MS Kathmandu NAK 5-333: Sūtrasthāna 32-end
| Kaiser Library | |
| 5-333 | |
| Siglum | H |
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Palm leaf |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Author | Suśruta |
| Language | |
History
| Date of production | 0663. Nepala Saṃvat 663 (1465 CE). |
|---|
Editorial conventions
Revision history
| 2020-10-21 | Started the file. |
|---|---|
| 2021-05-12 | Transcription of 1.2 |
| 2021-05-18 | Added 1.3 |
| 2021-05-20 | Added 1.4 |
| 2021-05 | Added 1.5 |
| 2021-06-03 | Added 1.6 |
| 2021-06-10 | Added 1.7 |
| 2021-06-01 | Added 1.21 |
| 2021-06-11 | corrected the lb tag and made the candrabindus m̐ |
| 2021-06-13 | added 1.21 of KL699 and NAK5-33, some corrections in the vulgate |
| 2021-06-17 | Added 1.8 |
| 2021-06-19 | Added 1.9 |
| 2021-06-22 | Added 1.10 |
| 2021-06-24 | added 1.22 of KL699 and NAK5-33, some corrections in the vulgate |
| 2021-06-24 | added 1.23 of KL699 and NAK5-33, some corrections in the vulgate |
| 2021-06-28 | added 1.24 of KL699 and NAK5-33, some corrections in the vulgate |
| 2021-06-29 | added 1.25 of KL699 and NAK5-33, some corrections in the vulgate |
| 2021-07-01 | Added 1.11 |
| 2021-07-11 | Added 1.12 |
| 2021-07-13 | added 1.26 of KL699 and NAK5-33, some corrections in the vulgate |
| 2021-07-15 | Added 1.27 of K and H and some corrections in the vulgate (#43) |
| 2021-07-18 | Added 1.13 |
| 2021-07-15 | Added 1.28 of K and H and some corrections in the vulgate (#44) |
| 2021-07-27 | Added 1.14 |
| 2021-07-30 | Added 1.29 of K and H and some corrections in the vulgate (#44) |
| 2021-08-04 | Added 1.30 of K and H and some corrections in the vulgate |
| 2021-08-06 | Added 1.15 |
| 2021-08-11 | Added 1. 31 of K and H and some corrections in the vulgate |
| 2021-08-13 | Added 1. 32 of K and H and some corrections in the vulgate |
| 2021-08-13 | Added the transcription of 1.17 |
| 2021-08-25 | Added the transcription of 1.18 |
| 2022-05-02 | some corrections in 1.1.12 |
| 2022-05-23 | minor corrections in 1.27 |
| 2022-05-31 | minor corrections in 1.28 |
| 2022-06-14 | minor corrections in 1.29 |
| 2022-06-16 | minor modifications in 1.30 |
| 2022-07-18 | Added 1.19 |
| 2022-07-19 | Added 1.20 |
| 2022-10-10 | Added 1.43 |
| 2022-10-13 | Added 1.36 |
| 2022-10-12 | Added 1.39 |
| 2022-10-13 | Added 1.40 |
| 2022-10-14 | Added 1.42 |
| 2022-10-14 | Added transcription of 1.34 |
| 2022-10-18 | Added transcription of 1.38 |
| 2022-10-18 | Added 1.33 |
| 2022-10-19 | Added 1.37 |
| 2022-10-18 | Added Su.1.35 |
| 2022-10-21 | Added 1.41 |
| 2022-10-22 | Added Su.1.45, verses 61-80 |
| 2022-10-23 | Added Su.1.44 |
| 2022-10-27 | Added 1.45, verses 81-100 |
| 2022-10-29 | Added 1.45, verses 121--140 |
| 2022-11-01 | Added 1.45, verses 101-120 |
| 2022-11-02 | Added Su.46.1-20 |
| 2022-11-04 | Added 1.45, verses 141-180 |
| 2022-11-06 | Added 1.45, verses 181--229 (end) |
| 2022-11-06 | Added 1.45.1. verses47-60 |
| 2022-11-06 | Added 1.46, verses 21-40 |
| 2022-11-07 | Added 1.46, verses 121-140 |
| 2022-11-10 | Added 1.46, verses 141-160 |
| 2022-11-10 | Added 1.46 verses 101-120 |
| 2022-11-11 | Added 1.46, verses 61-80 |
| 2022-11-11 | Added 1.46, verses 81--100 |
| 2022-11-11 | Added Su.45.1-40 |
| 2022-11-11 | Added Su.46.41-20 |
| 2022-11-13 | Added 1.46, verses 281--320 |
| 2022-11-14 | Added 1.46, verses 161-200 |
| 2022-11-17 | Added 1.46, verses 361--400 |
| 2022-11-24 | Added 1.46, verses 141-180 |
| 2022-11-28 | Added 1.46, verses 431-460 |
| 2023-05-21 | Changed xml:ids in 1:43:3, 1.43.10 and replaced ¦ with 𑑎 |
| 2023-06-26 | Separated the file into two parts, 1-31 and 32-end, because of processing limits at Saktumiva |
| 2024-07-11 | Added image numbers and graphic links and some other corrections |
| 2025-03-31 | Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty. |
| 2026-03-11 | Fixed alignment issues in xml:ids |
| 2026-07-07 | Added page-begin marker with facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
| 2024-04-07 | Checked and corrected integrity of xml:ids. |
| 2026-04-25 | Completed adding page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
Text transcription
| H |
[Sūtrasthāna 1-31]
jpeg
athātaḥ svabhāvavipratipattiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
svabhāvaprasiddhānāṃ śarīraikadeśānām
anyathātvaṃ maraṇāya | tad yathā śuklānāṃ kṛṣṇatvaṃ kṛṣṇānāṃ
śuklatvaṃ | sthirāṇām mṛdutvaṃ | calānām acalatvam acalājpegnāñ calatvaṃ | pṛthūnāṃ saṃkṣiptatvaṃ
saṃkṣiptānāṃ pṛthutvaṃ | dīrghāṇāṃ hrasvatvaṃ ca hrasvānāṃ
dīrghatā | apatanadharmmiṇāṃ patanam akasmāc
chaityoṣṇasneharaukṣyaprastambhavaivarṇṇyāni apasarppaṇa𑑎m aṅgānāṃ
svebhyaḥ sthānebhyaḥ śarīraikadeśānām
avasraṃsotkṣiptabhrāntapatitavimuktanirggamātigamagurulaghutvāni
pravālavarṇṇavyaṅgaprādurbbhāvo vākasmāt sirāṇāṃ ca
darśana lalāṭe nāsāvaṃśe vā piṭakotpattir udakotpattir
nnetrarogam vināsrupravṛttir lalāṭe vā prabhātakāle
svedapravṛttiḥ | gomayacūrṇṇaprakāśasya rajaso darśanam
uttamāṅge līyanam vā kapotakaṅkagṛddhraprabhṛtīnāṃ
mūtrapurīṣapravṛddhir abhuñjanānāṃ stanamūlahṛdayorassu ca
śūlotpattayaḥ | madhye śūnatvam anteṣu pa𑑎rimlāyitvaṃ | viparyayo vā
naṣṭahīnavikalavihṛtasvaraṃ vā vivarṇṇapuṣpaprādurbbhāvo vā
dantanakhaśarīreṣu puṣpadarśanaṃ yasya cāpsu kaphaśakṛdretāṃsi
nimajjanti yasya jpegca dṛṣṭimaṇḍale bhinnavikṛtāni rūpāṇy ālocyante
snehābhyaktakeśāṅga iva yo bhāti yaś ca durbbalo
bhaktadveṣātisārābhyām pīḍyate | kāsamānaś ca tṛṣṇātibhūtaḥ kṣīṇaś
cha𑑎rddibhaktadeśayuktaḥ
saphenarudhirodvāmī hatasvaraḥ śūlābhihataś ca
manuṣyaśūnakaracaraṇo nnadveṣī srastapiṇḍakāṃsapāṇipādaḥ | yaś ca
pūrvāhṇe bhuktam aparāhṇe ścharddayaty avidagdhaṃ
sāryate vā jvarakāsābhibhūtaḥ sa śvāsān mriyate | vastavad
vilapamāno bhūmau patati srastamuṣkaḥ stabdhaśepo bhagnagrīvaḥ
praṇaṣṭamehaś ca manuṣyaḥ prāgviśuṣyamāṇahṛdaya
ārddraśarīraḥ | yaś ca loṣṭaṃ loṣṭenābhihanti | kāṣṭham vā
kāṣṭhena tṛṇāni vā cchinnanti | adharoṣṭham vā daśati uttaroṣṭham vā leḍhi | āluñcati karṇṇau keśām̐ś ca |
devadvijaguru𑑎suhṛdvaidyān vā
vidveṣṭi yasya ca vakrānuvakragā grahā garhitasthānagatāḥ |
janmaṛkṣam vāsyolkāśanibhyām abhihanyate | rātrau vā
gṛhadvāraśayanāśanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbbhāvo
veti ||
bhavanti
cātra ||
cikitsyamānaḥ samyak tu vikāro jpegyo bhivarddhate |
prakṣīṇabala māṃsasya lakṣaṇan tadgatāyuṣaḥ ||
cikitsyamānaḥ samyak tu vikāro jpegyo bhivarddhate |
prakṣīṇabala māṃsasya lakṣaṇan tadgatāyuṣaḥ ||
nivarttate mahāvyādhiḥ sahasā yasya dehinaḥ |
na cāhāraphalaṃ yasya dṛśyate sa vinaśyati ||
na cāhāraphalaṃ yasya dṛśyate sa vinaśyati ||
etāni riṣṭarūpāṇi𑑎
samyag budhyeta yo bhiṣak |
sādhyāsādhyaparīkṣañ ca sa rājñaḥ sammato bhaved iti ||
sādhyāsādhyaparīkṣañ ca sa rājñaḥ sammato bhaved iti ||
31 || ❈ ||
folio 66r2
athāto vāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
upadravais tu ye juṣṭā-vyādhayo
yānty avāryatāṃ | rasāyanair vvinā vatsa tāṃ śṛṇv ekamanā mama ||
vātavyādhiḥ pramehaś ca kuṣṭhānyatha
bhagandaraṃ | arśośmarī mūḍhagarbho bhavaty udaram aṣṭamam ||
aṣṭāv ete mahāntaḥ syūr vvyādhayo dustarāḥ sadā
| prāṇamāṃsakṣayaḥ śophas tṛṣṇā ccharddir jvaras tathā
||
atīsāraś ca mūrcchā ca
hikkāśvāsas tathaiva ca | etair upadravair jjuṣṭān sarvvān etān vivarjayet ||
hikkāśvāsas tathaiva ca | etair upadravair jjuṣṭān sarvvān etān vivarjayet ||
śūnaṃ suptatvacam bhagnaṅ kampādhmānanipīḍitaṃ | rujārttam antañ ca naram vātavyādhir
vvināśayet ||
yathoktopadravāviṣṭam atiprasrutam
eva ca | piṭakāpīḍitaṃ gāḍhaṃ prameho hanti mānavaṃ ||
prabhinnaṃ prasrutāṅgañ ca raktanetraṃ
hatasvaraṃ | pañcakarmmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hanti hi
kuṣṭhijpegnaṃ ||
vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukram eva ca |
bhagandarāt prasravanti sa naśyati bhagandarī ||
tṛṣṇarocakaśūlārttam atiprasrutaśoṇitaṃ |
śophātīsārasaṃyuktaṃ durnāmā kṣapayen naraṃ ||
praśūnanābhivṛṣaṇaṃ vaddhamūtrarujāturaṃ |
aśmarī kṣapayaty āśu sikatāśarkkarānvitaṃ ||
aśmarī kṣapayaty āśu sikatāśarkkarānvitaṃ ||
pārśvabhaṅgānnavidveṣaḥ
śophātīsārapīḍitam |
vivarjayed udariṇam virikto yo 'bhipūryate ||
vivarjayed udariṇam virikto yo 'bhipūryate ||
yonīsamvaraṇaṃ saṅgaḥ kukṣo makkallasaṃjñitaḥ |
hanyuḥ striyaṃ mūḍhaga-rvbhe yathoktāś cāpy upadravāḥ ||
hanyuḥ striyaṃ mūḍhaga-rvbhe yathoktāś cāpy upadravāḥ ||
visaṃjñas tām yate yas tu śete nipati-to yathā |
śītārddito 'ntaruṣṇaś ca jvareṇa mriyate naraḥ ||
śītārddito 'ntaruṣṇaś ca jvareṇa mriyate naraḥ ||
yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṃghātaśūlavān |
vaktreṇa cocchvasiti taṃ jvaro hanti mānavaṃ ||
vaktreṇa cocchvasiti taṃ jvaro hanti mānavaṃ ||
hikkāśvāsa samāyuktaṃ mūḍham
vibhrāntalocanaṃ |
santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayate jvaraḥ ||
santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayate jvaraḥ ||
śvāsaśūlapipāsārtaṃ-kṣīṇañ
jvaranipīḍitaṃ |
viśeṣeṇa naraṃ vṛddham atīsāro vināśayet ||
viśeṣeṇa naraṃ vṛddham atīsāro vināśayet ||
śuklākṣamannadveṣṭāram ūrddhaśvāsanipīḍitam |
kṛcchreṇa vahu mehantaṃ yakṣmā hantīha mānavaṃ ||
śvāsaśūlapipājpegsānnavidveṣo granthimūḍhatā | jāyate durvvalatvaṃ ca
gulmino maraṇāya vai||
ādhmānaṃ vaddhaniṣyandaṃ
ccharddihikkātṛṣānvitam | rujāśvāsasamāyuktaṃ vidradhir nnāśayet
naraṃ ||
pāṇḍudantanakho yastu pāṇḍunetraś
ca mānavaḥ | pāṇḍusaṃghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati ||
lohitañ charddayed yas tu vahuśo lohitekṣaṇaḥ
| lohito ṅgāradarśī ca mriyate raktapaittikaḥ ||
avāco pi savāco 'pi kṣīṇamānsavalo naraḥ | jāgarūko
kṣyāsandeham unmādena vinaśyati ||
apasmarantam vahuśaḥ prakṣīṇañ calitaṃ bhruvaṃ
| netrābhyāñ ca vikurvvāṇa𑑎m
apasmāro vināśayet ||
33 ||
folio 67v4
folio 67v4
athāto yuktasenīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
dhanvantarim
mahāprājñaṃ sarvvaśāstraviśāradaṃ |
caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
yuktasenasya nṛpateḥ parān abhijighāṃsataḥ |
bhiṣajā rakṣaṇaṃ kāryaṃ yathā tad brūhi me mune ||
bhiṣajā rakṣaṇaṃ kāryaṃ yathā tad brūhi me mune ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā
prābravīd bhiṣajām varaḥ ||
vijigīṣuḥ sahāmātyair yātrāyuktaḥ
prayatnataḥ |
rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣādeva narādhipaḥ |
rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣādeva narādhipaḥ |
panthānam udakañ chāyāṃ bhaktaṃ
yavasamindhanaṃ ||
jpegduṣayanty arayas tāni jānīyāc chodhanīya ca |
jpegduṣayanty arayas tāni jānīyāc chodhanīya ca |
tasya liṅgaṃ cikitsāñ ca kalpasthāne
pravakṣyate ||
ekottaraṃ mṛtyuśatam atharvvāṇaḥ pracakṣate |
ekottaraṃ mṛtyuśatam atharvvāṇaḥ pracakṣate |
tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣās tv āgantavaḥ
smṛtāḥ |
doṣāgantunimittebhyo rasamantraviśāradau |
doṣāgantunimittebhyo rasamantraviśāradau |
rakṣatāṃ nṛpatin nityaṃ yatnād
vaidyapurohitau ||
brahmāvedāṅgamaṣṭāṅgam āyurvvedam pracakṣate |
brahmāvedāṅgamaṣṭāṅgam āyurvvedam pracakṣate |
tasmāt purohitamate vartteta bhiṣag
ātmavān ||
saṅkaraḥ sarvvavarṇṇānāṃ vināśo dharmmakarmmiṇāṃ |
saṅkaraḥ sarvvavarṇṇānāṃ vināśo dharmmakarmmiṇāṃ |
prajanām api kṛcchrāṇi bhavanti
nṛpanāśataḥ ||
puruṣāṇān nṛpānāñ ca kevalan tulyamūrttitā |
puruṣāṇān nṛpānāñ ca kevalan tulyamūrttitā |
ājñātyāgaḥ kṣamā dhairyam vikramaś
cāpy amānuṣaḥ ||
tasmād devam ivābhīkṣṇam vāṅmanaḥ karmabhiḥ śubhaiḥ |
tasmād devam ivābhīkṣṇam vāṅmanaḥ karmabhiḥ śubhaiḥ |
cintayet nṛpatim vaidyaḥ śreyāṃsīcchan
vicakṣaṇaḥ ||
skandhāvāre ca mahati rājaveśma samīpataḥ |
skandhāvāre ca mahati rājaveśma samīpataḥ |
bhavet sannihito vaidyaḥ
sarvvopakaraṇānvitaḥ ||
tatrastham enan dhvajavad yaśaḥkhyātibhir ucchritaṃḥ ||
tatrastham enan dhvajavad yaśaḥkhyātibhir ucchritaṃḥ ||
upasarppantyamohena viṣaśalyāmayārdditāḥ ||
svatantrakuśalo 'nyeṣu śāstrārtheṣv abahiḥ kṛtaḥ |
svatantrakuśalo 'nyeṣu śāstrārtheṣv abahiḥ kṛtaḥ |
vaidyo dhvajam ivābhāti nṛpatadvidyapūjitaḥ
|| vaidyo vyādhyupajpegsṛṣṭaś ca bhaiṣajam paricārakaḥ |
ete pādāś cikitsāyāḥ karmmasādhanahetavaḥ
||
guṇavadbhis tribhiḥ pādaiś caturthyo guṇavān bhiṣak |
guṇavadbhis tribhiḥ pādaiś caturthyo guṇavān bhiṣak |
vyādhim alpena kālena mahāntam api sādhayet
||
vaidyahīnās trayaḥ pādā guṇavanto 'py apārthakāḥ |
vaidyahīnās trayaḥ pādā guṇavanto 'py apārthakāḥ |
udgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryam
vinādhvare ||
vaidyas tu guṇavāneko yāpayed āturaṃ sadā |
vaidyas tu guṇavāneko yāpayed āturaṃ sadā |
plavam paricaran dhīraḥ karṇṇadhāram
ivāmbhasi ||
tatvopagataśāstrārtho dṛṣṭakarmmā svayaṅkṛtī |
tatvopagataśāstrārtho dṛṣṭakarmmā svayaṅkṛtī |
laghuhastaḥ śuciḥ sūraḥ
sajjopaskarabheṣajaḥ ||
pratyutpannamatir ddhīmān vyavasāyī viśāradaḥ |
pratyutpannamatir ddhīmān vyavasāyī viśāradaḥ |
satyadharmmaparo yaś ca sabhiṣak
pāda ucyate ||
āyuṣmān satvavān sādhyo dravyavān mitravān api |
āyuṣmān satvavān sādhyo dravyavān mitravān api |
vaidyavākyakṛd āstiṣko vyādhitaḥ pāda
ucyate ||
praśastadeśasaṃbhūtaṃ praśaste kāla uddhṛtaṃ |
praśastadeśasaṃbhūtaṃ praśaste kāla uddhṛtaṃ |
yuktamātram manaskāntaṅ
gandhavarṇṇarasānvitaḥ ||
doṣaghnamaglāninikaram avikārya viparyayaṃ |
samīkṣya dattaṅ kāle ca bheṣajam pāda ucyate ||
doṣaghnamaglāninikaram avikārya viparyayaṃ |
samīkṣya dattaṅ kāle ca bheṣajam pāda ucyate ||
snigdho 'jugupsur bbalavānyukto
vyādhitarakṣaṇe |
vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ ||
vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ ||
layka ||
folio 68v6
athāta āturopakramanīyam vyākhyāsyāmaḥ
||
āturam upakra𑑎jpegmamāṇena
vaidyenāyurādāv eva tāvat parīsatyāyuṣi
vyādhyṛtvagnivayodehasatvavalasātmyaprakṛtibheṣajadeśān
parīkṣeta |
tatra
mahāpāṇipādapṛṣṭhastanāgrasukhadarśanaskandhalalāṭadīrghāṅguliparvvocchvāsaprekṣaṇavāhum
vistīrṇṇabhrūs tanāntaroraskaṃ hṛsvajaṅghāmeḍhragrīvaṅ
gambhīrasatvasva ranāsim anuccair vaddhastanm
upacitamahāromaṃ romasakarṇṇe pā𑑎rśva mastakaṃ snātānuliptaṃ mūrddham ānūpūrvyo paścāc
ca viśuṣyamāṇahṛdayam puruṣañ jānīyād dīrghāyuḥ
khalv ayam iti | tam ekāntena upakramet | tatra taillaikṣaṇair
viparītair alpayum miśrair mmadhyam āyur iti ||
bhavanti cātra || gūḍhasandhisirāsnāyuḥ
saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ |
uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyur ucyate ||
uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyur ucyate ||
garbhāt prabhṛtyarogo yaḥ śanaiḥ
samabhivarddhate |
śarīrajñānavijñānaiḥ sadīrghāyuḥ samāsataḥ ||
śarīrajñānavijñānaiḥ sadīrghāyuḥ samāsataḥ ||
madhyamasyāyuṣo jñāna mata
ūrdhvan nivodha me |
adhastā dvakṣa yot yasya rekhāḥ suvyaktamāyatāḥ ||
adhastā dvakṣa yot yasya rekhāḥ suvyaktamāyatāḥ ||
dve vā tisro 'dhikā vāpi pādau karṇau ca
māṃsalau |
nāsāgram ūrdhvañ ca bhavet rekhāś ca pṛṣṭhataḥ ||
nāsāgram ūrdhvañ ca bhavet rekhāś ca pṛṣṭhataḥ ||
yasya syu𑑎jpegs tasya vijñeyam āyur bhavati
saptatiḥ |
jaghanyaś cāyuṣo jñāna mata ūrdhvan nivodha me ||
jaghanyaś cāyuṣo jñāna mata ūrdhvan nivodha me ||
hṛsvāni yasya parvvāṇi sumahac cāpi
mehanaṃ |
avalīḍhamuroyaś ca na ca syāt pṛṣṭham āyataṃ ||
avalīḍhamuroyaś ca na ca syāt pṛṣṭham āyataṃ ||
ūrdhvañ ca śravaṇau sthānān nāsā coccā śarīriṇaḥ |
hasato jalpato vāpi dantamānsam pradṛśyate ||
prekṣate yaś ca vibhrāntaḥ sa jīvet pañcaviṅśatiḥ ||
hasato jalpato vāpi dantamānsam pradṛśyate ||
prekṣate yaś ca vibhrāntaḥ sa jīvet pañcaviṅśatiḥ ||
atha punar āyuṣo vi𑑎jñānārtham
aṅgapratyaṅgapramāṇasāra anupadekṣyāmaḥ || tatra
aṅgātyantarādhiśakthivāhuśirāṃsi tad avayavāḥ pratyaṅgāni
svair aṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvaṅgulāyate |
pradeśinyās tu madhyamānāmikākaniṣṭhikā pūrvvataḥ |
pañcañ bhāgahīnā𑑎caturaṅgulāyate | pañcaṅgulavismṛte |
snigdhatāmranakhanayanajihoṣṭhapāṇipādatalaṃ | raktnena
suprasanna mṛdutvagromāṇaṃ tvaṣāṃ
pūrvva prādhānyād āyuḥ saubhāgyāpayogāyeti ||
sāmānyato 'ṅgapratyaṅgapramāṇād atha
sārataḥ |
parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati𑑎 karmmasu ||
parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati𑑎 karmmasu ||
vyādhiviśeṣās tu prāg abhihitāḥ sarvvaṃ
evaite trividhā bhavanti | sādhyā yāpyāḥ pratyākhyeyāś ceti |
tatra sādhya yāpya pratyākhye yān vyādhīn bhūyatri jpegvidhā parīkṣeta | kimayam
aupasargikaḥ prāk kevalo 'nyalakṣaṇa iti | taraupasargiko nāma
yaḥ pūrvvotpannaṃ vyādhiñ jaghanyakālajāto vyādhir upasṛjati |
sa tat mūle sa evopadravasaṃjñaḥ | prāk kevalo nāma
| yaḥ prāgevotpanno vyādhirar apūrvarūpopadravaś ca |
anya lakṣaṇo nāma yo bhaviṣyat khyāpakaḥ sa pūrvvarūpasaṃjñaḥ
| tatra sopadravam anyonyāvirodhenopacaret |
valavantaram upadravam vā prāk kevalaṃ yathāsvam
pratikurvīta | anye lakṣaṇe tv ādivyādhau yathā yathāvat
prayateta |
b|havati || nāsti rogo vinā doṣaṃ𑑎 yasmāt tasmāc
cikitsakaḥ |
anuktam api doṣāṇāṃ liṅgair doṣamupācaret ||
anuktam api doṣāṇāṃ liṅgair doṣamupācaret ||
prāg abhihitā ṛtavaḥ |
śīta śītapratīkāram uṣṇe coṣṇanivāraṇaṃ |
kālaprāptāṅ kriyāṃ kuryāt kriyākālan na hāpayet ||
kālaprāptāṅ kriyāṃ kuryāt kriyākālan na hāpayet ||
apāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā
kriyā |
hīnātiriktā ca kṛtā sādyeṣv api na sidhyati ||
hīnātiriktā ca kṛtā sādyeṣv api na sidhyati ||
prāg abhihito 'gnir annābhipācakaḥ
jpegsa pañcavidho bhavati
|| samo doṣābhipanno vikriyām āpanna iti || viṣamo vātena |
tīkṣṇa pittena | mandaḥ śleṣmaṇā | samaḥ sarvvaiḥ samar iti ||
tatra yo yathā kālam annam upayuktaṃ samya pacati
sa samaḥ | yas tu kadācit samyak pacati kadācid asamyak
pacaty ādhmānaśūlātīsārapravāhaṇāni kṛtvā pacati sa viṣamaḥ |
yas tu prabhūtampyannam upayuktam āśu pacati sa
tīkṣṇaḥ | sarvābhivardhamāno 'tyagnir bhavati || muhumr
mmuhuḥ prabhūtataram annam upayuktam āśutaraṃ pacati pākānte
ca galatālvoṣṭha𑑎
praśoṣadāhasantāpān janayati asyaiva bhasmaka iti
vyapadiśanti || yas tv alpam apy annam upayuktam
udaraśirogauravakāsaśvāsac chardiprasekagātrasadanāni kṛtvā mahā kālena pacati sa mandaḥ || bha ||
viṣamo vātajān rogāñ stīkṣṇaḥ
pittanimittajān |
karoty agnis tathā mando vikārān kaphasambhavān ||
karoty agnis tathā mando vikārān kaphasambhavān ||
tatra same rakṣajpegṇaṃ kurvvīta || viṣamaṃ lavaṇāmlaiḥ
snehayuktaiḥ kriyāviśeṣair upacaret || tīkṣṇam
madhurasnigdhayuktair vvirecanaiś ca | evam evāty agnim
viśeṣeṇa māhiyaird dadhikṣīrasarppibhir iti ||
mande kaṭutiktakaṣāyair vvamanaiś ca || bha ||
audāryo bhagavān agniḥ pāvako
'nnasya ceśvaraḥ |
saukṣmyādrasānādadāno vivektun neha śakyate ||
saukṣmyādrasānādadāno vivektun neha śakyate ||
prāṇāpānasamānais tu sarvvataḥ
pavanais tribhiḥ |
dhyāmate pālyate cāpi𑑎 svāṃ svāṃ gatim avasthitaiḥ ||
dhyāmate pālyate cāpi𑑎 svāṃ svāṃ gatim avasthitaiḥ ||
vayas tu trividham vālyaṃ madhyam vṛddham
iti | tatronaṣoḍaśavarṣād vālābha𑑎vanti | te trividhāḥ kṣīrapāḥ kṣīrānnādā
annādā iti | ṣo𑑎ḍaśasaptatyor
antare madhyasvayas tasyad vikalpo vṛddhir yauvanaṃ
sampūrṇṇateti | tatrāviṃśater vṛddhir ātriṃśato
yauvanam ācatvāriṃśataḥ sarvvadhātvindriyasampūrṇṇetiti
|| ata ūrdhvaṃ hā nir bhavati yāvadā
saptateḥ | saptatyāsrūrdhaṃ
kṣīyamāṇadhātvindriyavalavīryotsāho 'nyahani
valīpalitakhālity akāsaśvāsaprabhṛtibhir upadravair
abhibhūyamānaṃ sarvvakriyāsvasamarthā jīrṇṇāgāram ivāvasīdati
| tam vṛddham ācakṣate |
uttarojpegttarāsu ca vayo 'vastjāsu uttarottare
bheṣajamātraprayogaḥ | ṛte parihānim kurvanti ||
bhavanti cātra || vāle vivarddhate ślemā
madhyame pittam eva tu |
bhūyiṣṭham vardhate vāyurvvṛddhe tad vīkṣya yojayet ||
bhūyiṣṭham vardhate vāyurvvṛddhe tad vīkṣya yojayet ||
agnikṣāravirekais tu vālavṛddhau
vivarjjayet |
tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ ||
tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ ||
dehaḥ sthūlaḥ kṛśo madhya iti prāgabhitaṃ || ca ||
karṣayed vṛhayed c cāpi sadā sthūlakṛśau
narau |
madhyasya rakṣaṇañ cāpi kurvvīta satatam bhiṣak ||
madhyasya rakṣaṇañ cāpi kurvvīta satatam bhiṣak ||
valan tvanabhihataguṇaṃ daurvvalyan tu
svabhāvadoṣaja𑑎rābhir
āpekṣikam bhavati || yasmād valavataḥ sarvvakriyāprati𑑎pattis tasmād valapradhānam
adhikaraṇānāṃ |
kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlāś cālpavalā
narāḥ |
tasmāt sthiratvavyāyāmer vvalam vaidyaḥ pratarkkayet ||
tasmāt sthiratvavyāyāmer vvalam vaidyaḥ pratarkkayet ||
satvan tu vya𑑎sanabhayābhyudayakriyādisthāneṣv avikam vakaram bhavati
||
bhavati cātra
satvavān sahate sarvvaṃ saṃstabhyamānaḥ parair n naraḥ |
rājasaṃstabhyamāno 'pi sahate naiva tāmasaḥ ||
satvavān sahate sarvvaṃ saṃstabhyamānaḥ parair n naraḥ |
rājasaṃstabhyamāno 'pi sahate naiva tāmasaḥ ||
prakṛtim bheṣajañ cānyatropadekṣyāmaḥ |
sātmyāni tu deśajāni
rogartuvyāyāmodakarasadivāspnaprabhṛtī𑑎jpegni prakṛtiviruddhāny api yāny anāvādhakarāṇi
bhavanti ||
bhavati cātra ||
yo rasaḥ kalpito yasya sukhatāṃ yāti sevitaḥ |
vyāyāmajātam anyad vā tat sātmyam iti nirddiśet ||
yo rasaḥ kalpito yasya sukhatāṃ yāti sevitaḥ |
vyāyāmajātam anyad vā tat sātmyam iti nirddiśet ||
𑑎 deśas tv ānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa
iti trividhā bhavati | tatra
nimnonnatavahūdakanadīvarṣagahanamṛdūśītalo
vahūmahāparvatavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyo vātakapharogabhūyiṣṭhaś cānūpaḥ ||
vakt ākāsam
avitaralālpa kaṇṭakavṛkṣavarṣaprasravaṇodapānaprāyoṣṇadārūṇavātapraviralālpaśailasthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyo vātapittaro𑑎gabhūyiṣṭhaś ca jāṅgalaḥ |
ubhayalakṣaṇas sādhāraṇasya pradhāna iti || bha ||
samāḥ sādhāraṇe yasmād
varṣaśītoṣṇamārūtāḥ |
doṣāṇāṃ samatā vāpi tasmāt sādhāraṇo varaḥ ||
doṣāṇāṃ samatā vāpi tasmāt sādhāraṇo varaḥ ||
deśaprakṛti sātmyartva viparītācirotthitaḥ
|
sampattau bheṣajādīnām valasatvāyuṣān tathā ||
sampattau bheṣajādīnām valasatvāyuṣān tathā ||
jpegkevalaḥ samadehāgneḥ
sukhasādhyatamo mataḥ |
ato nyathāpy asādhyaḥ syāt kṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ ||
ato nyathāpy asādhyaḥ syāt kṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ ||
kriyāyās tu guṇālābhe kriyām anyāṃ
prayojayet |
pūrvvasyāṃ śāntavegāyān na kriyāsaṃaro hitaḥ ||
pūrvvasyāṃ śāntavegāyān na kriyāsaṃaro hitaḥ ||
na tahhā
valavantasya jalajā vā sthalāhatāḥ |
svedeṇe nicitā doṣās tv anyasmin kāyam āgatāḥ ||
svedeṇe nicitā doṣās tv anyasmin kāyam āgatāḥ ||
ucite varttamānasya nāsti deśakṛtam bhayaṃ
|
āhārasvapnaceṣṭādau tad deśaḥ saguṇa satīti || || ||
āhārasvapnaceṣṭādau tad deśaḥ saguṇa satīti || || ||
la
hṛ30 5
folio 72v3
athāto miśrakannāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
mātuluṅgāgnimanthau ca bhadradāru
mahauṣadhaṃ |
ahiṃsā caiva rāsnā ca pralepo vātaśophahā ||
ahiṃsā caiva rāsnā ca pralepo vātaśophahā ||
dūrvvā ca nalamūlañ ca madhukañ
candanan tathā |
śītalāś ca gaṇāḥ sarvve pralepaḥ pittaśophahā ||
śītalāś ca gaṇāḥ sarvve pralepaḥ pittaśophahā ||
āgantuje raktaje ca lepa eṣo 'bhipūjitaḥ |
vidhirvviṣaghno viṣaje pittaghno 'bhihitas tathā ||
vidhirvviṣaghno viṣaje pittaghno 'bhihitas tathā ||
ajagandhāśvagandhā ca kālā śarala eva ca |
eke ṣikājaśṛṅgī ca pralepaḥ śleṣmaśophahā ||
eke ṣikājaśṛṅgī ca pralepaḥ śleṣmaśophahā ||
ete ca varggā lodhrañ ca𑑎
pathyā piṇḍīkṛtāstuyaḥ |
anantā ceti lepo 'yaṃ ? śophesarvvakṛtehitaḥ ||
anantā ceti lepo 'yaṃ ? śophesarvvakṛtehitaḥ ||
snigdho 'mlalavaṇo vāte𑑎 koṣṇaḥ śītaḥ
payoyutaḥ |
pitte 'thoṣṇeh kaphe kṣāramūtrāḍhyastatpraśāntaye ||
pitte 'thoṣṇeh kaphe kṣāramūtrāḍhyastatpraśāntaye ||
śaṇaśigruphalātasī tilakalkāś ca sarṣaṣāḥ |
𑑎
śaktavaḥ kiṇvamuṣṇāni dravyāṇyapi ca pācanam ||
śaktavaḥ kiṇvamuṣṇāni dravyāṇyapi ca pācanam ||
ciribilvāgniko dantī citrako
hayamārakaḥ |
kapotakaṅkagṛddhrāṇām purīṣāṇi vidāraṇe ||
kṣāradravyāṇi vā yāni kṣāro vā dāraṇaṃ paraṃ |
kapotakaṅkagṛddhrāṇām purīṣāṇi vidāraṇe ||
kṣāradravyāṇi vā yāni kṣāro vā dāraṇaṃ paraṃ |
dravyāṇām picchilānāṃ tu
tvahyūlāni prapīḍanaṃ ||
yavagodhūmamāṣāṇāṃ cūrṇṇāni ca samāsataḥ |
yavagodhūmamāṣāṇāṃ cūrṇṇāni ca samāsataḥ |
śaṅkhinyaṃ koṭhasumanāḥkaravīraṃsuvarccalā ||
śodhanāni kaṣāyāṇi varggaś cāragvadhādikaḥ |
śodhanāni kaṣāyāṇi varggaś cāragvadhādikaḥ |
ajagandhājaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalāhvayā
||
pūtīkaś citrakaḥ pāṭhā viḍaṅgailāhareṇavaḥ |
pūtīkaś citrakaḥ pāṭhā viḍaṅgailāhareṇavaḥ |
kaṭutrikaṃ yavakṣāro lavaṇāni manaḥśilā ||
kāśīsan tṛvṛtā dantī haritālaṃ surāṣṭrikā |
kāśīsan tṛvṛtā dantī haritālaṃ surāṣṭrikā |
saṃśodhanīnāṃ varttīnāṃ dravyāṇy etāni
nirddiśet ||
dravyeṣv eteṣu kurvvīta kalkājpeg n api ca śodhanān |
dravyeṣv eteṣu kurvvīta kalkājpeg n api ca śodhanān |
arkottamāsudhā kṣīraṃ piṣṭvā kṣārottamām
api ||
jātīmūlaṃ haridre dve kāsīsaṃ kaṭurohiṇī |
jātīmūlaṃ haridre dve kāsīsaṃ kaṭurohiṇī |
pūrvvoddiṣṭeṣu cāṅgeṣu kuryāt saṃśodhanaṃ
ghṛtaṃ ||
mayūrako rājavṛkṣo nimbaḥ kośātakī tilā |
mayūrako rājavṛkṣo nimbaḥ kośātakī tilā |
bṛhatī kaṇṭakārī ca haritālam
manaḥśilā ||
śodhanāni ca yāni syus taile yojyāni śodhane |
śodhanāni ca yāni syus taile yojyāni śodhane |
kāsīse saindhave kiṇve vacāyāṃ
rajanīdvaye ||
śodhanāṅgeṣu cānyeṣu cūrṇṇaṃ kurvvīta śodhanaṃ |
śodhanāṅgeṣu cānyeṣu cūrṇṇaṃ kurvvīta śodhanaṃ |
sālasārādisāreṣu paṭolatriphalāsu ca ||
rasakriyā vidhātavyā śodhanī śodhaneṣu ca |
rasakriyā vidhātavyā śodhanī śodhaneṣu ca |
śrīveṣṭake sarjjarase sarale devadāruṇi ||
sāreṣv api ca kurvvīta matimān vraṇadhūpanaṃ |
sāreṣv api ca kurvvīta matimān vraṇadhūpanaṃ |
kaṣāyāṇām anuṣṇānān drvyāṇān tvakṣu
sādhitaṃ ||
śṛtaśīta kaṣāyam vā ropanārthe praśasyate |
śṛtaśīta kaṣāyam vā ropanārthe praśasyate |
somāmṛtāśvagandhāsu kākolyādau gaṇe
tathā ||
kṣīrīpraroheṣv api ca varttayo ropaṇā hitāḥ |
kṣīrīpraroheṣv api ca varttayo ropaṇā hitāḥ |
samaṅgā somasaralā somavalkāḥ
sacandanāḥ |
kākolyādiś ca kalkāḥ syuḥ praśastā vraṇaropaṇe |
kākolyādiś ca kalkāḥ syuḥ praśastā vraṇaropaṇe |
pṛthakparṇṇyātmaguptā ca 𑑎jpegharidre mālatī sitā ||
kākolyādiś ca yojyāḥ syuḥ praśastā ropaṇe ghṛte |
kākolyādiś ca yojyāḥ syuḥ praśastā ropaṇe ghṛte |
kālānusāryaguruṇī haridrā bhadradāru ca ||
priyaṅgavaś ca lodhrañ ca taile yojyāni ropaṇe |
priyaṅgavaś ca lodhrañ ca taile yojyāni ropaṇe |
kaṅguka triphalā lodhraṃ
kāśīsaṃ śravaṇāhvayā ||
dhavośvakarṇṇayos tvak ca ropaṇe cūrṇṇamiṣyate |
dhavośvakarṇṇayos tvak ca ropaṇe cūrṇṇamiṣyate |
tvakṣu
nyagrodhavarggasya triphalās tathaiva ca ||
rasakriyāṃ ropaṇārthe vidadhīta yathākramaṃ |
rasakriyāṃ ropaṇārthe vidadhīta yathākramaṃ |
apāmārggo 'svagandhā ca tālapattrī
suvarccalā ||
utsādane praśasyante kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |
utsādane praśasyante kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |
kāsīsaṃ saindhavan kutthaṃ kuruvindam manaḥśilā ||
kukkuṭāṇḍakapālāni sumanomukulāni ca |
kukkuṭāṇḍakapālāni sumanomukulāni ca |
phale śairīṣakārañjair ddhātucūrṇāni yāni
ca ||
suvarccikātha kāśīsaṃ saindhavaṃ kṣāram eva ca |
praṇeṣūtsannamāṃseṣu praśastāny avasādane ||
ālepana nicūrṇṇāni pradadyāt sakalāni vai |
suvarccikātha kāśīsaṃ saindhavaṃ kṣāram eva ca |
praṇeṣūtsannamāṃseṣu praśastāny avasādane ||
ālepana nicūrṇṇāni pradadyāt sakalāni vai |
samastaṃ varggamarddham vā yathālābham
athāpi vā ||
prayuñjīta bhiṣak prājño yathoddiṣṭeṣu karmmasu ||
prayuñjīta bhiṣak prājño yathoddiṣṭeṣu karmmasu ||
la
bhra307
folio 74r6
athāto bhūmipravibhāgavijñānīyam
vyākhyāsyāmaḥ ||
svabhraśarkkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghatad
evatāyatanajpegsikatoṣairar
anupahatāmanūṣarāmabhaṃgurāmadūrodakāṃ snigdhāṃ prarohavatīṃ
mṛdvīṃ sthirāṃ samāṃ gaurīṃ lohitāṃ vā bhūmim auṣadha
grahaṇāya parīkṣeta || tasyāṅ jātam api hi krimaviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārggair
anupahatamekasāraṃ puṣṭam avagāḍhamūlaṃ cauṣadhamādadyād
ity eṣāṃ bhūmiparīkṣāvibhāgaḥ sāmānyaḥ | ||
viśeṣatas tu tatra aśmavatī
sthirā gurvvī śdhāmā kṛṣṇā vā
sthūlatṛṇaśasyaprāyāḥ svaguṇabhūyiṣṭhā | snigdhā
śītalāsannodakā snigdhatṛṇaśasyākomalavṛkṣaprāyā śuklāmbuguṇabhūyiṣṭhā || nānāvarṇṇā laghvāśmavatī
viralālyapāṇḍuraprarohāgniguṇabhūyiṣṭhā
|| rūkṣā bhasmarāsabhavarṇṇā kṣatanuvṛkṣakoṭarālparasaprāyānilaguṇabhūyiṣṭhā || mṛdvī
samāvyabhravatyavyaktarasajalā mahāparvvatavṛkṣaprāryā syāmā
cākāśaguṇabhūyiṣṭhā ||
tatra kecid ācāryāḥ
prāvṛṭvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣu
yathāsaṃkhyam
mūlapattratvacakṣīrasāraphalāny ādadīta || tat tu na samyak kasmāt
saumyāgneyatvāj jagataḥ | saumyāny auṣadhāni saumyeṣv ṛtuṣv
ādadīta | āgneyāny āgneyeṣv evam avyāpannāni bhavanti ||
saumyāny auṣadhāni saumyeṣv ṛtujpegṣu gṛhītāni somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau
madhurataārāsnigdhatarāṇiśītatarāṇi bhavanti |
?
āgneyāny auṣadhāni āgneyeṣv ṛtuṣu
gṛhītānyagni𑑎guṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau uṣṇatarāṇi kaṭutarāṇi rūkṣatarāṇi
bhavanti |
tatrā pṛthivῑguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni
virecanadravyāṇyādadīta | agnyanilaguṇabhūyiṣṭhāyāñ
ca vamanadravyāṇi | ubhayaguṇabhūyiṣṭhāyām
ubhayatobhāgaharāṇi | ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃśamanāny
evam balavattarāṇi bhavanti |
sarvvāṇi cābhinavānyatra madhughṛtapippalīviḍaṅgebhya iti ||
viḍaṅgapippalīkṣaudraṃ sarpiś cāpyanavaṃ hitaṃ |
śeṣam anyat tv abhinavaṃ gṛhṇīyād doṣavarjjitaṃ ||
śeṣam anyat tv abhinavaṃ gṛhṇīyād doṣavarjjitaṃ ||
jaṅgamānāṃ vayaḥsthānāñ carmaromanakhādikaṃ |
kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇṇāhāreṣu saṃharet ||
kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇṇāhāreṣu saṃharet ||
plotamṛdbhāṇḍaphalakaṃ
saṅkuvinyastabheṣajān |
praśastāyān diśi śucau bheṣajāgāram iṣyate ||
praśastāyān diśi śucau bheṣajāgāram iṣyate ||
gopālās tāpasā vyādhā ye cānye
vanacāriṇaḥ |
mūlāhārāś ca ye teṣāṃ bheṣajavyaktir iṣyate iti ||
mūlāhārāś ca ye teṣāṃ bheṣajavyaktir iṣyate iti ||
la
ū30 7
folio 75r6
athāto dravyasaṅgrahaṇīyam vyākhyāsyāmaḥ
||
pañcatriṃśajpegd dravyagaṇā bhavanti ||
tad yathā | vidārigandhā vidārīviśvadevā
sahadevāśvadaṃṣṭrā pṛthakparṇṇī śatāvarīe śārivā jīvakarṣabho
kṣudrasahā bṛhatyau punarnnaiveraṇḍahaṃsapādīvṛścikālyṛṣabhī śṛgālavinnā ceti ||
vidārigandhādirayaṅ gaṇaḥ
pittānilāpahaḥ |
śophagulmāṅgamarddorddhvaśvāsakāsavināśanaḥ ||
śophagulmāṅgamarddorddhvaśvāsakāsavināśanaḥ ||
āragvadhamadanaphalagopaghoṇṭākaṇṭakī
kaṇṭakārīkuṭajaphalapāṭhāpāṭalīmūrvvāsaptaparṇṇanimbakuraṇaaṭakaguḍūcīcitrakaśārṅgaṣṭādvikarañjapaṭolakirātatiktakāḥ
suṣavī ceti ||
āragvadhādirity eṣa gaṇaḥ
śleṣmaviṣāpahaḥ |
mehakuṣṭajvaravamīkaṇḍūghno vraṇaśodhanaḥ ||
mehakuṣṭajvaravamīkaṇḍūghno vraṇaśodhanaḥ ||
śālasārājakarṇṇakhadirakramubhūrjjameṣaśṛṅgīti
nisacandanakucandanaśiṃśapā
śirīṣāsanadhavārjjunanaktamālapūtīkāś ca karṇṇagurūṇi
kālīyakañ ceti ||
śālasārādir ity eṣa gaṇaḥ kuṣṭhavināśanaḥ |
mehapāṇḍvāmayaharaḥ kaphamedo viśoṣaṇaḥ ||
mehapāṇḍvāmayaharaḥ kaphamedo viśoṣaṇaḥ ||
varuṇārttagalamadhuśigrutarkkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanaktamālapāṭalāgnimanthaśairīyakadvayaṃ
jpegbimbīcitraśatāvarībilvājaśṛṅgīdarbbhābṛhatīdvayañ ceti
||
varuṇādigaṇopyeṣa kaphamedo viśoṣaṇaḥ |
vinihanti śiraḥ śūlaṃ gulmābhyantaravidradhīḥ ||
vinihanti śiraḥ śūlaṃ gulmābhyantaravidradhīḥ ||
vīratarasahacaradvayasairīyakadarbbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāśāśmabhedakāgni
manthamoraṭavasukavisarabhallūkakurūṭikendīvarakapotavaṅkāśvadaṃṣṭrā ceti
||
vīratarādir ity eṣa gaṇo
vātavikārahṛt |
śarkkarāśmarihāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ ||
śarkkarāśmarihāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ ||
lodhraśāvaralodhrapalāśakuṭannaṭāśokakaṭphalailavālu𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎śallakījiṅjiṇīka
dambākadalī ceti ||
eṣa lodhrādiko nāmnā medaḥ
kaphaharogaṇaḥ |
yonidoṣaharastambhī vaṇyo viṣavināśanaḥ ||
yonidoṣaharastambhī vaṇyo viṣavināśanaḥ ||
arkkālarkkakarañjadvayanāgadantīmayūrakabhārggīrāsnendrapuṣpīkṣudrasvetābhallūkamahāsvetāvṛścikālyā
𑑎𑑎𑑎𑑎lavaṇātāpasavṛkṣaś ceti ||
arkkādis tu gaṇo hyeṣa kaphamedoviṣāpahaḥ
||
krimikuṣṭhapraśamajpegno viśeṣād vraṇaśodhanaḥ ||
krimikuṣṭhapraśamajpegno viśeṣād vraṇaśodhanaḥ ||
surasāsvetasurasāphaṇijhjakārjjaka bhūstṛṇasugandhaka kālamālakuṭherakakṣavakakharapusa viḍaṅga
ṅgapāṭhaletikaṭphalasurasī nirgguṇḍīphuluphalondurukarṇṇī
phañjīprajībalākākamācyo viṣamuṣṭiś ceti ||
surasādirgaṇo hyeṣa kaphahṛt
krimisūdanaḥ |
pratisyāyāruciḥ kāsaśvāsaghno vraṇaśodhanaḥ ||
pratisyāyāruciḥ kāsaśvāsaghno vraṇaśodhanaḥ ||
muṣkakapalāśadhavacitrakamadanavṛkṣaśiṃśapāvajravṛkṣastriphalā
ceti ||
muṣkakādir ggaṇo hyeṣa medoghnaḥ
śukradoṣahā |
mehārśaḥ pāṇḍurogaghnaḥ śarkrāśmarināśanaḥ ||
mehārśaḥ pāṇḍurogaghnaḥ śarkrāśmarināśanaḥ ||
pippalīpippalīmūlaṃcavyacitrakaśṛṅgaveramaricahareṇukailājamodendrayavapāṭhājīrakasarṣapa
mahānimbahiṃgubhārggāmadhurasātiviṣāviḍaṅgakaṭurohiṇī ceti
||
pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratisyāya marīcakaṃ
|
anilañ cāpi gulmañ ca dīpanastvāmapācanaḥ ||
anilañ cāpi gulmañ ca dīpanastvāmapācanaḥ ||
elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvapattranāgapuṣpapriyaṅguharejpegṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍāsthauṇeyaka
śrīveṣṭakacorakavālakaguggulusarjjarasaturuṣkakundurukāguruspṛkkābhadradārukuṅkumāni
punnāgakesarañceti ||
elādiko vātakapho nihanyād viṣam
eva ca |
varṇṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭakā koṭhanāśanaḥ ||
varṇṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭakā koṭhanāśanaḥ ||
vacā mustātiviṣābhadradārunāgakesarañ
ceti |
haridrādāruharidrākalaśīkuṭajabījāni
madhukaṃ ceti ||
etau vacā haridrādī gaṇau stanyaviśodhanau
|
āmātīsāraśamanau kaphamedo viśoṣaṇau |
āmātīsāraśamanau kaphamedo viśoṣaṇau |
śyāmāmahāśyāmātṛvṛddantībilvakampilyakaramyakakevukaputraśreṇīgavākṣīrājavṛkṣakarañjadvaya
guḍūcīsaptavarṇṇacchagalāntrīpīlusnuhākṣīsuvarṇṇakṣīrī
ceti ||
eṣa śyāmādiko nāmnā gaṇo gulmaviṣāpahaḥ |
ānāhodarahābhedī tathodāvarttanāśanaḥ ||
ānāhodarahābhedī tathodāvarttanāśanaḥ ||
bṛhatīkaṇṭakārikākuṭajaphalapāṭhāmadhukañceti ||
pācanīyo bṛhatyādir ggaṇaḥ pittānilāpahaḥ |
kaphārocakakṛdrogamūtrakṛcchravināśanaḥ ||
kaphārocakakṛdrogamūtrakṛcchravināśanaḥ ||
paṭolācandanamūrvvāguḍūcīpāṭhā kaṭurohiṇī
ceti ||
paṭolādir ggaṇaḥ pittakaphārocakanāśanaḥ |
jvaropaśamano vraṇyaś charddikaṇḍūviṣāpahaḥ ||
jvaropaśamano vraṇyaś charddikaṇḍūviṣāpahaḥ ||
jpegkākolīkṣīrakākolījīvakaṛṣabhakamudgaparṇṇīmedāmahāmedācchinnaruhākarkkaṭāśṛṅgītugākṣīpadmakaprapauṇḍarīka
ṛddhivṛddhijīvantyau madhukañ ceti
||
kākolyādirayam
pittaśoṇitānilanāśanaḥ |
jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakaras tathā ||
jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakaras tathā ||
ūṣasaindhavaśilājatukāśīsadvayahiṃgututthakañ ceti ||
ūṣakādiḥ kaphaṃ hanti gaṇo medā
viśoṣaṇaḥ |
śarkkarāśmarihāmūtrakṛcchragulmapramarddanaḥ ||
śarkkarāśmarihāmūtrakṛcchragulmapramarddanaḥ ||
śārivāmadhukacandanakucandanapadmakakāśmaryamadhūkapuṣpāṇaayuśīrañ ceti ||
śārivādiḥ pipāsārtti raktapittaharo
gaṇaḥ |
pittajvarapraśamano viśeṣād dāhanāśanaḥ ||
pittajvarapraśamano viśeṣād dāhanāśanaḥ ||
añjanarasāñjananāgapuṣpapriyaṅgunalinakesaraṃ
ceti ||
añjanādir nnetraroga raktapittanibarhaṇaḥ |
viṣopaśamano dāhaṃ hanyādabhyantaraṃ nṛṇāṃ ||
viṣopaśamano dāhaṃ hanyādabhyantaraṃ nṛṇāṃ ||
pharūṣakadrākṣākaṭphalarājādanadāḍimakatakaphalāni triphalā ceti ||
pharūṣakādiko nāmnā gaṇa eṣo 'nilāpahaḥ |
mūtradoṣaharo hṛdyaḥ pipāsaghno 'ruco hitaḥ ||
mūtradoṣaharo hṛdyaḥ pipāsaghno 'ruco hitaḥ ||
priyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣyacandanamocarasāñjanajpegkumbhīkapadmakesarayojanavalyo dīrghamūlā ceti ||
ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvaṅgamadhukabilvapesikāśavaralodhrapalāśanandīvṛkṣāḥ
padmakeśarañ ceti ||
gaṇau priyayaṅgvambaṣṭhādī
pakvātīsāranāśanau |
sandhānīyau hitau pitte vraṇānāñ cāpi ropaṇau ||
sandhānīyau hitau pitte vraṇānāñ cāpi ropaṇau ||
nyagrodhodumbarośvatthaplakṣamadhūkakakubhāmrambūdvayapiyālarohiṇīvañjalaka kadambabadarītindukalodhrapalāśanandīvṛkṣāśceti
||
nyagrodhādir ggaṇo vraṇyaḥ saṃgrāhī
bhagnasādhakaḥ |
raktapittaharo dāhamedaghno yonidoṣahā ||
raktapittaharo dāhamedaghno yonidoṣahā ||
guḍūcīnimbakustumburucandanāni
padmakañ ceti ||
eṣa sarvvajvarān hanti guḍūcyādis tu
dīpanaḥ |
hallāsorocakavamī pipāsā dāhanāśanaḥ ||
hallāsorocakavamī pipāsā dāhanāśanaḥ ||
utpalaraktotpalakumudakuvalayasaugandhikapuṇḍarīkāni madhukañ ceti ||
utpalādirayan dāha raktapittavināśanaḥ ||
pipāsā viṣahṛdrogaś chardimūrcchāharo gaṇaḥ ||
pipāsā viṣahṛdrogaś chardimūrcchāharo gaṇaḥ ||
mustāharidrādāruharidrāharīta jpegkyāmalakabibhītakahaimavatīvacāpāṭhākaṭukarohiṇī
śārṅgāṣṭātiviṣādramiḍī ceti ||
eṣa mustādiko nāmnā gaṇaḥ śleṣmānilāpahaḥ |
yonidoṣaharaś caiva śodhanaḥ pācanas tathā ||
yonidoṣaharaś caiva śodhanaḥ pācanas tathā ||
harītakyāmalakabibhītakāni ||
triphalā
kaphapittaghnīmehakuṣṭhavināśanī |
cakṣuṣyādīpanīpathyā viṣamajvaranāśanī ||
cakṣuṣyādīpanīpathyā viṣamajvaranāśanī ||
trapusīsatāmrarajatasuvarṇṇakṛṣṇalohāni lohamalāś ceti ||
gaṇastrapvādirity eṣa garakrimiharaḥ
paraḥ |
pipāsāgulmahṛdrogaḥ pāṇḍumehaharas tathā ||
pipāsāgulmahṛdrogaḥ pāṇḍumehaharas tathā ||
lākṣārevatakakuṭajāścamārakakaṭphalaharidrānimbasaptacchadamālatyastrāyamāṇā ceti ||
kaṣāyatiktamadhuraḥ
kaphapittavināśanaḥ |
kuṣṭhakrimiharaś caiva duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||
kuṣṭhakrimiharaś caiva duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||
ebhir llepām̐s tathā tailān sarppīṃṣyapicapānakān |
rasakriyāṃ kaṣāyām̐ś ca bhiṣak kurvvīta karmmasu ||
rasakriyāṃ kaṣāyām̐ś ca bhiṣak kurvvīta karmmasu ||
pañcapañcakān vakṣyāmaḥ || tatrairaṇḍo dve
bṛhatyau pṛthakyarṇṇāvidārīgandhā ceti kanīyān ||
bilvāgnimanthauṭuśṭujpegkapāṭalīkāśmaryāṇi mahān ||
vidārīśārivārajanīguḍūcīājaśṛṅgī ca
ballīsaṃjñāḥ |
karamarddītrikaṇṭakasairīyakamātuluṅgīgṛdhranakhyaḥ
kaṇaaṭakasaṃjñāḥ ||
kuśakāśakāṇṭekṣudarbbhāstṛṇasaṃjñāḥ ||
teṣām vātaharāvādyā vantyaḥ
pittavināśanaḥ | pañcakau śleṣmanāvitarau parikīrttitau
||
samāsena gaṇāpyetāḥ proktās teṣāntu vistaraṃ |
cikitsiteṣu vakṣyāmi jñātvā rogabalābalam
cikitsiteṣu vakṣyāmi jñātvā rogabalābalam
iti
la ḍa |||| 30 8 ||
folio
athātaḥ saṃśodhanasaṃśamanīyam vyākhyāsyāmaḥ
|
madanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārggavakṛtavedhanalodhrasarṣapaviḍaṅgapippalīkarañjaprapūnāḍakovidārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhumadhukajīvantī
bimbīphalāmṛgervvāru citrasvetā
śalapuṣpīvacācetyūrddhvabhāgaharāṇi || tatra
kovidārapūrvvāṇāmphalāni | kovidārādīnām mūlāni ||
tṛvṛcchyāmādantīdravantīsaphalāviṣāṇigavākṣīcchagalāntrīpīlusnehāsuvarṇṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāsatilvakampilyakarampakapāṭalā
jpegpūgaharītakyāmalakavibhītakanīlinīpañcaṅgulapūtīkāragvadhamahāvṛkṣasaptacchadārkkareṇu
jyotiṣmatī cetyadhobhāgaharāṇi ||tatra
tilvakapūrvvāṇāṃ mūlāni | tilvakādīnām pāṭalyantānāñ ca
tvacaḥ | pūgādīnām eraṇḍāntānām phalāni | pūtīkāragvadhayoḥ
patrāṇi | śeṣāṇāṃ kṣīrāṇīti ||
kośātakī saptalā devadālī
karavallikā cety ubhayato bhāgaharāṇi | eṣāṃ svarasāḥ
||
pippalīviḍaṅgāpāmārggaśigruśirīṣasiddhārthakamaricakaravīrabimbīgirikarṇṇikākiṇihīvacājyotiṣmatīkarañjārkkalaśunātiviṣāśṛ
ṅgaveratālīsatamālasurasārjjakeṅgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṅgīmuruṅgīpīlujātīsālatālamadhūkalākṣāhiṃgulavaṇamadyagośakṛdrasomūtrāṇi
śirovirecanāni | tatra karavīrapūrvvāṇām phalāni |
tālīsapūrvvāṇāṅ kandāḥ | tālīsakādīnāmarjjakāntānām patrāṇi | iṅgudīmeṣaśṛṅgyos tvak |
mātuluṅgīmuruṅgīpīlujātīnām puṣpāṇi | śālatālamadhūkānāṃ sārāḥ
| lākṣā hiṃgu ca niryāsau | lavaṇāni pārthivaviśeṣāḥ | madyam
āsutasaṃyogāḥ | jpegśakṛdrasamūtre malāv iti ||
saṃśamanāni ata urdhvvam vakṣyāmaḥ || tatra
bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇameṣaśṛṅgībalātibalārttagalakacchurāśallakīkuberākṣīvīratarasahacarāgnimanthavatsādanīśva daṃṣṭrāśmabhedakārkkālarkkaśatāvarīpunarnnavāsukavasirakāñcanabhārggīvṛścikālīvadarayavakulattaprabhṛtīni
dve cādye pañcamūlyau samāsena vātasaṃ śamano
varggaḥ ||
candanahrīverośīramañjiṣṭhāpayasyāgundraśevālakahlārakotpalamūrvvāprabhṛtīni
nyagrodhādirutpalādiriti samāsena pittasaṃśamano vargaḥ ||
kāleyakāgurutailaparṇṇikākuṣṭhaharidrāśītaśivāśatapuṣpāsaralārāsnāprakīryodakīceṅgudīsumanāḥ
kākādanīlāṅgalakīhastiparṇṇamuñjālalāmajja
kaprabhṛtīnivallīkaṇṭakapañcamūlyau dve pippalyādir
mmuṣkakādir vvacādiḥ surasādirāragvadhādir utpalādir iti
samāsena śleṣmasaṃśamano varggaḥ ||
tatra sarvvāṇy evauṣadhāni
vyādhagnipuruṣabalāny evekṣya vidadhyād vyādhyabalād adhikam
auṣadham upayuktan tam upasāmyavyādhim anyam āvahati ||
agnyabalād adhikam ajīrṇṇam viṣṭabhya vā pacyate |
puruṣabalājpegd adhikaṃ glānimūrcchanā vahati | śamanam
evaṃ saṃśodhanam atipātayati | hīnam ebhyo dattam akiñcitkaram
bhavati | tasmāt samam eva vidhyāt ||
bhabati cātra ||
roge śodhanasādhye tu yam vidyād doṣam ulvanaṃ
taṃ samīkṣya bhiṣak kuryād doṣapacyāvanaṃ mṛduḥ ||
roge śodhanasādhye tu yam vidyād doṣam ulvanaṃ
taṃ samīkṣya bhiṣak kuryād doṣapacyāvanaṃ mṛduḥ ||
jaloddhṛtauṣadhapalas toyadvikuḍavāyutaḥ |
pādāvaśeṣitaḥ kvāthaḥ pūtaḥ pānāya śasyate ||
pādāvaśeṣitaḥ kvāthaḥ pūtaḥ pānāya śasyate ||
tadvat
kṣīrārddhakuḍavaḥ sauṣadhastriguṇodakaḥ ||
kalkākṣamātrikañ cūrṇṇo biḍālapadakānvitaḥ ||
kalkākṣamātrikañ cūrṇṇo biḍālapadakānvitaḥ ||
bhavet pāṇitalaṃ lehaḥ svarasas tu paladvayaṃ |
vyādhyādīnām bale madhye mātraiṣā śamanauṣadhai ||
vyādhyādīnām bale madhye mātraiṣā śamanauṣadhai ||
ato jñātveṣṭato
yojyo hīmahī nādhikedhikāḥ |
jñātvā koṣṭhauṣadhabalam mātrākalpyā suśobhane ||
jñātvā koṣṭhauṣadhabalam mātrākalpyā suśobhane ||
cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣan tatra balan
nṛṇāṃ |
avyāpadurbbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhavet
avyāpadurbbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhavet
iti || laḍe || || ||
iti || la
ḍe30 9|| || ||
folio 80v5
athāto dravyarasavīryavipākavijñānīyam
vyākhyāsyāmaḥ ||
kecid ācāryā vruvate | dravyam
pradhānam kasmāt vyavasthitatvāt | iha khalu dravyam
vyavasthitanna rasādayaḥ | yathā ye phale
rasādayas te pakve na bhavanti || nityatvāc ca nityaṃ hi
dravyamanityaṃ hi guṇāḥ | yathā kajpeglkādi pravibhāgās tad
eva sampannarasagandhaṃ vyāpannarasagandhavān bhavatīti |
svajātivyavasthānāc ca yathā pārthivaṃ dravyam anyabhāvan na
gacchati | evaṃ śoṣāṇi | pañcendriyagrahaṇāc ca |
pañcaindriyair gṛhyate draṣṭavyanna rasādayaḥ |
āśrayatvāc ca dravyam āśritārasā iti | ārambha sāmarthyāc ca
dravyāśrita ārambhaḥ || yathā vidārigandhādim
āhṛtyāvadya vipaced ity evam ādiṣu na rasādiṣ ā𑑎rambhaḥ | śāstraprāmāṇyāc ca
śāstraṃ ha | dvividhan dravyaṃ
sthāvarañjañgamti | kramāpekṣikatvāc ca rasādīnāṃ rasādayo hi dravyakramam apekṣante yathā
taruṇe taruṇāḥ | saṃpūrṇa sampūrṇā iti |
ekadeśasādhyatvāc ca dravyāṇām ekadeśenāpi vyādhayaḥ sādhyante
| yathā mahāvṛkṣakṣīreṇeti | tasmād dravyam
pradhānan rasādayaḥ kasmāt niravayavatvāt dravyasya |
dravyalakṣaṇan tu kriyāguṇasamavāyaḥ kriyādravye vidyate |
guṇāḥ samavāyakāraṇañ ceti ||
nety āhur anye rasās tu pradhānan kasmāt
āgamāt āgamo hi śāstram ity ucyate | jpegśāstre rasā adhikṛtā yathā rasāyatta āhāra iti |
upadeśāc ca | upadiśyate hi | yathā madhurāmlalavaṇā vātaṃ
śamayanti | ato rasāḥ pradhānaṃ | anumāc ca |
rasato hy anumīyate dravyaṃ | yathā madhuram iti ||
ṛṣivacanāc ca | ṛṣivacano vedaḥ | yathā kiñcidījyārtham
madhuramāhared iti | tasmāt rasāḥ pradhānaṃ |
raseṣu tu guṇasaṃjñā rasalakṣaṇam atro padekṣyāmaḥ |
nety āhur anye vīryam pradhānam iti |
kasmāt prādhānyāt | ihatvauṣadhakarmmāṇi vīrya prādhānyaṃ na bhavanti | tad yathā |
urddhabhāgodhobhāgobhayabhāgasaṃśamanaṃ
sāṅgrāhikadīpanalekhanavṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaś ca
yathuharavilayanadāraṇamarddanaprāṇaghnaviṣapraśamanāni vīrya prādhānyena bhavanti |
tantu vīryaṃ dvividhaṃ | uṣṇaṃ śītaṃ cāgniṣomīyatvāj
jagataḥ | kecid aṣṭavidham āhuḥ | uṣṇaṃ śītaṃ snigdhaṃ rūkṣam
vi ṣadam piccilam mṛdus tīkṣṇañ ceti | etāni
khalu vīryāṇi svabhāvaguṇotkarṣād rasam abhibhūyātmakarmma
kurvvanti | yathā tāvad vṛhatyañ ca mūlaṅ kaṣāya tiktaṃ vātaṃ
śamayaty uṣṇavīryajpegtvāt | kaṭukā pippalīpittaṃ śamayati |
mṛduśītavīryatvāt | tiktā kākamācī pittaṃ varddhayaty
uṣṇavīryatvāt | kaṭukaṃ mūlaṃ śleṣmāṇaṃ varddhayati
snigdhavīryatvāt | amlaṃ kapitthaṃ śleṣmāṇaṃ ti rukṣavīryatvāt || bha ||
ye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu
vai |
rukṣalāghavaśaity āni na te hanyuḥ samīraṇam ||
rukṣalāghavaśaity āni na te hanyuḥ samīraṇam ||
ye rasāḥ pittaśamanā bhavanti yadi teṣu𑑎vai |
taikṣṇyauṣṇyalaghutā caiva na te talkarmmakāriṇaḥ ||
taikṣṇyauṣṇyalaghutā caiva na te talkarmmakāriṇaḥ ||
ye rasāḥ śleṣma𑑎śamanā bhavanti yadi teṣu vai |
snehagauravaśaity ānu na te tatkarmmakāriṇaḥ ||
snehagauravaśaity ānu na te tatkarmmakāriṇaḥ ||
tasmād vīryaṃ pradhānam iti ||
nety āhur anye vipākaḥ pradhānam iti | kasmāt
samyaṅ mithyā vipa𑑎kvatvāt |
iha hi dravyāṇyapaha tāni samyaṅ mithyā cāvipakvāni guṇan
doṣam vā janayaṃti | tatrāhur anye prati ra sampāka
iti | vipākaḥ kecit trividham icchanti | madhuram amlam
kaṭukañceti | tat tu na samyak | bhūtaguṇādāgamāc cāmlo
vipāko nāsti | pittaṃ hi vidagdham amlatām upaity āgneyatvāt |
yad evaṃ lavaṇo 'pyanyaḥ pāke bhaviṣyati |
śleṣmā hi vidagdho lavaṇatām upaiti | tamādasiddhānta eṣaḥ |
pratirasam amlāmlasyaivaṃ sarvvaṣām iti dṛṣṭāntañ codāharanti
| yathā śāliyavajpegmudgādayaḥ prakīrṇāḥ svabhāvam uttarakāle pi na
parity ajanti tadvat iti | kecit punar avalavanto valavatāṃ
vaśamāyānt it evam avasthitaḥ pāka iti | āgame svāha |
dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaś ca | tayor
madhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo laghur iti | tatra
pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyam bhavati |
guṇasādharmyāngurutā | laghutā ca pṛthivyā yo gurvyaḥ | śeṣāṇi
laghūni tasmād dvividha eva pāko bhavati || bha
||
dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣv amvupṛthi𑑎vīguṇāḥ |
nivarttante 'dhikās tatra pāko madhura ucyate ||
nivarttante 'dhikās tatra pāko madhura ucyate ||
tejonilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu |
niva𑑎rttante 'dhikās tatra pākaḥ kaṭuka ucyate ||
niva𑑎rttante 'dhikās tatra pākaḥ kaṭuka ucyate ||
pṛthak tvavādināmeṣeva vādinām
vādasaṃgrahaḥ |
caturṇṇām api sāmagryam icchantyatra vipaścitaḥ ||
caturṇṇām api sāmagryam icchantyatra vipaścitaḥ ||
tad dravyam ātmanā kiñcit kiñcid vīryeṇa
sevitaṃ |
kiñcid rasavipākābhyān doṣaṃ hanti karoti vā ||
kiñcid rasavipākābhyān doṣaṃ hanti karoti vā ||
pāko nāsti vinā vīryād vīryan nāsti
vinā rasāt |
raso nāsti vinā dravyād dravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtaṃ ||
raso nāsti vinā dravyād dravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtaṃ ||
janman tu dravyarasayor
anyonyāpekṣikaṃ smṛtaṃ |
anyonyāpekṣikaṃ janma yathā syād dehadehinoḥ ||
anyonyāpekṣikaṃ janma yathā syād dehadehinoḥ ||
vīryasaṃjñā guṇā ye 'ṣṭau te 'pi
dravyāśrayāḥ smṛtāḥ |
raseṣu na bhavantyete nirguṇāḥ smṛtāḥ ||
raseṣu na bhavantyete nirguṇāḥ smṛtāḥ ||
jpegdravye dravye ca yasmāddhi
vipacyante na ṣaḍ rasāḥ |
śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ śeṣā bhāvās tadāśrayāḥ ||
śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ śeṣā bhāvās tadāśrayāḥ ||
amīmāṃsyānyacintyāni prasiddhāni
svabhāvataḥ |
āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ ||
āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ ||
pratyakṣalakṣaṇaphalās prasiddhāś ca
svabhāvataḥ |
oṣadhīn hetubhir vvidvān na parīkṣet kathañcana ||
oṣadhīn hetubhir vvidvān na parīkṣet kathañcana ||
sahastreṇāpi hetūnān nāmvaṣṭhādir
virecayet |
tasmāt tiṣṭhed vimatimānāgameśa tu hetuṣu ||
tasmāt tiṣṭhed vimatimānāgameśa tu hetuṣu ||
yā svabhāvavijñānaṃ vā raśaṃ yu𑑎ktasenikaṃ |
āturopakramam miśraṃ bhūmijñānan tathaiva ca ||
āturopakramam miśraṃ bhūmijñānan tathaiva ca ||
dravyasaṃgrahaṇañ caiva tathā
śamanaśodhanaṃ |
rasavīryavipākena proktam anyad daśaiva tu || ||
rasavīryavipākena proktam anyad daśaiva tu || ||
caturthodaśa ||
pha40 || ||
folio 83r4
athāto dravyaviśeṣavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ
||
tatra pṛthivyaptejovāyvākāśā𑑎nāṃ samudāyād
dravyābhinirvṛttir bbhavati | idaṃ pārthivam idam apyam
idan tejasam idam vāyavyam idam ākāśyam iti ||
tatra sthūla sāndra manda sthira guru kaṭhinagaṃ𑑎dha guṇa bahulam īṣatkaṣāyaprāyaso
madhuram iti pārthivan tat sthairya gaurava saṃghātopacaya karaṃ viśeṣataś
cādhogatisvabhāvam iti ||
śīta stimita manda guru rasa sāndra mṛdujpegpicchilarasaguṇarasaguṇabahulam īṣadamlaṃ
prāyaso madhuram āpyan tat snehanahlādanaviṣyandanakaram iti |
tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviṣadaṃ rūpaguṇabahulam īṣadamlaprāyam viśeṣataś
corddhvagatisvabhāvam iti taijasaṃ ||
taddahanapacanatāpanaprakāśanaprabhāvarṇṇakaram iti |
sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuvi𑑎ṣadaṃ sparśaguṇabahulam
īṣattiktam viśeṣataḥ kaṣāyam iti𑑎
vāyavyaṃ tadvaiṣadyaṃ lāghavaglapanavirūkṣaṇakaram iti ||
ślakṣṇasūkṣmavyavāyiviṣadaviviktarasaṃ
śabdaguṇabahulam ākāśyan tasmāt
tatmārddavasauṣiryalāghavakaram iti ||
anena nidarśanena nānauṣadhabhūtañ jagati
kiñcid dravyam astīti kṛtvā tan taṃ yuktiviśeṣamarthañ cābhipratītya svavīryaguṇayuktāni dravyāṇi
kārmmukā𑑎ni bhavanti ||
tāni yadā kurvvanti sa kālaḥ | yat kurvanti tat karmma | yena
kurvvanti tad vīryaṃ | yatra kurvvanti tad
adhikaraṇaṃ | yathā kurvvanti sa upāyaḥ | yad abhiniṣpādayanti
tat phalam iti |
tad atra virecanadravyāṇy
ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāni | pṛthivyāpo hi gurvvyaḥ |
gurutvājpegd adho gacchanti | tasmād virecanadravyāṇy
ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāni | vamanadravyāṇy
agnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni | agnivāyū hi laghū laghutvāc
corddhvam uttiṣṭhataḥ | tasmād vamanaprāmāṇyād
agnivāyubhūyiṣṭhāny ubhayaguṇabhūyiṣṭhan dravyam ubhayato
bhāgaharaṃ | ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanaṃ | sāṃgrāhikam
anilaguṇabhūyiṣṭhaṃ | dīpanam agniguṇabhūyiṣṭhaṃ |
lekhanam anilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ | bṛṃhanam pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaṃ | evam
auṣadhakarmmāṇy anumānāt sādhayet ||
bhavanti ślokāḥ ||
mahyambvagnyātmakair ddravyais tribhiḥ sāmyati mārutaḥ |
khabhūmyambuvāyujaiḥ pittañ caturbbhiḥ saṃpraśāmyati ||
mahyambvagnyātmakair ddravyais tribhiḥ sāmyati mārutaḥ |
khabhūmyambuvāyujaiḥ pittañ caturbbhiḥ saṃpraśāmyati ||
kaphaḥ khatejo'nilajais tribhiḥ śāmyati
dehināṃ |
khavāyuktābhyān dravyābhyāṃ vṛddhim abhyeti mārutaḥ ||
khavāyuktābhyān dravyābhyāṃ vṛddhim abhyeti mārutaḥ ||
āgneyam eva yad dravyan tena pittam
udīryate |
mahyambujābhyān dravyābhyāṅ kaphaś cābhivivarddhate ||
mahyambujābhyān dravyābhyāṅ kaphaś cābhivivarddhate ||
evam eva guṇādhi𑑎kyaṃ dravye dravye vyavasthitaṃ |
dviśo vā bahuśo vāpi jñātvā doṣe 'vacācaret ||
dviśo vā bahuśo vāpi jñātvā doṣe 'vacācaret ||
tatra ya ime guṇāṣṭauvīryasaṃjñakāḥ |
śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviṣadās teṣān
tīkṣṇojpegṣṇāv āgneyau | śītapicchilāv
ambuguṇabhūyiṣṭhau | pṛthivīsomaguṇabhūyiṣṭhaḥ | snehas
toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ | mṛdutvaṃ | vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ
raukṣyaṃ | kṣitisamīraṇabhūyiṣṭhaṃ vai𑑎ṣadyaṃ | vipākāv
uktaguṇau | karmmāṇy uṣṇasya
dahanapācanamūrcchanasvedanavamanavirecanāni || śītasya
prahlādanaviṣkambhanasthirīkaraṇaprasādanakledanajīvanāni | snigdhasya
snehanabṛṃhaṇasantarppaṇavyājīkaraṇavayaḥsthāpanāni ||
rūkṣasyānilavṛddhisaṃgrahaṇapīḍanavirūkṣaśoṣarohaṇāni ||
viṣada𑑎sya
kledāvūṣaṇavirūkṣaśoṣarohaṇāni || picchilasyopa𑑎lepanapūraṇabṛṃhaṇasaṃśleṣaṇavyājīkaraṇāni || mṛdo
raktamān saprasādanamukhyasaṃspa𑑎rśanāni || tīkṣṇasya
saṅgrahācūṣaṇāvadāraṇaśrāvaṇāni | tatroṣṇasnigdhau
vātaghnau | śītamṛdupicchilāḥ pittaghnāḥ | tīkṣṇarūkṣaviṣadāḥ
śleṣmaghnāḥ | gurupāko vātapittaghn
aḥ | laghupākaḥ śleṣmapittaghna iti |
teṣu mṛduśītoṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ | picchilaviṣadau
cakṣuḥsparśābhyāṃ | snigdharūkṣau cakṣuṣā | tīkṣṇaḥ
sukhaduḥjpegkhotpādanāt |
gurupākaḥ sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphāṃ kleśanañ ca | laghur
bbaddhaviṇmūtratayā mārutakopanañ ca | tatra tulyaguṇeṣu
bhūteṣu rasavaiśeṣyam upalakṣayet ||
yathā madhuro guruś ca pārthivaḥ |
madhurasnigdhaśītāś cāpyā iti ||
bhavati cātra ||
guṇā ye uktā dravyeṣu śarīreṣv api tān viduḥ |
sthānavṛddhikṣayāt tasmād dehināṃ dravyahetukā iti ||
guṇā ye uktā dravyeṣu śarīreṣv api tān viduḥ |
sthānavṛddhikṣayāt tasmād dehināṃ dravyahetukā iti ||
|| 41 ||
[Adhyāya 42, draft based on MS H]
folio 85r3 athāto rasaviśeṣavi𑑎jñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṅkhyam
ekottaraparivṛddhāḥ || śa bdasparśarūparasagandhāḥ
|| tasmād āpyo rasaḥ parasparānupraveśāc ca
sarvveṣāṃ sānnidhyam asti utkarṣāt tu grahaṇaṃ | sa khalvāpyo
rasaḥ śeṣabhūtasaṃsarggādvidagdhaḥ ṣaḍvidho bhavati
| tad yathā | madhuro 'mlo lavaṇaḥ kaṭukastiktaḥ kaṣāya iti |
tatrodakavāhulyātmadhuraḥ | toyāgnivāhulyādamlaḥ
bhūmyagnivāhulyāl lavaṇaḥ vāyvākāśavāhulyāttiktaḥ |
vāyvagnivāhulyātkaṭukaḥ pṛthivyanilavāhulyātkaṣāya iti ||
tatra madhurāmlalavaṇā vātaghnāḥ |
madhuratiktakaṣāyāḥ pittaghnāḥ kaṭutiktakaṣāyāḥ ślejpegṣmaghnāḥ ||
tatra vāyurātmaivātmā | pittamāgneyaṃ |
śleṣma saumya iti ||
ta ete rasāḥ svayonivardhanā
anyayonipraśamanāś ca |
kecid āhur agnīṣomīyatvājjagataḥ | dvividhā
rasāḥ saumyā āgneyāś ca | tatra
madhuratiktakaṣāyāḥ saumyāḥ dvividhā kaṭvamlalavaṇā
āgneyāḥ | madhurāmlalavaṇāḥ snigdhā guravaś ca dvividhā
kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaś ca | saumyāḥ śītāḥ
| āgneyās tūṣṇāḥ |
tatra śaityarūkṣalāghavavaiṣadyaguṇalakṣaṇo vāyuḥ | tasya samānayoniḥ kaṣāyo rasaḥ |
saumyaḥ śaityāc chaity am abhivardhayati | raukṣyād raukṣyaṃ
lāghavāl lāghavaṃ vaiṣadyād vaiṣadyam iti ||
auṣṇyataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiṣadyaguṇalakṣaṇampittantasya samānayoniḥ kaṭuko rasaḥ
| saumya auṣṇyād auṣṇyam abhivardhayati | taikṣṇyāt
taikṣṇyaṃ raukṣyād raukṣyaṃ lāghavāl lāghavaṃ vaiśadyād
vaiśadyam iti ||
mādhuryasnehagauravaśaityapaicchilyaguṇalakṣaṇaḥ
śleṣmā tasya samānayo nirmadhuro rasaḥ | saumya
mādhuryāt mādhuryam abhivardhayati | snehāt snehaṃ gauravād
gauravaṃ śaityāc chaityaṃ paicchilyāt paicchilyam iti ||
tasya punar vviparītaḥ kaṭuko rasaḥ |
jpegśleṣmaṇaḥ
pratyanīkatvāt | kaṭukyātmādhuryam abhibhavati | raukṣyāt
snehaṃ lāghavād gauravaṃ auṣṇyāt paicchity an tad etan
nidarśanamātram uktaṃ |
rasalakṣaṇam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ || tatra yaḥ paritoṣam utpādayati tarppayati
mukhopalepañ janayati prahlādayati śleṣmāṇañ cābhivardhayati sa
madhuraḥ || yo dantaharṣam utpādayati | mukhāśrāvañ jana-yati śraddhāñ cotpādayati so 'mlaḥ || yo
bhaktarucim utpādayati | kaphaprasekañ janayati
mārddavañ copādayati sa lavaṇaḥ || yo jihvām udvejayati śiro
gṛhṇāti nāsikāñ ca śrāvayati sa kaṭukaḥ || yo gale
śoṣam utpāda-yati mukhavaiṣadyam utpādayati
bhaktaruciñ copādyati sa tiktaḥ || ya āsyam pariśoṣayati- jihvāṃ stambhayati kaṇṭham badhnāti hṛdayam
pīḍayati sa kaṣāyaḥ ||
rasaguṇān ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ || tatra madhuro
raso raktamāṃsado 'sthimajjojaḥ śukravardhanaś cākṣuṣyaḥ keśyauvalakṛtsandhānaḥ śoṇitaḥ śoṇitaprasādo
vālavṛddhakṣatakṣīṇahitaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamaḥ ||
tṛṣṇāmūrcchādāhaḥ praśamanaḥ | ṣaḍindriyaprasādanaś ceti |
jpegsa evaṃguṇo 'py eka
evātyartham upayujyamānaḥ kāsaḥ śvāso
lasakavamathurvvadanamādhuryasvaropaghātakṛmigalagaṇḍān
āpādayati | tathārvvudaślīpadavastigudopalepābhiṣyandaprabhṛtīn nayanavikārānn upajayati ||
amlas tu jaraṇaḥ pācanapavananigrahaṇo nulomano vidāhī vahiḥśītaḥ kledanaḥ prāyaśo hṛdyaś
ceti | sa khalv evaṃguṇo 'py eka evātyartham
upayujyamāno dantaharṣanayanasammīlanaromasamvejanakaphavilāyanaśarīrapraśithilatām āpādayati |
tathā kṣatavihatadagdhadaṣṭabhagnaśū-nacyutāvamathitacchiyavisarppitacchinnaviddhotpiṣṭādīni
pāca-yaty āgneyasvabhāvatvvāt ||
lavaṇas tu saṃśodhanaḥ pācano viśleṣaṇas
tarppaṇaḥ kledanaḥ śaithilyakṛt
sarvvarasapratyanīkabhūto mārggaviśodhanaḥ
sarvvaśarīrāvayavamārddavakaraś ceti | sa khalu
evaṃguṇo 'py eka evātyartham upasevyamāno gātrakaṇḍūko tha
śophavaivarṇṇakaraḥ svaropaghātendriyopatāpān
upajanayati |
tathākṣimukhapākaraktapittavātaśoṇitāmlīkāprabhṛtīnvikārān
upajanayati ||
kaṭukas tu dīpanaḥ pācano rocanaḥ
śodhanaḥ sthaulyājpeglyālasakaviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥ
sandhibandhacchedano vasādanas stanyaśukrakaphamedasām
upahantā ceti | sa khalv evaṃguṇo 'py eka evātyartham
upayujyamāno
bhramamadagalatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpān āpādayati | tathā valavighātakampatodabhedakṛt
karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu ca vātaśūlān upajanayati ||
tiktas tu rocano dīpanaḥ
śodhanaḥ kaṇḍūkoṣṭhatṛṣṇāmūrcchāpraśanaḥ stanyaśodhano
viṇmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaś ceti | sa khalv evaṅguṇo
'py eka evātyartham upayujyamāno
gātramanyāstambhākṣepakordditaśiraḥśūlān upa-janayati | tathā bhramatodabhedacchedāsyavairasyāny
āpādayati ||
kaṣāyas tu saṅgrāhiko ropaṇaḥ stambhanaḥ śodhanollekhanaḥ śoṣaṇaḥ pīḍanaḥ kledopaśoṣaṇaś
ceti | sa khalv evaṅguṇo 'py eka evātyartham
upayujyamāno hṛdayapīḍāsyaśoṣodarādhmānavākyagrahamanyāstambhaprabhṛtīn vikārān upajanayati | tathā
gātrasphuraṇacimicimāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtīn
vikārānupajanayati ||
sarvveṣām eva dravyāṇy upadekṣyājpegmaḥ | tad yathā kākolyādi
kṣīraghṛtavasāmajjaśāliyavagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaśeruka
kālāṅkālukapiyālapuṣkaravījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādananālikerekṣuvikārāḥ |
balātibalātmaguptāvidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭamadhūlikākūṣmāṇḍādiḥ samāsena madhuro
varggaḥ || dāḍimāmalakamātuluṅgāmrāmrātakakapitthakaramarddavadaraprācīnāmalakakośāmrabhavyapārāvatavetraphalatintiḍīkalajacāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāsauvīratuṣodakadhānyāmlaprabhṛtīni samāsenāmlo varggaḥ ||
saindhavasauvarccalavi-ḍapākyaromakasāmudrapācimakṣāroṣarasuvarccilaprabhṛtīni
samāsena lavaṇo varggaḥ || pippa-lyādiḥ surasādir
mmadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadevadāruhareṇukā
'valgujaphalacaṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsīpīluprabhṛtī-ni śālasārādiś ca prāyaśaḥ kaṭuko varggaḥ ||
āragvadhādirgguḍūcyādirmmaṇḍūkaparṇṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇṇavṛhatīdvayajpegśaṃkhinītṛvṛtkṛtavedhanakarkkoṭakakāravellavārttākukaravīrasumanāḥśaṃkhapuṣpyapāmārggatrāyamāṇāśokarohivaijayantīsuvarccalāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni
tikto varggaḥ || nyagrodhādirambaṣṭhādir lodhrādiḥ
priyaṅvādistriphalā śallakījamvvasthitindukādīni
katakaśākaphalāni sālasārādiś ca prāyasaḥ
kuravakakovidārajīvantīsuniṣaṇṇakaprabhṛtīni
varakādayo mudgādayaś ca samāsena kaṣā-yo varggaḥ ||
tatraiteṣāṃ rasānāṃ saṃyogās triṣaṣṭirv
bhavanti || tad yathā pañcadaśa dvikāḥ | viṃśatis trikāḥ | pañcadaśa catuṣkāḥ | ṣaṭ pañcakāḥ | ekaṣaṭkāḥ |
ekaikaśaś ca śaḍrasā iti | teṣām anyatra vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra || yuktāḥ ṣaḍadhigacchanti
valino vaśyatāṃ rasāḥ | yathā doṣāḥ prakupitā vaśaṃ
yānti valīyasa iti ||
42 ||
folio 88r5
athāto vamanadravyavikalpavijñānīyam
vyākhyāsyāmaḥ ||
vamanadravyānām phalākhyānām madhye
madanapha𑑎lāni
śreṣṭhatamāni bhavanti || tatra madanapuṣpāṇām ātapaśuṣkāṇā
cūrṇaprakuñcaṃ pratyak puṣpīnimvakaṣāyāṇām
anyatamenālo pāyayitvā vāmayet |
madanaśatvāṭūcūrṇṇājpegny evam madhulavaṇayuktāny abhiprataptāni |
madanaśalāṭucūrṇṇasiddhām vā tilayavāgūn | nivṛttām vā
nātihariti pāṇḍūnāṃ kuśamūḍhāvavaddhamṛdgomayapraliptānāṃ
yavavūsamāṣa𑑎śālyādidhānyarāśāvaṣṭharātroṣitaklinnabhinnānām
phalapippalīrāhṛtyātape pariśoṣayet tāsāṃ
dadhipalavimṛditapariśuṣkāṇāṃ subhājanasthānām antarnnakhamuṣṭhim uṣṇena yaṣṭhīmadhukaṣāyeṇa
kovidārādhyanyatamakāṣāyeṇa vā
vimṛdya trirātraparyuṣitam madhusaindhavayuktam āśīrbhir
abhimantritam udaṅmukhaḥ prāṅmukham ā𑑎turam pāyayet anena mantreṇa abhimantrya
||
brahmadakṣāśvirūdre𑑎ndrabhūcandrārkkānilānalāḥ |
ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṃghāś ca pāntu te ||
ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṃghāś ca pāntu te ||
rasāyaneva siddhānān devānām
amṛtaṃ yathā |
sudhevottamanāgānāsbhaiṣajyam idam astu te ||
sudhevottamanāgānāsbhaiṣajyam idam astu te ||
vi𑑎śeṣeṇa śleṣmajvarapratiśyāyāntarvvidradhiṣv
apravarttamāne doṣe pippalīvacāsarṣapakalkonmiśrair uṣṇāmvubhiḥ punaḥ punaḥ pravarttayed āsamyag
vāntalakṣaṇād iti | madanaphalamajjacūrṇṇam vā
tatkvāthaparibhāvitam vasena dravyakaṣāyeṇa
| madanaphalamajjā siddham vā payaḥ | madanapha𑑎jpeglamajjasiddhena vā payasā vā yavāgūm
adhobhāgāsṛhṛdrogayoḥ | madanaphalamajjasiddhasya vā
payaso dadhibhāvam upagatasya | dadhyuttarakaṃ dadhi vā
kaphaprasekaśarddistame𑑎ṣu | madanaphalamajjācūrṇṇa rasam vā
bhallātakasenhavadādāya phāṇitībhūtaṃ lehayet |
ātapaśuṣkam vā jīvantī kaṣāyeṇa pittakaphasthānagate |
madanaphala majjākvātham vā pippalyādi
prativāpaṃ ūṣaṇanimvakaṣāya yor anyatamena santarppaṇaṃ |
kaphasarvvavyādhiharam iti madanaphalam uktaṃ |
jīmūtakakusumacūrṇṇam vā𑑎 pūrvvavad eva kṣīreṇa
nivṛtteṣu yavāgūṃ romaseṣu | santānikām vā𑑎 nirllomaśeṣu |
dadhyuttarakaṃ haritakapāṇḍuṣu | dadhi tat kaṣāyasaṃsṛṭāṃ
surām vā paryāgateṣu | madanaphalamajja
vidhānavat kuṭajaphalamajjavidhānaṃ |
ikṣvākukusumacūrṇṇam vā pūrvvavad eva
kṣīreṇa |
dhāmārgavasyāpi madanaphalamajjā vidhānavad
upayogaḥ ||
kṛtavedhanamadanaphalamajjapippalīmām
vamanadravyaparibhāvitānām vahuśaś cūrṇṇam utpalādiṣu dattam
āghrā ya vasati tattvanavavaddhadoṣeṣu yavājpeggūmākaṇṭham pītavatsu ca
dadyād iti | śirovirecanāny evaṃ pradhānatamāni bhavanti ||
bhavati cātra
kalkaiḥ kaṣāyaiḥ svarasaiś ca cūrṇṇair api ca vuddhimān |
peyalehyādibhojyeṣu vamanānyūpakalpayet ||
kalkaiḥ kaṣāyaiḥ svarasaiś ca cūrṇṇair api ca vuddhimān |
peyalehyādibhojyeṣu vamanānyūpakalpayet ||
tri || ||
folio 89v
snehāpayaḥ payassūktam iti prādhānyasaṅgrahaḥ |
teṣām vidhānaṃ vakṣyāmi yathāvad anupūrvvaśaḥ ||
athāto virecanadravyavikalpavijñānīyam
vyākhyāsyāmaḥ ||
aruṇābhan tṛvṛn mūlaṃ śreṣṭhaṃ
mūlavirecane |
pradhānas tilvakastvakṣu phaleṣv api harītakī ||
pradhānas tilvakastvakṣu phaleṣv api harītakī ||
snehāpayaḥ payassūktam iti prādhānyasaṅgrahaḥ |
teṣām vidhānaṃ vakṣyāmi yathāvad anupūrvvaśaḥ ||
vairecanadravyakaṣāyapītam mūlam
mahattraivṛtamatra śuddhaṃ |
cūrṇṇīkṛtaṃ saindhavanāgarāḍhyam pibet tadamlair anilādhijuṣṭaḥ ||
cūrṇṇīkṛtaṃ saindhavanāgarāḍhyam pibet tadamlair anilādhijuṣṭaḥ ||
svādukvāthairapicekṣor vvikāraiḥ
paitteroge kṣīrayuktān nihanyāt |
drākṣārasatriphalākvāthamūtrair yuktam pibet kaphajavyoṣagāḍhaṃ ||
drākṣārasatriphalākvāthamūtrair yuktam pibet kaphajavyoṣagāḍhaṃ ||
trivarṇṇakatrikaṭukābhyānyuktaṃ lihyāc
cūrṇṇan tadguḍenābhiyojyaṃ |
kvāthaprasthe kuḍavan tasya dadyāt yuktyā dadyān nāgaraṃ saindhavañ ca ||
kvāthaprasthe kuḍavan tasya dadyāt yuktyā dadyān nāgaraṃ saindhavañ ca ||
pacet sarvvaṃ yāvad etad ghanaṃ syāl
lehībhūtan tatprayojyaṃ tatas tu |
tṛvṛtkalkonāgarārddhena yuktaḥ sasaindhavo mūtrayuktas tujpeg peyaḥ ||
tṛvṛtkalkonāgarārddhena yuktaḥ sasaindhavo mūtrayuktas tujpeg peyaḥ ||
sametṛvṛn nāgare cābhayāñ ca dadyād arddham
pūgaphalaṃ sadāruḥ |
viḍaṃgasāraṃ marica vaiṣayogaḥ sasaindhavo mūtrayuktaḥ pradhānaḥ ||
viḍaṃgasāraṃ marica vaiṣayogaḥ sasaindhavo mūtrayuktaḥ pradhānaḥ ||
vairecanadravyacūrṇṇasya bhāgas
tataḥ kvāthaḥ sammitañcāsya tulyaṃ |
sumardditaṃ sarppiṣā tacchritena tatkvāthośmasveditā varttitañ ca ||
sumardditaṃ sarppiṣā tacchritena tatkvāthośmasveditā varttitañ ca ||
pākaprāpte phāṇitaṃ cūrṇṇitāktaṃ kṣiptvā
pakvaṃ cāva𑑎tāryā pramādāt |
śītīkṛtvā modakaṃ saurabhājyaṅ kuryād evam bhaśṭhakṣyakalpā
samāsān |
śītīkṛtvā modakaṃ saurabhājyaṅ kuryād evam bha
mudgānām vātaiḥ samaṃ sādhitānāṃ yūṣo
hṛdyaḥ sadhṛtaḥ saindhavāḍhyaḥ ||
virecayed vaidaleṣv eṣu kalpaḥ kāryās tajñair vvāmanīyeṣu caiva ||
virecayed vaidaleṣv eṣu kalpaḥ kāryās tajñair vvāmanīyeṣu caiva ||
ikṣurdvidhā pāṭayitvāvalipya tṛvṛt
kalkaiḥ pravisandhāya cāpi |
paktvā samyak puṭapākaṃ krameṇa khādecchītaṃ pittarogābhibhūtaḥ ||
paktvā samyak puṭapākaṃ krameṇa khādecchītaṃ pittarogābhibhūtaḥ ||
vairecanikaniḥkvātha bhāgāḥ śītās
trayo mitāḥ |
dvau phāṇitasya tāṃ sarvvā nyūnaragnāvadhiśrayet ||
dvau phāṇitasya tāṃ sarvvā nyūnaragnāvadhiśrayet ||
tatsādhusiddham vijñāya śītī kṛtvā nidhāpayet |
kalaśe kṛtasaṃskāre vibhajyantu himāhimau ||
kalaśe kṛtasaṃskāre vibhajyantu himāhimau ||
ūrddhvañ jātarasaṃ māsād āsavaṃ
madhugandhikaṃ |
mātrayā prapibet prātaḥ tataḥ samyag viricyate ||
mātrayā prapibet prātaḥ tataḥ samyag viricyate ||
vairecanikajpegmūlānāṃ kvāthe māsān susādhitān |
sudhautaṃ tatkaṣāyeṇa śālīnāñ cāpi taṇḍulaṃ ||
sudhautaṃ tatkaṣāyeṇa śālīnāñ cāpi taṇḍulaṃ ||
avakṣudyaikataḥ piṇḍāṃ kṛtvā śuṣkāṃ
sucūrṇṇitāṃ |
śālitaṇḍulacūrṇṇan tusamyak svinnaṃ suśītalaṃ ||
śālitaṇḍulacūrṇṇan tusamyak svinnaṃ suśītalaṃ ||
tasya piṣṭasya bhāgām̐strīn
kiṇvabhāgavimiśritān |
maṇḍodakārthe kvāthan tu dadyāt tat sarvam ekataḥ ||
maṇḍodakārthe kvāthan tu dadyāt tat sarvam ekataḥ ||
nidadhyāt kalase tān tusurāñ ca tarasām
pibet |
eṣa eva surākalpo vamaneṣv api kīrttitaḥ ||
eṣa eva surākalpo vamaneṣv api kīrttitaḥ ||
mūlāni tṛvṛtādīnām prathamasya gaṇasya
ca |
mahataḥ pañcamūlasya bhārggī śārṅgaṣvayor api ||
mahataḥ pañcamūlasya bhārggī śārṅgaṣvayor api ||
triphalām vacām ativiṣāṃ
sudhāhemavatīn tathā |
saṃhṛtyaitāni sarvvāṇi kuryād bhāgāvubhau pṛthak ||
saṃhṛtyaitāni sarvvāṇi kuryād bhāgāvubhau pṛthak ||
kuryān niḥkvātham ekasmin ekasmin cūrṇṇam
eva ca |
tena kvāthena bahuśo viśuddhāṃ bhāvayed yavān ||
tena kvāthena bahuśo viśuddhāṃ bhāvayed yavān ||
śuṣkāṇām mṛdubhṛṣṭānān teṣām bhāgās
trayo mitāḥ |
caturtham bhāgam āvāpya cūrṇṇam apyatra kīrttitaṃ ||
caturtham bhāgam āvāpya cūrṇṇam apyatra kīrttitaṃ ||
kalase prakṣiyedvidvān tatas tan
tadanantaraṃ |
teṣām eva kaṣāyeṇa śītenābhiprapūrayet ||
teṣām eva kaṣāyeṇa śītenābhiprapūrayet ||
pūrvvavat sannidadhyāt tu jñeyaṃ sauvīrakaṃ
hitaṃ |
pūrvvokta varggam āhṛtya jpegdvidhā kṛtvaikam etayoḥ ||
pūrvvokta varggam āhṛtya jpegdvidhā kṛtvaikam etayoḥ ||
bhāgaṃ saṃkṣudya saṃsṛjya yavaiḥ sthālyāṃ
sahākṣipet |
ajaśṛgyāḥ kaṣāyeṇa tenābhyāsicya sādhayet ||
ajaśṛgyāḥ kaṣāyeṇa tenābhyāsicya sādhayet ||
susiddhāṃ cāvacāryaitām oṣadhibhyo
vimokṣayet |
vimṛdya satuṣān etān tatastāṃ pūrvvavadyavāṃ ||
vimṛdya satuṣān etān tatastāṃ pūrvvavadyavāṃ ||
pūrvvoktauṣadhabhāgasya cūrṇṇaṃ
datvā???? |
tenaiva sahayūṣeṇa kalase pūrvva sukṣipet ||
tenaiva sahayūṣeṇa kalase pūrvva sukṣipet ||
jñātvā jātarasañ cāpi tattuṣodakam āpnuyāt |
tuṣodasauvīrakayor vvidhir eṣa prakīrttitaḥ ||
tuṣodasauvīrakayor vvidhir eṣa prakīrttitaḥ ||
ṣaḍrāttrāt saptarātrād vā te ca peye
sure smṛte |
vairecaneṣu dravyeṣu tṛvṛtkalpavidhiḥ smṛtaḥ ||
vairecaneṣu dravyeṣu tṛvṛtkalpavidhiḥ smṛtaḥ ||
mahāvṛkṣapayaḥ pītair yavāgūs taṇḍulaiḥ kṛtāḥ |
virecayed āśupītāguḍenotkārikā kṛtā ||
virecayed āśupītāguḍenotkārikā kṛtā ||
leho vā sādhitaḥ samyak
snuhīkṣīrasurāghṛtaiḥ |
vibhāvitā snuhīkṣīrepippalyo lavaṇāni ca ||
vibhāvitā snuhīkṣīrepippalyo lavaṇāni ca ||
cūrṇṇaṅkampilyakasyāpi tat pītaṅ
guḍikākṛtaṃ |
harītakī viḍaṅgāni saindhavan nāgaran tathā
||
marīcāni ca tat sarvvaṅ gomūtreṇa virecanaṃ |
marīcāni ca tat sarvvaṅ gomūtreṇa virecanaṃ |
harītakīm bhadradāru kuṣṭhaṃ pūgaphalan
tathā ||
saindhavaṃ śṛṅgaverañ ca gomūtreṇa virecanaṃ |
saindhavaṃ śṛṅgaverañ ca gomūtreṇa virecanaṃ |
nīlīphalanāñ cūrṇṇan tu nāgarābhayayos
tathā ||
līḍhvā guḍaiṇa salilam paś cād uṣṇam piven najpegraḥ |
līḍhvā guḍaiṇa salilam paś cād uṣṇam piven najpegraḥ |
pippalyādi kaṣāyeṇa pibet piṣṭāṃ harītakīṃ
||
saindhavopahitāṃ samyag eṣa yogo virecanaḥ |
saindhavopahitāṃ samyag eṣa yogo virecanaḥ |
triphalā sarvvarogaghnī ghṛtabhogena
mūrcchitā ||
vayaḥ saṃsthāpanañ cāpi kuryāt
satatasevitā |
harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā ||
saindhavopahitā vāpi sātatyenāgnidīpanī |
saindhavopahitā vāpi sātatyenāgnidīpanī |
vyoṣaṃ trijātakam mustā viḍaṅgāmalake
tathā ||
navaitāni samānāni
tṛvṛdaṣṭagāṇāni vā |
suślakṣṇacūrṇṇitānīha gāḍitāni vimiśrayet ||
suślakṣṇacūrṇṇitānīha gāḍitāni vimiśrayet ||
ṣaḍbhiś ca śarkkarābhāgair īṣat
saindhavamākṣikaiḥ |
piṇḍīkṛtam bhakṣayitvātataḥ
śītāmbu pāyayet ||
avipattir ayaṃ yogaḥ praśastaḥ
pittarogiṇāṃ |
kṣārānupānam bhoktavyo vātaślemarturair
nnaraiḥ ||
bhakṣyarūpasadharmmatvād āḍhyeṣv eva vidhīyate |
bhakṣyarūpasadharmmatvād āḍhyeṣv eva vidhīyate |
avekṣyasamyagrogādīn yathāvad upayojayet
||
saptalāṃ śāṅkhinīn dantīn tṛvṛd
āragvadham vacāṃ |
mūtreṇa bhāvyaṃ saptāhaṃ snuhākṣīre
tathaiva ca ||
kīrṇṇan tenāthacūrṇṇena mālyaṃ vasanam eva vā |
kīrṇṇan tenāthacūrṇṇena mālyaṃ vasanam eva vā |
āghrāyāvṛtya vā samyak mṛdukoṣṭho
vicyate ||
ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpi madyeṣu
mūtreṣu tathā raseṣu |
anneṣu bhakṣyeṣu tathaiva lehe virecanaṃ sādhu niyojajpegnīya
anneṣu bhakṣyeṣu tathaiva lehe virecanaṃ sādhu niyojajpegnīya
iti || ||
folio
folio
folio 97v
athāto dravadravyaviśeṣavijñānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
pānīyaṃm
āntarīkṣyam anirddeśyarasam amṛtaṃ jīvanan tarppaṇan dhāraṇam
āśvāsajananaṃ
śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrāpraśamanam ekāntataḥ
pathyatamañ ca ||
tad evāvanau patitam anyatamam upalabhyate
| nadīsarastaḍāgakūpavāpīpraśravaṇodbhijacauṇṭyādiṣu sthāneṣv anyatamaṃ rasam upabhate |
tatra
lohitakapilapā-ṇḍupītanīlaśukleṣv avanipradeśeṣu
madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyā yathāsaṃkhyam udakarasā bhavantīty eke bhāṣante ||
tat tu na samyak pṛthivyādīnām anyo
'nyānu-praveśakṛtaḥ sa khalūdakaraso bhavaty
utkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa || tatra svalakṣaṇodakaguṇabhūyiṣṭhāyām madhuraṃ |
toyāgniguṇabhūyiṣṭhāyām amlaṃ|
pṛthivyagniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ lavaṇaṃ | vāyvagniguṇabhūyiṣṭhāyāṅ
kaṭukaṃ| vāyvākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ tiktaṃ |
pṛthivyanilaguṇabhūyiṣṭhāyāṅ kaṣāyaṃ | ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyām
avyaktarasam avyaktaṃ hy ākāśam ity atas tat pradhānam
avyaktarasatvāt tat peyam āntarīkṣālābhe |
tatrānta-jpegrikṣañ caturvvidhaṃ || tadyāthā | dhāraṃ
kāraṃ tauṣāraṃ haimam iti | teṣān dhāraṃ pradhānaṃ laghutvāt
tat punar dvividhaṃ | gāṅgaṃ sāmudrañ ca tayoḥ parīkṣaṇaṃ |
tatra śālyodanapiṇḍam akuthitam avidagdhaṃ |
rajatabhājanopahitaṃ varṣati deve kurvvīta sa cet
muhūrttasthitas tādṛśa eva bhavati | tad gāṅgam iti
avagantavyaṃ | varṇṇānyatāsitthaprakledo vā tatsāmudram iti
vidyāt | tan nopādeyaṃ | sāmudram apy āśvayuji māsi
gṛhītaṃ gāṅgavad bhavati | tad upādeyam iti |
śuklapaṭaikadeśapracyutam athavā harmmyatalaparibhraṣṭam anyair vvā
prayogair ggṛhītaṃ śailabhājane śailavan mṛnmaye vā
pātreṣv anuguptan nidadhyāt | tat sarvvakālam upayuñjīta |
tasyālābhe bhaumaṃ | tat punaḥ saptavidhaṃ | tad
yathā kaupan nādeyaṃ sārasan tāḍāga m prāsravaṇam
audbhijaṃ cauṇṭyam iti ||
tatra varṣāvarṣāsvāntarikṣamaudbhijaṃ vā
seveta mahāguṇatvā-t | śaradi sarvvam prasannatvāt
| hemante sārasan tāḍāgam vā | vasante kaupaṃ
cauṇṭyaṃ prāsrāvaṇam vā | grīṣme
'pyevaṃ | prāvṛṣyendram anabhivṛṣṭaṃ sarvvaṃ eva |
kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśava-jpegkothapradūṣitaṃ |
tṛṇaparṇṇodakayutaṃ kaluṣam viṣasaṃyutaṃ ||
yo 'vagāheta varṣāsu pivedvāpi navañ jalaṃ
|
sa vāhyābhyantarān rogān labhate kṣipram eva tu ||
sa vāhyābhyantarān rogān labhate kṣipram eva tu ||
tatra yat paṅkaśevālatṛṇahaṭhapadmaprabhṛtibhir avacchannaṃ
raviśaśikiraṇāni-lair vvātijuṣṭāṃ gandharasopasṛṣṭan tad
vyāpannam iti vidyāt | sparśarasarūpagandhavīryavipākāḥ | doṣāḥ ṣaṭ kharatā paicchilyam auṣṇyaṃ dantagrāhitā
ca sparśadoṣaḥ | paṅkasikatāśaivālavāhulyādvikṛtavarṇṇatā
rūpadoṣaḥ | vyaktarasatā rasadoṣaḥ | aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ | yad upayuktan tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekān
ā-pādayati sa vīryadoṣaḥ | yad upayuktaṃ cirād vipacyate
viṣṭambhayati sa vipākadoṣaḥ || ta ete āntarikṣe
doṣā na bhavanti |
vyāpanne cāgnikvathanaṃ sūryātapanam
ayam piṇḍataptanirvvāpaṇam vā prasādhakam bhavati
saptakaluṣasya prasādhakāni bhvanti | tad
yathā || katakagomedakavisagranthiparṇṇīmūlaśevālavastrāṇimuktāmaṇiś ceti
||
saptaśītīkaraṇāni bhavanti | tad yathā ||
pravātasthāpanam dakaprakṣepanaṃ yaṣṭibhrāmaṇam
vyajanaṃ | jpegvastroddharaṇaṃ | vālukāprakṣepaṇaṃ sikyāvalam vanañ ceti ||
pañca nikṣepaṇāni bhavanti | tad yathā |
phalakaṃ tryaṣṭakaṃ muñjāvalayaṃ dakamañ cikāśikyakañ ceti |
nāgapuṣpacampakotpalapāṭalāprabhṛtibhiś cādhivāsanam iti ||
sugandhavispaṣṭarasaṃ suśītan
tarṣanāśanaṃ |
acchaṃ laghu ca hṛdyañ ca toyaṅ guṇavad ucyate ||
acchaṃ laghu ca hṛdyañ ca toyaṅ guṇavad ucyate ||
tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyā laghūdakatvāt | pūrvvābhimukhā na praśasyante
gurūdakatvāt | dakṣiṇābhimukhā nātidoṣalā bhavanti |
sādhāraṇatvāt | tatra sahyaprabhavāḥ kuṣṭhañ janayanti |
vindhyaprabhavā kuṣṭhaṃ hṛdrogañ ca | malayaprabhavāḥ krimīn |
mahendraprabhavāḥ ślīpadodarāṇi | himavatprabhavāḥ |
galagaṇḍaṃ kvacid gaṇḍamālāṃ | prācyāvanty āparāvantyāś
cārśāṃsy upajanayanti | tatra pāriyātraprabhavā
valārogyakarā iti ||
nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāś
cāmalodakāḥ |
gurvvyaḥ śaivālakaluṣajalaudyāmandagāś ca yāḥ ||
gurvvyaḥ śaivālakaluṣajalaudyāmandagāś ca yāḥ ||
tatra sarvveṣāṃ bhaumānām
pratyūṣasi grahaṇaṃ | tatra hi śaity alāghavam adhikam bhavati
|
śaity añcāparo guṇa iti ||
śaity añcāparo guṇa iti ||
divārkkakiraṇair jjuṣṭaṃ juṣtam indukarair
nniśi |
arūkṣam anabhiṣyandi-jpegtattulyaṃ gaganāmbunā ||
arūkṣam anabhiṣyandi-jpegtattulyaṃ gaganāmbunā ||
gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat
subhājane |
balyaṃ rasāyanaṃ śītaṃ mātrāpekṣan tataḥ paraṃ ||
balyaṃ rasāyanaṃ śītaṃ mātrāpekṣan tataḥ paraṃ ||
raktoghnaṃ śītalaṃ hlādi
jvaradāhastṛṣāpahaṃ |
mūrcchāpittoṣmadāheṣu viṣe
rakte mādatyaye ||
bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā |
bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā |
ūrddhage raktapitte ca śītamambhaḥ
praśasyate ||
prārśvaśūla pratiśyāye vātaroge galagrahe |
prārśvaśūla pratiśyāye vātaroge galagrahe |
ādhmāte stimite kāṣṭhe
sadyaḥśuddhe navajvare ||
hikkāyāṃ snehapīte ca śītāmbu parivarjjayet |
hikkāyāṃ snehapīte ca śītāmbu parivarjjayet |
arocake pratiśyāye pramehaś ca yathau
tathā ||
mande 'gnāvudare koṣṭhe jvare
netrāmayeṣu ca |
vraṇe ca madhumehe ca pānīyam mandam ācaret ||
vraṇe ca madhumehe ca pānīyam mandam ācaret ||
candrakāntabhavam vāri pittaghnam vimalaṃ smṛtam |
sakṣāramprāyasaḥ kaupan nādeyaṃ
kīrttitantathā||
tāḍākam vātalaṃ rūkṣaṃ sārasañ caiva tādṛśaṃ |
autsam asmasam āśleṣāduṣṇaṃ pittena
śasyate ||
sarvvadā sarvvadoṣeṣu pathyam prāsrāvaṇam
payaḥ |
avidāhy udbhijaṃ toyam
pittaghnam madhuraṃ smṛtaṃ ||
kaphamedonilaharaṃ dīpanaṃ vastiśodhanaṃ
|
śvāsakāsajvaraharam pathyam uṣṇodakaṃ
sadā ||
jpegdīpanī pācanī laghvī pathyā
vastiviśodhanī |
vātānulomanī peyākṣat pipāsaharā smṛtāḥ ||
vātānulomanī peyākṣat pipāsaharā smṛtāḥ ||
kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānām
vraṇinām api |
jñeyaḥ pathyatamaś cāpi mudgayūṣaḥ
kṛtākṛtaḥ ||
prīṇanaḥ prāṇajananaḥ
śvāsakāsakṣayāpaḥ |
vātahantāśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ ||
vātahantāśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ ||
khalāḥ khalayavāgvaś ca
rāgaṣāḍavaṣaṭṭakāḥ |
evam ādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ ||
evam ādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ ||
yad ākāraṇam āsādya bhoktṝṇāṃ cchandato 'pi vā |
anekadravyayonitvāc chāstra-tas tām vinirddiśet ||
anekadravyayonitvāc chāstra-tas tām vinirddiśet ||
snigdhaṃ svādu rasaṃ hṛdyaṃ ? vṛṃhaṇam
valavattaraṃ |
vṛṣyam pittapipāsāghnaṃ nālikerodakaṅ
guruḥ || folio 94v4
gavyamājan tathā coṣṭramāvikaṃ
māhiṣañ ca yat |
aśvāyāś caiva nāryāś ca? nāgyoś caiva tu yat smṛtaṃ ||
aśvāyāś caiva nāryāś ca? nāgyoś caiva tu yat smṛtaṃ ||
tatvanekauṣadhirasaḥ prasādakṣīratāṅ
gataḥ |
sarvvaprāṇabhṛtān tasmāt sātmyaṃ
kṣīramiho-cyate ||
? gavyan tu
śitasnigdhamadhuram avidāhi
vātapittaśleṣmaśoṇitamānaseṣu vikāreṣv aviruddhaṃ |
jīrṇṇajvarakāsaśophakṣayaraktapittagulmodaramūrcchābhramamadapipājpegsāpāṇḍurogārśa
udāvarttātīsārayonirogagarbhbhāsrāvaśramaklamaharam valyaṃ
vṛṣyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ vyājīkakaraṇaṃ sandhānam āsthāpanam
āyuṣyam vamanam virecanañ ceti || ?thāpanaṃ tulyaguṇatvāc
caujaso vardhanaṃ bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ kṣudvyavāyavyāyām
akarśitānāṃ ca pathyatamam ||
dīpanaṃ laghu saṅgrā-hi? viśeṣañ cātra me
śṛṇu ||
ajānām alpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt |
ajānām alpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt |
nātyambupānādvyāyāmātsarvvadoṣaharam payaḥ ||
rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṅ kiñcid auṣṭraṃ svādurasaṃ laghu |
rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṅ kiñcid auṣṭraṃ svādurasaṃ laghu |
śophagulmodarārśoghnaṃ
krimikuṣṭhakaphāpahaṃ ||
āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphapahaṃ |
āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphapahaṃ |
pathyaṃ kevalavāteṣu
kāse
cānilasambhave ||
mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣam vahniśādanaṃ |
mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣam vahniśādanaṃ |
nidrākaraṃ śītakaraṃ gavyāt snigdhataraṃ
guru ||
uṣṇamaikasaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ |
uṣṇamaikasaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ |
madhurāmlagsaṃ rūkṣaṃ
lavaṇānurasaṃ laghu ||
nāryās tu madhruaṃ stanyaṅ kaṣāyānurasaṃ himaṃ |
nāryās tu madhruaṃ stanyaṅ kaṣāyānurasaṃ himaṃ |
nasyāś cyotanayoḥ pathyañ jīvanaṃ laghu
dīpanaṃ ||
jpeghastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru |
jpeghastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru |
snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyam
balavarddhanaṃ ||
payo 'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyasaḥ
parikīrtitaṃ || 61 ||
tad evoktaṃ laghutaraṃ mandābhiṣyandi ca śritaṃ ||
varjayitvā striyāḥ stanyam mam eva hi tadhitaṃ ||
varjayitvā striyāḥ stanyam mam eva hi tadhitaṃ ||
dhāroṣṇan guṇavat kṣīraṃ viparītamato
'nyathā ||
aniṣṭam amlagandhañ ca vivarṇṇam virasan
tu yat |
varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yac ca vigrathitam bhavet ||
varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yac ca vigrathitam bhavet ||
dadhi tu sṛṣtamūtrapurīṣañ gurūm
śleṣmabhiṣyandi śleṣmapittaśophavarddhanaṃ kārśyāpahaṃ rocanam
maṅgalyañ ca ||
tad uta sāraṃ
grāhyam anabhiṣyandi ca |
saraḥ kaphamedaśukrakṛt | tridoṣam mandajātaṃ ||
saraḥ kaphamedaśukrakṛt | tridoṣam mandajātaṃ ||
takraṅ kaṣāyānurasam uṣṇavīryam
atīsāragaraghnaṃ laghuśukravalāsakṣayakaram arśoghnañ ca || dadhimaṇḍo viṣṭambhāruciharo laghutaraś
cāgnidīpanaḥ |
vāte 'mlasaindhavopetaṃ svādu pitte
saśarkkaraṃ |
pibet takraṅ kaphe cāpi savyoṣakṣārasaṃyutaṃ ||
pibet takraṅ kaphe cāpi savyoṣakṣārasaṃyutaṃ ||
grāhiṇī vātalā jpegrūkṣā vijñeyā takrakūcikā |
tadvat kirātam mathitaṃ bṛṃhaṇaṃ kṣīram āraṭaṃ ||
tadvat kirātam mathitaṃ bṛṃhaṇaṃ kṣīram āraṭaṃ ||
navanītan tu sukumāramadhuram
amlānurasaṃgrāhi vraṇaśophārdditāpahaṃ |
ghṛtan tu śītavīryam madhuram
abhiṣyandi tridoṣāpakarṣaṇam agnidīpanaṃ saukumāryojas
tejobalakaram āyuṣyaṃ vṛṣyam medhyam vayasthāpanañ ca kṣuṣyam pāpopaśamanaṃ
rakṣoghnañ ceti |
sa𑑎rppiḥ purāṇan timiraprapratiśyāyasyāpi pratiśyāvāstitiśyāśvāsakāsanut |
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanaṃ ||
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanaṃ ||
vikalpa eṣa dadhyādi śreṣṭho gavyo
'nuvarṇṇitaḥ |
vikalpānavaśiṣṭānāṃ kṣīravīryāt samādiśet ||
vikalpānavaśiṣṭānāṃ kṣīravīryāt samādiśet ||
tilatailaṃ madhuraṃ𑑎 tiktānurasan tīkṣṇam anila
valāsakṣauakaram aśītam pittajananaṃ | yoniśiraḥ
śūlapraśamanan tathā
chinnabhinnakṣatāgnidagdhapiccitabhagnacyūtāvamathitahatavyāḍavidaṣṭapatanaprabhṛtiṣu
pariṣekābhyaṅganayoḥ praśastam iti ||
tad vastiṣu ca pāne ca nasye
karṇṇādipūraṇe |
annapānavidhau cāpi prayojyam vātaśāntaye ||
annapānavidhau cāpi prayojyam vātaśāntaye ||
nimvātasīkusumbhasarṣapapīlukaraṅgudīśigrusuvarṇṇalāphalatailāni
tīkṣṇa kaṭukānyuṣṇavījpegnyāṇi krimikaphamehopaharaṇāni ||
atimuktakapilākṣatrapuservvārukuṣmāṇḍakatailāni |
madhurakaṣāyāṇi kaphapittapraśamanāni
||
turuvakakarkkoṭakatailamadhurakaṣāye tiktānurase
krimikaphakuṣṭhamedodarahare ca ||
saraladevadāruśiṃśapāgurusārasnehāḥ |
tiktakakaṭukaṣāyāduṣṭavraṇaśodhanāḥ krimikaphakuṣṭhaharāś
ca ||
grāmyānūpaudakānāṃ sarvve doṣaghnāś
cāgnidīpanāḥ | tatra tailaghṛtavasāmajjāno gurupākā
vātaharāś ceti |
yāvantaḥ sthāvarasthā vā hārāḥ
samāsena prakīrttitāḥ |
sarvve tailaguṇā jñeyāḥ sarvve cānilanāśanāḥ ||
sarvve tailaguṇā jñeyāḥ sarvve cānilanāśanāḥ ||
kṣaudran tu madhuraṅ kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ
laghusukumāraṃ | sandhānīyaṃ ropaṇaṃ lekhanañ cakṣuṣyam
varṇyaiśvaryam viṣaghnaṅ
kṛmicchardyatīsāramehapittakaphapraśamanaṃ sājpeggrāhikaṃ prahlādanaṃ
tat tu trividhaṃ mākṣikaṃ pauttikaṃ bhrāmaraṃ pūrvva pūrvva laghutaraṃ | tatpurāṇam pradhānam anamlañ ca |
tat tu trividhaṃ mākṣikaṃ pauttikaṃ bhrāmaraṃ pūrvva pūrvva laghutaraṃ | tatpurāṇam pradhānam anamlañ ca |
nānādravyebhyo
viruddharasavīryaviṣapuṣparasapānāt makṣikāsambhṛtatvāc ca uṣṇopacārayogavāhi ca ||
bhavati cātra ||
uṣṇair vvirudhyate sarvam viṣānvayatayā madhuḥ |
uṣṇārttam uṣṇam uṣṇe vā tan nihanti viṣaṃ yathā ||
uṣṇair vvirudhyate sarvam viṣānvayatayā madhuḥ |
uṣṇārttam uṣṇam uṣṇe vā tan nihanti viṣaṃ yathā ||
ikṣavo madhurā madhuravipākā
śītā snigdhā vṛṣyā mūtralāḥ | raktapittapraśamanāṅ
kaphakarāś ceti ||
snehaprasādamādhuryaguṇotkarṣaprakārakaḥ
|
kāntārakādvaraḥ pauṇḍraḥ pauṇḍrakādvaṃsakovaraḥ ||
kāntārakādvaraḥ pauṇḍraḥ pauṇḍrakādvaṃsakovaraḥ ||
śarkkarāsamavīryas tu
dantaniṣpīḍito rasaḥ |
gurur vidāhī viṣṭambhī yāntrikas tu
prakīrttitaḥ ||
phāṇitam madhuram abhiṣyandi bṛṃhaṇaṃ |
śukrakaraṃ pittaghnañ ca |
guḍaḥ sakṣāramadhuro nātiśītaḥ
snigdho mūtraraktaviśodhanaḥ | pittaghnaṅ kaphakaro
vṛṣyaś ca ||
matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkkarā vimalā
uttarottare ca śītasnigdhagurusaramadhurāraktapittapraśamanāś
ceti ||
yathā yathaiṣām vaimalyam madhuratvan
tathā tathā |
snehalāghavaśaityāni saratvañ ca tathā tathā ||
snehalāghavaśaityāni saratvañ ca tathā tathā ||
madhuśarkkarā charddyatīsārajpegharā rūkṣā cchedanī
ca | vṛṣyā kṣīṇakṣatasandhānakṛt sasnehā guḍaśarkkarā
kaṣāyaśītamadhuraḥ satiktāyāvaśarkkarāḥ |
tṛṣṇā śoṇitapittadāhaśamanīsāmānyataḥ sarvveṇa sarvvam pittaharaṃ ||
madyam amlan dīpanaṃ rocanam
vikāsi sṛṣṭaviṭmūtraṃ śrṇu tasya
viśeṣaṇaṃ ||
mādvīkam avidāhitvāt madhurānurasas tathā |
raktapitte tu satatam budhair nna pratiṣidhyate ||
raktapitte tu satatam budhair nna pratiṣidhyate ||
tasmā𑑎d
alpāntaraṅ kiṃcit khārjjūram vātakopanaṃ |
kaṣāyamadhuraḥ sīdhur gauḍaḥ pācanadīpanaḥ
||
tadvat pakvarasaṃ sīdhur
bbalavarṇṇakaraḥ paraḥ ||
mākṣikaḥ pāṇḍurogaghno vṛṣyaḥ
saṅgrāhiko laghuḥ ||
jāmbavo baddhaniṣyandas tauravo
vātakopanaḥ |
tīkṣṇaḥ surāsavo dyo mūtralaḥ kaphavātahā ||
tīkṣṇaḥ surāsavo dyo mūtralaḥ kaphavātahā ||
madhuro guḍamaireyaś cchaidī madhvāsavo
laghuḥ |
valyaḥ pittasaho vṛṣyo
dyaścekṣurasāsavaḥ ||
prajaraṇo
'riṣṭarasaḥ kaphahā bhuktapācanaḥ |
ariṣṭāsavasīdhūnāṃ guṇān
karmmṇi cādiśet ||
yathāsvauṣadhasaṃskāram avekṣya kuśalo
bhiṣak |
kāsārśo grahaṇīdoṣapratiśyāyavināśanī
||
svedamūtrakaphāstanyaraktamānsakarī surā |
jpegvamya rocakahṛtkukṣi todaśūlapramarddanī ||
jpegvamya rocakahṛtkukṣi todaśūlapramarddanī ||
prasannā vātagulmā'rśo
vivandhānāhanāśanī |
grāhyuṣṇo jagalo
rūkṣaḥ śophahā bhuktapācanaḥ ||
vahuso hṛtasāratvād viṣṭambhīdoṣakopanaḥ |
navam madyam abhiṣyandi
guruvātādikopanaṃ ||
sphuṭasrotakarañ jīrṇṇaṃ
laghuvātakaphāpahaṃ |
raktapittaharaṃ śuktaṃ cchedi
śuktavipācanaṃ ||
tadvat tadāśrutaṃ sarvvaṃ
rocanan tu viśeṣataḥ |
tuṣāmvu dīpanaṃ hṛdyam uktaṃ
sauvīrakan tathā ||
dhānyāmlan dhānyayonitvāt prāṇadhāraṇam
amlatvād vātaghnam vidāhitvāt pittakaraṃ kaphaghnam va hiḥ śītaṃ guruvipākaṃ hṛdyatvāt tṛṣṇāpanayanaṃ
rucijananaṃ samudrāntasaṃśritānāṃ ca janānām paraṃ
sātmyaṃ ||
tasyānekaprakārasya madyasya
rasavīryataḥ |
saukṣmyād auṣṇāc ca taikṣṇyāc
ca vikāsitvāc ca vahninā |
sametya hṛdaye prāpya dhamanīm ūrdhvam āgataṃ |
sametya hṛdaye prāpya dhamanīm ūrdhvam āgataṃ |
vicālyendriyacetāṃsi vī𑑎ryam madayate
cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato jāyate madaḥ |
vātike jāyate tīkṣṇaḥ paittike śīghram eva tu ||
cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato jāyate madaḥ |
vātike jāyate tīkṣṇaḥ paittike śīghram eva tu ||
sāttvike saucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanavat
sthitaḥ | 𑑎
page
rājase duḥkhaśīlatvam
ātmatyāgaṃ susāhasaṃ |
kalahaṃ sānavasthānaṃ karoti puruṣe madaḥ |
kalahaṃ sānavasthānaṃ karoti puruṣe madaḥ |
asaucanidrāmātsaryam
agamyagamanaḥ sadā |
asatyabhāṣaṇañ cāpi kuryād vai tāmase madaḥ |
asatyabhāṣaṇañ cāpi kuryād vai tāmase madaḥ |
tīkṣṇaṃ kaṭukaṃ mūtraṃ𑑎𑑎
lavaṇānurasaṃ laghuḥ |
śodhanaṃ kaphavātaghnaṃ śṛṇu tasya viśeṣaṇaṃ |
śodhanaṃ kaphavātaghnaṃ śṛṇu tasya viśeṣaṇaṃ |
ānāhaśophagulmeṣu pāṇḍuroge tu
māhiṣaṃ |
śophaghnamājamaurabhraṃ kāsaśvāsaviṣāpahaṃ |
śophaghnamājamaurabhraṃ kāsaśvāsaviṣāpahaṃ |
āśvaṅ kaphaharaṃ mūtraṃ krimidardruṣu
śasyate ||
tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgamūtram
prayojayet |
arśoghnaṅ kārabhaṃ mūtram mānuṣantu
viṣāpahaṃ ||
dravadravyāṇi sarvvāṇi kīrttitāni
samāsataḥ |
deśakālavibhāgajño nṛpateḥ karttum arhatīti ||
deśakālavibhāgajño nṛpateḥ karttum arhatīti ||
pha ch
40 4
folio 98v6
tatra lohitakaśālikalamakakarddamakapāṇḍukasugandhakasakunāhṛtakuṣmāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukalodhraśūkadīrghaśūkakāñcanakahāyanakadūṣīmahākhyaprabhṛtayaḥ śālayaḥ ||
folio
folio 124r4
athāto 'nnapānavidhim vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarim abhivādya suśruta uvāca ||
bhagavan prāgabhihitam prāṇināṃ mūlam āhāro valavarṇṇaujasāñ
ca saḥ ṣaṭsu raseṣv āyatto rasāḥ jpegpunar dravyāśrayiṇaḥ |
dravyarasavīryavipākanimitte ca kṣayavṛddhī doṣāṇāṃ sātmyañ ca
| vrahmāder api ca lokasyāhāraḥ sthityutpattihetur āhārād
evābhivṛddhir vvalam ārogyavarṇendriyaprasādaś ca |
tathā hy āhāravaiṣampādasvāsthyan tasyāsitapītalīḍhakhāditasya
nānādravyātmakasyānekavidhavikalpaprabhāvasya pṛthak pṛthak
dravyarasavīryavipākakarmmecchāṃ jñātuṃ na hy
anavavuddhadravyasvabhāvā bhiṣajo roganigrahaṅ
karttuṃ samarthā ity āhārāyattāś ca prāṇino yasmāttasmād
annapānavidhim upadiśa𑑎t
tu me bhagavān ity uktaḥ provāca bhagavān dhanvantariḥ || atha
kha-lu vatsa suśruta ||
tatra lohitakaśālikalamakakarddamakapāṇḍukasugandhakasakunāhṛtakuṣmāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukalodhraśūkadīrghaśūkakāñcanakahāyanakadūṣīmahākhyaprabhṛtayaḥ śālayaḥ ||
madhurā vīryataḥ śītā vipākā kaṭukāḥ smṛtāḥ
| pittaghnālpānilakaphaḥ snigdhā
vaddhālpavarccasaḥ ||
teṣāṃ lohitakaḥ śreṣṭho doṣaghnaḥ
śukramūtralaḥ | cakṣuṣyo varṇṇavalakṛt svaryo hṛdyas tṛṣāpahaḥ
||
tasmād alpāntaraguṇāḥ jpegkramaśaḥ śālayo pare
||
ṣaṣṭikakāṅgakamukundakapītakapramodakakālakāsanapuṣpakamahāsvetakamahāvrīhicūrṇṇakakuravakedāraprabhṛtayo
vrīhayaḥ ||
rase pāke ca madhurāḥ
pittānilaharāḥ smṛtāḥ | śālīnāṅguṇataś cāpi samānā
vaddhavarccasaḥ ||
ṣaṣṭikaḥ pravaras teṣāṅ kaṣāyānuraso
laghuḥ | mṛduḥ snigdhas tridoṣaghnaḥ sthairyakṛdvalavarddhanaḥ ||
rasato madhuragrāhī tulyo lohitaśālibhiḥ | śeṣās tv alpāntarās tv asmād vrīhayaḥ
kramaśo guṇaiḥ ||
kṛṣṇavrīhiśālāmukhalāvākṣajātumukhanandīmukhatvaritakakurkkuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalāprabhṛtayo vrīhayaḥ ||
kaṣāyamadhurāḥ pāke madhurā vīryato 'himāḥ
| alpābhiṣyandinas tulyāḥ ṣaṣṭikair vvalavarddhanāḥ
||
kṛṣṇavrīhir vvaras teṣāṃ kaṣāyamadhuro
laghuḥ | tasmād alpāntare guṇāḥ kramaśo vrīhayo
'pare ||
dagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ
| kaṣāyā vaddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ ||
sthalajāḥ kaphapittaghnāḥ kaṣāyāḥ
kaṭukānvayāḥ | kiñcit satiktamadhurāḥ pavanānalavarddhanāḥ ||
kaidārā madhurā vṛṣyā bajpeglyāḥ pittanivarhaṇāḥ
| īṣatkaṣāyālpavalā guravaḥ kaphaśukralāḥ ||
ropyātiropyā laghavaḥ śīghrapākā
guṇottarāḥ | avidāhino vātaharā valyā mūtravivardha-nāḥ ||
śālayaś chinnarūḍhā ye rūkṣā
vaddhālpavarccasaḥ | tiktākaṣāyāḥ pittaghnā laghupākāḥ kaphāpahāḥ ||
vistareṇāyam uddiṣṭaḥ śālivarggo hitāhitaḥ | tadvat kudhānyamudgānām māṣādīnāñ ca vakṣyate
||
koradūṣaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānandīmukhakuravindakasaka𑑎
varūkatolaparṇṇāmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥ
kudhānyaviśeṣāḥ ||
uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ kaṭuvipākinaḥ |
śleṣmaghnā vātaniṣyandā vātapittaprakopanāḥ ||
śleṣmaghnā vātaniṣyandā vātapittaprakopanāḥ ||
kaṣāyamadhūrāḥ śītāsteṣāṃ pittasapāḥ
smṛtāḥ |
sakoradūṣaṇāmākonīraś caiva śāntanuḥ ||
sakoradūṣaṇāmākonīraś caiva śāntanuḥ ||
kṛṣṇā raktāś ca pītāś ca śvetāś caiva
priyaṅgavaḥ |
yathottaraṃ pradhānāḥ syuḥ snigdhāḥ kaphakarāḥ sarāḥ |
yathottaraṃ pradhānāḥ syuḥ snigdhāḥ kaphakarāḥ sarāḥ |
madhūlī madhurāḥ śītāḥ snigdhā nandīmukhī
tathā |
viśoṣī tatra bhūyiṣṭha varakaḥ samukundakaḥ ||
viśoṣī tatra bhūyiṣṭha varakaḥ samukundakaḥ ||
rūkṣā veṇuyavā jñeyā vīryoṣṇā
kaṭupājpegkinaḥ |
vaddhamūtrāḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakopanāḥ ||
vaddhamūtrāḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakopanāḥ ||
mudgavanamudgasūramukuṣṭhakalāyahareṇvāḍhakīsatīnā vaidalāḥ ||
kaṣāyamadhurāḥ śītāᳵ kaṭupākānilāpahāḥ
|
vaddhamūtrapurīṣāś ca pittaśleṣmaharās tathā ||
vaddhamūtrapurīṣāś ca pittaśleṣmaharās tathā ||
nātyarthavātalās teṣām mudgādṛṣṭhi
prasādanāḥ |
pradhānā haritās tatra vanyā mudgasamāḥ smṛtāḥ ||
pradhānā haritās tatra vanyā mudgasamāḥ smṛtāḥ ||
vipāke madhurāḥ pro𑑎
ktā masūrā vaddhavarccasaḥ |
maukuṣthakāḥ krimiharāḥ kalāyāḥ pracū𑑎rānilāḥ ||
maukuṣthakāḥ krimiharāḥ kalāyāḥ pracū𑑎rānilāḥ ||
hareṇavaḥ satīnāś ca vijñeyā
bhinnavarccasaḥ |
ṛtemudgamasūrābhyām anye cādhmānakāra𑑎kāḥ ||
ṛtemudgamasūrābhyām anye cādhmānakāra𑑎kāḥ ||
māṣo gurur bbhinnapurīṣamūtraḥ snigdho
'tha vṛṣyo madhuro 'nilaghnaḥ |
santarppaṇaḥ stanyakaro viśeṣād valapradaḥ śukrakaphāvahaś ca ||
santarppaṇaḥ stanyakaro viśeṣād valapradaḥ śukrakaphāvahaś ca ||
kaṣāyabhāvān na purīṣabhedī𑑎 na mūtralo naiva
lavāsa karttā |
svādurvripāke madhuronasāndraḥ santarppaṇastanyarucipradaś ca ||
svādurvripāke madhuronasāndraḥ santarppaṇastanyarucipradaś ca ||
māṣaiḥ samānaṃ phalam ātmaguptam uktañ ca
kākāṇḍuphalaṃ tathaiva |
āraṇyamāṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣāḥ kaṣāyā avidāhinaś ca ||
āraṇyamāṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣāḥ kaṣāyā avidāhinaś ca ||
uṣṇaḥ kulattho rasataḥ kaṣāyaḥ
kaṭūrvvipāke kaphamārutaghnaḥ |
śikrāśmarīgulmanisūdanaś ca sāṅgrāhikaḥ pīnasakāsajpeghantā ||
śikrāśmarīgulmanisūdanaś ca sāṅgrāhikaḥ pīnasakāsajpeghantā ||
ānāhamedo gudakīlahikkāśvāsāpahaḥ
śoṇitapittakṛc ca |
valāsa hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulattha uktaḥ ||
valāsa hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulattha uktaḥ ||
īṣatkaṣāyo madhuraḥ satiktaḥ sāṃgrāhikaḥ
pittakarās tathoṣṇaḥ |
tilo vipake kaṭūko valiṣṭhaḥ snigdho vraṇo lepana pathyād uktaḥ ||
tilo vipake kaṭūko valiṣṭhaḥ snigdho vraṇo lepana pathyād uktaḥ ||
dantyo 'gnimedhājanano 'lpamūtraḥ svaryo
'tha keśyo 'nilahā guruś ca |
tileṣu sarvvaṣ eva sitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarās tathānye ||
tileṣu sarvvaṣ eva sitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarās tathānye ||
yavaxkaṣāyo madhuro himaś ca kaṭur
vvipāke kaphapittahantā |
vraṇeṣu pathyāstilavac ca nityaṃ pravṛddhamūtro vahuvātavarccāḥ ||
vraṇeṣu pathyāstilavac ca nityaṃ pravṛddhamūtro vahuvātavarccāḥ ||
sthairyāgnimedhāsvaravarṇṇakṛc ca
sapicchilaḥ sthūlavilekhanaś ca |
medo 'nilastṛtṛraṇo 'tha rūkṣaḥ prasādanaḥ śoṇitapittayoś ca ||
medo 'nilastṛtṛraṇo 'tha rūkṣaḥ prasādanaḥ śoṇitapittayoś ca ||
ebhir gguṇair hīnataraiś ca
kiñcid vidyād yavebhyo 'pi yavān aśeṣān |
godhūma ukto madhuro guruś ca valyaḥ sthiraḥ śukravalapradaś ca ||
godhūma ukto madhuro guruś ca valyaḥ sthiraḥ śukravalapradaś ca ||
snigdho 'tha śīto 'nilapittahantā
sandhānakṛc chleṣmakaraḥ saraś ca |
rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśokhaśukravalāsadṛṣṭikṣayakṛdvidāhī ||
rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśokhaśukravalāsadṛṣṭikṣayakṛdvidāhī ||
kaṭurvvipāke madhuraś ca simvaḥ
prabhinnaviṇmārutapittalaś ca |
jpegśitāśitā pītakinaḥ kuvarṇṇā bhavanti ye 'nyekisarāś ca simvāḥ ||
jpegśitāśitā pītakinaḥ kuvarṇṇā bhavanti ye 'nyekisarāś ca simvāḥ ||
yathoditas te guṇataḥ pradhānā jñeyās
tathārddrā rasapākayoś ca |
sahādvayaṃ mūlakapādikā ca kusiddhavallīprabhavāś ca śimbāḥ ||
sahādvayaṃ mūlakapādikā ca kusiddhavallīprabhavāś ca śimbāḥ ||
jñeyā vipāke madhurā rase ca
valapradāḥ pittanibarhaṇāś ca |
vidāhavantaś ca bhṛśañ ca rūkṣā viṣṭabhya jīryanty anilapradāś ca ||
vidāhavantaś ca bhṛśañ ca rūkṣā viṣṭabhya jīryanty anilapradāś ca ||
rucipradāś caiva sudurjjarāś ca sarvvāḥ smṛtā
vaidalikāś ca śimbāḥ |
kaṭur vvipāke madhurānilaghno vidāhibhāvādahitaḥ kusumbaḥ ||
kaṭur vvipāke madhurānilaghno vidāhibhāvādahitaḥ kusumbaḥ ||
uṣṇātasī svādurasānilaghnī pittolvaṇā syāt kaṭukā vipāke |
pāke rase cāpi kaṭupradiṣṭa ssiddhārthakaḥ śoṇitapittakopī ||
snigdhoṣṇatiktaḥ kaphavātahantā tathā guṇaś cāśitasarṣapo pi ||
pāke rase cāpi kaṭupradiṣṭa ssiddhārthakaḥ śoṇitapittakopī ||
snigdhoṣṇatiktaḥ kaphavātahantā tathā guṇaś cāśitasarṣapo pi ||
anārttavaṃ vyādhihatam aparyāgatam eva ca
|
abhūmijan navamvāpi na dhānyaṅ guṇavat smṛtaṃ ||
abhūmijan navamvāpi na dhānyaṅ guṇavat smṛtaṃ ||
navan dhānyam abhiṣyandi laghu samvat
saroṣitaṃ |
vidāhi guru viṣṭambhi virūḍham vātakopanaṃ ||
vidāhi guru viṣṭambhi virūḍham vātakopanaṃ ||
śālyādeḥ sarṣapāntasya dvividhasyāsya
bhāgaśaḥ |
kālapramāṇasaṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate ||
kālapramāṇasaṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate ||
ata ūrddhvam
māṃsavarggam upadekṣyājpegmaḥ ||
tatra jaleśayā anūpā grāmyāḥ | kravyabhuja | ekasaphajāṅgalāś ceti | ṣaṇmāṃsavarggā bhavanti | teṣām uttarottarāḥ pradhānatamās te punar dvividhā ānūpajāṅgalāś ca | tatra jāṅgalavarggo 'ṣṭavidhaḥ | tatra jaṃghālā viṣkirāḥ pranudā guheśayāḥ prasahāḥ parṇṇamṛgāḥ | vileśayā grāmyāś ceti || teṣañ jaṅghālaviṣkirau pradhānatamau |
tatra jaleśayā anūpā grāmyāḥ | kravyabhuja | ekasaphajāṅgalāś ceti | ṣaṇmāṃsavarggā bhavanti | teṣām uttarottarāḥ pradhānatamās te punar dvividhā ānūpajāṅgalāś ca | tatra jāṅgalavarggo 'ṣṭavidhaḥ | tatra jaṃghālā viṣkirāḥ pranudā guheśayāḥ prasahāḥ parṇṇamṛgāḥ | vileśayā grāmyāś ceti || teṣañ jaṅghālaviṣkirau pradhānatamau |
tatra jaṅghalā eṇahariṇarkuraṅga ṛṣya
rālakṛtamālaśalabhaśvadaṃṣṭrīcāruṣkavṛṣatemṛgamātṛkāprabhṛtayaḥ
kaṣāya madhurā laghavo vātapittaharās tīkṣṇā vastiviśodhanāḥ ||
kaṣāyamadhurā hṛdyaḥ pittāsṛkkapharogahā |
sāṅgrāhī rocano valyas teṣām eṇo jvarāpahaḥ ||
sāṅgrāhī rocano valyas teṣām eṇo jvarāpahaḥ ||
madhuro madhuraḥ pāke doṣaghno
laghudīpanaḥ |
śītalo vaddhaviṭmūtraḥ sugandhir hariṇaḥ smṛtaḥ ||
śītalo vaddhaviṭmūtraḥ sugandhir hariṇaḥ smṛtaḥ ||
eṇaḥ kṛṣṇas tayor jñeyo
hariṇas tāmra ucyate ||
lāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakavātīkācakorakala-viṅkamayūrakrakaropacakrakakukkuṭā viṣkirā laghavaḥ
|
śītalāmadhurāḥ kaṣāyā doṣaśamanāś ca ||
sāṃgrāhī dīpanaḥ śītaḥ kaṣāyamadhuras tathā |
lāvaḥ kaṭuvipākaś ca- jpegsannipāteṣu pūjitaḥ ||
sāṃgrāhī dīpanaḥ śītaḥ kaṣāyamadhuras tathā |
lāvaḥ kaṭuvipākaś ca- jpegsannipāteṣu pūjitaḥ ||
īṣadgurūṣṇamadhuro vṛṣyo
medhāgnivarddhanaḥ |
tittiriḥ sarvvadoṣaghno grāhī varṇṇaprasādanaḥ ||
tittiriḥ sarvvadoṣaghno grāhī varṇṇaprasādanaḥ ||
raktapittaharaḥ śīto laghuś cāpi
kapiñjalaḥ |
kaphottheṣu ca rogeṣu mandavāte ca śasyate ||
kaphottheṣu ca rogeṣu mandavāte ca śasyate ||
vātapittaharā vṛṣyā
medhāgnibalavarddhanāḥ |
laghavaḥ krakarā hṛdyās tathāś
caivopacakrakāḥ ||
kaṣāyaḥ svādulavaṇaḥ svaryaḥ keśyo rucipradaḥ |
kaṣāyaḥ svādulavaṇaḥ svaryaḥ keśyo rucipradaḥ |
mayūraḥ svaramedhāgnir ddṛkchrotre𑑎ndriyadārḍhyakṛt ||
snigdhoṣṇo 'nilahā vṛṣyaḥ svedaḥ svarabalāvahaḥ |
snigdhoṣṇo 'nilahā vṛṣyaḥ svedaḥ svarabalāvahaḥ |
bṛṃhaṇaḥ kukkuṭo vanyas tadvad grāmyo gurus tu saḥ ||
kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtayaṣṭīmakakuliṅgagokṣvelakaḍiṇḍimāṇaśatapatramātṛliṅgabhedāśiśukasārikāvaggulīla𑑎ṭvāladūṣakasūgṛhākhañjarīṭakadātyūhaprabhṛtayaḥ pranu𑑎dāḥ ||
kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ phalāhārānilāvahāḥ |
śleṣmapittaharāḥ śītā baddhamūtrālpavarccasaḥ ||
śleṣmapittaharāḥ śītā baddhamūtrālpavarccasaḥ ||
sarvvadoṣakaras teṣām bhedāsī maladūṣaṇaḥ
|
kaṣāyasvādulavaṇo guruḥ kāṇakapotakaḥ ||
kaṣāyasvādulavaṇo guruḥ kāṇakapotakaḥ ||
raktapittapraśamanaḥ kaṣāyaviṣado pi ca |
rasato madhuraś cāpi guruḥ jpegpārāvataḥ smṛtāḥ ||
rasato madhuraś cāpi guruḥ jpegpārāvataḥ smṛtāḥ ||
kuliṅgo madhura snigdhaḥ
kaphaśukravivarddhanaḥ |
raktapittaharo veśmakuliṅgas tv atiśukralaḥ ||
raktapittaharo veśmakuliṅgas tv atiśukralaḥ ||
siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvī𑑎pimārjjārasṛgālamṛgervvārukaprabhṛtayo guheśayāḥ ||
madhurā guravaḥ snigdhā balyā
mārutanāśanāḥ |
uṣṇavīryā hite nityaṃ netraguhye ca rogiṇāṃ ||
uṣṇavīryā hite nityaṃ netraguhye ca rogiṇāṃ ||
kākakaṅkakurarabhāsasamaghātyullūkacīrillaśyenaprabhṛtayaḥ
prasahāḥ ||
ete siṃhādibhiḥ sarvve samānā vāyasādayaḥ
|
rase pāke ca vīrye ca viśeṣāc choṣiṇo hitāḥ ||
rase pāke ca vīrye ca viśeṣāc choṣiṇo hitāḥ ||
madgumūṣikavṛkṣaśāyikavakkasapūtīghasavānaraprabhṛtayaḥ
parṇṇamṛgāḥ ||
madhurā guravo vṛṣyāś cakṣuṣyāḥ śoṣiṇāṃ
hitāḥ |
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca kāsaśvāsārśasān tathā ||
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca kāsaśvāsārśasān tathā ||
śvāvicchalyakagodhāśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇṇakadalīmṛgapriyakājagarasarppaprabhṛtayo
vileśayāḥ ||
sāṅgrāhikāvaddhaviṭmūtrās tathaite
vīryoṣṇāḥ pūrvvavat svādukāḥ smṛtāḥ |
vātaṃ hanyuḥ śleṣmapitte ca kuryuḥ sngidhāḥ kāsaśvāsakārśyāpahāś ca ||
vātaṃ hanyuḥ śleṣmapitte ca kuryuḥ sngidhāḥ kāsaśvāsakārśyāpahāś ca ||
kaṣāyamadhuras teṣāṃ śaśaḥ pijpegttakaphāpahaḥ |
nātiśītalavīryatvād vātasādhāraṇo mataḥ ||
nātiśītalavīryatvād vātasādhāraṇo mataḥ ||
durnnāmāniladoṣaghnāḥ krimidūṣīviṣāpahaḥ |
cakṣuṣyā madhurā rpāke sarppā medhākarāḥ smṛtāḥ ||
cakṣuṣyā madhurā rpāke sarppā medhākarāḥ smṛtāḥ ||
darvvīkarā dīpakaś ca teṣūktāḥ
kaṭupākinaḥ |
madhurātyartha cakṣuṣyāḥ sarppā medhākarāḥ smṛtāḥ ||
madhurātyartha cakṣuṣyāḥ sarppā medhākarāḥ smṛtāḥ ||
aśvāśvataragokharoṣṭravastorabhramedaḥpucchakaprabhṛtayo
grāmyāḥ ||
grāmyā vātaharāḥ sarvve vṛṃhaṇāḥ
kaphapittalāḥ |
madhurā rasapākābhyān dīpanā valavarddhanāḥ ||
madhurā rasapākābhyān dīpanā valavarddhanāḥ ||
nātiśīta gurū snigdho mandapittakaphaḥ
smṛtaḥ |
chagalastvanabhiṣyandi teṣāṃ pīnasanāśanaḥ ||
chagalastvanabhiṣyandi teṣāṃ pīnasanāśanaḥ ||
vṛṃhaṇam māṃsamaurabhraṃ
pittaśleṣmākaraṅguruḥ |
medaḥ pucchodbhavaṃ vṛṣyam aurabhrasadṛśaṅ guṇaiḥ ||
medaḥ pucchodbhavaṃ vṛṣyam aurabhrasadṛśaṅ guṇaiḥ ||
śoṣakāsapratiśyāyaviṣamajvaranāśanaṃ |
gavyaṃ śramātyagnihitaṃ pavitram anilāpahaṃ ||
gavyaṃ śramātyagnihitaṃ pavitram anilāpahaṃ ||
aurabhravatsalavaṇam māṃsam
ekasaphodbhavaṃ |
alpābhiṣyandivarggoyaṃ jāṅgalaḥ samudāhṛtaḥ ||
alpābhiṣyandivarggoyaṃ jāṅgalaḥ samudāhṛtaḥ ||
dūre janānunilayā dūre pānīya
gocarāḥ |
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca te 'lpābhiṣyandino matāḥ ||
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca te 'lpābhiṣyandino matāḥ ||
atīvāsannanilayāḥ samīpodakagocarāḥ |
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca mahābhiṣyandinas tu te ||
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca mahābhiṣyandinas tu te ||
ānūpavajpegrggas tu pañcavidhas tad yathā ||
kūlacarāḥ plavāḥ kośasthāḥ pādino matsyāś ceti ||
tatra
gajagavayamahiṣarurucamararohitavarāhakhaṅgagokarṇṇakālapucchakodranyaṅkukuraṅgaprabhṛtayaḥ
kulacarāḥ paśavaḥ ||
vātapittaharāvṛṣyā madhurā rasapākayoḥ ||
śītāḥ snigdhāś ca valyāś ca mūtralāḥkaphavarddhanāḥ ||
śītāḥ snigdhāś ca valyāś ca mūtralāḥkaphavarddhanāḥ ||
virūkṣaṇo lekhanaś ca vīryoṣṇaḥ
pittadūṣaṇaḥ |
svādvamlalavaṇas teṣāṃ gajaḥ śleṣmānilāpahaḥ ||
svādvamlalavaṇas teṣāṃ gajaḥ śleṣmānilāpahaḥ ||
snigdhoṣṇalavaṇam vṛṣyam māhiṣan tarppaṇaṅ guruḥ |
nidrāpuṃstvavalaṣyandi varddhanam mānsadārḍhyakṛt ||
nidrāpuṃstvavalaṣyandi varddhanam mānsadārḍhyakṛt ||
svedanaṃ vṛṃhaṇam vṛṣyaṃ rocanan
tarppaṇaṅ guruḥ |
snigdhaṃ śramānilaharaṃ vārāhaṃ balavarddhanaṃ ||
snigdhaṃ śramānilaharaṃ vārāhaṃ balavarddhanaṃ ||
kaphaghnam khaḍgapiśitaṃ
kaṣāyamanilāpahaṃ |
pitryaṃ pavitramāyuṣyaṃ baddhamūtraṃ virūkṣaṇaṃ ||
pitryaṃ pavitramāyuṣyaṃ baddhamūtraṃ virūkṣaṇaṃ ||
haṃsasārasakroñcacakravākakurarakāraṇḍabakādambajīvañjīvakabakabalākājpegpuṇḍarīkāplavaśarārīmadgukrośakākākṣapuṣkaraśāyikākunālakambukukkuṭikamegharāvasvetavālaprabhṛtayaḥ
plavāḥ saṃghātacāriṇaḥ ||
raktapittaharāḥ śītāḥ snigdhā
vṛṣyānilāpahāḥ |
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca madhurā rasapākayoḥ ||
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca madhurā rasapākayoḥ ||
gurūṣṇasnigdhamadhuraḥ
svaravarṇṇabalapradaḥ |
bṛṃhaṇaḥ śukralas teṣāṃ haṃso mārutanāśanaḥ ||
bṛṃhaṇaḥ śukralas teṣāṃ haṃso mārutanāśanaḥ ||
śaṅkhanakhaśuktiśambūkaballūraprabhṛtayaḥ kośasthāḥ ||
kūrmmakumbhīrakarkkaṭa???????????prabhṛtayaḥ
pādinaḥ ||
śaṅkhakūrmmādayaḥ svādurasapākānilāpahāḥ
|
śītāḥ snigdhā- hitā pitte varccasyāḥ śukravarddhanāḥ ||
śītāḥ snigdhā- hitā pitte varccasyāḥ śukravarddhanāḥ ||
kṛṣṇakarkkaṭakasteṣām balyaḥ koṣṇo
'nilāpahaḥ |
śuklaḥ sandhānakṛt sṛṣṭaviṇmūtro 'nilapittahāḥ ||
śuklaḥ sandhānakṛt sṛṣṭaviṇmūtro 'nilapittahāḥ ||
matsyās tu dvividhā nādeyāḥ
sāmudrāś ca ||
tatra nādeyāḥ
pāṭhīnarohipāṭalāvarmmigomatsyavākucamuralasahasradantaprabhṛtayaḥ
||
nādeyā guravo matsyā𑑎
jpegmadhurāvatanāśanāḥ |
raktrapittaharās tūṣṇā vṛṣyā snigdhālpavarccasaḥ ||
raktrapittaharās tūṣṇā vṛṣyā snigdhālpavarccasaḥ ||
kaṣāyānurasas teṣāṃ śaṣpaśaivalabhojanaḥ
|
rohīta matsyau nātyarthaṃ raktapittaprakopanaḥ ||
rohīta matsyau nātyarthaṃ raktapittaprakopanaḥ ||
sarastaḍāgasaṃbhūtāḥ snigdhāḥ
svādurasāḥ smṛtāḥ |
mahāhraideṣu balinaḥ svalpe 'mbhasyabalāmatāḥ
||
mahāhra
timitimiṅgilakuliśakākamatsyabhir
alanandīvara-makaragarggaracandrakamahāmīnarājamatsyaprabhṛtayaḥ
sā-mudrāḥ ||
sāmudrā guravaḥ snigdhā madhurā
nātipittalāḥ |
uṣṇā vātaharā vṛṣyā varccasyāḥ śleṣmavarddhanāḥ ||
uṣṇā vātaharā vṛṣyā varccasyāḥ śleṣmavarddhanāḥ ||
balāvahā viśeṣeṇa māṃsāśitvāt samudrajāḥ
|
samudrajebhyo nādeyā bṛṃhaṇatvād guṇottarāḥ ||
samudrajebhyo nādeyā bṛṃhaṇatvād guṇottarāḥ ||
tasmād aty anilaghnatvād autso jñeyā
guṇottaraḥ |
snigdhatvāt svādupākatvāt tayor vāpyo guṇādhikaḥ ||
snigdhatvāt svādupākatvāt tayor vāpyo guṇādhikaḥ ||
nādeyā guravo medhyo yasmāt
pucchāsyacāriṇaḥ |
sarastaḍāgajānān tu viśeṣeṇa śiro laghuḥ ||
sarastaḍāgajānān tu viśeṣeṇa śiro laghuḥ ||
adūragocarā yasmāt tasmād
autsodapānajāḥ |
kiñcin muktvā śirodeśam atyarthaṅguravas tu te ||
kiñcin muktvā śirodeśam atyarthaṅguravas tu te ||
adhastāṅ guravo jñeyā matsyāḥ
sāgarasambhavāḥ |
urovicaraṇāt teṣāṃ pūrvvam aṅgaṃ laghu smṛtaṃ ||
urovicaraṇāt teṣāṃ pūrvvam aṅgaṃ laghu smṛtaṃ ||
ity ājpegnūpo mahāsyandī māṃsavarga udīritaḥ ||
tatra
śuṣkapūtidigdhaviddhasarppāparāddhajīrṇakṛśavālānām
asātymacāriṇāñ ca māṃsāny abhakṣāṇi bhavanti || kasmāt
vigatavyāpannāpariṇatālpāsampūrṇṇā
yathārthakaratvād doṣakarāṇi bhavanti | ebhyo 'nyeṣām
upanādeyam māṃsam iti ||
striyaś catuṣpadeṣu māṃso vihaṅgeṣu
mahāśarīreṣv alpaśarīrā alpaśarīreṣu mahāśarīrāḥ
pradhānatamā bhavanti || ekajātīyānām api
mahāśarīrebhyaḥ kṛśaśarīrāḥ pradhānatam bhavanti ||
tatra sthānādikṛtaṃ tu
māṃsasya gurulāghavam upadekṣyāmaḥ | tad yathā raktādiṣu
dhātuṣūttarottaros
tathānyakṛtkāleyasakthikaṭipṛṣṭhacaraṇaśirāṃsi
uraskandhau sakthinī cāmapakvayoḥ ||
guravaś ca yathā pūrvandhātavaś ca yathottaraṃ |
guravaś ca yathā pūrvandhātavaś ca yathottaraṃ |
pūrvva𑑎
bhāgo guruḥ puṃsām madhyabhāgaś ca yoṣitāṃ ||
urūgrīvā vihaṅgānām viśeṣeṇa gurū smṛtaṃ
|
pakṣo𑑎tkṣepāt samo dṛṣṭo madhyabhāgaś ca pakṣiṇāṃ ||
pakṣo𑑎tkṣepāt samo dṛṣṭo madhyabhāgaś ca pakṣiṇāṃ ||
atīva rūkṣam mānsān tu vihaṃgānāṃ
phalāśināṃ |
vṛṃhaṇaṃ māṃsam atyartham vihaṅgānām māṃsabhājināṃ ||
vṛṃhaṇaṃ māṃsam atyartham vihaṅgānām māṃsabhājināṃ ||
matyāśinām pittaharam vāta𑑎jpegghnan dhānyacāriṇāṃ |
jalajānūpajā grāmyā krad aikasaphās tathā ||
jalajānūpajā grāmyā krad aikasaphās tathā ||
prahaa vilavāsāś ca tathā
jaṅghālasaṃjñitāḥ |
pranudā viṣkirāś caiva laghavaḥ syur yathottaraṃ ||
alpābhiṣyandinaś caiva yathāpūrvvam ato nyathā |
pranudā viṣkirāś caiva laghavaḥ syur yathottaraṃ ||
alpābhiṣyandinaś caiva yathāpūrvvam ato nyathā |
sarvaśarīrebhyaḥ
pradhānatamāvarttibhyām ādadyāt || pradhānālābhe
madhyamavayasas tu mānsaṃ sadyaskam akliṣṭam upādeya𑑎m iti ||
caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ
kriyā |
liṅgam praṇāṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣate || ||
liṅgam praṇāṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣate || ||
ata ūrdhvaṃ phalāny upadekṣyāmaḥ || tad yathā ||
dāḍimāmalakavadarakolakarkandhukapitthamātuluṅgām
pramāṇaṃ mrāmrātakalakucakara
marddanabhavyapiyālapārāvatavetraphalaprācīno
malakatintiḍīkanīpakuśāmrāmlītakanāgaraṅgaprabhṛtīni |
etāny amlāny anilaṃ hanyur oṣṇād
vipāke madhurāṇi ca ||
kaṣāyānurasas teṣāṃn dāḍiman nātipittalaṃ
|
dīpanīyaṃ rucika𑑎raṃ hṛdyaṃ varcco nivandhanaṃ ||
dīpanīyaṃ rucika𑑎raṃ hṛdyaṃ varcco nivandhanaṃ ||
dvividhan tat tu vijñeyam madhurañ cāmlam
eva ca |
tridoṣaghnaṃ madhuram amlam vātakaphāpahaṃ ||
tridoṣaghnaṃ madhuram amlam vātakaphāpahaṃ ||
amlaṃ samadhuran tiktaṃ 𑑎
jpegkaṣāyaṃ kaṭukaṃ saraṃ |
cakṣuṣyaṃ sarvvadoṣaghnaṃ vṛṣyam āmalakaṃ phalaṃ ||
cakṣuṣyaṃ sarvvadoṣaghnaṃ vṛṣyam āmalakaṃ phalaṃ ||
hanti vātan tad amlatvāt pittam
mādhuryaśatyataḥ |
kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt 𑑎 phalebhyo 'bhyadhikan tataḥ ||
kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt 𑑎 phalebhyo 'bhyadhikan tataḥ ||
karkkandhukolavaram amlam
vātakaphāpahaṃ |
pakkvam pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saraṃ ||
pakkvam pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saraṃ ||
purāṇaṃ bhagnaśamanaṃ śramaghaṃ laghudīpanaṃ |
sauvīraṃ vadaraṃ snigdham madhuram vātapittajit ||
sauvīraṃ vadaraṃ snigdham madhuram vātapittajit ||
kaṣāyaṃ svā𑑎
du sāṃgrāhī śītaṃ siñcitikāphalam ||
āmam viṣaghnamasvarya kapitthaṃ grāhi vātalaṃ ||
āmam viṣaghnamasvarya kapitthaṃ grāhi vātalaṃ ||
kaphānilaharam pakvan
madhurāmlarasaṅ guruḥ ||
śvāsakāsoruciharan ghnaṃ kaṇṭhaviśodhanaṃ |
śvāsakāsoruciharan ghnaṃ kaṇṭhaviśodhanaṃ |
laghvamlaṃ dīpanaṃ snigdham mātuluṅgam
mudāhṛtaṃ ||
tvak tiktā durjjarās tasya vātakrimikaphāpahāḥ |
tvak tiktā durjjarās tasya vātakrimikaphāpahāḥ |
svādu śītaṅgurusnigdham māṃsam
mārutapittajit ||
medhyaṃ śūlānilaś ccarddikaphārocakanāśanaṃ |
medhyaṃ śūlānilaś ccarddikaphārocakanāśanaṃ |
dīpanaṃ laghu sāṅgrahi gulmārśoghnan
keśa𑑎raṃ ||
pittam ārutakṛd vālam pittalam
vaddhakeśaraṃ |
hṛdyam varṇṇakaram vṛṣyaṃ rucyam
māṃsavalapradaṃ ||
kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ vṛṃhaṇaṅ guruḥ ||
kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ vṛṃhaṇaṅ guruḥ ||
pittāvirodhi sampakkvam āmraṃ
śulravijpegvarddhanaṃ ||
vṛṃhaṇam madhuraṃ valyaṃ guru viṣṭabhya jīryati |
vṛṃhaṇam madhuraṃ valyaṃ guru viṣṭabhya jīryati |
āmrātakaphalaṃ vṛṣyaṃ sasnehaṃ
śleṣmavarddhanaṃ ||
tridoṣaviṣṭambhakaraṃ lakucaṃ śukraduṣalaṃ |
tridoṣaviṣṭambhakaraṃ lakucaṃ śukraduṣalaṃ |
amlam tṛṣāpahaṃ rucyam pittakṛt karamarddakaṃ ||
vātapittaharaṃ vṛṣyam pipālaṃ guru śītalaṃ |
vātapittaharaṃ vṛṣyam pipālaṃ guru śītalaṃ |
hṛdyaṃ svādu kaṣāyāmlam bhavyam
āsyaviśodhanaṃ ||
pittaśleṣmaharam grāhi guru viṣṭambhi śītalaṃ |
pittaśleṣmaharam grāhi guru viṣṭambhi śītalaṃ |
pārāvataṃ samadhuraṃ rucyam
aty agnivātanut ||
garadoṣaharan nīpam prācīnāmalakan tathā |
garadoṣaharan nīpam prācīnāmalakan tathā |
vātāpahan tintiḍīkamāmaṃ pittavalāsakṛt
||
grāhyuṣṇan dīpanaṃ rucyaṃ sampakkvaṃ kaphavātanut |
grāhyuṣṇan dīpanaṃ rucyaṃ sampakkvaṃ kaphavātanut |
amlīkāyā phalam pakkvan tadvad bhedi tu kevalaṃ ||
amlaṃ samadhuraṃ hṛdyam viṣadam
bhaktarocanaṃ |
vātaghnan durjarañ coktan nāgaraṅgaphalaṃ guruḥ ||
vātaghnan durjarañ coktan nāgaraṅgaphalaṃ guruḥ ||
kṣīravṛkṣaphalajāmvūrājādana𑑎todanandukavakuladhanvaśmantakaphalgupharūṣakacāṅgerukapuṣkaravarttivilvaprabhṛtīnyetāni
śītāni kaphapittaharāṇi ca ||
sāṃgrāhikāni rūkṣāṇi
kayamadhurāṇi ca |
kṣīravṛkṣaphalan teṣāṃ guru viṣṭambhi
śītalaṃ ||
kaṣāyamadhuraṃ sāmlan nātimārutakopanaṃ |
kaṣāyamadhuraṃ sāmlan nātimārutakopanaṃ |
atyartham vātalaṃ grāhi jāmvavaṅ
kaphapittajit ||
snigdhasvādukaṣāyañ ca𑑎 jpegrājādanaphalaṃ guruḥ |
snigdhasvādukaṣāyañ ca𑑎 jpegrājādanaphalaṃ guruḥ |
kaṣāyamadhuraṃ proktaṃ todanaṃ
kaphavātajit ||
amloṣṇaṃ laghu sāṃgrāhi snigdhaṃ pittāgnivarddhanaṃ |
amloṣṇaṃ laghu sāṃgrāhi snigdhaṃ pittāgnivarddhanaṃ |
āmaṃ kaṣāyaṃ sāṃgrāhi tindukam
vātakopanaṃ ||
vipāke guru sampakkvam madhuraṅkaphapittajit |
vipāke guru sampakkvam madhuraṅkaphapittajit |
madhurañ ca kaṣāyañ ca𑑎 snigdhaṅ grāhi ca vākulaṃ ||
sthirīkarañ ca dantānām viṣadam phalam ucyate |
sthirīkarañ ca dantānām viṣadam phalam ucyate |
sakaṣāyaṃ himaṃ svādu dhānvanaṅ kaphapittajit ||
tadvad gāṅgerukam vidyā aśmantakaphalāni ca |
tadvad gāṅgerukam vidyā aśmantakaphalāni ca |
viṣṭambhi madhuraṃ snigdham
phalgu tarppaṇaṅ guruḥ ||
atyamlamīṣatmadhuraṅ kaṣāyānurasaṃ laghuḥ |
atyamlamīṣatmadhuraṅ kaṣāyānurasaṃ laghuḥ |
vātaghnam pittajanam āmam vidyāt pharūṣakaṃ ||
tad eva pakkvam madhuram vātapittanivarhaṇaṃ ||
tad eva pakkvam madhuram vātapittanivarhaṇaṃ ||
vipāke madhuraṃ śītaṃ raktaprasādanaṃ ||
pauṣkaraṃ svādu viṣṭambhi valyaṃ𑑎 kaphakaraṃ phalaṃ |
pauṣkaraṃ svādu viṣṭambhi valyaṃ𑑎 kaphakaraṃ phalaṃ |
kaphānilaharan tīkṣṇaṃ snigdhaṃ sāṅgrāhi
dīpanaṃ ||
kaṭutiktakaṣāyoṣṇam vālam vilvam udāhṛtaṃ |
kaṭutiktakaṣāyoṣṇam vālam vilvam udāhṛtaṃ |
tad eva vidyāt sampakvam madhurānurasaṅ
guruḥ ||
vidāhi viṣṭambhakaran doṣakṛt pūtimārutaṃ ||
vidāhi viṣṭambhakaran doṣakṛt pūtimārutaṃ ||
tālanālikerapanasamocaprabhṛtīni ||
svādupākarasāny āhur vvātapittaharāṇi ca
|
valapradāni snigdhāni vṛṃhaṇāni himāni ca jpeg||
valapradāni snigdhāni vṛṃhaṇāni himāni ca jpeg||
phalaṃ svādurasam teṣān tālajaṃ
gurupittajit |
tad vījaṃ svādupākan tu mūtralaṅ kaphapittajit ||
tad vījaṃ svādupākan tu mūtralaṅ kaphapittajit ||
nālikeraṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu
śītalaṃ |
valamāṃsapradaṃ hṛdyam vṛṃhaṇam vasti𑑎śodhanaṃ ||
valamāṃsapradaṃ hṛdyam vṛṃhaṇam vasti𑑎śodhanaṃ ||
panasaṃ sakaṣāyam tu snigdhaṃ svādu himaṃ
guru |
maucaṃ𑑎svādurasam proktaṃ kaṣāyān nātitalaṃ ||
raktapittaharam vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṅ guruḥ ||
maucaṃ𑑎svādurasam proktaṃ kaṣāyān nātitalaṃ ||
raktapittaharam vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṅ guruḥ ||
drākṣākāśmaryamadhūkapuṣpakharjūraprabhṛtīni
raktapittaharāṇy āhur gurūṇi ca ||
teṣān drākṣā sarā svaryā madhurā snigdhaśītalā |
teṣān drākṣā sarā svaryā madhurā snigdhaśītalā |
raktapittajvaraśvāsatṛṣṇādāhakṣayāpahā ||
hṛdyaṃ mūtravivandhaghnam pittāsṛgdāhanāśanaṃ |
hṛdyaṃ mūtravivandhaghnam pittāsṛgdāhanāśanaṃ |
keśyaṃ rasāyanam medhyaṅ kāśmaryam
phalam ucyate ||
kṣatakṣayāpahaṃ hr̥dyam vṛṃhaṇaṃ śītalaṃ guru |
kṣatakṣayāpahaṃ hr̥dyam vṛṃhaṇaṃ śītalaṃ guru |
vṛṣyaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ khā𑑎 rjjuraṃ raktapittahṛt ||
vṛṃhaṇīyahṛdya𑑎ñ ca madhūkakusumaṅ guru |
vātapittopaśamanam phalan tasyopadiśyate ||
vṛṃhaṇīyahṛdya𑑎ñ ca madhūkakusumaṅ guru |
vātapittopaśamanam phalan tasyopadiśyate ||
vātamākṣoḍātikamukulaniculaprabhṛtīni ||
pittaśleṣmaharāṇyāhuḥ snigdhoṣṇāni gurūṇi ca |
vṛṃhaṇānyanilaghnāni valyāni madhurāṇi ca ||
vṛṃhaṇānyanilaghnāni valyāni madhurāṇi ca ||
kaṣāyaṅ kaphapittaghnaṃ kiñcittiktaṃ
rucipradaṃ |
jpeg𑑎hṛdyaṃ sugaṃdhi madhuraṃ lavalīphalam ucyate ||
jpeg𑑎hṛdyaṃ sugaṃdhi madhuraṃ lavalīphalam ucyate ||
vasiraṃ śītapākaṃ tu sāruḥ
karanivandhanaṃ |
viṣṭambhi śītaṃ rūkṣaṅ ca vātapittaprakopanaṃ ||
viṣṭambhi śītaṃ rūkṣaṅ ca vātapittaprakopanaṃ ||
vipāke madhurañ cāpi raktapittapra𑑎 kta prasādanaṃ |
airāvatan dantaśatham amlaṃ śoṇitapittakṛt ||
airāvatan dantaśatham amlaṃ śoṇitapittakṛt ||
śītaṅ kaṣāyamadhuraṇ ṭaṅkam mārutakṛd
guru ||
snigdhoṣṇan tiktamadhuram vātaśleṣmaghnami𑑎ṅmudaṃ ||
snigdhoṣṇan tiktamadhuram vātaśleṣmaghnami𑑎ṅmudaṃ ||
śamīphalaṃ guru svādu rūkṣoṣṇaṃ
keśanāśanaṃ |
guruśleṣmāntakaphalaṅ kaphakṛnmadhuraṃ himaṃ ||
guruśleṣmāntakaphalaṅ kaphakṛnmadhuraṃ himaṃ ||
karīrākṣakapīlūni tṛṇaśūṇyaphalāni ca |
svādutiktakaṭūṣṇāni kaphavātaharāṇi ca ||
svādutiktakaṭūṣṇāni kaphavātaharāṇi ca ||
raktapittaharam teṣāṃ rasaṃ kaṭuvipākinaḥ
|
tīkṣoṣṇaṅ kaṭūkam pīlu sasnehaṅ kaphapittajit ||
tīkṣoṣṇaṅ kaṭūkam pīlu sasnehaṅ kaphapittajit ||
aruṣkaran tauravakaṅ kaṣāyaṃ laghupākinaḥ
|
uṣṇakrimiharo mehaśāphadurnamanāśanaṃ ||
kuṣṭhagulmodarārśoghnaṃ la𑑎ghupāki tathaiva ca |
uṣṇakrimiharo mehaśāphadurnamanāśanaṃ ||
kuṣṭhagulmodarārśoghnaṃ la𑑎ghupāki tathaiva ca |
karañjakiṅśukāriṣṭaphalañ
jantupramehanut ||
rukṣoṣṇaṅ kaṭukam pāke laghu vātakaphāpahaṃ |
tiktamīṣadviṣahitam viḍaṅgaṅgaṃ krimināśanaṃ ||
tiktamīṣadviṣahitam viḍaṅgaṅgaṃ krimināśanaṃ ||
vraṇyam uṣṇaṃ sanaṃ medhyaṃ doṣaghnam
mehakuṣṭhanut |
kaṣāyandīpanaṃ sāmlañ cakṣuṣyañ harītakaṃ ||
kaṣāyandīpanaṃ sāmlañ cakṣuṣyañ harītakaṃ ||
bhedanaṅ kaṭurūkṣoṣṇam
vaivasvaryajpegkrimiśodhanaṃ |
cakṣuṣāṃ laghupākākṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit ||
cakṣuṣāṃ laghupākākṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit ||
kaphapittaharaṃ rūkṣaṃ
vaktrakledamalāpahaṃ |
kaṣāyam īṣatmadhuraṃ kiñcit pūgaphalaṃ saraṃ ||
kaṣāyam īṣatmadhuraṃ kiñcit pūgaphalaṃ saraṃ ||
jātīkośotha karpūraṃ-
jātīkaṭukayoḥ phalaṃ |
kakkolakaṃ lavaṅgañ ca tiktaṅ kaṭu kaphāpahaṃ ||
kakkolakaṃ lavaṅgañ ca tiktaṅ kaṭu kaphāpahaṃ ||
laghu tṛṣṇāpahaṃ
vaktrakledadaurgandhyanāśanaṃ |
piyālamajjā madhurā
vṛṣyā pittānilāpahā ||
baibhītakī madakarī kaphamārutanāśanī |
baibhītakī madakarī kaphamārutanāśanī |
kaṣāyamadhurā majjā kolānām
pittanāśanī ||
tṛṣṇācchardyanilaghnā ca tadvadāmalakasya ca |
tṛṣṇācchardyanilaghnā ca tadvadāmalakasya ca |
bījapūrakasamyāke majjā kośāṃmrasambhavāḥ ||
svādupākāgnibaladā snigdhā pittānilāpahā |
svādupākāgnibaladā snigdhā pittānilāpahā |
yasya yasya phalasyeha vīryam bhavati
yādṛśaṃ ||
tasya tasyaiva vīryeṇa majjānām api nirddiśet |
tasya tasyaiva vīryeṇa majjānām api nirddiśet |
phaleṣu paripakkvaṃ yad
guṇavat tad udāhṛtaṃ ||
bilvād anyatra vijñeyam āmam etad guṇottaraṃ |
bilvād anyatra vijñeyam āmam etad guṇottaraṃ |
vyādhitaṅ krimiduṣṭañ ca pākātītam
adeśajaṃ ||
varjjanīyaṃ hitat sarvvam aparyāgatam eva ca ||
varjjanīyaṃ hitat sarvvam aparyāgatam eva ca ||
vidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālaśṛṅgāṭakakaśerupiṇḍālumadhvāluhamtyā
lukaprabhṛtīni ||
raktapittaharāṇyāhuḥ śītāni madhurāṇi
ca |
gurūṇi vahuśukrājpegṇi stanyavṛddhikarāṇi ca ||
gurūṇi vahuśukrājpegṇi stanyavṛddhikarāṇi ca ||
madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ
śītasvaryo
'timūtralaḥ |
vidārikandāovlpaś ca vātapittaharaś ca saḥ ||
vidārikandāovlpaś ca vātapittaharaś ca saḥ ||
vātapittaharāvṛṣyā
svāduśītāśatāvarī |
maha-tī saiva hṛdyā tu meṣāgnibalavarddhanī ||
maha-tī saiva hṛdyā tu meṣāgnibalavarddhanī ||
grahaṇya vikāra-ghnī
vṛṣyāśītārasāyanī |
kaphapittaharās tiktās tasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ ||
kaphapittaharās tiktās tasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ ||
avidāhirasam pro-ktaṃ
raktapittaprasādanaṃ |
viṣṭambhimadhuraṃ rūkṣaṃ durjjaram vātakopanaṃ ||
viṣṭambhimadhuraṃ rūkṣaṃ durjjaram vātakopanaṃ ||
guruviṣṭambhiśītau śṛṅgāṭakakaśerukau |
piṇḍolukaṃ kaphakaraṃ guruvātaprakopanaṃ ||
piṇḍolukaṃ kaphakaraṃ guruvātaprakopanaṃ ||
surendrakandaśleṣmaghno vipāke
kaṭupittakṛt ||
śalaraṇamāṇakaprabhṛtayaḥ kandāḥ ||
śalaraṇamāṇakaprabhṛtayaḥ kandāḥ ||
īṣat kaṣāyāḥ kaṭukāviṣṭambhino guravaḥ
| kaphakṛdvātalāḥ pittaharāś ca ||
mā-ṇakaṃ svādupākaṃ tu guru
vāpi prakīrttitaṃ |
śalakandas tu nātyuṣṇaḥ śūraṇogudakīlahā ||
śalakandas tu nātyuṣṇaḥ śūraṇogudakīlahā ||
kumudotpalapadmānāṅ kandamārutakopanāḥ
|
kaṣāyāḥ pittaśamanā vipāke madhurāhimāḥ |
kaṣāyāḥ pittaśamanā vipāke madhurāhimāḥ |
varāhakandaśleṣmaghnaḥ
kaṭukorasapākataḥ ||
kuṣṭhamehakrimiharo vṛṣyoṣṇaḥ pittavarddhanaḥ |
kuṣṭhamehakrimiharo vṛṣyoṣṇaḥ pittavarddhanaḥ |
tālatātrakanālikerakharjjūraprabhṛtīnām mastaka-jpegjātāni ||
svādupākarasānyāhuḥ pittaraktaharāṇi ca |
svādupākarasānyāhuḥ pittaraktaharāṇi ca |
śukralābhyanilaghnāni
kaphavṛddhikarāṇi ca ||
vālaṃ hy anārttavañ jīrṇṇaṃ vyādhitaṃ krimibhakṣitaṃ |
vālaṃ hy anārttavañ jīrṇṇaṃ vyādhitaṃ krimibhakṣitaṃ |
kandam vivarjjayet sarvvaṃ
yo vā samyak rohati ||
atha śākavarggam upadekṣyāmaḥ ||
puṣpaphalālābukaliṅgaprabhṛtīni ||
pittaghnānyanilaṃ kuryus tathā
mandakaphāni ca |
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi svādupākarasāni ca ||
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi svādupākarasāni ca ||
pittaghnan teṣu
kuṣmāṇḍam bālam madhyaṅ kaphāpahaṃ |
pakvaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāran dīpanaṃ bastiśodhanaṃ ||
pakvaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāran dīpanaṃ bastiśodhanaṃ ||
sarvvadoṣaharaṃ hṛdyaṃ
pathyañ cetovikāriṇāṃ |
trapuṣer
vvārukkerkkāruśīrṇṇavṛttaprabhṛtīni ||
svādutiktarasāny āhus tathāvātaharāṇi ca
|
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi kaphapittaharāṇi ca ||
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi kaphapittaharāṇi ca ||
bālaṃ sanīlan trapuṣan teṣām pittaharaṃ
smṛtaṃ |
tat pāṇḍuṅ kaphakṛj jīrṇam amlam vātakaphāpahaṃ ||
tat pāṇḍuṅ kaphakṛj jīrṇam amlam vātakaphāpahaṃ ||
ervvārukaṃsaker kkāruḥ sampakvaṅ
kaphavātakṛt |
sakṣāraṃ madhuraṃ rucyaṃ𑑎 dīpanan nātipittalaṃ ||
sakṣāraṃ madhuraṃ rucyaṃ𑑎 dīpanan nātipittalaṃ ||
pippalīmaricaśṛṅgaverahiṃgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasārjjakabhūstṛṇasugandhajpeg𑑎kakālamālakuṭherakakṣavakakharapuṣakāsamarddamadhuśigruphaṇijjakasarṣapavetrakulathagaṇḍīratilaparṇṇivarṣābhūcitrakamūlakarasonapalāṇḍuprabhṛtīni ||
kaṭūny uṣṇāni rucyāni
vātaśleṣmaharāṇi ca |
kṛtānneṣūpayujyante saṃskārārtham anekadhā ||
kṛtānneṣūpayujyante saṃskārārtham anekadhā ||
teṣu gurvvī svāduśītā-
pippalyārdrā kaphāvahā |
śuṣkā kaphānilahanī vṛṣyā pittavirodhanī ||
śuṣkā kaphānilahanī vṛṣyā pittavirodhanī ||
svādupākārdramaricaṃ guru śleṣmapraseki
ca |
kaṭūṣṇaṃ laghu tacchuṣkamavṛṣyaṅ kaphavātajit ||
kaṭūṣṇaṃ laghu tacchuṣkamavṛṣyaṅ kaphavātajit ||
nātyuṣṇam nātirūkṣañ ca vīryato maricaṃ
sitaṃ |
guṇavatma-ricebhyaś ca cakṣuṣyañ ca viśeṣataḥ ||
guṇavatma-ricebhyaś ca cakṣuṣyañ ca viśeṣataḥ ||
nāgaraṅ kaphavātaghnam vipāke madhuraṅ
kaṭuḥ |
vṛṣyoṣṇaroca-naṃ hṛdyaṃ sasnehaṃ svādu dīpanaṃ ||
vṛṣyoṣṇaroca-naṃ hṛdyaṃ sasnehaṃ svādu dīpanaṃ ||
kaphānilaharaṃ svaryam
vibandhānāhaśūlanut |
kaṭūṣṇaṃ rocanam vṛṣyaṃ hṛdyañ caivārdrakaṃ smṛtaṃ ||
kaṭūṣṇaṃ rocanam vṛṣyaṃ hṛdyañ caivārdrakaṃ smṛtaṃ ||
laghūṣṇam pācanaṃ hiṃgu dīpanaṅ kaphavātajit |
snigdhan tīkṣṇaṅ kaṭurasaṃ śūlājīrṇṇavibandhajit ||
snigdhan tīkṣṇaṅ kaṭurasaṃ śūlājīrṇṇavibandhajit ||
tīkṣṇoṣṇaṅ kaṭukam pāke rucyam
pittāgnivarddhanaṃ |
kaṭu śleṣmānilaharaṃ gandhāḍhyañ jīrakadvayaṃ ||
kaṭu śleṣmānilaharaṃ gandhāḍhyañ jīrakadvayaṃ ||
kājpegkāravī karavī tadvadvijñeyā sopakuñcikā |
bhakṣyavyañjanabhojyeṣu vividheṣv avacāritā ||
bhakṣyavyañjanabhojyeṣu vividheṣv avacāritā ||
ārdrā kustumbarī kuryāt
saugandhyasvāduhṛdyatāṃ |
sā śuṣkā madhurāḥ pāke- snigdhā dāhastṛṣāpahā ||
sā śuṣkā madhurāḥ pāke- snigdhā dāhastṛṣāpahā ||
doṣaghnā kaṭukā kiñcit tiktāḥ
srotoviśodhanī |
jambīraḥ pācanastīkṣṇaḥ kṛmivātakaphāpahaḥ ||
jambīraḥ pācanastīkṣṇaḥ kṛmivātakaphāpahaḥ ||
surabhir ddīpano hṛdyo mukhavaiśadyakārakaḥ |
kaphānilaviṣaśvāsakāsadaurgandhyanāśanaḥ ||
kaphānilaviṣaśvāsakāsadaurgandhyanāśanaḥ ||
pittakṛt pārśvaśūlaghnaḥ surasaḥ
samudāhṛtaḥ |
rūkṣāḥ kaphaghnā laghavaḥ
surasārjjakabhūstṛṇāḥ ||
surasārjjakabhūstṛṇāḥ ||
madhuraḥ kaphavātaghnaᳶ pācanaḥ
kaṇṭhaśodhanaḥ |
viśeṣato rucikaraḥ satiktaḥ kāsamarddakaḥ ||
viśeṣato rucikaraḥ satiktaḥ kāsamarddakaḥ ||
kaṭuḥ sakṣāramadhuraḥ sigrus tikto 'tha
picchilaḥ |
madhusigruḥ sarastiktaḥ śophaghno dīpanaḥ kaṭuḥ ||
madhusigruḥ sarastiktaḥ śophaghno dīpanaḥ kaṭuḥ ||
vidāhi baddhaviṇmūtraṃ rūkṣan
tīkṣṇoṣṇam eva ca |
kaphaghnaṃ sārṣapaṃ śākaṃ māsūraṃ śākam eva ca ||
kaphaghnaṃ sārṣapaṃ śākaṃ māsūraṃ śākam eva ca ||
citrakas tilaparṇṇī ca kaphaśophahare laghū |
varṣā kaphavātaghnau hitau śophodarārśasāṃ ||
varṣā kaphavātaghnau hitau śophodarārśasāṃ ||
kaṭustiktarasā hṛdyā rocanī vahnidīpanī |
sarvvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā ||
sarvvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā ||
mahantaṃ guru vijpegṣṭambhi tīkṣṇam āmaṃ tridoṣakṛt |
tad eva snigdhasiddhan tu śleṣmakṛd vātapittajit ||
tad eva snigdhasiddhan tu śleṣmakṛd vātapittajit ||
śuṣkan tu śophaśamanaṃ viṣadoṣaharaṃ
laghuḥ |
viṣṭambhi vātalaṃ śākaṃ śuṣkam anyatra mūlakāt ||
viṣṭambhi vātalaṃ śākaṃ śuṣkam anyatra mūlakāt ||
puṣpañ ca patrañ ca phalan tathaiva
yathottaran te laghavaḥ pradiṣṭāḥ |
teṣāṃ tu puṣpaṅ kaphavātahantṛ phalan nihanyāt kaphamārutau tu ||
teṣāṃ tu puṣpaṅ kaphavātahantṛ phalan nihanyāt kaphamārutau tu ||
snigdhoṣṇatīkṣṇaḥ kaṭupicchilaś ca guruḥ saraḥ svāduraso 'tha balyaḥ |
vṛṣyaś ca medhāsvaravarṇṇacakṣurbbhagnāsthisandhānakaro rasonaḥ ||
vṛṣyaś ca medhāsvaravarṇṇacakṣurbbhagnāsthisandhānakaro rasonaḥ ||
hṛdrogajīrṇṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikā𑑎saśophān |
durnnāmakuṣṭhānalasādajantūn samīraṇaśvāsakaphām̐ś ca hanti ||
durnnāmakuṣṭhānalasādajantūn samīraṇaśvāsakaphām̐ś ca hanti ||
nātyuṣṇavīryo 'nilahā kaṭuś ca tīkṣṇo
gurur nnāma
ti kaphāvahaś ca |
balāvahaḥ pittakaro 'tha kiñ cit palāṇḍur agniñ ca vivarddhayet tu ||
balāvahaḥ pittakaro 'tha kiñ cit palāṇḍur agniñ ca vivarddhayet tu ||
snigdho ruci𑑎ṣyaḥ sthiradhātukarttā balyo 'tha medhākaphapuṣṭidaś ca
|
svādur gguruḥ śoṇitapittaśastaḥ sa picchilaḥ kṣīrapalāṇḍur uktaḥ ||
svādur gguruḥ śoṇitapittaśastaḥ sa picchilaḥ kṣīrapalāṇḍur uktaḥ ||
cuccūyūthikāvaruṇajīvantīnadībhallātakacchagalāntrīvṛkṣādanīphañjītaṇḍulīyakapotakāś
ca valacillīpālabdāvāstūkaprabhṛtīni ||
sṛṣṭamūtrajpegpurīṣāṇi sakṣāramadhurāṇi ca |
madhuro rasapākābhyāṃ
raktapittakaphāpahaḥ ||
teṣāṃ śītataro rūkṣas taṇḍulīyo viṣāpahaḥ |
teṣāṃ śītataro rūkṣas taṇḍulīyo viṣāpahaḥ |
svādupākarasā vṛṣyā vātapittamadāpahā ||
upotakā sarā snigdhā balyā śleṣmakarī himā |
upotakā sarā snigdhā balyā śleṣmakarī himā |
laghur vvipākakrimihā
medhāgnibalavarddhanaḥ ||
sakṣāraḥ sarvvadoṣaghno vāstūko rocanaḥ saraḥ |
sakṣāraḥ sarvvadoṣaghno vāstūko rocanaḥ saraḥ |
cillī vāstūkavajjñeyā pālaṅkyā
taṇḍulīyavat ||
vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ pittakaphe hitāḥ ||
vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ pittakaphe hitāḥ ||
māṇḍūkaparṇṇīsaptalāsuniṣaṇṇakasuvarccalāpippalīguḍūcīgojihvā𑑎prapunāṭāvalgujasatīnabṛhatīphalapaṭolavārttākukāravellakaṭukikākevukorubūkaparppaṭakirātatiktakarkkoṭakāriṣṭakoṣātakīvetrakarī𑑎rāṭarūṣakārkkapuṣpīprabhṛtīni ||
kaphapittaharāṇy āhur hṛdyāni
sulaghūni ca |
kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsāruciharāṇi ca ||
kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsāruciharāṇi ca ||
kaṣāyānuhitā pitte tiktā svādurasā himāḥ |
laghvī maṇḍūkaparṇṇī tu teṣāṃ gojihvikā tathā ||
laghvī maṇḍūkaparṇṇī tu teṣāṃ gojihvikā tathā ||
avidāhī tridoṣaghnaḥ sāṃgrāhī
suniṣaṇṇakaḥ |
avalgujaḥ kaṭupākī tu tiktaḥ pittakaphāpahaḥ ||
avalgujaḥ kaṭupākī tu tiktaḥ pittakaphāpahaḥ ||
īṣattiktaṃ𑑎
jpegtridoṣaghnaṃ śākaṃ kaṭu
satīnajaṃ |
nātyuṣṇaṃ śītaṃ kuṣṭhaghnaṃ kākamācyāś ca tadvidhaṃ ||
nātyuṣṇaṃ śītaṃ kuṣṭhaghnaṃ kākamācyāś ca tadvidhaṃ ||
kaṇḍukuṣṭhakrimighnāni kaphavātaharāṇi ca
|
phalāni bṛhatīnāṃ tu kaṭutiktalaghūni ca ||
phalāni bṛhatīnāṃ tu kaṭutiktalaghūni ca ||
kaphapittaharam vraṇyam uṣṇan
tiktam avātalaṃ |
paṭolaṅ kaṭukam pāke vṛṣyaṃ rocanadīpanaṃ ||
paṭolaṅ kaṭukam pāke vṛṣyaṃ rocanadīpanaṃ ||
kaphavātaharan tiktaṃ rocanaṅ kaṭukaṃ
laghuḥ |
vārttākur ddīpanaṃ proktaṃ jīrṇṇaṃ sakṣārapittalaṃ ||
vārttākur ddīpanaṃ proktaṃ jīrṇṇaṃ sakṣārapittalaṃ ||
aṭarūṣakavetrāgraguḍūcīnimbaparppaṭāḥ |
kirātatiktasahitās tiktāḥ pittakaphāpahāḥ ||
kirātatiktasahitās tiktāḥ pittakaphāpahāḥ ||
kaphāpahaṃ śākam uktaṃ varuṇaprapunāṭayoḥ
|
rūkṣaṃ laghu ca śītañ ca vātapittaprakopaṇaṃ ||
rūkṣaṃ laghu ca śītañ ca vātapittaprakopaṇaṃ ||
dīpanaṅ kālaśākaṃ tu garadoṣaharaṃ
laghu |
kausumbham madhuraṃ rūkṣam uṣṇaṃ śleṣmakaraṃ laghu ||
kausumbham madhuraṃ rūkṣam uṣṇaṃ śleṣmakaraṃ laghu ||
vātaghnan nālikāśākam
pittaghnam madhurañ ca tat |
grahaṇyarśovikāraghnī sāmlā vātakaphe hitāḥ ||
uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā cāṅgerī cāpi dīpanī |
grahaṇyarśovikāraghnī sāmlā vātakaphe hitāḥ ||
uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā cāṅgerī cāpi dīpanī |
triparṇṇīloṇikāpīluparṇṇīpattūra𑑎jīvakāḥ ||
suvarccalāsañjaṇakakuṭumbakakurṭiñjarāḥ |
suvarccalāsañjaṇakakuṭumbakakurṭiñjarāḥ |
svādupākarasāḥ śītāḥ kaphaghnā
nātipittalāḥ ||
lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ ||
lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ ||
svādutiktāḥ jpegkunalikā kaṣāyāḥ sakurūṭikā ||
saṃgrāhi śītalaṃ cāpi laghu doṣāvirodhikaḥ |
rājakṣavakaśākaṃ tu śaṭīśākaṃ tu tadvidhaṃ ||
saṃgrāhi śītalaṃ cāpi laghu doṣāvirodhikaḥ |
rājakṣavakaśākaṃ tu śaṭīśākaṃ tu tadvidhaṃ ||
svādupākarasaṃ śītaṃ durjjaraṃ
harimanthajaṃ |
bhedanaṃ rūkṣamadhuraṃ kalāyamativātalaṃ ||
bhedanaṃ rūkṣamadhuraṃ kalāyamativātalaṃ ||
bhedanaṅ kaṭukam pāke kaphaghnam
anilāpahaṃ |
śophaghnam uṣṇavīryañ ca patram pūtikarañjakaṃ ||
śophaghnam uṣṇavīryañ ca patram pūtikarañjakaṃ ||
tāmbūlapatraṃ kaṭukan tīkṣṇoṣṇam pittakopaṇaṃ |
tiktaṃ sugandhi viṣadaṃ svaryam vātakaphāpaham ||
tiktaṃ sugandhi viṣadaṃ svaryam vātakaphāpaham ||
sransanaṅ kaṭukam pāke kaṣāyam
vahnidīpanaṃ |
vaktrakaṇḍūgalakledadaurggandhyādivināśa𑑎naṃ ||
vaktrakaṇḍūgalakledadaurggandhyādivināśa𑑎naṃ ||
kovidāraśaṇaśālmalīpuṣpāṇi
madhuravipākāni raktapittaharāṇi ca | vṛṣāgastikayoḥ
puṣpāṇi tiktāni kaṭupākīni kṣayakāsāpahā ni ca
|
madhusigrukarīrāṇi kaṭūni śleṣmaharāṇi
ceti |
kṣavakakulevaravaṃśakarīraprabhṛtīni
kaphapittaharāṇi sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ||
kṣavakaṅ krimilanteṣu svādupākaṃ sapicchilaṃ |
viṣyandivālatan nātiśleṣmakarañ ca tat ||
viṣyandivālatan nātiśleṣmakarañ ca tat ||
veṇoḥ karīrāḥ śleṣmaghnā madhurā
rasapākataḥ |
vidāhino vātajpegkarāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||
vidāhino vātajpegkarāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||
udbhidāni tu palālekṣukarīṣaveṇujātāni |
tatra palālajātam madhuraṃ madhuravipākaṃ rūkṣan doṣakarañ ca
| ikṣujam madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ kaṭupākaṃ śītalañ
ca | tadvadevoṣṇaṅ karīṣam veṇujātaṃ kaṣāyam vātakopanañ
ca | bhūmijaṃ gurur nnātivātalamabhūmijaś cāsyānurasaḥ ||
piṇyākatilakalkasthūṇikāśuṣkaśākāni
sarvvadoṣaprakopanāni ||
viṣṭambhinaḥ smṛtāḥ sarvvavaṭakā
vātakopanāḥ |
piṇyākī vātalā sārddrā ruciṣyānaladīpanī ||
piṇyākī vātalā sārddrā ruciṣyānaladīpanī ||
vibhedi gururūkṣañ ca prāyo viṣṭambhi
śītalaṃ |
sakaṣāyañ ca sarvvaṃ hi svādu śākam udāhṛtaṃ ||
sakaṣāyañ ca sarvvaṃ hi svādu śākam udāhṛtaṃ ||
||
saindhavasāmudraviḍasauvarccalaromakodbhidaprabhṛtīni yathottaramuṣṇāni vātaharāṇi
kaphapittakarāṇi || kaṭupākīni yathāpūrvvaṃ snigdhāni
svādūni sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ceti ||
cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ hṛdyaṃ rucyaṃlaghvagnidīpanaṃ ||
snigdham vṛṣyaṃ samadhuraṃ śītan doṣaghnam uttamaṃ ||
snigdham vṛṣyaṃ samadhuraṃ śītan doṣaghnam uttamaṃ ||
sāmudraṃ madhuram pāke nātyuṣṇam avidāhi
ca |
bhedanaṃ snigdhamīṣac ca śītaghnan nātipittalaṃ ||
bhedanaṃ snigdhamīṣac ca śītaghnan nātipittalaṃ ||
sakṣāran dīpanaṃ jpegśūkṣmaṃ hṛdrogakaphanāśanaṃ |
rocanaṃ tīkṣṇam uṣṇañ ca viḍam vātānulomanaṃ ||
rocanaṃ tīkṣṇam uṣṇañ ca viḍam vātānulomanaṃ ||
laghu sauvarccalaṃ pāke vīryoṣṇam viṣadaṃ
kaṭuḥ |
gulmaśūlavivandhaghnaṃ hṛdyaṃ surabhi rocanaṃ ||
gulmaśūlavivandhaghnaṃ hṛdyaṃ surabhi rocanaṃ ||
romakaṃtīkṣṇam atyuṣṇam vyavāyi
kaṭudīpanaṃ |
vātaghnaṃ laghuviṣyandi sūkṣmaṃ viḍbhedi mūtralaṃ ||
vātaghnaṃ laghuviṣyandi sūkṣmaṃ viḍbhedi mūtralaṃ ||
laghutīkṣṇoṣṇamutkledi sūkṣmam
vātānulomanaṃ |
satiktakaṭukaṃ kṣāram vidyāl lavaṇam udbhidaṃ ||
satiktakaṭukaṃ kṣāram vidyāl lavaṇam udbhidaṃ ||
kaphavātakrimiharaṃ lekhanam pittakopanaṃ
|
dīpanaṃ pācanam bhedi lavaṇaṅ guḍikāhvayaṃ ||
dīpanaṃ pācanam bhedi lavaṇaṅ guḍikāhvayaṃ ||
ūṣaprasūtam vālārkkamalamūtrakarodbhavaṃ
|
lavaṇaṅ kaṭukaṃ cchedi vihimaṃ laghu cocyate ||
lavaṇaṅ kaṭukaṃ cchedi vihimaṃ laghu cocyate ||
yavakṣārasvarjjikāpācimaṭaṅgaṇakṣārāḥ ||
gu|lmārśograhaṇīrogaśarkkarāśmari nāśanāḥ |
kṣārās tu pācanāḥ sarvve agnidīptikarā smarāḥ ||
gu|lmārśograhaṇīrogaśarkkarāśmari nāśanāḥ |
kṣārās tu pācanāḥ sarvve agnidīptikarā smarāḥ ||
jñe𑑎yau vahnisamau kṣārau svarjjikāyāvaśūkajau |
śukraśleṣmavivandhārśogulmaplīhavināśanau ||
śukraśleṣmavivandhārśogulmaplīhavināśanau ||
uṣṇo 'nilaghnaḥ
prakledyūṣakṣāro valanāśanaḥ |
medoghnaḥ pācimakṣārasteṣām vastiviśodhanaḥ ||
medoghnaḥ pācimakṣārasteṣām vastiviśodhanaḥ ||
virūkṣaṇo 'nilakaraḥ śleṣmaghnaḥ
pittadūṣaṇaḥ |
agnidīptikaras tīkṣṇaṣṭaṅgaṇakṣāra ucyate ||
agnidīptikaras tīkṣṇaṣṭaṅgaṇakṣāra ucyate ||
dhānyeṣu māṃseṣu phaleṣu caiva śākeṣu
cānuktam ihāpramohāt jpeg|
āsvādato bhūtagaṇair ggṛhitvā tam ādiśed dravyam analpabuddhiḥ ||
āsvādato bhūtagaṇair ggṛhitvā tam ādiśed dravyam analpabuddhiḥ ||
ṣaṣṭikā yavagodhūmalohitā ye ca śālayaḥ |
mudgāḍhakīmasūrāś ca dhanyeṣu pravarāḥ smṛtāḥ ||
mudgāḍhakīmasūrāś ca dhanyeṣu pravarāḥ smṛtāḥ ||
eṇaḥ kuraṅgo hariṇas tittirir
lāva eva ca |
mayūravarmmikūrmmāś ca śreṣṭhā māṃsaga𑑎ṇeṣu vai ||
mayūravarmmikūrmmāś ca śreṣṭhā māṃsaga𑑎ṇeṣu vai ||
dāḍimāmalakan drākṣā kharjjūraṃ
saparūṣakaṃ |
rājādanam mātuluṅgam phalavargge praśasyate ||
rājādanam mātuluṅgam phalavargge praśasyate ||
cuccusatīnā vāstūke
cillīmūlakapotikā |
māṇḍūkaparṇṇī jīvantī śākavargge praśasyate ||
māṇḍūkaparṇṇī jīvantī śākavargge praśasyate ||
gavyaṃ kṣīraghṛtaṃ śastaṃ saindhavaṃ
lavaṇeṣu ca |
dhātrīdāḍimamamleṣu pippalī nāgaraṅ kaṭau ||
dhātrīdāḍimamamleṣu pippalī nāgaraṅ kaṭau ||
tikte paṭolavārttāke madhuraghṛta ucyate
|
kṣaudram pūgaphalaṃ śreṣṭhaṅ kaṣāye saparūṣakaṃ ||
kṣaudram pūgaphalaṃ śreṣṭhaṅ kaṣāye saparūṣakaṃ ||
śarkkarekṣuvikāreṣu pānajātau surāsavau |
parisamvatsaran dhānyam māṃsam vayasi madhyame ||
parisamvatsaran dhānyam māṃsam vayasi madhyame ||
phalam paryāgataṃ śākamaśuṣkan taru𑑎ṇan navam ||
ataḥ padam pravakṣyāmi
kṛtānnaguṇavistaraṃ |
lājāmaṇḍo viśuddhānām pathyaḥ pācanadīpanaḥ ||
lājāmaṇḍo viśuddhānām pathyaḥ pācanadīpanaḥ ||
vātānulomano hṛdyaḥ pippalīnāgarāyutaḥ |
svedāgnijananī laghvī dīpanī vastiśodhanī ||
svedāgnijananī laghvī dīpanī vastiśodhanī ||
kṣuttṛṭchramaglāniharā peyo vātānulomanī |
vilepī tarppaṇī hṛdyā grājpeghiṇī valavarddhanī ||
vilepī tarppaṇī hṛdyā grājpeghiṇī valavarddhanī ||
pathyā svādurasā laghvī dīpanī
kṣuttṛṣāpahā |
hṛdyā santarppaṇī vṛṣyā vṛṃhaṇī valavarddhanī ||
hṛdyā santarppaṇī vṛṣyā vṛṃhaṇī valavarddhanī ||
śākamāṃsaphalair yuktā vilepyo 'nyāś ca
durjjarāḥ |
viṣṭambhī pāyaso valya medaḥ kaphakaro guruḥ ||
kaphapittakarī valyā kṛśarānilanāśanī |
dhautas tu vimalaḥ śuddhau manojñaḥ surabhiḥ samaḥ ||
dhautas tu vimalaḥ śuddhau manojñaḥ surabhiḥ samaḥ ||
sninnaḥ
suprasrutastūṣṇo viśadaś codano laghuḥ |
adhauto praśruto svinnaḥ śītaś cāpy odano guruḥ |
adhauto praśruto svinnaḥ śītaś cāpy odano guruḥ |
laghuḥ sugandhiḥ kapha𑑎hā vijñeyo bhṛṣṭataṇḍulaḥ |
snaihair mmāṃsaiḥ phalaiḥ skandair vvaidalaiś cāpi saṃskṛtāḥ ||
snaihair mmāṃsaiḥ phalaiḥ skandair vvaidalaiś cāpi saṃskṛtāḥ ||
guravor vṛhaṇā valyā ye ca
kṣīropasādhitāḥ |
susninnā nistuṣo bhṛṣṭo māṣasūpo laghurhitaḥ ||
susninnā nistuṣo bhṛṣṭo māṣasūpo laghurhitaḥ ||
sninnaniḥpīḍitaṃ śākaṃ hitan tat
snaihasaṃskṛtaṃ |
asninnaṃ snaiharahitam apīḍitam ato 'nyathā ||
asninnaṃ snaiharahitam apīḍitam ato 'nyathā ||
snehagorasadhānyāmlaphalāmlakaṭukaiḥ saha |
siddhaṃ māṃsaṃ hitam va𑑎lyaṃ vṛṃhaṇaṃ rocanaṃ laghu
||
tad eva gorasādānasurabhir ddravyasaṃskṛtaṃ |
tad eva gorasādānasurabhir ddravyasaṃskṛtaṃ |
vidyāt pittakaphodreki valamāṃsāgnivarddhanaṃ ||
pariśuṣkaṃ sthiraṃ snigdhaṃ harṣaṇaṃ prīṇanaṃ guruḥ |
pariśuṣkaṃ sthiraṃ snigdhaṃ harṣaṇaṃ prīṇanaṃ guruḥ |
rocanam valamedhāgnir
mmāṃsojaḥśukravarddhanaḥ ||
tad evoluptapiṣṭatvād ulluptam iti pācakāḥ |
tad evoluptapiṣṭatvād ulluptam iti pācakāḥ |
pariśuṣkaguṇair yuktaṃ vahneḥ jpegpathyatamaṃ guruḥ ||
tad eva śūlikāprotamaṅgāraparipācitaṃ |
tad eva śūlikāprotamaṅgāraparipācitaṃ |
jñeyaṃ gurutaraṃ kiñcit prataptaṃ
kandupākataḥ ||
ulluptam bharjjitam piṣṭaṃ prataptaṃ kandupācitaṃ |
ulluptam bharjjitam piṣṭaṃ prataptaṃ kandupācitaṃ |
pariśuṣkam pradigdhañ ca śūlaṃ yac cānyad īdṛśam ||
māṃsaṃ yat tailasiddhan tu vīryoṣṇam pittakṛd guru|
māṃsaṃ yat tailasiddhan tu vīryoṣṇam pittakṛd guru|
laghvagnidīpanaṃ hṛdyaṃ saṃskṛtaṃ
tvakprasādanam ||
anuṣṇavīryam pittaghnam manojñaṃ ghṛtasādhitam |
anuṣṇavīryam pittaghnam manojñaṃ ghṛtasādhitam |
prīṇanaḥ prāṇajananaḥ
śvāsakāsakṣayāpahaḥ ||
raktapittaśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ |
raktapittaśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ |
smṛtyojaḥsvarahīnānāṃ
jvarakṣīṇakṣataujasāṃ ||
bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ kṛśānām alparetasāṃ |
bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ kṛśānām alparetasāṃ |
āpyāyanaḥ saṃhananaḥ śukrado
balavarddhanaḥ ||
sa dāḍimayuto vṛṣyaḥ saṃskṛto doṣanāśanaḥ |
sa dāḍimayuto vṛṣyaḥ saṃskṛto doṣanāśanaḥ |
yan māṃsan niḥsṛtarasan na tat
puṣṭivalāvahaṃ ||
viṣṭambhi durjjaraṃ rūkṣaṃ virasam mārutāvahaṃ |
viṣṭambhi durjjaraṃ rūkṣaṃ virasam mārutāvahaṃ |
kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānām
vraṇinām api ||
jñeyaḥ pathyatamaś cāpi mudgayūṣaḥ
kṛtākṛtaḥ |
sa tu dāḍimamṛdvīkāyuktaḥ syād rāgavāḍavaḥ ||
sa tu dāḍimamṛdvīkāyuktaḥ syād rāgavāḍavaḥ ||
ruciṣyo laghupākaś ca doṣāṇām cāvirodhakṛt
||
masūramudgagodhūmakulatthalavaṇaiḥ kṛtaṃ |
masūramudgagodhūmakulatthalavaṇaiḥ kṛtaṃ |
kaphapittāvirodhī syād vātavyādhau
praśasyate ||
mṛdvīkā dāḍimayutaḥ sa cāpy uktonijpeglārddite |
mṛdvīkā dāḍimayutaḥ sa cāpy uktonijpeglārddite |
rocano dīpano hṛdyo laghupāky upadiśyate
||
paṭolanimbayūṣau tu kaphamedo viśoṣaṇau |
paṭolanimbayūṣau tu kaphamedo viśoṣaṇau |
pittaghnau dīpanau hṛdyau
krimikuṣṭhajvarāpahau ||
śvāsakāsapratisyāya prasekārocakajvarān |
śvāsakāsapratisyāya prasekārocakajvarān |
hantimūlakayūṣas tu
kaphamedogalagrahān ||
kulatthayūṣo 'nilahā śarkkarāśmarināśanaḥ |
kulatthayūṣo 'nilahā śarkkarāśmarināśanaḥ |
tūnīpratūnikāsādagulmamedaḥ kaphāpahaḥ ||
dāḍimāmalakair yūṣo hṛdyaḥ saṃśamano laghuḥ |
dāḍimāmalakair yūṣo hṛdyaḥ saṃśamano laghuḥ |
prāṇāgnijanano mūrcchā madaghnaḥ
pittavātajit ||
mudgāmalakayūṣas tu grāhī pittakaphāpahaḥ |
mudgāmalakayūṣas tu grāhī pittakaphāpahaḥ |
yavakolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo
'nilāpahaḥ ||
sarvvadhānyakṛtas tadvad bṛṃhaṇaḥ prāṇavarddhanaḥ |
sarvvadhānyakṛtas tadvad bṛṃhaṇaḥ prāṇavarddhanaḥ |
khalakāvalikau dyau cchedīvātakaphe hitau
||
valyaḥ kaphānilau hanti dāḍimāmlo 'gnidīpanaḥ |
valyaḥ kaphānilau hanti dāḍimāmlo 'gnidīpanaḥ |
dhānyāmlo dīpano hṛdyaḥ pittakṛd
vātanāśanaḥ ||
dadhyamlaḥ kaphakṛd valyaḥ pittalo vātahā guruḥ |
takrāmlaḥ pittakṛt prokto viṣaraktapradūṣaṇaḥ ||
dadhyamlaḥ kaphakṛd valyaḥ pittalo vātahā guruḥ |
takrāmlaḥ pittakṛt prokto viṣaraktapradūṣaṇaḥ ||
tilapiṇyākavikṛtaṃ śuṣkaśokam
virūkṣaṇaṃ |
śāṇḍakī tu gurūṇi syuḥ kaphapittakarāṇi ca
||
asnehalavaṇaṃ sarvvam akṛtaṅ kaṭukair
vvinā |
vijñeyaṅ kaṭukasnehalavaṇaiḥ saṃyutaṅ kṛtaṃ ||
vijñeyaṅ kaṭukasnehalavaṇaiḥ saṃyutaṅ kṛtaṃ ||
yūṣam vijpegdyāt phalāmlais tu dhānyāmlenāmlitañ ca yat |
yathottaraṃ guru tathā saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ rasaṃ ||
yathottaraṃ guru tathā saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ rasaṃ ||
laghavo bṛṃhaṇo vṛṣyo hṛdyā rocanadīpanāḥ
||
bhramamūrcchātṛṣāccharddi śramaghnā rāgaṣāḍavāḥ ||
bhramamūrcchātṛṣāccharddi śramaghnā rāgaṣāḍavāḥ ||
rasālā rocanā valyā snigdhā
vṛṣyātha vṛṃhaṇī |
snehanaṃ guḍasaṃyuktaṃ hṛdyan dadhyanilāpahaṃ ||
snehanaṃ guḍasaṃyuktaṃ hṛdyan dadhyanilāpahaṃ ||
śaktavaḥ sarppiṣābhyaktāḥ
śītavāripariplutāḥ |
nātyaccho nātisāndraś ca mantha ity abhidhīyate ||
nātyaccho nātisāndraś ca mantha ity abhidhīyate ||
manthaḥ sadyovalaccharddi
pipāsāsramanāśanaḥ |
sāmlaṃ snehaguḍo mūtrakṛcchrodāvarttanāśanaḥ ||
sāmlaṃ snehaguḍo mūtrakṛcchrodāvarttanāśanaḥ ||
śarkkarekṣurasadrākṣāyuktaḥ pittavikāranut
|
drākṣāmadhusamāyuktaḥ kapharogaharaḥ smṛtaḥ ||
drākṣāmadhusamāyuktaḥ kapharogaharaḥ smṛtaḥ ||
varggatrayeṇopahito maladoṣānulomanaḥ
|
gauḍamamlamanamlam vā pānakaṃ gurumūtralaṃ ||
gauḍamamlamanamlam vā pānakaṃ gurumūtralaṃ ||
tad eva khaṇḍamṛdvīkā śarkkarāsahitam punaḥ |
sāmlaṃ satīkṣṇaṃ sahimaṃ pānakaṃ syān niratyayaṃ ||
sāmlaṃ satīkṣṇaṃ sahimaṃ pānakaṃ syān niratyayaṃ ||
māddhīkan tu śramaharaṃ mūrcchā
dāhatṛṣāpahaṃ |
pharūṣakānāṃ kolānāṃ hṛdyam viṣṭambhipānakaṃ ||
pharūṣakānāṃ kolānāṃ hṛdyam viṣṭambhipānakaṃ ||
dravyasaṃyogasaṃskāraṃ jñātvā
mātrāñ ca sarvvataḥ |
pānakānāṃ yathāyogaṃ gurulāghavam ādiśet || || ||
pānakānāṃ yathāyogaṃ gurulāghavam ādiśet || || ||
vakṣyāmyataḥ paraṃ kṛtsnān
rasavīryavipākataḥ |
bhakṣyāḥ kṣīrajpegkṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ |
bhakṣyāḥ kṣīrajpegkṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ |
avidāhinaḥ puṣṭikarā dīpanāḥ pittanāśanāḥ
||
teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ |
teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ |
vātapittaharā vṛṣyā guravo raktamāṃsalāḥ
||
vṛṃhaṇā gauḍikā bhakṣyā guravo 'nilanāśanāḥ |
vṛṃhaṇā gauḍikā bhakṣyā guravo 'nilanāśanāḥ |
avidāhinaḥ pittasahāḥ śukralāḥ
kaphavarddhanāḥ ||
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ |
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ |
guravo vṛṃhaṇāś caiva modakās
tu sudurjjarāḥ ||
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ |
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ |
gurur mṛṣṭatamaś caiva sadyakaḥ
prāṇavarddhanaḥ ||
hṛdyaḥ sugandha madhuraḥ snigdhaḥ śleṣmakaro guruḥ |
hṛdyaḥ sugandha madhuraḥ snigdhaḥ śleṣmakaro guruḥ |
pittapahas tṛptikaro valyo
viṣyandi ucyate ||
vṛṅṅaṇā vātapittaghnā bhakṣyā valyās tu sammitāḥ |
vṛṅṅaṇā vātapittaghnā bhakṣyā valyās tu sammitāḥ |
hṛdyāḥ pathyatamās teṣāṃ laghavaḥ
phenakādayaḥ ||
mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ |
mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ |
veśavāraiḥ sapisitaiḥ sampūrṇṇā
guruvṛṅhaṇāḥ ||
pālālāḥ śleṣmajananāḥ ṣaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ |
pālālāḥ śleṣmajananāḥ ṣaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ |
vīryoṣṇāḥ paittikāḥ bhakṣyāḥ
kaphapittaprakopaṇāḥ ||
vidāhino nātivalā guravaś ca viśeṣataḥ |
vidāhino nātivalā guravaś ca viśeṣataḥ |
vaidalā guravo bhakṣyāḥ kaṣāyāḥ
sṛṣṭamārutāḥ ||
viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ |
viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ |
kuñcitāvikṛtā bhajpegkṣyā guravo 'nilapittalāḥ ||
vidāhaḥ kledajananāḥ
rūkṣā dṛṣṭipradūṣaṇāḥ |
hṛdyāḥ sugandhino bhakṣyā laghavo
ghṛtapācimāḥ ||
vātapittaharā valyā varṇṇadṛṣṭiprasādanāḥ |
vātapittaharā valyā varṇṇadṛṣṭiprasādanāḥ |
vidāhinastailakṛtā bhakṣyās tu
gurupākinaḥ ||
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ |
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ |
phalamāṃseṣuvikṛtīstilamāṣopasaṃskṛtāḥ ||
bhakṣyā valyātha guravo vṛṃhaṇā hṛdayapriyāḥ |
bhakṣyā valyātha guravo vṛṃhaṇā hṛdayapriyāḥ |
kapālāṅgārapakvāḥ syuḥ
kiñcillaghutarās tu te ||
sakilāṭādayo bhakṣyā
guravaḥ kaphavardhanāḥ |
kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarccasaḥ ||
kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarccasaḥ ||
udāvarttaharo vādyaḥ pratisyāmehanāśanaḥ |
dhānālumbās tu laghavaḥ kaphamedoviśeṣaṇāḥ ||
dhānālumbās tu laghavaḥ kaphamedoviśeṣaṇāḥ ||
śaktavastarppaṇā hṛdyās
tṛṣṇāpittakaphāpahāḥ |
pītāḥ sadyovalakarā bhedinaḥ pavanāpahāḥ ||
pītāḥ sadyovalakarā bhedinaḥ pavanāpahāḥ ||
gurvvī piṇḍī kharā'tyarthaṃ laghvī sā
tu viparyayā |
śaktūnāmāśu jīryeta mṛdutvād avalehikā ||
śaktūnāmāśu jīryeta mṛdutvād avalehikā ||
lājācchardyatisāraghnā dīpanāḥ kaphanāśanāḥ |
balyāḥ kaṣāyamadhurā laghavastṛṇmalāpahāḥ ||
balyāḥ kaṣāyamadhurā laghavastṛṇmalāpahāḥ ||
pṛthukā guravaḥ snigdhā vṛṃhaṇāḥ
kaphavarddhanāḥ |
valyāḥ sakṣīrabhāvatvād vātaghnā bhinnavarccasaḥ ||
valyāḥ sakṣīrabhāvatvād vātaghnā bhinnavarccasaḥ ||
sandhānakṛtpiṣṭamājpegman tāṇḍulaṃ
kaphamedakṛt |
sudurjjaraḥ svāduraso vṛṃhaṇas taṇḍulo navaḥ ||
sudurjjaraḥ svāduraso vṛṃhaṇas taṇḍulo navaḥ ||
dravyasaṃyogasaṃskāravikārān samavekṣya
tu |
bhiṣag yathāsvam bhakṣyāṇām ādiśed
gurulāghavaṃ ||
khalākhalayavāgvaś ca rāgaṣāḍavaṣaṭūkāḥ |
pānakāni ca citrāṇi yūṣāś cānekayonayaḥ ||
khalākhalayavāgvaś ca rāgaṣāḍavaṣaṭūkāḥ |
pānakāni ca citrāṇi yūṣāś cānekayonayaḥ ||
kaṭvamlasvādulavaṇā laghavo ye
phalodbhavāḥ |
evam ādīni cānyāni kriyas te vaidyavākyataḥ||
evam ādīni cānyāni kriyas te vaidyavākyataḥ||
yadā kāraṇam āsādya bhoktṝṇāñ cchandato
'pi vā |
anekadravyayonitvāc chāstratas tān vinirddiśet || ||
anekadravyayonitvāc chāstratas tān vinirddiśet || ||
ataḥ sarvvānupānān upadekṣyāmaḥ ||
amlena kecid vihatā manuṣyā mādhuryayoge praṇayībhavanti |
tathāmla eke madhureṇa tṛptās teṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyam ||
amlena kecid vihatā manuṣyā mādhuryayoge praṇayībhavanti |
tathāmla eke madhureṇa tṛptās teṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyam ||
śītoṣṇatoyāsavamadyayūṣaphalāmladhānyāmlapayorasānāṃ |
yasyānupānaṃ tu hitam bhaveta tasmai pradeyaṃ tvihamātrayā tat ||
yasyānupānaṃ tu hitam bhaveta tasmai pradeyaṃ tvihamātrayā tat ||
vyādhiñ ca kālañ ca vibhāvya dhīro
dravyāni yojyāni ca tāni tāni |
saṃkṣepa eṣo 'bhihito nupāneṣv
ataḥ param vistarato 'bhidhāsye ||
uṣṇodakānupānan tu snehānām atha śasyate
|
ṛte bhallātakasnehāt tatra toyaṃ smaśītalaṃ ||
ṛte bhallātakasnehāt tatra toyaṃ smaśītalaṃ ||
anupānam vadanty eke taile
yūṣāmlakāñjikaṃ |
foliośītodakam mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvvaśaḥ ||
foliośītodakam mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvvaśaḥ ||
dadhipāyasamadyārttiviṣajuṣṭe tathaiva ca
|
kecit piṣṭapayasyāhuranupānaṃ sukhodakaṃ ||
kecit piṣṭapayasyāhuranupānaṃ sukhodakaṃ ||
payo māṃsaraso vāpi śālimudgādibhojināṃ |
māṣādīnām anupānan dhānyāmlan dadhimas tu
vā ||
madyaṃ madyocitānān tu sarvvamāṃseṣu pūjitaṃ |
madyaṃ madyocitānān tu sarvvamāṃseṣu pūjitaṃ |
amadyapānām udakam phalāmlam vā
praśasyate ||
kṣīraṃ gharmmādhvabhāṣyastrīklāntānām amṛtopamaṃ |
kṣīraṃ gharmmādhvabhāṣyastrīklāntānām amṛtopamaṃ |
surā kṛśānāṃ sthūlānām
anuśastam madhūdakaṃ ||
nirāmayānāṃ citrakan tu phalamadhye prakīrttitaṃ |
nirāmayānāṃ citrakan tu phalamadhye prakīrttitaṃ |
snigdhoṣṇam mārute śastaṃ kaphe
rūkṣoṣṇamiṣyate ||
anupānaṃ hitañ cāpi pitte madhuraśītalaṃ |
anupānaṃ hitañ cāpi pitte madhuraśītalaṃ |
hitaṃ śoṇitapitte tu kṣīramikṣurasan
tathā || ||
ataḥ paraṃ tu vargāṇām anupānam pṛthak
pṛthak |
pravakṣyāmy anupūrvveṇa sarvveṣām eva me śṛṇu ||
pravakṣyāmy anupūrvveṇa sarvveṣām eva me śṛṇu ||
tatra pūrvvaśasya jā𑑎 tānām vedarāmlaṃ |
vaidalānān dhāmlaṃ | jāṅgalānān mṛgānān dhanvajānām pakṣiṇāñ
ca pippalyāsavaḥ | viṣkirāṇāṃ kolavadarāsavaḥ |
pratudānāṃ kṣīravṛksāsavaḥ | guhe śayānāṃ
kharjjūranālikerāsavaḥ | sāmudrāṇām mātuluṅgāsavaḥ |
kuṣmāṇḍānām amlānām sārdvīkāsavaḥ | amlā folionāṃ phalānāṃ
padmotpalakandāsavaḥ | kaṣāyāṇāṃ dāḍimavetrāsavaḥ | madhurāṇāṃ
trikaṭukayuktaḥ khadirāsavaḥ | tālaphalādīnāṃ dhānyāmlaṃ |
kandānāṃ dūrvvānalavetrāsavaḥ | pippalyādīnāṃ
svadaṃṣṭrāvasukāsavaḥ | cuccūprabhṛtīnāṃ lodhrāsavaḥ |
kusumbhaśākasya tad eva | maṇḍūkaparṇyādīnām
mahāpañcamūlyāsavaḥ | tālamastakādīnām amlaphalāsavaḥ | saindhavādīnāṃ surāsavam āranālan toyam vā
|| ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sarvveṣām anupānānāṃ māhendran toyam uttamaṃ |
sātmyam vā yasya yat toyaṃ tatsmai hitam ucyate ||
sarvveṣām anupānānāṃ māhendran toyam uttamaṃ |
sātmyam vā yasya yat toyaṃ tatsmai hitam ucyate ||
doṣavad guru vā bhuktam atimātram athāpi
vā ||
yathoktenānupānena sukham annaṃ
prajīryate ||
rocanaṃ vṛṃhaṇam vṛṣyan doṣasaṃghātabhedanaṃ |
rocanaṃ vṛṃhaṇam vṛṣyan doṣasaṃghātabhedanaṃ |
tarppaṇam mārddavakaraṃ śramaklamaharaṃ sukhaṃ ||
dīpanan doṣaśamanaṃ pipāsāc chedanam paraṃ |
dīpanan doṣaśamanaṃ pipāsāc chedanam paraṃ |
valyaṃ varṇṇakarañ cāpi anupānaṃ
sadocyate ||
tad ādau karṣayet pītaṃ sthāpayet madhyasevitaṃ |
tad ādau karṣayet pītaṃ sthāpayet madhyasevitaṃ |
paścāt pītaṃ vṛṃhayati tat samīkṣya
prayojayet ||
sthiratāṅ gatam aklinnam annam adravapāyinaḥ |
sthiratāṅ gatam aklinnam annam adravapāyinaḥ |
bhavaty āvādhajanam anupānam ataḥ pivet
||
na pivec chvā𑑎jpegsakāsārtaroge vāpy urdhvajatruge |
na pivec chvā𑑎jpegsakāsārtaroge vāpy urdhvajatruge |
kṣatoraskaprasekī ca yasya copahatasvaraḥ
||
pītvā ca bhāṣyādhyayana svaprageyān na śīlayet |
pītvā ca bhāṣyādhyayana svaprageyān na śīlayet |
pradūṣyāmāśayan taddhi tasya kaṇṭhorasi
sthitaṃ ||
syandāgnisādacchardyādīnajana yadā mayān vahūn |
syandāgnisādacchardyādīnajana yadā mayān vahūn |
gurūlāghavacinteyaṃ svabhāvan
nātivarttate ||
tathā saṃsk-aramātrān na kālāś cāpy uttarottarāṃ |
tathā saṃsk-aramātrān na kālāś cāpy uttarottarāṃ |
mandakarmmānalārogyāḥ
sukumārāḥ sukhocitāḥ ||
jantavo ye tu teṣāṃ hi cinteyam parikīrttite |
jantavo ye tu teṣāṃ hi cinteyam parikīrttite |
valinaḥ kharabhakṣyāś ca ye ca dīptāgnayo
narāḥ ||
karmman ity āś ca ye teṣān nāvaśyam paricintyate || ||
karmman ity āś ca ye teṣān nāvaśyam paricintyate || ||
athāhāra𑑎vidhivistareṇākhilaṃ śṛṇu ||
āptāsthitamasaṃkīrṇṇe śuci kāryaṃ mahānasaṃ |
āptāsthitamasaṃkīrṇṇe śuci kāryaṃ mahānasaṃ |
tatrāptair guṇasampannam
bhakṣyādiṣu susaṃskṛtaṃ ||
śucau deśeṣu saṃguptaṃ samupasthāpayed bhiṣak |
śucau deśeṣu saṃguptaṃ samupasthāpayed bhiṣak |
viṣaghnair agadaiḥ spṛṣṭam prokṣitaṃ
vyajanodakaiḥ ||
siddhair mantrair hataviṣaṃ siddham annan nidedayet || 0 ||
siddhair mantrair hataviṣaṃ siddham annan nidedayet || 0 ||
vakṣyāmy ataḥ paraṃ kṛtsnām
āhārasyopakalpanāṃ |
ghṛtaṃ kārṣṇāyase deyaṃ peyā deyā tu rājate ||
ghṛtaṃ kārṣṇāyase deyaṃ peyā deyā tu rājate ||
phalāni sarvvabhakṣyāṃś ca pradayā
vaidaleṣu tu |
pariśuṣkaṃ jpegpradigdhāni sauvarṇṇeṣūpahārayet ||
pariśuṣkaṃ jpegpradigdhāni sauvarṇṇeṣūpahārayet ||
dravāṇi rasāś caiva
rājateṣūpahārayet |
kaṭvarāṇi khalāś caiva sarvvāñ cchaileṣu dāpayet ||
kaṭvarāṇi khalāś caiva sarvvāñ cchaileṣu dāpayet ||
dadyāt tāmramaye pātresu śītaṃ suśritaṃ
payaḥ |
pānīyam pānakam madyam mṛnmayeṣu pradāpayet ||
pānīyam pānakam madyam mṛnmayeṣu pradāpayet ||
kācasphaṭikapātreṣu śītaleṣu śubheṣu
|
vajravaidūryacitreṣu rāgaṣāḍavaṣadūkān ||
vajravaidūryacitreṣu rāgaṣāḍavaṣadūkān ||
purastād vimale pāre suvistīrṇṇe manorame |
sūdaḥ sūpodanan dadyāt pradehāś ca su𑑎 saṃskṛtaṃ ||
sūdaḥ sūpodanan dadyāt pradehāś ca su𑑎 saṃskṛtaṃ ||
phalāni sarvva bhaksāś ca
pariśuṣkāṇi yāni ca |
tāni dakṣiṇapārśve tu bhuñjānasyopakalpayet ||
tāni dakṣiṇapārśve tu bhuñjānasyopakalpayet ||
pradravāṇi rasāś caiva pānīyam
pānakam payaḥ |
khalān yūṣāś ca peyāś ca sarvve pārśve pradāpayet ||
khalān yūṣāś ca peyāś ca sarvve pārśve pradāpayet ||
sarvvān guḍavikārāś ca
rāgaṣāḍavaṣaṭūkān |
purasthāt sthāpayet prājño dvayor api ca madhayataḥ ||
purasthāt sthāpayet prājño dvayor api ca madhayataḥ ||
evaṃ vijñāya matimān bhojanasyopakalpanāṃ
|
bhoktāram vijane ramye niḥsampāte śubhe śucau ||
bhoktāram vijane ramye niḥsampāte śubhe śucau ||
sugandhapuṣparacite same dejpegśe tha bhojayet |
viśiṣṭam iṣṭasaṃskāraiḥ pathair hṛdyair asādibhiḥ ||
viśiṣṭam iṣṭasaṃskāraiḥ pathair hṛdyair asādibhiḥ ||
manojñaṃ śuci nāty uṣṇaṃ pratyagram
aśanaṃ hitaṃ |
pūrvvam madhuram aśnīyāl lavaṇomlautaḥ paraṃ ||
pūrvvam madhuram aśnīyāl lavaṇomlautaḥ paraṃ ||
paścād eṣān rasān vai
dyo bhojaneṣ eva cārayet |
pādau phalāni yuñjīta dāḍimādīni vuddhimān ||
pādau phalāni yuñjīta dāḍimādīni vuddhimān ||
tataḥ peyān tato bhojyāñś
citrāṃs tataḥ paraṃ |
ghanaṃ pūrvvaṃ samaśnīyād iti kecid avasthitāḥ ||
ghanaṃ pūrvvaṃ samaśnīyād iti kecid avasthitāḥ ||
ādāv ante ca madhye ca bhojane ca
praśasyate |
niratyayan doṣaharam phaleṣv āmalakaṃ nṛṇāṃ ||
niratyayan doṣaharam phaleṣv āmalakaṃ nṛṇāṃ ||
mṛṇālavisaśālūkakandekṣuprabhṛtīni tu |
pūrvvaṃ yojyāni bhiṣajā na tu bhukte kathañcana ||
pūrvvaṃ yojyāni bhiṣajā na tu bhukte kathañcana ||
sukham uccaiḥ samāsīnaṃ
samadehonnatatparam |
kāle sātmyaṃ laghu snigdham uṣṇaṃ kṣipraṃ dravottaraṃ ||
kāle sātmyaṃ laghu snigdham uṣṇaṃ kṣipraṃ dravottaraṃ ||
vubhukṣitonnam aśnīyāt mātrāvad
viditāsanaḥ |
kāle bhuktam prīṇayati sātmyam annan na vādhate ||
kāle bhuktam prīṇayati sātmyam annan na vādhate ||
laghu śīghram vrajet pākaṃ snigdhoṣṇaṃ
valavadhṛdaṃ |
kṣipram uktaṃ samam pākaṃ yāty aduṣṭan dravottaraṃ ||
kṣipram uktaṃ samam pākaṃ yāty aduṣṭan dravottaraṃ ||
sukhañ jīryati mātrājpegvad dhātusātmyaṃ karoti ca
|
atīvāyatamātrāmyaḥ kṣapā yeṣv ṛtuṣu smṛtāḥ ||
atīvāyatamātrāmyaḥ kṣapā yeṣv ṛtuṣu smṛtāḥ ||
teṣu tat pratyanīkārthaṃ bhuñjīta
prātareva tu |
yeṣu cāpi bhaveyus tad iva sā bhṛśamāyatāḥ ||
yeṣu cāpi bhaveyus tad iva sā bhṛśamāyatāḥ ||
teṣu tat kālavi
hitam aparāhṇe praśasyate |
rajanyo divasāś caiva yeṣu vāpi samāḥ smṛtāḥ ||
rajanyo divasāś caiva yeṣu vāpi samāḥ smṛtāḥ ||
kṛtvā samam ahorātraṃ teṣu bhuñjīta
bhojanaṃ |
aprāptātītakālam vā nāśnīyāt tu yathā tathaṃ ||
aprāptātītakālam vā nāśnīyāt tu yathā tathaṃ ||
aprāptakālam bhuñjānaḥ śarīre hy aghau
naraḥ |
tāstānvyādhīn avāpnoti maraṇam vā niyacchati ||
tāstānvyādhīn avāpnoti maraṇam vā niyacchati ||
atītakālam bhuktan tu vāyunopahate 'nale
|
kṛcchād vipacyate bhuktan dvitīyanna ca kāṃkṣati ||
kṛcchād vipacyate bhuktan dvitīyanna ca kāṃkṣati ||
ālasyagauravāṭopamaciṅ
kurute 'dhikaṃ |
hīnamātram asantoṣan karoti ca
valakṣayaṃ ||
tasmāt susaṃskṛtaṃ yuktyā doṣair ebhir vvivarjitaṃ |
yathoktaguṇasampannam upaseveta bhojanaṃ ||
yathoktaguṇasampannam upaseveta bhojanaṃ ||
vibhajya kāladoṣādīn kālayor
ubhayor api |
acokṣan duṣṭam utsṛṣṭam pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat ||
acokṣan duṣṭam utsṛṣṭam pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat ||
dviṣṭaṃ vyuṣitam asvādu pūtim
annam vivarjjayet |
cirasiddhaṃ sthiraṃ śītam annam uṣṇīkṛtam punaḥ ||
cirasiddhaṃ sthiraṃ śītam annam uṣṇīkṛtam punaḥ ||
aśāntam upadagdhañ ca na tathā svādu na
lakṣyate |
yad yat svādutaran tattadvidadhyād uttarottaraṃ ||
yad yat svādutaran tattadvidadhyād uttarottaraṃ ||
prafoliokṣālayed
bhirāsyaṃ bhuñjānasya muhur mmuhuḥ |
viśuddhe rasane hy asmai rocate 'nnam apūrvavat ||
viśuddhe rasane hy asmai rocate 'nnam apūrvavat ||
svādunā tasya rasanaṃ prathamenātha
tarppitaṃ |
tathā na svādayed annan tasmāt prakṣālyam antarā ||
tathā na svādayed annan tasmāt prakṣālyam antarā ||
saumanasyam valaṃ tuṣṭim utsāhaṃ harṣaṇaṃ
sukhaṃ |
svādu sañjanayatyannam asvādu tu vivarjayet ||
svādu sañjanayatyannam asvādu tu vivarjayet ||
bhuktvā punaḥ prārthayate bhūyastat svādu
bhojanaṃ |
dantāntaragataṃ cānnaṃ śodhanenāharec
channaiḥ ||
kuryād anirhṛtan taddhi mukhasyāniṣṭagandhitāṃ |
kuryād anirhṛtan taddhi mukhasyāniṣṭagandhitāṃ |
jīrṇṇe nne varte vāyur
vvidagdhe pittam eva tu ||
bhuktamātre kaphaś cāpi tasmād bhukter itaṅ kaphaṃ ||
bhuktamātre kaphaś cāpi tasmād bhukter itaṅ kaphaṃ ||
hared dhūmena hṛdyair vvā
kaṣāyakaṭutiktakaiḥ |
pūgakaṅkolakarpūralavaṅgasumanaḥ phalaiḥ |
pūgakaṅkolakarpūralavaṅgasumanaḥ phalaiḥ |
phalaiḥ kaṭukasārvvā
mukhavaiṣadyakārakaiḥ ||
tāmvulapatrasahitaiḥ sugandhair vvā vicakṣaṇaḥ |
tāmvulapatrasahitaiḥ sugandhair vvā vicakṣaṇaḥ |
tataḥ padaśataṃ gatvā vāmapārśvena
samviśet ||
śavdaṃ rūpaṃ rasaṅ gandhaṃ seveta manasaḥ
priyaṃ |
bhuktamātraḥ śucaudeśe nānnaṃ cet sādhu tiṣṭhati ||
bhuktamātraḥ śucaudeśe nānnaṃ cet sādhu tiṣṭhati ||
śavdaṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ sparśaś cāpi
jugupsitaṃ |
aśucyannan tathā bhuktam atimātrañ ca vāmayet ||
aśucyannan tathā bhuktam atimātrañ ca vāmayet ||
śayanam vāsanam vāpi necched vāpi ca tal
lakṣaṇaṃ |
na caikarasasejpegvāyāṃ prasajye ca
kadācana ||
śākāvarānnabhūyiṣṭhaṃ vyamlañ ca na samācaret |
śākāvarānnabhūyiṣṭhaṃ vyamlañ ca na samācaret |
ekaikaśaḥ samastām vā nāśnīyāc ca
kadācana ||
prāgbhukte 'py avivi𑑎kte 'gnau dvirannan na samācaret |
prāgbhukte 'py avivi𑑎kte 'gnau dvirannan na samācaret |
mātrāgurūm parihared āhāraṃ dravyato
'pi ca ||
piṣṭānna naiva sevata mātrayā vā
kṣudhāturaḥ |
peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ gurūvidyād yathottaraṃ ||
peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ gurūvidyād yathottaraṃ ||
gurūṇām adhasauhity aṃ lafhūnāṃ vṛttir
iṣyate |
dravottaro dravaś cāpi na mātrā gurur iṣyate ||
dravottaro dravaś cāpi na mātrā gurur iṣyate ||
dravādyam aviśuṣkan tu samyakkāny
upapadyate |
viśuṣkam annam abhyastan na pākaṃ sādhu gacchati ||
viśuṣkam annam abhyastan na pākaṃ sādhu gacchati ||
piṇḍīkṛtasamaṃ klinnam vidāham
upagacchati |
śrotasy annavahe pittam paktau vā yasya tiṣṭhati ||
śrotasy annavahe pittam paktau vā yasya tiṣṭhati ||
vidāhi bhuktam anyad vā tasyāpy annam
vidahyate |
śuṣkam bhuktam vidagdhaṃ ḥ syādagdher vyāpādakārakaḥ ||
śuṣkam bhuktam vidagdhaṃ ḥ syādagdher vyāpādakārakaḥ ||
āmam vidadham viṣṭac ca
kaphapittānilais tribhiḥ |
ajīrṇṇe kecid icchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ ||
ajīrṇṇe kecid icchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ ||
atyamvupānād viṣam āśanāc ca sandhāraṇāt svapnaviparyayād vā |
kāle 'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktam annan na pākaṃ bhajate narasya ||
kāle 'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktam annan na pākaṃ bhajate narasya ||
mādhuryam annaṅgatamāṃsasaṃjñām
vidagdhasaṃjñāṃ gatam amlabhāvaṃ |
kiñcid vidagdhaṃ bhṛśatodaśūlam vijpegṣṭabdham ānaddhaniruddhavātaṃ ||
kiñcid vidagdhaṃ bhṛśatodaśūlam vijpegṣṭabdham ānaddhaniruddhavātaṃ ||
udgāraśuddhāvapi bhakṣakāṃkṣā na jāyate
hṛdgurutā ca yasya |
rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturtham etan pravadanty ajīrṇṇaṃ ||
rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturtham etan pravadanty ajīrṇṇaṃ ||
mūrcchā pralāpo vamathuḥpraseko
jvaro 'tisāraḥ sadanam bhramaś ca || śirorujā
pṛṣṭhakaṭigrahaś ca
tṛṣṇāvipāko 'tha vijṛmbhikā ca || upadravā bhavanty ete maraṇam vāpy ajīrṇṇataḥ |
tṛṣṇāvipāko 'tha vijṛmbhikā ca || upadravā bhavanty ete maraṇam vāpy ajīrṇṇataḥ |
tatrāme laṃghanaṅ kāryam
vidagdhe vamanaṃ hitaṃ ||
viṣṭabdhe svedanaṃ śastaṃ rasaśeṣe śayīta ca |
viṣṭabdhe svedanaṃ śastaṃ rasaśeṣe śayīta ca |
vāmayed āśu tan tasmād uṣṇena lavaṇāmvunā
||
kāryan cānaśanan tāvad yāvan na prakṛtim vrajet |
kāryan cānaśanan tāvad yāvan na prakṛtim vrajet |
laghukāyamanaś cainaṃ laghvannaiḥ
samupācaret ||
yāvan na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ ghrāṇatas tathā |
yāvan na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ ghrāṇatas tathā |
hitāhitopasaṃyuktam anna saṃśamanaṃ
smṛtaṃ ||
vahu stokam akāle vā taṃ jñeyam viṣamāśanaṃ |
vahu stokam akāle vā taṃ jñeyam viṣamāśanaṃ |
sājīrṇṇe bhujyate yas tu tad
adhyaśanam ucyate ||
tadvad enan nihanty āśu vahūn vyādhīn karoti ca ||
tadvad enan nihanty āśu vahūn vyādhīn karoti ca ||
annam vidagdhaṃ hi narasyaśīghraṃ śītāmvunā vai paripākam eti |
taddhyasya śaity ena nihanti pittam ākledibhāvāc ca na yānty adhastāt ||
taddhyasya śaity ena nihanti pittam ākledibhāvāc ca na yānty adhastāt ||
vidahyate yasya tu bhuktamātraṃ jpegdahyanti hṛtkoṣṭhagalām̐ś
ca yasya |
drākṣāsitāṃ mākṣikasaṃprayuktā līḍhvābhayām vai sasukhaṃ labheta ||
drākṣāsitāṃ mākṣikasaṃprayuktā līḍhvābhayām vai sasukhaṃ labheta ||
bhaved ajīrṇṇaṃ prati yasya śaṅkā
snigdhasya jantor vvalino 'nnakāle |
prātaḥ saśuṇṭhīm abhayām aśaṅko bhuñjīta samprāśya hitaṃ hitārthī ||
prātaḥ saśuṇṭhīm abhayām aśaṅko bhuñjīta samprāśya hitaṃ hitārthī ||
svalpaṃ yadā doṣavivandhamāmaṃ līnan
na tejaḥ patham āvṛṇoti |
bhavanty ajīrṇṇe 'pi tadā vubhukṣā sā mandavṛddhim viṣavan nihanti ||
bhavanty ajīrṇṇe 'pi tadā vubhukṣā sā mandavṛddhim viṣavan nihanti ||
ata ūrddhvam pravakṣyāmi guṇānāṅ
karmmavistaraṃ |
karmmabhis tv anumīyante nānā dravyāśrayā guṇāḥ ||
karmmabhis tv anumīyante nānā dravyāśrayā guṇāḥ ||
daśādyāḥ karmmataḥ proktās
teṣāṅ karmmaviśeṣaṇaiḥ |
daśaivādyām pravakṣyāmi dravādīs
tām̐ś chṛṇuśva me ||
śītaḥ prahlādanastambhī
mūrcchātṛṭsvedadāhajit ||1||
uṣṇastad viparītaḥ syāt pācanaś ca viśeṣataḥ ||2||
uṣṇastad viparītaḥ syāt pācanaś ca viśeṣataḥ ||2||
sneho mārddavakṛt snigdho
valavarṇṇakaras tathā ||3||
rūkṣas tad viparītaḥ syād viśeṣāt stambhanaḥ smṛtaḥ ||4||
rūkṣas tad viparītaḥ syād viśeṣāt stambhanaḥ smṛtaḥ ||4||
picchilo jīvanaśleṣī sandhāno
vṛṃhaṇas tathā ||5||
viṣado viparīto 'sya bhedī śodhanaropaṇaḥ ||6||
viṣado viparīto 'sya bhedī śodhanaropaṇaḥ ||6||
dāhapākakaras tīkṣṇaḥ śrāvaṇo mṛdur
anyathā ||8||
sāndropalepaḥ kaphakṛjpegd guruḥ prīṇanavṛṃhaṇaḥ ||10||
sāndropalepaḥ kaphakṛjpegd guruḥ prīṇanavṛṃhaṇaḥ ||10||
laghus tad viparītaḥ syāl lekhano
ropaṇas tathā ||11||
dravaḥ prakledanaḥ sāndraḥ śuṣkaḥ syād
dvandvakārakaḥ ||13||
ślakṣṇaḥ picchilavaj jñeyaḥ karkkaśo viṣado yathā ||15||
sukhānuvarttī sūkṣmañ ca sugandhīrocano mataḥ ||16||
sukhānuvarttī sūkṣmañ ca sugandhīrocano mataḥ ||16||
durggandho viparīto sya prakāśau cāpy
ubhāv api ||17||
saro 'nulomanaḥ prokto mando yātrākaraḥ smṛtaḥ ||19||
saro 'nulomanaḥ prokto mando yātrākaraḥ smṛtaḥ ||19||
vyavāyī deham akhilaṃ vyāpya pākāya
kalpate ||20||
guṇā viṃśatir ity ete karmmataḥ
parikīrttitāḥ ||
ata ūrddham pravakṣyāmi āhāragatiniścayaṃ
|
pañcabhūtātmake dehe āhāraḥ pākabhautikaḥ ||
vipakvaḥ pañcadhā samyag guṇām̐s tān abhivarddhayet ||
pañcabhūtātmake dehe āhāraḥ pākabhautikaḥ ||
vipakvaḥ pañcadhā samyag guṇām̐s tān abhivarddhayet ||
avidagdhaṃ kaphaṃ pittam vidagdhaḥ pavanam
punaḥ ||
samyag vipakṣo niḥsāra āhāraḥ parivṛṃhayet |
samyag vipakṣo niḥsāra āhāraḥ parivṛṃhayet |
viṇmūtram āhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ
||
sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvvān dhātūn visarppati |
sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvvān dhātūn visarppati |
kapha pitta malaḥ kheṣu svedaḥ syān
nakharoma ca ||
netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ |
netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ |
divā vivuddhahṛdaye jāgrataḥ puṇḍarīkavat
||
anupaklijpegnna dhātvannam ajīrṇṇepi hitaṃ niśi |
anupaklijpegnna dhātvannam ajīrṇṇepi hitaṃ niśi |
hṛdayaṃ līyate rātrau prasuptasya
viśeṣataḥ ||
samupaklinnadhātvannam ajīrṇṇe tvahitaṃ divā ||
samupaklinnadhātvannam ajīrṇṇe tvahitaṃ divā ||
imam vidhiṃ yo 'numatam mahāmuner
mmaharṣimukhyasya paṭhet tu yatnataḥ |
sa bhūmipāloya vidhātum auṣadham mahātmanāñ cārhati vaidyasattama iti || o ||
sa bhūmipāloya vidhātum auṣadham mahātmanāñ cārhati vaidyasattama iti || o ||
dravyajñānaṃ
rasajñānam vasanañ ca virecanaṃ |
dravadravyaparijñānam annapānena ṣaṭ smṛtaḥ || o ||
dravadravyaparijñānam annapānena ṣaṭ smṛtaḥ || o ||
sūtrasthāne
purā proktañ catvāriṃśat ṣaḍuttaraṃ |
adhyāyāḥ kāśirājena pūrṇṇaṃ sarvvaṃ savistaraṃ ||
adhyāyāḥ kāśirājena pūrṇṇaṃ sarvvaṃ savistaraṃ ||
|| iti suśrute śalyatantre
sūtrasthānaṃ samāptaṃ || ||