchedanovasādana stanyaśukrakaphamedasām upahantā
ceti | sa khalvevaṃguṇopyeka evātyartham
upayujyamāno bhramamadagalatālvoṣṭhapraśoṣadāhasantāpānāpādayati || tathā valavighātakampatodabhedakṛt
karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu ca vātaśūlān upajanayati |
tiktas tu rocano dīpanaḥ śodhanaḥ
kaṇḍūkothatṛṣṇāmūrcchājvarapraśamanaḥ || stanyaśodhano
vinmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaś ceti | sa
khalvevaṃguṇopyeka evātyartham upayujyamāno
gātramanyāstambhākṣepakārditaśiraḥśūlān upajanayati
| tathā bhramatodabhedacchedāsyavairasyānyāpādayati ||
kaṣāyas tu saṃgrāhiko ropaṇaḥ
stambhanaḥ śodhaṇo lekhanaḥ | pīḍana
kledopaśoṣaṇaś ceti || sa khalvevaṃguṇopyeka evātyartham
upayujyamāno hṛdayapīḍāsyaśoṣodarādhmānāha
vākyagrahaṇamanyāstambhaprabhṛtīn vikārān upajanayati || tathā
gātrasphuraṇavimivimāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtīn
vikārān upajanayati ||
sarveṣām eva dravyāṇy upadekṣyāmaḥ |
tad yathā kākolyādi kṣīraghṛtavasāmajjāśāliyavagodhūmamāṣa
śṛṅgāṭakakaserukakaloḍyaluvupiyālapuṣkaravījakāṣmaryamadhūkadhradrākṣākharjjūra
rājādananālikerekṣuvikārāḥ |
valātivalātmaguptāvidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭāmadhūkalikā
kuṣmājaṇḍādiḥ |samāsena madhuro vargaḥ
||
dāḍimāmalakamātaluṅgāmrāmrātakakapitthakaramardavadaraprācīrṇṇamakalakośāmrabhavyaāpārāvatavetraphalatintiḍīka
kucāmvlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāsauvīratuṣodakadhānyāmvlaprabhṛtīni samāsenāmvlo vargaḥ |.
saindhavasauvarccalaviḍapākyaromakasāmudrapācimakṣāroṣarasuvarccilaprabhṛtīni samāsena lavaṇo vargaḥ ||
pippalyādiḥ surasādirmadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadevadārukareṇukāvalgujaphalacaṇḍāguggulu
mustālāṅgalakīśukanāṣīpīluprabhṛtīni sālasārādiś ca
prāyaṣaḥ kaṭuko vargaḥ |. āragvadhādir
guḍucyādirmaṇḍūkaparṇṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇaaṭakasaptaparṇṇavṛhatīdvayaśaṃṅkhinī
tṛvṛtkṛtavedhanakarkoṭakakāravellakavārttākaravīsumanā
śaṅkhapuṣpyapāmārgatrāyamāṇāśokarohi
vejayantīsuvarccalāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni tikto
vargaḥ |. nyagrodhādiramvaṣṭhādirlodhrādiḥ priyaṅgvādiḥ triphalā
śallakījamvasthitindukādīni
katakaśākaphalāni sālasārādiś ca prāyaśaḥ
kuravakakovidārajīvantīsuniṣaṇṇakaprabhṛtī nivarakādayo
mudgādayauś ca sa māsena kaṣāyo vargaḥ |
tatraiteṣāṃ raṣānāṃ saṃyogāt triṣaṣṭir bhavati
| tad yathā pañcadaśa dvikāḥ | viṃśatitrikāḥ |
pañcadaśa catuṣkāḥ ṣaṭ pañcakāḥ | ekaḥ ṣaṭkāḥ | kaikasaś ca
ṣaḍrasā iti || teṣām anyatra vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra ||
yuktāḥ ṣaḍadhi gacchati valino vaśyatāṃ rasāḥ |
yathā doṣā prakupitā vaśaṃ yānti valīyasa iti
yuktāḥ ṣaḍadhi gacchati valino vaśyatāṃ rasāḥ |
yathā doṣā prakupitā vaśaṃ yānti valīyasa iti
pha
242
folio
folio
athāto vamanadravyavikalpavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vamanadravyāṇāṃ phalākhyānām madhye
madanaphalāni śre𑑎ṣṭhatamāni
bhavanti || tatra madanapuṣpāṇām ātapaśuṣkāṇāṃ cūrṇṇaṃ prakuṃcaṃ
pratyak puṣpīmadāpuṣpīnimbakaṣāyāṇāṃm anyatamenāloḍya
pāyayitvā vāmayet | madanasalāṭūcūrṇṇāny evam madhulavaṇayuktāny
abhiprataptāni madanasalāṭucūrṇṇasiddhām vā tilayavāgūn
nirvṛttām vā nātiharitapāṇḍūnāṃ
kusumūṭāvavaddhamṛdgomayapraliptānāṃ yavavusamāṣasālyādidhānyarāśāv aṣṭarātroṣitaklinnabhinnānāṃ phalaṃ
pippalībhir āhṛtyātape pariśoṣayet tāsāṃ dadhipalavimṛditapariśuṣkāṇāṃ subhājanasthānām antarnakhamuṣṭhim uṣṇena
yaṣṭhīmadhukaṣāyeṇa kovidārādhvanyatamakaṣāyeṇa vā
vimṛdya trirātraparyuṣitaṃ madhusaindhavayuktam āsīrbhir
abhimantritam udanmukhaḥ prāṅmukham āturaṃ pāyayed
anena mantreṇābhimantrya ||
brahmādakṣāsirudrendrabhūcandrārkānilānalāḥ |
ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṃghāś ca pāntu te ||
ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṃghāś ca pāntu te ||
rasāyanena siddhānāṃ devānām amṛtaṃ yathā |
sudhe
davottamanāgānāṃ
bhaiṣajyam idam astu te ||
su
viśeṣeṇa
śleṣmajvarapratiśyāyāntarvidradhiṣv apravarttamāne doṣe
pippalīvacāsarṣapakalkonmiśrair uṣṇāmbubhiḥ punaḥ
punaḥ pravarttayed āsamyag vāntalakṣaṇād iti ||
madanaphalamajjacūrṇṇam vā tatkvāthaparibhāvitaṃ vamanadravyakaṣāyeṇa | madanaphalamajjasiddham vā payaḥ |
madanaphalamajjasiddhena vā payasā vā yavāgūm adhobhāgāsṛkpittahṛdrogayoḥ | madanaphalamajjasiddhasya vā payaso
dadhibhāvam upagatasya | dadhyuttarakaṃ dadhi vā kaphaprasekaś chardis tamakeṣu | madanaphalamajjacūrṇṇaṃ rasam
vā bhallātakasnehavad ādāya phāṇitībhūtaṃ lehayet | ātapasuṣkam vā
jīvantī kaṣāyeṇa pitte sthānagate |
madanaphalamajjakvāthaṃ vā pippalyādi prativāpaṃ
ūṣaṇanimbakaṣāyayor anyatamena saṃtarpaṇaṃ kaphasarvavyādhiharam iti madanaphalam uktaṃ ||
jīmūtakakusbhumacūrṇṇaṃ vā pūrvāvad eva kṣīreṇa | nivṛtteṣu
yavāgūṃ romaseṣu | santānikām vā nirlomaseṣu
dadhyuttarakaharitakapāṇḍuṣu | dadhi tat kaṣāyaṃ saṃsṛṣṭāṃ surām
vā paryāgateṣu | madanaphalamajja
vidhānavat kūṭajaphalamajjavidhānaṃ
||
ikṣvākukusumacūrṇṇaṃ vā pūrvavad eva kṣīreṇa ||
dhāmārgavasyāpi madanaphalamajjavidhānavad upayogaḥ ||
kṛtavedhanamadanaphalamajjapippalīnāṃ
vamanadravyaparibhāvitānāṃ bahusaś cūrṇṇam utpalādidattam āghrāya
vasati tattvanavavaddhadoṣeṣu yavāgūm ākaṇṭhaṃ
pītavatsu ca dadyād iti | sirovirecanāny evaṃ pradhānatamāni
bhavanti ||
bhavati cātra||
kalkaiḥ kaṣāyaiḥ svarasaiś cūrṇṇair api ca buddhimān |
peyalehyādibhojyeṣu vamanāny upakalpayed iti ||
kalkaiḥ kaṣāyaiḥ svarasaiś cūrṇṇair api ca buddhimān |
peyalehyādibhojyeṣu vamanāny upakalpayed iti ||
43 || ❈ ||
folio A 1267_11_38.jpg_bottom_36v : 3
athāto virecanadravyavikalpavijñānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
aruṇābhan tṛvṛnmūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane |
pradhānanastilvakas tvakṣu phaleṣv api harītakī |
pradhānanastilvakas tvakṣu phaleṣv api harītakī |
snuhāpayaḥ payassūktam iti prādhānyasaṃgrahaḥ |
teṣām vidhānam vakṣyāmi yathāvad anupūrvvasaḥ ||
teṣām vidhānam vakṣyāmi yathāvad anupūrvvasaḥ ||
vairecanadravyakaṣāyapītam mūlam
mahattaivṛtamatraśuddhaṃ |
cūrṇṇīkṛta saindhavanāgarāḍhyaṃ pibetasclairanilādijuṣtaḥ |
cūrṇṇīkṛta saindhavanāgarāḍhyaṃ pibetasclairanilādijuṣtaḥ |
svādutkāthair api cekṣovikāraiḥ | paittarogai
kṣīrayuktā nihanyāt |
drākṣarasatriphalātkāthamūtrair yuktāṃ pibet kaphajedhyoṣagaḍhāṃ |
drākṣarasatriphalātkāthamūtrair yuktāṃ pibet kaphajedhyoṣagaḍhāṃ |
trivarṇṇakatridukākhyāyuktaṃ lihyāc cūrṇṇan tad
guḍenābhiyojyaṃ |
tha prasthe kuḍavaṃtasya dadyād yudannāgaraṃ saindhavañ ca|
tha prasthe kuḍavaṃtasya dadyād yudannāgaraṃ saindhavañ ca|
pacet sarvaṃ yāvad eva
taghanaṃ syāl lehībhūtaṃ tatprayojyat tatas tu
karṣonmite saindhanāgare ca vipācya kalkīkṛtam etad adyāt |
tṛvṛtkalkānāgarārddhena yuktaḥ sasaindhavo mūtrayuktas tu peyaḥ |
karṣonmite saindhanāgare ca vipācya kalkīkṛtam etad adyāt |
tṛvṛtkalkānāgarārddhena yuktaḥ sasaindhavo mūtrayuktas tu peyaḥ |
sametṛvṛnnāgare cābhayāñ ca
dadyādardha pūrāphalaṃ sadāruḥ |
viḍaṃgasāra marica vaiṣa yogaḥ sasaindhavo mūtrayuktaḥ pradhānaḥ |
viḍaṃgasāra marica vaiṣa yogaḥ sasaindhavo mūtrayuktaḥ pradhānaḥ |
vairecanadravyacūrṇṇasya
dvābhiḥ | tataḥ tkāthaḥ sasmitañ cāsya tulpaṃ |
samardditaṃ sarppiṣā tacchritena tatkvāthosya sveditā varttitañ ca |
samardditaṃ sarppiṣā tacchritena tatkvāthosya sveditā varttitañ ca |
prākaprāptai phāṇitaṃ cūrṇṇitāktaṃ
| kṣiptvā pakvaṃ cāvatāryā pramādāt |
sītīkṛutvā modakāṃ saurabhāḍhyaṃ kuryād evaṃ bhakṣakalpaṃ samāṃsaṃ |
sītīkṛutvā modakāṃ saurabhāḍhyaṃ kuryād evaṃ bhakṣakalpaṃ samāṃsaṃ |
mudgānā vātaiḥ
samaṃ sādhitāṃnāṃ yūṣo hṛdyaḥ saghṛtaḥ saindhavāḍhyaḥ |
vireca dvaidaleṣakalpaḥ | kāyāstajñair vā manīyeṣu caiva
vireca dvaidaleṣakalpaḥ | kāyāstajñair vā manīyeṣu caiva
ikṣya dvidhā pāṭayitvā
valipya tṛvṛtkalkaiḥ pravisatvāya cāpi |
pakvā samya-k pūṭapākaṃ krameṇa khādec chītaṃ pittarogābhibhūtaḥ ||
pakvā samya-k pūṭapākaṃ krameṇa khādec chītaṃ pittarogābhibhūtaḥ ||
vairecanikaniḥkvāthabhāgāḥ sītās trayo mitāḥ |
dvau phāṇitasya tāṃ marcām pur agnāv adhiśrayet |
dvau phāṇitasya tāṃ marcām pur agnāv adhiśrayet |
tat sādhusiddhaṃ vijñāya śītī kṛtvā nidhāpayet
|
kalase kṛtasaṃskāre vibhajya tū hisāhisau |
kalase kṛtasaṃskāre vibhajya tū hisāhisau |
ūrdhvaṃ jātarasaṃ māsādāsavaṃ madhugandhikaṃ |
mārtrayo prapicet prātas tataḥ samyag viricyate ||
mārtrayo prapicet prātas tataḥ samyag viricyate ||
vairecanikamūlāṇāṃ kvāthe
māṣāṃ susādhitāṃ |
sudhautaṃ tat kaṣāyeṇa śālīnāñ cāpi taṇḍulaṃ |
sudhautaṃ tat kaṣāyeṇa śālīnāñ cāpi taṇḍulaṃ |
avakṣudyaikataḥ piṇḍāṃ kṛtvā śuskāṃ
sucūrṇṇitāṃ |
sālitaṇḍulacūrṇṇan tu samyak svinnaṃ susītalaṃ |
sālitaṇḍulacūrṇṇan tu samyak svinnaṃ susītalaṃ |
tasya piṣṭasya bhāgāstrī kiṇcabhāgavimiśrtāṃ |
maṇḍodakārthe kvāthaṃ ca dadyāt tat sarvam ekataḥ |
maṇḍodakārthe kvāthaṃ ca dadyāt tat sarvam ekataḥ |
niṃdadhyāt kalasaitān tu surāṃ
jatarasāṃs pibet |
eṣa eva surākalpo vamaneṣv api kīrttitaḥ ||
eṣa eva surākalpo vamaneṣv api kīrttitaḥ ||
mūlāni tṛvṛtādīnāṃ prathamasya gaṇasya ca |
mahataḥ pañcamūlasya bhārgīsārṅgaṣṭayor api |
mahataḥ pañcamūlasya bhārgīsārṅgaṣṭayor api |
tṛphalāṃ vacām ativiṣāṃ sudhāṃ hemavatīn
teṣān |
saṃhṛtyaitāni sarvāṇi kuryād bhāgāv ubhau pṛthak |
saṃhṛtyaitāni sarvāṇi kuryād bhāgāv ubhau pṛthak |
kuryān niḥkvātham ekasminn ekasmiñ cūrṇṇam eva
ca |
tena kvāthena bahuso viśuddhām bhāvayed yavān |
tena kvāthena bahuso viśuddhām bhāvayed yavān |
śuṣkāṇāṃ madhusṛṣṭānāṃ s
teṣāṃ bhāgās trayo mitāḥ |
caturtham bhāga vā vāpya cūrṇṇam apy atra kīrttitaṃ |
caturtham bhāga vā vāpya cūrṇṇam apy atra kīrttitaṃ |
kalase prakṣiped
vidva tatas tat tadanantaraṃ |
teṣāṃm eva kaṣāyeṇa śīte nābhi prapūrayet |
teṣāṃm eva kaṣāyeṇa śīte nābhi prapūrayet |
pūrvvavat sannidadhyāt tu jñeyaṃ sauvīraka hi taṃ ||
pūrvvokta vargam āhṛtya dvidhā kṛtvaikam etayoḥ |
pūrvvokta vargam āhṛtya dvidhā kṛtvaikam etayoḥ |
bhāga saṃkṣudya saṃsṛtya yavaiḥ sthālyāṃ sahā kṣipet ||
ajaśṛṅgyā kaṣāyeṇa tenābhyāsicya sādhayet |
ajaśṛṅgyā kaṣāyeṇa tenābhyāsicya sādhayet |
susiddhāṃ cāvacāryaitāṃ
auṣadhibhyo vimokṣayet |
vimṛdya satuṣān etāṃ tatas tāṃ pūrvvavad yavā |
vimṛdya satuṣān etāṃ tatas tāṃ pūrvvavad yavā |
pūrvvoktauṣadhabhāgasya cūrṇṇan dattvā tu
pūrvvavat ||
tenaiva saha yūṣeṇa kalase pūrvavat kṣipet |
tenaiva saha yūṣeṇa kalase pūrvavat kṣipet |
jñātvā jātarasañ cāpi tat
tuṣodakam āpnuyāt ||
tuṣodakasauvīrayo vidhir eṣa prakīrttitaḥ |
tuṣodakasauvīrayo vidhir eṣa prakīrttitaḥ |
ṣaṭrātrāt saptarātrād vā te
ca peye sure smṛte ||
vairecaneṣu dravyeṣu tṛvṛtkalpavidhiḥ smṛtaḥ |
vairecaneṣu dravyeṣu tṛvṛtkalpavidhiḥ smṛtaḥ |
mahāvṛkṣapayaḥ pītair yavāgūs
taṇḍulai kṛtāḥ |
virecayed āśu pītā guḍenotkārikā kṛtāḥ |
virecayed āśu pītā guḍenotkārikā kṛtāḥ |
leho vā sādhitaḥ samyak
stuhīkṣīrasurāghṛtaiḥ |
vibhāvitās tu hīkṣīre pippalyo lavaṇāni ca |
vibhāvitās tu hīkṣīre pippalyo lavaṇāni ca |
cūrṇṇaṃ kampilya- kasyāpi tat
pītaṃ guḍikākṛtaṃ ||
harītakīs viḍaṅgāni saindhavan nāgaran tathā |
maricāni ca tat sarvaṃ gomūtreṇa virecanaṃ ||
maricāni ca tat sarvaṃ gomūtreṇa virecanaṃ ||
haīrītakīṃ bhadradāru kuṣṭhaṃ
pūgaphalan tathā |
saindhavaṃ sṛṃgaverañ ca gomūtreṇa virecanaṃ ||
saindhavaṃ sṛṃgaverañ ca gomūtreṇa virecanaṃ ||
nīlīphalānācūrṇṇan tu nāgarābhayayos tathā |
lihyād guḍena salilaṃ paścāduṣṇaṃ piben naraḥ ||
lihyād guḍena salilaṃ paścāduṣṇaṃ piben naraḥ ||
pippalyādikaṣāyeṇa pibet piṣṭaṃ harītakīṃ |
saindhavopahitāṃ samyag eṣa yogo virecanaḥ ||
saindhavopahitāṃ samyag eṣa yogo virecanaḥ ||
triphalā sarvarogaghnī ghṛtarogena mūrcchitā |
yavassaṃ śthāpaṇañ cāpi kuryāt satataḥ sevitā ||
harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā |
sendhavopahitā vā pi sātatyenāgnidīpanī ||
sendhavopahitā vā pi sātatyenāgnidīpanī ||
vyoṣaṃ trijātakaṃ viḍaṅgāmalakan tathā |
navaitāni samāṃśāni tṛvṛdaṣṭaguṇāni vā |
suślakṣṇa cūrṇṇaḍānīha gāḍhiḍāni vimiśrayet |
suślakṣṇa cūrṇṇaḍānīha gāḍhiḍāni vimiśrayet |
ṣaḍbhiś ca śarkarāgair īṣatsendhavamākṣikeḥ
|
piṇḍīkṛta bhakṣayitvā tataḥ śītāmbu pāyayet
|
avipattir apayogaḥ prasasta
pittarogiṇām ||
kṣārāmupānabhoktvyo vātaśleṣmāturair naraiḥ |
bhakṣarūpasadharmatvād āḍhyeṣv eva vidhīyate |
bhakṣarūpasadharmatvād āḍhyeṣv eva vidhīyate |
avekṣya samyag rogādīn
yathāvad upayojayet ||
saptalāṃ sāṅkhinī dantī
tṛvṛdāragvaṃ vacāṃ |
mūtreṇa bhāvyaṃ saptāhaṃ snuhākṣīre
tathaiva ca |
kīrṇṇa tenāve cūrṇṇena mālyaṃ vasanam eva ca ||
kīrṇṇa tenāve cūrṇṇena mālyaṃ vasanam eva ca ||
āghrāṃ yāvṛtya vā samyak mṛdukoṣṭho vicyate
||
ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpiḥ | madyeṣu mūtreṣu tathā raseṣu |
anneṣu bhakṣyeṣu tathaiva lehe | virecanaṃ sādhu niyojanīya iti ||
anneṣu bhakṣyeṣu tathaiva lehe | virecanaṃ sādhu niyojanīya iti ||
folio 38r
folio 40v5c
athāto dravyaviśeṣavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
pānīyam āntarīkṣyam anirdeśyaṃ rasam amṛtaṃ
jīvanan varpaṇaṃ dhāraṇam āśvāsajananaṃ
śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrāpraśamanam ekāntataḥ pathyatamañ
ca |
tad evāvanau patitam anyatamam upalabhate |
nadīsarastaḍāgakūpavāpīpraśravaṇādbhijacauṇṭyādiṣu
sthāneṣv anyatamaṃ rasam upabhate |
tatra lohitakapilapāṇḍupītanīlaśukleṣv avanipradeśeṣu madhurāmblalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ |
yathāsaṃkhyam udakarasā bhavantīty eke bhāṣante ||
tat tu na samyak || pṛthivyādīnām
anyonyānupraveśakṛtaḥ | sa kha_lūdakaraso bhavaty
utkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa | tatra svalakṣaṇodakaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ madhuraṃ | toyāgniguṇabhūyiṣṭhāyām amlbaṃ|
pṛthivyagniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ lavaṇaṃ | vāyvagniguṇabhūyiṣṭhāyāṅ kaṭukaṃ || vāyvākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ tiktaṃ
| pṛthivyaṃnilaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyaḥ || ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyām avyaktarasam avyaktaṃ hy ākāśam iti | ātas
tat prādhānam avyaktarasātvāt tat peyam āntarīkṣālābhe ||
tatrāntarīkṣaṃ caturvidhaṃ |
tadyāthā dhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ haimam iti | teṣān dhāram pradhānaṃ
laghutvāt tat punar dvividhaṃ | gāṅgaṃ sāmudrañ ca |
tayoḥ parīkṣaṇaṃ | tatra śālyodanapiṇḍam aprakuthitam avidagdhaṃ |
rajatabhānopahitaṃ varṣati deve kurvvīta sa cen
muhūrttasthitas tādṛśa eva
bhavati | tad gāṅgam iti avagantavyami
varṇṇānyatāsikthaprakledo vā taṃ sāmudram iti vidyāt |
tan nopādeyaṃ | sāmudram apy āśvayuji māsi gṛhītaṃ | gāṅgavad
bhavati tad upādeyam iti |
śuklapaṭaikadeśapracyutam athavā harmyatalaparibhraṣṭam anyair vā
prayogair gṛhītaṃ śailabhājane śailavan mṛnmaye vā
pātreṣv anuguptaṃ nidadhyāt | tat sarvakālam upayuñjīta |
tasyālābhe bhaumaṃ | tat punaḥ saptavidhaṃ | tad yathā kaupan
nādeyaṃ sārasan tāḍākaṃ prāśrāvaṇam audbhijañ caunṭyam
iti ||
tatra varṣāvarṣāsvāntarikṣam audbhijaṃ vā
seveta mahāguṇatvāt | śaradi sarvam prasannatvāt hemante sārasan tāḍāgaṃ vā |
vasante kaupañ cauṇṭyaṃ prāśrāvaṇam vā | grīṣme py evaṃ |
prāvṛṣyendram anabhivṛṣṭaṃ sarvam eva |
kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakothapradūṣitaṃ |
tṛṇaparṇṇodakayutaṃ kaluṣam viṣasaṃyutaṃ
yo 'vagāheta varṣāsu pibed vāpi navañ jalaṃ |
sa bāhyābhyantarān rogāṃ labhate kṣipram eva tu ||
sa bāhyābhyantarān rogāṃ labhate kṣipram eva tu ||
tatra yat
paṅkaśevālatṛṇahaṭhapadmaprabhṛtibhir avacchannaṃ ravisasikiraṇānilair
vābhijuṣṭaṃ gandharasopasṛṣṭaṃ tad vyāpannam iti vidyāt
|| sparśarasarūpavīryavipākāḥ doṣāḥ ṣaṭ | kharatā
paicchilyām auṣṇaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ |
paṅkasikatāsaivālabāhulyād
vikṛtavarṇṇyatā rūpadoṣaḥ | vaktarasatā rasadoṣaḥ | aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ | yad upayuktaṃ
tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekān āpādayati sar vīyadoṣaḥ | yad upayuktaṃ cirād vā vipacyate viṣṭambhayati sa vipākadoṣaḥ
| ta ete akṣarikṣe doṣā na santi ||
vyāpanne cāgnikvathanaṃ
sūryātapanam ayam piṇḍataptanirvāpaṇaṃ vā prasādhakam bhavati
|
saptakaluṣasya prasādanāni bhvanti | tad yathā
katakagomedakavisagranthiparṇṇīmūlasevālavastrāṇi
muktā maṇiś ceti ||
saptasītīkaraṇāni bhavanti | tad
yathā pravātasthāpanam udakaprakṣepaṇaṃ yaṣṭibhrāmaṇavyajanaṃ |
vastroddharaṇaṃ | bālukākṣepaṇaṃ śikyāvalambaṇañ ceti
||
pañca nikṣepaṇāni bhavanti | tad yathā
phalakaṃ tryaṣṭakaṃ muñjavalayaṃ dakamañ cikāśikyakaṃ ceti ||
nāgapuṣpacakotpalapāṭalāprabhṛtibhiś cādhivāsanam iti ||
sugandhavispaṣṭarasaṃ suśītaṃ tarṣanāsanaṃ |
acchaṃ laghuñ ca hṛdyañ ca toyaṃ guṇavad ucyate |
acchaṃ laghuñ ca hṛdyañ ca toyaṃ guṇavad ucyate |
tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyā
laghūdakatvāt | pūrvābhimukhā na praśasyante |
gurūdakatvāt | dakṣiṇābhimukhā nātidoṣalā bhavanti |
sādhāradhvātvāt | tatra sahyaprabhavāḥ kuṣṭhañ janayanti |
vindhyaprabhāvā kuṣṭhaṃ hṛdrogañ ca |
malayaprabhavā krimīn | mahendraprabhavā ślīpadodarāṇi |
himavatprabhavāḥ | galagaṇḍaṃ kvacid gaṇḍamālāṃ | prācyāvanty āparāvantyāś
vārsvāṃsy upajanayanti
|| tatra pāriyātraprabhavā valārogyakarā iti ||
nadyaḥ sīghravahā laghvyaḥ proktā yāś
cāmalodakāḥ
gurvya sevālakaluṣajalaughā mandagāś ca yāḥ ||
gurvya sevālakaluṣajalaughā mandagāś ca yāḥ ||
tatra sarveṣāṃ bhaumānām pratyūṣasi grahaṇaṃ |
tatra hi saityalāghavam adhikam bhavati | saityaṃ cāpāparo guṇa iti ||
divārkakiraṇair juṣṭaṃ juṣtam indukarair niśi
|
arūkṣam anabhiṣyandi tattulyaṃ gagaṇāmburā ||
arūkṣam anabhiṣyandi tattulyaṃ gagaṇāmburā ||
gagaṇāmbuṇa tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ
yat subhājane |
balyaṃ rasāyanaṃ śītaṃ mātrāpekṣyan tataḥ paraṃ |
balyaṃ rasāyanaṃ śītaṃ mātrāpekṣyan tataḥ paraṃ |
raktoghnaṃ sītalaṃ hlādi jvaradāhas tṛṣāpahaṃ |
mūrcchāpittoṣmadāheṣu rakte mādatyaye |
bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā |
bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā |
ūrddhage raktapitte ca sītam ambhaḥ
praśasyate |
prārśvasūle pratisyāye vātaroge galagrahe |
prārśvasūle pratisyāye vātaroge galagrahe |
ādhmāte timite kāṣṭhe sadyaśuddhe
navajvare
hikkāyāṃ snehapīte śītāmbu parivarjayet |
hikkāyāṃ snehapīte śītāmbu parivarjayet |
arocake pratisyāye pramehaśvayathau tathā |
mande gnāv udare koṣṭhe jvare netrāma𑑎yeṣu ca |
vraṇe ca madhumehe ca pānīyam mandam ācaret |
vraṇe ca madhumehe ca pānīyam mandam ācaret |
candrākāntābhavam vāri pittaghnaṃ vimalaṃ
smṛtam |
sakṣāraṃ prāyasaḥ kaupan nādeyaṃ
kīrttitan tathā |
tāḍākam vātalaṃ rūkṣaṃ sārasaṃ caiva tādṛśaṃ
|
autsam aśmasam āśleṣād uṣṇaṃ pittena śasyate |
sarvadā sarvadoṣeṣu pathyam prāśrāvaṇam payaḥ
|
avidāhy udbhijaṃ toyam pittaghnam madhura
smṛtaṃ |
kaphamedonilaharaṃ dīpanaṃ
vastisodhanaṃ |
śvāsakāsajvaraṃhara pathyam uṣṇodakaṃ sadā |
dīpanī pācanī laghvī pathyā bastivisodhanī |
vātānulomiānī peyā kṣutpipāsaharā smṛtiāḥ |
vātānulomi
kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānām
vrāṇināpim api |
jñeyaḥ pathyatamaś cāpi mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaḥ
|
prīṇanaḥ prāṇaṃtujananaḥ
śvāsakāsakṣayāpaḥ |
vātahantāśramaharo hṛdyo maṃsarasaḥ smṛtaḥ |
vātahantāśramaharo hṛdyo maṃsarasaḥ smṛtaḥ |
khalākhalayavāgvaś ca rāgasāḍavaṣaṭṭakāḥ |
evam ādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ |
evam ādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ |
yadā kāraṇam āsādya bhoktṝṇāṃ
cchandato pi vā |
anekadravyayonitvāt chāstratas tāṃ vinirdiśet |
anekadravyayonitvāt chāstratas tāṃ vinirdiśet |
snigdhaṃ svādu rasaṃ hṛdyaṃ bṛṃhaṇam balavattaraṃ |
vṛṣyam pittapipāsaghnaṃ nālikerodakaṅ guruḥ
|| 0 ||
gavyamājan tathā coṣṭram āvikaṃ māhiṣañ ca yat
|
aśvāyāś caiva nāryāś ca nāgyāś caiva tu yat smṛtaṃ |
aśvāyāś caiva nāryāś ca nāgyāś caiva tu yat smṛtaṃ |
tatv anekauṣadhirasaḥ prasādakṣīratāṅ gataḥ
|
sarvaprāṇabhṛtān tasmāt sātmyakṣīramiho𑑎cyate ||
gavyan tu śitasnigdhamadhuram avidāhi
vātapittaśleṣmaśoṇitamānaseṣu vikāreṣv aviruddhaṃ | jīrṇṇajvarakāsaśophakṣayaraktapittagulm
au
odaramūrcchābhramamadapipāsāpāṇḍurogārśa
udāvarttātīsārayoṇirogagarbhāsrāvakaśramaklamaharam balyaṃ vṛṣyaṃ rasāyanaṃ
medhyam vyājīkakaraṇan sandhānam āsthāpanam āyuṣyam vamanam virecanañ ceti ||
kṣīraṃ gavyaguṇaṃ tvājaṃ viseṣāc choṇite
hitaṃ |
dīpanaṃ laghu saṃgrāhi viseṣañ cātra
me sṛṇu |
ajānām alpakāyatvāt kaṭutiktanisevanāt |
ajānām alpakāyatvāt kaṭutiktanisevanāt |
nātyambupānād vyāyāmāt sarvadoṣaharam payaḥ ||
rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṃ kiñcid auṣṭaṃ svāduraghasaṃ laghuṃ |
rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṃ kiñcid auṣṭaṃ svādura
śophagulmodarārśoghnaṃ krimikuṣṭhakaphāpahaṃ |
āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāpahaṃ |
āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāpahaṃ |
pathyaṃ kevalavāteṣu kāse vā 'nilasambhave ||
mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣam vahnisādanaṃ |
mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣam vahnisādanaṃ |
nidrākaraṃ śītakaraṃ gavyāt snigdhataraṃ guruḥ
||
uṣṇam ekaśaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharam payaḥ |
uṣṇam ekaśaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharam payaḥ |
madhurāmblarasaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ laghuḥ ||
nāryās tu madhruaṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ hima |
nāryās tu madhruaṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ hima |
nasyāś cyotanayoḥ pathyañ jīvanaṃ laghu
dīpanaṃ ||
hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guruḥ
hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guruḥ
snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyam
balavarddhanaṃ ||
payo 'bhiṣyandi gurvāma prāyasaḥ
parikīrttitaṃ |
tad evoktaṃ || laghutaram mandābhiṣyandi ca
śritaṃ |
varjayitvā striyā stanyam mam eva hi taddhitaṃ |
varjayitvā striyā stanyam mam eva hi taddhitaṃ |
dhāroṣṇaṃ guṇavat kṣīraṃ
viparītam ato 'nyathā |
aniṣṭam amlbagandhañ ca vivarṇṇavirasan tu yat
|
varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yac ca vigrathitam bhavet ||
varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yac ca vigrathitam bhavet ||
dadhi tu
sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ gurv amblam abhiṣyandi
śleṣmapittaśophavarddhanaṃ kārsyāpahaṃ rocakaṃ maṅgalyañ ca |
tad udhṛtasāraṃ grāhyam
anabhiṣyandi ca |
saraḥ kaphamedaśukrakṛt | tidoṣam mandajātaṃ |
saraḥ kaphamedaśukrakṛt | tidoṣam mandajātaṃ |
takraṃ kaṣāyānurasam amblam uṣṇavīryam
atīsāragaraghnaṃ | laghuśukravalāsayakṣayakaram
arsoghnañ ca || dadhimaṇḍo viṣṭambhāruciharo laghutaraś
cāgnidīpanaḥ |
vāte mblaṃ sendhavopetaṃ svādu pitte saśarkaraṃ |
pibet takraṅ kaphe cāpi savyoṣakṣārasaṃyutam |
pibet takraṅ kaphe cāpi savyoṣakṣārasaṃyutam |
grāhiṇī vātalā rūkṣā vijñeyā tu krakūcikā |
tadvat kirāṭam mathitaṃ bṛṃhanaṃ kṣīram oraṭaṃ ||
tadvat kirāṭam mathitaṃ bṛṃhanaṃ kṣīram oraṭaṃ ||
navanītaṃ tu sukumāramadhuram
amblānurasaṃgrāhi vraṇasophārditāpahaṃ ||
ghṛtan tu śītavīryam madhuram
abhiṣyandi tridoṣāpakarṣaṇam agnidīpanaṃ
saukumāryojastejobalakaram āyuṣyam vṛṣyam medhyaṃ vayasthāpanañ cakṣuṣyam pāpopasamanaṃ rakṣoghnaṃ ceti ||
sarpiḥ purāṇan timirapratiśyāyaśvāsakāsanut |
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanaṃ |
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanaṃ |
vikalpa eṣa dadhyādi śreṣṭho gavyo
'nuvarṇṇitaḥ |
vikalpānavaśiṣṭāṇāṃ kṣīravīryā samādiśet ||
vikalpānavaśiṣṭāṇāṃ kṣīravīryā samādiśet ||
tilatailam madhuratiktānusaman tīkṣṇam
anilavalāsakṣayakaram aśītam pittajananaṃ yoniśiraḥ śūlapraśamanaṃ
tathā
chinnabhikṣatāgnidagdhapiccitarugnayūtāvamathitahatavyāḍavidaṣṭapatanaprabhṛtiṣu
parisekābhyañjanayoḥ praśastam iti ||
tad bastiṣu ca pavane ca nasye karṇṇādipūraṇe
|
annapānavidhau cāpi prayojyam vātaśāntaye ||
annapānavidhau cāpi prayojyam vātaśāntaye ||
nimbātasīkusumbhaṣarsapapīlukarañjeṅgudīsigrusuvarccalāphalatailāni tīkṣṇakaṭukāny
uṣṇavīnyāṇi krimikaphamehopaharāṇāni ||
atimuktakapiyālākṣatrapuservārukarkārukuṣmāṇḍakatailāni |
madhurakaṣāyāṇi kaphapittapraśamanāni ||
turuvakakarkoṭakatailamadhurakaṣāyatiktānurase
krimikaphakuṣṭhamedohare ca || eraṇḍatailam madhuram
uṣṇaṃ vātakaphāpahaṃ medoharañ ca ||
saraladevadārusiṃsapāgurusārasnehāḥ ||
tiktakakaṭukaśāyāḥ |
duṣṭavraṇaśodhanāḥ krimikiaphakuṣṭhaharāś ca ||
grāmyānyānūpaudakānām vasāmajjāno
gurūṣṇamadhurā vātaghnāḥ | jāṅgalaikaśaphakravyādānāṃ
laghuśītakaṣāyā raktapittaghnāḥ |
viṣkirāḥ pramehānāṃ śleṣmaghnāḥ | pratudānāṃ sarvadoṣaghnāś cāgnidīpanāḥ |
tatra tailaghṛtavasāmajjāno gurupākā vātaharāś ceti |
yāvantaḥ sthāvārā dehāḥ samāsena prakīrttitāḥ |
sarve tailaguṇā jñeyāḥ sarve cānilanāsanāḥ ||
sarve tailaguṇā jñeyāḥ sarve cānilanāsanāḥ ||
kṣaudran tu madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ
laghu sukumāraṃ sandhānīyaṃ sodhanaṃ
ropanaṇaṃ lekhanañ cakṣuṣyam varṇyaṃ śvaryam
viṣaghnakrimicchardyatīsāramehapittakapharaktapraśamanaṃ saṅgrāhikam prahlādana
tat tu trividhaṃ mākṣikaṃ potikaṃ bhrāmaraṃ pūrvaṃ pūrvaṃ laghutaraṃ tatpurāṇāṃ pradhānam anamblañ ca
tat tu trividhaṃ mākṣikaṃ potikaṃ bhrāmaraṃ pūrvaṃ pūrvaṃ laghutaraṃ tatpurāṇāṃ pradhānam anamblañ ca
nānādravyebhyo viruddharasavīryaviṣapuṣparasapānān
makṣikāsambhṛtatvāc ca | uṣṇopacārayogavāhi ca ||
bhavati ||
uṣṇair virudhyate sarvaṃ viṣānvayatayā madhuḥ |
uṣṇārttam uṣṇam uṣṇe vā tal lihanti viṣaṃ yathā ||
uṣṇair virudhyate sarvaṃ viṣānvayatayā madhuḥ |
uṣṇārttam uṣṇam uṣṇe vā tal lihanti viṣaṃ yathā ||
ikṣavo madhurā madhuravipākā śītā snigdhā vṛṣyā mūtralāḥ | raktapittapraśamanāḥ kaphakarāś ceti
||
snehaprasādamādhuryaguṇotkarṣaprakārataḥ |
kāntārakādvaraḥ pauṇṭhaḥ pauṇḍrakād vaśakovaraṃ ||
kāntārakādvaraḥ pauṇṭhaḥ pauṇḍrakād vaśakovaraṃ ||
śarkarāsamavīryas tu dantaniṣpīḍito rasaḥ
|
gurur vidāhī viṣṭambhī yāntikas tu prakīrttitaḥ ||
phāṇitam madhuram abhiṣyandi
bṛṃhamaṇaṃ śukrakaphakaraṃ pittaghnañ ca ||
guḍaḥ sakṣāramadhuro nātiśītaḥ
snigdho mūtraraktaviśodhanaḥ pittaghnaḥ | kaphakaro vṛṣyaś ca ||
matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarā vimalā
uttarottaraś ca śītasnigdhagurusaramadhurā raktapittapraśamanāś
ceti ||
yathā yathaiṣām vaimalyaṃ
madhuratvaṃ tathā tathā |
snehalāghavaśaityāni saratvaṃ | ca tathā tathā ||
snehalāghavaśaityāni saratvaṃ | ca tathā tathā ||
madhuśarkarā charddyatīsāraharā rūkṣā cchedanī ca | vṛṣyā kṣīṇakṣatasandhānakṛt | sasnehehā
guḍaśarkkarā ||
kaṣāyaāśītamadhurāḥ
satiktāyāvaśarkarāḥ |
tṛṣṇā śoṇitapittadāhaśamanī sāmānyataḥ
sarveṇa sarvam pittaharaṃ ||
madyam amblaṃ dīpaṇaṃ 𑑎 rocanam
vikā sṛṣṭaviṭmūtraṃ śrṇu tasya viśeṣaṇaṃ ||
mādvīkam avidāhitvān madhurānurasan tathā
raktapitte tu satatam budhair na pratiṣidhyate |
raktapitte tu satatam budhair na pratiṣidhyate |
tasmād al_pāntaraṅ kiñcit khārjūram
vātakopanaṃ ||
kaṣāyamadhuraḥ sīdhur gauḍaḥ pācanadīpanaḥ |
tadvat pakvarasaṃ sīdhur balavarṇṇakaraḥ paraḥ
||
mākṣikaḥ pāṇḍurogaghno vṛṣyaḥ saṃgrāhiko
laghuḥ |
jambloṣṭhabaddhaniṣyandas tauravo vātakopanaḥ ||
tīkṣṇaḥ surāsavo hṛdyo mūtralaḥ kaphavātahā ||
tīkṣṇaḥ surāsavo hṛdyo mūtralaḥ kaphavātahā ||
madhuro guḍamaireyaḥ cchedī madhvāsavo laghuḥ |
valyaḥ pittasaho vṛṣyo hṛdyaś cekṣarasāsavaḥ
|
prajaraṇo riṣṭarasaḥ kaphahā
bhuktapācanaḥ ||
ariṣṭāsamasīdhūnāṃ guṇāṃ mi cādiśet
|
yathāsvauṣadhasaskāram avekṣya kuśalo bhiṣak
||
kāśārṣo grahaṇīdoṣapratiśyāyavināśanī |
svetāmūtrakaphastanyaraktamānsakarī surā |
vamyarocakahṛtkukṣitodaśūlapramardanī |
vamyarocakahṛtkukṣitodaśūlapramardanī |
prasannā vātagulmārśo vibandhānāhanāśanī |
grāhyuṣṇo jagalo rūkṣaḥ śophahā
bhuktapācanaḥ |
vakṣaśo hṛtasāratvād viṣṭambhīdoṣapānaḥ |
navam madyam abhiṣyandi
guruvātādikopanaṃ |
sphuṭasrotakarañ jīrṇṇaṃ laghuvātakaphāpahaṃ
|
raktapittakaraṃ śuklaṃ cchedi śuktavipānaṃ
||
tadvat tadā śrutaṃ sarvaṃ rocanan tu
viseṣataḥ ||
tuṣāmbudīpanaṃ hṛdyam uktaṃ sauvīrakan tathā
|
dhānyāmblaṃ dhānyayonitvāt prāṇadhāraṇam amblatvād
vātaghnam vidāhitvāt pittakaraṃ kaphaghnaṃ bahiḥ |
śītaṃ guruvipākaṃ hṛdyatvāt tṛṣṇāpanayanaṃ rucijanaṃnaṃ
samudrāntasaṃśritānāñ ca janānām paraṃ sātmyaṃ ||
tasyānekaprakārasya madyasya rasavīryataḥ
|
saukṣmād auṣṇāc ca taikṣṇāc ca vikāsitvāc ca
vahninā |
sametya hṛda𑑎ye prāpya dhamanīm ūrdhvam āgataṃ |
sametya hṛda𑑎ye prāpya dhamanīm ūrdhvam āgataṃ |
vicālyendriyacetāṃsi vīryam madayate cirāt |
cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato jāyate madaḥ |
vātike jāyate tīkṣṇaḥ paittike śīghram eva tu ||
cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato jāyate madaḥ |
vātike jāyate tīkṣṇaḥ paittike śīghram eva tu ||
sāttvike saucadākṣiṇyaharṣamaṇḍalata sthitaḥ |
rājase duḥkhaśīlatvam ātmatyāgaṃ susāhasaṃ |
kalahaṃś cānavasthānaṃ karoti puruṣe madaḥ |
kalahaṃś cānavasthānaṃ karoti puruṣe madaḥ |
asaucanidrāmātsaryam agamyagamanaḥ yadā |
asatyabhā𑑎ṣaṇaṃ cāpi kuryād vai tāmase madaḥ ||
asatyabhā𑑎ṣaṇaṃ cāpi kuryād vai tāmase madaḥ ||
tīkṣṇaṃ kaṭukaṃ mūtraṃ lavaṇānurasaṃ laghuḥ |
sodhanaṃ kaphavātaghnaṃ śṛṇu tasya viseṣaṇaṃ |
sodhanaṃ kaphavātaghnaṃ śṛṇu tasya viseṣaṇaṃ |
śūlagulmodarānāhavirekāsthāpanādiṣu
mūtraprayogasādhye tu gavyam mūtraṃ payojayet |
mūtraprayogasādhye tu gavyam mūtraṃ payojayet |
ānāhasophagulmeṣu pāṇḍuroge tu
māhiṣaṃ |
śophaghnaṃ mājamaurabhraṃ kāsasvāsavisāpahaṃ |
śophaghnaṃ mājamaurabhraṃ kāsasvāsavisāpahaṃ |
āsvaṃ kaphaharaṃ mūtrakrimidardruṣu sasyate
|
tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgamūtram
prayojayet |
aśoghnaṃ kārabhaṃ mūtraṃ mānuṣan tu viṣāpahaṃ
|
dravadravyāṇi sarvāṇi kīrttitāni samāsataḥ |
deśakālavibhāgajño nṛpateḥ karttum arhatīti ||
deśakālavibhāgajño nṛpateḥ karttum arhatīti ||
pha
ha
40 5 || 0 ||
folio A 1267_11_42.jpg_top_40R : 5
anārttavaṃ vyādhihatam aparyātam eva ca | abhūmijan navam cāpi na dhānyaṃ guṇavat smṛtaṃ ||
folio A 1267_11_43
folio 48r7a
jpeg
folio
viśuṣkapiṇḍīkṛtam asaṃklinnam vidāham upagacchati ||
śrotasy annavahe pittam paktau vā yasya tiṣṭhati |
folio 51v
athāto nnapānavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarim abhivādya suśruta uvāca || bhagavāṃ prāg abhihitaprāṇinā mūlam āhāro valavarṇojasāṃ ca
saḥ ṣaṭsu raseṣv āyattaḥ rasāḥ punar dravyāśrayiṇaḥ |
dravyarasavīryavipākanimitte ca kṣayavṛddhī doṣāṇāṃ sāmyañ ca
vrahmāder api ca lokasyāhāraḥ sthity utpattihetur āhārād
evābhivṛddhir valam ārogyavarṇṇendriyaprasādaś ca |
tathā rasavaiṣamyād asvāsthyaṃ tasyāśitapītalīḍhakhāditasya
nānādravyātmakasyānekavidhavikalprabhāvasya pṛthak
pṛthak dravyarasavīryavipākarmecchāṃ jñātuṃ na hy anavavuddha
dravya | svabhāvā bhiṣajaroganigrahaṇaṃ kartuṃ samarthā
ity āhārāyattāś ca prāṇino yasmāt tasmād
annapānnavidhim upadiśatu me bhagavān ity
uktaḥ | provāca bhagavān dhanvantariḥ | atha khalu
vatsa suśruta |
tatra
lohitaśālikalamakardamakapāṇḍukasugandhakaśakunājpeg A 1267_11_42.jpg_bottomhṛtakuṣmāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrūkalodhrapuṣpakadīrghaśūkakāñcanakahāyanakadūṣīmahīprabhṛtayaḥ śālayaḥ ||
madhurā vīryataḥ śītā |
vipākakaṭūkāḥ smṛtāḥ |
pittaghnālpānilakaphāḥ snigdhā vaddhālpavarccasaḥ ||
pittaghnālpānilakaphāḥ snigdhā vaddhālpavarccasaḥ ||
teṣāṃ lohitakaśreṣṭho doṣaghnaḥ
śukramūtralaḥ |
cakṣuṣyo varṇṇavalakṛt svaryo hṛdyas tṛṣāpahaḥ ||
cakṣuṣyo varṇṇavalakṛt svaryo hṛdyas tṛṣāpahaḥ ||
tasmād alpāntaraguṇāḥ kramaśaḥ
śālayopare ||
ṣaṣṭikakāṅgukamukundakapītakapramodakakālakāsanapuṣpakamahāsvetakamahāvrīhicūrṇṇakakuravakekedārakaprabhṛtayo vrīhayaḥ ||
rase pāke ca madhurāḥ pittānilaharāḥ smṛtāḥ |
śālīnāṃ guṇataś cāpi samānā vaddhavarccasaḥ |
śālīnāṃ guṇataś cāpi samānā vaddhavarccasaḥ |
ṣaṣṭhikaḥ pravaras teṣāṃ
kaṣāyānuraso laghuḥ |
mṛduḥ snigdhas tridoṣaghnaḥ sthair yakṛdvalavarddhanaḥ |
mṛduḥ snigdhas tridoṣaghnaḥ sthair yakṛdvalavarddhanaḥ |
rasato madhuragrāhī tulyo
lohitaśālibhiḥ |
śeṣātsv alpāntarīsmāt vrīhayaḥ kramaśo guṇaiḥ ||
śeṣātsv alpāntarīsmāt vrīhayaḥ kramaśo guṇaiḥ ||
kṛṣṇavrīhiśālāmukhalāvākṣajatumukhanandīmukhatvaritakakuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalo
prabhṛtayoḥ vrīhayaḥ ||
kaṣāyamadhurāḥ pāke madhurāḥ vīryato himāḥ |
alpābhiṣyantinas tulyāḥ ṣaṣṭhikair valavarddhanāḥ |
alpābhiṣyantinas tulyāḥ ṣaṣṭhikair valavarddhanāḥ |
kṛṣṇavrīhivaras teṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ |
tasmād alpāntaraguṇāḥ kramaśo vrīhayopare ||
tasmād alpāntaraguṇāḥ kramaśo vrīhayopare ||
gagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ |
kaṣāyā vaddhavinmūtrā | ḥ rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ |
kaṣāyā vaddhavinmūtrā | ḥ rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ |
sthalajāḥ kaphapittaghnāḥ kaṣāyāḥ kaṭukānvayāḥ
|
kiñcit satiktamadhurāḥ pavanānalavarddhanāḥ |
kiñcit satiktamadhurāḥ pavanānalavarddhanāḥ |
kaidārā madhurā vṛṣyā valyāḥ
pittanivarhaṇāḥ |
īṣat kaṣāyālpavalāḥ guravaḥ kaphaśukralāḥ |
īṣat kaṣāyālpavalāḥ guravaḥ kaphaśukralāḥ |
ropyādiropya laghavaḥ
śīghrapākaguṇottarāḥ |
avidāhino vātaharā valyā mūtravivarddhanāḥ |
avidāhino vātaharā valyā mūtravivarddhanāḥ |
śālayaś chinnarūḍhā ye rūkṣāste
vaddhālpavarccasaḥ |
tiktāḥ kaṣāyāḥ pittaghnā laghupāko kaphāpahāḥ |
tiktāḥ kaṣāyāḥ pittaghnā laghupāko kaphāpahāḥ |
vistareṇāyam uddiṣṭaḥ śālivargo hitāhitaḥ ||
tad vat kudhānyamudgānām māṣādīnāñ ca vakṣyate ||
tad vat kudhānyamudgānām māṣādīnāñ ca vakṣyate ||
koradūṣakaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānandīmukhīkurūvindakasakavastākatolaparṇṇīmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥ
| kudhānyaviśeṣāḥ |
uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ kaṭupākinaḥ
śleṣmaghnā vātaniṣyandāḥ vātapittaprakopanāḥ |
śleṣmaghnā vātaniṣyandāḥ vātapittaprakopanāḥ |
kaṣāyamadhurāḥ śītās teṣāṃ
pittasahāḥ smṛtāḥ |
sakoradūṣaśyāmākako nīvāraś ca śāntanuḥ |
sakoradūṣaśyāmākako nīvāraś ca śāntanuḥ |
kṛṣṇā raktāś ca pītāś ca śvetāś
caiva priyaṅgavaḥ |
yathottaraṃ pradhānāḥ syu snigdhāḥ kaphakarāḥ sāarāḥ |
yathottaraṃ pradhānāḥ syu snigdhāḥ kaphakarāḥ s
madhūlī madhurāḥ śītāḥ snigdhā
nandīmukhī tathā |
viśoṣī tatra bhūyiṣṭhavarukaḥ samukundakaḥ
viśoṣī tatra bhūyiṣṭhavarukaḥ samukundakaḥ
rūkṣā veṇu ye jñeyā vīryoṣṇā kaṭupākinaḥ |
vaddhamūtrāḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakopanāḥ ||
vaddhamūtrāḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakopanāḥ ||
mudgavanamudgamasūramudgakuṣṭhakakalāyahareṇḍhakīsatījpegnā vaidalāḥ
kaṣāyo madhurāḥ śītāḥ kaṭupākānilāpahāḥ |
vaddhamūtrapurīṣāś ca pittaśleṣmaharās tathā |
vaddhamūtrapurīṣāś ca pittaśleṣmaharās tathā |
nāty arthaṃ vātalās teṣāṃ mudgadṛṣṭiprasādanāḥ |
pradhānā haritās tatra vanyā mudgasamāḥ smṛtāḥ |
pradhānā haritās tatra vanyā mudgasamāḥ smṛtāḥ |
vipāke madhuro proktā masūrā varddhavarccasaḥ |
makuṣṭhakāḥ krimihaḥ kalāyāḥ pracurānilāḥ |
makuṣṭhakāḥ krimihaḥ kalāyāḥ pracurānilāḥ |
hareṇavaḥ satīnāś ca vijñeyā bhinnavarcasaḥ |
ṛtemudgamasūrābhyām anye tvādhymānakārakāḥ |
ṛtemudgamasūrābhyām anye tvādhymānakārakāḥ |
māṣogurūr bhinnapurīṣamūtraḥ | snigdhoṣavṛṣyo
madhuronila𑑎ghnaḥ |
santarpaṇastanyakaro viśeṣād valapradaḥ śukrakaphāvahaś ca ||
santarpaṇastanyakaro viśeṣād valapradaḥ śukrakaphāvahaś ca ||
kaṣāyo bhāvān na purīṣabhedī na mūtralo naiva
valāsa karttā |
svādur vipāko madhurolasāndraḥ santarpaṇastanyarucipradaś ca ||
svādur vipāko madhurolasāndraḥ santarpaṇastanyarucipradaś ca ||
māṣais samānaṃ phalam ātmaguptam uktañ ca
kākaṇḍaphalan tathaiva |
āraṇyamāṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣā kaṣāyā avidāhinaś ca ||
āraṇyamāṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣā kaṣāyā avidāhinaś ca ||
uṣṇakulattho rasataḥ
karṣayaḥ kaṭur vipāke
kaphamārutaghnaḥ |
śukrāśmarīgulmaniṣūdanaś ca | saṃgrāhikaḥ pīnasakāsahantā ||
śukrāśmarīgulmaniṣūdanaś ca | saṃgrāhikaḥ pīnasakāsahantā ||
ānāhamedogudakīlahikkā | svāsāpahaḥ
śoṇitapittakṛc ca |
valāsa hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulattha uktaḥ |
valāsa hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulattha uktaḥ |
īṣat kaṣāyoḥ madhuraḥ satiktaḥ | saṃgrāhikaḥ
pittakarastathoṣṇaḥ ||
tilo vipāke kaṭuko valiṣṭhaḥ snigdho vraṇe lepanapathya uktaḥ |
tilo vipāke kaṭuko valiṣṭhaḥ snigdho vraṇe lepanapathya uktaḥ |
dantyognimedhājananolpamūtraḥ |
ryāṣakeśyonilahā guruś ca ||
tileṣu sarveṣ eva sitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarāstathānye ||
tileṣu sarveṣ eva sitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarāstathānye ||
yavaḥ kaṣāyo madhuro himaś ca kaṭur vipāke
kaphapittahantā ||
vraṇeṣu pathyastilavac ca nity apravaddhamūtro vahuvātavarccāḥ ||
vraṇeṣu pathyastilavac ca nity apravaddhamūtro vahuvātavarccāḥ ||
sthairyāgnimedhāsvaravarṇṇakṛc ca
sapicchilo sthūlavilekhanaś ca |
medonilasraṇorūkṣyaḥ prasādanaḥ śoṇitapittayoś ca |
medonilasraṇorūkṣyaḥ prasādanaḥ śoṇitapittayoś ca |
ebhir guṇair hīnataraiś ca kiñcid
vidyādyavebhyopiyavānaśeṣāna ||
godhūma ukto madhuro guruś ca valyaḥ sthiraḥ śukravalapradaś ca |
godhūma ukto madhuro guruś ca valyaḥ sthiraḥ śukravalapradaś ca |
snigdho 'tha śīto 'nilapittahantā
sandhānakṛccha śleṣmakaraḥ saraś ca ||
rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśoṣaśukravalāsadṛṣṭikṣayakṛd vidāhī ||
rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśoṣaśukravalāsadṛṣṭikṣayakṛd vidāhī ||
kaṭur vipāke madhuras tu śimbaḥ |
prabhinnaviṭmārutapittalaś ca |
sitāsitāpītaḥ kuvarṇṇā bhavanti yenyekiśarāś ca śimvāḥ ||
sitāsitāpītaḥ kuvarṇṇā bhavanti yenyekiśarāś ca śimvāḥ ||
yathāditāste guṇataḥ pradhānā
jñeyās tathādrā rasapākayoś ca |
sahādvayaṃ mūlakapādikā ca kusiddhavallīprabhavās ca śimvāḥ ||
sahādvayaṃ mūlakapādikā ca kusiddhavallīprabhavās ca śimvāḥ ||
jñeyā vipāke madhurā rase | ca valapradāḥ
pittanivarhaṇāś ca |
vidāhavantaś ca bhṛṣañ ca rukṣā viṣṭaṃbhya jīryanty anilapradāś ca ||
vidāhavantaś ca bhṛṣañ ca rukṣā viṣṭaṃbhya jīryanty anilapradāś ca ||
rucipradāś caiva sudurjarāś ca sarvāḥ smṛtā
vaidalikāś ca śimvājpegḥ |
kaṭur vipāke madhuro 'nilaghnavidāhibhāvād ahitaḥ kusumbhaḥ ||
kaṭur vipāke madhuro 'nilaghnavidāhibhāvād ahitaḥ kusumbhaḥ ||
uṣṇātasī svādurasānilaghnī pittolvaṇā
syāt kaṭukā vipāke |
pāke rase cāpi kaṭupradiṣṭaḥ siddhārthakaḥ śoṇitapittakopī ||
snigdhoṣṇatīkṣṇaḥ kaphavātahantā tathāguṇaś cāsitasarṣapohi ||
pāke rase cāpi kaṭupradiṣṭaḥ siddhārthakaḥ śoṇitapittakopī ||
snigdhoṣṇatīkṣṇaḥ kaphavātahantā tathāguṇaś cāsitasarṣapohi ||
anārttavaṃ vyādhihatam aparyātam eva ca | abhūmijan navam cāpi na dhānyaṃ guṇavat smṛtaṃ ||
navaṃ dhānyam abhiṣyandi laghu
saṃvatsarositaṃ |
vidāhi guru viṣṭambhi virūḍhaṃ vātakopanaṃ ||
vidāhi guru viṣṭambhi virūḍhaṃ vātakopanaṃ ||
śālyādaḥ sarṣapāntasya dvividhasyāsya bhāgataḥ
|
kālapramāṇasaskāro mātrā cāsmim parīkṣyate || ❈ ||
kālapramāṇasaskāro mātrā cāsmim parīkṣyate || ❈ ||
ata ūrddhva māṃsavargam upadekṣyāmaḥ ||
datra jaleśayā ānūpā grāmyāḥ | kravyabhuja ekaśaphā jaṅgalāś ceti ṣaḍmāṃsavargā bhavanti | teṣām uttarottarāḥ pradhānatamās te punar dvividhā ānūpā jāṅgalaś ca | tatra jā ṅgalavargoṣṭavidhaḥ | tatra jāṅgalāviṣkirāḥ pratyudā guhaśayāḥ prasahāḥ parṇṇamṛgāḥ vileśayā grāmyāś ceti | e ṣāṃ jāgalaviṣkirau pradhānatamau |
datra jaleśayā ānūpā grāmyāḥ | kravyabhuja ekaśaphā jaṅgalāś ceti ṣaḍmāṃsavargā bhavanti | teṣām uttarottarāḥ pradhānatamās te punar dvividhā ānūpā jāṅgalaś ca | tatra jā ṅgalavargoṣṭavidhaḥ | tatra jāṅgalāviṣkirāḥ pratyudā guhaśayāḥ prasahāḥ parṇṇamṛgāḥ vileśayā grāmyāś ceti | e ṣāṃ jāgalaviṣkirau pradhānatamau |
tatra jaṅgalā
eṇahariṇakuraṅgadaṣyaśalakṛtamālaśarabhaśvadaṃṣṭīcāruṣkavṛṣata
mṛgāmātṛkāprabhṛtayaḥ kaṣāyā madhurā laghavo
vātapittaharās tīkṣṇyā vastiśodhanaḥ ||
kaṣāyo madhuro hṛdyaḥ pittasṛkkapharogahā |
sāṃgrāhī rocano valyas teṣām eṇo jvarāpahaḥ ||
sāṃgrāhī rocano valyas teṣām eṇo jvarāpahaḥ ||
madhuro madhuraḥ pāke doṣaghno laghudapinaḥ |.
śītalo vaddhaviḍmūtraḥ sugandhir hariṇāḥ smṛtaḥ ||
śītalo vaddhaviḍmūtraḥ sugandhir hariṇāḥ smṛtaḥ ||
eṇaḥ kṛṣṇa tayor jñeyo hariṇas tāmra ucyate
||
lāvattittirikapiñjalavarttīrakavarttakavātīkacakorakalaviḍkamayūrakrakaropacakra
takurkkuṭaviṣkirā
laghavaḥ | śītalā madhurāḥ kaṣāyā doṣaśamanāś ca |
sāṃgrāhī dīpanaḥ śītaḥ kaṣāyamadhuras tathā |
lāvaḥ kaṭuvipākaś ca sannipāte ca pūjitaḥ |
sāṃgrāhī dīpanaḥ śītaḥ kaṣāyamadhuras tathā |
lāvaḥ kaṭuvipākaś ca sannipāte ca pūjitaḥ |
iṣad gurūṣṇamadhuro vṛṣyo medhāgnivarddhanaḥ |
tittiris sarvadoṣaghno grāhī varṇṇaprasādhanaḥ ||
tittiris sarvadoṣaghno grāhī varṇṇaprasādhanaḥ ||
raktapittaharaḥ śīto laghuś cāpi
kapiṃjalaḥ |.
kaphottheṣu ca rogeṣu mandavāte ca śasyate ||
kaphottheṣu ca rogeṣu mandavāte ca śasyate ||
vātapittaharā vṛṣyā medhāgnivalavardhanāḥ |
laghavaḥ krakarā hṛdyās tathā caivopacakrakāḥ |
kaṣāya svādulavaṇaḥ tvaryaḥ keśyorucipradaḥ|
kaṣāya svādulavaṇaḥ tvaryaḥ keśyorucipradaḥ|
mayūra svaramedhāgnidṛkcchrotrandriyadārḍhyakṛt
|.
snigdhoṣṇonilahā vṛṣyaḥ svedaḥ svaravalāvahaḥ |
snigdhoṣṇonilahā vṛṣyaḥ svedaḥ svaravalāvahaḥ |
kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtayaṣṭīmadhukuliṃgokṣvelaḍiṇḍimāṇaśa
tapatramātṛliṅgabhedāśīśukasārikāvaṅgulīlaṭvāladṛṣakasūgṛhākhaṃjarīṭakadātyūha
prabhṛtayaḥ pratudāḥ |
kaṣāyamadhurā rūkṣā phalāhārānilāvahāḥ |
śleṣmapittaharāḥ śītāḥ vaddhamūtrālpavarcasaḥ
śleṣmapittaharāḥ śītāḥ vaddhamūtrālpavarcasaḥ
sarvadoṣakaras teṣāṃ bhedāśī
maladūṣaṇaḥ |
kaṣāyasvādulavaṇo guru kāṇakapotakaḥ ||
kaṣāyasvādulavaṇo guru kāṇakapotakaḥ ||
raktapittapraśamanaḥ kaṣāyaviṣado pi ca |
rasato madhuraś cāpi guruḥ pārāvataḥ smṛtaḥ ||
rasato madhuraś cāpi guruḥ pārāvataḥ smṛtaḥ ||
kuliṃgo madhurasnigdhaḥ
kaphaśukravivarddhanaḥ |
raktapittaharo veṣmakuliṅgastvatiśukralaḥ ||
raktapittaharo veṣmakuliṅgastvatiśukralaḥ ||
siṃhavyāghratarakvṛkṣakadvīpimārjāraśṛgālamṛgervārukaprabhṛtayo
guhaśayāḥ ||
madhurā guruva snigdhā valyā
mārutanāśanāḥ |
uṣṇavīryā hitanityaṃ netraguhye ca rogiṇāṃ ||
uṣṇavīryā hitanityaṃ netraguhye ca rogiṇāṃ ||
kākakaṅkakurarabhāsaśasaghātyūllūśyenaprabhṛtayaḥ prasahāḥ ||
ete siṃhādibhiḥ sarve samānā vāyasādayaḥ |
rasapāke ca vīryaṃ ca viśeṣācchoṣiṇe hitāḥ ||
rasapāke ca vīryaṃ ca viśeṣācchoṣiṇe hitāḥ ||
madgumūṣikavṛkṣaśāyikavakuśapūtīghasavānaraprabhṛtayaḥ
parṇṇamṛgāḥ ||
madhurā guravo vṛṣyāś cakṣuṣyāḥ
śoṣiṇāṃ hitāḥ |
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca kāsaśvāsārśasāṃ tathā ||
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca kāsaśvāsārśasāṃ tathā ||
śvāviṭchalyakagodhāśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇṇakadalīmṛgapriyakājagarasarpaprabhṛtayo
vileśayāḥ ||
sāṃgrāhikā vaddhaviṭmūtrās tathaite
vīryoṣṇāḥ pūrvvavat svadukāḥ smṛtāḥ |
vātaṃ hanyuḥ śleṣmapitte ca kuryuḥ snigdhā kāsaśvāsakārśyāpahāś ca ||
vātaṃ hanyuḥ śleṣmapitte ca kuryuḥ snigdhā kāsaśvāsakārśyāpahāś ca ||
kaṣāyamadhuras teṣāṃ śaśapittakaphāpahaḥ |
nātiśītagurusnigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ |
nātiśītagurusnigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ |
chagalas tv anabhiṣyandi teṣāṃ pīnasanāśanaḥ |
vṛṃhaṇam māṃsam aurabhraṃ pittaśleṣmākaraṃ
guruḥ |.
medaḥ pucchodbhavaṃ vṛṣyam aurabhhasadṛśaṃ guṇaiḥ
medaḥ pucchodbhavaṃ vṛṣyam aurabhhasadṛśaṃ guṇaiḥ
soṣakāsapratiśyāyaviśamajvaranāśanaṃ
|.
gaṃvyaśramātyagnihitaṃ pavitramanilāpahaṃ |
gaṃvyaśramātyagnihitaṃ pavitramanilāpahaṃ |
aurabhravatsalavaṇaṃ māṃsam ekaśaphodbhavaṃ |.
alpābhiṣyandi vargoya jāṅgalaḥ | samudāhṛtaḥ |
alpābhiṣyandi vargoya jāṅgalaḥ | samudāhṛtaḥ |
dūrejanāntanilayā dūre pānīyagocarāḥ
|.
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca telpābhiṣyandino matāḥ ||
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca telpābhiṣyandino matāḥ ||
atīvāsannanilayā samīpodakagocarā |
ye mṛgāś ca vihaṃgāś ca mahābhiṣyandinas tu te ||
ye mṛgāś ca vihaṃgāś ca mahābhiṣyandinas tu te ||
ānūpavargas tu pañcavidhas
tavodyathā | kulacārāḥ plavāḥ kośasthāḥ
pādino matsyāś ceti ||
tatra
gajagavayamahiṣarurucamararohitavarāhakhaḍgagokarṇṇakālapucchakodranyaṅku
kuraṅgaprabhṛtayaḥ kulacarāḥ paśavaḥ |
vātapittaharā vṛṣyā madhurā rasapākayoḥ
śītā snigdhāś ca valyāś ca mūtralā kaphavarddhanāḥ ||
śītā snigdhāś ca valyāś ca mūtralā kaphavarddhanāḥ ||
virūkṣaṇo lekhanaś ca vīryoṣṇaḥ
pittadūṣaṇaḥ |
svādvamvlalavanas teṣāṃ gaja śleṣmānilāpahaḥ ||
svādvamvlalavanas teṣāṃ gaja śleṣmānilāpahaḥ ||
snigdhoṣṇalavaṇaṃ vṛṣyaṃ māhiṣaṃ
tarpaṇaṃ guruḥ |
nidrāpuṃstvavalasyandivarddhanaṃ māṃsadārḍhyakṛt ||
nidrāpuṃstvavalasyandivarddhanaṃ māṃsadārḍhyakṛt ||
svedanaṃ vṛhaṇaṃ vṛṣyaṃ rodhanaṃ tarpaṇaṃ
guruḥ
snigdhaṃ śramānilaharaṃ vārāhaṃ valavarddhanaṃ ||
snigdhaṃ śramānilaharaṃ vārāhaṃ valavarddhanaṃ ||
kaphaghnaṃ khaṅgapiśitaṃ kaṣāyamanilāpahaṃ |
pitryaṃ pavitramāyuṣya vaddhamūtraṃ virūkṣaṇaṃ ||
pitryaṃ pavitramāyuṣya vaddhamūtraṃ virūkṣaṇaṃ ||
haṃsasārasakroñcacakravākakurarakāraṇḍavakādamvajīvaṃjīvavakavalākāpuṇḍarīkā
plavaśarārīmadgūkrośakākākṣapuṣkaraśāyikākunālakāmvukurkuṭikāgharāvaśvetavālaprabhṛtayaḥ
plavāḥ saṃghātacāriṇaḥ ||
raktapittaharāḥ śītāḥ snigdhā
vṛṣyānilāpahāḥ |
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca madhurā rasapākayoḥ ||
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca madhurā rasapākayoḥ ||
gurūṣṇasnigdhamadhuraḥ svaravarṇṇavalapradaḥ |
vṛṃhaṇaḥ śukralas teṣāṃ haṃso mārutanāśanaḥ ||
vṛṃhaṇaḥ śukralas teṣāṃ haṃso mārutanāśanaḥ ||
śaṃkhanakhaśuktiśamvūkavallūraprabhṛtayaḥ
kośasthāḥ
kurmakumbhīrakarkaṭaprabhṛtayaḥ
pādinaḥ
śaṅkhakūrmādayaḥ svādurasapākānilāvahāḥ |
śītāḥ snigdhā hitā pitte varccasyāśukravarddhanāḥ |
śītāḥ snigdhā hitā pitte varccasyāśukravarddhanāḥ |
kṛṣṇakarkaṭakas teṣāṃ valyaḥ
koṣṇonilāpahaḥ |.
śukla saṃdhānakṛt sṛṣṭaviṭmūṭronilapittahāḥ ||
śukla saṃdhānakṛt sṛṣṭaviṭmūṭronilapittahāḥ ||
matsyās tu dvividhā nādeyāḥ
sāmudrāś ca |
tatra nādeyāḥ
pāṭhīnarohipāṭalāvarmmigomatsyavākucamuralasaha
sudattaprabhṛtayaḥ ||
nādeyā guravo matsyā madhurā vātanāśanāḥ |
raktapittakarās tṛṣṇā vṛṣyā snigdhālpavarccasaḥ ||
raktapittakarās tṛṣṇā vṛṣyā snigdhālpavarccasaḥ ||
kaṣāyānurasas teṣāṃ
śaspaśaivālabhojanāḥ |
rohītamatsyo nātyarthaṃ raktapittaprakopinaḥ |
rohītamatsyo nātyarthaṃ raktapittaprakopinaḥ |
saras taḍāgasaṃbhūtāḥ snigdhāḥ
svādurasāḥ smṛtāḥ |.
mahāhradeṣu valinaḥ svalpembhasya valā matāḥ ||
mahāhradeṣu valinaḥ svalpembhasya valā matāḥ ||
timitimiṃgilakuliśakākamatsyariralanaṃdīvaramakaragargaracandrakamahāmīnarājamatsya
prabhṛtayaḥ sāmudrāḥ |
sāmudrā gurava snigdhā madhurā
nātipittalāḥ |
uṣṇā vātaharā vṛṣyā varccasyāḥ śleṣmavarddhanāḥ |
uṣṇā vātaharā vṛṣyā varccasyāḥ śleṣmavarddhanāḥ |
valāvahā viśeṣemāṇa māṃsāśitvāt samudrajāḥ |
samudrajebhyo nādeyāḥ vṛhaṇatvād guṇottarāḥ |
samudrajebhyo nādeyāḥ vṛhaṇatvād guṇottarāḥ |
tasmād atyanilaghnatvād
autsojñeyo guṇottarāḥ |
snigdhatvāt svādupākatvāt tayor vāpy ā guṇādhikāḥ |
snigdhatvāt svādupākatvāt tayor vāpy ā guṇādhikāḥ |
nādeyā guravo medhyā yasmāt
pucchāṃsya cāriṇaḥ |
sarastaḍāgajānān tu viśeṣeṇa siro laghuḥ
sarastaḍāgajānān tu viśeṣeṇa siro laghuḥ
adūragocarā yasmāt tasmād autsānapānajāḥ |
kiñcin muktvā sirodeśam atyarthaṃ guravas tu te ||
kiñcin muktvā sirodeśam atyarthaṃ guravas tu te ||
adhastād guravo jñeyā matsyā sāgarasambhavāḥ |
urovicaraṇāt teṣāṃ pūrvvamaṅgaṃ laghusmṛtaṃ |
urovicaraṇāt teṣāṃ pūrvvamaṅgaṃ laghusmṛtaṃ |
ity ānūpo mahāsyandī māṃsavargam udīritaḥ
|
tatra
śuṣkapūtividdhadigdhasarpāparāddhajīrṇṇakṛśavālānām
asātmyacāriṇāṃ ca māṃsāny abhakṣyāṇi bhavanti | kasmād
vigatavyāpannāpariṇatālpāsaṃpūrṇṇa
yathārthakaratvād doṣakarāni bhavanti | ebhyo nyeṣām upādeyam
māṃsam iti |
striyaś catatuṣpadeṣu pumāṃso
vihaṃgeṣu mahāśarīreṣv alpaśarīrāḥ | alpaśarīreṣu mahāśarīrāḥ
pradhānatamā bhavanti || ekajātīyānām api
mahāśarīrebhyaḥ kṛśaśarīrāḥ pradhānatamā bhavanti ||
tatra
sthānādikṛtandumāṃsasya gurulāghavam upadekṣyāmaḥ ||
tad yathā raktādiṣu dhātuṣūttarottarās tathāntayakṛtkāleyaka
sakthyikaṭipṛṣṭhacaraṇaśirāṃsi
uraskandhau
sakthinīcāpakvayoḥ |
guravaś ca yathāpūrvvaṃ dhātavaś ca yathottaraṃ |
guravaś ca yathāpūrvvaṃ dhātavaś ca yathottaraṃ |
pūvvabhāge | guruḥ puṃsāṃ madhyabhāgaś ca yoṣitā |
urogrīvā vihaṃgānāṃ viśeṣeṇa gurusmṛtaṃ |
pakṣotkṣepāt samo dṛṣṭo madhyabhāgaś ca pakṣiṇāṃ |
pakṣotkṣepāt samo dṛṣṭo madhyabhāgaś ca pakṣiṇāṃ |
atīva rūkṣam māṃmsaṃ tu vihaṃgānāṃ phalāśināṃ
|
vṛṃhanam māsam atyarthaṃ vihaṅgānām māṃsabhojināṃ |
vṛṃhanam māsam atyarthaṃ vihaṅgānām māṃsabhojināṃ |
matsyāśināṃ pittaharaṃ
vātaghnaṃ dhānyacāriṇāṃ |
jalajānūpajā grāmyāḥ kravyād aikaśaphās tathā |
jalajānūpajā grāmyāḥ kravyād aikaśaphās tathā |
pravahā vilavāsāś ca tathā
jaṃgalasaṃjñitāḥ |
pratudā viṣkirāś caiva laghavaḥ syu yathottaraṃ |
alpābhiṣyandinaś caiva yathāpūrvvam ato nyathā |
pratudā viṣkirāś caiva laghavaḥ syu yathottaraṃ |
alpābhiṣyandinaś caiva yathāpūrvvam ato nyathā |
sarva śarīrebhyaḥ pradhānatamā varttinyām
ādadyāt | pradhānālābhe madhyamavayasas tu māṃsaṃsadyaskam akliṣṭam upādeyam iti ||
caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā
liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmi parīkṣyate ||
liṅgaṃ pramāṇaṃ saṃskāro mātrā cāsmi parīkṣyate ||
folio A 1267_11_45.jpg_top_43R : 3 || ata ūrdhvaṃ la phalāny
upadekṣyāmas
tad yathā || dāḍimāmalakavadarakolakarkkanduka𑑎pitthamātuluṃgāmrātakalakucakaramardnabhavyapiyālapārāvatavetraphalaprācīnām amalakatintiḍīkanīpakuśāmrāmlītakanāgara prabhṛtīni |
tad yathā || dāḍimāmalakavadarakolakarkkanduka𑑎pitthamātuluṃgāmrātakalakucakaramardnabhavyapiyālapārāvatavetraphalaprācīnām amalakatintiḍīkanīpakuśāmrāmlītakanāgara prabhṛtīni |
etāny amlāny anilaṃ hanyuḥ oṣṇād vipāke
madhurāṇi ca ||
kaṣāyānurasan teṣāṃ ḍāḍiman
nātipittalam |
dīpanīyaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ varcco nivandhanaṃ |
dīpanīyaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ varcco nivandhanaṃ |
dvividhan tat tu vijñeyaṃ madhuraṃ
cāmlam eva ca |
tridoṣaghnaṃ samadhuraṃ amvlam vātakaphāpahaṃ |
tridoṣaghnaṃ samadhuraṃ amvlam vātakaphāpahaṃ |
amvlaṃ samadhuraṃ tiktaṃ kaṣāyakaṭukaṃ saraṃ |
cakṣuṣyaṃ sarvadoṣaghnaṃ vṛṣyam āmalakaphalaṃ |
cakṣuṣyaṃ sarvadoṣaghnaṃ vṛṣyam āmalakaphalaṃ |
hanti vātaṃ tad amvlatvāt pittam
mādhūryaśaityataḥ |
kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt phalebhyobhyadhikan tataḥ |
kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt phalebhyobhyadhikan tataḥ |
karkandhukolavadaram amvlam vātakaphāpahaṃ |
pakvaṃ pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saraṃ |
pakvaṃ pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saraṃ |
purāṇaṃ tṛpraśamanaṃ
śramaghnaṃ laghu dīpanaṃ |
sauvīravadaraṃ snighnaṃ madhuraṃ vāttapittajit |
sauvīravadaraṃ snighnaṃ madhuraṃ vāttapittajit |
kaṣāyaṃ svādu saṃgrāhīśītaṃ siñcitikāphalaṃ
āmaṃ viṣaghnam asvaryaṃ kapitthaṃ grāhi vātalaṃ
āmaṃ viṣaghnam asvaryaṃ kapitthaṃ grāhi vātalaṃ
kaphanīlaharaṃ pakvaṃ
mmadhurāmvlarasaṃ guruḥ |
śvāsakāsāruciharaṃ tṛṣṇāghnaṃ kaṇṭhaviśodhanaṃ |
śvāsakāsāruciharaṃ tṛṣṇāghnaṃ kaṇṭhaviśodhanaṃ |
laghv amvladīpanaṃ snigdhāṃ mātulaṅgam udāhṛtaṃ |
tvak tiktā durjarās tasya vātakrimikaphāpahāḥ |
tvak tiktā durjarās tasya vātakrimikaphāpahāḥ |
svādu śītaṃ gurusnigdhaṃ māṃsaṃ
mārutapittajit |
medhyaṃ śūlānilacchardikapharocakanāśanaṃ |
medhyaṃ śūlānilacchardikapharocakanāśanaṃ |
dīpanaṃ laghu saṃgrāhi gulmāṣoghnaṃ tu
kesaraṃ |
pittam ārudakṛd vālaṃ pittalaṃ
vaddhakeśaraṃ |
hṛdyam varṇṇakaraṃ vṛṣyaṃ rucyaṃ
māsavalapradaṃ |
kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ vṛṃhaṇaṃ gurujpeg A 1267_11_45.jpg_bottomḥ ||
kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ vṛṃhaṇaṃ gurujpeg A 1267_11_45.jpg_bottomḥ ||
pittāvirodhi saṃpamāmlvaśukravivarddha |
vṛṃhanamadhuraṃ valyaṃ guru viṣṭabhyaryati |
vṛṃhanamadhuraṃ valyaṃ guru viṣṭabhyaryati |
amātrakaphalaṃ vṛṣyaṃ sasnehaṃ
śleṣmavarddhanaṃ |
tridoṣaviṣṭambhakaraṃ lakucaṃ śukradūṣaṇaṃ |
tridoṣaviṣṭambhakaraṃ lakucaṃ śukradūṣaṇaṃ |
amvlaṃ tṛṣāpahaṃ rucyaṃ pittaṃ kṛt
karamardakaṃ ||
vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ pripālaṃ guru śītalaṃ |
vātapittaharaṃ vṛṣyaṃ pripālaṃ guru śītalaṃ |
hṛdyaṃ svādu kaṣāyāmlvaṃ bhavyam
āsyaviśodhanaṃ ||
pittaśleṣmaharaṃ grāhi guru viṣṭambhi śītalaṃ |
pittaśleṣmaharaṃ grāhi guru viṣṭambhi śītalaṃ |
pārāvataṃ samadhuraṃ rucyam aty agnivātanut |
garadoṣaharaṃ nīpaṃ prācīamalakan tathā |
garadoṣaharaṃ nīpaṃ prācīamalakan tathā |
vātāpahan tintiḍīkam āmaṃ pittavalāsakṛt ||
grāhy uṣṇaṃ dīpaṇaṃ rucyaṃ saṃpakvaṃ kaphavātanut |
grāhy uṣṇaṃ dīpaṇaṃ rucyaṃ saṃpakvaṃ kaphavātanut |
amvlīkāyāḥ phalaṃ pakvaṃ tad vad bhedi tu
kevalaṃ ||
amvlaṃ samadhuraṃ hṛdyaṃ viṣaḍaṃ bhaktarocanaṃ
|
vātaghnaṃ durjaraṃ coktaṃ nāgaraṃ phalaṃ guruḥ ||
vātaghnaṃ durjaraṃ coktaṃ nāgaraṃ phalaṃ guruḥ ||
kṣīravṛkṣaphalajāmvugajādanatodanatindukevalakuladhavnvanāśmantakaphalgupharūṣakacāṅgerukapuṣkaravarttivilvaprabhṛtīny etāni śītāni kaphapittaharāṇi ca ||
sāṃgrāhikāni rukṣāṇi kaṣāyamadhurāṇi ca |
kṣīravṛkṣaphalan teṣāṃ guru
viṣṭambhi śītalaṃ ||
kaṣāyamadhurasāmvlaṃ nātimārutakopanaṃ |
kaṣāyamadhurasāmvlaṃ nātimārutakopanaṃ |
atyarthaṃ vātalaṃ grāhi jāmvaṃ
kaphapittajit |
snigdhaṃ svādu kaṣāyañ ca rājādanaphalaṃ guruḥ |
snigdhaṃ svādu kaṣāyañ ca rājādanaphalaṃ guruḥ |
kaṣāyamadhuraṃ proktaṃ todanaṃ kaphavātajit ||
amvloṣṇaṃ laghu saṃgrāhi snigdhaṃ pittāgnivarddhanaṃ |
amvloṣṇaṃ laghu saṃgrāhi snigdhaṃ pittāgnivarddhanaṃ |
āmaṅ kaṣāyāṃ saṃgrāhi tindukaṃ vātakopanaṃ ||
vipāke guru saṃpakvaṃ madhuraṃ kaphapittacit |
vipāke guru saṃpakvaṃ madhuraṃ kaphapittacit |
madhurañ ca kaṣāyañ ca snigdhaṃ grāhi ca
vākulaṃ ||
sthirīkarañ ca dantānāṃ viśadaṃ phalam ucyate |
sthirīkarañ ca dantānāṃ viśadaṃ phalam ucyate |
sakaṣāyaṃ himaṃ svādu dhānvānaṃ kaphapittajit
||
tadvad bhāṅgerukaṃ viṃdyād aśmantakaphalāni ca |
tadvad bhāṅgerukaṃ viṃdyād aśmantakaphalāni ca |
viṣṭambhi madhuraṃ snigdhaṃ phalgujuḥ
saṃtarpaṇaṃ guruḥ ||
aty amvlam īṣan madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ laghuḥ |
aty amvlam īṣan madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ laghuḥ |
vātaghnaṃ pittajanaṃ āmaṃ vidyāt
pakaṃ ||
tad eva pakvaṃ madhuraṃ vātapittanivarhaṇāṃ |
tad eva pakvaṃ madhuraṃ vātapittanivarhaṇāṃ |
vipāke madhuraṃ śītaṃ raktapittaprasādanaṃ ||
pauṣkaraṃ svādu viṣṭambhi valyaṅ kaphakaram phalaṃ |
pauṣkaraṃ svādu viṣṭambhi valyaṅ kaphakaram phalaṃ |
kaphānilaharaṃ tīkṣṇaṃ snigdhāṃ sāṃgrāhi
dīpanaṃ ||
kaṭutiktakaṣāyoṣṇaṃ vālaṃ vilvam udāhṛtaṃ |
kaṭutiktakaṣāyoṣṇaṃ vālaṃ vilvam udāhṛtaṃ |
tad eva vidyāt sampakvaṃ madhurānurasaguruḥ
||
vidāhi viṣṭambhakaraṃ doṣakṛt pūtimārutaṃ ||
vidāhi viṣṭambhakaraṃ doṣakṛt pūtimārutaṃ ||
tālanālikerapanasamocaprabhṛtīni ||
svādupākarasāny āhujpegr vātapittaharāṇi ca ||
valapradāni sgnigdhāni vṛṃhaṇāni himāni ca |
valapradāni sgnigdhāni vṛṃhaṇāni himāni ca |
phalaṃ svādurasan teṣāṃ tālajaṃ guru pittajit ||
tad vījaṃ svādupākaṃ tu mūtralaṃ kaphapittajit ||
tad vījaṃ svādupākaṃ tu mūtralaṃ kaphapittajit ||
nālikeraṃ guru sgnidhaṃ pittaghnaṃ
svāduśītalaṃ ||
valamāṃsapradaṃ hṛdyaṃ vṛṃhaṇam vastiśodhana |
valamāṃsapradaṃ hṛdyaṃ vṛṃhaṇam vastiśodhana |
panasaṃ sakaṣāyan tu snigdhaṃ svādu himaṃ
guruḥ |
maucaṃ svādurasaṃ proktaṃ kaṣāyan nātiśītalaṃ |
raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmakaraṃ guruḥ ||
maucaṃ svādurasaṃ proktaṃ kaṣāyan nātiśītalaṃ |
raktapittaharaṃ vṛṣyaṃ śleṣmakaraṃ guruḥ ||
dākṣākāśmaryamadhūkapuṣpakharjuraprabhṛtīni
raktapittaharāṇyāhuguruṇi ca |
teṣām drākṣā sarā svaryā madhurāḥ snigdhaśītalāḥ |
teṣām drākṣā sarā svaryā madhurāḥ snigdhaśītalāḥ |
raktapittajvaraśvāsatṛṣṇādāhakṣayāpahāḥ |
hṛdyaṃ mūtravivaṃdhaghnaṃ pittāsṛgdāhanāśanaṃ |
hṛdyaṃ mūtravivaṃdhaghnaṃ pittāsṛgdāhanāśanaṃ |
keśyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ kāśmaryaṃ phalam
ucyate |
kṣatakṣayāyāpahaṃ hṛdyaṃ vṛṃhaṇaṃ śītalaṃ guruḥ |
kṣatakṣayāyāpahaṃ hṛdyaṃ vṛṃhaṇaṃ śītalaṃ guruḥ |
vṛṣyaṃ snigdhasamadhuraṃ kharjūraṃ
raktapittat |
vṛṃhaṇīyaṃ ahṛdyañ ca madhūkakusumaṃ guruḥ
vātapittopaśamanaṃ phalatasyopadiśyate ||
vṛṃhaṇīyaṃ ahṛdyañ ca madhūkakusumaṃ guruḥ
vātapittopaśamanaṃ phalatasyopadiśyate ||
vātāmākṣoḍabhiṣukanicūlaprabhṛtīni |
pittaśleṣmaharāṇyāhuḥ snigdhoṣṇāni
guruṇi ca |
vṛṃhaṇānyanilaghnāni valyāni madhurāṇi ca |
vṛṃhaṇānyanilaghnāni valyāni madhurāṇi ca |
kaṣāyaṃ kaphapittaghnaṃ ki𑑎
ñcit tiktaṃ rucipradaṃ |
hṛdyaṃ sugandhimadhuraṃ lavalīphalam ucyate |
hṛdyaṃ sugandhimadhuraṃ lavalīphalam ucyate |
vasiraṃ śītapākan tu sāruḥ karanivandhanaṃ |
viṣṭambhi śītaṃ rūkṣañ ca vātapittaprakopanaṃ |
viṣṭambhi śītaṃ rūkṣañ ca vātapittaprakopanaṃ |
vipāke madhurañ cāpi raktapittaprasādanaṃ ||
aivadatan dantaśaṭham amvlaṃ śoṇitapittakṛt |
aivadatan dantaśaṭham amvlaṃ śoṇitapittakṛt |
śītaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ ṭaṅkamārutakṛd gutuḥ |
snigdhoṣṇaṃ tiktamadhuraṃ vātaśleṣmaghnamiṅgudaṃ |
snigdhoṣṇaṃ tiktamadhuraṃ vātaśleṣmaghnamiṅgudaṃ |
śamīphalaṃ guru svādu rukṣoṣṇaṃ keśanāśanaṃ |
guru śleṣmātakaohalaṃ kaphakṛn madhuraṃ himaṃ ||
guru śleṣmātakaohalaṃ kaphakṛn madhuraṃ himaṃ ||
karīrākṣikapīlūni tṛṇaśūnyaphalāni
ca |
svādutiktakaṭūṣṇāni kaphavātaharāṇi ca |
svādutiktakaṭūṣṇāni kaphavātaharāṇi ca |
raktapittaharaṃ teṣāṃ rasaṃ kaṭuvipāki ca |
tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukam pīlu sasnehaṃ kaphapittajit ||
tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukam pīlu sasnehaṃ kaphapittajit ||
aruṣkaraṃ tauravakaṃ kaṣāyaṃ laghupāki ca
uṣṇa krimiharo mehaśāphadurnāmanāśanaṃ |
kuṣṭhagulmodarār śoghnaṃ laghupāke tathaiva ca |
uṣṇa krimiharo mehaśāphadurnāmanāśanaṃ |
kuṣṭhagulmodarār śoghnaṃ laghupāke tathaiva ca |
karañjakiṃśukāriṣṭaphalajantupramehanut |
rukṣṇoṣṇāṃ kaṭukaṃ pāke laghu vātakaphāpahaṃ
|
tiktam īṣad viṣahitaṃ viḍaṃgaṃ krimināśanaṃ |
tiktam īṣad viṣahitaṃ viḍaṃgaṃ krimināśanaṃ |
vraṇyam uṣṇaṃ saraṃ medo doṣaghnaṃ
mehakuṣṭhanut |
kaṣāyan dīpanaṃ sāmvlaṃ cakṣuṣyañ ca harītakaṃ ||
kaṣāyan dīpanaṃ sāmvlaṃ cakṣuṣyañ ca harītakaṃ ||
jpeg bhedanaṃ kaṭu rukṣoṣṇaṃ vaisvaryaṃ
krimiśodhanaṃ |
cakṣuṣyaṃ laghupākakṣakaṣāyaṃ kaphapittajit ||
cakṣuṣyaṃ laghupākakṣakaṣāyaṃ kaphapittajit ||
kaphapittaharaṃ rūkṣaṃ
vakrakledamālāpahaṃ |
kaṣāyam īṣan madhuraṃ kiñcit pūgaphalaṃ saraṃ ||
kaṣāyam īṣan madhuraṃ kiñcit pūgaphalaṃ saraṃ ||
jātikoṣotha karppūraṃ jātīkaṭukayoḥ phalaṃ |
kakkolakaṃ lavaṅgañ ca tiktaṃ kaṭu kaphāpahaṃ ||
kakkolakaṃ lavaṅgañ ca tiktaṃ kaṭu kaphāpahaṃ ||
laghu tṛṣāpahaṃ vakrakledaurgandhyanāśanāṃ
|
pipālamajjā madhuro vṛṣyā
pittānilāpahā ||
vaibhītakī madakarī kaphamārutanāśanī |
vaibhītakī madakarī kaphamārutanāśanī |
kaṣāyamadhuro majjā kolānām
pittanāśanī |
tṛṣṇācchardy anilaghnā ca tadvad āmalakasya ca |
tṛṣṇācchardy anilaghnā ca tadvad āmalakasya ca |
vījapūrakaśamyākamajjā
kośāmrasambhavāḥ ||
svādupākognivaladāsnigdhā pittānilāpahā |
svādupākognivaladāsnigdhā pittānilāpahā |
yasya yasya phalasyehaṃ vīryam bhavati
yādṛśaṃ ||
tasya tasyaiva vī𑑎ryeṇa majjānāmepi nirddiśet |
tasya tasyaiva vī𑑎ryeṇa majjānāmepi nirddiśet |
phaleṣu pakvaṃ yad guṇavat tad udāhṛtaṃ
||
vilvād anyatra vijñeyam āmam etad guṇottaraṃ |
vilvād anyatra vijñeyam āmam etad guṇottaraṃ |
vyādhitaṃ krimiduṣṭañ ca pākātītam adeśaja ||
varjanīyaṃ hitaṃ sarvvam aparyāgatam eva ca ||
vidārīkandaśabhāvarīviśamṛṇālaśṛṅgāṭalakaśerupiṇḍālumadhvāluhaluka prabhṛtīni ||
raktaṃ pittaharāṇyāhuḥ śītāni
madhurāṇi ca |
gurūṇi vahuśukrāṇi stanyavṛddhikarāṇi ca ||
gurūṇi vahuśukrāṇi stanyavṛddhikarāṇi ca ||
madhuro vṛṃhaṇo vṛṣyaḥ śītasvaryoti mūtralaḥ | vidārikando valyaś ca vātapittaharaś ca saḥ
||
vātapittaharā vṛṣyā svādu śītā śatāvarī
|
mahatī sauvahṛdyā tu medhāgnibalavarddhanī ||
mahatī sauvahṛdyā tu medhāgnibalavarddhanī ||
grahaṇy aṣṭauvikāraghnī
vṛṣyāśītārasāyanī |
kaphapittaharās tiktās tasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ ||
kaphapittaharās tiktās tasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ ||
avidāhirasam proktaṃ
raktapittaprasādanaṃ |
viṣṭambhi madhuraṃ rūkṣaṃ durjjaram vātakopanaṃ ||
viṣṭambhi madhuraṃ rūkṣaṃ durjjaram vātakopanaṃ ||
guru viṣṭambhi śītau tu
śṛṅgāṭakakaśerukau |
piṇḍolukaṃ kaphakaraṃ guru vātaprakopanaṃ ||
piṇḍolukaṃ kaphakaraṃ guru vātaprakopanaṃ ||
surendrakandaśleṣmaghno vipāke kaṭupittakṛt ||
śalaśūraṇa māṇakaprabhṛtayaḥ kandāḥ ||
śalaśūraṇa māṇakaprabhṛtayaḥ kandāḥ ||
īṣat kaṣāyāḥ
kaṭukāviṣṭambhino guravaḥ |
kaphakṛdvātalāḥ pittaharāś ca ||
kaphakṛdvātalāḥ pittaharāś ca ||
māṇakaṃ svādu pākan tu guru
cāpi prakīrtita |
śalakandas tu nātyuṣṇaḥ śūraṇo gudakīlahā ||
śalakandas tu nātyuṣṇaḥ śūraṇo gudakīlahā ||
kumodotpalapadmānāṃ kandamārutakopanāḥ |
kaṣāyāḥ pittaśamanā vipāke madhurā himāḥ |
kaṣāyāḥ pittaśamanā vipāke madhurā himāḥ |
varāhakandaḥ śleṣmaghnaḥ kaṭurasapākataḥ ||
kuṣṭhamehakrimiharo vṛṣyoṣṇaḥ pittavarddhanaḥ ||
kuṣṭhamehakrimiharo vṛṣyoṣṇaḥ pittavarddhanaḥ ||
tālatātrakanālikerakharjjūraprabhṛtīnāṃ mastakajātāni |
svādu pākarasānyāhuḥ pittaraktaharāṇi ca |
svādu pākarasānyāhuḥ pittaraktaharāṇi ca |
śukralāy anilaghnāni kaphavṛddhikarāṇi ca ||
vālaṃ hy anārttavañ jīrṇṇaṃ vyādhitaṃ krimibhakṣitaṃ |
vālaṃ hy anārttavañ jīrṇṇaṃ vyādhitaṃ krimibhakṣitaṃ |
kandam vivarjayet sarvvaṃ yo vā
jpeg samyak rohati || ❈ ||
atha śākavargam upadekṣyāmaḥ | tatra
puṣpaphalābukāliṅgaprabhṛtīni |
pittaghnānyanilaṃ kuryus tathā
mandakaphāni ca |
śṛṣṭamūtrapurīṣāṇi svādupākarasāni ca ||
śṛṣṭamūtrapurīṣāṇi svādupākarasāni ca ||
pittaghnaṃ teṣu kūṣmāṇḍaṃ bālaṃ madhyaṃ
kaphāpahaṃ |
pakvaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ dīpanaṃ bastiśodhanaṃ ||
pakvaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāraṃ dīpanaṃ bastiśodhanaṃ ||
sarvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ pathyaṃ
cetovikāriṇāṃ |
alāburbhinnaviṭkā tu rūkṣā gurvyatiśītalā |
trapuser
vārukeṅkkārusīrṇṇavṛttaprabhṛtīni
||
svādutiktarasāny āhus tathāvātaharāṇi ca |
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi kaphapittaharāṇi ca ||
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi kaphapittaharāṇi ca ||
bālaṃ sanīlaṃ trapusaṃ teṣāṃ pittakaraṃ
smṛtaṃ |
tatpāṇḍuḥ kaphakṛj jīrṇṇam amvlam vātakaphāpahaṃ ||
tatpāṇḍuḥ kaphakṛj jīrṇṇam amvlam vātakaphāpahaṃ ||
ervārukaṃ sakerkkāruḥ
saṃpakvaṃ kaphavātakṛt |
sakṣāraṃ madhuraṃ rucyaṃ dīpanaṃ nātipittalaṃ ||
sakṣāraṃ madhuraṃ rucyaṃ dīpanaṃ nātipittalaṃ ||
pippalīmaricasṛṅgaverahiṃgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasasārjjakabhūstṛṇasugandhakarkalamākuṭherakakṣavakakharapusakāsamardamadhusigruphaṇijjñakaṣarsapacetrakulatthagaṇḍīratilaparṇṇivarṣābhūcitrakamūlakarasolaplāpaṇḍuprabhṛtīḥ
kaṭūny uṣṇāni rucyāni vātaśleṣmaharāṇi ca |
kṛtānneṣūpayujyante saṃskārārtham anekadhā |
kṛtānneṣūpayujyante saṃskārārtham anekadhā |
teṣu gurvī svādusītā pippalayārdrā kaphāvahā
|
śuśkā kaphānilaharī vṛṣyā pittavirodhinī |
śuśkā kaphānilaharī vṛṣyā pittavirodhinī |
svādupākārdramaricaṃ guru śleṣmapraśeki ca |
kaṭūṣṇaṃ laghu tacchuśkamavṛṣyaṃ kaphavātajit |
kaṭūṣṇaṃ laghu tacchuśkamavṛṣyaṃ kaphavātajit |
nātyuṣṇaṃ nātirūkṣañ ca vīryato
maricaṃ sitaṃ |
guṇavanmaricebhyaś ca cakṣuṣyañ ca viseṣataḥ |
guṇavanmaricebhyaś ca cakṣuṣyañ ca viseṣataḥ |
nāgaraṃ kaphavātaghnaṃ vipāke
madhuraṃ kaṭuḥ |
vṛṣyoṣṇa rocanaṃ hṛdyaṃ sasnehaṃ svādu dīpanaṃ |
vṛṣyoṣṇa rocanaṃ hṛdyaṃ sasnehaṃ svādu dīpanaṃ |
kaphānilaharaṃ svaryaṃ
vibandhānāhaśūlanut |
kaṭūṣṇaṃ rocanam vṛṣyaṃ hṛdyaṃ caivārdrakaṃ smṛtaṃ |
kaṭūṣṇaṃ rocanam vṛṣyaṃ hṛdyaṃ caivārdrakaṃ smṛtaṃ |
laghūghūṣṇaṃ pācanaṃ hiṅgu dīpanaṃ
kaphavātajit |
snigdhaṃ tīkṣṇaṃ kaṭu rasaṃ śūlājīrṇṇavibandhahit |
snigdhaṃ tīkṣṇaṃ kaṭu rasaṃ śūlājīrṇṇavibandhahit |
tīkṣṇoṣṇaṃ kaṭukaṃm pāke rucyaṃ
pittāgnivarddhanaṃ |
kaṭu śleṣmānilaharaṃ gandhāḍhyaṃ jīrakadvayaṃ |
kaṭu śleṣmānilaharaṃ gandhāḍhyaṃ jīrakadvayaṃ |
kāravī karavī tadvadvijñeyā sopakuṃcikā |
bhakṣyavyañjanabhojyeṣu vividheṣv acāritā |
bhakṣyavyañjanabhojyeṣu vividheṣv acāritā |
ārdrā kustumburī kuryāt
svaugandhyasvāduhṛdyatāṃ |
sā śuskā madhurāḥ pāke snigdhā dāhatṛṣāpahā |
sā śuskā madhurāḥ pāke snigdhā dāhatṛṣāpahā |
doṣaghnāḥ kaṭukā kiñcit tiktāḥ srotovisodhanī
||
jambīra pācanas tīkṣṇaḥ krimivātakaphāpahaḥ |
jambīra pācanas tīkṣṇaḥ krimivātakaphāpahaḥ |
sura dīpano hṛdyo mukhavaiṣadyakārakaḥ |
kaphānilaviṣaśvāsakāsadaurgandhyanāsanaḥ |
kaphānilaviṣaśvāsakāsadaurgandhyanāsanaḥ |
pittakṛt pārśvaśūlaghnaḥ suras samudāhṛtaḥ |
rūkṣā kāphaghnā laghavaḥ surasārjakabhūstṛṇāḥ
|
madhuraḥ kaphavātaghnaḥ pācanaḥ
kaṇṭhaśodhanaḥ |
viśeṣato rucikaraḥ satiktaḥ kāsamardakaḥ |
viśeṣato rucikaraḥ satiktaḥ kāsamardakaḥ |
kaṭuḥ sajpegkṣāramadhuraḥ sigrus tikto tha picchilaḥ |
madhuśigru saras tiktaḥ śophaghno dīpanaḥ kaṭuḥ |
madhuśigru saras tiktaḥ śophaghno dīpanaḥ kaṭuḥ |
vidāhi baddhaviḍmūtraṃ rūkṣaṃ
tīkṣṇoṣṇam eva ca |
kaphaghnaṃ sārṣapaṃ śākaṃ māsūraṃ ca śākam eva ca |
kaphaghnaṃ sārṣapaṃ śākaṃ māsūraṃ ca śākam eva ca |
citrakas tilaparṇṇī ca kaphaśophahare laghūḥ
|
varṣābhau kaphavātaghnau hinau śophodarārśasāṃ |
varṣābhau kaphavātaghnau hinau śophodarārśasāṃ |
kaṭutiktarasā hṛdyā rocanī vahnidīpanī |
sarvadoṣaharā laghnī kaṇṭhyā mūlakapotikā |
sarvadoṣaharā laghnī kaṇṭhyā mūlakapotikā |
mahat tad guru viṣṭambhī tīkṣṇam āman
tridoṣakṛt |
tad eva snigdhasi- ddhan tu śleṣma kṛddhāta pittajit |
tad eva snigdhasi- ddhan tu śleṣma kṛddhāta pittajit |
śuskaṃ tu sophaśamanaṃ viṣadoṣaharaṃ laghuḥ |
viṣṭambhi vātalaṃ śākaṃ śuskam anyatra mūlakāt |
viṣṭambhi vātalaṃ śākaṃ śuskam anyatra mūlakāt |
|| puṣpañ ca patrañ ca phalan tathaiva |
yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ |
teṣāṃ tu puṣpaṃ kaphavātahantṛ phalan nihanyāt kaphamārutau tu ||
teṣāṃ tu puṣpaṃ kaphavātahantṛ phalan nihanyāt kaphamārutau tu ||
snigdhauṣṇatīkṣṇaḥ kaṭupicchilas ca guruḥ
saraḥ svāduraso tha balyaḥ |
vṛṣyaś ca medhāś varavarṇṇaścakṣurbhagnāsthisandhānakaro rasonaḥ ||
vṛṣyaś ca medhāś varavarṇṇaścakṣurbhagnāsthisandhānakaro rasonaḥ ||
hṛdrogajīrṇṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśopān
|
durṇṇāmakuṣṭhānalasādajantūṃ samīraṇaśvāsakaphāś ca hanti ||
durṇṇāmakuṣṭhānalasādajantūṃ samīraṇaśvāsakaphāś ca hanti ||
nātyuṣṇavīryo nilahā kaṭuś ca tīkṣṇo gurur
nātikaphāvahaś ca |
balāvahaḥ pittakaro tha kiñcit palāṇḍur agniñ ca vivarddhayet tu ||
balāvahaḥ pittakaro tha kiñcit palāṇḍur agniñ ca vivarddhayet tu ||
snigdho ruciṣyaḥ sthiradhātukartrā
balyo tha medhākaphapuṣṭidaś ca |
svāduguruḥ soṇitapittaśastaḥ sa picchilaḥ kṣīrapalāṇḍu ruktaḥ ||
svāduguruḥ soṇitapittaśastaḥ sa picchilaḥ kṣīrapalāṇḍu ruktaḥ ||
cuccūyūthikāvaruṇajīvantīnaṃdībhallātakacchagalāntrīvṛkṣādanīphañjītaṇḍulīyakopātakāsubalavillīpāladkṛvāśtūkaprabhṛtīni |
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi sakṣāramadhurāṇi ca |
madhuro rasapākābhyāṃ raktapittakaphāpahaḥ ||
teṣāṃ śītataro rūkṣas taṇḍulīyo viṣāpahaḥ |
teṣāṃ śītataro rūkṣas taṇḍulīyo viṣāpahaḥ |
svādupākarasā vṛṣyā vātapittamadāpahā ||
upotakā sarā snigdhā balyā śleṣmakarī himā |
upotakā sarā snigdhā balyā śleṣmakarī himā |
laghuvipāka krimihā medhāgnibalavarddhanaḥ ||
sakṣāraḥ sarvadoṣaghno vāstūko rocanaḥ | saraḥ |
sakṣāraḥ sarvadoṣaghno vāstūko rocanaḥ | saraḥ |
cillī vāstūkavajjñeyā pālaṅkyā taṇḍulīyavat
||
vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ - pittakaphe hitāḥ ||
vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ - pittakaphe hitāḥ ||
maṇḍūkaparṇṇīsaptalāsuniṣarṇṇakasuvarccalā ||
pippalīguḍūcīgojihvāprapunāṭāvalgujasatīnabṛhatīphalapaṭolavārtākukāravellakakaṭukikākevukauorubūkaparpaṭakirārtatiktakarkoṭakāriṣṭhakosātakīvetrakarīrāṭarūṣakārkapuṣpīprabhṛtīni |
kaphapittaharāṇy āhuḥ
hṛdyāni sulaghūni ca |
kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsāruciharāṇi ca ||
kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsāruciharāṇi ca ||
kaṣāyā nu hitā pitte tiktāḥ śvādurasā himāḥ |
laghnī maṇḍūkaparṇṇī tu teṣāṃ gojihvakā tathā ||
laghnī maṇḍūkaparṇṇī tu teṣāṃ gojihvakā tathā ||
avidāhī
tridoṣaghnaḥjpeg saṃgrāhī suniṣaṇṇakaḥ |
avalbhujaḥ kaṭu pākī tu tiktaḥ pittakaphāpahaḥ ||
avalbhujaḥ kaṭu pākī tu tiktaḥ pittakaphāpahaḥ ||
īṣatiktaṃ tridoṣaghnaṃ śākaṃ kaṭu
satīnajaṃ |
nātyuṣṇaśītaṃ kuṣṭhaghnaṃ kākamācyāś ca tadvidhaṃ ||
nātyuṣṇaśītaṃ kuṣṭhaghnaṃ kākamācyāś ca tadvidhaṃ ||
kaṇḍūkuṣṭhakrimighnāni kaphavātaharāṇi ca |
phalāni bṛhatīnān tu kaṭutiktalaghūni ca ||
phalāni bṛhatīnān tu kaṭutiktalaghūni ca ||
kaphapittaharaṃ vraṇyam uṣṇa tiktam avātalaṃ
paṭolaṃ kaṭukam pāke vṛṣyaṃ rocanadīpanaṃ ||
paṭolaṃ kaṭukam pāke vṛṣyaṃ rocanadīpanaṃ ||
kaphavātaharan tiktaṃ rocanaṅ kaṭukaṃ laghuḥ
|
vārttāktaṃ dīpanaṃ proktaṃ jīrṇṇaṃ sakṣārapittalaṃ ||
vārttāktaṃ dīpanaṃ proktaṃ jīrṇṇaṃ sakṣārapittalaṃ ||
aṭarūṣakavetrograguḍūcīnimbaparpaṭāḥ |
kirātatiktasahitās tiktāḥ pittakaphāpahāḥ ||
kirātatiktasahitās tiktāḥ pittakaphāpahāḥ ||
kaphāpahaṃ śākam uṣṇaṃ
varuṇaprapunāṭayoḥ ||
rūkṣaṃ laghu ca śītañ ca vātapittaprakopanaṃ |
rūkṣaṃ laghu ca śītañ ca vātapittaprakopanaṃ |
dīpanaṃ kālaśākan tu garadoṣaharaṃ
kaṭuḥ |
kausumbham madhuraṃ rūkṣaṃ muṣṇaṃ śleṣmakaraṃ laghuḥ |
kausumbham madhuraṃ rūkṣaṃ muṣṇaṃ śleṣmakaraṃ laghuḥ |
vātaghnaṃ nālikāśākaṃ pittaghnaṃ madhurañ ca tat ||
grahaṇyośaṃ vikāraghnī samvloḥ pittakaphe lāḥ |
uṣṇā kaṣāyamadhurā cāṅgerī cāpidīpinī |
grahaṇyośaṃ vikāraghnī samvloḥ pittakaphe lāḥ |
uṣṇā kaṣāyamadhurā cāṅgerī cāpidīpinī |
triparṇṇiloṇikāpīluparṇṇīpattūrajīvakaḥ |
suvarccalājhuṇakakuṭumbakakuṭijarāḥ |
svādupākarasāḥ śītāḥ kaphaghnā
nātipittalāḥ |
lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ |
lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ |
svādutiktāḥ kunalikā kaṣāyāḥ
sakurāṭikā |
saṃgrāhiī śītalaṃ cāpi laghu doṣā
virodhikaḥ |
rājakṣavakaśākan tu saṭīśākan tu tadvidhaṃ |
saṃgrāh
rājakṣavakaśākan tu saṭīśākan tu tadvidhaṃ |
svādupākarasaṃ śītaṃ durjjaraṃ
ha rimanthajaṃ |
bhedanaṃ rūkṣa madhuraṃ kālāyamativātalaṃ |
bhedanaṃ rūkṣa madhuraṃ kālāyamativātalaṃ |
bhedanaṃ kaṭukam pāke kaphagnam
anilāpahaṃ |
śophaghnam uṣṇavīryaṅ ca patram pūtikarañjajaṃ |
śophaghnam uṣṇavīryaṅ ca patram pūtikarañjajaṃ |
tāmbūlapatraṃ kaṭukaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ
pittakopanaṃ |
tiktaṃ sugandhi viṣadaṃ svaryaṃ vātakaphāpahaṃ |
tiktaṃ sugandhi viṣadaṃ svaryaṃ vātakaphāpahaṃ |
sraṃsanaṃ kaṭukaṃ pāke kaṣāyam vahnidīpanaṃ
|
vaktrakaṇḍūmalakledadaurgandhyādivināśaānaṃ
|| folio A 1267_11_49:5
vaktrakaṇḍūmalakledadaurgandhyādivināśa
kovidāraśaraṇaśālmalīpuṣpāṇi
madhurāṇi ma dhuravipākāni raktapittaharāṇi ca |
vṛṣāgastikayoḥ puṣpāṇi tiktāni kaṭupākāni |
kṣayakāsāpahāni ca ||
madhuśigrukarīrāṇi kaṭūni śleṣmaharāṇi ceti
||
kṣavakakulevaravaṃsakarīraprabhṛtīni
kaphapittaharāṇi ṃṣṭamūtrapurīṣāṇi |
kṣavakaṃ krimilaṃ teṣu svādupākaṃ sapicchilaṃ
|
viṣyandivātalaṃ nātiśleṣmakarañ ca tat |
viṣyandivātalaṃ nātiśleṣmakarañ ca tat |
veṇoḥ karīrāḥ śleṣmaghnāḥ madhurā rasapākataḥ
|
vidāhino vātakarāḥ sakāṣāyā virūkṣaṇāḥ ||
vidāhino vātakarāḥ sakāṣāyā virūkṣaṇāḥ ||
udbhidāni tu palālekṣukarīṣaveṇujātāni | tatra palālajātam
madhuraṃ madhuravipākaṃ rūkṣaṃ doṣakarañ ca | ikṣujam
madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ kaṭupākaṃ śītalañ ca | tadvad evoṣṇaṃ
kārīṣaṃ veṇujātaṃ kaṣāfoliofolioyaṃ vātakopanañ ca | bhūmijaṃ guru nātivātalaṃ | abhūmijam
cāsyānurasaḥ ||
piṇyākas tilakalkasthūni
kāśuṣkaśākāni | sarvadoṣaprakopanāni
viṣṭambhinaḥ smṛtāḥ | sarve vaṭakā
vātaprakopanāḥ |
piṇyākī vātalā sārdrā ruciṣyānaladīpanī |
piṇyākī vātalā sārdrā ruciṣyānaladīpanī |
vibhedi gururūkṣañ ca prāyo
viṣṭambhiśītalaṃ |
sakaṣāyañ ca sarvaṃ hi svāduśākamudāhṛtaṃ ||
sakaṣāyañ ca sarvaṃ hi svāduśākamudāhṛtaṃ ||
folio
saindhavasāmudraviḍasauvarccalaromakodbhidaprabhṛtīni yathottaram
uṣṇāni vātaharāṇi kapha pittakarāṇi | kaṭupākāni
yathāpūrvaṃ snigdhāni svāduni sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ceti ||
cakṣuṣya saindhavaṃ hṛdyaṃ rucyaṃ
laghvagnidīpanaṃ |
snigdhaṃ vṛṣyaṃ samadhuraṃ śītadoṣaghnam uttamaṃ |
snigdhaṃ vṛṣyaṃ samadhuraṃ śītadoṣaghnam uttamaṃ |
sāmudraṃ madhuraṃ pāke nātyuṣṇam avidāhi ca ||
folio
bhedanaṃ snigdham īṣac ca śītaghnaṃ nātipittalaṃ || || |??????????????????????????????????????||
bhedanaṃ snigdham īṣac ca śītaghnaṃ nātipittalaṃ || || |??????????????????????????????????????||
sakṣāraṃ dīpanaṃ sūkṣmaṃ
hṛdrogakaphanāśanaṃ |
rocanaṃ tīkṣṇam uṣṇañ ca viḍam vātānulomanaṃ |
rocanaṃ tīkṣṇam uṣṇañ ca viḍam vātānulomanaṃ |
laghusauvarccalaṃ pāke vīryoṣṇaṃ viṣadaṃ kaṭuḥ
|
gulmaśūlavivandhaghnaṃ hṛdyaṃ surabhir ocanaṃ ||
gulmaśūlavivandha
romakaṃ tīkṣṇam aty uṣṇaṃ vyavāyi kaṭudīpanaṃ
|
vātaghnaṃ laghu viṣyandi sūkṣmaṃ viḍbhedimūtralaṃ |
vātaghnaṃ laghu viṣyandi sūkṣmaṃ viḍbhedimūtralaṃ |
laghutīkṣṇoṣṇamutkledi sūkṣmaṃ vātānulomanaṃ |
satiktakaṭukaṃ kṣāraṃ vidyāllavaṇam udbhidaṃ |
satiktakaṭukaṃ kṣāraṃ vidyāllavaṇam udbhidaṃ |
kaphavātakrimiharaṃ lekhanaṃ
pittakopanaṃ |
dīpanaṃ pācanaṃ bhedi lavaṇaṃ guḍikāhvayaṃ |
dīpanaṃ pācanaṃ bhedi lavaṇaṃ guḍikāhvayaṃ |
ūṣaprasūtaṃ vālākamalamūkākarodbhavaṃ |
lavaṇaṃ kaṭukacchedi vihimaṃ laghu cocyate |
lavaṇaṃ kaṭukacchedi vihimaṃ laghu cocyate |
yavakṣārasvarjjikāpācimaṭaṃgaṇakṣārāḥ |
gulmārśograhaṇaṃ rogaśarkkarām parināśanāḥ |
kṣārās tu pācanā sarve agnidīptikarā sarāḥ |
gulmārśograhaṇaṃ rogaśarkkarām parināśanāḥ |
kṣārās tu pācanā sarve agnidīptikarā sarāḥ |
jñeyau vahnisamau kṣārau svarjjikā yāvaśūkajau |
śukraśleṣmavivandhārśo gulmaplīhavināśanau |
śukraśleṣmavivandhārśo gulmaplīhavināśanau |
uṣṇonilaghnaḥ
prakledadyuṣākṣāro valanāśanaḥ |
medoghnaḥ picama kṣāras teṣāṃ vastiviśodhanaḥ |
medoghnaḥ picama kṣāras teṣāṃ vastiviśodhanaḥ |
virūkṣaṇo 'nilakaraḥ śleṣmaghnaḥ pittadūṣaṇaḥ
|
agnidīptitaras tīkṣṇaṣṭaṅkaṇakṣāra ucyate ||
agnidīptitaras tīkṣṇaṣṭaṅkaṇakṣāra ucyate ||
dhānyeṣu māṃseṣu phaleṣu caiva śākeṣu
cānuktamihaṃ pramohāt |
āsvādato bhūtaguṇair gṛhītvā tadādiśed dravyamanalpavuddhiḥ ||
āsvādato bhūtaguṇair gṛhītvā tadādiśed dravyamanalpavuddhiḥ ||
yaṣṭikā yavagodhūma lohitā ye ca śālayaḥ |
mudgāḍhakīmasūrāś ca dhānyeṣu pravarāḥ smṛtāḥ ||
mudgāḍhakīmasūrāś ca dhānyeṣu pravarāḥ smṛtāḥ ||
eṇaḥ kuraṃgohariṇas tittiri
lāva eva ca |
mayūravarmmikūrmāś ca śreṣṭhā māṃsagaṇeṣu vai ||
mayūravarmmikūrmāś ca śreṣṭhā māṃsagaṇeṣu vai ||
dāḍimāmalakaṃ drākṣā kharjūraṃ saparūṣakaṃ |
rājādanaṃ mātuluṅgaṃ phalavarge praśasyate ||
rājādanaṃ mātuluṅgaṃ phalavarge praśasyate ||
cuccusatīno vastūka
cillīmūlakapotikā |
maṇḍūkaparṇṇī jīvantī śākavarge praśasyate |
maṇḍūkaparṇṇī jīvantī śākavarge praśasyate |
gavyaṃ kṣīraghṛtaṃ śastaṃ saindhavaṃ lavaṇeṣu
ca |
dhātrīdāḍimamamvleṣu pippalī nāgaraṃ kaṭau ||
dhātrīdāḍimamamvleṣu pippalī nāgaraṃ kaṭau ||
tikte paṭolavārttāke madhure ghṛta ucyate |
kṣaudraṃ pūfoliogaphalaṃ śreṣṭhaṃ kaṣāye saparūṣakaṃ ||
kṣaudraṃ pūfoliogaphalaṃ śreṣṭhaṃ kaṣāye saparūṣakaṃ ||
śarkarekṣu vipākeṣu pānajātau surāsavau |
parisamvatsaraṃ dhānyaṃ māṃsaṃ vayasi madhyame |
parisamvatsaraṃ dhānyaṃ māṃsaṃ vayasi madhyame |
phalaṃ paryāgataṃ śākam aśuṣkaṃ taruṇaṃ
navaṃ || ❈ ||
folio athaḥ
paraṃ pravakṣyāmi kṛtānnaguṇavistaraṃ |
lājamaṇḍau viśuddhānāṃ pathya pācanadīpanaḥ ||
lājamaṇḍau viśuddhānāṃ pathya pācanadīpanaḥ ||
vātānlomano hṛdyaḥ pippalīnāgarāyutaḥ ||
svedāgnijananī laghvī dīpanī vastiśodhanī ||
svedāgnijananī laghvī dīpanī vastiśodhanī ||
kṣut tṛmaglāniharāpeyā vātānulomanī
||
vilepī tarpaṇī hṛdyā grāhiṇī valavarddhanī |
vilepī tarpaṇī hṛdyā grāhiṇī valavarddhanī |
pathyā svādurasā laghvī dīpanī kṣuttṛṣāpahā
||
hṛdyā santarpaṇī vṛṣyā vṛṃhaṇī balavarddhanī |
hṛdyā santarpaṇī vṛṣyā vṛṃhaṇī balavarddhanī |
śākamāṃsaphalayuktā vilepyo
nyānyās ca durjarā ||
viṣṭambhī pāyaso valyaḥ medaḥ kaphakaro guruḥ
|
kaphapittakarī valyā kṛśarānilanāśanī ||
dhautas tu vimalaḥ śuddho manojñaḥ surabhiḥ samaḥ |
dhautas tu vimalaḥ śuddho manojñaḥ surabhiḥ samaḥ |
svinnaḥ suprasrutas tūṣṇo viśaḍas tv odano
laghuḥ ||
dhauto prasruto svinnaḥ śītaś cāpodano guruḥ |
dhauto prasruto svinnaḥ śītaś cāpodano guruḥ |
laghuḥ sugandhiḥ kaphahā vijñeyo
bhṛṣṭataṇḍulaḥ ||
snehair māsaiḥ phalais kandair vedalaiś cāpi saṃtāḥ |
snehair māsaiḥ phalais kandair vedalaiś cāpi saṃtāḥ |
guravo vṛṃhaṇā valyā ye ca kṣīropasādhitāḥ |
susvinno nistuṣo bhṛṣṭo māṣasūpo𑑎 laghur hitaḥ |
susvinno nistuṣo bhṛṣṭo māṣasūpo𑑎 laghur hitaḥ |
svinnaniḥpīḍitaṃ śākaᳵ hitaṃ
hasaṃskṛtaṃ ||
asvinnaṃ sneharahitam apīḍitamano nyeṣā ||
asvinnaṃ sneharahitam apīḍitamano nyeṣā ||
snehagorasadhānyāmvlaphalā sukaṭukaiḥ saha |
siddhaṃ māṃsahitaṃ valyaṃ vṛhaṇarocanaṃ laghuḥ
|
tad eva gorasādānasurabhidravyaṃ saṃskṛtāṃ |
tad eva gorasādānasurabhidravyaṃ saṃskṛtāṃ |
vidyāt pittakaphodreki
valamāṃsāgnivarddhanaṃ |
pariśuṣkaṃ sthiraṃ snigdhaṃ harṣaṃ prīṇanaṃ guruḥ ||
pariśuṣkaṃ sthiraṃ snigdhaṃ harṣaṃ prīṇanaṃ guruḥ ||
rocanaṃ valamedhāgnimāṃsojaḥ
śukravarddhanaṃ |
tad evopluptapiṣṭatvād ulluptam iti pācakāḥ |
tad evopluptapiṣṭatvād ulluptam iti pācakāḥ |
pariśuṣkaguṇair yuktaṃ vanheḥ pathyātamaṃ guruḥ |
tad eva śūlikāproktam aṅgāraparipācitaṃ |
tad eva śūlikāproktam aṅgāraparipācitaṃ |
jñeyaṃ gurutaraṃ kiñcit prataptaṃ
kandupākataḥ |
ulluptaṃ bharjitaṃ piṣṭaṃ prataptaṃ kandupācitaṃ |
ulluptaṃ bharjitaṃ piṣṭaṃ prataptaṃ kandupācitaṃ |
pariśuṣkaṃ pradigdhañ ca śūlaṃ yac cānyad
īdṛśa |
māṃsa yat tailasiddhan tu vīryoṣṇaṃ pittakṛd guruḥ |
māṃsa yat tailasiddhan tu vīryoṣṇaṃ pittakṛd guruḥ |
laghvagnidīpanaṃ hṛdyan saṃskṛtaṃ
tvat prasādanaṃ |
anuṣṇavīryaṃ pittaghnaṃ manojñaṃ ghṛtasādhitaᳵ |
anuṣṇavīryaṃ pittaghnaṃ manojñaṃ ghṛtasādhitaᳵ |
prīṇanaḥ prāṇajanaḥ
śvāsakāsakṣayāpahaḥ |
raktapittapraśamano hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ |
raktapittapraśamano hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ |
smṛtyojasvarahīnānāṃ jvarakṣīṇakṣatauruśāṃ |
bhagnaviśliṣṭasaṃdhīnāṃ kṛśānām alparetasāṃ |
bhagnaviśliṣṭasaṃdhīnāṃ kṛśānām alparetasāṃ |
āpyāyanaḥ saṃhananaḥ śukrado valavarddhanaḥ |
sa dāḍimayuto vṛṣyas saskṛto doṣanāśanaḥ |
sa dāḍimayuto vṛṣyas saskṛto doṣanāśanaḥ |
yan māṃsaṃniḥsṛtarasaṃ na tat puṣṭivalāvahaṃ
|
viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ virasaṃ𑑎 mārutāvahaᳵ ||
viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ virasaṃ𑑎 mārutāvahaᳵ ||
kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānām vraṇinām
api |
jñeyaḥ pathyatamaś cāpi mudgayūṣan kṛtākṛtaḥ
|
sa tu dāṣimamṛdvīkāyuktaḥ syād rāgaṣāḍavaḥ |
sa tu dāṣimamṛdvīkāyuktaḥ syād rāgaṣāḍavaḥ |
ruciṣyo laghupākaś ca doṣāṇāṃ cāvirodhakṛt |
masūramudgagodhūmafolio foliokulatthalavaṇaikṛtaṃ |
masūramudgagodhūmafolio foliokulatthalavaṇaikṛtaṃ |
kaphapittāvirodhī syāt vātavyādhau praśasyate
|
mṛdvīkādāḍimayutaḥ sa cāpy ukto | nilārdite |
mṛdvīkādāḍimayutaḥ sa cāpy ukto | nilārdite |
rocano dīpano hṛdyo laghupāky upadiśyate |
paṭolanimvayūṣau tu kaphamedoviśoṣiṇau |
paṭolanimvayūṣau tu kaphamedoviśoṣiṇau |
pittaghnau dīpanau hṛdyau
krimikuṣṭhajvarāpahau ||
śvāsakāsapratiśyāyaprasekārocakajvarān |
śvāsakāsapratiśyāyaprasekārocakajvarān |
hanti mūlakayūṣas tu kaphamedogalagrahān |
kulatthayūṣo 'nilā śarkarāśmarināśanaḥ |
kulatthayūṣo 'nilā śarkarāśmarināśanaḥ |
tūnīpratunikāsādagulmamedaḥ kaphāpahaḥ |
dāḍimāmalakair yūṣo hṛdyaḥ saṃśamano laghuḥ |
dāḍimāmalakair yūṣo hṛdyaḥ saṃśamano laghuḥ |
prāṇāgnijanano mūrcchāmedaghnaḥ pittavātajit
|
mudgāmalakayūṣas tu grāhī pittakaphopahāḥ ||
mudgāmalakayūṣas tu grāhī pittakaphopahāḥ ||
…kolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhonilāpahaḥ |
sarvadhānyakṛtas tadvad vṛṃhaṇaḥ prāṇavarddhanaḥ ||
sarvadhānyakṛtas tadvad vṛṃhaṇaḥ prāṇavarddhanaḥ ||
khalukavalikau hṛdyaur ca chardīvātakaphe
hitau |
valyaḥ kaphānilau hanti dāḍimam aṣṭaugnidīpanaḥ |
valyaḥ kaphānilau hanti dāḍimam aṣṭaugnidīpanaḥ |
dhānyāmvlo dīpano hṛdyaḥ pittakṛd
vābhināśanaḥ |
dadhyamvlaḥ kaphakṛd valyaḥ pittalāvātatahā guruḥ ||
takrāmvlaḥ pittakṛt prokto viṣaraktapradūṣaṇaḥ |
dadhyamvlaḥ kaphakṛd valyaḥ pittalāvātatahā guruḥ ||
takrāmvlaḥ pittakṛt prokto viṣaraktapradūṣaṇaḥ |
tilapiṇyākavikṛtaṃ śuṣkaśākam
virūṇāṃ |
śāṇḍākī ca guruṇi syuḥ
kaphapittakarāṇi ca |
ahalavaṇaṃ sarvam akṛtaṃ kaṭukair
vinā ||
vijñeyaṃ kaṭukasnehalavaṇaiḥ saṃyuktataṃ kṛtaṃ |
vijñeyaṃ kaṭukasnehalavaṇaiḥ saṃyu
yūṣāṃ vidyāt phalāmvlais tu
dhānyāmvlanāmvlitaś ca yat ||
yathottaraṃ guru tathā saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ rasaṃ |
yathottaraṃ guru tathā saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ rasaṃ |
laghavo vṛhaṇā vṛṣyā hṛdyā
rocanadīpanā ||
bhramamūrcchātṛṣācchardiśramaghnā rāgaśāḍavāḥ |
bhramamūrcchātṛṣācchardiśramaghnā rāgaśāḍavāḥ |
rasālā rocanā valyā snigdhā
vṛṣyātho vṛṃhaṇīḥ ||
snehanaṃ guḍasaṃyuktaṃ hṛdyaṃ dadhyanilāpahaṃ |
snehanaṃ guḍasaṃyuktaṃ hṛdyaṃ dadhyanilāpahaṃ |
saktavaḥ sarpiṣābhyaktāḥ śītavāri pariplutāḥ ||
nātyaccho nātisāndraś ca maṃtha ity abhidhīyate ||
nātyaccho nātisāndraś ca maṃtha ity abhidhīyate ||
manthaḥ sadyovalac
chardipipāsābhramanāśanaḥ ||
sāmvlaṃ snehaguḍo mūtrakṛcchrodāvartanāśanaḥ |
sāmvlaṃ snehaguḍo mūtrakṛcchrodāvartanāśanaḥ |
śarkkarekṣerasadrākṣāyuktaḥ pittavikāranut ||
drākṣāmadhusamāyuktaḥ kapharogaharaharas smṛtaḥ |
drākṣāmadhusamāyuktaḥ kapharogaharaharas smṛtaḥ |
vargatrayeṇopahito maladoṣānulomanaḥ ||
gauḍam amvlam anamvlaṃ vā pānakaṃ guru mūtralaṃ ||
gauḍam amvlam anamvlaṃ vā pānakaṃ guru mūtralaṃ ||
tad eva khaṇḍamṛdvīkāśarkarāsahitaṃ punaḥ ||
sāmvlaṃ satīkṣṇaṃ sahimaṃ pānakasyānniraty ayaṃ |
sāmvlaṃ satīkṣṇaṃ sahimaṃ pānakasyānniraty ayaṃ |
mārdvīkaṃ tu śramaharaṃ mūrcchādāhatṛṣāpaha
||
parūṣakāṇāṃ kolānāṃ hṛdyaṃ viṣṭambhi pānakaṃ |
parūṣakāṇāṃ kolānāṃ hṛdyaṃ viṣṭambhi pānakaṃ |
dravyaṃ saṃyogasaṃskāraṃ jñātvā mātrāñ ca
sarvataḥ ||
pānakānāṃ yathāyogaṃ gurulāghavam ādiśet || ❈ ||
pānakānāṃ yathāyogaṃ gurulāghavam ādiśet || ❈ ||
vakṣyāmy ataḥ paraṃ kṛtsnān
rasavīryavipākataḥ |
bhakṣyāḥ kṣīrakṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ |
bhakṣyāḥ kṣīrakṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ |
avidāhinaḥ puṣṭikarā dīpanāḥ pittanāśanāḥ |
teṣām prāṇakarā hṛdyāḥ ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ |
teṣām prāṇakarā hṛdyāḥ ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ |
vātapittaharā vṛṣyā guravo
raktamāṃsalāḥ |
bṛṃhaṇā gaiḍikā bhakṣyā guraravo 'nilanāśanāḥ ||
bṛṃhaṇā gaiḍikā bhakṣyā gu
avidāhinaḥ
pittasahāḥ śukralāḥ kaphavarddhanāḥ |
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūvī yaue te viśeṣataḥ
||
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūvī y
guravo bṛṃhaṇāś caiva modakās tu
sudurjarāḥ |
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ ||
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ ||
gurur mṛṣṭatamaś caiva sadyakaḥ |
prāṇavarddhanaḥ |
hṛdyaḥ sugandhi madhuraḥ snigdhaḥ śleṣmakaro guruḥ ||
hṛdyaḥ sugandhi madhuraḥ snigdhaḥ śleṣmakaro guruḥ ||
pittapahas tṛptikaro balyo viṣyandi ucyate |
bṛṃhaṇā vātapittaghnā bhakṣyā balyās tu sammitāḥ ||
bṛṃhaṇā vātapittaghnā bhakṣyā balyās tu sammitāḥ ||
hṛdyāḥ pathyatamās teṣāṃ laghavaḥ phenakādayaḥ
|
mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ ||
mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ ||
veśavāraiḥ sapiśitaiḥ sampūrṇṇā
gurubṛṃhaṇāḥ |
pālālāḥ śleṣmajananāḥ ṣaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ ||
pālālāḥ śleṣmajananāḥ ṣaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ ||
vīryoṣṇaḥ paiṣṭakāḥ bhakṣyāḥ
kaphapittaprakopaṇāḥ |
vidāhino nātibalā guravaś ca viśeṣataḥ ||
vidāhino nātibalā guravaś ca viśeṣataḥ ||
vaidalā guravo bhakṣyāḥ kaṣāyāḥ sṛṣṭamārutāḥ
|
viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ ||
viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ ||
kuñcitāvikṛtā bhakṣyā guravo 'nilapittalāḥ
|
vidāhakledajananā rūkṣā dṛṣṭi𑑎pradūṣaṇāḥ ||
hṛdyāḥ sugandhino bhakṣyāḥ laghavo
ghṛtapācimāḥ |
vātapittaharā balyā varṇṇadṛṣṭiprasādanāḥ ||
vātapittaharā balyā varṇṇadṛṣṭiprasādanāḥ ||
vidāhinas tailakṛtā bhakṣyās tu gurupākinaḥ |
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ ||
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ ||
phalamāṃseṣu vikṛtīs tilamāṣopasaṃskṛtāḥ |
bhakṣyā balyātha guravo bṛṅhaṇā hṛdayapriyāḥ ||
bhakṣyā balyātha guravo bṛṅhaṇā hṛdayapriyāḥ ||
kapālāṃgārapakvāḥ syuḥ kiñcil laghutarās tu te
|
sakilāṭādayo bhakṣyā guravaḥ
kaphavarddhanāḥ ||
kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarccasaḥ |
kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarccasaḥ |
udāvarttaharo vādyaḥ pratisyāmehanāśanaḥ ||
dhānālumbās tu laghavaḥ kaphamedoviśoṣaṇāḥ |
dhānālumbās tu laghavaḥ kaphamedoviśoṣaṇāḥ |
saktavas tarpaṇā hṛdyās tṛṣṇāpittakaphāpahāḥ
||
pītāḥ sadyobalakarāḥ bhedinaḥ pavanāpahāḥ |
pītāḥ sadyobalakarāḥ bhedinaḥ pavanāpahāḥ |
gurvvī piṇḍī kharātyarthaṃ laghvī sā tu
viparyayā ||
saktūnām āsu jīryeta mṛdutvād avalehikā |
saktūnām āsu jīryeta mṛdutvād avalehikā |
lājācchardyā𑑎tīsāraghnā dīpanāḥ kaphanāśanāḥ ||
balyāḥ kaṣāyamadhurāḥ laghavas tṛnmalāpahāḥ |
balyāḥ kaṣāyamadhurāḥ laghavas tṛnmalāpahāḥ |
pṛthukāḥ guravaḥ snigdhāḥ bṛṃhaṇāḥ
kaphavarddhanāḥ ||
balyā sakṣīrabhāvatvād vātaghnā bhinnavarccasaḥ |
balyā sakṣīrabhāvatvād vātaghnā bhinnavarccasaḥ |
sandhānakṛtpiṣṭam āmaṃ tāṇḍulaṃ kaphamedakṛt
||
sudurjaraḥ svāduraso bṛṃhaṇas taṇḍulo navaḥ |
sudurjaraḥ svāduraso bṛṃhaṇas taṇḍulo navaḥ |
dravyaṃ saṃyogasaṃskāravikārāṃ samavekṣya tu
||
bhiṣag yathāsvaṃ bhakṣyāṇām ādiśed
gurulāghavaṃ |
khalākhalayavāgvaś ca rāgaśāḍavaṣaṭṭakāḥ ||
pāṇakāni ca citrāṇi yūṣāś cānekayonayaḥ |
khalākhalayavāgvaś ca rāgaśāḍavaṣaṭṭakāḥ ||
pāṇakāni ca citrāṇi yūṣāś cānekayonayaḥ |
kaṭvamblasvādulavaṇā laghavo ye phalodbhavāḥ ||
evīam ādīni cānyāni kriyante
vaidyavākyataḥ |
ev
yadā kāraṇam āsādya
bhorktṝṇāṃ cchandato pi vā ||
anekadravyayonitvāc chāstratas tān vinirddiśet || ❈ ||
anekadravyayonitvāc chāstratas tān vinirddiśet || ❈ ||
ataḥ sarvvānupānān upadekṣyāmaḥ ||
amblena kecid vihitā manuṣyā mādhuryayoge praṇayī bhavanti |
tathāmbla eke madhureṇa tṛptās teṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyaṃ ||
amblena kecid vihitā manuṣyā mādhuryayoge praṇayī bhavanti |
tathāmbla eke madhureṇa tṛptās teṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyaṃ ||
śītoṣṇatoyāsavamadyayūṣaphalāmbadhānyāmblapayorasānāṃ |
yasyānupānan tu hitaṃ bhaveta tasmai pradeyaṃ tv iha mātrayā tat ||
yasyānupānan tu hitaṃ bhaveta tasmai pradeyaṃ tv iha mātrayā tat ||
vyādhiñ ca kālañ ca vibhāvya dhīro folio A 1267_11_50 (2nd half) dravyāṇi yojyāni ca
tāni tāni |
saṃkṣepa eṣo bhihito nupāneṣv
ataḥ paraṃ vistarato 'bhidhāsye ||
uṣṇodakānupānan tu snehānām atha
śasyate |
ṛte bhallātakasnehāt tatra toyaṃ suśītalaṃ ||
ṛte bhallātakasnehāt tatra toyaṃ suśītalaṃ ||
anupānaṃ vadanty eke tailayūṣāmblakāñjikaṃ |
śītodakaṃ mā kṣikasya piṣṭānnasya ca sarvaśaḥ ||
śītodakaṃ mā kṣikasya piṣṭānnasya ca sarvaśaḥ ||
dadhipāyasamadyārttiviṣarjuṣṭe tathaiva ca |
kecit piṣṭapayasy āhur anupānaṃ sukhodakaṃ ||
kecit piṣṭapayasy āhur anupānaṃ sukhodakaṃ ||
pra yāmāṃsaraso vāpi śālimudgādibhojināṃ |
māṣādīnām anupānaṃ dhānyāmblaṃ dadhimas tu vā ||
madyaṃ madyo citānān tu sarvamāṃseṣu pūjitaṃ |
madyaṃ madyo citānān tu sarvamāṃseṣu pūjitaṃ |
amadyapānām udakaṃ phalāmblam vā praśasyate
||
kṣīraṃ gharmādhūbhāṣyastrīklāntānāmu nmṛtopamaṃ |
kṣīraṃ gharmādhūbhāṣyastrīklāntānāmu nmṛtopamaṃ |
surā kṛṣāṇāṃsthnūlānām anuṣastamadhūdakaṃ ||
nirāmayānāṃ citra n tu bhaktamadhye prakīrttitaṃ |
nirāmayānāṃ citra n tu bhaktamadhye prakīrttitaṃ |
snigdhoṣṇaṃ mārute śastaṃ kaphe rūkṣoṣṇamiṣyate ||
anupānaṅhitañ cāpi pitte madhu raśītalaṃ |
anupānaṅhitañ cāpi pitte madhu raśītalaṃ |
hitaṃ śoṇitapitte tu kṣīram ikṣurasan tathā
|| ❈
ataḥ paraṃ tu vargānām anupānaṃ pṛṭhak pṛthak |
pravakṣyāmy anupūrvveṇa sarveṣām eva tata śṛṇu ||
pravakṣyāmy anupūrvveṇa sarveṣām eva tata śṛṇu ||
tatra pūrvvasasyajātānāṃ badarāmblaṃ |
vaidalānādhānyāmblaṃ | jaṃgālānāṃ mṛgānāṃ dhanvajānāṃ pakṣiṇāṃ ca
pippalyāsavaḥ | viṣṭhirāṇāṃ kolabadarāsavaḥ |
pratudānāṃ kṣīravṛkṣāsavaḥ | guheśayānāṃ
kharjjūranāḍikesarāsavaḥ | sāmudrāṇāṃ mātuluṃgāsavaḥ | kuṣmāṇḍānāṃ
phalānāṃ gārdvīkāsavaḥ | amblānāṃ phalānāṃ
padmotpalakandāsavaḥ | kaṣāyāṇāṃ dāḍimavetrāsavaḥ | madhurāṇāṃ
trikaṭukayuktaḥ khadirāsavaḥ | tālaphalādīnāṃ
dhānyāmblaṃ | kandānāṃ dūrvānalavetrāsavaḥ | pippalyādīnāṃ
svadraṣṭrāvasukāsavaḥ | cuccūprabhṛtīnāṃ
lodhrāsavaḥ | kusumbhaśākasya tad eva |
maṇḍūkaparṇyādīnāṃ mahāpañcaśūlyāsavaḥ | tālamastakādīnāṃm amblaphalāsavaḥ |
saindhavādīnāṃ surāsavaṃ | āranālaṃ toyam vā ||
bhavati cātra ślokaḥ ||
sarveṣām anupānānāṃ māhendratoyam uttamam |
sātmyaṃ vāyasya yattoyaṃ tattasmai hitam ucyate |
sarveṣām anupānānāṃ māhendratoyam uttamam |
sātmyaṃ vāyasya yattoyaṃ tattasmai hitam ucyate |
doṣavad guru vā bhuktam atimātram
athāpi vā |
yathoktenānupānena sukham
annaṃ prajīryate ||
rocanaṃ bṛṃhanaṃ vṛṣyadoṣasaṃghātabhedanaṃ |
rocanaṃ bṛṃhanaṃ vṛṣyadoṣasaṃghātabhedanaṃ |
tarpaṇaṃ mārdavakaraṃ
śramaklamaharaṃ sukhaṃ ||
dīpanaṃ doṣaśamanaṃ pipāsāc chedanaṃ paraṃ |
dīpanaṃ doṣaśamanaṃ pipāsāc chedanaṃ paraṃ |
balyaṃ varṇṇakaraṃ cāpi anupānaṃ sadocyate ||
tadādau karṣayet pītaṃ sthāpaye madhyasevitaṃ |
tadādau karṣayet pītaṃ sthāpaye madhyasevitaṃ |
paścāt pītaṃ bṛṃhayati tat samīkṣya
prayojayet ||
sthiratāṃ gatam aklinnam annam adravapāyinaḥ |
sthiratāṃ gatam aklinnam annam adravapāyinaḥ |
bhava ty āvādhajananam anupānam ataḥ pibet ||
na pibec chvāsakāsārtto roge vāpy ūrdvajantrukeje |
na pibec chvāsakāsārtto roge vāpy ūrdvajantru
kṣatoraskaprasekī ca yasya
copahatasvaraḥ ||
pītvāvabhāṣyadhyayanasvapnageyān na śīlayet |
pītvāvabhāṣyadhyayanasvapnageyān na śīlayet |
pradūṣyāmāṣayaṃ tad dhi tasya
kaṇṭhorasi sthitaṃ ||
syandāgnisyādacchardyādīñ jānayed āmayāsbahūn |
syandāgnisyādacchardyādīñ jānayed āmayāsbahūn |
gurulāghavacinteyaṃ svabhāvannātivarttate ||
tathā saṃskāramātrānnakālāṃś cāpy uttarottarāṃ |
tathā saṃskāramātrānnakālāṃś cāpy uttarottarāṃ |
mandakarmmānalārogyāḥ sukumārāḥ sukhe citāḥ ||
jantavo ye tu teṣāṃ hi cinteyampajpeg A 1267_11_51rikīrttyate |
jantavo ye tu teṣāṃ hi cinteyampajpeg A 1267_11_51rikīrttyate |
balinaḥ kharabhakṣyāś ca ye ca dīptāgnayo
narāḥ ||
karmmanity āś ca ye teṣān nāvaśyam paricintyate |
karmmanity āś ca ye teṣān nāvaśyam paricintyate |
athāhāriravidhivistareṇākhilaṃ śṛṇu ||
āptāsthitam asaṃkīrṇṇaṃ sucidkāyāyaaṃ
mahānasaṃ |
āptāsthitam asaṃkīrṇṇaṃ sucidkā
yatrāptai guṇasampannam bhakṣyādiṣu
susaṃskṛtaṃ ||
sucau deśesu saṃguptaṃ samupāsthāpayed bhiṣak |
sucau deśesu saṃguptaṃ samupāsthāpayed bhiṣak |
viṣaghnair agadaiḥ spṛṣṭam prokṣitaṃ
vyajanodakaiḥ ||
siddhair mmantrair hataviṣaṃ siddham annan nivedayet || 0 ||
siddhair mmantrair hataviṣaṃ siddham annan nivedayet || 0 ||
vakṣyāmy ataḥ para kṛṣṇām āhārasyopakalpanām
|
ghṛtaṃ kārṣṇāyase deyam peyā deye tu rājate ||
ghṛtaṃ kārṣṇāyase deyam peyā deye tu rājate ||
phalās ca sarvvabhakṣyāṃs ca pradeyā
vaidalīṣu tu |
pariśuṣkaṃ pradigdhāni sauvarṇṇeṣūpakalpayet ||
pariśuṣkaṃ pradigdhāni sauvarṇṇeṣūpakalpayet ||
dravāni tu rasāś caiva rājateṣūpakalpayet |
kaṭvarāṇi khalāś caiva sarvā cchaileṣu dāpayet ||
kaṭvarāṇi khalāś caiva sarvā cchaileṣu dāpayet ||
dadyāt tāmramaye pātre susītaṃ śuśritam payaḥ |
pānīyam pānakam madya mṛnmayeṣu pradāpayet ||
pānīyam pānakam madya mṛnmayeṣu pradāpayet ||
kācasphaṭikapātreṣu sītaleṣu śubheṣu ca |
vajravaiḍūryacitreṣu rāgasāḍavaṣaṭṭakān ||
vajravaiḍūryacitreṣu rāgasāḍavaṣaṭṭakān ||
purastād vimale pātre suvistīrṇṇe manorame |
sūdaḥ sūpodanan dadyāt pradehāṃś ca susaṃskṛtāṃ ||
sūdaḥ sūpodanan dadyāt pradehāṃś ca susaṃskṛtāṃ ||
phalāni sarva bhaksyāś ca
parisuṣkāni yāni ca |
tāni dakṣiṇapārśve tu bhuṃjānasyopakalpayet |
tāni dakṣiṇapārśve tu bhuṃjānasyopakalpayet |
pradavāni rasāṃś caiva pānīyam pānam payaḥ ||
khalān yūṣāṃś ca peyāṃś ca sarvo pārśve pradāpayet |
khalān yūṣāṃś ca peyāṃś ca sarvo pārśve pradāpayet |
sarvāṃ guḍavikārāṃś ca rāgaṣāḍavaṣaṭṭakaṃ ||
purasthāt sthāpayet prājño dvayor api ca madhayataḥ |
purasthāt sthāpayet prājño dvayor api ca madhayataḥ |
evam vijñāya matimāṃ bhojanasyopakalpanāṃ ||
bhojayed vijane ramye nissampāte śubhe śucau |
bhojayed vijane ramye nissampāte śubhe śucau |
sugandhapuṣparacite same deśe tha bhojayet ||
visiṣṭam iṣṭasaṃskārai pethyair hṛdyai rasādibhiḥ |
visiṣṭam iṣṭasaṃskārai pethyair hṛdyai rasādibhiḥ |
manojñaṃ śuci nānyuṣṇam pratyagram
aśanaṃ hitaṃ ||
pūrvam madhuram aśnīyāl lavaṇyamblau tataḥ paraṃ |
pūrvam madhuram aśnīyāl lavaṇyamblau tataḥ paraṃ |
paścāc cheṣāṃ rasā vaidyo bhojaneṣv avacārayet ||
ādau phalāni yuñjīta dāḍimādīni buddhimān |
ādau phalāni yuñjīta dāḍimādīni buddhimān |
tataḥ peyāt tato bhojyañ citrām bhakṣyās tv
ataḥ paraṃ ||
ghanaṃ pūrvaṃ samaśnīyād iti kecid vyavasthitāḥ |
ghanaṃ pūrvaṃ samaśnīyād iti kecid vyavasthitāḥ |
ādāv ante ca madhye ca bhojane va prasyate ||
niratyayan doṣaharam phaleoṣv āmalakaṃ nṛṇāṃ ||
niratyayan doṣaharam phale
mṛṇālavisasālūkakandekṣuprabhṛtīni tu ||
pūrvaṃ yojyāni bhiṣajā na tu bhakte kathañ canaḥ |
pūrvaṃ yojyāni bhiṣajā na tu bhakte kathañ canaḥ |
sukham upvais sāmānīnaṃ samadehonnatatparaḥ ||
kāle sātmyalaghu snigdhaṃm uṣṇaṃ kṣipran dravottaraṃ |
kāle sātmyalaghu snigdhaṃm uṣṇaṃ kṣipran dravottaraṃ |
bubhukṣitonnam aśnīyāt mātrāvad viditāsanaḥ
||
kāle bhuktaṃ prīṇayati sātmyam annan na bādhate |
kāle bhuktaṃ prīṇayati sātmyam annan na bādhate |
laghusīghraṃ vrajet pākaṃ snigdhoṣṇam
balavahnidaḥ ||
kṣipraṃ bhuṃktaṃ samam pākaṃ yāty aduṣṭaṃ dravottaraṃ |
kṣipraṃ bhuṃktaṃ samam pākaṃ yāty aduṣṭaṃ dravottaraṃ |
sukhañ jīryati mātrāvad dhātusātmyaṃ karoti
ca ||
atīvāyatamātrā syuḥ kṣapā yeṣv ṛtuṣu smṛtāḥ |
atīvāyatamātrā syuḥ kṣapā yeṣv ṛtuṣu smṛtāḥ |
teṣu tat pratyanīkārtham bhuñjīta prātar eva
tu ||
yeṣu cāpi bhaveyus te divasā bhṛṣamāyatāḥ |
yeṣu cāpi bhaveyus te divasā bhṛṣamāyatāḥ |
teṣu tatkālabhihitam aparāhṇe praśasyate ||
rajanyo divasāś caiva yeṣu cāpi samāḥ smṛtāḥ ||
rajanyo divasāś caiva yeṣu cāpi samāḥ smṛtāḥ ||
kṛtvā samam ahorātran teṣu bhuñjīta bhojanaṃ
||
aprāptātītakālam vā nāśnīyāt tu yathā tathaṃ |
aprāptātītakālam vā nāśnīyāt tu yathā tathaṃ |
aprāptakālam bhuṃjānaḥ śarīre hy alaghu naraḥ
||
tāstām vyādhīnn avāpnoti maraṇam vā niyacchati |
tāstām vyādhīnn avāpnoti maraṇam vā niyacchati |
atītakālaṃ bhuktan tu vāyunopahate nale ||
kṛcchrād vipacyate bhaktaṃ dvitīyanna ca kāṃkṣati |
kṛcchrād vipacyate bhaktaṃ dvitīyanna ca kāṃkṣati |
ālasyaṃ gauravāṭopam aruciṃ kurute 'dhikaṃ ||
hīnamātram asantoṣaṃ karoti ca balakṣayaṃ |
tasmāt susaskṛtaṃ yuktyā d
auoṣair ebhir vivarjjitaṃ ||
yathoktaguṇasampannam upaseveta bhojanaṃ |
yathoktaguṇasampannam upaseveta bhojanaṃ |
vibhajya kāladoṣādīṅ kālayor ubhayor apiṃ ||
acaukṣa duṣṭam ucchiṣṭam pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat |
acaukṣa duṣṭam ucchiṣṭam pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat |
dviṣṭaṃ vyuṣitam asvādu pūtim annaṃ
vivarjjayet ||
cirasiddhaṃ sthiraṃ śītam annam uṣṇīkṛtaṃ punaḥ ||
cirasiddhaṃ sthiraṃ śītam annam uṣṇīkṛtaṃ punaḥ |
aśāntam upadagdhañ ca na tathā svādu na lakṣyate ||
yad yat svādutaran tat tad vidadhyād uttarottaraṃ |
yad yat svādutaran tat tad vidadhyād uttarottaraṃ |
prakṣālayed adbhir āsyaṃ bhuṃñjānasya muhur
muhuḥ ||
viśuddhe rasane hy asmai rocate nnamapūrvavat |
viśuddhe rasane hy asmai rocate nnamapūrvavat |
svādunā tasya rasanaṃ pathamenātha tarpitaṃ ||
tathānnasvāduyed annan tasmāt prakṣālyam antarā |
tathānnasvāduyed annan tasmāt prakṣālyam antarā |
saumanasyam balaṃ tuṣṭim utsāhaṃ
harṣaṇaṃ sukhaṃ ||
svādu sañjanayaty annam asvādu tu vivarjayet |
svādu sañjanayaty annam asvādu tu vivarjayet |
bhuktvā punaḥ prārthayate bhūyas tat svādu
bhojanaṃ ||
dantāntaragatañ cānnaṃ sodhanenāharec channaiḥ |
kuryād anirhṛtan tad dhi mukhasyāniṣṭagandhitāṃ ||
kuryād anirhṛtan tad dhi mukhasyāniṣṭagandhitāṃ ||
jīrṇe nne varddhate vāyur vidagdhe pittam
evatu |
bhuktamātre kaphaś cāpi tasmād bhuṃkter itaṅ phalaṃ ||
bhuktamātre kaphaś cāpi tasmād bhuṃkter itaṅ phalaṃ ||
hared dhūmena hṛdyair vā kaṣāyakaṭutiktakaiḥ
|
pūgakakkolakarppūralavaṃgasumanaḥ phalaiḥ
pūgakakkolakarppūralavaṃgasumanaḥ phalaiḥ
phalaiḥ
kaṭukasāhvair vā mukhavaisadyakārakaiḥ |
tāmbūlapatrasahitaiḥ sugandhair vā vicakṣaṇaḥ ||
tāmbūlapatrasahitaiḥ sugandhair vā vicakṣaṇaḥ ||
tataḥ padaṃ śataṃ gatvā vāmapārśvena samviset |
sabdaṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ seveta manasaḥ
yiyaṃ ||
bhuktamātraḥ śucau deśe nānnañ cet sādhu tiṣṭhati |
bhuktamātraḥ śucau deśe nānnañ cet sādhu tiṣṭhati |
sabdaṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ sparśañ cāpi
jugupsitāṃ ||
aśuciy annan tathā bhuktām atimātrañ ca vāmayet ||
aśuc
śayanām vāsanām vāpi necched vāpi ca tat
kṣaṇaṃ ||
na caikarasasevāyāṃ prasajeta kadācanaḥ |
śākāvāarānnabhūyiṣṭhaṃ
vyamblañ ca na samācaret ||
śākāv
ekaikaśaḥ samastām vā nāśnīyāc ca
kadācanaḥ |
prāgbhukte py avivikte gnau dvirannan na samācaret ||
prāgbhukte py avivikte gnau dvirannan na samācaret ||
mātrrātrāgurum parihared āhāran dravyato
pi ca |
piṣṭānnan naiva sevata mātrayā vā kṣudhāturaḥ
||
peyalehyādibhakṣāṇāṃ gurūvi𑑎dyād yathottaraṃ |
peyalehyādibhakṣāṇāṃ gurūvi𑑎dyād yathottaraṃ |
gurūṇām ardhaśaunityaṃ laghūnāṃ vṛttir iṣyate
||
dravottaro dravaś cāpi na mātrā gurur iṣyate |
dravottaro dravaś cāpi na mātrā gurur iṣyate |
dravādyam aviśuṣkan tu samyakkhāny
upapadyate ||
viśuṣkam annam abhyastan na pākaṃ sādhu gacchati |
viśuṣkam annam abhyastan na pākaṃ sādhu gacchati |
śrotasy annavahe pittam paktau vā yasya tiṣṭhati |
vidāhi bhuktam anyad vā tathāpy annaṃ
vidahyate ||
śuṣkam bhuktam vi𑑎dagdhasyād agner vyāpādakārakaṃ |
śuṣkam bhuktam vi𑑎dagdhasyād agner vyāpādakārakaṃ |
āmam vidadhaviṣṭabdhaṃ kaphapittaniles
tribhiḥ ||
ajīrṇṇaṃ kecid icchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ ||
ajīrṇṇaṃ kecid icchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ ||
atyambupānād viṣam āsanāc ca
sandhāraṇāt svapnaviparyayād vā |
kāle pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktam annan na pākam bhajate narasya ||
kāle pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktam annan na pākam bhajate narasya ||
mādhūyam annaṃ gatam
āṃsasaṃjñām vidagdhasaṃjñāgatam amblabhāvaḥ |
kiñcid vidagdhaṃ bhṛśatodaśūlam viṣṭabdhamānan tu niruddhavātaṃ ||
kiñcid vidagdhaṃ bhṛśatodaśūlam viṣṭabdhamānan tu niruddhavātaṃ ||
udgāraśuddhāv api bhaktakāṃkṣā na jāyate
hṛdgurutā ca yasya |
rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturtham etat pravadanty ajīrṇṇaṃ ||
rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturtham etat pravadanty ajīrṇṇaṃ ||
mūrcchā pralāpo vamathuḥ prasekaḥ
jvaro 'tisāraḥ sadanaṃ bhramaś ca |
śirorujā pṛṣṭhakaṭigrahaś ca tṛṣṇā vipāko tha vijṛmbhikā ca ||
upadravā bhavanty ete maraṇam vāpy ajīrṇṇataḥ |
śirorujā pṛṣṭhakaṭigrahaś ca tṛṣṇā vipāko tha vijṛmbhikā ca ||
upadravā bhavanty ete maraṇam vāpy ajīrṇṇataḥ |
tatrāme laghanaṅ kāryam vidagdhe vamanaṃ hitaṃ
||
viṣṭabdhe svedanaṃ sastaṃ rasaseṣe śayīta ca |
viṣṭabdhe svedanaṃ sastaṃ rasaseṣe śayīta ca |
vāmayed āsu tat tasmād uṣṇena
lavaṇābunā ||
kāryam vānaśanan tāvad yāvan na prakṛtim vrajet |
kāryam vānaśanan tāvad yāvan na prakṛtim vrajet |
laghukāyam ataś cainaṃ laghvannais samupācaret
||
yāvan na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ prāṇatas tathā |
yāvan na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ prāṇatas tathā |
hitāhitopasaṃyuktam anna saṃśamanaṃ
smṛtaṃ ||
bahu stokam akāle vā ta jñeyam viṣamāsanaṃ |
bahu stokam akāle vā ta jñeyam viṣamāsanaṃ |
sājīrṇṇe bhujyate yas tu tad
adhyasanam ucyate ||
tadvad enan nihanty āśu vahūn vyādhīn karoti ca ||
tadvad enan nihanty āśu vahūn vyādhīn karoti ca ||
annam vidagdhaṃ hi narasya śīghraṃ śītāṃbunā vai paripākam eti |
taddhy asya śaityena nihanti pittam ākledibhāvāc ca nayaty adhastāt ||
taddhy asya śaityena nihanti pittam ākledibhāvāc ca nayaty adhastāt ||
vidahyate yasya tu bhuktamātraṃ dahyanti
hṛtkoṣṭhagalāś ca yasya |
drākṣāsitā mākṣikasaṃprayuktā līḍhvābhayām vai sa sukhaṃ labheta ||
drākṣāsitā mākṣikasaṃprayuktā līḍhvābhayām vai sa sukhaṃ labheta ||
bhaved ajīrṇṇaṃ prati yasya saṅkā śnigdhasya
jantor bali nnakāle |
prātaḥ saguṇṭhīm abhayām asaṅkau bhuñjīta samprāsya hitaṃ hitārthī ||
prātaḥ saguṇṭhīm abhayām asaṅkau bhuñjīta samprāsya hitaṃ hitārthī ||
svalpaṃ yadā doṣavivandham āmaṃ līnan na tejaṃ
patham āvṛṇoti |
bhavaty ajīrṇṇe pi tadā bubhukṣā sā mandabuddhim viṣavan nihanti || 0 ||
bhavaty ajīrṇṇe pi tadā bubhukṣā sā mandabuddhim viṣavan nihanti || 0 ||
ata ūrdhvam pravakṣyāmi guṇānāṃ karmavistaraṃ
|
karmmabhis tv anumīyante nānā dravyāśrayā guṇāḥ ||
karmmabhis tv anumīyante nānā dravyāśrayā guṇāḥ ||
daśādyāḥ karmataḥ proktās teṣāṃ
karmaviseṣaṇaiḥ |
daśaivādyām pravakṣyāmi dravādīns tāṃ cchṛṇuṣva me ||
sītaḥ prahlādanastambhī mūrcchātṛṭsvedadāhajit
|1
1|
uṣṇas tad viparītaḥ syāt pācanaś ca viseṣataḥ ||2 2
uṣṇas tad viparītaḥ syāt pācanaś ca viseṣataḥ ||2 2
sneho mārdavakṛt snigdho
balavarṇṇakaras tathā |3
3|
rūkṣas tad viparītaḥ syād viśeṣāt stambhanaḥ smṛtaḥ ||4 4||
rūkṣas tad viparītaḥ syād viśeṣāt stambhanaḥ smṛtaḥ ||4 4||
picchilo jīvanaśleṣī sandhāno bṛṃhaṇas tathā |5
5|
viṣado viparīto sya bhedī sodhanaropanaḥ ||6 6||
viṣado viparīto sya bhedī sodhanaropanaḥ ||6 6||
dāhapākakaras tīkṣṇaḥ srāvaṇo mṛdur anyathā
|| 7
7 ||
sāndropalepaḥ kaphakṛd guruḥ prīṇanabṛṃhaṇaḥ ||10 10||
sāndropalepaḥ kaphakṛd guruḥ prīṇanabṛṃhaṇaḥ ||10 10||
laghus tad viparītaḥ syāl lekhano ropaṇas
tathā |10 1
11|
dravaḥ prakledanaḥ sāndraḥ śuśkaḥ syād
dvandvakārakaḥ ||10 3
13|
ślakṣṇaḥ picchilavaj jñeyaḥ karkaso viṣado
yathā ||10 4
14||
sukhānuvarttī sūkṣmaś ca sugandhīrocano mataḥ ||10 717|
sukhānuvarttī sūkṣmaś ca sugandhīrocano mataḥ ||10 717|
durgandho viparīto syā prakāśau cāpy ubhāv api
|108
18|
saṣenulomanoḥ prokto mando yātrākara smṛtaḥ ||109 19|
saṣenulomanoḥ prokto mando yātrākara smṛtaḥ ||109 19|
vyavāyī deham akhilaṃ vyāpya pākāya kalpate
|20
20|
guṇā viṅśatir ity ete karmmataḥ
parikīrttitāḥ || 0 ||
ata ūddhaṃm pravakṣyāmi āhāragatiniścayaṃ |
pañcabhūtātmake dehe āhārapāñcabhautikaḥ ||
vipakvaḥ pañcadhā samyag guṇās tānn abhivardhayet |
pañcabhūtātmake dehe āhārapāñcabhautikaḥ ||
vipakvaḥ pañcadhā samyag guṇās tānn abhivardhayet |
avidagdhaṅ kapham pittaṃ vidagdhaḥ pavanaṃ
punaḥ |
samyag vipakṣo niḥsāraḥ āhāraḥ paribṛṅhayet |
samyag vipakṣo niḥsāraḥ āhāraḥ paribṛṅhayet |
viṭmūtram āhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ ||
sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn visarppati |
sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn visarppati |
kaphapittamalaḥ kheṣu svedaḥ syān nakharoma ca
||
netraviṭ tvakṣu ca steho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ |
netraviṭ tvakṣu ca steho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ |
divā vibuddhahṛdaye jāgrataḥ
puṇḍarīkavat ||
anupaklinna dhātvaīnnam ajīrṇṇepi hitan
divā |
anupaklinna dhātva
hṛdayaṃ līyate rātrau prasuptasya
viseṣataḥ ||
samupaklinnadhātvannam ajīrṇṇe tv ahitan
niśi ||
samupaklinnadhātvannam ajīrṇṇe tv ahitan
iyam vidhiīṃ yo
'numahatam mahānumuner maharṣimukhyasya
paṭhet tu yatnataḥ |
sa bhūmipālāya vidhātum auṣadhaṃ | mahātmanāñ cārhati vaidyasattamam iti || o ||
sa bhūmipālāya vidhātum auṣadhaṃ | mahātmanāñ cārhati vaidyasattamam iti || o ||
dravyajñānaṃ rasajñānaṃ vamanañ ca virecanaṃ |
dravadravyaparijñānam annapānena ṣaṭ smṛtaḥ ||
dravadravyaparijñānam annapānena ṣaṭ smṛtaḥ ||
sūtrasthāne purā proktaṃñ catvāriṅśat
ṣaḍuttaraṃ |
adhyāyāḥ kāsirājena pūrṇan sarvaāṃ savistaraṃ || ❈
||
adhyāyāḥ kāsirājena pūrṇan sarva
sūtrasthāna samāptaṃ || ❈ ||