The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Sūtrasthāna 32-end, based on the Nepalese MSS
Published in 2020 by The Suśruta Project
| Siglum | NE |
|---|
MN
1-1146
NEThe Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Sūtrasthāna 32-end,
based on the Nepalese MSS
A1938Printed edition: Ācārya 1938: Sūtrasthāna 32-46 corrected
KMS Kathmandu KL 699: Sūtrasthāna 32-46
KacMS Kathmandu KL 699: Sūtrasthāna 32-46 [ante correctionem]
KpcMS Kathmandu KL 699: Sūtrasthāna 32-46 [post correctionem]
NMS Kathmandu NAK 1-1079: Sūtrasthāna 32-end
NacMS Kathmandu NAK 1-1079: Sūtrasthāna 32-end [ante correctionem]
NpcMS Kathmandu NAK 1-1079: Sūtrasthāna 32-end [post correctionem]
HMS Kathmandu NAK 5-333: Sūtrasthāna 32-end
HacMS Kathmandu NAK 5-333: Sūtrasthāna 32-end [ante correctionem]
HpcMS Kathmandu NAK 5-333: Sūtrasthāna 32-end [post correctionem]
Revision history
| 2020-11-04 | Began this file. |
|---|---|
| 2023-11-04 | added 1.41, based on MS N |
| 2023-06-26 | Separated the file into two parts, 1-31 and 32-end, because of processing limits at Saktumiva |
| 2023-10-25 | Added all remaining adhyāyas from H and stripped out transcription codes to make draft provisional edition files. |
| 2024-03-27 | Completed a major overhaul ("meta-edit") of the all Sūtrasthāna files. I checked all passages and made sure that xml:id tags matched correctly across all files, unifying and separating text-portions as needed. I separated words ad hoc. I corrected readings and checked against the MSS in many cases, but again ad hoc. There is much remaining to be done, but the Sūtrasthāna is now in a coherent format at the macro scale. |
| 2026-03-11 | Fixed alignment issues in xml:ids |
| 2024-04-07 | Checked and corrected integrity of xml:ids. |
| 2024-04-07 | Checked and corrected pb facs attributes to synchronize with IIIF files served from archive.org. |
[Sūtrasthāna 32-end]
[Adhyāya 32, draft based on MS H]
cf. 1938 ed. 1.32.1
athātaḥ svabhāvavipratipattiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athātaḥ svabhāvavipratipattiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A1938
cf. 1938 ed. 1.32.3
svabhāvaprasiddhānāṃ śarīraikadeśānām anyathātvaṃ maraṇāya | tad yathā śuklānāṃ kṛṣṇatvaṃ kṛṣṇānāṃ śuklatvaṃ | sthirāṇām mṛdutvaṃ | calānām acalatvam acalānāñ calatvaṃ | pṛthūnāṃ saṃkṣiptatvaṃ saṃkṣiptānāṃ pṛthutvaṃ | dīrghāṇāṃ hrasvatvaṃ ca hrasvānāṃ dīrghatā | apatanadharmmiṇāṃ patanam akasmāc chaityoṣṇasneharaukṣyaprastambhavaivarṇṇyāni apasarppaṇam aṅgānāṃ
svabhāvaprasiddhānāṃ śarīraikadeśānām anyathātvaṃ maraṇāya | tad yathā śuklānāṃ kṛṣṇatvaṃ kṛṣṇānāṃ śuklatvaṃ | sthirāṇām mṛdutvaṃ | calānām acalatvam acalānāñ calatvaṃ | pṛthūnāṃ saṃkṣiptatvaṃ saṃkṣiptānāṃ pṛthutvaṃ | dīrghāṇāṃ hrasvatvaṃ ca hrasvānāṃ dīrghatā | apatanadharmmiṇāṃ patanam akasmāc chaityoṣṇasneharaukṣyaprastambhavaivarṇṇyāni apasarppaṇam aṅgānāṃ
svabhāvaprasiddhānāṃKNH svabhāvasiddhānāṃ A1938 śarīraikadeśānāmśarīraikadeśānāṃmA1938KH śarīraikadeśanām N anyathātvaṃKH anyabhāvitvaṃ A1938 manyathātvam N kṛṣṇatvaṃA1938KH kṛṣṇānāṃ N kṛṣṇānāṃA1938KH kṛṣṇānā N śuklatvaṃKNH śuklatā, raktānām anyavarṇatvaṃ, A1938 mṛdutvaṃmṛdutvañA1938KpcNH mṛ Kac calānāmcalānāñKpcNH mṛdūnāṃ sthiratā, calānā A1938 tvaṃ calānām Kac acalatvamacalatvaṃKH macalatvaṃ, A1938 calatvam N calatvaṃcalatvamKNH calatā, A1938 saṃkṣiptatvaṃsaṅkṣiptatvaṃA1938KpcNH saṃptatvaṃ Kac pṛthutvaṃKNH pṛthutā, A1938 hrasvatvaṃ caH hrasvatvaṃ, A1938 hrasvaṃ K hrasvaṃ vā N patanamKNH patanadharmitvaṃ , patanadharmiṇām apatana A1938 akasmāc chaityoṣṇasneharaukṣyaprastambhavaivarṇṇyāniakasmāc chaityoṣṇasneharaukṣyaprastambhavaivarṇṇyāniKNH dharmitvam akasmāt, śaity auṣṇyasnaigdhyaraukṣyaprastambhavaivarṇyā A1938 apasarppaṇamapasarpaṇamapasarppaṇa𑑎mKNH vasādanaṃ A1938 aṅgānāṃKNH cāṅgānām ||3|| A1938
cf. 1938 ed. 1.32.4
svebhyaḥ sthānebhyaḥ śarīraikadeśānām avasraṃsotkṣiptabhrāntapatitavimuktanirggamātigamagurulaghutvāni pravālavarṇṇavyaṅgaprādurbbhāvo vākasmāt sirāṇāṃ ca darśana lalāṭe nāsāvaṃśe vā piṭakotpattir udakotpattir nnetrarogam vināsrupravṛttir lalāṭe vā prabhātakāle svedapravṛttiḥ | gomayacūrṇṇaprakāśasya rajaso darśanam uttamāṅge līyanam vā kapotakaṅkagṛddhraprabhṛtīnāṃ mūtrapurīṣapravṛddhir abhuñjanānāṃ stanamūlahṛdayorassu ca śūlotpattayaḥ | madhye śūnatvam anteṣu parimlāyitvaṃ | viparyayo vā naṣṭahīnavikalavihṛtasvaraṃ vā vivarṇṇapuṣpaprādurbbhāvo vā dantanakhaśarīreṣu puṣpadarśanaṃ yasya cāpsu kaphaśakṛdretāṃsi nimajjanti yasya ca dṛṣṭimaṇḍale bhinnavikṛtāni rūpāṇy ālocyante snehābhyaktakeśāṅga iva yo bhāti yaś ca durbbalo bhaktadveṣātisārābhyām pīḍyate | kāsamānaś ca tṛṣṇātibhūtaḥ kṣīṇaś charddibhaktadeśayuktaḥ saphenarudhirodvāmī hatasvaraḥ śūlābhihataś ca manuṣyaśūnakaracaraṇo nnadveṣī srastapiṇḍakāṃsapāṇipādaḥ | yaś ca pūrvāhṇe bhuktam aparāhṇe ścharddayaty avidagdhaṃ sāryate vā jvarakāsābhibhūtaḥ sa śvāsān mriyate | vastavad vilapamāno bhūmau patati srastamuṣkaḥ stabdhaśepo bhagnagrīvaḥ praṇaṣṭamehaś ca manuṣyaḥ prāgviśuṣyamāṇahṛdaya ārddraśarīraḥ | yaś ca loṣṭaṃ loṣṭenābhihanti | kāṣṭham vā kāṣṭhena tṛṇāni vā cchinnanti | adharoṣṭham vā daśati uttaroṣṭham vā leḍhi | āluñcati karṇṇau keśām̐ś ca | devadvijagurusuhṛdvaidyān vā vidveṣṭi yasya ca vakrānuvakragā grahā garhitasthānagatāḥ | janmaṛkṣam vāsyolkāśanibhyām abhihanyate | rātrau vā gṛhadvāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbbhāvo veti ||
svebhyaḥ sthānebhyaḥ śarīraikadeśānām avasraṃsotkṣiptabhrāntapatitavimuktanirggamātigamagurulaghutvāni pravālavarṇṇavyaṅgaprādurbbhāvo vākasmāt sirāṇāṃ ca darśana lalāṭe nāsāvaṃśe vā piṭakotpattir udakotpattir nnetrarogam vināsrupravṛttir lalāṭe vā prabhātakāle svedapravṛttiḥ | gomayacūrṇṇaprakāśasya rajaso darśanam uttamāṅge līyanam vā kapotakaṅkagṛddhraprabhṛtīnāṃ mūtrapurīṣapravṛddhir abhuñjanānāṃ stanamūlahṛdayorassu ca śūlotpattayaḥ | madhye śūnatvam anteṣu parimlāyitvaṃ | viparyayo vā naṣṭahīnavikalavihṛtasvaraṃ vā vivarṇṇapuṣpaprādurbbhāvo vā dantanakhaśarīreṣu puṣpadarśanaṃ yasya cāpsu kaphaśakṛdretāṃsi nimajjanti yasya ca dṛṣṭimaṇḍale bhinnavikṛtāni rūpāṇy ālocyante snehābhyaktakeśāṅga iva yo bhāti yaś ca durbbalo bhaktadveṣātisārābhyām pīḍyate | kāsamānaś ca tṛṣṇātibhūtaḥ kṣīṇaś charddibhaktadeśayuktaḥ saphenarudhirodvāmī hatasvaraḥ śūlābhihataś ca manuṣyaśūnakaracaraṇo nnadveṣī srastapiṇḍakāṃsapāṇipādaḥ | yaś ca pūrvāhṇe bhuktam aparāhṇe ścharddayaty avidagdhaṃ sāryate vā jvarakāsābhibhūtaḥ sa śvāsān mriyate | vastavad vilapamāno bhūmau patati srastamuṣkaḥ stabdhaśepo bhagnagrīvaḥ praṇaṣṭamehaś ca manuṣyaḥ prāgviśuṣyamāṇahṛdaya ārddraśarīraḥ | yaś ca loṣṭaṃ loṣṭenābhihanti | kāṣṭham vā kāṣṭhena tṛṇāni vā cchinnanti | adharoṣṭham vā daśati uttaroṣṭham vā leḍhi | āluñcati karṇṇau keśām̐ś ca | devadvijagurusuhṛdvaidyān vā vidveṣṭi yasya ca vakrānuvakragā grahā garhitasthānagatāḥ | janmaṛkṣam vāsyolkāśanibhyām abhihanyate | rātrau vā gṛhadvāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbbhāvo veti ||
svebhyaḥA1938KpcNH om. Kac sthānebhyaḥA1938KpcNH svebhyaḥ Kac śarīraikadeśānāmśarīraikadeśānāṃśarīraikadeśānāṃmKNH śarīraikadeśānā A1938 avasraṃsotkṣiptabhrāntapatitavimuktanirggamātigamagurulaghutvāniavasraṃsotkṣiptabhrāntapatitavimuktanirggamātigamagurulaghutvāniH mavastrastotkṣiptabhrāntāvakṣiptapatitavimuktanirgatāntargatagurulaghutvāni, A1938 mavasraṃsotkṣiptabhrāntapatitavimuktanirgamātigamagurulaghutvāni K avasraṃsotkṣiptabhrāntapatitavimuktānirgamātigamagurulaghutvāni N vākasmāt sirāṇāṃ cavākasmāt sirāṇāṃ cavākasmāt sirāṇāñ cavākasmāt sirāṇāṃ caKNH vā'pyakasmāt, sirāṇāṃ ca A1938 darśanaH darśanaṃ A1938KN piṭakotpattirpiṭakotpattiḥpiṭakotpattiḥKpcNH piḍa A1938 pi Kac udakotpattirKNH kotpa A1938 svedapravṛttiḥKNH svedaḥ, netrarogādvinā vā'śrupravṛttiḥ, A1938 gomayacūrṇṇaprakāśasyagomayacūrṇṇaprakāśasyaNH gomayacūrṇaprakāśasya vā A1938 gomayacūrṇṇaprakāsasya K darśanamdarśanamKNH darśana A1938 uttamāṅgeKNH muttamāṅge A1938 līyanam vāKNH nilayanaṃ vā A1938 kapotakaṅkagṛddhraprabhṛtīnāṃkapotakaṅkagṛdhraprabhṛtīnāṃkapotakaṅkagṛdhraprabhṛtīnāṃKNH kapotakaṅkakākaprabhṛtīnāṃ, A1938 mūtrapurīṣapravṛddhirmūtrapurīṣapravṛddhirmūtrapurīṣapravṛddhirKNH mūtrapurīṣavṛddhi A1938 abhuñjanānāṃKNH rabhuñjānānāṃ, A1938 stanamūlahṛdayorassu castanamūlahṛdayoraḥsu caKH tatpraṇāśo vā bhuñjānānāṃ, stanamūlahṛdayor aḥsu ca A1938 tanamūlahṛdayoḥ sūca N śūnatvamKNH śūnatva A1938 anteṣuKNH manteṣu A1938 parimlāyitvaṃpa𑑎rimlāyitvaṃA1938KH parimlā N viparyayoKH viparyayo vā, A1938 om. N vāKH tathā'rdhāṅge śvayathuḥ śoṣo 'ṅgapakṣayor vā, A1938 nayitvam | viparyayo vā N naṣṭahīnavikalavihṛtasvaraṃ vānaṣṭahīnavikalavihṛtasvaram vāKpcNH naṣṭahīnavikalavikṛtasvaratā vā, A1938 naṣṭahīnavikalavihṛtasvaraṃ Kac vivarṇṇapuṣpaprādurbbhāvo vāvivarṇapuṣpaprādurbhāvo vāvivarṇṇapuṣpaprādurbhāvo vāA1938KpcH vivarṇṇapuṣpaprādurbhāvo N dantanakhaśarīreṣuKNH dantamukhanakhaśarīreṣu, A1938 puṣpadarśanaṃH om. A1938KacN puṣpadarśana Kpc cāpsuKNH vā'psu A1938 kaphaśakṛdretāṃsikaphaśakṛdretānsiKNH kaphapurīṣaretāṃsi A1938 yasya cayasya jpegcaKpcNH yasya vā A1938 yasya ca na Kac rūpāṇyKNH rūpā A1938 ālocyanteKNH ṇyālokyante, A1938 tṛṣṇātibhūtaḥKNH tṛṣṇābhibhūtaḥ, A1938 kṣīṇaśKNH kṣīṇa A1938 charddibhaktadeśayuktaḥcha𑑎rddibhaktadeśayuktaḥH śchardibhaktadveṣayuktaḥ A1938 charddibhaktadveṣayuktaḥcharddibhaktadveṣayuktaḥchardibhaktadveṣayuktaḥ KN saphenarudhirodvāmīKNH saphenapūyarudhirodvāmī A1938 śūlābhihataś caśūlābhihataś caKNH śūlābhipannaś ca A1938 manuṣyaśūnakaracaraṇoKH manuṣyaḥ, śūnakaracaraṇavadanaḥkṣīṇo A1938 manuṣyaśūnakaracaraṇon N nnadveṣī'nnadveṣīA1938KH nadveṣī N srastapiṇḍakāṃsapāṇipādaḥKH srastapiṇḍikāṃsapāṇipādo A1938 śasupiṇḍikānsapāṇipādaḥ | N yaś caKNH jvarakāsābhibhūtaḥ, yas tu A1938 bhuktambhuktamKNH bhukta A1938 aparāhṇeKNH maparāhṇe A1938 ścharddayatyśchardayatyKNH chardaya A1938 avidagdhaṃKNH tyavidagdha A1938 sāryate vāKNH matisāryate vā A1938 jvarakāsābhibhūtaḥ sajvarakāsābhibhūtaḥ saKH sa A1938 jvarakāsārābhibhūtaḥ sa N śvāsān mriyateśvāsān mriyateKH śvāsānmriyate, A1938 śvāsā mayate | N vastavad vilapamānovastavad vilapamānoKNH bastavadvilapan yaś ca A1938 stabdhaśepoKNH stabdhameḍhro A1938 praṇaṣṭamehaś capraṇaṣṭamehaś caKNH pranaṣṭamehanaś ca A1938 prāgviśuṣyamāṇahṛdayaKpcNH prāgviśuṣyamāṇāhṛdaya A1938 prāgviśuṣyamāṇa Kac kāṣṭham vākāṣṭhaṃ vāKNH kāṣṭhaṃ A1938 cchinnantichinatti,cchinatti |H chinattichinatti,cchinatti | A1938KN adharoṣṭham vāadharoṣṭhaṃ vāKNH adharoṣṭhaṃ A1938 āluñcatiKNH āluñcati vā A1938 devadvijagurusuhṛdvaidyān vādevadvijaguru𑑎suhṛdvaidyān vāH devadvijagurusuhṛdvaidyāṃś ca A1938 devadvijagurusuhṛdvaidyāṃ vā K devadvijagurusuhṛdvaidyāṃ N vidveṣṭiKNH dveṣṭi, A1938 yasya caKNH yasya A1938 garhitasthānagatāḥKNH garhitasthānagatāḥ pīḍayanti, A1938 janmaṛkṣamKNH janmarkṣaṃ vā, A1938 vāsyolkāśanibhyāmvāsyolkāśanibhyāmKNH yasyolkāśanibhyā A1938 abhihanyateKNH mabhihanyate A1938 rātrau vāNH horā vā, A1938 om. K gṛhadvāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbbhāvogṛhadvāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvoN gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvo A1938 om. K gṛhadvāraśayanāśanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbbhāvo H vetiA1938NH om. K
cf. 1938 ed. 1.32.5
bhavanti cātra ||
cikitsyamānaḥ samyak tu vikāro yo 'bhivarddhate |
prakṣīṇabala māṃsasya lakṣaṇan tadgatāyuṣaḥ ||
bhavanti cātra ||
cikitsyamānaḥ samyak tu vikāro yo 'bhivarddhate |
prakṣīṇabala māṃsasya lakṣaṇan tadgatāyuṣaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.32.6
nivarttate mahāvyādhiḥ sahasā yasya dehinaḥ |
na cāhāraphalaṃ yasya dṛśyate sa vinaśyati ||
nivarttate mahāvyādhiḥ sahasā yasya dehinaḥ |
na cāhāraphalaṃ yasya dṛśyate sa vinaśyati ||
cf. 1938 ed. 1.32.7
etāni riṣṭarūpāṇi samyag budhyeta yo bhiṣak |
sādhyāsādhyaparīkṣañ ca sa rājñaḥ sammato bhaved iti ||
etāni riṣṭarūpāṇi samyag budhyeta yo bhiṣak |
sādhyāsādhyaparīkṣañ ca sa rājñaḥ sammato bhaved iti ||
[Adhyāya 33, draft based on MS H]
1.33.1
athāto vāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto vāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A1938
cf. 1938 ed. 1.33.3
upadravais tu ye juṣṭā-vyādhayo yānty avāryatāṃ |
rasāyanair vvinā vatsa tāṃ śṛṇv ekamanā mama ||
upadravais tu ye juṣṭā-vyādhayo yānty avāryatāṃ |
rasāyanair vvinā vatsa tāṃ śṛṇv ekamanā mama ||
cf. 1938 ed. 1.33.4
vātavyādhiḥ pramehaś ca kuṣṭhānyatha bhagandaraṃ |
arśośmarī mūḍhagarbho bhavaty udaram aṣṭamam ||
vātavyādhiḥ pramehaś ca kuṣṭhānyatha bhagandaraṃ |
arśośmarī mūḍhagarbho bhavaty udaram aṣṭamam ||
cf. 1938 ed. 1.33.5
aṣṭāv ete mahāntaḥ syūr vvyādhayo dustarāḥ sadā | prāṇamāṃsakṣayaḥ śophas tṛṣṇā ccharddir jvaras tathā ||
aṣṭāv ete mahāntaḥ syūr vvyādhayo dustarāḥ sadā | prāṇamāṃsakṣayaḥ śophas tṛṣṇā ccharddir jvaras tathā ||
cf. 1938 ed. 1.33.6
atīsāraś ca mūrcchā ca hikkāśvāsas tathaiva ca |
etair upadravair jjuṣṭān sarvvān etān vivarjayet ||
atīsāraś ca mūrcchā ca hikkāśvāsas tathaiva ca |
etair upadravair jjuṣṭān sarvvān etān vivarjayet ||
cf. 1938 ed. 1.33.7
śūnaṃ suptatvacam bhagnaṅ kampādhmānanipīḍitaṃ |
rujārttam antañ ca naram vātavyādhir vvināśayet ||
śūnaṃ suptatvacam bhagnaṅ kampādhmānanipīḍitaṃ |
rujārttam antañ ca naram vātavyādhir vvināśayet ||
cf. 1938 ed. 1.33.8
yathoktopadravāviṣṭam atiprasrutam eva ca |
piṭakāpīḍitaṃ gāḍhaṃ prameho hanti mānavaṃ ||
yathoktopadravāviṣṭam atiprasrutam eva ca |
piṭakāpīḍitaṃ gāḍhaṃ prameho hanti mānavaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.33.9
prabhinnaṃ prasrutāṅgañ ca raktanetraṃ hatasvaraṃ |
pañcakarmmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hanti hi kuṣṭhinaṃ ||
prabhinnaṃ prasrutāṅgañ ca raktanetraṃ hatasvaraṃ |
pañcakarmmaguṇātītaṃ kuṣṭhaṃ hanti hi kuṣṭhinaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.33.11
vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukram eva ca |
bhagandarāt prasravanti sa naśyati bhagandarī ||
vātamūtrapurīṣāṇi krimayaḥ śukram eva ca |
bhagandarāt prasravanti sa naśyati bhagandarī ||
cf. 1938 ed. 1.33.10
tṛṣṇarocakaśūlārttam atiprasrutaśoṇitaṃ |
śophātīsārasaṃyuktaṃ durnāmā kṣapayen naraṃ ||
tṛṣṇarocakaśūlārttam atiprasrutaśoṇitaṃ |
śophātīsārasaṃyuktaṃ durnāmā kṣapayen naraṃ ||
cf. 1938 ed. 1.33.12
praśūnanābhivṛṣaṇaṃ vaddhamūtrarujāturaṃ |
aśmarī kṣapayaty āśu sikatāśarkkarānvitaṃ ||
praśūnanābhivṛṣaṇaṃ vaddhamūtrarujāturaṃ |
aśmarī kṣapayaty āśu sikatāśarkkarānvitaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.33.14
pārśvabhaṅgānnavidveṣaḥ śophātīsārapīḍitam |
vivarjayed udariṇam virikto yo 'bhipūryate ||
pārśvabhaṅgānnavidveṣaḥ śophātīsārapīḍitam |
vivarjayed udariṇam virikto yo 'bhipūryate ||
cf. 1938 ed. 1.33.13
yonīsamvaraṇaṃ saṅgaḥ kukṣo makkallasaṃjñitaḥ |
hanyuḥ striyaṃ mūḍhaga-rvbhe yathoktāś cāpy upadravāḥ ||
yonīsamvaraṇaṃ saṅgaḥ kukṣo makkallasaṃjñitaḥ |
hanyuḥ striyaṃ mūḍhaga-rvbhe yathoktāś cāpy upadravāḥ ||
raṇaṃ… makkallasaṃjñitaḥ om. A1938
yonīsamvaraṇaṃNH garbhakoṣaparāsaṅgo makkallo yonisaṃvṛ A1938 kukṣoH kukṣau N makkallasaṃjñitaḥH makkalasajñitaḥ | N hanyuḥhanyus
hanyuḥNH
hanyā A1938 striyaṃH t striyaṃ A1938 triyaṃ N mūḍhaga-rvbhemūḍhaga-rvbheH mūḍhagarbhe A1938 mūḍhagarbho N yathoktāśA1938H yatho N
cf. 1938 ed. 1.33.15
visaṃjñas tām yate yas tu śete nipati-to yathā |
śītārddito 'ntaruṣṇaś ca jvareṇa mriyate naraḥ ||
visaṃjñas tām yate yas tu śete nipati-to yathā |
śītārddito 'ntaruṣṇaś ca jvareṇa mriyate naraḥ ||
cf. 1938 ed. 1.33.16
yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṃghātaśūlavān |
vaktreṇa cocchvasiti taṃ jvaro hanti mānavaṃ ||
yo hṛṣṭaromā raktākṣo hṛdi saṃghātaśūlavān |
vaktreṇa cocchvasiti taṃ jvaro hanti mānavaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.33.17
hikkāśvāsa samāyuktaṃ mūḍham vibhrāntalocanaṃ |
santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayate jvaraḥ ||
hikkāśvāsa samāyuktaṃ mūḍham vibhrāntalocanaṃ |
santatocchvāsinaṃ kṣīṇaṃ naraṃ kṣapayate jvaraḥ ||
em. āvilākṣaṃ pratāmy antaṃ nidrāyuktam atīva ca |
kṣīṇaśoṇitamāṃsaṃ ca naraṃ nāśayati jvaraḥ ||18| A1938
kṣīṇaśoṇitamāṃsaṃ ca naraṃ nāśayati jvaraḥ ||18| A1938
cf. 1938 ed. 1.33.19
śvāsaśūlapipāsārtaṃ-kṣīṇañ jvaranipīḍitaṃ |
viśeṣeṇa naraṃ vṛddham atīsāro vināśayet ||
śvāsaśūlapipāsārtaṃ-kṣīṇañ jvaranipīḍitaṃ |
viśeṣeṇa naraṃ vṛddham atīsāro vināśayet ||
cf. 1938 ed. 1.33.20
śuklākṣamannadveṣṭāram ūrddhaśvāsanipīḍitam |
kṛcchreṇa bahu mehantaṃ yakṣmā hantīha mānavaṃ ||
śuklākṣamannadveṣṭāram ūrddhaśvāsanipīḍitam |
kṛcchreṇa bahu mehantaṃ yakṣmā hantīha mānavaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.33.21
śvāsaśūlapipāsānnavidveṣo granthimūḍhatā |
jāyate durvvalatvaṃ ca gulmino maraṇāya vai||
śvāsaśūlapipāsānnavidveṣo granthimūḍhatā |
jāyate durvvalatvaṃ ca gulmino maraṇāya vai||
śvāsaśūlapipāsānnavidveṣośvāsaśūlapipājpegsānnavidveṣoH śvāsaśūlapipāsānnavidveṣa A1938 śvāsaśūlapipāsānnavidveṣo N granthimūḍhatāgranthimūḍhatāḥA1938H granthirūḍhatā || N jāyate
jāyateNH
bhavanti A1938 durvvalatvaṃ cadurbalatvañ caH durbalatvaṃ cadurbalatvañ ca A1938N gulminoA1938H gulmiṇo N maraṇāyaNH mṛtyumeṣya A1938 vaiNH taḥ ||21|| A1938
jāyateNH
bhavanti A1938 durvvalatvaṃ cadurbalatvañ caH durbalatvaṃ cadurbalatvañ ca A1938N gulminoA1938H gulmiṇo N maraṇāyaNH mṛtyumeṣya A1938 vaiNH taḥ ||21|| A1938
cf. 1938 ed. 1.33.22
ādhmānaṃ vaddhaniṣyandaṃ ccharddihikkātṛṣānvitam |
rujāśvāsasamāyuktaṃ vidradhir nnāśayet naraṃ ||
ādhmānaṃ vaddhaniṣyandaṃ ccharddihikkātṛṣānvitam |
rujāśvāsasamāyuktaṃ vidradhir nnāśayet naraṃ ||
ādhmānaṃH ādhmātaṃ A1938 ādhmāna N vaddhaniṣyandaṃH baddhaniṣyandaṃ A1938N ccharddihikkātṛṣānvitamH chardihikkātṛḍanvitam | A1938 cchardihikkākṛśānvitaṃ || N rujāśvāsasamāyuktaṃ
rujāśvāsasamāyuktaṃNH
rujāśvāsasamāviṣṭaṃ A1938 vidradhirH vidradhi A1938N nnāśayet naraṃrnāśayennaram ||22||rnāśayennaram |H rnāśayennaram rnāśayennaram ||22||rnāśayennaram | A1938N
rujāśvāsasamāyuktaṃNH
rujāśvāsasamāviṣṭaṃ A1938 vidradhirH vidradhi A1938N nnāśayet naraṃrnāśayennaram ||22||rnāśayennaram |H rnāśayennaram rnāśayennaram ||22||rnāśayennaram | A1938N
cf. 1938 ed. 1.33.23
pāṇḍudantanakho yastu pāṇḍunetraś ca mānavaḥ |
pāṇḍusaṃghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati ||
pāṇḍudantanakho yastu pāṇḍunetraś ca mānavaḥ |
pāṇḍusaṃghātadarśī ca pāṇḍurogī vinaśyati ||
cf. 1938 ed. 1.33.24
lohitañ charddayed yas tu bahuśo lohitekṣaṇaḥ |
lohito 'ṅgāradarśī ca mriyate raktapaittikaḥ ||
lohitañ charddayed yas tu bahuśo lohitekṣaṇaḥ |
lohito 'ṅgāradarśī ca mriyate raktapaittikaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.33.25
avāco pi savāco 'pi kṣīṇamānsavalo naraḥ |
jāgarūko kṣyāsandeham unmādena vinaśyati ||
avāco pi savāco 'pi kṣīṇamānsavalo naraḥ |
jāgarūko kṣyāsandeham unmādena vinaśyati ||
cf. 1938 ed. 1.33.26
apasmarantam bahuśaḥ prakṣīṇañ calitaṃ bhruvaṃ |
netrābhyāñ ca vikurvvāṇam apasmāro vināśayet ||
apasmarantam bahuśaḥ prakṣīṇañ calitaṃ bhruvaṃ |
netrābhyāñ ca vikurvvāṇam apasmāro vināśayet ||
[Adhyāya 34, draft based on MS H]
1.34.1.add
dhanvantarim mahāprājñaṃ sarvvaśāstraviśāradaṃ |
caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
dhanvantarim mahāprājñaṃ sarvvaśāstraviśāradaṃ |
caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A1938
cf. 1938 ed. 1.34.3
yuktasenasya nṛpateḥ parānabhijighāṃsataḥ |
bhiṣajā rakṣaṇaṃ kāryaṃ yathā tad brūhi me mune ||
yuktasenasya nṛpateḥ parānabhijighāṃsataḥ |
bhiṣajā rakṣaṇaṃ kāryaṃ yathā tad brūhi me mune ||
1.34.3.add
tasya tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.34.4
vijigīṣuḥ sahāmātyair yātrāyuktaḥ prayatnataḥ |
rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣādeva narādhipaḥ |
vijigīṣuḥ sahāmātyair yātrāyuktaḥ prayatnataḥ |
rakṣitavyo viśeṣeṇa viṣādeva narādhipaḥ |
cf. 1938 ed. 1.34.5
panthānam udakañ chāyāṃ bhaktaṃ yavasamindhanaṃ ||
duṣayanty arayas tāni jānīyāc chodhanīya ca |
tasya liṅgaṃ cikitsāñ ca kalpasthāne pravakṣyate ||
panthānam udakañ chāyāṃ bhaktaṃ yavasamindhanaṃ ||
duṣayanty arayas tāni jānīyāc chodhanīya ca |
tasya liṅgaṃ cikitsāñ ca kalpasthāne pravakṣyate ||
cf. 1938 ed. 1.34.6
ekottaraṃ mṛtyuśatam atharvvāṇaḥ pracakṣate |
tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣās tv āgantavaḥ smṛtāḥ |
ekottaraṃ mṛtyuśatam atharvvāṇaḥ pracakṣate |
tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣās tv āgantavaḥ smṛtāḥ |
ekottaraṃem. tasya liṅgaṃ cikitsā ca kalpasthāne pravakṣyate
ekottaraṃ A1938 tasya liṅgaṃ cikitsāñ ca kalpasthāne pravakṣyate |
ekottara N tasya liṅgaṃ cikitsāñ ca kalpasthāne pravakṣyate ||
ekottaraṃ H atharvvāṇaḥatharvāṇaḥA1938H atharvāṇa N tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣās tv āgantavaḥ smṛtāḥem. om. A1938NH
ekottaraṃ A1938 tasya liṅgaṃ cikitsāñ ca kalpasthāne pravakṣyate |
ekottara N tasya liṅgaṃ cikitsāñ ca kalpasthāne pravakṣyate ||
ekottaraṃ H atharvvāṇaḥatharvāṇaḥA1938H atharvāṇa N tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣās tv āgantavaḥ smṛtāḥem. om. A1938NH
cf. 1938 ed. 1.34.7
doṣāgantunimittebhyo rasamantraviśāradau |
rakṣatāṃ nṛpatin nityaṃ yatnād vaidyapurohitau ||
doṣāgantunimittebhyo rasamantraviśāradau |
rakṣatāṃ nṛpatin nityaṃ yatnād vaidyapurohitau ||
doṣāgantunimittebhyoem. tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣā āgantavaḥ smṛtāḥ
doṣāgantujamṛtyubhyo A1938 tatraika kālasayuktaḥ śeṣās tv āgantavaḥ smṛtāḥ |
doṣāgantrunimittebhyo N tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣās tv āgantavaḥ smṛtāḥ |
doṣāgantunimittebhyo H rasamantraviśāradauA1938H rasam aviśāradau | N rakṣatāṃ nṛpatin nityaṃ yatnād vaidyapurohitauem. om. A1938NH
doṣāgantujamṛtyubhyo A1938 tatraika kālasayuktaḥ śeṣās tv āgantavaḥ smṛtāḥ |
doṣāgantrunimittebhyo N tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣās tv āgantavaḥ smṛtāḥ |
doṣāgantunimittebhyo H rasamantraviśāradauA1938H rasam aviśāradau | N rakṣatāṃ nṛpatin nityaṃ yatnād vaidyapurohitauem. om. A1938NH
cf. 1938 ed. 1.34.8
brahmāvedāṅgamaṣṭāṅgam āyurvvedam pracakṣate |
tasmāt purohitamate vartteta bhiṣag ātmavān ||
brahmāvedāṅgamaṣṭāṅgam āyurvvedam pracakṣate |
tasmāt purohitamate vartteta bhiṣag ātmavān ||
pracakṣate… vartteta om. A1938
brahmāvedāṅgamaṣṭāṅgamem. rakṣetāṃ nṛpatiṃ nityaṃ yattau vaidyapurohitau brahmā vedāṅgam aṣṭāṅgam A1938 rakṣetāṃ nṛpatinipati nnād vaidyapurohitau |
brahmā vedāṅgam aṣṭāṅgam N rakṣatāṃ nṛpatin nityaṃ yatnād vaidyapurohitau ||
brahmāvedāṅgamaṣṭāṅgam H pracakṣate | tasmāt purohitamate vartteta bhiṣag ātmavānem. pracakṣate | NH
cf. 1938 ed. 1.34.9
saṅkaraḥ sarvvavarṇṇānāṃ vināśo dharmmakarmmiṇāṃ |
prajanām api kṛcchrāṇi bhavanti nṛpanāśataḥ ||
saṅkaraḥ sarvvavarṇṇānāṃ vināśo dharmmakarmmiṇāṃ |
prajanām api kṛcchrāṇi bhavanti nṛpanāśataḥ ||
saṅkaraḥem. purohitamate tasmād varteta bhiṣag ātmavān
saṅkaraḥ A1938 tasmāt purohitamate vartteta bhiṣag ātmavān |
śaṅkaraḥ N tasmāt purohitamate vartteta bhiṣag ātmavān ||
saṅkaraḥ H vināśovināśoNH praṇāśo A1938 dharmmakarmmiṇāṃdharmakarmiṇāṃNH dharmakarmaṇām ||9|| A1938 prajanām api kṛcchrāṇi bhavanti nṛpanāśataḥem. om. A1938NH
saṅkaraḥ A1938 tasmāt purohitamate vartteta bhiṣag ātmavān |
śaṅkaraḥ N tasmāt purohitamate vartteta bhiṣag ātmavān ||
saṅkaraḥ H vināśovināśoNH praṇāśo A1938 dharmmakarmmiṇāṃdharmakarmiṇāṃNH dharmakarmaṇām ||9|| A1938 prajanām api kṛcchrāṇi bhavanti nṛpanāśataḥem. om. A1938NH
cf. 1938 ed. 1.34.10
puruṣāṇān nṛpānāñ ca kevalan tulyamūrttitā |
ājñātyāgaḥ kṣamā dhairyam vikramaś cāpy amānuṣaḥ ||
puruṣāṇān nṛpānāñ ca kevalan tulyamūrttitā |
ājñātyāgaḥ kṣamā dhairyam vikramaś cāpy amānuṣaḥ ||
puruṣāṇānem. prajānām api cocchittirnṛpavyasanahetutaḥ
puruṣāṇāṃ A1938 prajānām api kṛcchrāṇi bhavanti nṛpanāśataḥ ||
puruṣāṇān N prajanām api kṛcchrāṇi bhavanti nṛpanāśataḥ ||
puruṣāṇān H nṛpānāñ canṛpāṇāñ caH nṛpāṇāṃ canṛpāṇāñ ca A1938N ājñātyāgaḥ kṣamā dhairyam vikramaś cāpy amānuṣaḥem. om. A1938NH
puruṣāṇāṃ A1938 prajānām api kṛcchrāṇi bhavanti nṛpanāśataḥ ||
puruṣāṇān N prajanām api kṛcchrāṇi bhavanti nṛpanāśataḥ ||
puruṣāṇān H nṛpānāñ canṛpāṇāñ caH nṛpāṇāṃ canṛpāṇāñ ca A1938N ājñātyāgaḥ kṣamā dhairyam vikramaś cāpy amānuṣaḥem. om. A1938NH
cf. 1938 ed. 1.34.11
tasmād devam ivābhīkṣṇam vāṅmanaḥ karmabhiḥ śubhaiḥ |
cintayet nṛpatim vaidyaḥ śreyāṃsīcchan vicakṣaṇaḥ ||
tasmād devam ivābhīkṣṇam vāṅmanaḥ karmabhiḥ śubhaiḥ |
cintayet nṛpatim vaidyaḥ śreyāṃsīcchan vicakṣaṇaḥ ||
bhiḥ… vica om. N
tasmād devamem. ājñā tyāgaḥ kṣamā dhair yaṃ vikramaś cāpy amānuṣaḥ | tasmād devam A1938 ājñātyāgaḥ kṣamā dheryam vikramaś cāpy amānuṣaḥ |
tasmād evam N ājñātyāgaḥ kṣamā dhairyam vikramaś cāpy amānuṣaḥ ||
tasmād devam H ivābhīkṣṇamivābhīkṣṇaṃA1938H ivākṣa kṣṇam N karmabhiḥA1938H karma N cintayet nṛpatim vaidyaḥ śreyāṃsīcchan vicakṣaṇaḥem. om. A1938H
cf. 1938 ed. 1.34.12
skandhāvāre ca mahati rājaveśma samīpataḥ |
bhavet sannihito vaidyaḥ sarvvopakaraṇānvitaḥ ||
skandhāvāre ca mahati rājaveśma samīpataḥ |
bhavet sannihito vaidyaḥ sarvvopakaraṇānvitaḥ ||
veśma… sa om. A1938
skandhāvāre caem. cintayen nṛpatiṃ vaidyaḥ śreyāṃsīcchan vicakṣaṇaḥ skandhāvāre ca A1938 cintayannṛpativaidyaḥ śreyānsicchavicakṣaṇaḥ |
skandhāvāre ca N cintayet nṛpatim vaidyaḥ śreyāṃsīcchan vicakṣaṇaḥ ||
skandhāvāre ca H rājaveśmaH rāja A1938 rājaceśmaḥ N samīpataḥ | bhavet sannihito vaidyaḥ sarvvopakaraṇānvitaḥem. samipataḥ | N samīpataḥ | H
cf. 1938 ed. 1.34.13
tatrastham enan dhvajavad yaśaḥkhyātibhir ucchritaṃ ||
upasarppantyamohena viṣaśalyāmayārdditāḥ ||
tatrastham enan dhvajavad yaśaḥkhyātibhir ucchritaṃ ||
upasarppantyamohena viṣaśalyāmayārdditāḥ ||
tatrasthamem. bhavetsannihito vaidyaḥ sarvopakaraṇānvitaḥ |
tatrastha A1938 bhavaitsannihito vaidyaḥ sarvopakaraṇānvitaḥ |
tatrastha N bhavet sannihito vaidyaḥ sarvvopakaraṇānvitaḥ ||
tatrastham H enanH menaṃ A1938 maina N dhvajavad yaśaḥkhyātibhirdhvajavat yaśaḥkhyātibhirdhvajavad yaśaḥkhyātibhirNH dhvajavadyaśaḥkhyātisa A1938 ucchritaṃem. mucchritam ||13|| A1938 ucchritaḥ | N ucchritaṃḥ || H upasarppantyamohena viṣaśalyāmayārdditāḥem. om. A1938NH
tatrastha A1938 bhavaitsannihito vaidyaḥ sarvopakaraṇānvitaḥ |
tatrastha N bhavet sannihito vaidyaḥ sarvvopakaraṇānvitaḥ ||
tatrastham H enanH menaṃ A1938 maina N dhvajavad yaśaḥkhyātibhirdhvajavat yaśaḥkhyātibhirdhvajavad yaśaḥkhyātibhirNH dhvajavadyaśaḥkhyātisa A1938 ucchritaṃem. mucchritam ||13|| A1938 ucchritaḥ | N ucchritaṃḥ || H upasarppantyamohena viṣaśalyāmayārdditāḥem. om. A1938NH
cf. 1938 ed. 1.34.14
svatantrakuśalo 'nyeṣu śāstrārtheṣv abahiḥ kṛtaḥ |
vaidyo dhvajam ivābhāti nṛpatadvidyapūjitaḥ ||
svatantrakuśalo 'nyeṣu śāstrārtheṣv abahiḥ kṛtaḥ |
vaidyo dhvajam ivābhāti nṛpatadvidyapūjitaḥ ||
svatantrakuśaloupasarpantyamohena viṣaśalyāmayārditāḥ |
svatantrakuśaloupasarppantyamohena viṣaśalyāmayārdditāḥ ||
svatantrakuśaloem. upasarpantyamohena viṣaśalyāmayārditāḥ svatantrakuśaloupasarpantyamohena viṣaśalyāmayārditāḥ |
svatantrakuśaloupasarppantyamohena viṣaśalyāmayārdditāḥ ||
svatantrakuśalo A1938H upasarpanti mohena viṣaśalyāmaryārditā
svatantrabhūśalo N 'nyeṣuA1938H nyeṣu N abahiḥH abahi A1938 bahiḥ N kṛtaḥ | vaidyo dhvajam ivābhāti nṛpatadvidyapūjitaḥem. ṣkṛtaḥ ||14|| A1938 kṛtaḥ | NH
svatantrakuśaloupasarppantyamohena viṣaśalyāmayārdditāḥ ||
svatantrakuśaloem. upasarpantyamohena viṣaśalyāmayārditāḥ svatantrakuśaloupasarpantyamohena viṣaśalyāmayārditāḥ |
svatantrakuśaloupasarppantyamohena viṣaśalyāmayārdditāḥ ||
svatantrakuśalo A1938H upasarpanti mohena viṣaśalyāmaryārditā
svatantrabhūśalo N 'nyeṣuA1938H nyeṣu N abahiḥH abahi A1938 bahiḥ N kṛtaḥ | vaidyo dhvajam ivābhāti nṛpatadvidyapūjitaḥem. ṣkṛtaḥ ||14|| A1938 kṛtaḥ | NH
cf. 1938 ed. 1.34.15
vaidyo vyādhyupasṛṣṭaś ca bhaiṣajam paricārakaḥ |
ete pādāś cikitsāyāḥ karmmasādhanahetavaḥ ||
vaidyo vyādhyupasṛṣṭaś ca bhaiṣajam paricārakaḥ |
ete pādāś cikitsāyāḥ karmmasādhanahetavaḥ ||
vaidyoem. vaidyo dhvaja ivābhāti nṛpatadvidyapūjitaḥ
vaidyo A1938 vaidyomivābhāti nṛpatadvidyapūjitaṃ |
vaidyo N vaidyo dhvajam ivābhāti nṛpatadvidyapūjitaḥ || vaidyo H bhaiṣajamH bheṣajaṃ A1938 bhaiṣajum N paricārakaḥparicārakaḥ ||15||paricārakaḥ |em. paricārakaḥ paricārakaḥ ||15||paricārakaḥ | A1938NH ete pādāś cikitsāyāḥ karmmasādhanahetavaḥem. om. A1938NH
vaidyo A1938 vaidyomivābhāti nṛpatadvidyapūjitaṃ |
vaidyo N vaidyo dhvajam ivābhāti nṛpatadvidyapūjitaḥ || vaidyo H bhaiṣajamH bheṣajaṃ A1938 bhaiṣajum N paricārakaḥparicārakaḥ ||15||paricārakaḥ |em. paricārakaḥ paricārakaḥ ||15||paricārakaḥ | A1938NH ete pādāś cikitsāyāḥ karmmasādhanahetavaḥem. om. A1938NH
cf. 1938 ed. 1.34.16
guṇavadbhis tribhiḥ pādaiś caturthyo guṇavān bhiṣak |
vyādhim alpena kālena mahāntam api sādhayet ||
guṇavadbhis tribhiḥ pādaiś caturthyo guṇavān bhiṣak |
vyādhim alpena kālena mahāntam api sādhayet ||
guṇavadbhisem. ete pādāścikitsāyāḥ karmasādhanahetavaḥ |
guṇavadbhis A1938 ete pādācikitsāyāḥ karmasādhavaḥ |
guṇavadbhis N ete pādāś cikitsāyāḥ karmmasādhanahetavaḥ ||
guṇavadbhis H caturthyoH caturtho A1938N guṇavān bhiṣak | vyādhim alpena kālena mahāntam api sādhayetguṇavān bhiṣak ||16||guṇavān bhiṣak |guṇavān bhiṣak |em. guṇavān bhiṣak guṇavān bhiṣak ||16||guṇavān bhiṣak |guṇavān bhiṣak | A1938NH
guṇavadbhis A1938 ete pādācikitsāyāḥ karmasādhavaḥ |
guṇavadbhis N ete pādāś cikitsāyāḥ karmmasādhanahetavaḥ ||
guṇavadbhis H caturthyoH caturtho A1938N guṇavān bhiṣak | vyādhim alpena kālena mahāntam api sādhayetguṇavān bhiṣak ||16||guṇavān bhiṣak |guṇavān bhiṣak |em. guṇavān bhiṣak guṇavān bhiṣak ||16||guṇavān bhiṣak |guṇavān bhiṣak | A1938NH
cf. 1938 ed. 1.34.17
vaidyahīnās trayaḥ pādā guṇavanto 'pyapārthakāḥ |
udgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryam vinādhvare ||
vaidyahīnās trayaḥ pādā guṇavanto 'pyapārthakāḥ |
udgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryam vinādhvare ||
vaidyahīnāsem. vyādhimalpena kālena mahāntam api sādhayet
vaidyahīnā A1938 vyādhim alpena kālpemahāntamahāntam api sādhayet |
vaidyahīnās N vyādhim alpena kālena mahāntam api sādhayet ||
vaidyahīnās H trayaḥNH strayaḥ A1938 'pyapārthakāḥem. 'pyapārthakāḥ ||17|| A1938 'py apārthakāḥ | NH udgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryam vinādhvareem. om. A1938NH
vaidyahīnā A1938 vyādhim alpena kālpemahāntamahāntam api sādhayet |
vaidyahīnās N vyādhim alpena kālena mahāntam api sādhayet ||
vaidyahīnās H trayaḥNH strayaḥ A1938 'pyapārthakāḥem. 'pyapārthakāḥ ||17|| A1938 'py apārthakāḥ | NH udgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryam vinādhvareem. om. A1938NH
cf. 1938 ed. 1.34.18
vaidyas tu guṇavāneko yāpayed āturaṃ sadā |
plavam paricaran dhīraḥ karṇṇadhāram ivāmbhasi ||
vaidyas tu guṇavāneko yāpayed āturaṃ sadā |
plavam paricaran dhīraḥ karṇṇadhāram ivāmbhasi ||
vaidyas tuudgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryaṃ vinādhvare |
vaidyas tuudgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryam vinādhvare ||
vaidyas tuem. udgātṛhotṛbrahmāṇo yathā'dhvaryuṃ vinā'dhvare
vaidyastu A1938 udgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryaṃ vinādhvare vaidyas tuudgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryaṃ vinādhvare |
vaidyas tuudgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryam vinādhvare ||
vaidyas tu NH guṇavānekoguṇavānekoNH guṇavāneka A1938 yāpayed āturaṃNH stārayed āturāṃ A1938 plavam paricaran dhīraḥ karṇṇadhāram ivāmbhasiem. om. A1938NH
vaidyas tuudgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryam vinādhvare ||
vaidyas tuem. udgātṛhotṛbrahmāṇo yathā'dhvaryuṃ vinā'dhvare
vaidyastu A1938 udgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryaṃ vinādhvare vaidyas tuudgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryaṃ vinādhvare |
vaidyas tuudgātṛhotṛbrahmāṇo yathādhvaryam vinādhvare ||
vaidyas tu NH guṇavānekoguṇavānekoNH guṇavāneka A1938 yāpayed āturaṃNH stārayed āturāṃ A1938 plavam paricaran dhīraḥ karṇṇadhāram ivāmbhasiem. om. A1938NH
cf. 1938 ed. 1.34.19
tatvopagataśāstrārtho dṛṣṭakarmmā svayaṅkṛtī |
laghuhastaḥ śuciḥ sūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ ||
tatvopagataśāstrārtho dṛṣṭakarmmā svayaṅkṛtī |
laghuhastaḥ śuciḥ sūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ ||
tatvopagataśāstrārthoem. plavaṃ pratitarair hīnaṃ karṇadhāra ivāmbhasi
tattvād higataśāstrārtho A1938 plavaṃ paricaraṃ dhīraṃ karṇadhāramivāmbhasi |
tatvāpagaśāstrārtho N plavam paricaran dhīraḥ karṇṇadhāram ivāmbhasi ||
tatvopagataśāstrārtho H laghuhastaḥ śuciḥ sūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥem. om. A1938NH
tattvād higataśāstrārtho A1938 plavaṃ paricaraṃ dhīraṃ karṇadhāramivāmbhasi |
tatvāpagaśāstrārtho N plavam paricaran dhīraḥ karṇṇadhāram ivāmbhasi ||
tatvopagataśāstrārtho H laghuhastaḥ śuciḥ sūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥem. om. A1938NH
cf. 1938 ed. 1.34.20
pratyutpannamatir ddhīmān vyavasāyī viśāradaḥ |
satyadharmmaparo yaś ca sabhiṣak pāda ucyate ||
pratyutpannamatir ddhīmān vyavasāyī viśāradaḥ |
satyadharmmaparo yaś ca sabhiṣak pāda ucyate ||
pratyutpannamatirem. laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ | pratyutpannamati A1938 laghuhastaḥ śuciḥ śūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ |
pratyutpannam ati N laghuhastaḥ śuciḥ sūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ ||
pratyutpannamatir H ddhīmān vyavasāyīH rdhīmān vyavasāyī A1938 dhīmāṃ vyavasāyī N satyadharmmaparo yaś ca sabhiṣak pāda ucyateem. om. A1938NH
pratyutpannam ati N laghuhastaḥ śuciḥ sūraḥ sajjopaskarabheṣajaḥ ||
pratyutpannamatir H ddhīmān vyavasāyīH rdhīmān vyavasāyī A1938 dhīmāṃ vyavasāyī N satyadharmmaparo yaś ca sabhiṣak pāda ucyateem. om. A1938NH
cf. 1938 ed. 1.34.21
āyuṣmān satvavān sādhyo dravyavān mitravān api |
vaidyavākyakṛd āstiṣko vyādhitaḥ pāda ucyate ||
āyuṣmān satvavān sādhyo dravyavān mitravān api |
vaidyavākyakṛd āstiṣko vyādhitaḥ pāda ucyate ||
āyuṣmān satvavān sādhyosatyadharmaparo yaś ca sa bhiṣak pāda ucyate
āyuṣmān sattvavān sādhyosatyadharmmaparo yaś ca sabhiṣak pāda ucyate ||
āyuṣmān satvavān sādhyoem. satyadharmaparo yaś ca sa bhiṣak pāda ucyate āyuṣmān sattvavān sādhyosatyadharmaparo yaś ca sa bhiṣak pāda ucyate
āyuṣmān sattvavān sādhyosatyadharmmaparo yaś ca sabhiṣak pāda ucyate ||
āyuṣmān satvavān sādhyo A1938H satyadharmaparo yaś ca sa bhivyāda ucyate |
āyuṣmān satyavāṃ sādhyo N dravyavān mitravān apidravyavān mitravān apiH dravyavānātmavānapi ||21|| A1938 dravyavāṃmitivānnapi | N vaidyavākyakṛd āstiṣko vyādhitaḥ pāda ucyateem. om. A1938NH
āyuṣmān sattvavān sādhyosatyadharmmaparo yaś ca sabhiṣak pāda ucyate ||
āyuṣmān satvavān sādhyoem. satyadharmaparo yaś ca sa bhiṣak pāda ucyate āyuṣmān sattvavān sādhyosatyadharmaparo yaś ca sa bhiṣak pāda ucyate
āyuṣmān sattvavān sādhyosatyadharmmaparo yaś ca sabhiṣak pāda ucyate ||
āyuṣmān satvavān sādhyo A1938H satyadharmaparo yaś ca sa bhivyāda ucyate |
āyuṣmān satyavāṃ sādhyo N dravyavān mitravān apidravyavān mitravān apiH dravyavānātmavānapi ||21|| A1938 dravyavāṃmitivānnapi | N vaidyavākyakṛd āstiṣko vyādhitaḥ pāda ucyateem. om. A1938NH
cf. 1938 ed. 1.34.22
praśastadeśasaṃbhūtaṃ praśaste kāla uddhṛtaṃ |
yuktamātram manaskāntaṅ gandhavarṇṇarasānvitaḥ ||
praśastadeśasaṃbhūtaṃ praśaste kāla uddhṛtaṃ |
yuktamātram manaskāntaṅ gandhavarṇṇarasānvitaḥ ||
praśastadeśasaṃbhūtaṃem. āstiko vaidyavākyastho vyādhitaḥ pāda ucyate
praśastadeśasambhūtaṃ A1938 vaidyavākṛkṣadātikyo vyādhitaḥ pāda ucyate |
praśastadeśasambhūtaṃ N vaidyavākyakṛd āstiṣko vyādhitaḥ pāda ucyate ||
praśastadeśasaṃbhūtaṃ H uddhṛtaṃ | yuktamātram manaskāntaṅ gandhavarṇṇarasānvitaḥem. uddhṛtaṃ | H
praśastadeśasambhūtaṃ A1938 vaidyavākṛkṣadātikyo vyādhitaḥ pāda ucyate |
praśastadeśasambhūtaṃ N vaidyavākyakṛd āstiṣko vyādhitaḥ pāda ucyate ||
praśastadeśasaṃbhūtaṃ H uddhṛtaṃ | yuktamātram manaskāntaṅ gandhavarṇṇarasānvitaḥem. uddhṛtaṃ | H
cf. 1938 ed. 1.34.23
doṣaghnamaglāninikaram avikārya viparyayaṃ |
samīkṣya dattaṅ kāle ca bheṣajam pāda ucyate ||
doṣaghnamaglāninikaram avikārya viparyayaṃ |
samīkṣya dattaṅ kāle ca bheṣajam pāda ucyate ||
doṣaghnamaglāninikaramem. yuktamātraṃ manaskāntaṃ gandhavarṇarasānvitam |
doṣaghnamaglānikara A1938 yuktamātramanaskāntaṃ gandhavarṇṇarasānvitam |
doṣaghnamaglānikaram N yuktamātram manaskāntaṅ gandhavarṇṇarasānvitaḥ ||
doṣaghnamaglāninikaram H avikāryaH mavikāri A1938 avikāri N viparyayaṃH viparyaye | A1938N dattaṅdattaṃA1938H danta N
doṣaghnamaglānikara A1938 yuktamātramanaskāntaṃ gandhavarṇṇarasānvitam |
doṣaghnamaglānikaram N yuktamātram manaskāntaṅ gandhavarṇṇarasānvitaḥ ||
doṣaghnamaglāninikaram H avikāryaH mavikāri A1938 avikāri N viparyayaṃH viparyaye | A1938N dattaṅdattaṃA1938H danta N
cf. 1938 ed. 1.34.24
snigdho 'jugupsur bbalavānyukto vyādhitarakṣaṇe |
vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ ||
snigdho 'jugupsur bbalavānyukto vyādhitarakṣaṇe |
vaidyavākyakṛdaśrāntaḥ pādaḥ paricaraḥ smṛtaḥ ||
[Adhyāya 35, draft based on MS H]
cf. 1938 ed. 1.35.1
athāta āturopakramaṇīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
athāta āturopakramaṇīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A1938
cf. 1938 ed. 1.35.3
āturam upakramamāṇena vaidyenāyurādāv eva tāvat parīsatyāyuṣi vyādhyṛtvagnivayodehasatvavalasātmyaprakṛtibheṣajadeśān parīkṣeta |
āturam upakramamāṇena vaidyenāyurādāv eva tāvat parīsatyāyuṣi vyādhyṛtvagnivayodehasatvavalasātmyaprakṛtibheṣajadeśān parīkṣeta |
upakramamāṇenaupakra𑑎jpegmamāṇenaA1938H upakramamānena N vaidyenāyurādāvNH bhiṣajā''yurādā A1938 evaNH veva A1938 tāvat parīsatyāyuṣitāvat parīsatyāyuṣiH parīkṣitavyaṃ ; satyāyuṣi A1938 tāvat parīkṣyaṃ satyāyuṣi N vyādhyṛtvagnivayodehasatvavalasātmyaprakṛtibheṣajadeśān parīkṣetaH vyādhyṛtvagnivayodehabalasattvasātmyaprakṛtibheṣajadeśān parīkṣeta ||3|| A1938 vyādhyṛnvavayodehasatvabalasātmyaprakṛtibheṣajaṃ pāda ucyate | kṣeta | N
cf. 1938 ed. 1.35.4
tatra mahāpāṇipādapṛṣṭhastanāgrasukhadarśanaskandhalalāṭadīrghāṅguliparvvocchvāsaprekṣaṇavāhum vistīrṇṇabhrūs tanāntaroraskaṃ hṛsvajaṅghāmeḍhragrīvaṅ gambhīrasatvasvaranāsimanuccair vaddhas tanm upacitamahāromaṃ romasakarṇṇe pārśva mastakaṃ snātānuliptaṃ mūrddham ānūpūrvyo paścāc ca viśuṣyamāṇahṛdayam puruṣañ jānīyād dīrghāyuḥ khalv ayam iti | tam ekāntena upakramet | tatra tail laikṣaṇair viparītair alpayum miśrair mmadhyam āyur iti ||
tatra mahāpāṇipādapṛṣṭhastanāgrasukhadarśanaskandhalalāṭadīrghāṅguliparvvocchvāsaprekṣaṇavāhum vistīrṇṇabhrūs tanāntaroraskaṃ hṛsvajaṅghāmeḍhragrīvaṅ gambhīrasatvasvaranāsimanuccair vaddhas tanm upacitamahāromaṃ romasakarṇṇe pārśva mastakaṃ snātānuliptaṃ mūrddham ānūpūrvyo paścāc ca viśuṣyamāṇahṛdayam puruṣañ jānīyād dīrghāyuḥ khalv ayam iti | tam ekāntena upakramet | tatra tail laikṣaṇair viparītair alpayum miśrair mmadhyam āyur iti ||
mahāpāṇipādapṛṣṭhastanāgrasukhadarśanaskandhalalāṭadīrghāṅguliparvvocchvāsaprekṣaṇavāhummahāpāṇipādapṛṣṭhastanāgrasukhadarśanaskandhalalāṭadīrghāṅguliparvvocchvāsaprekṣaṇavāhumH mahāpāṇipādapārśvapṛṣṭhastanāgradaśanavadanaskandhalalāṭaṃ dīrghāṅguliparvocchvāsaprekṣaṇabāhuṃ, A1938 mahāpāṇipādapṛṣṭhastanāgradaśanaskandhalalāṭa dīrghāṅguliparvaucchvāsaprekṣaṇabāhuṃ N vistīrṇṇabhrūsH vistīrṇabhrū A1938 vistīrṇṇavābhrū N tanāntaroraskaṃstanāntaroraskaṃH stanāntaroraskaṃstanāntaroraskaṃ A1938N hṛsvajaṅghāmeḍhragrīvaṅhrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ,hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃH hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃhrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ,hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ A1938N gambhīrasatvasvaranāsimanuccairgambhīrasattvasvaranābhim, anuccairgambhīrasatvasvaranābhim anuccairem. gambhīrasattvasvaranābhim anuccairgambhīrasattvasvaranābhim, anuccairgambhīrasatvasvaranābhim anuccair A1938N gambhīrasatvasva ranāsim anuccair H vaddhas tanmbaddhastanam,em. baddhastanambaddhastanam, A1938N vaddhastanm H upacitamahāromaṃH upacitamahā A1938 upacitamahāroga N romasakarṇṇeH romaśakarṇaṃ, A1938 romasakarṇṇa N pārśvapā𑑎rśvaNH paścā A1938 mastakaṃNH n mastiṣkaṃ, A1938 snātānuliptaṃA1938H snātānuptipna N mūrddhamH mūrdhānupūrvyā viśuṣya A1938 mūdhnānupūrvyā N ānūpūrvyoH māṇaśarīraṃ A1938 om. N jānīyād dīrghāyuḥH jānīyāddīrghāyuḥ A1938 jānīyād dīrghāyu N ekāntenaH ekānteno A1938 ekāntano N upakramet | tatraH pakramet | ebhir A1938 pakramet | tatre N tail laikṣaṇairtaillaikṣaṇairH lakṣaṇair A1938 tailakṣaṇair N alpayumalpāyuḥ;alpāyurH alpāyuḥalpāyuḥ;alpāyur A1938N mmadhyammadhyamNH madhya A1938 āyurāyuḥNH māyur A1938 itiA1938H om. N
cf. 1938 ed. 1.35.5
bhavanti cātra ||
gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ |
uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyur ucyate ||
bhavanti cātra ||
gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ |
uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyur ucyate ||
cf. 1938 ed. 1.35.6
garbhāt prabhṛtyarogo yaḥ śanaiḥ samabhivarddhate |
śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāsataḥ ||
garbhāt prabhṛtyarogo yaḥ śanaiḥ samabhivarddhate |
śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāsataḥ ||
cf. 1938 ed. 1.35.7
madhyamasyāyuṣo jñāna mata ūrdhvan nibodha me |
adhastād akṣayor yasya rekhāḥ suvyaktam āyatāḥ ||
madhyamasyāyuṣo jñāna mata ūrdhvan nibodha me |
adhastād akṣayor yasya rekhāḥ suvyaktam āyatāḥ ||
madhyamasyāyuṣoA1938H madhyamayuṣo N ūrdhvanūrdhvaṃA1938H mūrdhva N nibodha meA1938N nivodha me | H adhastād akṣayor
adhastād akṣayorA1938
adhastād vakṣayor N
adhastā dvakṣa yo H yasyaA1938N t yasya H rekhāḥNH lekhāḥ A1938 suvyaktam āyatāḥsuvyaktamāyatāḥ |suvyaktamāyatāḥ ||em. syurvyaktamāyatāḥ ||7|| A1938 suvyaktamāyatāḥ suvyaktamāyatāḥ |suvyaktamāyatāḥ || NH
adhastād akṣayorA1938
adhastād vakṣayor N
adhastā dvakṣa yo H yasyaA1938N t yasya H rekhāḥNH lekhāḥ A1938 suvyaktam āyatāḥsuvyaktamāyatāḥ |suvyaktamāyatāḥ ||em. syurvyaktamāyatāḥ ||7|| A1938 suvyaktamāyatāḥ suvyaktamāyatāḥ |suvyaktamāyatāḥ || NH
cf. 1938 ed. 1.35.8
dve vā tisro 'dhikā vāpi pādau karṇau ca māṃsalau |
nāsāgram ūrdhvañ ca bhavet rekhāś ca pṛṣṭhataḥ ||
dve vā tisro 'dhikā vāpi pādau karṇau ca māṃsalau |
nāsāgram ūrdhvañ ca bhavet rekhāś ca pṛṣṭhataḥ ||
cf. 1938 ed. 1.35.9
yasya syus tasya vijñeyam āyur bhavati saptatiḥ |
jaghanyaś cāyuṣo jñāna mata ūrdhvan nibodha me ||
yasya syus tasya vijñeyam āyur bhavati saptatiḥ |
jaghanyaś cāyuṣo jñāna mata ūrdhvan nibodha me ||
cf. 1938 ed. 1.35.10
hṛsvāni yasya parvvāṇi sumahac cāpi mehanaṃ |
avalīḍham uroyaś ca na ca syāt pṛṣṭham āyataṃ ||
hṛsvāni yasya parvvāṇi sumahac cāpi mehanaṃ |
avalīḍham uroyaś ca na ca syāt pṛṣṭham āyataṃ ||
hṛsvāniH hrasvāni A1938N parvvāṇiparvāṇiA1938H sarvāṇi N avalīḍham uroyaś ca na ca
avalīḍhamuroyaś ca na ca
avalīḍhamuroyaś ca na caem.
tathorasy avalīḍhāni na ca A1938 avalīḍhamuroyaś ca na ca
avalīḍhamuroyaś ca na ca
avalīḍhamuroyaś ca na ca NH syāt pṛṣṭhamA1938H syātpṛṣṭha N āyataṃāyatamA1938H māyatam | N
avalīḍhamuroyaś ca na ca
avalīḍhamuroyaś ca na caem.
tathorasy avalīḍhāni na ca A1938 avalīḍhamuroyaś ca na ca
avalīḍhamuroyaś ca na ca
avalīḍhamuroyaś ca na ca NH syāt pṛṣṭhamA1938H syātpṛṣṭha N āyataṃāyatamA1938H māyatam | N
cf. 1938 ed. 1.35.11
ūrdhvañ ca śravaṇau sthānān nāsā coccā śarīriṇaḥ |
hasato jalpato vāpi dantamānsam pradṛśyate |
prekṣate yaś ca vibhrāntaḥ sa jīvet pañcaviṅśatiḥ ||
ūrdhvañ ca śravaṇau sthānān nāsā coccā śarīriṇaḥ |
hasato jalpato vāpi dantamānsam pradṛśyate |
prekṣate yaś ca vibhrāntaḥ sa jīvet pañcaviṅśatiḥ ||
cf. 1938 ed. 1.35.12ab
atha punar āyuṣo vijñānārtham aṅgapratyaṅgapramāṇasāra anupadekṣyāmaḥ || tatra aṅgātyantarādhiśakthivāhuśirāṃsi tad avayavāḥ pratyaṅgāni svair aṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvaṅgulāyate | pradeśinyās tu madhyamānāmikākaniṣṭhikā pūrvvataḥ | pañcañ bhāgahīnācaturaṅgulāyate | pañcaṅgulavismṛte |
atha punar āyuṣo vijñānārtham aṅgapratyaṅgapramāṇasāra anupadekṣyāmaḥ || tatra aṅgātyantarādhiśakthivāhuśirāṃsi tad avayavāḥ pratyaṅgāni svair aṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvaṅgulāyate | pradeśinyās tu madhyamānāmikākaniṣṭhikā pūrvvataḥ | pañcañ bhāgahīnācaturaṅgulāyate | pañcaṅgulavismṛte |
punarNH puna A1938 āyuṣoNH rāyuṣo A1938 vijñānārthamvi𑑎jñānārthamA1938H vijñānārthām N aṅgapratyaṅgapramāṇasāraaṅgapratyaṅgapramāṇasārāH aṅgapratyaṅgapramāṇasārāaṅgapratyaṅgapramāṇasārā A1938N anupadekṣyāmaḥnupadekṣyāmaḥ |n upadekṣyāmaḥ |H nupadekṣyāmaḥ nupadekṣyāmaḥ |n upadekṣyāmaḥ | A1938N tatraH tatrāṅ A1938N aṅgātyantarādhiśakthivāhuśirāṃsiaṅgātyantarādhiśakthivāhuśirāṃsiH gāny antarādhisakthibāhuśirāṃsi, A1938 gāsvantarādhisakthibāhuśirāṃsi N tad avayavāḥA1938H tadavayavāḥ | N pratyaṅgāniH pratyaṅgānīti | A1938 pratyāṅgāni N svairNH tatra, svair A1938 dvaṅgulāyatedvyaṅgulāyate ;dvyaṅgulāyateH dvyaṅgulāyate dvyaṅgulāyate ;dvyaṅgulāyate A1938N pradeśinyās tuNHpc pradeśinyāstu A1938 pradenyās tu Hac madhyamānāmikākaniṣṭhikāA1938H madhyāmānāmikā kaniṣṭhakā N pūrvvataḥH yathottaraṃ A1938 purataḥ N pañcañ bhāgahīnācaturaṅgulāyatepañcañ bhāgahīnā𑑎caturaṅgulāyateH pañcamabhāgahīnāḥ; caturaṅgulāyate A1938 pañcabhāgahīnācaturaṅgulāyate N pañcaṅgulavismṛteH pañcāṅgulavistṛte A1938 ṣaḍaṅgulevistṛfoliostṛte | N
em. prapadapādatale; pañcacaturaṅgulāyatavistṛtā pārṣṇiḥ; caturdaśāṅgulāyataḥ pādaḥ; caturdaśāṅgulapariṇāhāni pādagulphajaṅghājānumadhyāni; aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā, jānūpariṣṭācca dvātriṃśadaṅgulam, ete pañcāśat; jaṅghāyāmasamāvūrū; dvyaṅgulāni vṛṣaṇacibukadaśananāsāpuṭabhāgakarṇamūlabhrūnayanāntarāṇi; caturaṅgulāni mehanavadanāntaranāsākarṇalalāṭagrīvocchrāyadṛṣṭyantarāṇi; dvādaśāṅgulāni bhagavistāramehananābhihṛdayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakoṣṭhasthaulyāni; indrabastipariṇāhāṃsapīṭhakūrparāntarāyāmaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ; caturviṃśatyaṅgulo hastaḥ; dvātriṃśadaṅgulaparimāṇau bhujau; dvātriṃśatpariṇāhāvūrū; maṇibandhakūrparāntaraṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ; talaṃ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāram; aṅguṣṭhamūlapradeśinīśravaṇāpāṅgāntaramadhyamāṅgulyau pañcāṅgule; ardhapañcāṅgule pradeśinyanāmike; sārdhatryaṅgulau kaniṣṭhāṅguṣṭhau; caturviṃśativistārapariṇāhaṃ mukhagrīvaṃ; tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā; nayanatribhāgapariṇāhā tārakā; navamastārakāṃśo dṛṣṭiḥ; keśāntamastakāntaramekādaśāṅgulaṃ; mastakādavaṭukeśānto daśāṅgulaḥ; karṇāvaṭvantaraṃ caturdaśāṅgulaṃ; puruṣoraḥpramāṇavistīrṇā strīśroṇiḥ; aṣṭādaśāṅgulavistāramuraḥ; tatpramāṇā puruṣasya kaṭī; saviṃśamaṅgulaśataṃ puruṣāyāma iti ||12|| A1938
em. bhavanti cātra ślokāḥ |
pañcaviṃśe tato varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe |
samatvāgatavīryau tau jānīyāt kuśalo bhiṣak ||13|| A1938
pañcaviṃśe tato varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe |
samatvāgatavīryau tau jānīyāt kuśalo bhiṣak ||13|| A1938
em. dehaḥ svair aṅgulair eṣa yathāvadanukīrtitaḥ
yuktaḥ pramāṇenānena pumān vā yadi vā'ṅganā ||14|| A1938
yuktaḥ pramāṇenānena pumān vā yadi vā'ṅganā ||14|| A1938
em. dīrghamāyuravāpnoti vittaṃ ca mahadṛcchati |
madhyamaṃ madhyamair āyurvittaṃ hīnais tathā'varam ||15|| A1938
madhyamaṃ madhyamair āyurvittaṃ hīnais tathā'varam ||15|| A1938
em. atha sārān vakṣyāmaḥ - smṛtibhaktiprajñāśaucaśauryopetaṃ kalyāṇābhiniveśaṃ sattvasāraṃ vidyāt; snigdhasaṃhataśvetāsthidantanakhaṃ bahulakāmaprajaṃ śukreṇa; akṛśam uttamabalaṃ snigdhagambhīrasvaraṃ saubhāgyopapannaṃ mahānetraṃ ca majjñā; mahāśiraḥskandhaṃ dṛḍhadantahanvasthinakhamasthibhiḥ; snigdhamūtrasvedasvaraṃ bṛhaccharīramāyāsāsahiṣṇuṃ medasā; acchidragātraṃ gūḍhāsthisandhiṃ māṃsopacitaṃ ca māṃsena; A1938
cf. 1938 ed. 1.35.16cd
snigdhatāmranakhanayanajihoṣṭhapāṇipādatalaṃ | raktnena suprasanna mṛdutvagromāṇaṃ tvaṣāṃ pūrvva prādhānyād āyuḥ saubhāgyāpayogāyeti ||
snigdhatāmranakhanayanajihoṣṭhapāṇipādatalaṃ | raktnena suprasanna mṛdutvagromāṇaṃ tvaṣāṃ pūrvva prādhānyād āyuḥ saubhāgyāpayogāyeti ||
snigdhatāmranakhanayanajihoṣṭhapāṇipādatalaṃH snigdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalaṃ A1938 snigdhatāmranakhanayajihvauṣṭhapāṇipādatalaṃ N raktnenaraktena;H raktenaraktena; A1938N tvaṣāṃtvaṣāṃH tvaksāraṃ vidyāditi | eṣāṃ pūrvaṃ A1938 tvavatyeṣāṃ N pūrvvapūrvaNH pūrvaṃ A1938 prādhānyād āyuḥH pradhānamāyuḥ A1938 prādhānyādāyuḥ N saubhāgyāpayogāyetisaubhāgyāpayogāyetiH saubhāgyayor iti ||16|| A1938 saubhāgyoyogāyeti | N
1.35.16.1
sāmānyato 'ṅgapratyaṅgapramāṇād atha sārataḥ |
parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati karmmasu ||
sāmānyato 'ṅgapratyaṅgapramāṇād atha sārataḥ |
parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati karmmasu ||
cf. 1938 ed. 1.35.18
vyādhiviśeṣās tu prāg abhihitāḥ sarvvaṃ evaite trividhā bhavanti | sādhyā yāpyāḥ pratyākhyeyāś ceti | tatra sādhya yāpya pratyākhye yān vyādhīn bhūyatri vidhā parīkṣeta | kimayam aupasargikaḥ prāk kevalo 'nyalakṣaṇa iti | taraupasargiko nāma yaḥ pūrvvotpannaṃ vyādhiñ jaghanyakālajāto vyādhir upasṛjati | sa tat mūle sa evopadravasaṃjñaḥ | prāk kevalo nāma | yaḥ prāgevotpanno vyādhirar apūrvarūpopadravaś ca | anya lakṣaṇo nāma yo bhaviṣyat khyāpakaḥ sa pūrvvarūpasaṃjñaḥ | tatra sopadravam anyonyāvirodhenopacaret | valavantaram upadravam vā prāk kevalaṃ yathāsvam pratikurvīta | anye lakṣaṇe tv ādivyādhau yathā yathāvat prayateta |
vyādhiviśeṣās tu prāg abhihitāḥ sarvvaṃ evaite trividhā bhavanti | sādhyā yāpyāḥ pratyākhyeyāś ceti | tatra sādhya yāpya pratyākhye yān vyādhīn bhūyatri vidhā parīkṣeta | kimayam aupasargikaḥ prāk kevalo 'nyalakṣaṇa iti | taraupasargiko nāma yaḥ pūrvvotpannaṃ vyādhiñ jaghanyakālajāto vyādhir upasṛjati | sa tat mūle sa evopadravasaṃjñaḥ | prāk kevalo nāma | yaḥ prāgevotpanno vyādhirar apūrvarūpopadravaś ca | anya lakṣaṇo nāma yo bhaviṣyat khyāpakaḥ sa pūrvvarūpasaṃjñaḥ | tatra sopadravam anyonyāvirodhenopacaret | valavantaram upadravam vā prāk kevalaṃ yathāsvam pratikurvīta | anye lakṣaṇe tv ādivyādhau yathā yathāvat prayateta |
prāg abhihitāḥprāgabhihitāḥA1938H prāgavihitāḥ | N sarvvaṃH sarva A1938N evaiteA1938H eva ete N trividhāNH trividhāḥ- A1938 bhavantiNH om. A1938 pratyākhyeyāśA1938H pratyākhyeyā N cetiH om. A1938 śceti | N tatraNH ca | A1938 sādhyaNH om. A1938 yāpyaH ta A1938 yāpy a N pratyākhyeNH trai A1938 yān vyādhīn bhūyatriH tān bhūyastri A1938 yā vyādhībhūyas tri N vidhāNH dhā A1938 parīkṣetaA1938H parīkṣate | N kimayamH kimaya A1938 kim ayam N aupasargikaḥH maupasargikaḥ, A1938 auṣadhasagikaḥ | N prāk kevaloprākkevalaḥA1938H prākkavalo N 'nyalakṣaṇaanyalakṣaṇaA1938H nyalakṣaṇa N taraupasargikoH tatra, aupasargiko A1938 tatraupasargiko N pūrvvotpannaṃpūrvotpannaṃA1938H pūrvotpanna N vyādhiñvyādhiṃA1938H vyādhi N jaghanyakālajātoA1938H ja punyakālajāto N vyādhirNH vyādhi A1938 upasṛjati | saNH rupasṛjati, sa A1938 tat mūle saH tanmūla A1938N evopadravasaṃjñaḥevopadravasañjñaḥevopadravasaṃjñaḥA1938H evopadravasajñaḥ | N prāk kevaloprākkevaloA1938H prākkavalo N nāma | yaḥnāma yaḥA1938H nāmaḥ yaḥ N prāgevotpannoA1938H prāgevopanno N vyādhirarH vyādhira A1938 vyādhir N apūrvarūpopadravaś caapūrvarūpopadravaś caNH pūrvarūpo 'nupadravaś ca; A1938 bhaviṣyat khyāpakaḥ saH bhaviṣyadvyādhikhyāpakaḥ, sa A1938 bhaviṣyatakhyāpakaḥ | sa N sopadravamH sopadrava A1938 sopadravasopa N anyonyāvirodhenopacaret | valavantaramanyonyāvirodhenopacaret | valavantaramH manyonyāvirodhenopakrameta, balavantam A1938 dramanyonyāvirodhenopacaret | balavattaram N prāk kevalaṃprākkevalaṃA1938H prākkevala N anyeH anya A1938N lakṣaṇeA1938H lakṣaṇa N tv ādivyādhauH tvād ivyādhau A1938 tvād ivyādho N yathāNH om. A1938 yathāvat prayatetaNH prayateta ||18|| A1938
cf. 1938 ed. 1.35.19
bhavati cātra |
nāsti rogo vinā doṣaṃ yasmāt tasmāc cikitsakaḥ |
anuktam api doṣāṇāṃ liṅgair doṣam upācaret ||
bhavati cātra |
nāsti rogo vinā doṣaṃ yasmāt tasmāc cikitsakaḥ |
anuktam api doṣāṇāṃ liṅgair doṣam upācaret ||
cf. 1938 ed. 1.35.21
śīta śītapratīkāram uṣṇe coṣṇanivāraṇaṃ |
kālaprāptāṅ kriyāṃ kuryāt kriyākālan na hāpayet ||
śīta śītapratīkāram uṣṇe coṣṇanivāraṇaṃ |
kālaprāptāṅ kriyāṃ kuryāt kriyākālan na hāpayet ||
cf. 1938 ed. 1.35.22
apāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā |
hīnātiriktā ca kṛtā sādyeṣv api na sidhyati ||
apāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā |
hīnātiriktā ca kṛtā sādyeṣv api na sidhyati ||
em. yā hy udīrṇaṃ śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti ca |
sā kriyā, na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet ||23|| A1938
sā kriyā, na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet ||23|| A1938
cf. 1938 ed. 1.35.24
prāg abhihito 'gnir annābhipācakaḥ sa pañcavidho bhavati || samo doṣābhipanno vikriyām āpanna iti || viṣamo vātena | tīkṣṇa pittena | mandaḥ śleṣmaṇā | samaḥ sarvvaiḥ samar iti || tatra yo yathā kālam annam upayuktaṃ samya pacati sa samaḥ | yas tu kadācit samyak pacati kadācid asamyak pacaty ādhmānaśūlātīsārapravāhaṇāni kṛtvā pacati sa viṣamaḥ | yas tu prabhūtam apy annam upayuktam āśu pacati sa tīkṣṇaḥ | sarvābhivardhamāno 'tyagnir bhavati || muhumr mmuhuḥ prabhūtataram annam upayuktam āśutaraṃ pacati pākānte ca galatālvoṣṭhapraśoṣadāhasantāpān janayati asyaiva bhasmaka iti vyapadiśanti || yas tv alpam apy annam upayuktam udaraśirogauravakāsaśvāsacchardiprasekagātrasadanāni kṛtvā mahā kālena pacati sa mandaḥ || bha ||
prāg abhihito 'gnir annābhipācakaḥ sa pañcavidho bhavati || samo doṣābhipanno vikriyām āpanna iti || viṣamo vātena | tīkṣṇa pittena | mandaḥ śleṣmaṇā | samaḥ sarvvaiḥ samar iti || tatra yo yathā kālam annam upayuktaṃ samya pacati sa samaḥ | yas tu kadācit samyak pacati kadācid asamyak pacaty ādhmānaśūlātīsārapravāhaṇāni kṛtvā pacati sa viṣamaḥ | yas tu prabhūtam apy annam upayuktam āśu pacati sa tīkṣṇaḥ | sarvābhivardhamāno 'tyagnir bhavati || muhumr mmuhuḥ prabhūtataram annam upayuktam āśutaraṃ pacati pākānte ca galatālvoṣṭhapraśoṣadāhasantāpān janayati asyaiva bhasmaka iti vyapadiśanti || yas tv alpam apy annam upayuktam udaraśirogauravakāsaśvāsacchardiprasekagātrasadanāni kṛtvā mahā kālena pacati sa mandaḥ || bha ||
ti… vyapadiśanti om. A1938
prāg abhihitoprāgabhihitoA1938H prāgvivihito N 'gnirA1938H gni N annābhipācakaḥ saannābhipācakaḥ jpegsaH annasya pācakaḥ | sa A1938 rannāgnipācakaḥ | sa N pañcavidhoNH caturvidho A1938 samoNH om. A1938 doṣābhipannoNH doṣānabhipanna ekaḥ, A1938 āpannaāpannaNH āpannas A1938 itiNH trividho bhavati- A1938 tīkṣṇaH tīkṣṇaḥ A1938N samaḥNH caturthaḥ samaḥ A1938 sarvvaiḥsarvaH sarvasarva A1938N samarH sāmyā A1938 samair N itiNH diti | A1938 annamNH om. A1938 upayuktaṃupayuktaṃupayuktaṃNH upayukta A1938 samyaNH mannaṃ samya A1938 pacati saH k pacati sa A1938N yas tuNH samair doṣaiḥ; yaḥ A1938 kadācid asamyak pacatykadācid asamyak pacatyH kadāci A1938 kadācit sa N ādhmānaśūlātīsārapravāhaṇāniH dādhmānaśūlodāvartātisārajaṭharagauravāntrakūjanapravāhaṇāni A1938 myamkacatyādhmānasūlātīsārapravrahaṇāni N pacati saNH sa A1938 viṣamaḥ | yas tuNH viṣamaḥ; yaḥ A1938 apyA1938N om. H annamN om. A1938 pyannam H āśuNH annam āśu A1938 sarvābhivardhamānosa evābhivarddhamānoH sa evābhivardhamānosa evābhivarddhamāno A1938N 'tyagnir'tyagnirH 'tyagnityagni A1938N bhavatiNH rity ā A1938 muhumrH bhāṣyate, sa muhur A1938 muhurmuḥ || N mmuhuḥmuhuḥA1938H om. N prabhūtataramNH prabhūtam A1938 annamNH apy A1938 upayuktamA1938H upayuktām N āśutaraṃāśutaramNH annam āśutaraṃ A1938 galatālvoṣṭhapraśoṣadāhasantāpān janayatigalatālvoṣṭha𑑎 praśoṣadāhasantāpān janayatiH galatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpā ñjanaya A1938 galatālvoṣṭhapraśoṣadāhasantāpāṃ janayaty N asyaivaH asty eva N vyapadiśanti || yasvyapadiśanti || yasH vyapadiśanti | ya N tv alpamH stvalpa A1938 stvannam N apyH mapyu A1938 a N annamH om. A1938 pyannam N upayuktamH payukta A1938 upayuktām N udaraśirogauravakāsaśvāsacchardiprasekagātrasadanāniudaraśirogauravakāsaśvāsacchardiprasekagātrasadanāniudaraśirogauravakāsaśvāsac chardiprasekagātrasadanāniNH mudaraśirogauravakāsaśvāsaprasekacchardigātrasadanāni A1938 mahāH mahatā A1938N mandaḥ || bhaH mandaḥ ||24|| A1938 marrdaḥ || bhavati cātra || N
cf. 1938 ed. 1.35.25
viṣamo vātajān rogāñ stīkṣṇaḥ pittanimittajān |
karoty agnis tathā mando vikārān kaphasambhavān ||
viṣamo vātajān rogāñ stīkṣṇaḥ pittanimittajān |
karoty agnis tathā mando vikārān kaphasambhavān ||
vātajān rogāñ stīkṣṇaḥH vātajān rogāṃst īkṣṇaḥ A1938 vātajāṃ rogāns tīkṣṇa N pittanimittajān | karotypittanimittajān |
karotyH pittanimittajān |
karo A1938 pittanimittajāṃ |
karoty N agnisNH tyagnis A1938 tathāA1938H tatho N mandoA1938H mando N vikārān kaphasambhavānA1938H vikārāṅkaphasambhavām || N
karotyH pittanimittajān |
karo A1938 pittanimittajāṃ |
karoty N agnisNH tyagnis A1938 tathāA1938H tatho N mandoA1938H mando N vikārān kaphasambhavānA1938H vikārāṅkaphasambhavām || N
cf. 1938 ed. 1.35.26
tatra same rakṣaṇaṃ kurvvīta || viṣamaṃ lavaṇāmlaiḥ snehayuktaiḥ kriyāviśeṣair upacaret || tīkṣṇam madhurasnigdhayuktair vvirecanaiś ca | evam evāty agnim viśeṣeṇa māhiyaird dadhikṣīrasarppibhir iti || mande kaṭutiktakaṣāyair vvamanaiś ca || bha ||
tatra same rakṣaṇaṃ kurvvīta || viṣamaṃ lavaṇāmlaiḥ snehayuktaiḥ kriyāviśeṣair upacaret || tīkṣṇam madhurasnigdhayuktair vvirecanaiś ca | evam evāty agnim viśeṣeṇa māhiyaird dadhikṣīrasarppibhir iti || mande kaṭutiktakaṣāyair vvamanaiś ca || bha ||
rakṣaṇaṃrakṣajpegṇaṃNH parirakṣaṇaṃ A1938 viṣamaṃNH viṣame A1938 lavaṇāmlaiḥH snigdhāmlalava A1938 lalavaṇāmloṣṇaiḥ N snehayuktaiḥNH ṇaiḥ A1938 upacaret || tīkṣṇamH pratikurvīta; tīkṣṇe A1938 uparet | tīkṣṇa N madhurasnigdhayuktairH madhurasnigdhaśītair A1938 madhura yuktai N vvirecanaiś caH virekaiś ca; A1938 rvirecanaivirecanaiś ca | N evātyH evā A1938N agnimH tyagnau, A1938 tyagniṃ N māhiyaird dadhikṣīrasarppibhirH māhiṣaiś ca kṣīradadhisarpirbhiḥ; A1938 māhiṣair dadhikṣīrasarpirbhir N itiitiNH om. A1938 mandeA1938H mandaṅ N vvamanaiś ca || bhaH vamanaiś ca ||26|| A1938 vamanaiś ca || bhavataś cātra || N
cf. 1938 ed. 1.35.27
audāryo bhagavān agniḥ pāvako 'nnasya ceśvaraḥ |
saukṣmyādrasānādadāno vivektun neha śakyate ||
audāryo bhagavān agniḥ pāvako 'nnasya ceśvaraḥ |
saukṣmyādrasānādadāno vivektun neha śakyate ||
cf. 1938 ed. 1.35.28
prāṇāpānasamānais tu sarvvataḥ pavanais tribhiḥ |
dhyāmate pālyate cāpi svāṃ svāṃ gatim avasthitaiḥ ||
prāṇāpānasamānais tu sarvvataḥ pavanais tribhiḥ |
dhyāmate pālyate cāpi svāṃ svāṃ gatim avasthitaiḥ ||
cf. 1938 ed. 1.35.29
vayas tu trividham vālyaṃ madhyam vṛddham iti | tatronaṣoḍaśavarṣād vālābhavanti | te trividhāḥ kṣīrapāḥ kṣīrānnādā annādā iti | ṣoḍaśasaptatyor antare madhyasvayas tasyad vikalpo vṛddhir yauvanaṃ sampūrṇṇateti | tatrāviṃśater vṛddhir ātriṃśato yauvanam ācatvāriṃśataḥ sarvvadhātvindriyasampūrṇṇetiti || ata ūrdhvaṃ hā nir bhavati yāvadā saptateḥ | saptatyāsrūrdhaṃ kṣīyamāṇadhātvindriyavalavīryotsāho 'nyahani valīpalitakhālity akāsaśvāsaprabhṛtibhir upadravair abhibhūyamānaṃ sarvvakriyāsvasamarthā jīrṇṇāgāram ivāvasīdati | tam vṛddham ācakṣate |
vayas tu trividham vālyaṃ madhyam vṛddham iti | tatronaṣoḍaśavarṣād vālābhavanti | te trividhāḥ kṣīrapāḥ kṣīrānnādā annādā iti | ṣoḍaśasaptatyor antare madhyasvayas tasyad vikalpo vṛddhir yauvanaṃ sampūrṇṇateti | tatrāviṃśater vṛddhir ātriṃśato yauvanam ācatvāriṃśataḥ sarvvadhātvindriyasampūrṇṇetiti || ata ūrdhvaṃ hā nir bhavati yāvadā saptateḥ | saptatyāsrūrdhaṃ kṣīyamāṇadhātvindriyavalavīryotsāho 'nyahani valīpalitakhālity akāsaśvāsaprabhṛtibhir upadravair abhibhūyamānaṃ sarvvakriyāsvasamarthā jīrṇṇāgāram ivāvasīdati | tam vṛddham ācakṣate |
vālyaṃH bālyaṃ, A1938 lalaṃ N tatronaṣoḍaśavarṣād vālābhavanti | tetatronaṣoḍaśavarṣād vālābha𑑎vanti | teH tatronaṣoḍaśavarṣīyā bālāḥ | te A1938 tatronasoḍaṣavaśādbālā bhavanti | te N trividhāḥA1938H trividhā N kṣīrānnādāH kṣīrānnādā, annādā A1938 kṣīrān N annādāH iti | teṣu saṃvatsaraparāḥ kṣīrapāḥ, dvisaṃvatsaraparāḥ kṣīrānnādāḥ, parato 'nnādā A1938 nadā annādā N madhyasvayasH madhyaṃ vayaḥ | A1938 madhyamva N tasyad vikalpoH tasya vikalpo- A1938 yaskanvikalpā N vṛddhirvṛddhiḥA1938H
vṛddhi
N yauvanaṃA1938H ryauvanaṃ N sampūrṇṇatetisaṃpūrṇṇatetiNH sampūrṇatā, parihāṇiriti | ta A1938 tatrāviṃśaterH tra, āviṃśate A1938 viṃśate N vṛddhirH rvṛddhiḥ, A1938 rā N ātriṃśatoātriṃśatoA1938H triṃśato N sarvvadhātvindriyasampūrṇṇetitisarvvadhātvindriyasampūrṇṇetitiH sarvadhātvindriyabalavīryasampūrṇatā, A1938 sarvadhātvindriyasaṃpūrṇṇateti | N ūrdhvaṃH ūrdhva A1938 ūrdvaṃ N hā nirhānirhā nirNH mīṣatparihā A1938 bhavatiNH ṇi A1938 yāvadāNH ryāvat sa A1938 saptateḥNH ptatiriti | A1938 saptatyāsrūrdhaṃH saptaterūrdhvaṃ A1938 saptatyāstūrdvaṃ N kṣīyamāṇadhātvindriyavalavīryotsāhokṣīyamāṇadhātvindriyavalavīryotsāhoH kṣīyamāṇadhātvindriyabalavīryotsāha A1938 kṣīyamāṇadhātvandriyabalavīryotsāho N 'nyahaniH mahanyahani A1938 hanyahani N valīpalitakhālityA1938H valīpalitakhāli N akāsaśvāsaprabhṛtibhirH ajuṣṭaṃ kāsaśvāsaprabhṛtibhir A1938 tyakāsaśvāsaprabhṛtibhir N abhibhūyamānaṃA1938H abhibhūyamānaḥ N sarvvakriyāsvasamarthāH sarvakriyāsvasamarthaṃ A1938 sarvakriyāsvasamartho N jīrṇṇāgāramH jīrṇāgāra A1938 jīrāgāra N ivāvasīdati | tamH mivābhivṛṣṭamavasīdantaṃ A1938 micāvasīdati | taṃ N vṛddhamNH vṛddha A1938 ācakṣateNH mācakṣate ||29|| A1938
cf. 1938 ed. 1.35.30
uttarottarāsu ca vayo 'vastjāsu uttarottare bheṣajamātraprayogaḥ | ṛte parihānim kurvanti ||
uttarottarāsu ca vayo 'vastjāsu uttarottare bheṣajamātraprayogaḥ | ṛte parihānim kurvanti ||
uttarottarāsu cauttarojpegttarāsu caNH tatrottarottarāsu A1938 vayoH vayo A1938N 'vastjāsuH vasthāsū A1938N uttarottareH ttarottarā A1938 ttarottara N bheṣajamātraprayogaḥNH bheṣajamātrāviśeṣā bhavanti, A1938 ṛteNH ṛte ca A1938 parihānimH parihāṇeḥ; tatrādyāpekṣayā prati A1938 parihāṇir bhavati || N kurvantiH kurvīta ||30|| A1938 om. N
cf. 1938 ed. 1.35.31
bhavanti cātra |
vāle vivarddhate ślemā madhyame pittam eva tu |
bhūyiṣṭham vardhate vāyurvvṛddhe tad vīkṣya yojayet ||
bhavanti cātra |
vāle vivarddhate ślemā madhyame pittam eva tu |
bhūyiṣṭham vardhate vāyurvvṛddhe tad vīkṣya yojayet ||
cf. 1938 ed. 1.35.32
agnikṣāravirekais tu vālavṛddhau vivarjjayet |
tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ ||
agnikṣāravirekais tu vālavṛddhau vivarjjayet |
tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ ||
cf. 1938 ed. 1.35.33
dehaḥ sthūlaḥ kṛśo madhya iti prāgabhitaṃ || ca ||
dehaḥ sthūlaḥ kṛśo madhya iti prāgabhitaṃ || ca ||
cf. 1938 ed. 1.35.34
karṣayed vṛhayed c cāpi sadā sthūlakṛśau narau |
madhyasya rakṣaṇañ cāpi kurvvīta satatam bhiṣak ||
karṣayed vṛhayed c cāpi sadā sthūlakṛśau narau |
madhyasya rakṣaṇañ cāpi kurvvīta satatam bhiṣak ||
cf. 1938 ed. 1.35.35
valan tvanabhihataguṇaṃ daurvvalyan tu svabhāvadoṣajarābhir āpekṣikam bhavati || yasmād valavataḥ sarvvakriyāpratipattis tasmād valapradhānam adhikaraṇānāṃ |
valan tvanabhihataguṇaṃ daurvvalyan tu svabhāvadoṣajarābhir āpekṣikam bhavati || yasmād valavataḥ sarvvakriyāpratipattis tasmād valapradhānam adhikaraṇānāṃ |
valanbalaṃH balambalaṃ A1938N tvanabhihataguṇaṃH abhihitaguṇaṃ; A1938 tvabhihitaguṇaṃ N daurvvalyan tuH daurbalyaṃ tu A1938N svabhāvadoṣajarābhirsvabhāvadoṣaja𑑎rābhirH svabhāvadoṣajarādibhir A1938 svabhāvaoṣajarābhir N āpekṣikamH avekṣi A1938 āvekṣim N bhavatiNH tavyam | A1938 yasmād valavataḥH
yasmād balavataḥ A1938 yasmādbalavaḥ N sarvvakriyāpratipattissarvvakriyāprati𑑎pattisH sarvakriyāpravṛttis A1938 sarvakriyāpratipatti N tasmād valapradhānamH tasmād balam eva pradhānam A1938 tasmād balampradhānam N
yasmād balavataḥ A1938 yasmādbalavaḥ N sarvvakriyāpratipattissarvvakriyāprati𑑎pattisH sarvakriyāpravṛttis A1938 sarvakriyāpratipatti N tasmād valapradhānamH tasmād balam eva pradhānam A1938 tasmād balampradhānam N
cf. 1938 ed. 1.35.36
kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlāś cālpavalā narāḥ |
tasmāt sthiratvavyāyāmer vvalam vaidyaḥ pratarkkayet ||
kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlāś cālpavalā narāḥ |
tasmāt sthiratvavyāyāmer vvalam vaidyaḥ pratarkkayet ||
cf. 1938 ed. 1.35.37
satvan tu vyasanabhayābhyudayakriyādisthāneṣv avikam vakaram bhavati || ca ||
satvan tu vyasanabhayābhyudayakriyādisthāneṣv avikam vakaram bhavati || ca ||
cf. 1938 ed. 1.35.38
bhavati cātra ||
satvavān sahate sarvvaṃ saṃstabhyamānaḥ parair n naraḥ |
rājasaḥ stabhyamāno 'pi sahate naiva tāmasaḥ ||
bhavati cātra ||
satvavān sahate sarvvaṃ saṃstabhyamānaḥ parair n naraḥ |
rājasaḥ stabhyamāno 'pi sahate naiva tāmasaḥ ||
bhavati
bha
vati cātra
N
bha
vati cātra
A1938H cātraN om. A1938H saṃstabhyamānaḥsaṃstabhyamānaḥH saṃstabhyātmāna A1938 stambhyamānaḥ N parair nH mātma A1938 parair N naraḥNH nā | A1938 rājasaḥ
rājasaḥA1938
rājāsa N
rājasaṃ H stabhyamānoA1938H stambhyamāno N 'pipiNH 'nyaiḥ A1938 sahateA1938H hasate N
rājasaḥA1938
rājāsa N
rājasaṃ H stabhyamānoA1938H stambhyamāno N 'pipiNH 'nyaiḥ A1938 sahateA1938H hasate N
cf. 1938 ed. 1.35.41
prakṛtim bheṣajañ cānyatropadekṣyāmaḥ |
prakṛtim bheṣajañ cānyatropadekṣyāmaḥ |
cf. 1938 ed. 1.35.39
sātmyāni tu deśajāni rogartuvyāyāmodakarasadivāsvapnaprabhṛtīni prakṛtiviruddhāny api yāny anāvādhakarāṇi bhavanti ||
sātmyāni tu deśajāni rogartuvyāyāmodakarasadivāsvapnaprabhṛtīni prakṛtiviruddhāny api yāny anāvādhakarāṇi bhavanti ||
deśajāniH deśakālajātyṛtu A1938 desajāni N rogartuvyāyāmodakarasadivāsvapnaprabhṛtīniem. rogavyāyāmodakadivāsvapnarasaprabhṛtīni A1938 rogārttuvyāyāmodakarasadiṭhāsvapnaprabhṛtīni N rogartuvyāyāmodakarasadivāspnaprabhṛtī𑑎jpegni H prakṛtiviruddhānyA1938H viruddhāny N anāvādhakarāṇiH abādhakarāṇi A1938 anābādhakarāṇi N
cf. 1938 ed. 1.35.40
bhavati cātra ||
yo rasaḥ kalpito yasya sukhatāṃ yāti sevitaḥ |
vyāyāmajātam anyad vā tat sātmyam iti nirddiśet ||
bhavati cātra ||
yo rasaḥ kalpito yasya sukhatāṃ yāti sevitaḥ |
vyāyāmajātam anyad vā tat sātmyam iti nirddiśet ||
cf. 1938 ed. 1.35.42
deśas tv ānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti trividhā bhavati | tatra nimnonnatavahūdakanadīvarṣagahanamṛdūśītalo vahūmahāparvatavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyo vātakapharogabhūyiṣṭhaś cānūpaḥ || vakt ākāsam avitaralālpa kaṇṭakavṛkṣavarṣaprasravaṇodapānaprāyoṣṇadārūṇavātapraviralālpaśailasthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyo vātapittaro gabhūyiṣṭhaś ca jāṅgalaḥ | ubhayalakṣaṇas sādhāraṇasya pradhāna iti ||
deśas tv ānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti trividhā bhavati | tatra nimnonnatavahūdakanadīvarṣagahanamṛdūśītalo vahūmahāparvatavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyo vātakapharogabhūyiṣṭhaś cānūpaḥ || vakt ākāsam avitaralālpa kaṇṭakavṛkṣavarṣaprasravaṇodapānaprāyoṣṇadārūṇavātapraviralālpaśailasthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyo vātapittaro gabhūyiṣṭhaś ca jāṅgalaḥ | ubhayalakṣaṇas sādhāraṇasya pradhāna iti ||
deśas𑑎 deśasA1938H deśa N tv ānūpoA1938H stvārnūnkrapo N itiNH i A1938 trividhāH om. A1938 trividho N bhavatiNH ti | A1938 nimnonnatavahūdakanadīvarṣagahanamṛdūśītaloH bahūdakanimnonnatanadīvarṣagahano mṛduśītānilo A1938 nimnonnatabahūdakanadīvarṣagahaṇa mṛduśītalo N vahūmahāparvatavṛkṣoH bahumahāparvatavṛkṣo A1938N vātakapharogabhūyiṣṭhaśH kaphavātarogabhūyiṣṭhaś A1938 vātakaphalarogabhūyiṣṭho Nac vātakapharogabhūyiṣṭho Npc cānūpaḥH cānūpaḥ; A1938 svātkrapaḥ || N vaktākāsamvakt ākāsamH ākāśasamaḥ A1938 baṅkākāśasam N avitaralālpakaṇṭakavṛkṣavarṣaprasravaṇodapānaprāyoṣṇadārūṇavātapraviralālpaśailasthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyoavitaralālpa kaṇṭakavṛkṣavarṣaprasravaṇodapānaprāyoṣṇadārūṇavātapraviralālpaśailasthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyoH praviralālpakaṇṭakivṛkṣaprāyo 'lpavarṣaprasravaṇodapānodakaprāya uṣṇadāruṇavātaḥ praviralālpaśailaḥ sthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyo A1938 aviralālpa kaṇṭhakavṛkṣavarṣaprasravaṇyedapānaprāyoṣṇadāruṇavātapraviralālpaśailasthirakṛśasarī|||||||||||ramanuṣyaprāyo N vātapittaro gabhūyiṣṭhaś cavātapittaro𑑎gabhūyiṣṭhaś caem. vātapittarogabhūyiṣṭhaś cavātapittaro𑑎gabhūyiṣṭhaś ca A1938H vātapittarogabhūyiṣṭhaṣca N ubhayalakṣaṇasubhayafoliolakṣaṇaḥNH ubhayadeśalakṣaṇaḥ A1938 sādhāraṇasya pradhānaH sādhāraṇa A1938 sādhāraṇa sapradhāna N itiiti A1938N iti || bha || H
cf. 1938 ed. 1.35.43
bhavati cātra ||
samāḥ sādhāraṇe yasmād varṣaśītoṣṇamārūtāḥ |
doṣāṇāṃ samatā vāpi tasmāt sādhāraṇo varaḥ ||
bhavati cātra ||
samāḥ sādhāraṇe yasmād varṣaśītoṣṇamārūtāḥ |
doṣāṇāṃ samatā vāpi tasmāt sādhāraṇo varaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.35.46
deśaprakṛti sātmyartva viparītācirotthitaḥ |
sampattau bheṣajādīnām valasatvāyuṣān tathā ||
deśaprakṛti sātmyartva viparītācirotthitaḥ |
sampattau bheṣajādīnām valasatvāyuṣān tathā ||
cf. 1938 ed. 1.35.47
kevalaḥ samadehāgneḥ sukhasādhyatamo mataḥ |
ato 'nyathāpy asādhyaḥ syāt kṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ ||
kevalaḥ samadehāgneḥ sukhasādhyatamo mataḥ |
ato 'nyathāpy asādhyaḥ syāt kṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.35.48
kriyāyās tu guṇālābhe kriyām anyāṃ prayojayet |
pūrvvasyāṃ śāntavegāyān na kriyāsaṃaro hitaḥ ||
kriyāyās tu guṇālābhe kriyām anyāṃ prayojayet |
pūrvvasyāṃ śāntavegāyān na kriyāsaṃaro hitaḥ ||
em. guṇālābhe 'pi sapadi yadi saiva kriyā hitā |
kartavyaiva tadā vyādhiḥ kṛcchrasādhyatamo yadi ||49|| A1938
kartavyaiva tadā vyādhiḥ kṛcchrasādhyatamo yadi ||49|| A1938
em. ya evam enaṃ vidhim ekarūpaṃ bibharti kālādivaśena dhīmān |
sa mṛtyupāśāñ jagato gadaughāñ chinatti bhaiṣajyaparaśvadhena ||50|| A1938
sa mṛtyupāśāñ jagato gadaughāñ chinatti bhaiṣajyaparaśvadhena ||50|| A1938
cf. 1938 ed. 1.35.44
na tathā balavantaḥ syuḥ jalajā vā sthalāhṛtāḥ |
svadeśe nicitā doṣās tv anyasmin kopam āgatāḥ ||
na tathā balavantaḥ syuḥ jalajā vā sthalāhṛtāḥ |
svadeśe nicitā doṣās tv anyasmin kopam āgatāḥ ||
na tathāA1938N na tahhā H balavantaḥ syuḥbalavantaḥ syurN balavantaḥ syu A1938
valavantasya
H jalajā vāNH rjalajā vā A1938 sthalāhṛtāḥA1938N sthalāhatāḥ | H svadeśe
svadeśeA1938
tyedeśe N
svedeṇe H nicitāA1938H nivitā N doṣāsdoṣās NH doṣā A1938 tv anyasmin kopamem. anyasmin kopam A1938 tv anyasmiṃ kopam N tv anyasmin kāyam H
svadeśeA1938
tyedeśe N
svedeṇe H nicitāA1938H nivitā N doṣāsdoṣās NH doṣā A1938 tv anyasmin kopamem. anyasmin kopam A1938 tv anyasmiṃ kopam N tv anyasmin kāyam H
cf. 1938 ed. 1.35.45
ucite varttamānasya nāsti deśakṛtam bhayaṃ |
āhārasvapnaceṣṭādau taddeśaḥ saguṇa satīti ||
ucite varttamānasya nāsti deśakṛtam bhayaṃ |
āhārasvapnaceṣṭādau taddeśaḥ saguṇa satīti ||
[Adhyāya 37 (miśrakannāmādhyāyaṃ) which is located between adhyāyas 35 and 36 in the Nepalese version, but is still numbered 37. Draft based on MS H]
cf. 1938 ed. 1.37.1
athāto miśrakannāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto miśrakannāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A1938
cf. 1938 ed. 1.37.3
mātuluṅgāgnimanthau ca bhadradāru mahauṣadhaṃ |
ahiṃsā caiva rāsnā ca pralepo vātaśophahā ||
mātuluṅgāgnimanthau ca bhadradāru mahauṣadhaṃ |
ahiṃsā caiva rāsnā ca pralepo vātaśophahā ||
cf. 1938 ed. 1.37.4
dūrvvā ca nalamūlañ ca madhukañ candanan tathā |
śītalāś ca gaṇāḥ sarvve pralepaḥ pittaśophahā ||
dūrvvā ca nalamūlañ ca madhukañ candanan tathā |
śītalāś ca gaṇāḥ sarvve pralepaḥ pittaśophahā ||
cf. 1938 ed. 1.37.5
āgantuje raktaje ca lepa eṣo 'bhipūjitaḥ |
vidhirvviṣaghno viṣaje pittaghno 'bhihitas tathā ||
āgantuje raktaje ca lepa eṣo 'bhipūjitaḥ |
vidhirvviṣaghno viṣaje pittaghno 'bhihitas tathā ||
cf. 1938 ed. 1.37.6
ajagandhāśvagandhā ca kālā śarala eva ca |
eke ṣikājaśṛṅgī ca pralepaḥ śleṣmaśophahā ||
ajagandhāśvagandhā ca kālā śarala eva ca |
eke ṣikājaśṛṅgī ca pralepaḥ śleṣmaśophahā ||
cf. 1938 ed. 1.37.7
ete ca varggā lodhrañ ca pathyā piṇḍīkṛtāstuyaḥ |
anantā ceti lepo 'yaṃ śophesarvvakṛtehitaḥ ||
ete ca varggā lodhrañ ca pathyā piṇḍīkṛtāstuyaḥ |
anantā ceti lepo 'yaṃ śophesarvvakṛtehitaḥ ||
ete caNH ete va A1938 varggāvargāḥNH rgās trayo A1938 lodhrañ calodhrañ ca𑑎NH lodhraṃ A1938 pathyāA1938H parvyā N piṇḍīkṛtāstuyaḥH piṇḍītakāni ca | A1938 piṇḍīkṛtāḥ trayaḥ | N lepoA1938H
le
N 'yaṃA1938H om. N śophesarvvakṛtehitaḥem. sānnipātikaśophahṛt ||7|| A1938 poyaṃ śophe sarvakṛte hitaḥ || N ? śophesarvvakṛtehitaḥ || H
cf. 1938 ed. 1.37.8
snigdho 'mlalavaṇo vāte koṣṇaḥ śītaḥ payoyutaḥ |
pitte 'thoṣṇeh kaphe kṣāramūtrāḍhyastatpraśāntaye ||
snigdho 'mlalavaṇo vāte koṣṇaḥ śītaḥ payoyutaḥ |
pitte 'thoṣṇeh kaphe kṣāramūtrāḍhyastatpraśāntaye ||
cf. 1938 ed. 1.37.9
śaṇaśigruphalātasī tilakalkāś ca sarṣaṣāḥ |
śaktavaḥ kiṇvamuṣṇāni dravyāṇyapi ca pācanam ||
śaṇaśigruphalātasī tilakalkāś ca sarṣaṣāḥ |
śaktavaḥ kiṇvamuṣṇāni dravyāṇyapi ca pācanam ||
cf. 1938 ed. 1.37.10
ciribilvāgniko dantī citrako hayamārakaḥ |
kapotakaṅkagṛddhrāṇām purīṣāṇi vidāraṇe ||
kṣāradravyāṇi vā yāni kṣāro vā dāraṇaṃ paraṃ |
ciribilvāgniko dantī citrako hayamārakaḥ |
kapotakaṅkagṛddhrāṇām purīṣāṇi vidāraṇe ||
kṣāradravyāṇi vā yāni kṣāro vā dāraṇaṃ paraṃ |
cf. 1938 ed. 1.37.11
dravyāṇām picchilānāṃ tu tvahyūlāni prapīḍanaṃ ||
yavagodhūmamāṣāṇāṃ cūrṇṇāni ca samāsataḥ |
dravyāṇām picchilānāṃ tu tvahyūlāni prapīḍanaṃ ||
yavagodhūmamāṣāṇāṃ cūrṇṇāni ca samāsataḥ |
cf. 1938 ed. 1.37.12
śaṅkhinyaṃ koṭhasumanāḥkaravīraṃsuvarccalā ||
śodhanāni kaṣāyāṇi varggaś cāragvadhādikaḥ |
śaṅkhinyaṃ koṭhasumanāḥkaravīraṃsuvarccalā ||
śodhanāni kaṣāyāṇi varggaś cāragvadhādikaḥ |
cf. 1938 ed. 1.37.13
ajagandhājaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalāhvayā ||
pūtīkaś citrakaḥ pāṭhā viḍaṅgailāhareṇavaḥ |
ajagandhājaśṛṅgī ca gavākṣī lāṅgalāhvayā ||
pūtīkaś citrakaḥ pāṭhā viḍaṅgailāhareṇavaḥ |
cf. 1938 ed. 1.37.14
kaṭutrikaṃ yavakṣāro lavaṇāni manaḥśilā ||
kāśīsan tṛvṛtā dantī haritālaṃ surāṣṭrikā |
kaṭutrikaṃ yavakṣāro lavaṇāni manaḥśilā ||
kāśīsan tṛvṛtā dantī haritālaṃ surāṣṭrikā |
cf. 1938 ed. 1.37.15
saṃśodhanīnāṃ varttīnāṃ dravyāṇy etāni nirddiśet ||
dravyeṣv eteṣu kurvvīta kalkān api ca śodhanān |
saṃśodhanīnāṃ varttīnāṃ dravyāṇy etāni nirddiśet ||
dravyeṣv eteṣu kurvvīta kalkān api ca śodhanān |
cf. 1938 ed. 1.37.17
arkottamāsudhākṣīraṃ piṣṭvā kṣārottamām api ||
jātīmūlaṃ haridre dve kāsīsaṃ kaṭurohiṇī |
arkottamāsudhākṣīraṃ piṣṭvā kṣārottamām api ||
jātīmūlaṃ haridre dve kāsīsaṃ kaṭurohiṇī |
cf. 1938 ed. 1.37.16cd
pūrvvoddiṣṭeṣu cāṅgeṣu kuryāt saṃśodhanaṃ ghṛtaṃ ||
mayūrako rājavṛkṣo nimbaḥ kośātakī tilā |
pūrvvoddiṣṭeṣu cāṅgeṣu kuryāt saṃśodhanaṃ ghṛtaṃ ||
mayūrako rājavṛkṣo nimbaḥ kośātakī tilā |
cf. 1938 ed. 1.37.18
bṛhatī kaṇṭakārī ca haritālam manaḥśilā ||
śodhanāni ca yāni syus taile yojyāni śodhane |
bṛhatī kaṇṭakārī ca haritālam manaḥśilā ||
śodhanāni ca yāni syus taile yojyāni śodhane |
cf. 1938 ed. 1.37.19
kāsīse saindhave kiṇve vacāyāṃ rajanīdvaye ||
śodhanāṅgeṣu cānyeṣu cūrṇṇaṃ kurvvīta śodhanaṃ |
kāsīse saindhave kiṇve vacāyāṃ rajanīdvaye ||
śodhanāṅgeṣu cānyeṣu cūrṇṇaṃ kurvvīta śodhanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.37.20
sālasārādisāreṣu paṭolatriphalāsu ca ||
rasakriyā vidhātavyā śodhanī śodhaneṣu ca |
sālasārādisāreṣu paṭolatriphalāsu ca ||
rasakriyā vidhātavyā śodhanī śodhaneṣu ca |
cf. 1938 ed. 1.37.21
śrīveṣṭake sarjjarase sarale devadāruṇi ||
sāreṣv api ca kurvvīta matimān vraṇadhūpanaṃ |
śrīveṣṭake sarjjarase sarale devadāruṇi ||
sāreṣv api ca kurvvīta matimān vraṇadhūpanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.37.22
kaṣāyāṇām anuṣṇānān drvyāṇān tvakṣu sādhitaṃ ||
śṛtaśīta kaṣāyam vā ropanārthe praśasyate |
kaṣāyāṇām anuṣṇānān drvyāṇān tvakṣu sādhitaṃ ||
śṛtaśīta kaṣāyam vā ropanārthe praśasyate |
cf. 1938 ed. 1.37.23
somāmṛtāśvagandhāsu kākolyādau gaṇe tathā ||
kṣīrīpraroheṣv api ca varttayo ropaṇā hitāḥ |
somāmṛtāśvagandhāsu kākolyādau gaṇe tathā ||
kṣīrīpraroheṣv api ca varttayo ropaṇā hitāḥ |
cf. 1938 ed. 1.37.24
samaṅgā somasaralā somavalkāḥ sacandanāḥ |
kākolyādiś ca kalkāḥ syuḥ praśastā vraṇaropaṇe |
samaṅgā somasaralā somavalkāḥ sacandanāḥ |
kākolyādiś ca kalkāḥ syuḥ praśastā vraṇaropaṇe |
cf. 1938 ed. 1.37.25
pṛthakparṇṇyātmaguptā ca haridre mālatī sitā ||
kākolyādiś ca yojyāḥ syuḥ praśastā ropaṇe ghṛte |
pṛthakparṇṇyātmaguptā ca haridre mālatī sitā ||
kākolyādiś ca yojyāḥ syuḥ praśastā ropaṇe ghṛte |
cf. 1938 ed. 1.37.26
kālānusāry aguruṇī haridrā bhadradāru ca ||
priyaṅgavaś ca lodhrañ ca taile yojyāni ropaṇe |
kālānusāry aguruṇī haridrā bhadradāru ca ||
priyaṅgavaś ca lodhrañ ca taile yojyāni ropaṇe |
cf. 1938 ed. 1.37.27
kaṅguka triphalā lodhraṃ kāśīsaṃ śravaṇāhvayā ||
dhavośvakarṇṇayos tvak ca ropaṇe cūrṇṇamiṣyate |
kaṅguka triphalā lodhraṃ kāśīsaṃ śravaṇāhvayā ||
dhavośvakarṇṇayos tvak ca ropaṇe cūrṇṇamiṣyate |
kaṅgukakaṅgukāH kaṅgukākaṅgukā A1938N lodhraṃNH rodhraṃ A1938 kāśīsaṃH kāsīsaṃ A1938N śravaṇāhvayāA1938H sravaṇāhvayā || N dhavośvakarṇṇayos
dhavośvakarṇṇayosH dhavāśvakarṇayos
dhavāśvakarṇayos
dhavāśvakarṇṇayos A1938N ropaṇeropaṇeNH ropaṇaṃ A1938 cūrṇṇamiṣyatecūrṇamiṣyateA1938H cūrṇṇam iṣyate | N
dhavośvakarṇṇayosH dhavāśvakarṇayos
dhavāśvakarṇayos
dhavāśvakarṇṇayos A1938N ropaṇeropaṇeNH ropaṇaṃ A1938 cūrṇṇamiṣyatecūrṇamiṣyateA1938H cūrṇṇam iṣyate | N
em. priyaṅgukā sarjarasaḥ puṣpakāsīsam eva ca |
tvakcūrṇaṃ dhavajaṃ caiva ropaṇārthaṃ praśasyate ||28|| A1938
tvakcūrṇaṃ dhavajaṃ caiva ropaṇārthaṃ praśasyate ||28|| A1938
cf. 1938 ed. 1.37.29 hyper metrical
tvakṣu nyagrodhavarggasya triphalās tathaiva ca ||
rasakriyāṃ ropaṇārthe vidadhīta yathākramaṃ |
tvakṣu nyagrodhavarggasya triphalās tathaiva ca ||
rasakriyāṃ ropaṇārthe vidadhīta yathākramaṃ |
- Hypermetrical.
cf. 1938 ed. 1.37.30
apāmārggo 'svagandhā ca tālapattrī suvarccalā ||
utsādane praśasyante kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |
apāmārggo 'svagandhā ca tālapattrī suvarccalā ||
utsādane praśasyante kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |
cf. 1938 ed. 1.37.31
kāsīsaṃ saindhavan kutthaṃ kuruvindam manaḥśilā ||
kukkuṭāṇḍakapālāni sumanomukulāni ca |
kāsīsaṃ saindhavan kutthaṃ kuruvindam manaḥśilā ||
kukkuṭāṇḍakapālāni sumanomukulāni ca |
cf. 1938 ed. 1.37.32
phale śairīṣakārañjair ddhātucūrṇāni yāni ca ||
suvarccikātha kāśīsaṃ saindhavaṃ kṣāram eva ca |
praṇeṣūtsannamāṃseṣu praśastāny avasādane ||
ālepana nicūrṇṇāni pradadyāt sakalāni vai |
phale śairīṣakārañjair ddhātucūrṇāni yāni ca ||
suvarccikātha kāśīsaṃ saindhavaṃ kṣāram eva ca |
praṇeṣūtsannamāṃseṣu praśastāny avasādane ||
ālepana nicūrṇṇāni pradadyāt sakalāni vai |
ca… ca om. A1938
śairīṣakārañjairH śair īṣakārañje A1938 sairīṣakāraṃje N yāni caNH yāni A1938 suvarccikāthasuvarccikāthaH
suvarccikāṣa N kāśīsaṃH kāsīsaṃ N praṇeṣūtsannamāṃseṣu
praṇeṣūtsannamāṃseṣuNH
vraṇeṣūtsannamāṃseṣu A1938 praśastānypraśastānyNH praśastā A1938 avasādaneNH nyavasādane ||32|| A1938 ālepana
ālepanaH om. A1938
ālepanā N nicūrṇṇānini cūrṇṇāniNH om. A1938 pradadyāt sakalāniH om. A1938 pradṛdyāt sakalāni N vaiNH om. A1938
cf. 1938 ed. 1.37.33
samastaṃ varggamarddham vā yathālābham athāpi vā ||
prayuñjīta bhiṣak prājño yathoddiṣṭeṣu karmmasu ||
samastaṃ varggamarddham vā yathālābham athāpi vā ||
prayuñjīta bhiṣak prājño yathoddiṣṭeṣu karmmasu ||
[Adhyāya 37 (bhūmipravibhāgavijñānīyam) of the Nepalese version, adhyāya 36 in the vulgate. Draft based on MS H]
There are large differences between the Ācārya 1931 and 1938 editions version of Cakrapāṇidatta's commentary on this adhyāya.
cf. 1938 ed. 1.36.1
athāto bhūmipravibhāgavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto bhūmipravibhāgavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A1938
cf. 1938 ed. 1.36.3
svabhraśarkkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghatadevatāyatanasikatoṣairar anupahatāmanūṣarāmabhaṃgurāmadūrodakāṃ snigdhāṃ prarohavatīṃ mṛdvīṃ sthirāṃ samāṃ gaurīṃ lohitāṃ vā bhūmim auṣadha grahaṇāya parīkṣeta || tasyāṅ jātam api hi krimaviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārggair anupahatamekasāraṃ puṣṭam avagāḍhamūlaṃ cauṣadhamādadyād ity eṣāṃ bhūmiparīkṣāvibhāgaḥ sāmānyaḥ ||
svabhraśarkkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghatadevatāyatanasikatoṣairar anupahatāmanūṣarāmabhaṃgurāmadūrodakāṃ snigdhāṃ prarohavatīṃ mṛdvīṃ sthirāṃ samāṃ gaurīṃ lohitāṃ vā bhūmim auṣadha grahaṇāya parīkṣeta || tasyāṅ jātam api hi krimaviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārggair anupahatamekasāraṃ puṣṭam avagāḍhamūlaṃ cauṣadhamādadyād ity eṣāṃ bhūmiparīkṣāvibhāgaḥ sāmānyaḥ ||
svabhraśarkkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghatadevatāyatanasikatoṣairarem. śvabhraśarkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghātanadevatāyatanasikatābhir A1938 śvabhraśarkkarāśmaviṣamavalmīśmaśānaghanadevāyatanasikatoṣarair N svabhraśarkkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghatad evatāyatanajpegsikatoṣairar H anupahatāmanūṣarāmabhaṃgurāmadūrodakāṃanupahatāmanūṣarāmabhaṅgurāmadūrodakāṃA1938H anupahatāmatkraṣarām abhaṅgurām adūrodakā N prarohavatīṃA1938H prarohavatīr N mṛdvīṃA1938H mmṛdvī N sthirāṃA1938H sthirā N gaurīṃgaurīṃNH kṛṣṇāṃ gaurīṃ A1938 jātamNH jāta A1938 api hiNH mapi A1938 krimaviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārggairkrimaviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārggairH kṛmiviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārgair A1938 krimiviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārgair N anupahatamekasāraṃH anupahatamekarasaṃ A1938 anupahatam ekasāram N avagāḍhamūlaṃavagāḍhamūlañNH pṛthvavagāḍhamūla A1938 cauṣadhamādadyād ityH mudīcyāṃ cauṣadhamādadīte A1938 cauṣadham ādadyād ity N eṣāṃNH tyeṣa A1938 bhūmiparīkṣāvibhāgaḥNH bhūmiparīkṣāviśeṣaḥ A1938
cf. 1938 ed. 1.36.4
viśeṣatas tu tatra aśmavatī sthirā gurvvī śdhāmā kṛṣṇā vā sthūlatṛṇaśasyaprāyāḥ svaguṇabhūyiṣṭhā | snigdhā śītalāsannodakā snigdhatṛṇaśasyākomalavṛkṣaprāyā śuklāmbuguṇabhūyiṣṭhā || nānāvarṇṇā laghvāśmavatī viralālyapāṇḍuraprarohāgniguṇabhūyiṣṭhā || rūkṣā bhasmarāsabhavarṇṇā kṣatanuvṛkṣakoṭarālparasaprāyānilaguṇabhūyiṣṭhā || mṛdvī samāvyabhravatyavyaktarasajalā mahāparvvatavṛkṣaprāryā syāmā cākāśaguṇabhūyiṣṭhā ||
viśeṣatas tu tatra aśmavatī sthirā gurvvī śdhāmā kṛṣṇā vā sthūlatṛṇaśasyaprāyāḥ svaguṇabhūyiṣṭhā | snigdhā śītalāsannodakā snigdhatṛṇaśasyākomalavṛkṣaprāyā śuklāmbuguṇabhūyiṣṭhā || nānāvarṇṇā laghvāśmavatī viralālyapāṇḍuraprarohāgniguṇabhūyiṣṭhā || rūkṣā bhasmarāsabhavarṇṇā kṣatanuvṛkṣakoṭarālparasaprāyānilaguṇabhūyiṣṭhā || mṛdvī samāvyabhravatyavyaktarasajalā mahāparvvatavṛkṣaprāryā syāmā cākāśaguṇabhūyiṣṭhā ||
tatraA1938H tatrā N aśmavatīaśmavatīA1938H śmavatī N śdhāmāśdhāmāH śyāmā A1938 syāmā N sthūlatṛṇaśasyaprāyāḥH sthūlavṛkṣaśasyaprāyā A1938 sthūlatṛṇasasya prāyāḥ | N snigdhatṛṇaśasyākomalavṛkṣaprāyāH snigdhaśasyatṛṇakomalavṛkṣaprāyā A1938 snigdhabhṛṇasasyākomalavṛkṣaprāyā N śuklāmbuguṇabhūyiṣṭhāśuklā'mbuguṇabhūyiṣṭhāśuklāmbuguṇabhūyiṣṭhāA1938H śulkācāmbuguṇabhūyiṣṭhā || N nānāvarṇṇānānāvarṇānānāvarṇṇāA1938H nānāvarṇṇa N laghvāśmavatīlaghvāśmavatīH laghvaśmavatī A1938 lapmvyaśmavatī N viralālyapāṇḍuraprarohāgniguṇabhūyiṣṭhāviralālyapāṇḍuraprarohāgniguṇabhūyiṣṭhāH praviralālpapāṇḍuvṛkṣaprarohā'gniguṇabhūyiṣṭhā; A1938 viralālpapāṇḍuraprarohāgniguṇabhūyiṣṭhā | N rūkṣāA1938H rūkṣa N kṣatanuvṛkṣakoṭarālparasaprāyānilaguṇabhūyiṣṭhākṣatanuvṛkṣakoṭarālparasaprāyānilaguṇabhūyiṣṭhāH tanuvṛkṣālparasakoṭaravṛkṣaprāyā'nilaguṇabhūyiṣṭhā; A1938 rūkṣatanuvṛkṣakoṭarālparasaprāyānilaguṇabhūyiṣṭhā || N samāvyabhravatyavyaktarasajalāsamāvyabhravatyavyaktarasajalāNH samā śvabhravatyavyaktarasajalā A1938 mahāparvvatavṛkṣaprāryāH sarvato 'sāravṛkṣā mahāparvatavṛkṣaprāyā A1938 mahāparvatavṛkṣaḥ | prāyā N syāmāNH śyāmā A1938 cākāśaguṇabhūyiṣṭhācākāśaguṇabhūyiṣṭhāA1938H cākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ || N
cf. 1938 ed. 1.36.5
tatra kecid ācāryāḥ prāvṛṭvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣu yathāsaṃkhyam mūlapattratvacakṣīrasāraphalāny ādadīta || tat tu na samyak kasmāt saumyāgneyatvāj jagataḥ | saumyāny auṣadhāni saumyeṣv ṛtuṣv ādadīta | āgneyāny āgneyeṣv evam avyāpannāni bhavanti || saumyāny auṣadhāni saumyeṣv ṛtuṣu gṛhītāni somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau madhuratarāsnigdhatarāṇiśītatarāṇi bhavanti |
tatra kecid ācāryāḥ prāvṛṭvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣu yathāsaṃkhyam mūlapattratvacakṣīrasāraphalāny ādadīta || tat tu na samyak kasmāt saumyāgneyatvāj jagataḥ | saumyāny auṣadhāni saumyeṣv ṛtuṣv ādadīta | āgneyāny āgneyeṣv evam avyāpannāni bhavanti || saumyāny auṣadhāni saumyeṣv ṛtuṣu gṛhītāni somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau madhuratarāsnigdhatarāṇiśītatarāṇi bhavanti |
tatraNH atra A1938 kecid ācāryāḥH kecid āhur ācāryāḥ- A1938 kecid āvāyāḥ N prāvṛṭvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣuprāvṛṭvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣuH prāvṛḍvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣu A1938 prāvṛdvarṣāśaraddhemantevasante grīṣmeṣu N mūlapattratvacakṣīrasāraphalānymūlapattratvacakṣīrasāraphalānyH mūlapatratvakkṣīrasāraphalāny A1938 mūlapatratvacakṣīrasāraphalā N ādadītaH ādadīteti; A1938 nyādadīta || N samyak kasmāt saumyāgneyatvāj jagataḥH samyak, saumyāgneyatvāj jagataḥ | A1938 samyak | kasmātsaumyāgneyatvājjāgataḥ | N ādadītaA1938H ādadīt | ā N āgneyānyA1938H gneyāḥ N āgneyeṣvāgneyeṣuA1938H nyāgneyeṣv N avyāpannāniNH avyāpannaguṇāni A1938 auṣadhāniH auṣadhmani A1938 oṣadhāni N madhuratarāsnigdhatarāṇiśītatarāṇimadhuratarāsnigdhatarāṇi śītatarāṇiNHpc jātāny atimadhurasnigdhaśītāni A1938 madhurataārāsnigdhatarāṇiśītatarāṇi Hac bhavantiem. jāyante | etena śeṣaṃ vyākhyātam ||5|| A1938 śītatarāṇi ca bhavanti || N bhavanti | ? H
āgneyāny auṣadhāni āgneyeṣv ṛtuṣu
gṛhītānyagniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau uṣṇatarāṇi kaṭutarāṇi
rūkṣatarāṇi bhavanti |
cf. 1938 ed. 1.36.6
tatrā pṛthivῑguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni virecanadravyāṇyādadīta | agnyanilaguṇabhūyiṣṭhāyāñ ca vamanadravyāṇi | ubhayaguṇabhūyiṣṭhāyām ubhayatobhāgaharāṇi | ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃśamanāny evam balavattarāṇi bhavanti |
tatrā pṛthivῑguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni virecanadravyāṇyādadīta | agnyanilaguṇabhūyiṣṭhāyāñ ca vamanadravyāṇi | ubhayaguṇabhūyiṣṭhāyām ubhayatobhāgaharāṇi | ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃśamanāny evam balavattarāṇi bhavanti |
tatrāNH tatra A1938 pṛthivῑguṇabhūyiṣṭhāyāṃH pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ A1938 ppṛthivīguṇabhūyiṣṭhāyām N virecanadravyāṇyādadītaH virecanadravyāṇy ādadīta , A1938 virecanadavyāṇyādadīta || N agnyanilaguṇabhūyiṣṭhāyāñ caagnyanilaguṇafoliobhūyiṣṭhāyāñ caagnyanilaguṇabhūyiṣṭhāyāñ caNH agnyākāśamārutaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ A1938 ubhayaguṇabhūyiṣṭhāyāmA1938H ubhayasuṇabhūyiṣṭhāyāṃ N ubhayatobhāgaharāṇiubhayatobhāgaharāṇiNH ubhayato bhāgāni, A1938 saṃśamanānysaṃśamanāniA1938H saṃsamanā N evamevaṃA1938H nyevam N
cf. 1938 ed. 1.36.7
sarvvāṇi cābhinavānyatra madhughṛtapippalīviḍaṅgebhya iti ||
sarvvāṇi cābhinavānyatra madhughṛtapippalīviḍaṅgebhya iti ||
em. sarvāvayavasādhyeṣu palāśalavaṇādiṣu | vyavasthito na kālo 'sti tatra sarvo vidhīyate ||11|| A1938
em. gandhavarṇarasopetā ṣaḍvidhā bhūmiriṣyate | tasmād bhūmisvabhāvena bījinaḥ ṣaḍrasāyutāḥ ||12|| A1938
em. avyaktaḥ kila toyasya raso niścayaniścitaḥ | rasaḥ sa eva cāvyakto vyakto bhūmirasādbhavet ||13|| A1938
em. sarvalakṣaṇasampannā bhūmiḥ sādhāraṇā smṛtā | dravyāṇi yatra tatraiva tadguṇāni viśeṣataḥ ||14|| A1938
em. vigandhenāparāmṛṣṭamavipannaṃ rasādibhiḥ | navaṃ dravyaṃ purāṇaṃ vā grāhyamevaṃ vinirdiśet ||15|| A1938
cf. 1938 ed. 1.36.8"
viḍaṅgapippalīkṣaudraṃ sarpiś cāpyanavaṃ hitaṃ |
śeṣam anyat tv abhinavaṃ gṛhṇīyād doṣavarjjitaṃ ||
viḍaṅgapippalīkṣaudraṃ sarpiś cāpyanavaṃ hitaṃ |
śeṣam anyat tv abhinavaṃ gṛhṇīyād doṣavarjjitaṃ ||
viḍaṅgapippalīkṣaudraṃNH viḍaṅgaṃ pippalī kṣaudraṃ A1938 sarpiśsarpiśA1938H sapiś N cāpyanavaṃcāpy anavaṃHpc cāpy anavaṃcāpy anavaṃ A1938N cānavaṃ Hac anyat tv abhinavaṃanyatvabhinavaṃH anyatv abhinavaṃanyatvabhinavaṃ A1938N gṛhṇīyād doṣavarjjitaṃH gṛhṇīyāddoṣavarjitam ||8|| A1938 gṛhṇīyā doṣavarjitaṃ || N
em. (sarvāṇyeva sakṣīrāṇi vīryavanti;) teṣāṃ asampattāvatikrāntasaṃvatsarāṇy ādadīteti ||9|| A1938
cf. 1938 ed. 1.36.16"
jaṅgamānāṃ vayaḥsthānāñ carmaromanakhādikaṃ |
kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇṇāhāreṣu saṃharet ||
jaṅgamānāṃ vayaḥsthānāñ carmaromanakhādikaṃ |
kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇṇāhāreṣu saṃharet ||
cf. 1938 ed. 1.36.17
plotamṛdbhāṇḍaphalakaṃ saṅkuvinyastabheṣajān |
praśastāyān diśi śucau bheṣajāgāram iṣyate ||
plotamṛdbhāṇḍaphalakaṃ saṅkuvinyastabheṣajān |
praśastāyān diśi śucau bheṣajāgāram iṣyate ||
plotamṛdbhāṇḍaphalakaṃplotamṛdbhāṇḍaphalakaṃplotamṛdbhāṇḍaphalakaṃNH plotamṛdbhāṇḍaphalaka A1938 saṅkuvinyastabheṣajān | praśastāyānsaṅkuvinyastabheṣajān |
praśastāyānH śaṅkuvinyastabheṣajam | praśastāyāṃ A1938 saṃkur vinyastabheṣajān |
praśastāyān N bheṣajāgāramNH bheṣajāgāra A1938 iṣyateNH miṣyate ||17|| A1938
praśastāyānH śaṅkuvinyastabheṣajam | praśastāyāṃ A1938 saṃkur vinyastabheṣajān |
praśastāyān N bheṣajāgāramNH bheṣajāgāra A1938 iṣyateNH miṣyate ||17|| A1938
cf. 1938 ed. 1.36.10>
gopālās tāpasā vyādhā ye cānye vanacāriṇaḥ |
mūlāhārāś ca ye teṣāṃ bheṣajavyaktir iṣyate iti ||
gopālās tāpasā vyādhā ye cānye vanacāriṇaḥ |
mūlāhārāś ca ye teṣāṃ bheṣajavyaktir iṣyate iti ||
[Adhyāya 38, draft based on MS H]
cf. 1938 ed. 1.38.1
athāto dravyasaṅgrahaṇīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto dravyasaṅgrahaṇīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A1938
cf. 1938 ed. 1.38.3
pañcatriṃśad dravyagaṇā bhavanti ||
pañcatriṃśad dravyagaṇā bhavanti ||
cf. 1938 ed. 1.38.4
tad yathā | vidārigandhā vidārīviśvadevā sahadevāśvadaṃṣṭrā pṛthakparṇṇī śatāvarīe śārivā jīvakarṣabho kṣudrasahā bṛhatyau punarnnaiveraṇḍahaṃsapādīvṛścikālyṛṣabhī śṛgālavinnā ceti ||
tad yathā | vidārigandhā vidārīviśvadevā sahadevāśvadaṃṣṭrā pṛthakparṇṇī śatāvarīe śārivā jīvakarṣabho kṣudrasahā bṛhatyau punarnnaiveraṇḍahaṃsapādīvṛścikālyṛṣabhī śṛgālavinnā ceti ||
sahadevāśvadaṃṣṭrāsahadevā śvadaṃṣṭrāA1938H sahadevāś ca draṃṣṭā N pṛthakparṇṇīpṛthakparṇīA1938H pṛṣakyaṇṇī N śatāvarīeH śatāvarī sārivā kṛṣṇa A1938 satāvarī N śārivāH sārivā A1938N jīvakarṣabhoH jīvakarṣabhakau ma A1938 jīvakaṛṣabhakau kṣudrasa N kṣudrasahāH hāsahā kṣudrasahā A1938 hā mahāsahā N punarnnaiveraṇḍahaṃsapādīvṛścikālyṛṣabhīpunarnnaiveraṇḍahaṃsapādīvṛścikālyṛṣabhīH punarnavair aṇḍo haṃsapādī vṛścikālyṛṣabhī A1938 punarṇṇavairaṇḍahaṃsapādī vṛścikālmṛṣabhī N śṛgālavinnāNH om. A1938
cf. 1938 ed. 1.38.5
vidārigandhādirayaṅ gaṇaḥ pittānilāpahaḥ |
śophagulmāṅgamarddorddhvaśvāsakāsavināśanaḥ ||
vidārigandhādirayaṅ gaṇaḥ pittānilāpahaḥ |
śophagulmāṅgamarddorddhvaśvāsakāsavināśanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.6
āragvadhamadanaphalagopaghoṇṭākaṇṭakī kaṇṭakārīkuṭajaphalapāṭhāpāṭalīmūrvvāsaptaparṇṇanimbakuraṇaaṭakaguḍūcīcitrakaśārṅgaṣṭādvikarañjapaṭolakirātatiktakāḥ suṣavī ceti ||
āragvadhamadanaphalagopaghoṇṭākaṇṭakī kaṇṭakārīkuṭajaphalapāṭhāpāṭalīmūrvvāsaptaparṇṇanimbakuraṇaaṭakaguḍūcīcitrakaśārṅgaṣṭādvikarañjapaṭolakirātatiktakāḥ suṣavī ceti ||
āragvadhamadanaphalagopaghoṇṭākaṇṭakī kaṇṭakārīkuṭajaphalapāṭhāpāṭalīmūrvvāsaptaparṇṇanimbakuraṇaaṭakaguḍūcīcitrakaśārṅgaṣṭādvikarañjapaṭolakirātatiktakāḥāragvadhamadanaphalagopaghoṇṭākaṇṭakī kaṇṭakārīkuṭajaphalapāṭhāpāṭalīmūrvvāsaptaparṇṇanimbakuraṇaaṭakaguḍūcīcitrakaśārṅgaṣṭādvikarañjapaṭolakirātatiktakāḥHpc āragvadhamadanagopaghoṇṭākaṇṭakīkuṭajapāṭhāpāṭalāmūrvendrayavasaptaparṇanimbakuruṇṭakadāsīkuruṇṭaka- guḍūcīcitrakaśārṅga(rṅge)ṣṭākarañjadvayapaṭolakirātatiktakāni A1938 āragvadhamadanaphalagopaghoṇṭakaṇṭakārīkuṭājaphalapāṭhāpāṭalīmūrvāsaptaparṇṇanimbakuraṇṭakaguḍūcīcitrakaśārṅgaṣvādvikaraṇḍapaṭolakirātatiktakāḥ N āragvadhamadanaphalagopaghoṇṭā kaṇṭakārīkuṭajaphalapāṭhāpāṭalīmūrvvāsaptaparṇṇanimbakuraṇaaṭakaguḍūcīcitrakaśārṅgaṣṭādvikarañjapaṭolakirātatiktakāḥ Hac
cf. 1938 ed. 1.38.7
āragvadhādirity eṣa gaṇaḥ śleṣmaviṣāpahaḥ |
mehakuṣṭajvaravamīkaṇḍūghno vraṇaśodhanaḥ ||
āragvadhādirity eṣa gaṇaḥ śleṣmaviṣāpahaḥ |
mehakuṣṭajvaravamīkaṇḍūghno vraṇaśodhanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.8
śālasārājakarṇṇakhadirakramubhūrjjameṣaśṛṅgīti nisacandanakucandanaśiṃśapā śirīṣāsanadhavārjjunanaktamālapūtīkāś ca karṇṇagurūṇi kālīyakañ ceti ||
śālasārājakarṇṇakhadirakramubhūrjjameṣaśṛṅgīti nisacandanakucandanaśiṃśapā śirīṣāsanadhavārjjunanaktamālapūtīkāś ca karṇṇagurūṇi kālīyakañ ceti ||
śālasārājakarṇṇakhadirakramubhūrjjameṣaśṛṅgītiH sālasārājakarṇakhadirakadarakālaskandhakramukabhūrjameṣaśṛṅgati A1938 sālasārājakarṇṇakhadirakramukabhūrjāmeṣaśṛṅgīti N nisacandanakucandanaśiṃśapānisacandanakucandanaśiṃśapāH niśacandanakucandanaśiṃśapā- A1938 ṣacandanakucandanaśiṃśapā N śirīṣāsanadhavārjjunanaktamālapūtīkāś caH śirīṣāsanadhavārjunatālaśākanaktamālapūtīkāśva A1938 sirīṣāsanadharvārjunanaktamālapūtīkāśva N karṇṇagurūṇikarṇṇagurūṇiH karṇāgurūṇi A1938 karṇṇaāgurūṇi N cetiA1938H cet || N
cf. 1938 ed. 1.38.9
śālasārādir ity eṣa gaṇaḥ kuṣṭhavināśanaḥ |
mehapāṇḍvāmayaharaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ ||
śālasārādir ity eṣa gaṇaḥ kuṣṭhavināśanaḥ |
mehapāṇḍvāmayaharaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.10
varuṇārttagalamadhuśigrutarkkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanaktamālapāṭalāgnimanthaśairīyakadvayaṃ bimbīcitraśatāvarībilvājaśṛṅgīdarbbhābṛhatīdvayañ ceti ||
varuṇārttagalamadhuśigrutarkkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanaktamālapāṭalāgnimanthaśairīyakadvayaṃ bimbīcitraśatāvarībilvājaśṛṅgīdarbbhābṛhatīdvayañ ceti ||
varuṇārttagalamadhuśigrutarkkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanaktamālapāṭalāgnimanthaśairīyakadvayaṃH varuṇārtagalaśigrumadhuśigrutarkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanaktamālamoraṭāgnimanthasaireyakadvaya A1938 varuṇārttagalamadhuśigrutarkkārīmeṣaśṛṅgīpūtīkanakvaktamālapāṭalagnimanthaśairīṣakadvayam N bimbīcitraśatāvarībilvājaśṛṅgīdarbbhābṛhatīdvayañH bimbīvasukavasiracitraka- śatāvarībilvājaśṛṅgīdarbhā bṛhatīdvayaṃ A1938 cimbīcitrasatāvarībilvājaśṛṅgīdarbhābṛhatīdvayañ N cetiA1938H cet || N
cf. 1938 ed. 1.38.11
varuṇādigaṇopyeṣa kaphamedo viśoṣaṇaḥ |
vinihanti śiraḥ śūlaṃ gulmābhyantaravidradhīḥ ||
varuṇādigaṇopyeṣa kaphamedo viśoṣaṇaḥ |
vinihanti śiraḥ śūlaṃ gulmābhyantaravidradhīḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.13.12
vīratarasahacaradvayasairīyakadarbbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāśāśmabhedakāgni manthamoraṭavasukavisarabhallūkakurūṭikendīvarakapotavaṅkāśvadaṃṣṭrā ceti ||
vīratarasahacaradvayasairīyakadarbbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāśāśmabhedakāgni manthamoraṭavasukavisarabhallūkakurūṭikendīvarakapotavaṅkāśvadaṃṣṭrā ceti ||
vīratarasahacaradvayasairīyakadarbbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāśāśmabhedakāgnivīratarasahacaradvayasairīyakadarbbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāśāśmabhedakāgniH vīratarusahacaradvayadarbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāśāśmabhedakāgni A1938 vīratarasahacaradvayasairīyakadarbhavṛkṣādanīgundrānalakuśakāsāsmabhedakāgni N manthamoraṭavasukavisarabhallūkakurūṭikendīvarakapotavaṅkāśvadaṃṣṭrāHpc manthamoraṭāvasukavasirabhallūkakuraṇṭikendīvarakapotavaṅkāḥ śvadaṃṣṭrā A1938 manthamoraṭavasukavasikakurūṭikaindīvarakapotavaṅkāś ca daṃṣṭrā N manthamoraṭavasukavisarakurūṭikendīvarakapotavaṅkāśvadaṃṣṭrā Hac
cf. 1938 ed. 1.38.13
vīratarādirity eṣa gaṇo vātavikārahṛt |
śarkkarāśmarihāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ ||
vīratarādirity eṣa gaṇo vātavikārahṛt |
śarkkarāśmarihāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ ||
vīratarādirityem. vīratarvādirity A1938 vīratarādir ity NH vātavikārahṛt | śarkkarāśmarihāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥvātavikārahṛt |
śarkkarāśmarihāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥH vātavikāranut |
aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ ||13|| A1938 vātavikārahṛt || śarkarāśmarihāmūtrafolio A 1267_11_33 (1st half)kṛcchraghātarujāpahaḥ || N
śarkkarāśmarihāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥH vātavikāranut |
aśmarīśarkarāmūtrakṛcchrāghātarujāpahaḥ ||13|| A1938 vātavikārahṛt || śarkarāśmarihāmūtrafolio A 1267_11_33 (1st half)kṛcchraghātarujāpahaḥ || N
cf. 1938 ed. 1.38.14
lodhraśāvaralodhrapalāśakuṭannaṭāśokakaṭphalailavāluśallakījiṅjiṇīka dambākadalī ceti ||
lodhraśāvaralodhrapalāśakuṭannaṭāśokakaṭphalailavāluśallakījiṅjiṇīka dambākadalī ceti ||
lodhraśāvaralodhrapalāśakuṭannaṭāśokakaṭphalailavāluśallakījiṅjiṇīkalodhraśāvaralodhrapalāśakuṭannaṭāśokakaṭphalailavālu𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎śallakījiṅjiṇīkaH lodhrasāvaralodhrapalāśakuṭannaṭāśokaphañjīkaṭphalailavālukaśallakījiṅginīka A1938 lodhrasavaralodhrapalāśakuṭannaṭāśokakaphhalailavālukasallakījhiñjhiṇīka N dambākadalīdambākadalīNH dambasālāḥ kadalī A1938
cf. 1938 ed. 1.38.15
eṣa lodhrādiko nāmnā medaḥ kaphaharogaṇaḥ |
yonidoṣaharastambhī vaṇyo viṣavināśanaḥ ||
eṣa lodhrādiko nāmnā medaḥ kaphaharogaṇaḥ |
yonidoṣaharastambhī vaṇyo viṣavināśanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.16
arkkālarkkakarañjadvayanāgadantīmayūrakabhārggīrāsnendrapuṣpīkṣudrasvetābhallūkamahāsvetāvṛścikālyā lavaṇātāpasavṛkṣaś ceti ||
arkkālarkkakarañjadvayanāgadantīmayūrakabhārggīrāsnendrapuṣpīkṣudrasvetābhallūkamahāsvetāvṛścikālyā lavaṇātāpasavṛkṣaś ceti ||
arkkālarkkakarañjadvayanāgadantīmayūrakabhārggīrāsnendrapuṣpīkṣudrasvetābhallūkamahāsvetāvṛścikālyāarkkālarkkakarañjadvayanāgadantīmayūrakabhārggīrāsnendrapuṣpīkṣudrasvetābhallūkamahāsvetāvṛścikālyāH arkālarkakarañjadvayanāgadantīmayūrakabhārgīrāsnendrapuṣpīkṣudraśvetāmahāśvetāvṛścikālya A1938 arkālarkakaraṃjadvayanāgadantīmayūrakabhārgīrāstendrapuṣpīkṣudraśvetābhallūkamahāśvetāvṛścikālyā N lavaṇātāpasavṛkṣaślavaṇātāpasavṛkṣaś𑑎𑑎𑑎𑑎lavaṇātāpasavṛkṣaśNH lavaṇāstāpasavṛkṣaś A1938
cf. 1938 ed. 1.38.17
arkkādis tu gaṇo hyeṣa kaphamedoviṣāpahaḥ ||
krimikuṣṭhapraśamano viśeṣād vraṇaśodhanaḥ ||
arkkādis tu gaṇo hyeṣa kaphamedoviṣāpahaḥ ||
krimikuṣṭhapraśamano viśeṣād vraṇaśodhanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.19
surasāsvetasurasāphaṇijhjakārjjaka bhūstṛṇasugandhaka kālamālakuṭherakakṣavakakharapusa viḍaṅga ṅgapāṭhaletikaṭphalasurasī nirgguṇḍīphuluphalondurukarṇṇī phañjīprajībalākākamācyo viṣamuṣṭiś ceti ||
surasāsvetasurasāphaṇijhjakārjjaka bhūstṛṇasugandhaka kālamālakuṭherakakṣavakakharapusa viḍaṅga ṅgapāṭhaletikaṭphalasurasī nirgguṇḍīphuluphalondurukarṇṇī phañjīprajībalākākamācyo viṣamuṣṭiś ceti ||
surasāsvetasurasāphaṇijhjakārjjakabhūstṛṇasugandhakakālamālakuṭherakakṣavakakharapusaviḍaṅga ṅgapāṭhaletikaṭphalasurasīnirgguṇḍīphuluphalondurukarṇṇīsurasāsvetasurasāphaṇijhjakārjjaka bhūstṛṇasugandhaka kālamālakuṭherakakṣavakakharapusa viḍaṅga ṅgapāṭhaletikaṭphalasurasī nirgguṇḍīphuluphalondurukarṇṇīHpc surasāśvetasurasāphaṇijjhakārjaka bhūstṛṇasugandhaka sumukhakālamālakuṭherakakāsamardakṣavakakharapuṣpā viḍaṅgakaṭphala- surasī nirguṇḍīkulāhalondurukarṇi A1938 ṣaramaḥ śvetasurasaḥ phaṇijjhakārjaka bhūstṛṇasugandhaka kālamālakuṭhorakakṣavakakharapuṣpa viḍaṅgakapphalasurasī niguṇṭhīphuluhralonduruparṇṇī N surasāsvetasurasāphaṇijhjakārjjaka bhūstṛṇasugandhaka kālamālakuṭherakakṣavakakharapusa viḍaṅga kaṭphalasurasī nirgguṇḍīphuluphalondurukarṇṇī Hac phañjīprajībalākākamācyoH kāphañjīprācībalakākamācyo A1938 phaṃjīprajīvalākākamāvyo N viṣamuṣṭiśviṣamuṣṭiśNH viṣamuṣṭikaś A1938
cf. 1938 ed. 1.38.19
surasādirgaṇo hyeṣa kaphahṛt krimisūdanaḥ |
pratisyāyāruciḥ kāsaśvāsaghno vraṇaśodhanaḥ ||
surasādirgaṇo hyeṣa kaphahṛt krimisūdanaḥ |
pratisyāyāruciḥ kāsaśvāsaghno vraṇaśodhanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.20
muṣkakapalāśadhavacitrakamadanavṛkṣaśiṃśapāvajravṛkṣastriphalā ceti ||
muṣkakapalāśadhavacitrakamadanavṛkṣaśiṃśapāvajravṛkṣastriphalā ceti ||
cf. 1938 ed. 1.38.21
muṣkakādir ggaṇo hyeṣa medoghnaḥ śukradoṣahā |
mehārśaḥ pāṇḍurogaghnaḥ śarkrāśmarināśanaḥ ||
muṣkakādir ggaṇo hyeṣa medoghnaḥ śukradoṣahā |
mehārśaḥ pāṇḍurogaghnaḥ śarkrāśmarināśanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.22
pippalīpippalīmūlaṃcavyacitrakaśṛṅgaveramaricahareṇukailājamodendrayavapāṭhājīrakasarṣapa mahānimbahiṃgubhārggāmadhurasātiviṣāviḍaṅgakaṭurohiṇī ceti ||
pippalīpippalīmūlaṃcavyacitrakaśṛṅgaveramaricahareṇukailājamodendrayavapāṭhājīrakasarṣapa mahānimbahiṃgubhārggāmadhurasātiviṣāviḍaṅgakaṭurohiṇī ceti ||
pippalīpippalīmūlaṃcavyacitrakaśṛṅgaveramaricahareṇukailājamodendrayavapāṭhājīrakasarṣapapippalīpippalīmūlaṃcavyacitrakaśṛṅgaveramaricahareṇukailājamodendrayavapāṭhājīrakasarṣapaH pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaveramaricahastipippalīhareṇukailājamodendrayavapāṭhājīrakasarṣapa- A1938 pippalī pippalīmūlañ ca vyacitrakaśṛṅgaveramaricahareṇvakailājamodendrayavapāṭhājīrakasarṣapa N mahānimbahiṃgubhārggāmadhurasātiviṣāviḍaṅgakaṭurohiṇīH mahānimbaphalahiṅgubhārgīmadhurasātiviṣāvacāviḍaṅgāni kaṭurohiṇī A1938 māhānimbahiṅgubhārgīmadhurasātiviṣāviḍiṅgakaṭurohiṇī N
cf. 1938 ed. 1.38.23
pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratisyāya marīcakaṃ |
anilañ cāpi gulmañ ca dīpanastvāmapācanaḥ ||
pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratisyāya marīcakaṃ |
anilañ cāpi gulmañ ca dīpanastvāmapācanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.24
elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvapattranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍāsthauṇeyaka śrīveṣṭakacorakavālakaguggulusarjjarasaturuṣkakundurukāguruspṛkkābhadradārukuṅkumāni punnāgakesarañceti ||
elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvapattranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍāsthauṇeyaka śrīveṣṭakacorakavālakaguggulusarjjarasaturuṣkakundurukāguruspṛkkābhadradārukuṅkumāni punnāgakesarañceti ||
elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvapattranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍāsthauṇeyakaelātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvapattranāgapuṣpapriyaṅguharejpegṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍāsthauṇeyakaH elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvakpatranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍāsthauṇeyaka A1938 elātagarakuṣṭhamāṃsīdhyāmakatvakpatranāgapuṣpapriyaṅguhareṇukāvyāghranakhaśukticaṇḍāsthauṇaiyaka N śrīveṣṭakacorakavālakaguggulusarjjarasaturuṣkakundurukāguruspṛkkābhadradārukuṅkumāniH śrīveṣṭaka- cocacorakavālukaguggulusarjarasaturuṣkakundurukāguruspṛkkośīrabhadradārukuṅkumāni A1938 śrīveṣṭakacovacorakavālakaguggulusarjjarasaturaṣkakundurukāguruspṛrkkābhadradārukuṅkumāni N punnāgakesarañcetipunnāgakesarañ cetiNH punnāgakeśaraṃ ceti ||24|| A1938
cf. 1938 ed. 1.38.25
elādiko vātakapho nihanyād viṣam eva ca |
varṇṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭakā koṭhanāśanaḥ ||
elādiko vātakapho nihanyād viṣam eva ca |
varṇṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭakā koṭhanāśanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.26
vacā mustātiviṣābhadradārunāgakesarañ ceti |
vacā mustātiviṣābhadradārunāgakesarañ ceti |
cf. 1938 ed. 1.38.27
haridrādāruharidrākalaśīkuṭajabījāni madhukaṃ ceti ||
haridrādāruharidrākalaśīkuṭajabījāni madhukaṃ ceti ||
cf. 1938 ed. 1.38.28
etau vacā haridrādī gaṇau stanyaviśodhanau |
āmātīsāraśamanau kaphamedo viśoṣaṇau |
etau vacā haridrādī gaṇau stanyaviśodhanau |
āmātīsāraśamanau kaphamedo viśoṣaṇau |
cf. 1938 ed. 1.38.29
śyāmāmahāśyāmātṛvṛddantībilvakampilyakaramyakakevukaputraśreṇīgavākṣīrājavṛkṣakarañjadvaya guḍūcīsaptavarṇṇacchagalāntrīpīlusnuhākṣīsuvarṇṇakṣīrī ceti ||
śyāmāmahāśyāmātṛvṛddantībilvakampilyakaramyakakevukaputraśreṇīgavākṣīrājavṛkṣakarañjadvaya guḍūcīsaptavarṇṇacchagalāntrīpīlusnuhākṣīsuvarṇṇakṣīrī ceti ||
śyāmāmahāśyāmātṛvṛddantībilvakampilyakaramyakakevukaputraśreṇīgavākṣīrājavṛkṣakarañjadvayaśyāmāmahāśyāmātṛvṛddantībilvakampilyakaramyakakevukaputraśreṇīgavākṣīrājavṛkṣakarañjadvayaH śyāmāmahāśyāmātrivṛddantīśaṅkhinītilvakakampillakaramyakakramukaputraśreṇīgavākṣī- rājavṛkṣakarañjadvaya A1938 śyāmāmahāśyāmātṛvṛddantītilvakampilyakaramyakakevukapatraśreṇī gavākṣīrājavṛkṣakarañjadvaya N guḍūcīsaptavarṇṇacchagalāntrīpīlusnuhākṣīsuvarṇṇakṣīrīguḍūcīsaptavarṇṇacchagalāntrīpīlusnuhākṣīsuvarṇṇakṣīrīH guḍūcīsaptalācchagalāntrīsudhāḥ suvarṇakṣīrī A1938 guḍūcīsaptaparṇṇacchagalāntrīpīlustuhāsuvarṇṇakṣīrī N
cf. 1938 ed. 1.38.30
eṣa śyāmādiko nāmnā gaṇo gulmaviṣāpahaḥ |
ānāhodarahābhedī tathodāvarttanāśanaḥ ||
eṣa śyāmādiko nāmnā gaṇo gulmaviṣāpahaḥ |
ānāhodarahābhedī tathodāvarttanāśanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.31
bṛhatīkaṇṭakārikākuṭajaphalapāṭhāmadhukañceti ||
bṛhatīkaṇṭakārikākuṭajaphalapāṭhāmadhukañceti ||
cf. 1938 ed. 1.38.32
pācanīyo bṛhatyādir ggaṇaḥ pittānilāpahaḥ |
kaphārocakakṛdrogamūtrakṛcchravināśanaḥ ||
pācanīyo bṛhatyādir ggaṇaḥ pittānilāpahaḥ |
kaphārocakakṛdrogamūtrakṛcchravināśanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.33
paṭolācandanamūrvvāguḍūcīpāṭhā kaṭurohiṇī ceti ||
paṭolācandanamūrvvāguḍūcīpāṭhā kaṭurohiṇī ceti ||
cf. 1938 ed. 1.38.34
paṭolādir ggaṇaḥ pittakaphārocakanāśanaḥ |
jvaropaśamano vraṇyaś charddikaṇḍūviṣāpahaḥ ||
paṭolādir ggaṇaḥ pittakaphārocakanāśanaḥ |
jvaropaśamano vraṇyaś charddikaṇḍūviṣāpahaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.35
kākolīkṣīrakākolījīvakaṛṣabhakamudgaparṇṇīmedāmahāmedācchinnaruhākarkkaṭāśṛṅgītugākṣīpadmakaprapauṇḍarīka ṛddhivṛddhijīvantyau madhukañ ceti ||
kākolīkṣīrakākolījīvakaṛṣabhakamudgaparṇṇīmedāmahāmedācchinnaruhākarkkaṭāśṛṅgītugākṣīpadmakaprapauṇḍarīka ṛddhivṛddhijīvantyau madhukañ ceti ||
kākolīkṣīrakākolījīvakaṛṣabhakamudgaparṇṇīmedāmahāmedācchinnaruhākarkkaṭāśṛṅgītugākṣīpadmakaprapauṇḍarīkaH kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakamudgaparṇīmāṣaparṇīmedāmahāmedācchinnaruhā karkaṭaśṛṅgītugākṣīrīpadmakaprapauṇḍarīka A1938 kākolīkṣīrakākolījīvakaṛṣabhakamudgapaṇṇīmāṣapallīmedomahāmedācchinnaruhākarkkaṭāśṛṅgītugākṣīrīpadmakapraṇaṇḍarīka N ṛddhivṛddhijīvantyauṛddhivṛddhijīvantyauH rdhivṛddhimṛdvīkājīvantyo A1938 ṛddhivṛddhijīvantī N cetiA1938H cet || N
cf. 1938 ed. 1.38.36
kākolyādirayam pittaśoṇitānilanāśanaḥ |
jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakaras tathā ||
kākolyādirayam pittaśoṇitānilanāśanaḥ |
jīvano bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakaras tathā ||
cf. 1938 ed. 1.38.37
ūṣasaindhavaśilājatukāśīsadvayahiṃgututthakañ ceti ||
ūṣasaindhavaśilājatukāśīsadvayahiṃgututthakañ ceti ||
cf. 1938 ed. 1.38.38
ūṣakādiḥ kaphaṃ hanti gaṇo medā viśoṣaṇaḥ |
śarkkarāśmarihāmūtrakṛcchragulmapramarddanaḥ ||
ūṣakādiḥ kaphaṃ hanti gaṇo medā viśoṣaṇaḥ |
śarkkarāśmarihāmūtrakṛcchragulmapramarddanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.39
śārivāmadhukacandanakucandanapadmakakāśmaryamadhūkapuṣpāṇaayuśīrañ ceti ||
śārivāmadhukacandanakucandanapadmakakāśmaryamadhūkapuṣpāṇaayuśīrañ ceti ||
cf. 1938 ed. 1.38.40
śārivādiḥ pipāsārtti raktapittaharo gaṇaḥ |
pittajvarapraśamano viśeṣād dāhanāśanaḥ ||
śārivādiḥ pipāsārtti raktapittaharo gaṇaḥ |
pittajvarapraśamano viśeṣād dāhanāśanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.41
añjanarasāñjananāgapuṣpapriyaṅgunalinakesaraṃ ceti ||
añjanarasāñjananāgapuṣpapriyaṅgunalinakesaraṃ ceti ||
cf. 1938 ed. 1.38.42
añjanādir nnetraroga raktapittanibarhaṇaḥ |
viṣopaśamano dāhaṃ hanyādabhyantaraṃ nṛṇāṃ ||
añjanādir nnetraroga raktapittanibarhaṇaḥ |
viṣopaśamano dāhaṃ hanyādabhyantaraṃ nṛṇāṃ ||
cf. 1938 ed. 1.38.43
pharūṣakadrākṣākaṭphalarājādanadāḍimakatakaphalāni triphalā ceti ||
pharūṣakadrākṣākaṭphalarājādanadāḍimakatakaphalāni triphalā ceti ||
cf. 1938 ed. 1.38.44
pharūṣakādiko nāmnā gaṇa eṣo 'nilāpahaḥ |
mūtradoṣaharo hṛdyaḥ pipāsaghno 'ruco hitaḥ ||
pharūṣakādiko nāmnā gaṇa eṣo 'nilāpahaḥ |
mūtradoṣaharo hṛdyaḥ pipāsaghno 'ruco hitaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.45
priyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣyacandanamocarasāñjanakumbhīkapadmakesarayojanavalyo dīrghamūlā ceti ||
priyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣyacandanamocarasāñjanakumbhīkapadmakesarayojanavalyo dīrghamūlā ceti ||
priyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣyacandanamocarasāñjanakumbhīkapadmakesarayojanavalyopriyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣyacandanamocarasāñjanajpegkumbhīkapadmakesarayojanavalyoH priyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣpacandanakucandanamocarasarasāñjanakumbhīkasrotojapadmakesarayojanavallyo A1938 priyaṅgusamaṅgādhātakīpunnāganāgapuṣpacandanamocarasāñjanakumbhīkāpadmakerasayojanavalyo N
cf. 1938 ed. 1.38.46
ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvaṅgamadhukabilvapesikāśavaralodhrapalāśanandīvṛkṣāḥ padmakeśarañ ceti ||
ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvaṅgamadhukabilvapesikāśavaralodhrapalāśanandīvṛkṣāḥ padmakeśarañ ceti ||
ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvaṅgamadhukabilvapesikāśavaralodhrapalāśanandīvṛkṣāḥH ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvaṅgamadhukabilvapeśikāsāvararodhrapalāśanandīvṛkṣāḥ A1938 ambaṣṭhādhātakīkusumasamaṅgākaṭvāṅgamadhukabilvapesikāsavaralodhrapalāśanandīvṛkṣāḥ N padmakeśarañH padmakeśarāṇi A1938 padmakesarañ N cetiA1938H cet || N
cf. 1938 ed. 1.38.47
gaṇau priyayaṅgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau |
sandhānīyau hitau pitte vraṇānāñ cāpi ropaṇau ||
gaṇau priyayaṅgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau |
sandhānīyau hitau pitte vraṇānāñ cāpi ropaṇau ||
cf. 1938 ed. 1.38.48
nyagrodhodumbarośvatthaplakṣamadhūkakakubhāmrambūdvayapiyālarohiṇīvañjalaka kadambabadarītindukalodhrapalāśanandīvṛkṣāśceti ||
nyagrodhodumbarośvatthaplakṣamadhūkakakubhāmrambūdvayapiyālarohiṇīvañjalaka kadambabadarītindukalodhrapalāśanandīvṛkṣāśceti ||
nyagrodhodumbarośvatthaplakṣamadhūkakakubhāmrambūdvayapiyālarohiṇīvañjalakanyagrodhodumbarośvatthaplakṣamadhūkakakubhāmrambūdvayapiyālarohiṇīvañjalakaH nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣamadhukakapītanakakubhāmrakośāmracorakapatrajambūdvayapriyāla- madhūkarohiṇīvañjulaka A1938 nyagrodhodumbarāśvatthaplakṣamadhūkakakubhāmvrajaṃbūdvayapiyālarohiṇīvañjulaka N kadambabadarītindukalodhrapalāśanandīvṛkṣāścetiH dambabadarītindukīsallakīrodhrasāvararodhrabhallātakapalāśā nandīvṛkṣaś ceti ||48|| A1938 dambayadarītindukalodhrapalāśanandīvṛkṣāceti || N
cf. 1938 ed. 1.38.49
nyagrodhādir ggaṇo vraṇyaḥ saṃgrāhī bhagnasādhakaḥ |
raktapittaharo dāhamedaghno yonidoṣahā ||
nyagrodhādir ggaṇo vraṇyaḥ saṃgrāhī bhagnasādhakaḥ |
raktapittaharo dāhamedaghno yonidoṣahā ||
cf. 1938 ed. 1.38.51
eṣa sarvvajvarān hanti guḍūcyādis tu dīpanaḥ |
hallāsorocakavamī pipāsā dāhanāśanaḥ ||
eṣa sarvvajvarān hanti guḍūcyādis tu dīpanaḥ |
hallāsorocakavamī pipāsā dāhanāśanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.52
utpalaraktotpalakumudakuvalayasaugandhikapuṇḍarīkāni madhukañ ceti ||
utpalaraktotpalakumudakuvalayasaugandhikapuṇḍarīkāni madhukañ ceti ||
cf. 1938 ed. 1.38.53
utpalādirayan dāha raktapittavināśanaḥ ||
pipāsā viṣahṛdrogaś chardimūrcchāharo gaṇaḥ ||
utpalādirayan dāha raktapittavināśanaḥ ||
pipāsā viṣahṛdrogaś chardimūrcchāharo gaṇaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.38.54
mustāharidrādāruharidrāharītakyāmalakabibhītakahaimavatīvacāpāṭhākaṭukarohiṇī śārṅgāṣṭātiviṣādramiḍī ceti ||
mustāharidrādāruharidrāharītakyāmalakabibhītakahaimavatīvacāpāṭhākaṭukarohiṇī śārṅgāṣṭātiviṣādramiḍī ceti ||
mustāharidrādāruharidrāharītakyāmalakabibhītakahaimavatīvacāpāṭhākaṭukarohiṇīmustāharidrādāruharidrāharīta jpegkyāmalakabibhītakahaimavatīvacāpāṭhākaṭukarohiṇīHpc mustāharidrādāruharidrāharītakyāmalakabibhītakakuṣṭhahaimavatīvacāpāṭhākaṭurohiṇī A1938 mustāharidrādāruharidrāharītakyāmalakavibhītakahemavatīvacāpāṭhākaṭurohiṇī N mustāharidrāharīta jpegkyāmalakabibhītakahaimavatīvacāpāṭhākaṭukarohiṇī Hac śārṅgāṣṭātiviṣādramiḍīH śārṅgaṣṭātiviṣādrāviḍī A1938 śārṅgaṣvātiviṣādramiḍī N cetiNH bhallātakāni citrakaś ceti ||54|| A1938
cf. 1938 ed. 1.38.55
eṣa mustādiko nāmnā gaṇaḥ śleṣmānilāpahaḥ |
yonidoṣaharaś caiva śodhanaḥ pācanas tathā ||
eṣa mustādiko nāmnā gaṇaḥ śleṣmānilāpahaḥ |
yonidoṣaharaś caiva śodhanaḥ pācanas tathā ||
cf. 1938 ed. 1.38.56
harītakyāmalakabibhītakāni ||
harītakyāmalakabibhītakāni ||
cf. 1938 ed. 1.38.57
triphalā kaphapittaghnīmehakuṣṭhavināśanī |
cakṣuṣyādīpanīpathyā viṣamajvaranāśanī ||
triphalā kaphapittaghnīmehakuṣṭhavināśanī |
cakṣuṣyādīpanīpathyā viṣamajvaranāśanī ||
em. pippalīmaricaśṛṅgaverāṇīti trikaṭukam ||58|| A1938
em. tryūṣaṇaṃ kaphamedoghnaṃ mehakuṣṭhatvagāmayān |
nihanyāddīpanaṃ gulmapīnasāgnyalpatām api ||59|| A1938
nihanyāddīpanaṃ gulmapīnasāgnyalpatām api ||59|| A1938
em. āmalakīharītakīpippalyaś citrakaś ceti ||60|| A1938
em. āmalakyādir ity eṣa gaṇaḥ sarvajvarāpahaḥ |
cakṣuṣyo dīpano vṛṣyaḥ kaphārocakanāśanaḥ ||61|| A1938
cakṣuṣyo dīpano vṛṣyaḥ kaphārocakanāśanaḥ ||61|| A1938
cf. 1938 ed. 1.38.62
trapusīsatāmrarajatasuvarṇṇakṛṣṇalohāni lohamalāś ceti ||
trapusīsatāmrarajatasuvarṇṇakṛṣṇalohāni lohamalāś ceti ||
cf. 1938 ed. 1.38.63
gaṇastrapvādirity eṣa garakrimiharaḥ paraḥ |
pipāsāgulmahṛdrogaḥ pāṇḍumehaharas tathā ||
gaṇastrapvādirity eṣa garakrimiharaḥ paraḥ |
pipāsāgulmahṛdrogaḥ pāṇḍumehaharas tathā ||
cf. 1938 ed. 1.38.64
lākṣārevatakakuṭajāśvamārakakaṭphalaharidrānimbasaptacchadamālatyastrāyamāṇā ceti ||
lākṣārevatakakuṭajāśvamārakakaṭphalaharidrānimbasaptacchadamālatyastrāyamāṇā ceti ||
lākṣārevatakakuṭajāśvamārakakaṭphalaharidrānimbasaptacchadamālatyastrāyamāṇāem. lākṣārevatakuṭajāśvamārakaṭphalaharidrādvayanimbasaptacchadamālatyastrāyamāṇā A1938 lākṣārevatakakuṭajāśvamārakafolio A 1267_11_34 (1st half)kapphalaharidrānimbasaptacchadamālatyastrāyamāṇā N lākṣārevatakakuṭajāścamārakakaṭphalaharidrānimbasaptacchadamālatyastrāyamāṇā H
cf. 1938 ed. 1.38.65
kaṣāyatiktamadhuraḥ kaphapittavināśanaḥ |
kuṣṭhakrimiharaś caiva duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||
kaṣāyatiktamadhuraḥ kaphapittavināśanaḥ |
kuṣṭhakrimiharaś caiva duṣṭavraṇaviśodhanaḥ ||
em. kaṣāyatiktamadhuraṃ kanīyaḥ pañcamūlakam |
vātaghnaṃ pittaśamanaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam ||67|| A1938
vātaghnaṃ pittaśamanaṃ bṛṃhaṇaṃ balavardhanam ||67|| A1938
em. satiktaṃ kaphavātaghnaṃ pāke laghvagnidīpanam |
madhurānurasaṃ caiva pañcamūlaṃ mahat smṛtam ||69|| A1938
madhurānurasaṃ caiva pañcamūlaṃ mahat smṛtam ||69|| A1938
em. anayor daśamūlamucyate ||70|| A1938
em. gaṇaḥ śvāsaharo hyeṣa kaphapittānilāpahaḥ |
āmasya pācanaś caiva sarvajvaravināśanaḥ ||71|| A1938
āmasya pācanaś caiva sarvajvaravināśanaḥ ||71|| A1938
em. raktapittaharau hyetau śophatrayavināśanau |
sarvamehaharau caiva śukradoṣavināśanau ||74|| A1938
sarvamehaharau caiva śukradoṣavināśanau ||74|| A1938
em. mūtradoṣavikāraṃ ca raktapittaṃ tathaiva ca |
antyaḥ prayuktaḥ kṣīreṇa śīghram eva vināśayet ||76|| A1938
antyaḥ prayuktaḥ kṣīreṇa śīghram eva vināśayet ||76|| A1938
em. trivṛtādikamanyatropadekṣyāmaḥ ||78|| A1938
1.38.80
ebhir llepām̐s tathā tailān sarppīṃṣyapicapānakān |
rasakriyāṃ kaṣāyām̐ś ca bhiṣak kurvvīta karmmasu ||
ebhir llepām̐s tathā tailān sarppīṃṣyapicapānakān |
rasakriyāṃ kaṣāyām̐ś ca bhiṣak kurvvīta karmmasu ||
llepām̐sH lepā A1938N tathāttathāNH n kaṣāyāṃś ca A1938 tailān sarppīṃṣyapicapānakān | rasakriyāṃtailān sarppīṃṣyapicapānakān |
rasakriyāṃH tailaṃ sarpīṃṣi pānakān |
pravibhajya A1938 tailāṃ sarpīṣyapi ca pānakāṃ | rasakriyāṃ N kaṣāyām̐ś cakaṣāyām̐ś caH yathā A1938 kaṣāyāś ca N bhiṣak kurvvītabhiṣak kurvītaNH nyāyaṃ kurvīta A1938 karmmasukarmasuNH matimān bhiṣak ||80|| A1938
rasakriyāṃH tailaṃ sarpīṃṣi pānakān |
pravibhajya A1938 tailāṃ sarpīṣyapi ca pānakāṃ | rasakriyāṃ N kaṣāyām̐ś cakaṣāyām̐ś caH yathā A1938 kaṣāyāś ca N bhiṣak kurvvītabhiṣak kurvītaNH nyāyaṃ kurvīta A1938 karmmasukarmasuNH matimān bhiṣak ||80|| A1938
1.38.66
pañcapañcakān vakṣyāmaḥ ||
tatrairaṇḍo dve bṛhatyau pṛthakyarṇṇāvidārīgandhā ceti kanīyān ||
pañcapañcakān vakṣyāmaḥ ||
tatrairaṇḍo dve bṛhatyau pṛthakyarṇṇāvidārīgandhā ceti kanīyān ||
pañcapañcakān vakṣyāmaḥH pañca pañcamūlāny ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ | A1938 pañcapañcakāmvakṣyāmaḥ || N tatrairaṇḍo dveH
tatra trikaṇṭaka A1938 tatreraṇḍau dvau N bṛhatyauNH bṛhatīdvaya A1938 pṛthakyarṇṇāvidārīgandhāH pṛthakparṇyo vidārigandhā A1938 pṛthakparṇṇīvidārigandhā N kanīyānNH kanīyaḥ ||66|| A1938
tatra trikaṇṭaka A1938 tatreraṇḍau dvau N bṛhatyauNH bṛhatīdvaya A1938 pṛthakyarṇṇāvidārīgandhāH pṛthakparṇyo vidārigandhā A1938 pṛthakparṇṇīvidārigandhā N kanīyānNH kanīyaḥ ||66|| A1938
1.38.68
bilvāgnimanthauṭuśṭukapāṭalīkāśmaryāṇi mahān ||
bilvāgnimanthauṭuśṭukapāṭalīkāśmaryāṇi mahān ||
1.38.72
vidārīśārivārajanīguḍūcīājaśṛṅgī ca ballīsaṃjñāḥ |
vidārīśārivārajanīguḍūcīājaśṛṅgī ca ballīsaṃjñāḥ |
1.38.73
karamarddītrikaṇṭakasairīyakamātuluṅgīgṛdhranakhyaḥ kaṇaaṭakasaṃjñāḥ ||
karamarddītrikaṇṭakasairīyakamātuluṅgīgṛdhranakhyaḥ kaṇaaṭakasaṃjñāḥ ||
1.38.75
kuśakāśakāṇṭekṣudarbbhāstṛṇasaṃjñāḥ ||
kuśakāśakāṇṭekṣudarbbhāstṛṇasaṃjñāḥ ||
1.38.77
teṣām vātaharāvādyā vantyaḥ pittavināśanaḥ | pañcakau śleṣmanāvitarau parikīrttitau ||
teṣām vātaharāvādyā vantyaḥ pittavināśanaḥ | pañcakau śleṣmanāvitarau parikīrttitau ||
1.38.79
samāsena gaṇāpy etāḥ proktās teṣān tu vistaraṃ |
cikitsiteṣu vakṣyāmi jñātvā rogabalābalam
samāsena gaṇāpy etāḥ proktās teṣān tu vistaraṃ |
cikitsiteṣu vakṣyāmi jñātvā rogabalābalam
em. dhūmavarṣānilakledaiḥ sarvartuṣvanabhidrute |
grāhayitvā gṛhe nyasyed vidhinauṣadhasaṅgraham ||81|| A1938
grāhayitvā gṛhe nyasyed vidhinauṣadhasaṅgraham ||81|| A1938
em. samīkṣya doṣabhedāṃś ca bhinnān miśrān prayojayet |
pṛthaṅmiśrān samastānvā gaṇaṃ vā vyastasaṃhatam ||82|| A1938
pṛthaṅmiśrān samastānvā gaṇaṃ vā vyastasaṃhatam ||82|| A1938
[Adhyāya 39, draft based on MS H]
cf. 1938 ed. 1.39.1
athātaḥ saṃśodhanasaṃśamanīyam vyākhyāsyāmaḥ |
athātaḥ saṃśodhanasaṃśamanīyam vyākhyāsyāmaḥ |
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A1938
cf. 1938 ed. 1.39.3
madanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārggavakṛtavedhanalodhrasarṣapaviḍaṅgapippalīkarañjaprapūnāḍakovidārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhumadhukajīvantī bimbīphalāmṛgervvāru citrasvetā śalapuṣpīvacācetyūrddhvabhāgaharāṇi || tatra kovidārapūrvvāṇāmphalāni | kovidārādīnām mūlāni ||
madanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārggavakṛtavedhanalodhrasarṣapaviḍaṅgapippalīkarañjaprapūnāḍakovidārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhumadhukajīvantī bimbīphalāmṛgervvāru citrasvetā śalapuṣpīvacācetyūrddhvabhāgaharāṇi || tatra kovidārapūrvvāṇāmphalāni | kovidārādīnām mūlāni ||
madanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārggavakṛtavedhanalodhrasarṣapaviḍaṅgapippalīkarañjaprapūnāḍakovidārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhumadhukajīvantīmadanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārggavakṛtavedhanalodhrasarṣapaviḍaṅgapippalīkarañjaprapūnāḍakovidārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhumadhukajīvantīH madanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavakṛtavedhanasarṣapaviḍaṅgapippalīkarañjaprapunnāḍa kovidārakarbudārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhujīvakaśvetāśaṇapuṣpī A1938 madanakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavakṛtavedhanalodhrasarṣapaviḍaṅgapippalīkaraṃjaprapurānāṭakovidārāriṣṭāśvagandhāvidulabandhumadhukajīvantī N bimbīphalāmṛgervvāruH bimbīvacāmṛgervāra A1938 bimbīvalāmṛgervāru N citrasvetācitrasvetāH vaścitrā A1938 citrāścetā N śalapuṣpīvacācetyūrddhvabhāgaharāṇiH cetyūrdhvabhāgaharāṇi | A1938 saṇapuṣpivacācetyurddhabhāgaharāṇi || N
cf. 1938 ed. 1.39.4
tṛvṛcchyāmādantīdravantīsaphalāviṣāṇigavākṣīcchagalāntrīpīlusnehāsuvarṇṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāsatilvakampilyakarampakapāṭalā pūgaharītakyāmalakavibhītakanīlinīpañcaṅgulapūtīkāragvadhamahāvṛkṣasaptacchadārkkareṇu jyotiṣmatī cetyadhobhāgaharāṇi ||tatra tilvakapūrvvāṇāṃ mūlāni | tilvakādīnām pāṭalyantānāñ ca tvacaḥ | pūgādīnām eraṇḍāntānām phalāni | pūtīkāragvadhayoḥ patrāṇi | śeṣāṇāṃ kṣīrāṇīti ||
tṛvṛcchyāmādantīdravantīsaphalāviṣāṇigavākṣīcchagalāntrīpīlusnehāsuvarṇṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāsatilvakampilyakarampakapāṭalā pūgaharītakyāmalakavibhītakanīlinīpañcaṅgulapūtīkāragvadhamahāvṛkṣasaptacchadārkkareṇu jyotiṣmatī cetyadhobhāgaharāṇi ||tatra tilvakapūrvvāṇāṃ mūlāni | tilvakādīnām pāṭalyantānāñ ca tvacaḥ | pūgādīnām eraṇḍāntānām phalāni | pūtīkāragvadhayoḥ patrāṇi | śeṣāṇāṃ kṣīrāṇīti ||
tṛvṛcchyāmādantīdravantīsaphalāviṣāṇigavākṣīcchagalāntrīpīlusnehāsuvarṇṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāsatilvakampilyakarampakapāṭalātṛvṛcchyāmādantīdravantīsaphalāviṣāṇigavākṣīcchagalāntrīpīlusnehāsuvarṇṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāsatilvakampilyakarampakapāṭalāH vivṛtāśyāmādantīdravantīsaptalāśaṅkhinīviṣāṇikāgavākṣīcchagalāntrīsnuksu varṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāśatilvakakampillakaramyakapāṭalā A1938 tṛvṛcchyāmādantīdravantīsaptalāviṣāṇi gavākṣīcchagalāntrīpīlusnuhāsuvarṇṇakṣīrīcitrakakiṇihīkuśakāsatilvakampilyakaramyakapāṭalā N pūgaharītakyāmalakavibhītakanīlinīpañcaṅgulapūtīkāragvadhamahāvṛkṣasaptacchadārkkareṇuH pūgaharītakyā malakabibhītakanīlinīcaturaṅgulair aṇḍapūtīkamahāvṛkṣasaptacchadārkā A1938 pūgaharītakyāmalakabibhītakanīlinīpañcāṅgulapūtīkāragvadhamahāvṛkṣasaptacchadārkeraṇḍa N jyotiṣmatīA1938H jyotiśmatī N tilvakapūrvvāṇāṃtilvakapūrvāṇāṃA1938H bilvakaṣūrrvānām N pāṭalyantānāñNH pāṭalāntānāṃ A1938 caNH tvacaḥ, kampillakaphala A1938 tvacaḥtvacaḥNH rajaḥ, A1938 pūgādīnāmNH pūgādīnā A1938 eraṇḍāntānāmNH meraṇḍāntānāṃ A1938
cf. 1938 ed. 1.39.5
kośātakī saptalā devadālī karavallikā cety ubhayato bhāgaharāṇi | eṣāṃ svarasāḥ ||
kośātakī saptalā devadālī karavallikā cety ubhayato bhāgaharāṇi | eṣāṃ svarasāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.39.6
pippalīviḍaṅgāpāmārggaśigruśirīṣasiddhārthakamaricakaravīrabimbīgirikarṇṇikākiṇihīvacājyotiṣmatīkarañjārkkalaśunātiviṣāśṛ ṅgaveratālīsatamālasurasārjjakeṅgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṅgīmuruṅgīpīlujātīsālatālamadhūkalākṣāhiṃgulavaṇamadyagośakṛdrasomūtrāṇi śirovirecanāni | tatra karavīrapūrvvāṇām phalāni | tālīsapūrvvāṇāṅ kandāḥ | tālīsakādīnāmarjjakāntānām patrāṇi | iṅgudīmeṣaśṛṅgyos tvak | mātuluṅgīmuruṅgīpīlujātīnām puṣpāṇi | śālatālamadhūkānāṃ sārāḥ | lākṣā hiṃgu ca niryāsau | lavaṇāni pārthivaviśeṣāḥ | madyam āsutasaṃyogāḥ | śakṛdrasamūtre malāviti ||
pippalīviḍaṅgāpāmārggaśigruśirīṣasiddhārthakamaricakaravīrabimbīgirikarṇṇikākiṇihīvacājyotiṣmatīkarañjārkkalaśunātiviṣāśṛ ṅgaveratālīsatamālasurasārjjakeṅgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṅgīmuruṅgīpīlujātīsālatālamadhūkalākṣāhiṃgulavaṇamadyagośakṛdrasomūtrāṇi śirovirecanāni | tatra karavīrapūrvvāṇām phalāni | tālīsapūrvvāṇāṅ kandāḥ | tālīsakādīnāmarjjakāntānām patrāṇi | iṅgudīmeṣaśṛṅgyos tvak | mātuluṅgīmuruṅgīpīlujātīnām puṣpāṇi | śālatālamadhūkānāṃ sārāḥ | lākṣā hiṃgu ca niryāsau | lavaṇāni pārthivaviśeṣāḥ | madyam āsutasaṃyogāḥ | śakṛdrasamūtre malāviti ||
pippalīviḍaṅgāpāmārggaśigruśirīṣasiddhārthakamaricakaravīrabimbīgirikarṇṇikākiṇihīvacājyotiṣmatīkarañjārkkalaśunātiviṣāśṛ ṅgaveratālīsatamālasurasārjjakeṅgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṅgīmuruṅgīpīlujātīsālatālamadhūkalākṣāhiṃgulavaṇamadyagośakṛdrasomūtrāṇipippalīviḍaṅgāpāmārggaśigruśirīṣasiddhārthakamaricakaravīrabimbīgirikarṇṇikākiṇihīvacājyotiṣmatīkarañjārkkalaśunātiviṣāśṛ ṅgaveratālīsatamālasurasārjjakeṅgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṅgīmuruṅgīpīlujātīsālatālamadhūkalākṣāhiṃgulavaṇamadyagośakṛdrasomūtrāṇiH pippalīviḍaṅgāpāmārgaśigrusiddhārthakaśirīṣamaricakaravīrabimbīgirikarṇikākiṇihīvacājyotiṣmatī- karañjārkālarkalaśunātiviṣāśṛṅgaveratālīśatamālasurasārjakeṅgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṅgīmuraṅgīpīlu- jātīśālatālamadhūkalākṣāhiṅgulavaṇamadyagośakṛdrasamūtrāṇīti A1938 pippalīviḍaṅgapāmārgaśigrūśirīṣasiddhārthakamaricakaravīrabimbigirikarṇṇikākiṇihīvacājyotiṣmatīkarañjārkalasunātiviṣāśṛṅgaveratālīśatamālasurasārjakeṃgudīmeṣaśṛṅgīmātuluṃ|gīmuruṃgīpīlujātīsālatālamadhūkalākṣāhiṃgulavaṇamadyagosakṛdrasomūtrāṇi N phalāniH phalāni, karavīrādīnāmarkāntānāṃ mūlāni, A1938 rasāni | N tālīsapūrvvāṇāṅtālīsapūrvvāṇāṃNH tālīśapūrvāṇāṃ A1938 kandāḥA1938H skandhāḥ || N tālīsakādīnāmarjjakāntānāmH tālīśādīnāmarjakāntānāṃ A1938 tālīsakādīnām arjakāntā nā N iṅgudīmeṣaśṛṅgyosH iṅgudīmeṣaśṛṅgyo A1938 iṃgudīmeṣasrṃgyos N tvak | mātuluṅgīmuruṅgīpīlujātīnāmH stvacaḥ, mātuluṅgīmuraṅgīpīlujātīnāṃ A1938 tvak | mātuluṃgīmurugīpīlujātīnāṃ N puṣpāṇiA1938H pūspāṇi | N lākṣāNH om. A1938 hiṃgu caNH hiṅgu lākṣe A1938 madyamH madyā A1938 madya N āsutasaṃyogāḥH nyāsutasaṃyogāḥ, A1938 māsutasaṃyofolio A 1267_11_34 (2nd half)gā N śakṛdrasamūtreA1938H sakṛdrasamūtre N malāvitimalāv iti ||6||malāv iti ||em. malāv iti malāv iti ||6||malāv iti || A1938NH
cf. 1938 ed. 1.39.7
saṃśamanāni ata urdhvvam vakṣyāmaḥ || tatra bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇameṣaśṛṅgībalātibalārttagalakacchurāśallakīkuberākṣīvīratarasahacarāgnimanthavatsādanīśva daṃṣṭrāśmabhedakārkkālarkkaśatāvarīpunarnnavāsukavasirakāñcanabhārggīvṛścikālīvadarayavakulattaprabhṛtīni dve cādye pañcamūlyau samāsena vātasaṃ śamano varggaḥ ||
saṃśamanāni ata urdhvvam vakṣyāmaḥ || tatra bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇameṣaśṛṅgībalātibalārttagalakacchurāśallakīkuberākṣīvīratarasahacarāgnimanthavatsādanīśva daṃṣṭrāśmabhedakārkkālarkkaśatāvarīpunarnnavāsukavasirakāñcanabhārggīvṛścikālīvadarayavakulattaprabhṛtīni dve cādye pañcamūlyau samāsena vātasaṃ śamano varggaḥ ||
saṃśamanāniH saṃśamanā A1938 saṃsamanā N ataH nyata A1938N urdhvvamH ūrdhvaṃ A1938 ūrddham N bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇameṣaśṛṅgībalātibalārttagalakacchurāśallakīkuberākṣīvīratarasahacarāgnimanthavatsādanīśvabhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇameṣaśṛṅgībalātibalārttagalakacchurāśallakīkuberākṣīvīratarasahacarāgnimanthavatsādanīśvaH bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇameṣaśṛṅgībalātibalārtagalakacchurāśallakīkuberākṣīvīratarusahacarāgnimantha- vatsādanye A1938 bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇameṣaśrṅgībalātibalātagalakanthūrāsallakīkuverākṣīvīratarasahacarāgnimanthavacchādanīsva N daṃṣṭrāśmabhedakārkkālarkkaśatāvarīpunarnnavāsukavasirakāñcanabhārggīvṛścikālīvadarayavakulattaprabhṛtīnidaṃṣṭrāśmabhedakārkkālarkkaśatāvarīpunarnnavāsukavasirakāñcanabhārggīvṛścikālīvadarayavakulattaprabhṛtīniHpc raṇḍāśmabhedakālarkārkaśatāvarīpunarnavāvasukavaśirakāñcanakabhārgīkārpāsīvṛścikālīpattūrabadarayavakolakulatthaprabhṛtīni A1938 draṣṭāsmabhedakārkālarkkaśatānavarīpunarnṇavāvasukavasirakāñcanabhāgīvṛścīkālībadarayavakulatthaprabhṛtīni N daṃṣṭrāśmabhedarkkālarkkaśatāvarīpunarnnavāsukavasirakāñcanabhārggīvṛścikālīvadarayavakulattaprabhṛtīni Hac dveNH vidārigandhādiś ca dve A1938 cādyeA1938H cyādye N pañcamūlyauA1938H pañcamūlyo N vātasaṃvātasaṃA1938H vātasa N śamanoA1938H samano N
cf. 1938 ed. 1.39.8
candanahrīverośīramañjiṣṭhāpayasyāgundraśevālakahlārakotpalamūrvvāprabhṛtīni nyagrodhādirutpalādiriti samāsena pittasaṃśamano vargaḥ ||
candanahrīverośīramañjiṣṭhāpayasyāgundraśevālakahlārakotpalamūrvvāprabhṛtīni nyagrodhādirutpalādiriti samāsena pittasaṃśamano vargaḥ ||
candanahrīverośīramañjiṣṭhāpayasyāgundraśevālakahlārakotpalamūrvvāprabhṛtīnicandanahrīverośīramañjiṣṭhāpayasyāgundraśevālakahlārakotpalamūrvvāprabhṛtīniH candanakucandanahrīberośīramañjiṣṭhāpayasyāvidārīśatāvarīgundrāśaivalakahlārakumudotpalakanda(da)līdūrvāmūrvāprabhṛtīni A1938 candanahrīverośīramañjiṣṭhāpayasyāgundrāsevālakahlārakotpalamūrvvāprabhṛtīni N nyagrodhādirutpalādiritiNH kākolyādiḥ sārivādirañjanādirutpalādirnyagrodhādistṛṇapañcamūlam iti A1938 pittasaṃśamanoA1938H pittasaṃsamano N
cf. 1938 ed. 1.39.9
kāleyakāgurutailaparṇṇikākuṣṭhaharidrāśītaśivāśatapuṣpāsaralārāsnāprakīryodakīceṅgudīsumanāḥ kākādanīlāṅgalakīhastiparṇṇamuñjālalāmajja kaprabhṛtīnivallīkaṇṭakapañcamūlyau dve pippalyādir mmuṣkakādir vvacādiḥ surasādirāragvadhādir utpalādir iti samāsena śleṣmasaṃśamano varggaḥ ||
kāleyakāgurutailaparṇṇikākuṣṭhaharidrāśītaśivāśatapuṣpāsaralārāsnāprakīryodakīceṅgudīsumanāḥ kākādanīlāṅgalakīhastiparṇṇamuñjālalāmajja kaprabhṛtīnivallīkaṇṭakapañcamūlyau dve pippalyādir mmuṣkakādir vvacādiḥ surasādirāragvadhādir utpalādir iti samāsena śleṣmasaṃśamano varggaḥ ||
kāleyakāgurutailaparṇṇikākuṣṭhaharidrāśītaśivāśatapuṣpāsaralārāsnāprakīryodakīceṅgudīsumanāḥkāleyakāgurutailaparṇṇikākuṣṭhaharidrāśītaśivāśatapuṣpāsaralārāsnāprakīryodakīceṅgudīsumanāḥH kāleyakāgurutilaparṇīkuṣṭhaharidrāśītaśivaśatapuṣpāsaralārāsnāprakīryodakīryeṅgudīsumanā- A1938 kāleyakāgurutailaparṇṇikākuṣṭhaharidrāsītisivāśatapuṣpāsaralārātsnāprakīryodakīceṅgudīsumanā N kākādanīlāṅgalakīhastiparṇṇamuñjālalāmajjakākādanīlāṅgalakīhastiparṇṇamuñjālalāmajjaH kākādanīlāṅgalakīhastikarṇamuñjātakalāmajja A1938 kākādanīlāṅgalakīhastiparṇṇamuñjālāmajjā N kaprabhṛtīnivallīkaṇṭakapañcamūlyau dveH kaprabhṛtīni vallīkaṇṭakapañcamūlyau A1938 kaprabhṛtīni vallīkaṇṭhakapañcamūlyodve N pippalyādirNH pippalyādirbṛhatyādi A1938 mmuṣkakādirmuṣkakādirNH rmuṣkakādi A1938 vvacādiḥH rvacādiḥ A1938 vacādi N surasādirāragvadhādirH surasādirāragvadhādi A1938 surasādirāragvadhā N utpalādirH om. A1938 dir N itiNH riti A1938 śleṣmasaṃśamanoA1938H śleṣmasaṃsamano N
cf. 1938 ed. 1.39.10
tatra sarvvāṇy evauṣadhāni vyādhagnipuruṣabalānyevekṣya vidadhyād vyādhyabalād adhikam auṣadham upayuktan tam upasāmyavyādhim anyamāvahati || agnyabalād adhikam ajīrṇṇam viṣṭabhya vā pacyate | puruṣabalād adhikaṃ glānimūrcchanā vahati | śamanam evaṃ saṃśodhanam atipātayati | hīnam ebhyo dattam akiñcitkaram bhavati | tasmāt samam eva vidhyāt ||
tatra sarvvāṇy evauṣadhāni vyādhagnipuruṣabalānyevekṣya vidadhyād vyādhyabalād adhikam auṣadham upayuktan tam upasāmyavyādhim anyamāvahati || agnyabalād adhikam ajīrṇṇam viṣṭabhya vā pacyate | puruṣabalād adhikaṃ glānimūrcchanā vahati | śamanam evaṃ saṃśodhanam atipātayati | hīnam ebhyo dattam akiñcitkaram bhavati | tasmāt samam eva vidhyāt ||
sarvvāṇyH sarvā A1938N evauṣadhānievauṣadhāniH ṇyevauṣadhāni A1938 ṇyevauṣadhyani N vyādhagnipuruṣabalānyevekṣyaem. vyādhyagnipuruṣabalānyabhisamīkṣya A1938 vyādhyagnipuruṣabalānyavekṣya N vyādhagnipuruṣabalāny evekṣya H vidadhyād vyādhyabalād adhikamH vidadhyāt | tatra, vyādhibalādadhika A1938 vidadhyādvyādhyabalādadhika N auṣadhamH mauṣadham A1938N upayuktan tamupayuktaṃ tamA1938H upayuktaṃ ta N upasāmyavyādhimH upaśamya vyādhiṃ A1938 musāmya vyādhim N anyamāvahatiN vyādhimanyamāvahati; A1938 anyam āvahati || H agnyabalād adhikamH agnibalādadhika A1938 agnyabalādadhikam N ajīrṇṇamNH majīrṇaṃ A1938 puruṣabalād adhikaṃpuruṣabalājpegd adhikaṃH puruṣabalādadhikaṃ A1938 puruṣābalādadhikaṃ N glānimūrcchanāH glānimūrcchāmadānā A1938 glānimūrcchānā N śamanamNH saṃśamanam; A1938 saṃśodhanamsaṃśodhanamNH saṃśodhana A1938 atipātayatiNH matipātayati | A1938 hīnamH hīna A1938N ebhyoH mebhyo A1938N dattamH datta A1938 dantam N akiñcitkaramNH makiñcitkaraṃ A1938 tasmāt samamA1938H tasmāt sama N evaA1938H yeva N vidhyātNH vidadhyāt ||10|| A1938
cf. 1938 ed. 1.39.11
bhavati cātra ||
roge śodhanasādhye tu yam vidyād doṣam ulvanaṃ
taṃ samīkṣya bhiṣak kuryād doṣapacyāvanaṃ mṛduḥ ||
bhavati cātra ||
roge śodhanasādhye tu yam vidyād doṣam ulvanaṃ
taṃ samīkṣya bhiṣak kuryād doṣapacyāvanaṃ mṛduḥ ||
bhavati
bha
bati cātra
em. bhavanti A1938
bha
bati cātra
NH cātraA1938 om. NH śodhanasādhye tu yamNH śodhanasādhye tu yo A1938 vidyād doṣamH bhaveddoṣa A1938 viṃdyād doṣa N ulvanaṃ taṃulvanaṃ
taṃH durbalaḥ |
ta A1938 muñcanaṃ || taṃ N samīkṣyasamīkṣyaNH smai dadyā A1938 bhiṣak kuryād doṣapacyāvanaṃNH dbhiṣak prājño doṣapracyāvānaṃ A1938 mṛduḥNH mṛdu ||11|| A1938
taṃH durbalaḥ |
ta A1938 muñcanaṃ || taṃ N samīkṣyasamīkṣyaNH smai dadyā A1938 bhiṣak kuryād doṣapacyāvanaṃNH dbhiṣak prājño doṣapracyāvānaṃ A1938 mṛduḥNH mṛdu ||11|| A1938
1.39.11.1
jaloddhṛtauṣadhapalas toyadvikuḍavāyutaḥ |
pādāvaśeṣitaḥ kvāthaḥ pūtaḥ pānāya śasyate ||
jaloddhṛtauṣadhapalas toyadvikuḍavāyutaḥ |
pādāvaśeṣitaḥ kvāthaḥ pūtaḥ pānāya śasyate ||
jaloddhṛtauṣadhapalasHpc bhavanti cātra || jalauddhritauṣadhapalas N om. Hac toyadvikuḍavāyutaḥtoyadvikuḍavāyutaḥHpc toyadvilkuḍavāyutaḥ N om. Hac pādāvaśeṣitaḥ
pādāvaśeṣitaḥHpc pādāvaśeṣita N om. Hac kvāthaḥHpc tkāthaḥ N om. Hac pūtaḥHpc pūta N om. Hac pānāyaNHpc om. Hac śasyateHpc sasyate || N om. Hac
pādāvaśeṣitaḥHpc pādāvaśeṣita N om. Hac kvāthaḥHpc tkāthaḥ N om. Hac pūtaḥHpc pūta N om. Hac pānāyaNHpc om. Hac śasyateHpc sasyate || N om. Hac
1.39.11.2
tadvat kṣīrārddhakuḍavaḥ sauṣadhastriguṇodakaḥ ||
kalkākṣamātrikaś cūrṇṇo biḍālapadakānvitaḥ ||
tadvat kṣīrārddhakuḍavaḥ sauṣadhastriguṇodakaḥ ||
kalkākṣamātrikaś cūrṇṇo biḍālapadakānvitaḥ ||
- 1.39.11.2cd is similar to the vulgate's 1.39.14cd.
1.39.11.3
bhavet pāṇitalaṃ lehaḥ svarasas tu paladvayaṃ |
vyādhyādīnām bale madhye mātraiṣā śamanauṣadhai ||
bhavet pāṇitalaṃ lehaḥ svarasas tu paladvayaṃ |
vyādhyādīnām bale madhye mātraiṣā śamanauṣadhai ||
1.39.11.4
ato jñātveṣṭato yojyo hīmahī nādhikedhikāḥ |
jñātvā koṣṭhauṣadhabalam mātrākalpyā suśobhane ||
ato jñātveṣṭato yojyo hīmahī nādhikedhikāḥ |
jñātvā koṣṭhauṣadhabalam mātrākalpyā suśobhane ||
cf. 1938 ed. 1.39.12
cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣan tatra balan nṛṇāṃ |
avyāpaddurbbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhavet ||
cale doṣe mṛdau koṣṭhe nekṣan tatra balan nṛṇāṃ |
avyāpaddurbbalasyāpi śodhanaṃ hi tadā bhavet ||
- Ḍalhaṇa noted the alternative reading avyāpaddurbalasyāpi that appears in our witnesses.
em. svayaṃ pravṛttadoṣasya mṛdukoṣṭhasya śodhanam |
bhaved alpabalasyāpi prayuktaṃ vyādhināśanam ||13|| A1938
bhaved alpabalasyāpi prayuktaṃ vyādhināśanam ||13|| A1938
em. vyādhyādiṣu tu madhyeṣu kvāthasyāñjalir iṣyate |
biḍālapadakaṃ cūrṇaṃ deyaḥ kalko 'kṣasammitaḥ ||14|| A1938
biḍālapadakaṃ cūrṇaṃ deyaḥ kalko 'kṣasammitaḥ ||14|| A1938
[Adhyāya 40, draft based on MS H]
cf. 1938 ed. 1.40.1
athāto dravyarasavīryavipākavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto dravyarasavīryavipākavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A1938
cf. 1938 ed. 1.40.3
kecid ācāryā vruvate | dravyam pradhānam kasmāt vyavasthitatvāt | iha khalu dravyam vyavasthitan na rasādayaḥ | yathā ye phale rasādayas te pakve na bhavanti || nityatvāc ca nityaṃ hi dravyam anityaṃ hi guṇāḥ | yathā kalkādi pravibhāgās tad eva sampannarasagandhaṃ vyāpannarasagandhavān bhavatīti | svajātivyavasthānāc ca yathā pārthivaṃ dravyam anyabhāvan na gacchati | evaṃ śoṣāṇi | pañcendriyagrahaṇāc ca | pañcaindriyair gṛhyate draṣṭavyan na rasādayaḥ | āśrayatvāc ca dravyam āśritārasā iti | ārambha sāmarthyāc ca dravyāśrita ārambhaḥ || yathā vidārigandhādim āhṛtyāv adya vipaced ity evam ādiṣu na rasādiṣ ārambhaḥ | śāstraprāmāṇyāc ca śāstraṃ ha | dvividhan dravyaṃ sthāvarañ jañgam ti | kramāpekṣikatvāc ca rasādīnāṃ rasādayo hi dravyakramam apekṣante yathā taruṇe taruṇāḥ | saṃpūrṇa sampūrṇā iti | ekadeśasādhyatvāc ca dravyāṇām ekadeśenāpi vyādhayaḥ sādhyante | yathā mahāvṛkṣakṣīreṇeti | tasmād dravyam pradhānan rasādayaḥ kasmāt niravayavatvāt dravyasya | dravyalakṣaṇan tu kriyāguṇasamavāyaḥ kriyādravye vidyate | guṇāḥ samavāyakāraṇañ ceti ||
kecid ācāryā vruvate | dravyam pradhānam kasmāt vyavasthitatvāt | iha khalu dravyam vyavasthitan na rasādayaḥ | yathā ye phale rasādayas te pakve na bhavanti || nityatvāc ca nityaṃ hi dravyam anityaṃ hi guṇāḥ | yathā kalkādi pravibhāgās tad eva sampannarasagandhaṃ vyāpannarasagandhavān bhavatīti | svajātivyavasthānāc ca yathā pārthivaṃ dravyam anyabhāvan na gacchati | evaṃ śoṣāṇi | pañcendriyagrahaṇāc ca | pañcaindriyair gṛhyate draṣṭavyan na rasādayaḥ | āśrayatvāc ca dravyam āśritārasā iti | ārambha sāmarthyāc ca dravyāśrita ārambhaḥ || yathā vidārigandhādim āhṛtyāv adya vipaced ity evam ādiṣu na rasādiṣ ārambhaḥ | śāstraprāmāṇyāc ca śāstraṃ ha | dvividhan dravyaṃ sthāvarañ jañgam ti | kramāpekṣikatvāc ca rasādīnāṃ rasādayo hi dravyakramam apekṣante yathā taruṇe taruṇāḥ | saṃpūrṇa sampūrṇā iti | ekadeśasādhyatvāc ca dravyāṇām ekadeśenāpi vyādhayaḥ sādhyante | yathā mahāvṛkṣakṣīreṇeti | tasmād dravyam pradhānan rasādayaḥ kasmāt niravayavatvāt dravyasya | dravyalakṣaṇan tu kriyāguṇasamavāyaḥ kriyādravye vidyate | guṇāḥ samavāyakāraṇañ ceti ||
kriyāguṇasamavāyaḥ… sama om. A1938
vruvateH bruvate- A1938 vrūvate N kasmāt vyavasthitatvāt | ihakasmāt? vyavasthitatvāt , ihaA1938H kasmāt vyasthitatvāt | iha N yathāA1938H yata N ye
ye
H āme phale A1938 kiñcidiśe N phaleNH ye A1938 rasādayas teH rasādayaste A1938N bhavantiNH santi; ni A1938 nityatvāc caNH ty atvācca, A1938 dravyamN dravya A1938H anityaṃ hiN manity ā A1938 manityaṃ hi H pravibhāgāsH pravibhāgaḥ, A1938 pravibhāgā N tad evaH sa eva A1938 t eva N sampannarasagandhaṃH sampannarasagandho A1938 sampannarasagandha N vyāpannarasagandhavān bhavatītiH vyāpannarasagandho vā bhavati; A1938 vyāpanna rasagandha sambhavatīti | N svajātivyavasthānāc caH svajātyavasthānācca, A1938 svajājātivyavasthānāc ca N yathāNH yathā hi A1938 dravyamNH dravya A1938 anyabhāvan naNH manyabhāvaṃ na A1938 śoṣāṇiśeṣāṇi;śeṣāṇi |H śeṣāṇiśeṣāṇi;śeṣāṇi | A1938N pañcendriyagrahaṇāc capañcendriyagrahaṇāc caH pañcendriyagrahaṇāś ca, A1938 pañcaindriyagrahaṇāc ca | N pañcaindriyairH pañcabhir indriyair A1938 pañcandriyai N gṛhyateA1938H rgṛhyate N draṣṭavyan nadraṣṭavyannaH dravyaṃ na A1938N āśrayatvāc caNH āśrayatvācca, A1938 dravyamNH dravya A1938 āśritārasāāśritā rasāNH māśritā rasā A1938 itiNH dayaḥ; A1938 sāmarthyāc caNH sāmarthyācca, A1938 yathāA1938H yahtā N vidārigandhādimvidārigandhādimvidārigandhādimNH ‘vidārigandhādi A1938 āhṛtyāvem. māhṛtya A1938 āhṛtyā NH adyaem. saṅkṣudya A1938 vaktudya N vadya H ādiṣu naA1938H ādir N rasādiṣH rasādi A1938N ārambhaḥā𑑎rambhaḥH ṣvārambhaḥ; A1938 ṣv ārambhaḥ | N śāstraprāmāṇyāc caNH śāstraprāmāṇyācca, A1938 śāstraṃ haśāstraṃ haH śāstre hi A1938 śāstra hā ha | N dvividhandvividhaṃNH om. A1938 sthāvarañsthāvaraṃNH pradhānam upadeśe yogānāṃ, yathā- ‘mātuluṅgāgnimanthau ca’ ity ādau na ra A1938 jañgam tijañgamtiH sādaya upadiśyante; A1938 jaṅgama ceti | N kramāpekṣikatvāc caNH kramāpekṣitatvācca A1938 dravyakramamNH dravyakrama A1938 apekṣanteNH mapekṣante, A1938 saṃpūrṇaNH sampūrṇe A1938 ekadeśasādhyatvāc caNH ekadeśasādhyatvācca, A1938 dravyāṇāmH dravyāṇā A1938 dravyaṇāṃ N ekadeśenāpiNH mekadeśenāpi A1938 pradhānan rasādayaḥpradhānan rasādayaḥH pradhānaṃ na rasādayaḥpradhānaṃ, na rasādayaḥ,pradhānaṃ na rasādayaḥ | A1938N kasmāt niravayavatvāt dravyasyaNH kasmāt? niravayavatvāt | dra A1938 dravyalakṣaṇan tuNH vyalakṣaṇaṃ tu A1938 kriyāguṇasamavāyaḥH ‘kriyāguṇavat sa A1938 kriyāguṇasamavāyaḥ kriyāguṇasamavāyaḥ N cetiNH iti ||3|| A1938
cf. 1938 ed. 1.40.4
nety āhur anye rasās tu pradhānan kasmāt āgamāt āgamo hi śāstram ity ucyate | śāstre rasā adhikṛtā yathā rasāyatta āhāra iti | upadeśāc ca | upadiśyate hi | yathā madhurāmlalavaṇā vātaṃ śamayanti | ato rasāḥ pradhānaṃ | anumāc ca | rasato hy anumīyate dravyaṃ | yathā madhuram iti || ṛṣivacanāc ca | ṛṣivacano vedaḥ | yathā kiñcid ījyārtham madhuram āhared iti | tasmāt rasāḥ pradhānaṃ | raseṣu tu guṇasaṃjñā rasalakṣaṇam atropadekṣyāmaḥ |
nety āhur anye rasās tu pradhānan kasmāt āgamāt āgamo hi śāstram ity ucyate | śāstre rasā adhikṛtā yathā rasāyatta āhāra iti | upadeśāc ca | upadiśyate hi | yathā madhurāmlalavaṇā vātaṃ śamayanti | ato rasāḥ pradhānaṃ | anumāc ca | rasato hy anumīyate dravyaṃ | yathā madhuram iti || ṛṣivacanāc ca | ṛṣivacano vedaḥ | yathā kiñcid ījyārtham madhuram āhared iti | tasmāt rasāḥ pradhānaṃ | raseṣu tu guṇasaṃjñā rasalakṣaṇam atropadekṣyāmaḥ |
netyNH ne A1938 āhurNH tyāhu A1938 anyeNH ranye , A1938 rasās tuA1938H rasas tu N pradhānan kasmāt āgamāt āgamo hiH pradhānaṃ; kasmāt? āgamāt, āgamo hi A1938 pradānaṅ kasmād āgamāc ca āgamo hi N śāstramH śāstra A1938 śātram N ityH om. A1938 iy N ucyateucyateNH mucyate; A1938 śāstreNH śāstre hi A1938 adhikṛtāadhikṛtāḥA1938H ādhikṛ N yathāA1938H ta | N āhāraA1938H āhārāḥ N upadeśāc caNH tasmiṃs tu prāṇāḥ; upadeśācca, A1938 upadiśyate hiH upadiśyante hi A1938 upadeśā N yathāH rasāḥ, yathā- A1938 hi | yathā N madhurāmlalavaṇāA1938H madhurāmvalalavaṇā N atoNH om. A1938 rasāḥNH om. A1938 pradhānaṃNH om. A1938 anumāc caH anumānācca, A1938 anumānāc ca | N rasato hyNH rasena hy A1938 madhuramNH madhura A1938 itiiti NH miti; A1938 ṛṣivacanāc caNH ṛṣivacanācca, A1938 ṛṣivacanoNH ṛṣivacanaṃ A1938 kiñcid ījyārthamem. kiñcidijyārthaṃ A1938 kiñcidījyārtha N kiñcidījyārtham H madhuramN madhura A1938H āhared itiem. māharediti, A1938 āhāred iti | N māhared iti | H pradhānaṃA1938H pradhāna N raseṣu tuNH raseṣu A1938 rasalakṣaṇamrasalakṣaṇamNH rasalakṣaṇa A1938 atropadekṣyāmaḥem. manyatropadekṣyāmaḥ ||4|| A1938 anyatropadekṣyāmaḥ || N atro padekṣyāmaḥ | H
cf. 1938 ed. 1.40.5
nety āhur anye vīryam pradhānam iti | kasmāt prādhānyāt | ihatvauṣadhakarmmāṇi vīrya prādhānyaṃ na bhavanti | tad yathā | urddhabhāgodhobhāgobhayabhāgasaṃśamanaṃ sāṅgrāhikadīpanalekhanavṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaś ca yathuharavilayanadāraṇamarddanaprāṇaghnaviṣapraśamanāni vīrya prādhānyena bhavanti | tan tuvīryaṃ dvividhaṃ | uṣṇaṃ śītaṃ cāgniṣomīyatvāj jagataḥ | kecid aṣṭavidham āhuḥ | uṣṇaṃ śītaṃ snigdhaṃ rūkṣam vi ṣadam piccilam mṛdus tīkṣṇañ ceti | etāni khalu vīryāṇi svabhāvaguṇotkarṣād rasam abhibhūyātmakarmma kurvvanti | yathā tāvad vṛhatyañ ca mūlaṅ kaṣāya tiktaṃ vātaṃ śamayaty uṣṇavīryatvāt | kaṭukā pippalīpittaṃ śamayati | mṛduśītavīryatvāt | tiktā kākamācī pittaṃ varddhayaty uṣṇavīryatvāt | kaṭukaṃ mūlaṃ śleṣmāṇaṃ varddhayati snigdhavīryatvāt | amlaṃ kapitthaṃ śleṣmāṇaṃ ti rukṣavīryatvāt || bha ||
nety āhur anye vīryam pradhānam iti | kasmāt prādhānyāt | ihatvauṣadhakarmmāṇi vīrya prādhānyaṃ na bhavanti | tad yathā | urddhabhāgodhobhāgobhayabhāgasaṃśamanaṃ sāṅgrāhikadīpanalekhanavṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaś ca yathuharavilayanadāraṇamarddanaprāṇaghnaviṣapraśamanāni vīrya prādhānyena bhavanti | tan tuvīryaṃ dvividhaṃ | uṣṇaṃ śītaṃ cāgniṣomīyatvāj jagataḥ | kecid aṣṭavidham āhuḥ | uṣṇaṃ śītaṃ snigdhaṃ rūkṣam vi ṣadam piccilam mṛdus tīkṣṇañ ceti | etāni khalu vīryāṇi svabhāvaguṇotkarṣād rasam abhibhūyātmakarmma kurvvanti | yathā tāvad vṛhatyañ ca mūlaṅ kaṣāya tiktaṃ vātaṃ śamayaty uṣṇavīryatvāt | kaṭukā pippalīpittaṃ śamayati | mṛduśītavīryatvāt | tiktā kākamācī pittaṃ varddhayaty uṣṇavīryatvāt | kaṭukaṃ mūlaṃ śleṣmāṇaṃ varddhayati snigdhavīryatvāt | amlaṃ kapitthaṃ śleṣmāṇaṃ ti rukṣavīryatvāt || bha ||
kasmāt prādhānyāt | ihatvauṣadhakarmmāṇiH kasmāt? tad vaśenauṣadhakarmani A1938 kasmāt pradhānyāt | ihan nauṣadha karmāṇi N vīryaNH ṣpatteḥ | A1938 prādhānyaṃ naprādhānyaṃ naH ihauṣadha A1938 pradānye na N bhavantiNH karmā A1938 tad yathāNH ṇyū A1938 urddhabhāgodhobhāgobhayabhāgasaṃśamanaṃurddhabhāgodhobhāgobhayabhāgasaṃśamanaṃH rdhvādhobhāgobhayabhāgasaṃśodhanasaṃśamana A1938 urdhvabhāgo bhāgobhayabhāgasaṃśamanaṃ N sāṅgrāhikadīpanalekhanavṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaś caH saṅgrāhikāgnidīpanapīḍanalekhanabṛṃhaṇa- rasāyanavājīkaraṇaśva A1938 sagrāhikadīpanalekhanavṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaśva N yathuharavilayanadāraṇamarddanaprāṇaghnaviṣapraśamanāniyathuharavilayanadāraṇamarddanaprāṇaghnaviṣapraśamanāniH yathukaravilayanadahanadāraṇamādanaprāṇaghnaviṣapraśamanādīni A1938 yathuharavilayanadāruṇamarddanaprāṇaghnaviṣapraśamanādīni N prādhānyenaH prādhānyā A1938 pradhānyena N bhavanti | tanbhavanti || tanNH dbhavanti | ta A1938 tuvīryaṃtu vīryaṃtu vīryaṃNH c ca vīryaṃ A1938 dvividhaṃNH dvividha A1938 uṣṇaṃNH muṣṇaṃ A1938 cāgniṣomīyatvāj jagataḥNH ca, agnīṣomīyatvājjagataḥ | A1938 kecid aṣṭavidhamH kecid aṣṭavidha A1938 kacid aṣṭavidham N āhuḥNH māhuḥ- A1938 uṣṇaṃNH śīta A1938 śītaṃśītaṃNH muṣṇaṃ A1938 snigdhaṃA1938H snigdha N ṣadamṣadaṃNH śadaṃ A1938 piccilamH picchilaṃ A1938N mṛdusNH mṛdu A1938 khaluNH om. A1938 svabhāvaguṇotkarṣād rasamNH svabalaguṇotkarṣādrasa A1938 abhibhūyātmakarmmaabhibhūyātmakarmaNH mabhibhūyātmakarma A1938 tāvad vṛhatyañ catāvat vṛhatyañ caNH tāvanmahatpañca A1938 kaṣāyaNH kaṣāyaṃ A1938 tiktaṃtiktamNH tiktānurasaṃ A1938 śamayatyśamayatiA1938H samayaty N uṣṇavīryatvāt | kaṭukāuṣṇavīryajpegtvāt | kaṭukāH uṣṇavīryatvāt ; tathā kulatthaḥ kaṣāyaḥ, kaṭukaḥ palāṇḍuḥ, snehabhāvācca; madhuraścekṣuraso vātaṃ vardhayati, śītavīryatvāt ; kaṭukā A1938 uṣṇavīryātvāt | kaṭukā N pippalīpittaṃpippalī pittaṃA1938H pippalīpitta N mṛduśītavīryatvāt | tiktāNH mṛduśītavīryatvāt ; amlamāmalakaṃ lavaṇaṃ saindhavaṃ ca; tiktā A1938 uṣṇavīryatvāt | kaṭukaṃNH uṣṇavīryatvāt , madhurā matsyāś ca; kaṭukaṃ A1938 mūlaṃNH mūlakaṃ A1938 snigdhavīryatvāt | amlaṃsnigdhavīryatvāt ; amlaṃA1938H snigdhavīryatvāt | amvalaṃ N śleṣmāṇaṃH śleṣmāṇāṃ A1938 leṣmāṇaṃ N titiH śamayati, A1938 n japayati N rukṣavīryatvāt || bharukṣavīryatvāt || bhaH rūkṣavīryatvāt , madhuraṃ kṣaudraṃ ca; tad etan nidarśanamātram uktam ||5|| A1938 rukṣavīryatvāt || N
cf. 1938 ed. 1.40.6
ye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu vai |
rukṣalāghavaśaity āni na te hanyuḥ samīraṇam ||
ye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu vai |
rukṣalāghavaśaity āni na te hanyuḥ samīraṇam ||
cf. 1938 ed. 1.40.7
ye rasāḥ pittaśamanā bhavanti yadi teṣuvai |
taikṣṇyauṣṇyalaghutā caiva na te talkarmmakāriṇaḥ ||
ye rasāḥ pittaśamanā bhavanti yadi teṣuvai |
taikṣṇyauṣṇyalaghutā caiva na te talkarmmakāriṇaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.40.8
ye rasāḥ śleṣmaśamanā bhavanti yadi teṣu vai |
snehagauravaśaity ānu na te tatkarmmakāriṇaḥ ||
ye rasāḥ śleṣmaśamanā bhavanti yadi teṣu vai |
snehagauravaśaity ānu na te tatkarmmakāriṇaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.40.9
tasmād vīryaṃ pradhānam iti ||
tasmād vīryaṃ pradhānam iti ||
cf. 1938 ed. 1.40.10
nety āhur anye vipākaḥ pradhānam iti | kasmāt samyaṅ mithyā vipakvatvāt | iha hi dravyāṇyapaha tāni samyaṅ mithyā cāvipakvāni guṇan doṣam vā janayaṃti | tatrāhur anye prati ra sampāka iti | vipākaḥ kecit trividham icchanti | madhuram amlam kaṭukañceti | tat tu na samyak | bhūtaguṇād āgamāc cāmlo vipāko nāsti | pittaṃ hi vidagdham amlatām upaity āgneyatvāt | yad evaṃ lavaṇo 'pyanyaḥ pāke bhaviṣyati | śleṣmā hi vidagdho lavaṇatām upaiti | tamādasiddhānta eṣaḥ | pratirasam amlāmlasyaivaṃ sarvvaṣām iti dṛṣṭāntañ codāharanti | yathā śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇāḥ svabhāvam uttarakāle pi na parity ajanti tadvat iti | kecit punar avalavanto valavatāṃ vaśamāyānt it evam avasthitaḥ pāka iti | āgame svāha | dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaś ca | tayor madhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo laghur iti | tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyam bhavati | guṇasādharmyān gurutā | laghutā ca pṛthivyā yo gurvyaḥ | śeṣāṇi laghūni tasmād dvividha eva pāko bhavati || bha ||
nety āhur anye vipākaḥ pradhānam iti | kasmāt samyaṅ mithyā vipakvatvāt | iha hi dravyāṇyapaha tāni samyaṅ mithyā cāvipakvāni guṇan doṣam vā janayaṃti | tatrāhur anye prati ra sampāka iti | vipākaḥ kecit trividham icchanti | madhuram amlam kaṭukañceti | tat tu na samyak | bhūtaguṇād āgamāc cāmlo vipāko nāsti | pittaṃ hi vidagdham amlatām upaity āgneyatvāt | yad evaṃ lavaṇo 'pyanyaḥ pāke bhaviṣyati | śleṣmā hi vidagdho lavaṇatām upaiti | tamādasiddhānta eṣaḥ | pratirasam amlāmlasyaivaṃ sarvvaṣām iti dṛṣṭāntañ codāharanti | yathā śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇāḥ svabhāvam uttarakāle pi na parity ajanti tadvat iti | kecit punar avalavanto valavatāṃ vaśamāyānt it evam avasthitaḥ pāka iti | āgame svāha | dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaś ca | tayor madhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo laghur iti | tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyam bhavati | guṇasādharmyān gurutā | laghutā ca pṛthivyā yo gurvyaḥ | śeṣāṇi laghūni tasmād dvividha eva pāko bhavati || bha ||
vipakvatvāt | iha hivipa𑑎kvatvāt | iha hiNH vipakvatvāt ; iha sa A1938 dravyāṇyapahaH rvadravāṇyabhyavahṛ A1938 dravyāṇyavahṛ N cāvipakvānicāvipakvāniNH vipakvāni A1938 tatrāhurNH tatrāhu A1938 anyeNH ranye- A1938 vipākaḥH om. A1938 vipākaṃ N kecit trividhamH kecittrividha A1938 ke hicit trividham N icchantiNH micchanti- A1938 madhuramNH madhura A1938 amlamH mamlaṃ A1938 amvlaṃ N samyak | bhūtaguṇād āgamāc cāmloem. samyak, bhūtaguṇādāmāccānyo 'mlo A1938 samyak | bhūtaguṇād āmāc cānyomvlo N samyak | bhūtaguṇādāgamāc cāmlo H vidagdhamNH vidagdha A1938 amlatāmH mamlatām A1938 amvlatām N āgneyatvāt | yad evaṃāgneyatvāt | yad evaṃāgneyatvāt | yad evaṃNH āgneyatvāt ; yadyevaṃ A1938 'pyanyaḥA1938H py anyaḥ N pākeH pāko A1938N upaitiNH upai A1938 tamādasiddhāntaH tīti | ma A1938 tasmād asiddhānta N eṣaḥNH dhuro A1938 pratirasamNH madhurasyā A1938 amlāmlasyaivaṃH mlo 'mlasyaivaṃ A1938 amvlāmvlasyaivaṃ N sarvvaṣāmsarvaṣāmNH sarveṣām A1938 dṛṣṭāntañH kecidāhuḥ; dṛṣṭāntaṃ A1938 dṛṣtānta N codāharantiNH copadiśanti- A1938 yathāNH yathā tāvat kṣīramukhāgataṃ pacyamānaṃ madhuram eva syāttathā A1938 svabhāvamNH svabhāva A1938 uttarakāleuttarakāleNH muttarakāle A1938 pi naNH 'pi na A1938 parityA1938H om. N ajantiA1938H tyajanti N tadvat itiNH tadvaditi | A1938 kecit punarNH kecidvadanti- A1938 avalavantoNH abalavanto A1938 valavatāṃNH balavatāṃ A1938 vaśamāyānt it evamH vaśamāyāntīti | evama A1938 vaśam āyānti it evam N avasthitaḥNH navasthitiḥ, A1938 pākapākaḥNH tasmād asiddhānta A1938 itiNH eṣaḥ | A1938 svāhaH hi A1938 svāhā | N laghurNH laghu A1938 itiNH riti | A1938 pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃpṛthivyaptejovāyvākāśānāṃA1938H pṛthivyāptatejovāyyvākāśānāṃ N dvaividhyamdvaividhyaṃA1938H dvaividyam N guṇasādharmyān gurutāem. guṇasādharmyād gurutā A1938 guṇasādharmyād gurūtā | N guṇasādharmyāngurutā | H pṛthivyā yoNH pṛthivyāpaś ca A1938 pākoNH pā A1938 bhavatiNH ka iti ||10|| A1938 bhaH om. A1938N
cf. 1938 ed. 1.40.11
dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣv ambupṛthivīguṇāḥ |
nivarttante 'dhikās tatra pāko madhura ucyate ||
dravyeṣu pacyamāneṣu yeṣv ambupṛthivīguṇāḥ |
nivarttante 'dhikās tatra pāko madhura ucyate ||
cf. 1938 ed. 1.40.12
tejonilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu |
nivarttante 'dhikās tatra pākaḥ kaṭuka ucyate ||
tejonilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu |
nivarttante 'dhikās tatra pākaḥ kaṭuka ucyate ||
cf. 1938 ed. 1.40.13
pṛthak tvavādināmeṣeva vādinām vādasaṃgrahaḥ |
caturṇṇām api sāmagryam icchantyatra vipaścitaḥ ||
pṛthak tvavādināmeṣeva vādinām vādasaṃgrahaḥ |
caturṇṇām api sāmagryam icchantyatra vipaścitaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.40.14
tad dravyam ātmanā kiñcit kiñcid vīryeṇa sevitaṃ |
kiñcid rasavipākābhyān doṣaṃ hanti karoti vā ||
tad dravyam ātmanā kiñcit kiñcid vīryeṇa sevitaṃ |
kiñcid rasavipākābhyān doṣaṃ hanti karoti vā ||
cf. 1938 ed. 1.40.15
pāko nāsti vinā vīryād vīryan nāsti vinā rasāt |
raso nāsti vinā dravyād dravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtaṃ ||
pāko nāsti vinā vīryād vīryan nāsti vinā rasāt |
raso nāsti vinā dravyād dravyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.40.16
janman tu dravyarasayor anyonyāpekṣikaṃ smṛtaṃ |
anyonyāpekṣikaṃ janma yathā syād dehadehinoḥ ||
janman tu dravyarasayor anyonyāpekṣikaṃ smṛtaṃ |
anyonyāpekṣikaṃ janma yathā syād dehadehinoḥ ||
cf. 1938 ed. 1.40.17
vīryasaṃjñā guṇā ye 'ṣṭau te 'pi dravyāśrayāḥ smṛtāḥ |
raseṣu na bhavantyete nirguṇāḥ smṛtāḥ ||
vīryasaṃjñā guṇā ye 'ṣṭau te 'pi dravyāśrayāḥ smṛtāḥ |
raseṣu na bhavantyete nirguṇāḥ smṛtāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.40.18
dravye dravye ca yasmāddhi vipacyante na ṣaḍ rasāḥ |
śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ śeṣā bhāvās tadāśrayāḥ ||
dravye dravye ca yasmāddhi vipacyante na ṣaḍ rasāḥ |
śreṣṭhaṃ dravyamato jñeyaṃ śeṣā bhāvās tadāśrayāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.40.19
amīmāṃsyānyacintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ |
āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ ||
amīmāṃsyānyacintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ |
āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ ||
cf. 1938 ed. 1.40.20
pratyakṣalakṣaṇaphalās prasiddhāś ca svabhāvataḥ |
oṣadhīn hetubhir vvidvān na parīkṣet kathañcana ||
pratyakṣalakṣaṇaphalās prasiddhāś ca svabhāvataḥ |
oṣadhīn hetubhir vvidvān na parīkṣet kathañcana ||
cf. 1938 ed. 1.40.21
sahastreṇāpi hetūnān nāmvaṣṭhādir virecayet |
tasmāt tiṣṭhed vimatimānāgameśa tu hetuṣu ||
sahastreṇāpi hetūnān nāmvaṣṭhādir virecayet |
tasmāt tiṣṭhed vimatimānāgameśa tu hetuṣu ||
sahastreṇāpisahasreṇāpiH sahasreṇāpisahasreṇāpi A1938N nāmvaṣṭhādirH nāmbaṣṭhādir A1938 nāmvaṣṭhādi N virecayet | tasmāt tiṣṭhed vimatimānāgameśa tuvirecayet |
tasmāt tiṣṭhed vimatimānāgameśa tuH virecayet |
tasmāt tiṣṭhet tu matimān āgame na tu A1938 virecayet |
tasmāt tiṣṭhed vimatim anāgame na tu N hetuṣuA1938H hetuṣu || ❈ || N
tasmāt tiṣṭhed vimatimānāgameśa tuH virecayet |
tasmāt tiṣṭhet tu matimān āgame na tu A1938 virecayet |
tasmāt tiṣṭhed vimatim anāgame na tu N hetuṣuA1938H hetuṣu || ❈ || N
1.40.21.add1
yā svabhāvavijñānaṃ vā raśaṃ yuktasenikaṃ |
āturopakramam miśraṃ bhūmijñānan tathaiva ca ||
yā svabhāvavijñānaṃ vā raśaṃ yuktasenikaṃ |
āturopakramam miśraṃ bhūmijñānan tathaiva ca ||
1.40.21.add2
dravyasaṃgrahaṇañ caiva tathā śamanaśodhanaṃ |
rasavīryavipākena proktam anyad daśaiva tu ||
dravyasaṃgrahaṇañ caiva tathā śamanaśodhanaṃ |
rasavīryavipākena proktam anyad daśaiva tu ||
[Adhyāya 41]
[First draft based on MS N]
cf. 1938 ed. 1.41.1
athāto dravyaviśeṣavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto dravyaviśeṣavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A1938
cf. 1938 ed. 1.41.3
tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ samudāyād dravyābhinirvṛttir bbhavati | idaṃ pārthivam idam apyam idan tejasam idam vāyavyam idam ākāśyam iti ||
tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ samudāyād dravyābhinirvṛttir bbhavati | idaṃ pārthivam idam apyam idan tejasam idam vāyavyam idam ākāśyam iti ||
1.41.4.1
tatra sthūla sāndra manda sthira guru kaṭhina gaṃdha guṇa bahulam īṣatkaṣāyaprāyaso madhuram iti pārthivan tat sthairya gaurava saṃghātopacaya karaṃ viśeṣataś cādhogatisvabhāvam iti ||
tatra sthūla sāndra manda sthira guru kaṭhina gaṃdha guṇa bahulam īṣatkaṣāyaprāyaso madhuram iti pārthivan tat sthairya gaurava saṃghātopacaya karaṃ viśeṣataś cādhogatisvabhāvam iti ||
sthūlasāndramandasthiragurukaṭhinagaṃdhaguṇabahulamsthūla sāndra manda sthira guru kaṭhina gandha guṇa bahulamsthūla sāndra manda sthira guru kaṭhinagaṃ𑑎dha guṇa bahulamNH sthūlasāndramandasthiragurukaṭhinaṃ gandhabahula A1938 īṣatkaṣāyaprāyasoNH mīṣatkaṣāyaṃ prāyaśo A1938 tat sthairyagauravasaṃghātopacayakaraṃtat sthairya gaurava saṃghātopacaya karaṃNH tat sthair yabalagauravasaṅghātopacayakaraṃ A1938
1.41.4.2
śīta stimita manda guru rasa sāndra mṛdu picchila rasa guṇa bahulam īṣadamlaṃ prāyaso madhuram āpyan tat snehanahlādanaviṣyandanakaram iti |
śīta stimita manda guru rasa sāndra mṛdu picchila rasa guṇa bahulam īṣadamlaṃ prāyaso madhuram āpyan tat snehanahlādanaviṣyandanakaram iti |
śītastimitamandagururasasāndramṛdupicchilarasaguṇabahulamśīta stimita manda guru rasa sāndra mṛdujpegpicchilarasaguṇabahulamHpc śītastimitasnigdhamandagurusarasāndramṛdupicchilaṃ rasabahulamīṣatkaṣāyāmlalavaṇaṃ madhura A1938 śīta stimita manda guru rasa sāṃśīta picchilāv ambuguṇabhūyiṣṭhau | pṛthivī somaguṇabhūyiṣṭhaḥ | sneha to|yākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ mṛsāndramṛdupicchilarasaguṇabahulam N śīta stimita manda guru rasa sāndra mṛdujpegpicchilarasaguṇarasaguṇabahulam Hac īṣadamlaṃH rasa A1938 īṣadambmlam N prāyasoNH prāya A1938 madhuramNH mā A1938 āpyanNH pyaṃ; A1938 tat snehanahlādanaviṣyandanakaramNH tat snehanahlādanakledanabandhanaviṣyandanakaram A1938
1.41.4.3
tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviṣadaṃ rūpaguṇabahulam īṣadamlaprāyam viśeṣataś corddhvagatisvabhāvam iti taijasaṃ || taddahanapacanatāpanaprakāśanaprabhāvarṇṇakaram iti |
tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviṣadaṃ rūpaguṇabahulam īṣadamlaprāyam viśeṣataś corddhvagatisvabhāvam iti taijasaṃ || taddahanapacanatāpanaprakāśanaprabhāvarṇṇakaram iti |
tīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviṣadaṃtīkṣṇoṣṇarūkṣasūkṣmalaghuviṣadaṃNH uṣṇatīkṣṇasūkṣmarūkṣakharalaghuviśadaṃ A1938 rūpaguṇabahulamrūpaguṇabahulamNH rūpabahula A1938 īṣadamlaprāyamH mīṣadamlalavaṇaṃ kaṭukarasaprāyaṃ A1938 īṣadamblaprāyam N viśeṣataśNH viśeṣata A1938 corddhvagatisvabhāvamNH ścordhvagatisvabhāvam A1938 taijasaṃA1938H tejasaṃ | N taddahanapacanatāpanaprakāśanaprabhāvarṇṇakaramH taddahanapacanadāraṇatāpanaprakāśanaprabhāvarṇakaram A1938 taddahanapacanatāpanaprakāsanapravarṇṇakaram N
1.41.4.4
sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviṣadaṃ sparśaguṇabahulam īṣattiktam viśeṣataḥ kaṣāyam iti vāyavyaṃ tadvaiṣadyaṃ lāghavaglapanavirūkṣaṇakaram iti ||
sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviṣadaṃ sparśaguṇabahulam īṣattiktam viśeṣataḥ kaṣāyam iti vāyavyaṃ tadvaiṣadyaṃ lāghavaglapanavirūkṣaṇakaram iti ||
sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviṣadaṃsūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuvi𑑎ṣadaṃH sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviśadaṃ A1938 sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuvisadaṃ N sparśaguṇabahulamH sparśabahula A1938 sparśaguṇabahulaś N īṣattiktamH mīṣattiktaṃ A1938 ceṣattiktam N vāyavyaṃvāyavyanNH vāyavīyaṃ; A1938 tadvaiṣadyaṃH tadvaiśadya A1938 tadvaisadyaṃ N lāghavaglapanavirūkṣaṇakaramH lāghavaglapanavirūkṣaṇavicāraṇakaram A1938 lāghavaglāpanavirūkṣaṇam iti || N itiiti;(4)A1938H om. N
1.41.4.5
ślakṣṇasūkṣmavyavāyiviṣadaviviktarasaṃ śabdaguṇabahulam ākāśyan tasmāt tat mārddavasauṣiryalāghavakaram iti ||
ślakṣṇasūkṣmavyavāyiviṣadaviviktarasaṃ śabdaguṇabahulam ākāśyan tasmāt tat mārddavasauṣiryalāghavakaram iti ||
ślakṣṇasūkṣmavyavāyiviṣadaviviktarasaṃH ślakṣṇasūkṣmamṛduvyavāyiviśadaviviktamavyaktarasaṃ A1938 ślakṣṇasūkṣmavyavāyiviśadaviviktarasaṃ N śabdaguṇabahulamNH śabdabahula A1938 ākāśyanākāśyaṃNH mākāśī A1938 tasmāt tat mārddavasauṣiryalāghavakaramtasmāt tatmārddavasauṣiryalāghavakaramH yaṃ; tanmārdavaśauṣiryalāghavakara A1938 tasmāt tanmārdavasauṣiryalāghavakaram N itiNH miti(5) ||4|| A1938
cf. 1938 ed. 1.41.5
anena nidarśanena nānauṣadhabhūtañ jagati kiñcid dravyam astīti kṛtvā tan taṃ yuktiviśeṣamarthañ cābhipratītya svavīryaguṇayuktāni dravyāṇi kārmmukāni bhavanti || tāni yadā kurvvanti sa kālaḥ | yat kurvanti tat karmma | yena kurvvanti tad vīryaṃ | yatra kurvvanti tad adhikaraṇaṃ | yathā kurvvanti sa upāyaḥ | yad abhiniṣpādayanti tat phalam iti |
anena nidarśanena nānauṣadhabhūtañ jagati kiñcid dravyam astīti kṛtvā tan taṃ yuktiviśeṣamarthañ cābhipratītya svavīryaguṇayuktāni dravyāṇi kārmmukāni bhavanti || tāni yadā kurvvanti sa kālaḥ | yat kurvanti tat karmma | yena kurvvanti tad vīryaṃ | yatra kurvvanti tad adhikaraṇaṃ | yathā kurvvanti sa upāyaḥ | yad abhiniṣpādayanti tat phalam iti |
nānauṣadhabhūtañnānauṣadhabhūtaṃNH nānauṣadhībhūtaṃ A1938 kṛtvā tan taṃkṛtvā taṃ taṃA1938H kṛtvā taṃ ta N yuktiviśeṣamarthañyuktiviśeṣamarthañH yuktiviśeṣam arthaṃ A1938 yuktiviseṣam arthaṃ N cābhipratītyaNH cābhisamīkṣya A1938 dravyāṇiA1938H dravyāni N kārmmukānikārmukānikārmmukā𑑎niNH kārmukāṇi A1938 tad vīryaṃNH tadvīryaṃ, A1938 yatraA1938H yata N tad adhikaraṇaṃtad adhikaraṇa ṃA1938NpcH tad adhikaraṇa ḥ | Nac yad abhiniṣpādayantiyad abhiniṣpādayantiNH yanniṣpādayanti A1938 tat phalamNH tat phala A1938 itiNH miti ||5|| A1938
- The word kārmuka is known in early medical texts from this instance and one in the Carakasaṃhitā 1.26.13. The word is formed by P.5.1.103 in the sense “capable of accomplishing an action."
cf. 1938 ed. 1.41.6
tad atra virecanadravyāṇy ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāni | pṛthivyāpo hi gurvvyaḥ | gurutvād adho gacchanti | tasmād virecanadravyāṇy ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāni | vamanadravyāṇy agnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni | agnivāyū hi laghū laghutvāc corddhvam uttiṣṭhataḥ | tasmād vamanaprāmāṇyād agnivāyubhūyiṣṭhāny ubhayaguṇabhūyiṣṭhan dravyam ubhayato bhāgaharaṃ | ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanaṃ | sāṃgrāhikam anilaguṇabhūyiṣṭhaṃ | dīpanam agniguṇabhūyiṣṭhaṃ | lekhanam anilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ | bṛṃhanam pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaṃ | evam auṣadhakarmmāṇy anumānāt sādhayet ||
tad atra virecanadravyāṇy ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāni | pṛthivyāpo hi gurvvyaḥ | gurutvād adho gacchanti | tasmād virecanadravyāṇy ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāni | vamanadravyāṇy agnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni | agnivāyū hi laghū laghutvāc corddhvam uttiṣṭhataḥ | tasmād vamanaprāmāṇyād agnivāyubhūyiṣṭhāny ubhayaguṇabhūyiṣṭhan dravyam ubhayato bhāgaharaṃ | ākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ saṃśamanaṃ | sāṃgrāhikam anilaguṇabhūyiṣṭhaṃ | dīpanam agniguṇabhūyiṣṭhaṃ | lekhanam anilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ | bṛṃhanam pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaṃ | evam auṣadhakarmmāṇy anumānāt sādhayet ||
tad atraNH tatra, A1938 ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāniNH pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāni, A1938 pṛthivyāpo hiNH pṛthivyāpo A1938 gurutvād adhogurutvājpegd adhoNH tāni gurutvād adho A1938 tasmād virecanadravyāṇyNH tasmād virecanama A1938 ambupṛthivīguṇabhūyiṣṭhāniNH dhoguṇabhūyiṣṭhamanumānā A1938 vamanadravyāṇyNH t ; vamanadravyā A1938 agnivāyuguṇabhūyiṣṭhāniagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāniNH ṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, A1938 agnivāyū hiNH agnivāyu hi A1938 laghutvāc corddhvamH laghutvācca tānyūrdhva A1938 laghutvāc cordvam N uttiṣṭhataḥNH muttiṣṭhanti, A1938 tasmād vamanaprāmāṇyād agnivāyubhūyiṣṭhānytasmād vamanaprāmāṇyād agnivāyubhūyiṣṭhānyH tasmād vamanamapyūrdhvaguṇabhūyiṣṭham; A1938 tasmād vacanaprāmāṇyād agnivāyubhūyiṣṭhāny N ubhayaguṇabhūyiṣṭhanubhayaguṇabhūyiṣṭhanNH ubhayaguṇabhūyiṣṭha A1938 dravyamNH om. A1938 ubhayatoubhayatoNH mubhayato A1938 bhāgaharaṃNH bhāgam; A1938 sāṃgrāhikamH sāṅgrāhika A1938 saṃgrāhikam N anilaguṇabhūyiṣṭhaṃanilaguṇabhūyiṣṭhaṃNH manilaguṇabhūyiṣṭham, A1938 dīpanamdīpanamNH anilasya śoṣaṇātmakatvāt ; dīpana A1938 agniguṇabhūyiṣṭhaṃNH magniguṇabhūyiṣṭhaṃ, A1938 lekhanamNH tatsamānatvāt ; lekhana A1938 anilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃNH manilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ; A1938 bṛṃhanambṛṃhanamH bṛṃhaṇaṃ A1938 bṛṃhani N evamevaṃmNH eva A1938 auṣadhakarmmāṇyauṣadhakarmāṇyNH mauṣadhakarmā A1938 anumānāt sādhayetNH ṇyanumānāt sādhayet ||6|| A1938
cf. 1938 ed. 1.41.7
bhavanti ślokāḥ ||
mahyambvagnyātmakair ddravyais tribhiḥ sāmyati mārutaḥ |
khabhūmyambuvāyujaiḥ pittañ caturbbhiḥ saṃpraśāmyati ||
bhavanti ślokāḥ ||
mahyambvagnyātmakair ddravyais tribhiḥ sāmyati mārutaḥ |
khabhūmyambuvāyujaiḥ pittañ caturbbhiḥ saṃpraśāmyati ||
bhavantiA1938H om. N ślokāḥNH om. A1938 mahyambvagnyātmakair
mahyambvagnyātmakairH cātra
bhūtejovārijair A1938 mahyambvagnyātmakai N tribhiḥNH śamaṃ A1938 sāmyatiNH yāti sa A1938 mārutaḥNH mīraṇaḥ | A1938 khabhūmyambuvāyujaiḥ
khabhūmyambuvāyujaiḥ
khabhūmyambuvāyujaiḥNH
bhūmyambuvāyujaiḥ A1938 caturbbhiḥcaturbhiḥNH om. A1938 saṃpraśāmyatiNH kṣipramāpnoti nirvṛtim ||7|| A1938
mahyambvagnyātmakairH cātra
bhūtejovārijair A1938 mahyambvagnyātmakai N tribhiḥNH śamaṃ A1938 sāmyatiNH yāti sa A1938 mārutaḥNH mīraṇaḥ | A1938 khabhūmyambuvāyujaiḥ
khabhūmyambuvāyujaiḥ
khabhūmyambuvāyujaiḥNH
bhūmyambuvāyujaiḥ A1938 caturbbhiḥcaturbhiḥNH om. A1938 saṃpraśāmyatiNH kṣipramāpnoti nirvṛtim ||7|| A1938
cf. 1938 ed. 1.41.8
kaphaḥ khatejo'nilajais tribhiḥ śāmyati dehināṃ |
khavāyuktābhyān dravyābhyāṃ vṛddhim abhyeti mārutaḥ ||
kaphaḥ khatejo'nilajais tribhiḥ śāmyati dehināṃ |
khavāyuktābhyān dravyābhyāṃ vṛddhim abhyeti mārutaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.41.9
āgneyam eva yad dravyan tena pittam udīryate |
mahyambujābhyān dravyābhyāṅ kaphaś cābhivivarddhate ||
āgneyam eva yad dravyan tena pittam udīryate |
mahyambujābhyān dravyābhyāṅ kaphaś cābhivivarddhate ||
cf. 1938 ed. 1.41.10
evam eva guṇādhikyaṃ dravye dravye vyavasthitaṃ |
dviśo vā bahuśo vāpi jñātvā doṣe 'vacācaret ||
evam eva guṇādhikyaṃ dravye dravye vyavasthitaṃ |
dviśo vā bahuśo vāpi jñātvā doṣe 'vacācaret ||
cf. 1938 ed. 1.41.11
tatra ya ime guṇāṣṭauvīryasaṃjñakāḥ | śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviṣadās teṣān tīkṣṇoṣṇāv āgneyau | śītapicchilāv ambuguṇabhūyiṣṭhau | pṛthivīsomaguṇabhūyiṣṭhaḥ | snehas toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ | mṛdutvaṃ | vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ | kṣitisamīraṇabhūyiṣṭhaṃ vaiṣadyaṃ | vipākāv uktaguṇau | karmmāṇy uṣṇasya dahanapācanamūrcchanasvedanavamanavirecanāni || śītasya prahlādanaviṣkambhanasthirīkaraṇaprasādanakledanajīvanāni | snigdhasya snehanabṛṃhaṇasantarppaṇavyājīkaraṇavayaḥsthāpanāni || rūkṣasyānilavṛddhisaṃgrahaṇapīḍanavirūkṣaśoṣarohaṇāni || viṣadasya kledāvūṣaṇavirūkṣaśoṣarohaṇāni || picchilasyopalepanapūraṇabṛṃhaṇasaṃśleṣaṇavyājīkaraṇāni || mṛdo raktamān saprasādanamukhyasaṃsparśanāni || tīkṣṇasya saṅgrahācūṣaṇāvadāraṇaśrāvaṇāni | tatroṣṇasnigdhau vātaghnau | śītamṛdupicchilāḥ pittaghnāḥ | tīkṣṇarūkṣaviṣadāḥ śleṣmaghnāḥ | gurupāko vātapittaghnaḥ | laghupākaḥ śleṣmapittaghna iti | teṣu mṛduśītoṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ | picchilaviṣadau cakṣuḥsparśābhyāṃ | snigdharūkṣau cakṣuṣā | tīkṣṇaḥ sukhaduḥkhotpādanāt | gurupākaḥ sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphāṃ kleśanañ ca | laghur bbaddhaviṇmūtratayā mārutakopanañ ca | tatra tulyaguṇeṣu bhūteṣu rasavaiśeṣyam upalakṣayet || yathā madhuro guruś ca pārthivaḥ | madhurasnigdhaśītāś cāpyā iti ||
tatra ya ime guṇāṣṭauvīryasaṃjñakāḥ | śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviṣadās teṣān tīkṣṇoṣṇāv āgneyau | śītapicchilāv ambuguṇabhūyiṣṭhau | pṛthivīsomaguṇabhūyiṣṭhaḥ | snehas toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ | mṛdutvaṃ | vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ | kṣitisamīraṇabhūyiṣṭhaṃ vaiṣadyaṃ | vipākāv uktaguṇau | karmmāṇy uṣṇasya dahanapācanamūrcchanasvedanavamanavirecanāni || śītasya prahlādanaviṣkambhanasthirīkaraṇaprasādanakledanajīvanāni | snigdhasya snehanabṛṃhaṇasantarppaṇavyājīkaraṇavayaḥsthāpanāni || rūkṣasyānilavṛddhisaṃgrahaṇapīḍanavirūkṣaśoṣarohaṇāni || viṣadasya kledāvūṣaṇavirūkṣaśoṣarohaṇāni || picchilasyopalepanapūraṇabṛṃhaṇasaṃśleṣaṇavyājīkaraṇāni || mṛdo raktamān saprasādanamukhyasaṃsparśanāni || tīkṣṇasya saṅgrahācūṣaṇāvadāraṇaśrāvaṇāni | tatroṣṇasnigdhau vātaghnau | śītamṛdupicchilāḥ pittaghnāḥ | tīkṣṇarūkṣaviṣadāḥ śleṣmaghnāḥ | gurupāko vātapittaghnaḥ | laghupākaḥ śleṣmapittaghna iti | teṣu mṛduśītoṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ | picchilaviṣadau cakṣuḥsparśābhyāṃ | snigdharūkṣau cakṣuṣā | tīkṣṇaḥ sukhaduḥkhotpādanāt | gurupākaḥ sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphāṃ kleśanañ ca | laghur bbaddhaviṇmūtratayā mārutakopanañ ca | tatra tulyaguṇeṣu bhūteṣu rasavaiśeṣyam upalakṣayet || yathā madhuro guruś ca pārthivaḥ | madhurasnigdhaśītāś cāpyā iti ||
karmmāṇy… ta om. A1938
guṇāṣṭauvīryasaṃjñakāḥguṇāṣṭauvīryasaṃjñakāḥNH guṇā vīryasañjñakāḥ A1938 śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviṣadāsNH śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchilaviśadās A1938 tīkṣṇoṣṇāvtīkṣṇojpegṣṇāvNH tīkṣṇoṣṇā A1938 āgneyauNH vāgneyau, A1938 śītapicchilāvNH śītapicchilā A1938 ambuguṇabhūyiṣṭhauambuguṇabhūyiṣṭhauNH vambuguṇabhūyiṣṭhau , A1938 pṛthivīsomaguṇabhūyiṣṭhaḥH pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhaḥ A1938 pṛthivīsomabhūyiṣṭhauḥ | N kṣitisamīraṇabhūyiṣṭhaṃNH kṣitisamīraṇaguṇabhūyiṣṭhaṃ A1938 vaiṣadyaṃvai𑑎ṣadyaṃH vaiśadyaṃvaiśadyaṃ;vaiśadyaṃ | A1938N vipākāvNH vipākā A1938 uktaguṇauNH vuktaguṇau | A1938 snehanabṛṃhaṇasantarppaṇavyājīkaraṇavayaḥsthāpanānisnehanabṛṃhaṇasantarppaṇavyājīkaraṇavayaḥsthāpanāniH snehanabṛṃhaṇasaṃtarpaṇavyājīkaraṇavayasthāpanāni | N rūkṣasyānilavṛddhisaṃgrahaṇapīḍanavirūkṣaśoṣarohaṇāniH rūkṣasyānilavṛddhisaṃgrahaṇapīḍanavirūkṣaśoparohaṇāni || N kledāvūṣaṇavirūkṣaśoṣarohaṇāniH kledāvūṣaṇavirūkṣaśoparohaṇāni || N picchilasyopalepanapūraṇabṛṃhaṇasaṃśleṣaṇavyājīkaraṇānipicchilasyopa𑑎lepanapūraṇabṛṃhaṇasaṃśleṣaṇavyājīkaraṇāniH picchilasyopalepanapūraṇabṛṃhaṇasaṃklepanavyājīkaraṇāni | N raktamān saprasādanamukhyasaṃsparśanāniraktamān saprasādanamukhyasaṃspa𑑎rśanāniH raktamāṃsapra𑑎sādanamukhyasaṃsparśaṇāni || N saṅgrahācūṣaṇāvadāraṇaśrāvaṇāniH saṅgrahācūṣaṇāvadāraṇāni || N tatroṣṇasnigdhauNH tatra, uṣṇasnigdhau A1938 tīkṣṇarūkṣaviṣadāḥNH tīkṣṇarūkṣaviśadāḥ A1938 vātapittaghnaḥvātapittaghn aḥA1938NHpc vātapittaghn ḥ | Hac śleṣmapittaghnaśleṣmapittaghnaNH śleṣma A1938 itiNH ghnaḥ | A1938 teṣuNH teṣāṃ A1938 picchilaviṣadauNpcH picchilaviśadau A1938 picchilavidoṣadau Nac cakṣuḥsparśābhyāṃA1938H cakṣusparśābhyāṃ | N sukhaduḥkhotpādanāt | gurupākaḥsukhaduḥkhotpādanāt | gurupākaḥsukhaduḥjpegkhotpādanāt | gurupākaḥNH mukhe duḥkhotpādanāt | gurupākaḥ A1938 sṛṣṭaviṇmūtratayāA1938H sṛṣṭaviṭmūtratayā N kaphāṃkaphāṃH kapho A1938N kleśanañ caH tkleśena ca, A1938 kledanañ ca | N laghurH laghu A1938N bbaddhaviṇmūtratayāH rbaddhaviṇmūtratayā A1938 baddhaviṭmūtratayā N mārutakopanañ caNH mārutakopena ca | A1938 tulyaguṇeṣuA1938H tu guṇaiṣu N rasavaiśeṣyamA1938H rasavaiseṣyam N upalakṣayet || yathāupalakṣayet | yathāupalakṣayet || yathāNH upalakṣayet | tad yathā- A1938 madhurasnigdhaśītāśNH madhuraḥ snigdhaś A1938 cāpyāNH cāpya A1938
cf. 1938 ed. 1.41.12
|| bhavati cātra ||
guṇā ye uktā dravyeṣu śarīreṣv api tān viduḥ |
sthānavṛddhikṣayāt tasmād dehināṃ dravyahetukā iti ||
|| bhavati cātra ||
guṇā ye uktā dravyeṣu śarīreṣv api tān viduḥ |
sthānavṛddhikṣayāt tasmād dehināṃ dravyahetukā iti ||
|| bhavatibhavatiA1938
bha
vati cātra
NH cātraA1938 om. NH guṇā ye|| bha vati cātra||
guṇā ye||
guṇā yeNH
guṇā ya A1938 tān viduḥH te tathā | A1938 tām viduḥ | N sthānavṛddhikṣayāt tasmād dehināṃ
sthānavṛddhikṣayāt tasmād dehināṃNH
sthānavṛddhikṣayās tasmād dehināṃ A1938 dravyahetukāNH dravyahetukāḥ ||12|| A1938 itiNH om. A1938
guṇā ye||
guṇā yeNH
guṇā ya A1938 tān viduḥH te tathā | A1938 tām viduḥ | N sthānavṛddhikṣayāt tasmād dehināṃ
sthānavṛddhikṣayāt tasmād dehināṃNH
sthānavṛddhikṣayās tasmād dehināṃ A1938 dravyahetukāNH dravyahetukāḥ ||12|| A1938 itiNH om. A1938
[Adhyāya 42, draft based on MS H]
cf. 1938 ed. 1.42.1
athāto rasaviśeṣavi-jñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto rasaviśeṣavi-jñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A1938
cf. 1938 ed. 1.42.3
ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṅkhyam ekottaraparivṛddhāḥ || śa bdasparśarūparasagandhāḥ || tasmād āpyo rasaḥ parasparānupraveśāc ca sarvveṣāṃ sānnidhyam asti utkarṣāt tu grahaṇaṃ | sa khalvāpyo rasaḥ śeṣabhūtasaṃsarggādvidagdhaḥ ṣaḍvidho bhavati | tad yathā | madhuro 'mlo lavaṇaḥ kaṭukastiktaḥ kaṣāya iti | tatrodakavāhulyātmadhuraḥ | toyāgnivāhulyādamlaḥ bhūmyagnivāhulyāl lavaṇaḥ vāyvākāśavāhulyāttiktaḥ | vāyvagnivāhulyātkaṭukaḥ pṛthivyanilavāhulyātkaṣāya iti ||
ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṅkhyam ekottaraparivṛddhāḥ || śa bdasparśarūparasagandhāḥ || tasmād āpyo rasaḥ parasparānupraveśāc ca sarvveṣāṃ sānnidhyam asti utkarṣāt tu grahaṇaṃ | sa khalvāpyo rasaḥ śeṣabhūtasaṃsarggādvidagdhaḥ ṣaḍvidho bhavati | tad yathā | madhuro 'mlo lavaṇaḥ kaṭukastiktaḥ kaṣāya iti | tatrodakavāhulyātmadhuraḥ | toyāgnivāhulyādamlaḥ bhūmyagnivāhulyāl lavaṇaḥ vāyvākāśavāhulyāttiktaḥ | vāyvagnivāhulyātkaṭukaḥ pṛthivyanilavāhulyātkaṣāya iti ||
vāyvagnivāhulyātkaṭukaḥ pṛ om. A1938
parasparānupraveśāc caparasparānupraveśāc caNH parasparasaṃsargāt parasparānugrahāt parasparānupraveśāc ca A1938 sarvveṣāṃsarveṣāṃNH sarveṣu sarveṣāṃ A1938 sānnidhyamH sānnidhya A1938 sānidhyam N astiH masti, A1938 a N utkarṣāt tuH utkarṣāpakarṣāt tu A1938 tyuttarṣā N grahaṇaṃ | sagrahaṇam | saA1938H t saṃ N śeṣabhūtasaṃsarggādvidagdhaḥśeṣabhūtasaṃsargādvidagdhaḥA1938H śeṣabhūtasaṃsargād vidagdhaḥ N ṣaḍvidhoNH ṣoḍhā vi A1938 bhavatiNH bhajyate; A1938 tad yathāA1938H tadthā N 'mloA1938H mvlo N kaṭukastiktaḥA1938H kaṭukas tiktaḥ N itiNH iti | te ca A1938 tatrodakavāhulyātmadhuraḥtatrodakavāhulyāt madhuraḥNH bhūyaḥ parasparasaṃsargāttriṣaṣṭidhā bhidyante | tatra, bhūmyambuguṇabāhulyānmadhuraḥ, A1938 toyāgnivāhulyādamlaḥH bhūmyagniguṇabāhulyādamlaḥ, A1938 toyāgnivāhulyād amvlaḥ | N bhūmyagnivāhulyāl lavaṇaḥNH toyāgniguṇabāhulyāllavaṇaḥ , A1938 vāyvākāśavāhulyāttiktaḥvāyvākāśavāhulyāt tiktaḥvāyvākāśavāhulyāttiktaḥNH vāyvagniguṇabāhulyāt kaṭukaḥ, vāyvākāśaguṇabāhulyāttiktaḥ, A1938 vāyvagnivāhulyātkaṭukaḥH vāyvagnivāhŭlyāt kaṭukaḥ | N pṛthivyanilavāhulyātkaṣāyaH pṛthivyanilaguṇabāhulyāt kaṣāya A1938 pṛthivyānilāvāhulyāt kaṣāya N
cf. 1938 ed. 1.42.4
tatra madhurāmlalavaṇā vātaghnāḥ | madhuratiktakaṣāyāḥ pittaghnāḥ kaṭutiktakaṣāyāḥ śleṣmaghnāḥ ||
tatra madhurāmlalavaṇā vātaghnāḥ | madhuratiktakaṣāyāḥ pittaghnāḥ kaṭutiktakaṣāyāḥ śleṣmaghnāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.42.5
tatra vāyurātmaivātmā | pittamāgneyaṃ | śleṣma saumya iti ||
tatra vāyurātmaivātmā | pittamāgneyaṃ | śleṣma saumya iti ||
cf. 1938 ed. 1.42.7
kecid āhur agnīṣomīyatvājjagataḥ | dvividhā rasāḥ saumyā āgneyāś ca | tatra madhuratiktakaṣāyāḥ saumyāḥ dvividhā kaṭvamlalavaṇā āgneyāḥ | madhurāmlalavaṇāḥ snigdhā guravaś ca dvividhā kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaś ca | saumyāḥ śītāḥ | āgneyās tūṣṇāḥ |
kecid āhur agnīṣomīyatvājjagataḥ | dvividhā rasāḥ saumyā āgneyāś ca | tatra madhuratiktakaṣāyāḥ saumyāḥ dvividhā kaṭvamlalavaṇā āgneyāḥ | madhurāmlalavaṇāḥ snigdhā guravaś ca dvividhā kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaś ca | saumyāḥ śītāḥ | āgneyās tūṣṇāḥ |
agnīṣomīyatvājjagataḥagnīṣomīyatvāj jagataḥ |H agnīṣomīyatvāj jagatoagnīṣomīyatvāj jagataḥ | A1938N dvividhāH rasā dvivi A1938 dvidhā N rasāḥNH dhāḥ- A1938 āgneyāś caA1938H gneyāś ca | N tatraNH om. A1938 saumyāḥsaumyāḥ;saumyāḥ |H saumyāḥsaumyāḥ;saumyāḥ | A1938N dvividhāH om. A1938N kaṭvamlalavaṇākaṭvamlalavaṇāA1938H kaṭvāmvlalavaṇās N āgneyāḥH āgneyāḥ | A1938 tv āgneyāḥ || N madhurāmlalavaṇāḥH tatra madhurāmlalavaṇāḥ A1938 madhurāmvlalavaṇāḥ N dvividhāH om. A1938N āgneyāsNH āgneyā A1938 tūṣṇāḥNH uṣṇāḥ ||7|| A1938
1.42.8.1
tatra śaityarūkṣalāghavavaiṣadyaguṇalakṣaṇo vāyuḥ | tasya samānayoniḥ kaṣāyo rasaḥ | saumyaḥ śaityāc chaity am abhivardhayati | raukṣyād raukṣyaṃ lāghavāl lāghavaṃ vaiṣadyād vaiṣadyam iti ||
tatra śaityarūkṣalāghavavaiṣadyaguṇalakṣaṇo vāyuḥ | tasya samānayoniḥ kaṣāyo rasaḥ | saumyaḥ śaityāc chaity am abhivardhayati | raukṣyād raukṣyaṃ lāghavāl lāghavaṃ vaiṣadyād vaiṣadyam iti ||
śaityarūkṣalāghavavaiṣadyaguṇalakṣaṇośaityarūkṣalāghavavaiṣadyaguṇalakṣaṇoH śaityaraukṣyalāghavavaiśadyavaiṣṭambhyaguṇalakṣaṇo A1938 śaity arukṣalāghavavaiśadyaguṇalakṣaṇo N saumyaḥH so A1938 sausya N śaityāc chaity amH 'sya śaityāc chaityaṃ A1938 śaity ācchaity am N abhivardhayatiabhivarddhayatiNH vardhayati, A1938 raukṣyād raukṣyaṃA1938H raukṣyāraukṣyaṃ N vaiṣadyād vaiṣadyamH vaiśadyād vaiśadyaṃ, A1938 vaiśudyād vaiśadyam N itiNH vaiṣṭambhyād vaiṣṭambhyam iti; (1) |8| A1938
1.42.8.2
auṣṇyataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiṣadyaguṇalakṣaṇampittantasya samānayoniḥ kaṭuko rasaḥ | saumya auṣṇyād auṣṇyam abhivardhayati | taikṣṇyāt taikṣṇyaṃ raukṣyād raukṣyaṃ lāghavāl lāghavaṃ vaiśadyād vaiśadyam iti ||
auṣṇyataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiṣadyaguṇalakṣaṇampittantasya samānayoniḥ kaṭuko rasaḥ | saumya auṣṇyād auṣṇyam abhivardhayati | taikṣṇyāt taikṣṇyaṃ raukṣyād raukṣyaṃ lāghavāl lāghavaṃ vaiśadyād vaiśadyam iti ||
auṣṇyataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiṣadyaguṇalakṣaṇampittantasyaauṣṇyataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiṣadyaguṇalakṣaṇampittantasyaH auṣṇyataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiśadyaguṇalakṣaṇaṃ pittaṃ, tasya A1938 auṣṇataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiśadyaguṇalakṣaṇaṃ pittaṃ tasya N kaṭukoA1938H om. N rasaḥA1938H om. N saumyaH so 'sya A1938 sausya N abhivardhayatiabhivarddhayatiNH vardhayati, A1938 vaiśadyād vaiśadyamA1938H vaiśadyām N
1.42.8.3
mādhuryasnehagauravaśaityapaicchilyaguṇalakṣaṇaḥ śleṣmā tasya samānayo nirmadhuro rasaḥ | saumya mādhuryāt mādhuryam abhivardhayati | snehāt snehaṃ gauravād gauravaṃ śaityāc chaityaṃ paicchilyāt paicchilyam iti ||
mādhuryasnehagauravaśaityapaicchilyaguṇalakṣaṇaḥ śleṣmā tasya samānayo nirmadhuro rasaḥ | saumya mādhuryāt mādhuryam abhivardhayati | snehāt snehaṃ gauravād gauravaṃ śaityāc chaityaṃ paicchilyāt paicchilyam iti ||
mādhuryasnehagauravaśaityapaicchilyaguṇalakṣaṇaḥA1938H mādhuryasnehagauravaśaity apaicchilyaguṇalakṣaṇa | ḥ N samānayoH samānayo A1938N nirmadhuroH nir madhuro A1938N saumyaH so 'sya A1938 sosya N mādhuryāt mādhuryamH mādhuryānmādhuryaṃ A1938 mādhuryād mādhuryam N abhivardhayatiabhivarddhayati |NH vardhayati, A1938 snehāt snehaṃA1938H snehāt senahaṃ N śaityāc chaityaṃH śaityāc chaity aṃ, A1938 śaity ācchaity aṃ N
cf. 1938 ed. 1.42.8.4
tasya punar vviparītaḥ kaṭuko rasaḥ | śleṣmaṇaḥ pratyanīkatvāt | kaṭukyātmādhuryam abhibhavati | raukṣyāt snehaṃ lāghavād gauravaṃ auṣṇyāt paicchity an tad etan nidarśanamātram uktaṃ |
tasya punar vviparītaḥ kaṭuko rasaḥ | śleṣmaṇaḥ pratyanīkatvāt | kaṭukyātmādhuryam abhibhavati | raukṣyāt snehaṃ lāghavād gauravaṃ auṣṇyāt paicchity an tad etan nidarśanamātram uktaṃ |
punarNH puna A1938 vviparītaḥviparītaḥNH ranyayoniḥ A1938 rasaḥNH rasaḥ; sa A1938 pratyanīkatvāt | kaṭukyātmādhuryamH pratyanīkatvāt kaṭukatvānmādhurya A1938 pratyanīkatvāt | kaṭutvāt mādhuryam N abhibhavatiNH mabhibhavati, A1938 raukṣyāt snehaṃA1938H raukṣyasnehaṃ N lāghavād gauravaṃlāghavād gauravamA1938H lāghavād gaurava N auṣṇyāt paicchity anH auṣṇyāc chaityaṃ, vaiśadyāt paicchilyam iti | A1938 auṣṇāt | vaiśadyāt paicchilyaṃ N tad etanA1938H tadetan N uktaṃNH uktaṃ bhavati (4) ||8|| A1938
cf. 1938 ed. 1.42.9
rasalakṣaṇam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ || tatra yaḥ paritoṣam utpādayati tarppayati mukhopalepañ janayati prahlādayati śleṣmāṇañ cābhivardhayati sa madhuraḥ || yo dantaharṣam utpādayati | mukhāśrāvañ jana-yati śraddhāñ cotpādayati so 'mlaḥ || yo bhaktarucim utpādayati | kaphaprasekañ janayati mārddavañ copādayati sa lavaṇaḥ || yo jihvām udvejayati śiro gṛhṇāti nāsikāñ ca śrāvayati sa kaṭukaḥ || yo gale śoṣam utpāda-yati mukhavaiṣadyam utpādayati bhaktaruciñ copādyati sa tiktaḥ || ya āsyam pariśoṣayati- jihvāṃ stambhayati kaṇṭham badhnāti hṛdayam pīḍayati sa kaṣāyaḥ ||
rasalakṣaṇam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ || tatra yaḥ paritoṣam utpādayati tarppayati mukhopalepañ janayati prahlādayati śleṣmāṇañ cābhivardhayati sa madhuraḥ || yo dantaharṣam utpādayati | mukhāśrāvañ jana-yati śraddhāñ cotpādayati so 'mlaḥ || yo bhaktarucim utpādayati | kaphaprasekañ janayati mārddavañ copādayati sa lavaṇaḥ || yo jihvām udvejayati śiro gṛhṇāti nāsikāñ ca śrāvayati sa kaṭukaḥ || yo gale śoṣam utpāda-yati mukhavaiṣadyam utpādayati bhaktaruciñ copādyati sa tiktaḥ || ya āsyam pariśoṣayati- jihvāṃ stambhayati kaṇṭham badhnāti hṛdayam pīḍayati sa kaṣāyaḥ ||
ūrdhvaṃA1938H ūdhe N paritoṣamNH paritoṣa A1938 utpādayatiNH mutpādayati prahlādayati A1938 tarppayatitarpayatiNH tarpayati jīvayati A1938 janayatijanayatiNH jana A1938 prahlādayatiprahlādayatiNH yati A1938 mukhāśrāvañmukhāsrāvañH mukhāsrāvaṃmukhāsrāvañ A1938N cotpādayati soA1938H cotpādayati som N 'mlaḥ || yo'mlaḥ; yoA1938H vla || yo N copādayati saH cāpādayati sa A1938 cotpādayati sa N jihvāmNH jihvāgraṃ A1938 udvejayatiudvejayatiNH bādhate udvegaṃ janayati A1938 gṛhṇātiNH gṛhṇīte A1938 nāsikāñ caH nāsikāṃ A1938 nāsikāñ cā N śrāvayati saH srāvayati sa A1938N śoṣamNH coṣa A1938 utpāda-yatiutpādayatiutpāda-yatiNH mutpādayati A1938 mukhavaiṣadyamH mukhavaiśadyaṃ A1938 mukhavaiśamyam N utpādayatiutpādayatiNH janayati A1938 copādyati saH cāpādayati harṣaṃ ca sa A1938 cāpādayati sa N tiktaḥ || yaNH tiktaḥ; yo A1938 āsyamāsyaṃNH vaktraṃ A1938 jihvāṃA1938H jihvā N badhnātiA1938H vadhnāti N pīḍayati saNH karṣati pīḍayati ca sa A1938 kaṣāyaḥNH kaṣāya iti ||9|| A1938
1.42.10.1
rasaguṇān ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ || tatra madhuro raso raktamāṃsado 'sthimajjojaḥ śukravardhanaś cākṣuṣyaḥ keśyauvalakṛtsandhānaḥ śoṇitaḥ śoṇitaprasādo vālavṛddhakṣatakṣīṇahitaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamaḥ || tṛṣṇāmūrcchādāhaḥ praśamanaḥ | ṣaḍindriyaprasādanaś ceti | sa evaṃguṇo 'py eka evātyartham upayujyamānaḥ kāsaḥ śvāso lasakavamathurvvadanamādhuryasvaropaghātakṛmigalagaṇḍān āpādayati | tathārvvudaślīpadabastigudopalepābhiṣyandaprabhṛtīn nayanavikārānn upajayati ||
rasaguṇān ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ || tatra madhuro raso raktamāṃsado 'sthimajjojaḥ śukravardhanaś cākṣuṣyaḥ keśyauvalakṛtsandhānaḥ śoṇitaḥ śoṇitaprasādo vālavṛddhakṣatakṣīṇahitaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamaḥ || tṛṣṇāmūrcchādāhaḥ praśamanaḥ | ṣaḍindriyaprasādanaś ceti | sa evaṃguṇo 'py eka evātyartham upayujyamānaḥ kāsaḥ śvāso lasakavamathurvvadanamādhuryasvaropaghātakṛmigalagaṇḍān āpādayati | tathārvvudaślīpadabastigudopalepābhiṣyandaprabhṛtīn nayanavikārānn upajayati ||
raktamāṃsadoH rasaraktamāṃsamedo A1938 raktamāṃsamedo N 'sthimajjojaḥH 'sthimajjaujaḥ A1938 sthimajojaḥ N śukravardhanaśśukravarddhanaśNH śukrastanyavardhanaś A1938 cākṣuṣyaḥcakṣuṣyaḥH cakṣuṣyaḥcakṣuṣyaḥ A1938Npc cakṣuśaṣyaḥ Nac keśyauvalakṛtsandhānaḥH keśyo varṇyo balakṛtsandhānaḥ A1938 keśyo valakṛtsandhāna N śoṇitaḥ śoṇitaprasādoH śoṇitarasaprasādano A1938 śoṇitaprasādo N vālavṛddhakṣatakṣīṇahitaḥH bālavṛddhakṣatakṣīṇahitaḥ A1938 vālavṛddhakṣakṣīṇahitaḥ N ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamaḥH ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatama A1938 ṣaṭpadapipīlikānām iṣṭatamaḥ N tṛṣṇāmūrcchādāhaḥ praśamanaḥH stṛṣṇāmūrcchādāhapraśamanaḥ A1938 tṛṣṇāmūrcchādāhapraśamanaḥ N ceti | saceti | jpegsaNH kṛmikaphakaraś ceti; sa A1938 evaṃguṇoevaṅguṇoA1938H evaṃgu N 'py ekaH 'pyeka A1938 ṇopyeka N upayujyamānaḥupayujyamānaḥNH āsevyamānaḥ A1938 kāsaḥNH kāsa A1938 śvāso lasakavamathurvvadanamādhuryasvaropaghātakṛmigalagaṇḍān āpādayatiH śvāsālasakavamathuvadanamādhuryasvaropaghātakṛmigalagaṇḍānāpādayati A1938 śvāsālasakavamathurvadana mādhuryasvaropaghātakrimigalagaṇḍān āpādayati | Nac śvāsālasakavamathurvadatana mādhuryasvaropaghātakrimigalagaṇḍān āpādayati | Npc tathārvvudaślīpadabastigudopalepābhiṣyandaprabhṛtīnem. tathā'rbudaślīpadabastigudopalepābhiṣyandaprabhṛtī ñ A1938 tathārbudaślīpadavastiguḍopalepābhiṣyandaprabhṛtīn N tathārvvudaślīpadavastigudopalepābhiṣyandaprabhṛtīn H nayanavikārānn upajayatiH janayati(1) |10| A1938 nayata vikārān upajanayati || N
1.42.10.2
amlas tu jaraṇaḥ pācanapavananigrahaṇo nulomano vidāhī vahiḥśītaḥ kledanaḥ prāyaśo hṛdyaś ceti | sa khalv evaṃguṇo 'py eka evātyartham upayujyamāno dantaharṣanayanasammīlanaromasamvejanakaphavilāyanaśarīrapraśithilatām āpādayati | tathā kṣatavihatadagdhadaṣṭabhagnaśū-nacyutāvamathitacchiyavisarppitacchinnaviddhotpiṣṭādīni pāca-yaty āgneyasvabhāvatvvāt ||
amlas tu jaraṇaḥ pācanapavananigrahaṇo nulomano vidāhī vahiḥśītaḥ kledanaḥ prāyaśo hṛdyaś ceti | sa khalv evaṃguṇo 'py eka evātyartham upayujyamāno dantaharṣanayanasammīlanaromasamvejanakaphavilāyanaśarīrapraśithilatām āpādayati | tathā kṣatavihatadagdhadaṣṭabhagnaśū-nacyutāvamathitacchiyavisarppitacchinnaviddhotpiṣṭādīni pāca-yaty āgneyasvabhāvatvvāt ||
amlas tuH amlo A1938 amvlas tu N jaraṇaḥA1938H jaraṇa N pācanapavananigrahaṇopācanapavananigrahaṇoH pācano dīpanaḥ pavananigrahaṇo A1938 pācaṇapavananigraha N nulomanoH 'nulomanaḥ A1938 ṇonulomano N vidāhīNH koṣṭhavidāhī A1938 vahiḥśītaḥvahiḥ śītaḥNH bahiḥśītaḥ A1938 kledanaḥA1938H kledanaḥ prīṇanaḥ N hṛdyaśNH hy adya A1938 ceti | saNH śceti; sa A1938 khalv evaṃguṇokhalv evaṃguṇoH evaṅguṇo A1938 khalvevaṃ gu N 'py ekaH 'pyeka A1938 ṇopyeka N upayujyamānoNH upasevyamāno A1938 dantaharṣanayanasammīlanaromasamvejanakaphavilāyanaśarīrapraśithilatāmdantaharṣanayanasammīlanaromasamvejanakaphavilāyanaśarīrapraśithilatāmH dantaharṣanayanasammīlanaromasaṃvejanakaphavilayanaśarīraśaithilyā A1938 dantaharṣanayanasaṃmīlanaromasaṃvejanakaphavilopanaśarīrapraśithilatām N āpādayatiNH nyāpādayati, A1938 kṣatavihatadagdhadaṣṭabhagnaśū-nacyutāvamathitacchiyavisarppitacchinnaviddhotpiṣṭādīnikṣatavihatadagdhadaṣṭabhagnaśū-nacyutāvamathitacchiyavisarppitacchinnaviddhotpiṣṭādīniH kṣatābhihatadagdhadaṣṭabhagnarugṇaśūnapracyutāvamūtritavisarpitacchinnabhinnaviddhotpiṣṭādīni A1938 kṣatavihatadagdhadaṣṭabhagnaśūnacyutāṭhamatrita parisarpitacchinnaviddhotpiṣṭādīni Nac kṣatavihatadagdhadaṣṭabhagnaśūcyutāṭhamata parisarpitacchinnaviddhotpiṣṭādīni Npc pāca-yaty āgneyasvabhāvatvvātpāca-yaty āgneyasvabhāvatvvātH pācayatyāgneyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamuro hṛdayaṃ ceti(2) |10| A1938 pācayatyāgneyasvabhāvatvāt || N
1.42.10.3
lavaṇas tu saṃśodhanaḥ pācano viśleṣaṇas tarppaṇaḥ kledanaḥ śaithilyakṛt sarvvarasapratyanīkabhūto mārggaviśodhanaḥ sarvvaśarīrāvayavamārddavakaraś ceti | sa khalu evaṃguṇo 'py eka evātyartham upasevyamāno gātrakaṇḍūko tha śophavaivarṇṇakaraḥ svaropaghātendriyopatāpān upajanayati | tathākṣimukhapākaraktapittavātaśoṇitāmlīkāprabhṛtīnvikārān upajanayati ||
lavaṇas tu saṃśodhanaḥ pācano viśleṣaṇas tarppaṇaḥ kledanaḥ śaithilyakṛt sarvvarasapratyanīkabhūto mārggaviśodhanaḥ sarvvaśarīrāvayavamārddavakaraś ceti | sa khalu evaṃguṇo 'py eka evātyartham upasevyamāno gātrakaṇḍūko tha śophavaivarṇṇakaraḥ svaropaghātendriyopatāpān upajanayati | tathākṣimukhapākaraktapittavātaśoṇitāmlīkāprabhṛtīnvikārān upajanayati ||
lavaṇas tuNH lavaṇaḥ A1938 tarppaṇaḥH om. A1938 tarpaṇa N śaithilyakṛt sarvvarasapratyanīkabhūtośaithilyakṛt sarvvarasapratyanīkabhūtoH śaithilyakṛduṣṇaḥ sarvarasapratyanīko A1938 śaithilyakṛt sarvarasapratyanībhūto N sarvvaśarīrāvayavamārddavakaraśsarvaśarīrāvayavamārdavakaraśsarvvaśarīrāvayavamārddavakaraśNH sarvaśarīrāvayavamārdavakara A1938 ceti | saNH śceti; sa A1938 khaluH om. A1938 khalve N evaṃguṇoevaṅguṇoA1938H vaṃgu N 'pyH ' A1938 ṇo N ekaH pyeka A1938N evātyarthamNH evātyartha A1938 upasevyamānoupasevyamānoNH māsevyamāno A1938 gātrakaṇḍūko thagātrakaṇḍūkothaNH gātrakaṇḍūkoṭha A1938 śophavaivarṇṇakaraḥH śophavaivarṇya A1938 śophavaivarṇṇyakaraḥ N svaropaghātendriyopatāpān upajanayatiNH puṃstvopaghātendriyopatāpamu A1938 tathākṣimukhapākaraktapittavātaśoṇitāmlīkāprabhṛtīnvikārān upajanayatiH khākṣipākaraktapittavātaśoṇitāmlīkāprabhṛtīn āpādayati(3) |10| A1938 tathā kṣimukhapākaraktapittavāttapittaśoṇitāmvlīkāprabhṛtīn vikārān upajanayati || N
1.42.10.4
kaṭukas tu dīpanaḥ pācano rocanaḥ śodhanaḥ sthaulyā lyālasakaviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥ sandhibandhacchedano vasādanas stanyaśukrakaphamedasām upahantā ceti | sa khalv evaṃguṇo 'py eka evātyartham upayujyamāno bhramamadagalatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpān āpādayati | tathā valavighātakampatodabhedakṛt karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu ca vātaśūlān upajanayati ||
kaṭukas tu dīpanaḥ pācano rocanaḥ śodhanaḥ sthaulyā lyālasakaviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥ sandhibandhacchedano vasādanas stanyaśukrakaphamedasām upahantā ceti | sa khalv evaṃguṇo 'py eka evātyartham upayujyamāno bhramamadagalatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpān āpādayati | tathā valavighātakampatodabhedakṛt karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu ca vātaśūlān upajanayati ||
kaṭukas tuNH kaṭuko A1938 śodhanaḥA1938H śodhana N sthaulyā lyālasakaviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥsthaulyājpeglyālasakaviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥH sthaulyālasyakaphakṛmiviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥ A1938 sthaulyālasakaviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥ | N sandhibandhacchedanoH sandhibandhavicchedano A1938 sandhivandhaccheda N vasādanasH 'vasādanaḥ A1938 novasādana N stanyaśukrakaphamedasāmNH stanyaśukramedasām A1938 khalv evaṃguṇoH evaṅguṇo A1938 khalvevaṃgu N 'pyH ' A1938 ṇo N ekaH pyeka A1938N upayujyamānoupayujyamānoNH upasevyamāno A1938 bhramamadagalatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpān āpādayatiH bhramamadagalatālvoṣṭhaśoṣadāhasantā A1938 bhramamadagalatālvoṣṭhapraśoṣadāhasantāpānāpādayati || N tathāNH pa A1938 valavighātakampatodabhedakṛt karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu caNH balavighātakampatodabhedakṛt karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu ca A1938 vātaśūlān upajanayativātaśūlān upajanayatiNH vātaśūlān āpādayati(4) |10| A1938
1.42.10.5
tiktas tu rocano dīpanaḥ śodhanaḥ kaṇḍūkoṣṭhatṛṣṇāmūrcchāpraśanaḥ stanyaśodhano viṇmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaś ceti | sa khalv evaṅguṇo 'py eka evātyartham upayujyamāno gātramanyāstambhākṣepakordditaśiraḥśūlān upa-janayati | tathā bhramatodabhedacchedāsyavairasyāny āpādayati ||
tiktas tu rocano dīpanaḥ śodhanaḥ kaṇḍūkoṣṭhatṛṣṇāmūrcchāpraśanaḥ stanyaśodhano viṇmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaś ceti | sa khalv evaṅguṇo 'py eka evātyartham upayujyamāno gātramanyāstambhākṣepakordditaśiraḥśūlān upa-janayati | tathā bhramatodabhedacchedāsyavairasyāny āpādayati ||
tiktastiktasH tikta A1938 om. N tuH śchedano A1938 tiktas tu N kaṇḍūkoṣṭhatṛṣṇāmūrcchāpraśanaḥkaṇḍūkoṣṭhatṛṣṇāmūrcchāpraśanaḥH kaṇḍūkoṭhatṛṣṇāmūrcchājvarapraśamanaḥ A1938 kaṇḍūkothatṛṣṇāmūrcchājvarapraśamanaḥ || N viṇmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaśvinmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaśNH viṇmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇa A1938 ceti | saNH śceti; sa A1938 khalv evaṅguṇoH evaṅguṇo A1938 khalvevaṃgu N 'pyH ' A1938 ṇo N ekaH pyeka A1938N upayujyamānoupayujyamānoNH upasevyamāno A1938 gātramanyāstambhākṣepakordditaśiraḥśūlān upa-janayatigātramanyāstambhākṣepakordditaśiraḥśūlān upa-janayatiH gātramanyāstambhākṣepakārditaśiraḥśū A1938 gātramanyāstambhākṣepakārditaśiraḥśūlān upajanayati | N tathāNH la A1938 bhramatodabhedacchedāsyavairasyānyH bhramatodabhedacchedāsyavair asyāny A1938 bhramatodabhedacchedāsyavairasyā N āpādayatiāpādayati(5)A1938H nyāpādayati || N
1.42.10.6
kaṣāyas tu saṅgrāhiko ropaṇaḥ stambhanaḥ śodhanollekhanaḥ śoṣaṇaḥ pīḍanaḥ kledopaśoṣaṇaś ceti | sa khalv evaṅguṇo 'py eka evātyartham upayujyamāno hṛdayapīḍāsyaśoṣodarādhmānavākyagrahamanyāstambhaprabhṛtīn vikārān upajanayati | tathā gātrasphuraṇacimicimāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtīn vikārānupajanayati ||
kaṣāyas tu saṅgrāhiko ropaṇaḥ stambhanaḥ śodhanollekhanaḥ śoṣaṇaḥ pīḍanaḥ kledopaśoṣaṇaś ceti | sa khalv evaṅguṇo 'py eka evātyartham upayujyamāno hṛdayapīḍāsyaśoṣodarādhmānavākyagrahamanyāstambhaprabhṛtīn vikārān upajanayati | tathā gātrasphuraṇacimicimāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtīn vikārānupajanayati ||
prabhṛtīn… gā om. A1938
kaṣāyas tuNH kaṣāyaḥ A1938 saṅgrāhikosaṃgrāhikoNH saṅgrāhako A1938 śodhanollekhanaḥH śodhano lekhanaḥ A1938 śodhaṇo lekhanaḥ | N śoṣaṇaḥA1938H om. N pīḍanaḥA1938H pīḍana N khalv evaṅguṇoH evaṅguṇo A1938 khalvevaṃguṇo Nac khalvevaṃgu Npc 'py ekaH 'pyeka A1938 pyeka Nac ṇopyeka Npc upayujyamānoNH upasevyamāno A1938 hṛdayapīḍāsyaśoṣodarādhmānavākyagrahamanyāstambhaprabhṛtīn vikārān upajanayatihṛdayapīḍāsyaśoṣodarādhmānavākyagrahamanyāstambhaprabhṛtīn vikārān upajanayatiH hṛtpīḍāsyaśoṣodarādhmānavākyagrahamanyāstambha- A1938 hṛdayapīḍāsyaśoṣodarādhmānāha vākyagrahaṇamanyāstambhaprabhṛtīn vikārān upajanayati hṛdayapīḍāsyaśoṣodarādhmānāha vākyagrahaṇamanyāstambhaprabhṛtīn vikārān upajanayati ||hṛdayapīḍāsyaśoṣodarādhmānāha vākyagrahaṇamanyāstambhaprabhṛtīn vikārān upajanayati || NacNpc gātrasphuraṇacimicimāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtīn vikārānupajanayatiH gātrasphuraṇacumucumāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtī ñjanayati ||10|| A1938 gātrasphuraṇavimivimāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtīn vikārān upajanayati || N
cf. 1938 ed. 1.42.11
sarvveṣām eva dravyāṇy upadekṣyāmaḥ | tad yathā kākolyādi kṣīraghṛtavasāmajjaśāliyavagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaśeruka kālāṅkālukapiyālapuṣkaravījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādananālikerekṣuvikārāḥ | balātibalātmaguptāvidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭamadhūlikākūṣmāṇḍādiḥ samāsena madhuro varggaḥ || dāḍimāmalakamātuluṅgāmrāmrātakakapitthakaramarddavadaraprācīnāmalakakośāmrabhavyapārāvatavetraphalatintiḍīkalajacāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāsauvīratuṣodakadhānyāmlaprabhṛtīni samāsenāmlo varggaḥ || saindhavasauvarccalaviḍapākyaromakasāmudrapācimakṣāroṣarasuvarccilaprabhṛtīni samāsena lavaṇo varggaḥ || pippa-lyādiḥ surasādir mmadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadevadāruhareṇukā 'valgujaphalacaṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsīpīluprabhṛtī-ni śālasārādiś ca prāyaśaḥ kaṭuko varggaḥ || āragvadhādirgguḍūcyādirmmaṇḍūkaparṇṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇṇavṛhatīdvayaśaṃkhinītṛvṛtkṛtavedhanakarkkoṭakakāravellavārttākukaravīrasumanāḥśaṃkhapuṣpyapāmārggatrāyamāṇāśokarohivaijayantīsuvarccalāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni tikto varggaḥ || nyagrodhādirambaṣṭhādir lodhrādiḥ priyaṅvādistriphalā śallakījamvvasthitindukādīni katakaśākaphalāni sālasārādiś ca prāyasaḥ kuravakakovidārajīvantīsuniṣaṇṇakaprabhṛtīni varakādayo mudgādayaś ca samāsena kaṣā-yo varggaḥ ||
sarvveṣām eva dravyāṇy upadekṣyāmaḥ | tad yathā kākolyādi kṣīraghṛtavasāmajjaśāliyavagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaśeruka kālāṅkālukapiyālapuṣkaravījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādananālikerekṣuvikārāḥ | balātibalātmaguptāvidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭamadhūlikākūṣmāṇḍādiḥ samāsena madhuro varggaḥ || dāḍimāmalakamātuluṅgāmrāmrātakakapitthakaramarddavadaraprācīnāmalakakośāmrabhavyapārāvatavetraphalatintiḍīkalajacāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāsauvīratuṣodakadhānyāmlaprabhṛtīni samāsenāmlo varggaḥ || saindhavasauvarccalaviḍapākyaromakasāmudrapācimakṣāroṣarasuvarccilaprabhṛtīni samāsena lavaṇo varggaḥ || pippa-lyādiḥ surasādir mmadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadevadāruhareṇukā 'valgujaphalacaṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsīpīluprabhṛtī-ni śālasārādiś ca prāyaśaḥ kaṭuko varggaḥ || āragvadhādirgguḍūcyādirmmaṇḍūkaparṇṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇṇavṛhatīdvayaśaṃkhinītṛvṛtkṛtavedhanakarkkoṭakakāravellavārttākukaravīrasumanāḥśaṃkhapuṣpyapāmārggatrāyamāṇāśokarohivaijayantīsuvarccalāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni tikto varggaḥ || nyagrodhādirambaṣṭhādir lodhrādiḥ priyaṅvādistriphalā śallakījamvvasthitindukādīni katakaśākaphalāni sālasārādiś ca prāyasaḥ kuravakakovidārajīvantīsuniṣaṇṇakaprabhṛtīni varakādayo mudgādayaś ca samāsena kaṣā-yo varggaḥ ||
sarvveṣāmsarveṣāmNH ataḥ sarveṣām A1938 dravyāṇyNH dravyā A1938 upadekṣyāmaḥupadekṣyājpegmaḥNH ṇyupadekṣyāmaḥ | A1938 kākolyādiNH kākolyādiḥ A1938 kṣīraghṛtavasāmajjaśāliyavagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaśeruka kālāṅkālukapiyālapuṣkaravījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādananālikerekṣuvikārāḥkṣīraghṛtavasāmajjaśāliyavagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaśeruka kālāṅkālukapiyālapuṣkaravījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādananālikerekṣuvikārāḥH kṣīraghṛtavasāmajjaśāliṣaṣṭikayavagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaserukatrapusair vārukarkārukālābūkālindakataka- giloḍyapriyālapuṣkarabījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādanatālanālikerekṣuvikāra A1938 kṣīraghṛtavasāmajjāśāliyavagodhūmamāṣa śṛṅgāṭakakaserukakaloḍyaluvupiyālapuṣkaravījakāṣmaryamadhūkadhradrākṣākharjjūra rājādananālikerekṣuvikārāḥ | Nac kṣīraghṛtavasāmajjāśāliyavagodhūmamāṣa śṛṅgāṭakakaserukakaloḍyaluvupiyālapuṣkaravījakāṣmaryamadhūkadrākṣākharjjūra rājādananālikerekṣuvikārāḥ | Npc balātibalātmaguptāvidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭamadhūlikākūṣmāṇḍādiḥbalātibalātmaguptāvidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭamadhūlikākūṣmāṇḍādiḥH balātibalātmaguptā- vidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭamadhūlikākūṣmāṇḍaprabhṛtīni A1938 valātivalātmaguptāvidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭāmadhūkalikā kuṣmājaṇḍādiḥ | Nac valātivalātmaguptāvidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭāmadhūlikā kuṣmāṇḍādiḥ | Npc dāḍimāmalakamātuluṅgāmrāmrātakakapitthakaramarddavadaraprācīnāmalakakośāmrabhavyapārāvatavetraphalatintiḍīkalajacāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāsauvīratuṣodakadhānyāmlaprabhṛtīnidāḍimāmalakamātuluṅgāmrāmrātakakapitthakaramarddavadaraprācīnāmalakakośāmrabhavyapārāvatavetraphalatintiḍīkalajacāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāsauvīratuṣodakadhānyāmlaprabhṛtīniH dāḍimāmalakamātuluṅgāmrātakakapitthakaramardabadarakolaprācīnāmalakatintiḍīkakośāmrakabhavyapārāvata- vetraphalalakucāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāśuktasauvīrakatuṣodakadhānyāmlaprabhṛtīni A1938 dāḍimāmalakamātaluṅgāmrāmrātakakapitthakaramardavadaraprācīrṇṇamakalakośāmrabhavyaāpārāvatavetraphalatintiḍīka kucāmvlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāsauvīratuṣodakadhānyāmvlaprabhṛtīni Nac dāḍimāmalakamātaluṅgāmrāmrātakakapitthakaramardavadaraprācīrṇṇamakalakośāmrabhavyapārāvatavetraphalatintiḍīka kucāmvlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāsauvīratuṣodakadhānyāmvlaprabhṛtīni Npc samāsenāmloA1938H samāsenāmvlo N saindhavasauvarccalaviḍapākyaromakasāmudrapācimakṣāroṣarasuvarccilaprabhṛtīnisaindhavasauvarccalaviḍapākyaromakasāmudrapācimakṣāroṣarasuvarccilaprabhṛtīnisaindhavasauvarccalavi-ḍapākyaromakasāmudrapācimakṣāroṣarasuvarccilaprabhṛtīniNH saindhavasauvarcalaviḍapākyaromakasāmudrakapaktrimayavakṣāroṣaraprasūtasuvarcikāprabhṛtīni A1938 surasādirsurasādiḥA1938H surasā N mmadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadevadāruhareṇukāmmadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadevadāruhareṇukāH śigrumadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadevadāruhareṇukā A1938 dirmadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadevadārukareṇukā N 'valgujaphalacaṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsīpīluprabhṛtī-ni'valgujaphalacaṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsīpīluprabhṛtī-niH vālgujaphala- caṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsāpīluprabhṛtīni A1938 valgujaphalacaṇḍāguggulu mustālāṅgalakīśukanāṣīpīluprabhṛtīni N śālasārādiś caH sālasārādiś ca A1938N prāyaśaḥA1938H prāyaṣaḥ N āragvadhādirgguḍūcyādirmmaṇḍūkaparṇṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇṇavṛhatīdvayaśaṃkhinītṛvṛtkṛtavedhanakarkkoṭakakāravellavārttākukaravīrasumanāḥśaṃkhapuṣpyapāmārggatrāyamāṇāśokarohivaijayantīsuvarccalāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīniāragvadhādirgguḍūcyādirmmaṇḍūkaparṇṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇṇavṛhatīdvayajpegśaṃkhinītṛvṛtkṛtavedhanakarkkoṭakakāravellavārttākukaravīrasumanāḥśaṃkhapuṣpyapāmārggatrāyamāṇāśokarohivaijayantīsuvarccalāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīniH āragvadhādirguḍūcyādirmaṇḍūkaparṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇabṛhatīdvayaśaṅkhinīdravantī- trivṛtkṛtavedhanakarkoṭakakāravellavārtākakarīrakaravīrasumanaḥśaṅkhapuṣpyapāmārgatrāyamāṇāśokarohiṇīvaijayantī- suvarcalāpunarnavāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni A1938 āragvadhādir guḍucyādirmaṇḍūkaparṇṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇaaṭakasaptaparṇṇavṛhatīdvayaśaṃṅkhinī tṛvṛtkṛtavedhanakarkoṭakakāravellakavārttākaravīsumanā śaṅkhapuṣpyapāmārgatrāyamāṇāśokarohi vejayantīsuvarccalāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni N tiktotiktoNH samāsena tikto A1938 nyagrodhādirambaṣṭhādirH nyagrodhādirambaṣṭhā A1938 nyagrodhādiramvaṣṭhādi N lodhrādiḥH diḥ A1938 rlodhrādiḥ N priyaṅvādistriphalāH priyaṅgvādī rodhrādistriphalā A1938 priyaṅgvādiḥ triphalā N śallakījamvvasthitindukādīniśallakījamvvasthitindukādīniH śallakījambvāmrabakulatindukaphalāni A1938 śallakījamvasthitindukādīni N katakaśākaphalāniNH katakaśākaphalapāṣāṇabhedakavanaspatiphalāni A1938 prāyasaḥH prāyaśaḥ A1938N kuravakakovidārajīvantīsuniṣaṇṇakaprabhṛtīnikuravakakovidārajīvantīsuniṣaṇṇakaprabhṛtī nikuravakakovidārajīvantīsuniṣaṇṇakaprabhṛtīniNH kuruvakakovidārakajīvantīcillīpālaṅkyāsuniṣaṇṇakaprabhṛtīni A1938 mudgādayaś caA1938H mudgādayauś ca N
cf. 1938 ed. 1.42.12
tatraiteṣāṃ rasānāṃ saṃyogās triṣaṣṭirv bhavanti || tad yathā pañcadaśa dvikāḥ | viṃśatis trikāḥ | pañcadaśa catuṣkāḥ | ṣaṭ pañcakāḥ | ekaṣaṭkāḥ | ekaikaśaś ca śaḍrasā iti | teṣām anyatra vakṣyāmaḥ ||
tatraiteṣāṃ rasānāṃ saṃyogās triṣaṣṭirv bhavanti || tad yathā pañcadaśa dvikāḥ | viṃśatis trikāḥ | pañcadaśa catuṣkāḥ | ṣaṭ pañcakāḥ | ekaṣaṭkāḥ | ekaikaśaś ca śaḍrasā iti | teṣām anyatra vakṣyāmaḥ ||
rasānāṃA1938H raṣānāṃ N saṃyogāsH saṃyogā A1938N triṣaṣṭirv bhavantiH striṣaṣṭirbhavanti | A1938 t triṣaṣṭir bhavati | N viṃśatisH viṃśati A1938N trikāḥNH strikāḥ, A1938 ekaṣaṭkāḥH e A1938 ekaḥ ṣaṭkāḥ | N ekaikaśaś caH kaśaḥ A1938 kaikasaś ca N śaḍrasāṣaḍrasāḥ,ṣaḍrasāH ṣaḍrasāḥṣaḍrasāḥ,ṣaḍrasā A1938N itiNH ekaḥ ṣaṭka iti | A1938 vakṣyāmaḥNH prayojanāni vakṣyāmaḥ ||12|| A1938
cf. 1938 ed. 1.42.13
bhavati cātra ||
yuktāḥ ṣaḍadhigacchanti valino vaśyatāṃ rasāḥ |
yathā doṣāḥ prakupitā vaśaṃ yānti valīyasa iti ||
bhavati cātra ||
yuktāḥ ṣaḍadhigacchanti valino vaśyatāṃ rasāḥ |
yathā doṣāḥ prakupitā vaśaṃ yānti valīyasa iti ||
[Adhyāya 43, draft based on MS H]
cf. 1938 ed. 1.43.1
athāto vamanadravyavikalpavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto vamanadravyavikalpavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A1938
1.43.3.part1
vamanadravyānām phalākhyānām madhye madanaphalāni śreṣṭhatamāni bhavanti || tatra madanapuṣpāṇām ātapaśuṣkāṇā cūrṇaprakuñcaṃ pratyak puṣpīnimvakaṣāyāṇām anyatamenālo pāyayitvā vāmayet | madanaśatvāṭūcūrṇṇāny evam madhulavaṇayuktāny abhiprataptāni | madanaśalāṭucūrṇṇasiddhām vā tilayavāgūn | nivṛttām vā nātihariti pāṇḍūnāṃ kuśamūḍhāvavaddhamṛdgomayapraliptānāṃ yavavūsamāṣaśālyādidhānyarāśāvaṣṭharātroṣitaklinnabhinnānām phalapippalīrāhṛtyātape pariśoṣayet tāsāṃ dadhipalavimṛditapariśuṣkāṇāṃ subhājanasthānām antarnnakhamuṣṭhim uṣṇena yaṣṭhīmadhukaṣāyeṇa kovidārādhyanyatamakāṣāyeṇa vā vimṛdya trirātraparyuṣitam madhusaindhavayuktam āśīrbhir abhimantritam udaṅmukhaḥ prāṅmukham āturam pāyayet anena mantreṇa abhimantrya ||
vamanadravyānām phalākhyānām madhye madanaphalāni śreṣṭhatamāni bhavanti || tatra madanapuṣpāṇām ātapaśuṣkāṇā cūrṇaprakuñcaṃ pratyak puṣpīnimvakaṣāyāṇām anyatamenālo pāyayitvā vāmayet | madanaśatvāṭūcūrṇṇāny evam madhulavaṇayuktāny abhiprataptāni | madanaśalāṭucūrṇṇasiddhām vā tilayavāgūn | nivṛttām vā nātihariti pāṇḍūnāṃ kuśamūḍhāvavaddhamṛdgomayapraliptānāṃ yavavūsamāṣaśālyādidhānyarāśāvaṣṭharātroṣitaklinnabhinnānām phalapippalīrāhṛtyātape pariśoṣayet tāsāṃ dadhipalavimṛditapariśuṣkāṇāṃ subhājanasthānām antarnnakhamuṣṭhim uṣṇena yaṣṭhīmadhukaṣāyeṇa kovidārādhyanyatamakāṣāyeṇa vā vimṛdya trirātraparyuṣitam madhusaindhavayuktam āśīrbhir abhimantritam udaṅmukhaḥ prāṅmukham āturam pāyayet anena mantreṇa abhimantrya ||
vamanadravyānāmH vamanadravyāṇāṃ A1938N phalākhyānāmNH phalādīnāṃ A1938 madhyeNH om. A1938 tatraNH atha A1938 madanapuṣpāṇāmNH madanapuṣpāṇā A1938 ātapaśuṣkāṇāH mātapapariśuṣkāṇāṃ A1938 ātapaśuṣkāṇāṃ N cūrṇaprakuñcaṃH cūrṇaprakuñjaṃ A1938 cūrṇṇaṃ prakuṃcaṃ N pratyak puṣpīnimvakaṣāyāṇāmH pratyakpuṣpāsadāpuṣpīnimbakaṣāyāṇā A1938 pratyak puṣpīmadāpuṣpīnimbakaṣāyāṇāṃm N anyatamenāloanyatamenāloH manyatamenāloḍya madhusaindhavayuktāṃ puṣpacūrṇamātrāṃ A1938 anyatamenāloḍya N vāmayet | madanaśatvāṭūcūrṇṇānyvāmayet | madanaśatvāṭūcūrṇṇājpegnyH vāmayet | madanaśalāṭucūrṇānye A1938 vāmayet | madanasalāṭūcūrṇṇāny N evamNH vaṃ vā A1938 madhulavaṇayuktānyNH bakularamyakopayuktāni madhulavaṇayuktā A1938 abhiprataptāniNH nyabhiprataptāni; A1938 madanaśalāṭucūrṇṇasiddhām vāmadanaśalāṭucūrṇasiddhāṃ vāA1938H madanasalāṭucūrṇṇasiddhām vā N tilayavāgūnNH tilataṇḍulayavāgūm | A1938 nivṛttām vāH nirvṛttānāṃ vā A1938 nirvṛttām vā N nātiharitiH nātiharita A1938N kuśamūḍhāvavaddhamṛdgomayapraliptānāṃH kuśamūḍhāvabaddhamṛdgomayapraliptānāṃ A1938 kusumūṭāvavaddhamṛdgomayapraliptānāṃ N yavavūsamāṣaśālyādidhānyarāśāvaṣṭharātroṣitaklinnabhinnānāmyavavūsamāṣa𑑎śālyādidhānyarāśāvaṣṭharātroṣitaklinnabhinnānāmH yavabu(tu)ṣamudgamāṣaśālyādidhānyarāśāvaṣṭarātroṣitaklinnabhinnānāṃ phalānāṃ A1938 yavavusamāṣasālyādidhānyarāśāv aṣṭarātroṣitaklinnabhinnānāṃ N phalapippalīrāhṛtyātapephalapippalīrāhṛtyātapeH phalapippalīruddhṛtyātape A1938 phalaṃ pippalībhir āhṛtyātape N pariśoṣayet tāsāṃNH śoṣayet, tāsāṃ A1938 dadhipalavimṛditapariśuṣkāṇāṃdadhipalavimṛditapariśuṣkāṇāṃNH dadhimadhupalalavimṛditapariśuṣkāṇāṃ A1938 subhājanasthānāmNH subhājanasthānā A1938 antarnnakhamuṣṭhimantarnakhamuṣṭhimantarnnakhamuṣṭhimNH mantarnakhamuṣṭi A1938 uṣṇenaNH muṣṇe A1938 yaṣṭhīmadhukaṣāyeṇaNH yaṣṭīmadhukakaṣāye A1938 kovidārādhyanyatamakāṣāyeṇa vākovidārādhyanyatamakāṣāyeṇa vāH kovidārādīnāmanyatame vā kaṣāye pra A1938 kovidārādhvanyatamakaṣāyeṇa vā N vimṛdyaNH mṛdya A1938 trirātraparyuṣitamtrirātraparyuṣitaṃNH rātriparyuṣitaṃ A1938 madhusaindhavayuktamNH madhusaindhavayukta A1938 āśīrbhirH māśīrbhir A1938 āsīrbhir N abhimantritamNH abhimantrita A1938 udaṅmukhaḥudanmukhaḥNH mudaṅmukhaḥ A1938 prāṅmukhamNH prāṅmukha A1938 āturamāturaṃā𑑎turamNH māturaṃ A1938 mantreṇaH mantreṇā A1938N abhimantryabhimantrya-bhimantrya ||H bhimantryabhimantrya-bhimantrya || A1938N
1.43.3.1
brahmadakṣāśvirūdrendrabhūcandrārkkānilānalāḥ |
ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṃghāś ca pāntu te ||
brahmadakṣāśvirūdrendrabhūcandrārkkānilānalāḥ |
ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṃghāś ca pāntu te ||
- This and the next passage are found in the Agnipurāṇa 279.014cd (Mitra 1870: v.3, p.35).
1.43.3.2
rasāyaneva siddhānān devānām amṛtaṃ yathā |
sudhevottamanāgānāsbhaiṣajyam idam astu te ||
rasāyaneva siddhānān devānām amṛtaṃ yathā |
sudhevottamanāgānāsbhaiṣajyam idam astu te ||
1.43.3.part2
viśeṣeṇa śleṣmajvarapratiśyāyāntarvvidradhiṣv apravarttamāne doṣe pippalīvacāsarṣapakalkonmiśrair uṣṇāmvubhiḥ punaḥ punaḥ pravarttayed āsamyag vāntalakṣaṇād iti | madanaphalamajjacūrṇṇam vā tat kvāthaparibhāvitam vasena dravyakaṣāyeṇa | madanaphalamajjā siddham vā payaḥ | madanaphalamajjasiddhena vā payasā vā yavāgūm adhobhāgāsṛhṛdrogayoḥ | madanaphalamajjasiddhasya vā payaso dadhibhāvam upagatasya | dadhyuttarakaṃ dadhi vā kaphaprasekaśarddistameṣu | madanaphalamajjācūrṇṇa rasam vā bhallātakasenhavadādāya phāṇitībhūtaṃ lehayet | ātapaśuṣkam vā jīvantī kaṣāyeṇa pittakaphasthānagate | madanaphala majjākvātham vā pippalyādi prativāpaṃ ūṣaṇanimvakaṣāya yor anyatamena santarppaṇaṃ | kaphasarvvavyādhiharam iti madanaphalam uktaṃ |
viśeṣeṇa śleṣmajvarapratiśyāyāntarvvidradhiṣv apravarttamāne doṣe pippalīvacāsarṣapakalkonmiśrair uṣṇāmvubhiḥ punaḥ punaḥ pravarttayed āsamyag vāntalakṣaṇād iti | madanaphalamajjacūrṇṇam vā tat kvāthaparibhāvitam vasena dravyakaṣāyeṇa | madanaphalamajjā siddham vā payaḥ | madanaphalamajjasiddhena vā payasā vā yavāgūm adhobhāgāsṛhṛdrogayoḥ | madanaphalamajjasiddhasya vā payaso dadhibhāvam upagatasya | dadhyuttarakaṃ dadhi vā kaphaprasekaśarddistameṣu | madanaphalamajjācūrṇṇa rasam vā bhallātakasenhavadādāya phāṇitībhūtaṃ lehayet | ātapaśuṣkam vā jīvantī kaṣāyeṇa pittakaphasthānagate | madanaphala majjākvātham vā pippalyādi prativāpaṃ ūṣaṇanimvakaṣāya yor anyatamena santarppaṇaṃ | kaphasarvvavyādhiharam iti madanaphalam uktaṃ |
apravarttamāneNH apravartamāne vā A1938 pippalīvacāsarṣapakalkonmiśrairpippalīvacāsarṣapakalkonmiśrairNH pippalīvacāgaurasarṣapakalkonmiśraiḥ A1938 uṣṇāmvubhiḥuṣṇāmvubhiḥH salavaṇair uṣṇāmbubhiḥ A1938 uṣṇāmbubhiḥ N vasena
vasena
H madana A1938 vamana N dravyakaṣāyeṇadravyakaṣāyeṇaNH phalakaṣāyeṇa; A1938 madanaphalamajjāH madanaphalamajjasiddhasya vā payasaḥ santānikāṃ kṣaudrayuktāṃ , madanaphalamajja A1938 madanaphalamajja N payasā vāNH payasā A1938 adhobhāgāsṛhṛdrogayoḥadhobhāgāsṛhṛdrogayoḥH adhobhāgāsṛkpittahṛddāhayoḥ; A1938 adhobhāgāsṛkpittahṛdrogayoḥ | N dadhyuttarakaṃNH dadhyuttaraṃ A1938 kaphaprasekaśarddistameṣukaphaprasekaśarddistame𑑎ṣuH kaphaprasekacchardimūrcchātamakeṣu; A1938 kaphaprasekaś chardis tamakeṣu | N madanaphalamajjācūrṇṇaH madanaphalamajjarasaṃ A1938 madanaphalamajjacūrṇṇaṃ N rasam vāNH snehaṃ vā A1938 bhallātakasenhavadādāyabhallātakasenhavadādāyaH bhallātakasnehavadādāya A1938 bhallātakasnehavad ādāya N lehayet | ātapaśuṣkam vāH lehayet, ātapapariśuṣkaṃ vā A1938 lehayet | ātapa N jīvantīH tam eva jīvantī A1938 suṣkam vā jīvantī N pittakaphasthānagateH pitte kaphasthānagate; A1938 pitte sthānagate | N majjākvātham vāH majjakvāthaṃ vā A1938N prativāpaṃNH pratīvāpaṃ, A1938 ūṣaṇanimvakaṣāya yorūṣaṇanimvakaṣāya yorH taccūrṇaṃ vā nimbarūpikākaṣāyayor A1938 ūṣaṇanimbakaṣāyayor N anyatamenaNH anyatareṇa A1938 santarppaṇaṃsaṃtarpaṇaṃNH santarpaṇa A1938 kaphasarvvavyādhiharamkaphasarvavyādhiharamNH kaphajavyādhiharaṃ, A1938 itiNH madanaphalamajjacūrṇaṃ vā madhūkakāśmaryadrākṣākaṣāyeṇa | A1938 madanaphalamNH madanaphalavidhānam A1938
cf. 1938 ed. 1.43.4
jīmūtakakusumacūrṇṇam vā pūrvvavad eva kṣīreṇa nivṛtteṣu yavāgūṃ romaseṣu | santānikām vā nirllomaśeṣu | dadhyuttarakaṃ haritakapāṇḍuṣu | dadhi tat kaṣāyasaṃsṛṭāṃ surām vā paryāgateṣu | madanaphalamajja
jīmūtakakusumacūrṇṇam vā pūrvvavad eva kṣīreṇa nivṛtteṣu yavāgūṃ romaseṣu | santānikām vā nirllomaśeṣu | dadhyuttarakaṃ haritakapāṇḍuṣu | dadhi tat kaṣāyasaṃsṛṭāṃ surām vā paryāgateṣu | madanaphalamajja
jīmūtakakusumacūrṇṇam vājīmūtakakusumacūrṇṇam vā𑑎H jīmūtakakusumacūrṇaṃ A1938 jīmūtakakusbhumacūrṇṇaṃ vā N pūrvvavad evapūrvavad evaA1938H pūrvāvad eva N nivṛtteṣuNH nirvṛtteṣu A1938 yavāgūṃNH kṣīrayavāgūṃ, A1938 romaseṣuNH romaśeṣu A1938 santānikām vāsantānikām vā𑑎NH santānikāṃ, A1938 nirllomaśeṣuH aromaśeṣu A1938 nirlomaseṣu N dadhyuttarakaṃH dadhyuttaraṃ, A1938 dadhyuttaraka N haritakapāṇḍuṣuNH haritapāṇḍuṣu A1938 tat kaṣāyasaṃsṛṭāṃH tat kaṣāyasaṃsṛṣṭāṃ vā surāṃ A1938 tat kaṣāyaṃ saṃsṛṣṭāṃ N surām vāH kaphārocakakāsaśvāsapāṇḍuroga A1938 om. N paryāgateṣuH yakṣmasu; paryāgateṣu A1938 surām vā paryāgateṣu | N madanaphalamajjamadanaphalamajjaNH madanaphalamajjavadupayogaḥ ||4|| A1938
cf. 1938 ed. 1.43.5
vidhānavat kuṭajaphalamajjavidhānaṃ |
vidhānavat kuṭajaphalamajjavidhānaṃ |
em. kṛtavedhanānām apy eṣa eva kalpaḥ ||6|| A1938
cf. 1938 ed. 1.43.7
ikṣvākukusumacūrṇṇam vā pūrvvavad eva kṣīreṇa |
ikṣvākukusumacūrṇṇam vā pūrvvavad eva kṣīreṇa |
cf. 1938 ed. 1.43.8
dhāmārgavasyāpi madanaphalamajjā vidhānavad upayogaḥ ||
dhāmārgavasyāpi madanaphalamajjā vidhānavad upayogaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.43.9
kṛtavedhanamadanaphalamajjapippalīmām vamanadravyaparibhāvitānām bahuśaś cūrṇṇam utpalādiṣu dattam āghrā ya vasati tattvanavavaddhadoṣeṣu yavāgūmākaṇṭham pītavatsu ca dadyād iti | śirovirecanāny evaṃ pradhānatamāni bhavanti ||
kṛtavedhanamadanaphalamajjapippalīmām vamanadravyaparibhāvitānām bahuśaś cūrṇṇam utpalādiṣu dattam āghrā ya vasati tattvanavavaddhadoṣeṣu yavāgūmākaṇṭham pītavatsu ca dadyād iti | śirovirecanāny evaṃ pradhānatamāni bhavanti ||
kṛtavedhanamadanaphalamajjapippalīmāmH kṛtavedhanaphalapippalīnāṃ A1938 kṛtavedhanamadanaphalamajjapippalīnāṃ N vamanadravyaparibhāvitānāmvamanadravyaparibhāvitānāṃNH vamanadravyakaṣāyaparipītānāṃ A1938 bahuśaśem. bahuśa A1938 bahusaś N vahuśaś H cūrṇṇamNH ścūrṇa A1938 utpalādiṣuH mutpalādiṣu A1938 utpalādi N dattamNH datta A1938 āghrā yaāghrāyaNH māghrātaṃ A1938 vasatiNH vāmayati, A1938 tattvanavavaddhadoṣeṣuNH tattvanavabaddhadoṣeṣu A1938 yavāgūmākaṇṭhamyavājpeggūmākaṇṭhamH yavāgūmākaṇṭhā A1938 yavāgūm ākaṇṭhaṃ N pītavatsu caNH tpītavatsu ca A1938 dadyād itiNH vidadhyāt | vamanavirecana A1938 śirovirecanānyH śirovirocanadravyā A1938 sirovirecanāny N evaṃNH ṇyevaṃ vā A1938
em. bhavataś cātra
vamanadravyayogāṇāṃ dig iyaṃ samprakīrtitā |
tān vibhajya yathāvyādhi kālaśaktiviniścayāt ||10|| A1938
vamanadravyayogāṇāṃ dig iyaṃ samprakīrtitā |
tān vibhajya yathāvyādhi kālaśaktiviniścayāt ||10|| A1938
cf. 1938 ed. 1.43.11
bhavati cātra
kalkaiḥ kaṣāyaiḥ svarasaiś ca cūrṇṇair api ca vuddhimān |
peyalehyādibhojyeṣu vamanānyūpakalpayet ||
bhavati cātra
kalkaiḥ kaṣāyaiḥ svarasaiś ca cūrṇṇair api ca vuddhimān |
peyalehyādibhojyeṣu vamanānyūpakalpayet ||
bhavatiH om. A1938N cātraH om. A1938N kalkaiḥbhavati cātra||
kalkaiḥ
kalkaiḥNH om. A1938 svarasaiś caH svarasaiḥ kalkaiś A1938 svarasaiś N vuddhimān | peyalehyādibhojyeṣuvuddhimān |
peyalehyādibhojyeṣuH buddhimān |
peyalehyādyabhojyeṣu A1938 buddhimān |
peyalehyādibhojyeṣu N vamanānyūpakalpayetH vamanāny upakalpayet ||11|| A1938 vamanāny upakalpayed iti || N
kalkaiḥ
kalkaiḥNH om. A1938 svarasaiś caH svarasaiḥ kalkaiś A1938 svarasaiś N vuddhimān | peyalehyādibhojyeṣuvuddhimān |
peyalehyādibhojyeṣuH buddhimān |
peyalehyādyabhojyeṣu A1938 buddhimān |
peyalehyādibhojyeṣu N vamanānyūpakalpayetH vamanāny upakalpayet ||11|| A1938 vamanāny upakalpayed iti || N
[Adhyāya 44, draft based on MS H]
cf. 1938 ed. 1.44.1
athāto virecanadravyavikalpavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto virecanadravyavikalpavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A1938
cf. 1938 ed. 1.44.3
aruṇābhan tṛvṛn mūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane |
pradhānas tilvakas tv akṣu phaleṣv api harītakī ||
aruṇābhan tṛvṛn mūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane |
pradhānas tilvakas tv akṣu phaleṣv api harītakī ||
cf. 1938 ed. 1.44.4
snehāpayaḥ payassūktam iti prādhānyasaṅgrahaḥ |
teṣām vidhānaṃ vakṣyāmi yathāvad anupūrvvaśaḥ ||
snehāpayaḥ payassūktam iti prādhānyasaṅgrahaḥ |
teṣām vidhānaṃ vakṣyāmi yathāvad anupūrvvaśaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.44.5
vairecanadravyakaṣāyapītam mūlam
mahattraivṛtamatra śuddhaṃ |
cūrṇṇīkṛtaṃ saindhavanāgarāḍhyam
pibet tad amlair anilādhijuṣṭaḥ ||
vairecanadravyakaṣāyapītam mūlam
mahattraivṛtamatra śuddhaṃ |
cūrṇṇīkṛtaṃ saindhavanāgarāḍhyam
pibet tad amlair anilādhijuṣṭaḥ ||
vairecanadravyakaṣāyapītamNH vairecanadravyarasānupītaṃ A1938 mahattraivṛtamatraH mahattraivṛtamasta A1938 mahattaivṛtamatra N śuddhaṃśuddhaṃNH doṣam | A1938 cūrṇṇīkṛtaṃ
cūrṇīkṛtaṃ
cūrṇṇīkṛtaṃA1938H
cūrṇṇīkṛta N saindhavanāgarāḍhyamsaindhavanāgarāḍhyaṃNH saindhavanāgarāḍhya A1938 pibet tad amlairem. mamlaiḥ piben māruta A1938 pibetasclai N pibet tadamlair H anilādhijuṣṭaḥH rogajuṣṭaḥ ||5|| A1938 ranilādijuṣtaḥ | N
cūrṇīkṛtaṃ
cūrṇṇīkṛtaṃA1938H
cūrṇṇīkṛta N saindhavanāgarāḍhyamsaindhavanāgarāḍhyaṃNH saindhavanāgarāḍhya A1938 pibet tad amlairem. mamlaiḥ piben māruta A1938 pibetasclai N pibet tadamlair H anilādhijuṣṭaḥH rogajuṣṭaḥ ||5|| A1938 ranilādijuṣtaḥ | N
cf. 1938 ed. 1.44.6
svādukvāthair api cekṣor vvikāraiḥ paitteroge kṣīrayuktān nihanyāt |
drākṣārasatriphalākvāthamūtrair yuktam pibet kaphajavyoṣagāḍhaṃ ||
svādukvāthair api cekṣor vvikāraiḥ paitteroge kṣīrayuktān nihanyāt |
drākṣārasatriphalākvāthamūtrair yuktam pibet kaphajavyoṣagāḍhaṃ ||
svādukvāthair api cekṣorem. ikṣor A1938 svādutkāthair api cekṣo N svādukvāthairapicekṣor H paitterogeH madhurai rasais tat paitte gade A1938 paittarogai N kṣīrayuktānH kṣī A1938 kṣīrayuktā N nihanyāt | drākṣārasatriphalākvāthamūtrairnihanyāt |
drākṣārasatriphalākvāthamūtrairH nihanyāt |
drākṣarasatriphalātkāthamūtrair N yuktamH yutaṃ A1938 yuktāṃ N pibet kaphajavyoṣagāḍhaṃHpc pibec ca
guḍūcyariṣṭatriphalārasena savyoṣamūtraṃ kaphaje pibettat ||6|| A1938 pibet kaphajedhyoṣagaḍhāṃ | N pibet kaphavyoṣagāḍhaṃ || Hac
drākṣārasatriphalākvāthamūtrairH nihanyāt |
drākṣarasatriphalātkāthamūtrair N yuktamH yutaṃ A1938 yuktāṃ N pibet kaphajavyoṣagāḍhaṃHpc pibec ca
guḍūcyariṣṭatriphalārasena savyoṣamūtraṃ kaphaje pibettat ||6|| A1938 pibet kaphajedhyoṣagaḍhāṃ | N pibet kaphavyoṣagāḍhaṃ || Hac
cf. 1938 ed. 1.44.7
trivarṇṇakatrikaṭukābhyānyuktaṃ lihyāc cūrṇṇan tadguḍenābhiyojyaṃ |
kvāthaprasthe kuḍavan tasya dadyāt yuktyā dadyān nāgaraṃ saindhavañ ca ||
trivarṇṇakatrikaṭukābhyānyuktaṃ lihyāc cūrṇṇan tadguḍenābhiyojyaṃ |
kvāthaprasthe kuḍavan tasya dadyāt yuktyā dadyān nāgaraṃ saindhavañ ca ||
dyān… ca om. A1938
trivarṇṇakatrikaṭukābhyānyuktaṃtrivarṇṇakatrikaṭukābhyānyuktaṃH trivarṇakatryūṣaṇayuktam A1938 trivarṇṇakatridukākhyāyuktaṃ N lihyāc cūrṇṇanNH e A1938 tadguḍenābhiyojyaṃtadguḍenābhiyojyaṃH tad guḍena lihyād a A1938 tad guḍenābhiyojyaṃ | N kvāthaprasthekvāthaprastheH navena cūrṇam |
prasthe ca A1938
tha prasthe N kuḍavankuḍavaṃNH tanmūlara A1938 tasyaNH sasya A1938 dadyāt yuktyāH datvā tanmū A1938 dadyād yu N dadyānH la A1938 dan N caNH kalkaṃ kuḍavapramāṇam ||7|| A1938
cf. 1938 ed. 1.44.8
pacet sarvvaṃ yāvad etad ghanaṃ syāl lehībhūtan tatprayojyaṃ tatas tu |
tṛvṛtkalkonāgarārddhena yuktaḥ sasaindhavo mūtrayuktas tu peyaḥ ||
pacet sarvvaṃ yāvad etad ghanaṃ syāl lehībhūtan tatprayojyaṃ tatas tu |
tṛvṛtkalkonāgarārddhena yuktaḥ sasaindhavo mūtrayuktas tu peyaḥ ||
… tu om. A1938
yāvad etad ghanaṃH yāvad eva taghanaṃ N tatprayojyaṃH tatprayojya N tatas tuH t tatas tu N tṛvṛtkalkonāgarārddhenatṛvṛtkalkonāgarārddhenaH karṣonmite saindhavanāgare ca vipācya kalkīkṛtametad adyāt |
tatkalkabhāgaḥ samahauṣa A1938
karṣonmite saindhanāgare ca vipācya kalkīkṛtam etad adyāt |
tṛvṛtkalkānāgarārddhena N yuktaḥNH dhārdhaḥ A1938 mūtrayuktas tumūtrayuktas tujpegNH mūtrayutaś ca A1938
cf. 1938 ed. 1.44.9
sametṛvṛn nāgare cābhayāñ ca dadyād arddham pūgaphalaṃ sadāruḥ |
viḍaṃgasāraṃ marica vaiṣayogaḥ sasaindhavo mūtrayuktaḥ pradhānaḥ ||
sametṛvṛn nāgare cābhayāñ ca dadyād arddham pūgaphalaṃ sadāruḥ |
viḍaṃgasāraṃ marica vaiṣayogaḥ sasaindhavo mūtrayuktaḥ pradhānaḥ ||
sametṛvṛnH samāstrivṛ A1938 sametṛvṛ N nāgarennāgareNH nnāgara A1938 cābhayāñ caNH kābhayāḥ syu A1938 dadyād arddhamH rbhāgārdhakaṃ A1938 dadyādardha N pūgaphalaṃA1938H pūrāphalaṃ N sadāruḥNH supakvam | A1938 viḍaṃgasāraṃ
viḍaṃgasāraṃH
viḍaṅgasāro A1938
viḍaṃgasāra N maricamaricaNH maricaṃ sa A1938 vaiṣayogaḥvaiṣa yogaḥNH dāru yogaḥ A1938 sasaindhavoNH sasindhūdbhava A1938 pradhānaḥNH om. A1938
viḍaṃgasāraṃH
viḍaṅgasāro A1938
viḍaṃgasāra N maricamaricaNH maricaṃ sa A1938 vaiṣayogaḥvaiṣa yogaḥNH dāru yogaḥ A1938 sasaindhavoNH sasindhūdbhava A1938 pradhānaḥNH om. A1938
em. (virecanadravyabhavaṃ tu cūrṇaṃ rasena teṣāṃ bhiṣajā vimṛdya |
tanmūlasiddhena ca sarpiṣā''ktaṃ sevyaṃ tadājye guṭikīkṛtaṃ ca ||10|| A1938
tanmūlasiddhena ca sarpiṣā''ktaṃ sevyaṃ tadājye guṭikīkṛtaṃ ca ||10|| A1938
em. guḍe ca pākābhimukhe nidhāya cūrṇīkṛtaṃ samyagidaṃ vipācya |
śītaṃ trijātāktamatho vimṛdya yogānurūpā guṭikāḥ prayojyāḥ ||11|| A1938
śītaṃ trijātāktamatho vimṛdya yogānurūpā guṭikāḥ prayojyāḥ ||11|| A1938
cf. 1938 ed. 1.44.12
vairecanadravyacūrṇṇasya bhāgas tataḥ kvāthaḥ sammitañcāsya tulyaṃ |
sumardditaṃ sarppiṣā tacchritena tatkvāthośmasveditā varttitañ ca ||
vairecanadravyacūrṇṇasya bhāgas tataḥ kvāthaḥ sammitañcāsya tulyaṃ |
sumardditaṃ sarppiṣā tacchritena tatkvāthośmasveditā varttitañ ca ||
vairecanadravyacūrṇṇasyavairecanadravyacūrṇṇasyaNH vairekīyadravyacūrṇasya A1938 bhāgasH bhā A1938 dvābhiḥ | N tataḥNH om. A1938 kvāthaḥH om. A1938 tkāthaḥ N sammitañcāsyaH gaṃ siddhaṃ A1938 sasmitañ cāsya N tulyaṃH sārdhaṃ kvāthabhāgaiś caturbhiḥ | A1938 tulpaṃ |
samardditaṃ sa N sumardditaṃ
sumardditaṃH
āmṛdnīyā A1938 om. N sarppiṣāsarppiṣāH t sarpiṣā A1938 rppiṣā N tacchritenaNH tacchṛtena A1938 tatkvāthośmasveditāH tatkvāthoṣmasveditaṃ A1938 tatkvāthosya sveditā N varttitañNH sāmitaṃ A1938
samardditaṃ sa N sumardditaṃ
sumardditaṃH
āmṛdnīyā A1938 om. N sarppiṣāsarppiṣāH t sarpiṣā A1938 rppiṣā N tacchritenaNH tacchṛtena A1938 tatkvāthośmasveditāH tatkvāthoṣmasveditaṃ A1938 tatkvāthosya sveditā N varttitañNH sāmitaṃ A1938
cf. 1938 ed. 1.44.13
pākaprāpte phāṇitaṃ cūrṇṇitāktaṃ kṣiptvā pakvaṃ cāvatāryā pramādāt |
śītīkṛtvā modakaṃ saurabhājyaṅ kuryād evam bhakṣyakalpā samāsān |
pākaprāpte phāṇitaṃ cūrṇṇitāktaṃ kṣiptvā pakvaṃ cāvatāryā pramādāt |
śītīkṛtvā modakaṃ saurabhājyaṅ kuryād evam bhakṣyakalpā samāsān |
pākaprāpteA1938H prākaprāptai N phāṇitaṃNH phāṇite A1938 cūrṇṇitāktaṃcūrṇṇitāktaṃNH cūrṇitaṃ ta A1938 kṣiptvāNH t kṣiptaṃ A1938 cāvatāryācāva𑑎tāryāNH cāvatārya A1938 pramādāt | śītīkṛtvāpramādāt |
śītīkṛtvāH prayatnāt |
śītībhūtā A1938 pramādāt |
sītīkṛutvā N modakaṃH modakā A1938 modakāṃ N saurabhājyaṅH hṛdyagandhāḥ A1938 saurabhāḍhyaṃ N kuryād evamkuryād evaṃNH kāryāstvete A1938 bhakṣyakalpābhakṣyakalpāHpc bhakṣyakalpāḥ A1938 bhakṣakalpaṃ N bhaśṭhakṣyakalpā Hac samāsānH samāsāt ||13|| A1938 samāṃsaṃ | N
śītīkṛtvāH prayatnāt |
śītībhūtā A1938 pramādāt |
sītīkṛutvā N modakaṃH modakā A1938 modakāṃ N saurabhājyaṅH hṛdyagandhāḥ A1938 saurabhāḍhyaṃ N kuryād evamkuryād evaṃNH kāryāstvete A1938 bhakṣyakalpābhakṣyakalpāHpc bhakṣyakalpāḥ A1938 bhakṣakalpaṃ N bhaśṭhakṣyakalpā Hac samāsānH samāsāt ||13|| A1938 samāṃsaṃ | N
cf. 1938 ed. 1.44.14
mudgānām vātaiḥ samaṃ sādhitānāṃ yūṣo hṛdyaḥ sadhṛtaḥ saindhavāḍhyaḥ ||
virecayed vaidaleṣv eṣu kalpaḥ kāryās tajñair vvāmanīyeṣu caiva ||
mudgānām vātaiḥ samaṃ sādhitānāṃ yūṣo hṛdyaḥ sadhṛtaḥ saindhavāḍhyaḥ ||
virecayed vaidaleṣv eṣu kalpaḥ kāryās tajñair vvāmanīyeṣu caiva ||
nām… yū om. A1938
mudgānāmH rasena teṣāṃ paribhāvya mudgā A1938 mudgānā N sādhitānāṃNpcH sādhitāṃnāṃ Nac yūṣoNH n yū A1938 hṛdyaḥNH ṣaḥ A1938 sadhṛtaḥH sasindhū A1938 saghṛtaḥ N saindhavāḍhyaḥH dbhavasarpiriṣṭaḥ | A1938 saindha N virecayed vaidaleṣv eṣuvirecayed vaidaleṣv eṣuH
vairecane 'nyair api vaidalaiḥ syādevaṃ vidadhyādvamanauṣadhaiś ca ||14|| A1938 vāḍhyaḥ |
vireca dvaidaleṣa N kalpaḥkalpaḥNH om. A1938 kāryās tajñairH om. A1938 kāyāstajñair N vvāmanīyeṣuvā manīyeṣuNH om. A1938 caivaNH om. A1938
cf. 1938 ed. 1.44.15
ikṣur dvidhā pāṭayitvāvalipya tṛvṛt kalkaiḥ pravisandhāya cāpi |
paktvā samyak puṭapākaṃ krameṇa khādec chītaṃ pittarogābhibhūtaḥ ||
ikṣur dvidhā pāṭayitvāvalipya tṛvṛt kalkaiḥ pravisandhāya cāpi |
paktvā samyak puṭapākaṃ krameṇa khādec chītaṃ pittarogābhibhūtaḥ ||
ikṣurem. om. A1938 ikṣya N ikṣu H dvidhāN om. A1938 rdvidhā H pāṭayitvāvalipyapāṭayitvā valipyaNH bhittvā dvidhekṣuṃ parilipya A1938 tṛvṛt kalkaiḥtṛvṛtkalkaiḥNH kalkaistribhaṇḍijātaiḥ A1938 pravisandhāyaH pratibadhya ra A1938 pravisatvāya N cāpiNH jjvā |
pa A1938 paktvā
paktvāH kvaṃ ca A1938
pakvā N samyak puṭapākaṃH samyak puṭapā A1938 samya-k pūṭapākaṃ N krameṇaNH kayuktyā A1938 khādec chītaṃkhādecchītaṃNH khādet tu taṃ A1938 pittarogābhibhūtaḥNH pittagadī suśītam ||15|| A1938
pa A1938 paktvā
paktvāH kvaṃ ca A1938
pakvā N samyak puṭapākaṃH samyak puṭapā A1938 samya-k pūṭapākaṃ N krameṇaNH kayuktyā A1938 khādec chītaṃkhādecchītaṃNH khādet tu taṃ A1938 pittarogābhibhūtaḥNH pittagadī suśītam ||15|| A1938
em. sitājagandhātvakkṣīrīvidārītrivṛtaḥ samāḥ |
lihyānmadhughṛtābhyāṃ tu tṛḍdāhajvaraśāntaye ||16|| A1938
lihyānmadhughṛtābhyāṃ tu tṛḍdāhajvaraśāntaye ||16|| A1938
em. śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ trivṛccūrṇāvacūrṇitam |
recanaṃ sukumārāṇāṃ tvakpatramaricāṃśakam ||17|| A1938
recanaṃ sukumārāṇāṃ tvakpatramaricāṃśakam ||17|| A1938
em. pacellehaṃ sitākṣaudrapalārdhakuḍavānvitam |
trivṛccūrṇayutaṃ śītaṃ pittaghnaṃ tadvirecanam ||18|| A1938
trivṛccūrṇayutaṃ śītaṃ pittaghnaṃ tadvirecanam ||18|| A1938
em. trivṛcchyāmākṣāraśuṇṭhīpippalīrmadhunā''pnuyāt |
sarvaśleṣmavikārāṇāṃ śreṣṭham etad virecanam ||19|| A1938
sarvaśleṣmavikārāṇāṃ śreṣṭham etad virecanam ||19|| A1938
em. bījāḍhyapathyākāśmaryadhātrīdāḍimakolajān |
tailabhṛṣṭān rasān amlaphalair āvāpya sādhayet ||20|| A1938
tailabhṛṣṭān rasān amlaphalair āvāpya sādhayet ||20|| A1938
em. ghanībhūtaṃ trisaugandhyatrivṛtkṣaudrasamanvitam |
lehyam etat kaphaprāyaiḥ sukumārair virecanam ||21|| A1938
lehyam etat kaphaprāyaiḥ sukumārair virecanam ||21|| A1938
em. nīlītulyaṃ tvagelaṃ ca tais trivṛt sasitopalā |
cūrṇaṃ santarpaṇaṃ kṣaudraphalāmlaṃ sannipātanut ||22|| A1938
cūrṇaṃ santarpaṇaṃ kṣaudraphalāmlaṃ sannipātanut ||22|| A1938
em. trivṛcchyāmāsitākṛṣṇātriphalāmākṣikaiḥ samaiḥ |
modakāḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahāḥ ||23|| A1938
modakāḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahāḥ ||23|| A1938
em. trivṛdbhāgāstrayaḥ proktāstriphalā tatsamā tathā |
kṣārakṛṣṇāviḍaṅgāni sañcūrṇya madhusarpiṣā ||24|| A1938
kṣārakṛṣṇāviḍaṅgāni sañcūrṇya madhusarpiṣā ||24|| A1938
em. lihyād guḍena guṭikāḥ kṛtvā vā'pyatha bhakṣayet |
kaphavātakṛtān gulmān plīhodarahalīmakān ||25|| A1938
kaphavātakṛtān gulmān plīhodarahalīmakān ||25|| A1938
em. hanty anyān api cāpy etan nirapāyaṃ virecanam
cūrṇaṃ śyāmā trivṛnnīlī kaṭvī mustā durālabhā ||26|| A1938
cūrṇaṃ śyāmā trivṛnnīlī kaṭvī mustā durālabhā ||26|| A1938
em. cavyendrabījaṃ triphalā sarpirmāṃsarasāmbubhiḥ |
pītaṃ virecanaṃ taddhi rūkṣāṇām api śasyate ||27|| A1938
pītaṃ virecanaṃ taddhi rūkṣāṇām api śasyate ||27|| A1938
cf. 1938 ed. 1.44.28
vairecanikaniḥkvātha bhāgāḥ śītās trayo mitāḥ |
dvau phāṇitasya tāṃ sarvvā nyūnaragnāvadhiśrayet ||
vairecanikaniḥkvātha bhāgāḥ śītās trayo mitāḥ |
dvau phāṇitasya tāṃ sarvvā nyūnaragnāvadhiśrayet ||
cf. 1938 ed. 1.44.29
tatsādhusiddham vijñāya śītī kṛtvā nidhāpayet |
kalaśe kṛtasaṃskāre vibhajyantu himāhimau ||
tatsādhusiddham vijñāya śītī kṛtvā nidhāpayet |
kalaśe kṛtasaṃskāre vibhajyantu himāhimau ||
cf. 1938 ed. 1.44.30
ūrddhvañ jātarasaṃ māsād āsavaṃ madhugandhikaṃ |
mātrayā prapibet prātaḥ tataḥ samyag viricyate ||
ūrddhvañ jātarasaṃ māsād āsavaṃ madhugandhikaṃ |
mātrayā prapibet prātaḥ tataḥ samyag viricyate ||
ūrddhvañūrdhvaṃNH māsād ūrdhvaṃ A1938 māsād āsavaṃH om. A1938 māsādāsavaṃ N madhugandhikaṃNH madhugandhaṃ va A1938 mātrayā
mātrayāH rāsavam |
pibed asāv eva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣv A1938
mārtrayo N prapibet prātaḥH api ||30|| A1938 prapicet prātas N tataḥtataḥNH om. A1938 samyag viricyateNH om. A1938
mātrayāH rāsavam |
pibed asāv eva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣv A1938
mārtrayo N prapibet prātaḥH api ||30|| A1938 prapicet prātas N tataḥtataḥNH om. A1938 samyag viricyateNH om. A1938
cf. 1938 ed. 1.44.31
vairecanikamūlānāṃ kvāthe māsān susādhitān |
sudhautaṃ tatkaṣāyeṇa śālīnāñ cāpi taṇḍulaṃ ||
vairecanikamūlānāṃ kvāthe māsān susādhitān |
sudhautaṃ tatkaṣāyeṇa śālīnāñ cāpi taṇḍulaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.44.32
avakṣudyaikataḥ piṇḍāṃ kṛtvā śuṣkāṃ sucūrṇṇitāṃ |
śālitaṇḍulacūrṇṇan tusamyak svinnaṃ suśītalaṃ ||
avakṣudyaikataḥ piṇḍāṃ kṛtvā śuṣkāṃ sucūrṇṇitāṃ |
śālitaṇḍulacūrṇṇan tusamyak svinnaṃ suśītalaṃ ||
piṇḍāṃNH piṇḍā A1938 kṛtvāNH n kṛtvā A1938 śuṣkāṃH śuṣkā A1938 śuskāṃ N sucūrṇṇitāṃNH n sucūrṇitā A1938 śālitaṇḍulacūrṇṇan
śālitaṇḍulacūrṇṇanH n |
śālitaṇḍulacūrṇaṃ A1938
sālitaṇḍulacūrṇṇan N tusamyak svinnaṃtu samyak svinnaṃNH ca tat kaṣāyo A1938 suśītalaṃsuśītalaṃH ṣmasādhitam ||32|| A1938 susītalaṃ | N
śālitaṇḍulacūrṇṇanH n |
śālitaṇḍulacūrṇaṃ A1938
sālitaṇḍulacūrṇṇan N tusamyak svinnaṃtu samyak svinnaṃNH ca tat kaṣāyo A1938 suśītalaṃsuśītalaṃH ṣmasādhitam ||32|| A1938 susītalaṃ | N
cf. 1938 ed. 1.44.33
tasya piṣṭasya bhāgām̐strīn kiṇvabhāgavimiśritān |
maṇḍodakārthe kvāthan tu dadyāt tat sarvam ekataḥ ||
tasya piṣṭasya bhāgām̐strīn kiṇvabhāgavimiśritān |
maṇḍodakārthe kvāthan tu dadyāt tat sarvam ekataḥ ||
cf. 1938 ed. 1.44.34
nidadhyāt kalase tān tusurāñ ca tarasām pibet |
eṣa eva surākalpo vamaneṣv api kīrttitaḥ ||
nidadhyāt kalase tān tusurāñ ca tarasām pibet |
eṣa eva surākalpo vamaneṣv api kīrttitaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.44.35
mūlāni tṛvṛtādīnām prathamasya gaṇasya ca |
mahataḥ pañcamūlasya bhārggī śārṅgaṣvayor api ||
mūlāni tṛvṛtādīnām prathamasya gaṇasya ca |
mahataḥ pañcamūlasya bhārggī śārṅgaṣvayor api ||
cf. 1938 ed. 1.44.36
triphalām vacām ativiṣāṃ sudhāhemavatīn tathā |
saṃhṛtyaitāni sarvvāṇi kuryād bhāgāvubhau pṛthak ||
triphalām vacām ativiṣāṃ sudhāhemavatīn tathā |
saṃhṛtyaitāni sarvvāṇi kuryād bhāgāvubhau pṛthak ||
cf. 1938 ed. 1.44.37
kuryān niḥkvātham ekasmin ekasmin cūrṇṇam eva ca |
tena kvāthena bahuśo viśuddhāṃ bhāvayed yavān ||
kuryān niḥkvātham ekasmin ekasmin cūrṇṇam eva ca |
tena kvāthena bahuśo viśuddhāṃ bhāvayed yavān ||
ekasmin ekasmin cūrṇṇamH ekasminn ekasmiṃś cūrṇam A1938 ekasminn ekasmiñ cūrṇṇam N evaNH eva tu | A1938 caNH
kṣuṇṇāṃs tasmiṃs A1938 tena
tenaNH tu niḥ A1938 kvāthenaNH kvāthe A1938 bahuśoH om. A1938 bahuso N viśuddhāṃviśuddhāmviśuddhāṃNH om. A1938 bhāvayed yavānNH bhāvayed bahuśo yavān ||37|| A1938
kṣuṇṇāṃs tasmiṃs A1938 tena
tenaNH tu niḥ A1938 kvāthenaNH kvāthe A1938 bahuśoH om. A1938 bahuso N viśuddhāṃviśuddhāmviśuddhāṃNH om. A1938 bhāvayed yavānNH bhāvayed bahuśo yavān ||37|| A1938
cf. 1938 ed. 1.44.38
śuṣkāṇām mṛdubhṛṣṭānān teṣām bhāgās trayo mitāḥ |
caturtham bhāgam āvāpya cūrṇṇam apyatra kīrttitaṃ ||
śuṣkāṇām mṛdubhṛṣṭānān teṣām bhāgās trayo mitāḥ |
caturtham bhāgam āvāpya cūrṇṇam apyatra kīrttitaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.44.39
kalase prakṣiyedvidvān tatas tan tadanantaraṃ |
teṣām eva kaṣāyeṇa śītenābhiprapūrayet ||
kalase prakṣiyedvidvān tatas tan tadanantaraṃ |
teṣām eva kaṣāyeṇa śītenābhiprapūrayet ||
cf. 1938 ed. 1.44.40
pūrvvavat sannidadhyāt tu jñeyaṃ sauvīrakaṃ hitaṃ |
pūrvvokta varggam āhṛtya dvidhā kṛtvaikam etayoḥ ||
pūrvvavat sannidadhyāt tu jñeyaṃ sauvīrakaṃ hitaṃ |
pūrvvokta varggam āhṛtya dvidhā kṛtvaikam etayoḥ ||
cf. 1938 ed. 1.44.41
bhāgaṃ saṃkṣudya saṃsṛjya yavaiḥ sthālyāṃ sahākṣipet |
ajaśṛgyāḥ kaṣāyeṇa tenābhyāsicya sādhayet ||
bhāgaṃ saṃkṣudya saṃsṛjya yavaiḥ sthālyāṃ sahākṣipet |
ajaśṛgyāḥ kaṣāyeṇa tenābhyāsicya sādhayet ||
cf. 1938 ed. 1.44.42
susiddhāṃ cāvacāryaitām oṣadhibhyo vimokṣayet |
vimṛdya satuṣān etān tatastāṃ pūrvvavadyavāṃ ||
susiddhāṃ cāvacāryaitām oṣadhibhyo vimokṣayet |
vimṛdya satuṣān etān tatastāṃ pūrvvavadyavāṃ ||
susiddhāṃNH susiddhāṃś A1938 cāvacāryaitāmcāvacāryaitāṃNH cāvatāryaitā A1938 oṣadhibhyoH n auṣadhibhyo A1938 auṣadhibhyo N vimokṣayet | vimṛdyavimokṣayet |
vimṛdyavimokṣayet |
vimṛdyaNH vivecayet |
vimṛdya A1938 satuṣān etānsatuṣān etāṃNH satuṣān samya A1938 tatastāṃH k tatastā A1938 tatas tāṃ N pūrvvavadyavāṃH n pūrvavan mitān ||42|| A1938 pūrvvavad yavā | N
vimṛdyavimokṣayet |
vimṛdyaNH vivecayet |
vimṛdya A1938 satuṣān etānsatuṣān etāṃNH satuṣān samya A1938 tatastāṃH k tatastā A1938 tatas tāṃ N pūrvvavadyavāṃH n pūrvavan mitān ||42|| A1938 pūrvvavad yavā | N
cf. 1938 ed. 1.44.43
pūrvvoktauṣadhabhāgasya cūrṇṇaṃ datvā |
tenaiva sahayūṣeṇa kalase pūrvva sukṣipet ||
pūrvvoktauṣadhabhāgasya cūrṇṇaṃ datvā |
tenaiva sahayūṣeṇa kalase pūrvva sukṣipet ||
cf. 1938 ed. 1.44.44
jñātvā jātarasañ cāpi tattuṣodakam āpnuyāt |
tuṣodasauvīrakayor vvidhir eṣa prakīrttitaḥ ||
jñātvā jātarasañ cāpi tattuṣodakam āpnuyāt |
tuṣodasauvīrakayor vvidhir eṣa prakīrttitaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.44.45
ṣaḍrāttrāt saptarātrād vā te ca peye sure smṛte |
vairecaneṣu dravyeṣu tṛvṛtkalpavidhiḥ smṛtaḥ ||
ṣaḍrāttrāt saptarātrād vā te ca peye sure smṛte |
vairecaneṣu dravyeṣu tṛvṛtkalpavidhiḥ smṛtaḥ ||
1.44.82
mahāvṛkṣapayaḥ pītair yavāgūstaṇḍulaiḥ kṛtāḥ |
virecayed āśupītāguḍenotkārikā kṛtā ||
mahāvṛkṣapayaḥ pītair yavāgūstaṇḍulaiḥ kṛtāḥ |
virecayed āśupītāguḍenotkārikā kṛtā ||
mahāvṛkṣapayaḥmahāvṛkṣapayaḥA1938NHpc om. Hac pītairpītairA1938NHpc om. Hac yavāgūstaṇḍulaiḥem. yavāgūs taṇḍulaiḥ A1938Hpc yavāgūs taṇḍulai N om. Hac kṛtāḥNHpc kṛtā |
pītā A1938 om. Hac virecayed āśupītāguḍenotkārikā
virecayed āśu pītā guḍenotkārikā
virecayed āśupītāguḍenotkārikāNHpc virecayaty āśu guḍenotkārikā A1938 om. Hac kṛtāA1938Hpc kṛtāḥ | N om. Hac
pītā A1938 om. Hac virecayed āśupītāguḍenotkārikā
virecayed āśu pītā guḍenotkārikā
virecayed āśupītāguḍenotkārikāNHpc virecayaty āśu guḍenotkārikā A1938 om. Hac kṛtāA1938Hpc kṛtāḥ | N om. Hac
1.44.83
leho vā sādhitaḥ samyak snuhīkṣīrasurāghṛtaiḥ |
vibhāvitā snuhīkṣīrepippalyo lavaṇāni ca ||
leho vā sādhitaḥ samyak snuhīkṣīrasurāghṛtaiḥ |
vibhāvitā snuhīkṣīrepippalyo lavaṇāni ca ||
1.44.84ab
cūrṇṇaṅkampilyakasyāpi tat pītaṅ guḍikākṛtaṃ |
cūrṇṇaṅkampilyakasyāpi tat pītaṅ guḍikākṛtaṃ |
em. dantīdravantyor mūlāni viśeṣān mṛtkuśāntare |
pippalīkṣaudrayuktāni svinnāny uddhṛtya śoṣayet ||46|| A1938
pippalīkṣaudrayuktāni svinnāny uddhṛtya śoṣayet ||46|| A1938
em. tatas trivṛdvidhānena yojayecchleṣmapittayoḥ |
tayoḥ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet ||47|| A1938
tayoḥ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet ||47|| A1938
em. sarpiś ca pakvaṃ vīsarpakakṣādāhālajīrjayet |
mehagulmānilaśleṣmavibandhāṃstailam eva ca ||48|| A1938
mehagulmānilaśleṣmavibandhāṃstailam eva ca ||48|| A1938
em. catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṃrodhajā rujaḥ |
dantīdravantīmaricakanakāhvayavāsakaiḥ ||49|| A1938
dantīdravantīmaricakanakāhvayavāsakaiḥ ||49|| A1938
em. viśvabheṣajamṛdvīkācitrakair mūtrabhāvitam |
saptāhaṃ sarpiṣā cūrṇaṃ yojyam etad virecanam ||50|| A1938
saptāhaṃ sarpiṣā cūrṇaṃ yojyam etad virecanam ||50|| A1938
em. jīrṇe santarpaṇaṃ kṣaudraṃ pittaśleṣmarujāpaham |
ajīrṇapārśvarukpāṇḍuplīhodaranibarhaṇam ||51|| A1938
ajīrṇapārśvarukpāṇḍuplīhodaranibarhaṇam ||51|| A1938
em. guḍasyāṣṭapale pathyā viṃśatiḥ syuḥ palaṃ palam |
dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa ||52|| A1938
dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa ||52|| A1938
em. kṛtvaitān modakān ekaṃ daśame daśame 'hani |
tataḥ khāded uṣṇatoyasevī niryantraṇās tv ime ||53|| A1938
tataḥ khāded uṣṇatoyasevī niryantraṇās tv ime ||53|| A1938
em. doṣaghnā grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhanāśanāḥ |54| A1938
em. sarvāṇi cūrṇitānīha gālitāni vimiśrayet | A1938
cf. 1938 ed. 1.44.64
harītakī viḍaṅgāni saindhavan nāgaran tathā ||
marīcāni ca tat sarvvaṅ gomūtreṇa virecanaṃ |
harītakī viḍaṅgāni saindhavan nāgaran tathā ||
marīcāni ca tat sarvvaṅ gomūtreṇa virecanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.44.65
harītakīm bhadradāru kuṣṭhaṃ pūgaphalan tathā ||
saindhavaṃ śṛṅgaverañ ca gomūtreṇa virecanaṃ |
harītakīm bhadradāru kuṣṭhaṃ pūgaphalan tathā ||
saindhavaṃ śṛṅgaverañ ca gomūtreṇa virecanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.44.66
nīlīphalanāñ cūrṇṇan tunāgarābhayayos tathā ||
līḍhvā guḍaiṇa salilam paś cād uṣṇam piven naraḥ |
nīlīphalanāñ cūrṇṇan tunāgarābhayayos tathā ||
līḍhvā guḍaiṇa salilam paś cād uṣṇam piven naraḥ |
cf. 1938 ed. 1.44.67
pippalyādi kaṣāyeṇa pibet piṣṭāṃ harītakīṃ ||
saindhavopahitāṃ samyag eṣa yogo virecanaḥ |
pippalyādi kaṣāyeṇa pibet piṣṭāṃ harītakīṃ ||
saindhavopahitāṃ samyag eṣa yogo virecanaḥ |
em. vātānulomanī vṛṣyā cendriyāṇāṃ prasādanī |
santarpaṇakṛtān rogān prāyo hanti harītakī ||69|| A1938
santarpaṇakṛtān rogān prāyo hanti harītakī ||69|| A1938
em. śītam āmalakaṃ rūkṣaṃ pittamedaḥkaphāpaham |
bibhītakam anuṣṇaṃ tu kaphapittanibarhaṇam ||70|| A1938
bibhītakam anuṣṇaṃ tu kaphapittanibarhaṇam ||70|| A1938
em. trīṇyapy amlakaṣāyāṇi satiktamadhurāṇi ca | A1938
cf. 1938 ed. 1.44.71cd
triphalā sarvvarogaghnī ghṛtabhogena mūrcchitā ||
triphalā sarvvarogaghnī ghṛtabhogena mūrcchitā ||
cf. 1938 ed. 1.44.72
vayaḥ saṃsthāpanañ cāpi kuryāt satatasevitā |
vayaḥ saṃsthāpanañ cāpi kuryāt satatasevitā |
em. harītakīvidhānena phalāny evaṃ prayojayet ||72|| A1938
1.44.68
harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā ||
saindhavopahitā vāpi sātatyenāgnidīpanī |
harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā ||
saindhavopahitā vāpi sātatyenāgnidīpanī |
1.44.54cd
vyoṣaṃ trijātakam mustā viḍaṅgāmalake tathā ||
vyoṣaṃ trijātakam mustā viḍaṅgāmalake tathā ||
1.44.55
navaitāni samānāni tṛvṛdaṣṭagāṇāni vā |
suślakṣṇacūrṇṇitānīha gāḍitāni vimiśrayet ||
navaitāni samānāni tṛvṛdaṣṭagāṇāni vā |
suślakṣṇacūrṇṇitānīha gāḍitāni vimiśrayet ||
1.44.56cd
ṣaḍbhiś ca śarkkarābhāgair īṣat saindhavamākṣikaiḥ |
ṣaḍbhiś ca śarkkarābhāgair īṣat saindhavamākṣikaiḥ |
1.44.57ab
piṇḍīkṛtam bhakṣayitvātataḥ śītāmbu pāyayet ||
piṇḍīkṛtam bhakṣayitvātataḥ śītāmbu pāyayet ||
em. bastiruktṛḍjvaracchardiśoṣapāṇḍubhramāpaham ||57|| A1938
em. niryantraṇamidaṃ sarvaviṣaghnaṃ tu virecanam | A1938
1.44.58cd
avipattir ayaṃ yogaḥ praśastaḥ pittarogiṇāṃ |
avipattir ayaṃ yogaḥ praśastaḥ pittarogiṇāṃ |
1.44.59
kṣārānupānam bhoktavyo vātaślemārturair nnaraiḥ ||
bhakṣyarūpasadharmmatvād āḍhyeṣv eva vidhīyate |
kṣārānupānam bhoktavyo vātaślemārturair nnaraiḥ ||
bhakṣyarūpasadharmmatvād āḍhyeṣv eva vidhīyate |
… bha om. Hac
kṣārānupānamHpc bhakṣyaḥ kṣīrānupāno A1938 kṣārāmupāna N bhoktavyoHpc vā A1938 bhoktvyo N vātaślemārturairem. pittaśleṣmāturair A1938 vātaśleṣmāturair N vātaślemarturair Hpc bhakṣyarūpasadharmmatvād āḍhyeṣvbhakṣyarūpasadharmmatvād āḍhyeṣvH
bhakṣyarūpasadharmatvād āḍhye A1938
bhakṣarūpasadharmatvād āḍhyeṣv N evaNH ṣveva A1938
em. tilvakasya tvacaṃ bāhyām antarvalkavivarjitām |
cūrṇayitvā tu dvau bhāgau tatkaṣāyeṇa gālayet ||60|| A1938
cūrṇayitvā tu dvau bhāgau tatkaṣāyeṇa gālayet ||60|| A1938
em. tṛtīyaṃ bhāvitaṃ tena bhāgaṃ śuṣkaṃ tu bhāvitam |
daśamūlīkaṣāyeṇa trivṛdvatsamprayojayet ||61|| A1938
daśamūlīkaṣāyeṇa trivṛdvatsamprayojayet ||61|| A1938
em. vidhānaṃ tvakṣu nirdiṣṭaṃ phalānāmatha vakṣyate |
harītakyāḥ phalaṃ tv asthivimuktaṃ doṣavarjitam ||62|| A1938
harītakyāḥ phalaṃ tv asthivimuktaṃ doṣavarjitam ||62|| A1938
em. yojyaṃ trivṛdvidhānena sarvavyādhinibarhaṇam |
rasāyanaṃ paraṃ medhyaṃ duṣṭāntarvraṇaśodhanam ||63|| A1938
rasāyanaṃ paraṃ medhyaṃ duṣṭāntarvraṇaśodhanam ||63|| A1938
1.44.86ef
avekṣya samyag rogādīn yathāvad upayojayet ||
avekṣya samyag rogādīn yathāvad upayojayet ||
em. virecanāni sarvāṇi viśeṣāccaturaṅgulāt |
phalaṃ kāle samuddhṛtya sikatāyāṃ nidhāpayet ||73|| A1938
phalaṃ kāle samuddhṛtya sikatāyāṃ nidhāpayet ||73|| A1938
em. saptāham ātape śuṣkam ato majjānam uddharet |
tailaṃ grāhyaṃ jale paktvā tilavad vā prapīḍya ca ||74|| A1938
tailaṃ grāhyaṃ jale paktvā tilavad vā prapīḍya ca ||74|| A1938
em. tasyopayogo bālānāṃ yāvad varṣāṇi dvādaśa |
lihyād eraṇḍatailena kuṣṭhatrikaṭukānvitam ||75|| A1938
lihyād eraṇḍatailena kuṣṭhatrikaṭukānvitam ||75|| A1938
em. sukhodakaṃ cānupibedeṣa yogo virecayet
eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena triguṇena tu ||76|| A1938
eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena triguṇena tu ||76|| A1938
em. yuktaṃ pītaṃ tathā kṣīrarasābhyāṃ tu virecayet |
bālavṛddhakṣatakṣīṇasukumāreṣu yojitam ||77|| A1938
bālavṛddhakṣatakṣīṇasukumāreṣu yojitam ||77|| A1938
em. phalānāṃ vidhiruddiṣṭaḥ kṣīrāṇāṃ śṛṇu suśruta! |
virecanānāṃ tīkṣṇānāṃ payaḥ saudhaṃ paraṃ matam ||78|| A1938
virecanānāṃ tīkṣṇānāṃ payaḥ saudhaṃ paraṃ matam ||78|| A1938
em. ajñaprayuktaṃ tad dhanti viṣavat karmavibhramāt |
vijānatā prayuktaṃ tu mahāntam api saṃcayam || A1938
vijānatā prayuktaṃ tu mahāntam api saṃcayam || A1938
em. bhinatty āśveva doṣāṇāṃ rogān hanti ca dustarān
mahatyāḥ pañcamūlyās tu bṛhatyoś caikaśaḥ pṛthak ||80|| A1938
mahatyāḥ pañcamūlyās tu bṛhatyoś caikaśaḥ pṛthak ||80|| A1938
em. kaṣāyaiḥ samabhāgaṃ tu tadaṅgāreṣu śoṣitam |
amlādibhiḥ pūrvavat tu prayojyaṃ kolasammitam ||81|| A1938
amlādibhiḥ pūrvavat tu prayojyaṃ kolasammitam ||81|| A1938
cf. 1938 ed. 1.44.84cd
saptalāṃ śāṅkhinīn dantīn tṛvṛd āragvadham vacāṃ |
saptalāṃ śāṅkhinīn dantīn tṛvṛd āragvadham vacāṃ |
cf. 1938 ed. 1.44.85
mūtreṇa bhāvyaṃ saptāhaṃ snuhākṣīre tathaiva ca ||
kīrṇṇan tenāthacūrṇṇena mālyaṃ vasanam eva vā |
mūtreṇa bhāvyaṃ saptāhaṃ snuhākṣīre tathaiva ca ||
kīrṇṇan tenāthacūrṇṇena mālyaṃ vasanam eva vā |
āghrāyāvṛtya vā samyak mṛdukoṣṭho vicyate ||
em. kṣīratvakphalamūlānāṃ vidhānaiḥ parikīrtitaiḥ | A1938
em. trivṛcchāṇā mitāstisrastisraś ca triphalātvacaḥ |
viḍaṅgapippalīkṣāraśāṇāstisraś ca cūrṇitāḥ ||87|| A1938
viḍaṅgapippalīkṣāraśāṇāstisraś ca cūrṇitāḥ ||87|| A1938
em. lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā guḍena vā |
bhakṣayen niṣparīhārametacchreṣṭhaṃ virecanam ||88|| A1938
bhakṣayen niṣparīhārametacchreṣṭhaṃ virecanam ||88|| A1938
em. gulmaṃ plīhodaraṃ kāsaṃ halīmakamarocakam |
kaphavātakṛtāṃś cānyān vyādhīn etad vyapohati ||89|| A1938
kaphavātakṛtāṃś cānyān vyādhīn etad vyapohati ||89|| A1938
cf. 1938 ed. 1.44.90
ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpi madyeṣu mūtreṣu tathā raseṣu |
anneṣu bhakṣyeṣu tathaiva lehe virecanaṃ sādhu niyojanīya
ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpi madyeṣu mūtreṣu tathā raseṣu |
anneṣu bhakṣyeṣu tathaiva lehe virecanaṃ sādhu niyojanīya
em. kṣīraṃ rasaḥ kalkamatho kaṣāyaḥ śṛtaś ca śītaś ca tathaiva cūrṇam |
kalpāḥ ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ ||91|| A1938
kalpāḥ ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ ||91|| A1938
[Adhyāya 45, draft based on MS H]
cf. 1938 ed. 1.45.1
athāto dravadravyaviśeṣavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto dravadravyaviśeṣavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A1938
[Pānīyavarga]
cf. 1938 ed. 1.45.3
pānīyaṃm āntarīkṣyam anirddeśyarasam amṛtaṃ jīvanan tarppaṇan dhāraṇam āśvāsajananaṃ śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrāpraśamanam ekāntataḥ pathyatamañ ca ||
pānīyaṃm āntarīkṣyam anirddeśyarasam amṛtaṃ jīvanan tarppaṇan dhāraṇam āśvāsajananaṃ śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrāpraśamanam ekāntataḥ pathyatamañ ca ||
cf. 1938 ed. 1.45.4
tad evāvanau patitam anyatamam upalabhyate | nadīsarastaḍāgakūpavāpīpraśravaṇodbhijacauṇṭyādiṣu sthāneṣv anyatamaṃ rasam upabhate |
tad evāvanau patitam anyatamam upalabhyate | nadīsarastaḍāgakūpavāpīpraśravaṇodbhijacauṇṭyādiṣu sthāneṣv anyatamaṃ rasam upabhate |
tad evāvanauNH tad evāvani A1938 upalabhyateH rasam upalabhate A1938 upalabhate | N nadīsarastaḍāgakūpavāpīpraśravaṇodbhijacauṇṭyādiṣunadīsarastaḍāgakūpavāpīpraśravaṇodbhijacauṇṭyādiṣuH sthānaviśeṣān nadīnadasarastaḍāgavāpīkūpacuṇṭīprasravaṇodbhidavikirakedārapalvalādiṣu A1938 nadīsarastaḍāgakūpavāpīpraśravaṇādbhijacauṇṭyādiṣu N anyatamaṃNH avasthitam iti ||4|| A1938 rasamNH om. A1938 upabhateNH om. A1938
cf. 1938 ed. 1.45.5
tatra lohitakapilapāṇḍupītanīlaśukleṣv avanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyā yathāsaṃkhyam udakarasā bhavantīty eke bhāṣante ||
tatra lohitakapilapāṇḍupītanīlaśukleṣv avanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyā yathāsaṃkhyam udakarasā bhavantīty eke bhāṣante ||
lohitakapilapāṇḍupītanīlaśukleṣvlohitakapilapāṇḍupītanīlaśukleṣvlohitakapilapā-ṇḍupītanīlaśukleṣvNH lohitakapilapāṇḍunīlapītaśukleṣv A1938 madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāH madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi A1938 madhurāmblalavaṇakaṭutiktakaṣāyāḥ | N udakarasāNH udakāni sam A1938 bhavantītybhavantītyNH bhavanti’ ity A1938
cf. 1938 ed. 1.45.6
tat tu na samyak pṛthivyādīnām anyo 'nyānupraveśakṛtaḥ sa khalūdakaraso bhavaty utkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa || tatra svalakṣaṇodakaguṇabhūyiṣṭhāyām madhuraṃ | toyāgniguṇabhūyiṣṭhāyām amlaṃ| pṛthivyagniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ lavaṇaṃ | vāyvagniguṇabhūyiṣṭhāyāṅ kaṭukaṃ| vāyvākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ tiktaṃ | pṛthivyanilaguṇabhūyiṣṭhāyāṅ kaṣāyaṃ | ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyām avyaktarasam avyaktaṃ hy ākāśam ity atas tat pradhānam avyaktarasatvāt tat peyam āntarīkṣālābhe |
tat tu na samyak pṛthivyādīnām anyo 'nyānupraveśakṛtaḥ sa khalūdakaraso bhavaty utkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa || tatra svalakṣaṇodakaguṇabhūyiṣṭhāyām madhuraṃ | toyāgniguṇabhūyiṣṭhāyām amlaṃ| pṛthivyagniguṇabhūyiṣṭhāyāṃ lavaṇaṃ | vāyvagniguṇabhūyiṣṭhāyāṅ kaṭukaṃ| vāyvākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ tiktaṃ | pṛthivyanilaguṇabhūyiṣṭhāyāṅ kaṣāyaṃ | ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyām avyaktarasam avyaktaṃ hy ākāśam ity atas tat pradhānam avyaktarasatvāt tat peyam āntarīkṣālābhe |
anyoH anyo A1938N 'nyānupraveśakṛtaḥ sa'nyānu-praveśakṛtaḥ saH nyānupraveśakṛtaḥ sanyānupraveśakṛtaḥ | sa A1938N khalūdakarasokha_lūdakarasoNH lilaraso A1938 utkarṣāpakarṣakṛtenaNH utkarṣāpakarṣe A1938 saṃyogaviśeṣeṇaNH ṇa | A1938 svalakṣaṇodakaguṇabhūyiṣṭhāyāmsvalakṣaṇodakaguṇabhūyiṣṭhāyāṃsvalakṣaṇodakaguṇabhūyiṣṭhāyāmNH svalakṣa A1938 amlaṃamlaṃ|H bhūmāv amlaṃ A1938 amlbaṃ| N vāyvagniguṇabhūyiṣṭhāyāṅvāyvagniguṇabhūyiṣṭhāyāṅNH ca ambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ A1938 kaṭukaṃNH madhuraṃ; A1938 vāyvākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃvāyvākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃNH tejoguṇabhūyiṣṭhāyāṃ A1938 tiktaṃNH kaṭukaṃ tiktaṃ A1938 pṛthivyanilaguṇabhūyiṣṭhāyāṅH ca vāyuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ A1938 pṛthivyaṃnilaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ N kaṣāyaṃkaṣāyamA1938H kaṣāyaḥ || N atasataḥA1938Hpc ātas N a Hac tat pradhānamA1938H tat prādhānam N avyaktarasatvāt tat peyamA1938H avyaktarasātvāt tat peyam N
cf. 1938 ed. 1.45.7
tatrānta-rikṣañ caturvvidhaṃ || tadyāthā | dhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ haimam iti | teṣān dhāraṃ pradhānaṃ laghutvāt tat punar dvividhaṃ | gāṅgaṃ sāmudrañ ca tayoḥ parīkṣaṇaṃ | tatra śālyodanapiṇḍam akuthitam avidagdhaṃ | rajatabhājanopahitaṃ varṣati deve kurvvīta sa cet muhūrttasthitas tādṛśa eva bhavati | tad gāṅgam iti avagantavyaṃ | varṇṇānyatāsitthaprakledo vā tatsāmudram iti vidyāt | tan nopādeyaṃ | sāmudram apy āśvayuji māsi gṛhītaṃ gāṅgavad bhavati | tad upādeyam iti | śuklapaṭaikadeśapracyutam athavā harmmyatalaparibhraṣṭam anyair vvā prayogair ggṛhītaṃ śailabhājane śailavan mṛnmaye vā pātreṣv anuguptan nidadhyāt | tat sarvvakālam upayuñjīta | tasyālābhe bhaumaṃ | tat punaḥ saptavidhaṃ | tad yathā kaupan nādeyaṃ sārasan tāḍāga m prāsravaṇam audbhijaṃ cauṇṭyam iti ||
tatrānta-rikṣañ caturvvidhaṃ || tadyāthā | dhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ haimam iti | teṣān dhāraṃ pradhānaṃ laghutvāt tat punar dvividhaṃ | gāṅgaṃ sāmudrañ ca tayoḥ parīkṣaṇaṃ | tatra śālyodanapiṇḍam akuthitam avidagdhaṃ | rajatabhājanopahitaṃ varṣati deve kurvvīta sa cet muhūrttasthitas tādṛśa eva bhavati | tad gāṅgam iti avagantavyaṃ | varṇṇānyatāsitthaprakledo vā tatsāmudram iti vidyāt | tan nopādeyaṃ | sāmudram apy āśvayuji māsi gṛhītaṃ gāṅgavad bhavati | tad upādeyam iti | śuklapaṭaikadeśapracyutam athavā harmmyatalaparibhraṣṭam anyair vvā prayogair ggṛhītaṃ śailabhājane śailavan mṛnmaye vā pātreṣv anuguptan nidadhyāt | tat sarvvakālam upayuñjīta | tasyālābhe bhaumaṃ | tat punaḥ saptavidhaṃ | tad yathā kaupan nādeyaṃ sārasan tāḍāga m prāsravaṇam audbhijaṃ cauṇṭyam iti ||
tatrānta-rikṣañtatrānta-jpegrikṣañH tatrāntarīkṣaṃtatrāntarīkṣaṃ A1938N tadyāthāNH tad yathā A1938 laghutvāt tat punarNH laghutvāt ; tat puna A1938 dvividhaṃdvividhaṃ NH rdvividhaṃ- A1938 caNH ceti | tatra gāṅgamāśvayuje māsi prāyaśo va A1938 tayoḥNH rṣati | tayor dvayor api A1938 tatraNH kurvīta- A1938 śālyodanapiṇḍamśālyodanapiṇḍamNH śālyodanapiṇḍa A1938 akuthitamH makuthita A1938 aprakuthitam N avidagdhaṃNH mavidagdhaṃ A1938 rajatabhājanopahitaṃA1938H rajatabhānopahitaṃ N kurvvīta sakurvvīta saNH bahiṣkurvīta, sa A1938 cet muhūrttasthitasH yadi muhūrtaṃ sthita A1938 cen muhūrttasthitas N tādṛśatādṛśa NH stādṛśa A1938 tad gāṅgamH tadā gāṅgaṃ A1938 tad gāṅ N itiH patatī A1938 gam iti N avagantavyaṃH tyavagantavyaṃ; A1938 avagantavyami N varṇṇānyatāsitthaprakledo vāvarṇṇānyatāsitthaprakledo vāH varṇānyatve sikthapraklede A1938 varṇṇānyatāsikthaprakledo vā N tatsāmudramH ca sāmudram A1938 taṃ sāmudram N sāmudramsāmudramNH sāmudra A1938 apyNH ma A1938 āśvayujiNH pyāśvayuje A1938 gāṅgavad bhavatiNH gāṅgavadbhavati | A1938 tad upādeyamNH gāṅgaṃ punaḥ pradhānaṃ, tad upādadītāśvayuje māsi | A1938 itiH śuci A1938 i N śuklapaṭaikadeśapracyutamH śuklavitatapaṭaikadeśacyutam A1938 ti | śuklapaṭaikadeśapracyutam N harmmyatalaparibhraṣṭamharmyatalaparibhraṣṭamNH harmyatalaparibhraṣṭa A1938 anyair vvāanyair vāNH manyair vā A1938 prayogairNH śucibhir bhājanair A1938 śailabhājaneśailabhājaneNH sauvarṇe rājate A1938 śailavan mṛnmaye vāśailavan mṛnmaye vāNH mṛnmaye vā A1938 pātreṣvNH pātre A1938 anuguptananuguptaṃNH om. A1938 tat punaḥNH tac cākāśaguṇabahulam | tat punaḥ A1938 tāḍāga mtāḍāgaṃtāḍāga mA1938H tāḍākaṃ N prāsravaṇamA1938H prāśrāvaṇam N audbhijaṃaudbhijañNH audbhidaṃ, A1938
cf. 1938 ed. 1.45.8
tatra varṣāvarṣāsvāntarikṣamaudbhijaṃ vā seveta mahāguṇatvā-t | śaradi sarvvam prasannatvāt | hemante sārasan tāḍāgam vā | vasante kaupaṃ cauṇṭyaṃ prāsrāvaṇam vā | grīṣme 'pyevaṃ | prāvṛṣyendram anabhivṛṣṭaṃ sarvvaṃ eva |
tatra varṣāvarṣāsvāntarikṣamaudbhijaṃ vā seveta mahāguṇatvā-t | śaradi sarvvam prasannatvāt | hemante sārasan tāḍāgam vā | vasante kaupaṃ cauṇṭyaṃ prāsrāvaṇam vā | grīṣme 'pyevaṃ | prāvṛṣyendram anabhivṛṣṭaṃ sarvvaṃ eva |
varṣāvarṣāsvāntarikṣamaudbhijaṃ vāH varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṃ vā A1938 varṣāvarṣāsvāntarikṣam audbhijaṃ vā N cauṇṭyaṃcauṇṭyaṃNH om. A1938 prāsrāvaṇam vāH prāsravaṇaṃ vā; A1938 prāśrāvaṇam vā | N 'pyevaṃA1938H py evaṃ | N prāvṛṣyendramNH prāvṛṣi cauṇ A1938 anabhivṛṣṭaṃNH ṭyamanabhivṛṣṭaṃ A1938 evaNH ceti ||8|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.9
kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśava-kothapradūṣitaṃ | tṛṇaparṇṇodakayutaṃ kaluṣam viṣasaṃyutaṃ ||
kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśava-kothapradūṣitaṃ | tṛṇaparṇṇodakayutaṃ kaluṣam viṣasaṃyutaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.45.10
yo 'vagāheta varṣāsu pibed vāpi navañ jalaṃ |
sa bāhyābhyantarān rogān labhate kṣipram eva tu ||
yo 'vagāheta varṣāsu pibed vāpi navañ jalaṃ |
sa bāhyābhyantarān rogān labhate kṣipram eva tu ||
cf. 1938 ed. 1.45.11
tatra yat paṅkaśevālatṛṇahaṭhapadmaprabhṛtibhir avacchannaṃ raviśaśikiraṇānilair vvātijuṣṭāṃ gandharasopasṛṣṭan tad vyāpannam iti vidyāt | sparśarasarūpagandhavīryavipākāḥ | doṣāḥ ṣaṭ kharatā paicchilyam auṣṇyaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ | paṅkasikatāśaivālavāhulyādvikṛtavarṇṇatā rūpadoṣaḥ | vyaktarasatā rasadoṣaḥ | aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ | yad upayuktan tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekān āpādayati sa vīryadoṣaḥ | yad upayuktaṃ cirād vipacyate viṣṭambhayati sa vipākadoṣaḥ || ta ete āntarikṣe doṣā na bhavanti |
tatra yat paṅkaśevālatṛṇahaṭhapadmaprabhṛtibhir avacchannaṃ raviśaśikiraṇānilair vvātijuṣṭāṃ gandharasopasṛṣṭan tad vyāpannam iti vidyāt | sparśarasarūpagandhavīryavipākāḥ | doṣāḥ ṣaṭ kharatā paicchilyam auṣṇyaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ | paṅkasikatāśaivālavāhulyādvikṛtavarṇṇatā rūpadoṣaḥ | vyaktarasatā rasadoṣaḥ | aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ | yad upayuktan tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekān āpādayati sa vīryadoṣaḥ | yad upayuktaṃ cirād vipacyate viṣṭambhayati sa vipākadoṣaḥ || ta ete āntarikṣe doṣā na bhavanti |
yat paṅkaśevālatṛṇahaṭhapadmaprabhṛtibhiryat paṅkaśevālatṛṇahaṭhapadmaprabhṛtibhirNH yat paṅkaśaivalahaṭhatṛṇapadmapatraprabhṛtibhir A1938 raviśaśikiraṇānilairraviśaśikiraṇāni-lairA1938H ravisasikiraṇānilair N vvātijuṣṭāṃH nābhijuṣṭaṃ A1938 vābhijuṣṭaṃ N gandharasopasṛṣṭangandharasopasṛṣṭaṃNH gandhavarṇarasopasṛṣṭaṃ A1938 tad vyāpannamNH tadvyāpannam A1938 vidyāt | sparśarasarūpagandhavīryavipākāḥvidyāt | sparśarasarūpagandhavīryavipākāḥ |H vidyāt | tasya sparśarūparasagandhavīryavipāka A1938 vidyāt || sparśarasarūpavīryavipākāḥ N ṣaṭ kharatāṣaṭ | kharatāNH ṣaṭ sambhavanti | tatra, kharatā A1938 paicchilyamA1938H paicchilyām N auṣṇyaṃA1938H auṣṇaṃ N paṅkasikatāśaivālavāhulyādvikṛtavarṇṇatāH paṅkasikatāśaivālabahuvarṇatā A1938 paṅkasikatāsaivābāhulyād vikṛtavarṇṇyatā Nac paṅkasikatāsaivālabāhulyād vikṛtavarṇṇyatā Npc vyaktarasatāA1938H vaktarasatā N tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekān āpādayati satṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekān ā-pādayati saA1938H tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekān āpādayati sar N vīryadoṣaḥH viryadoṣaḥ A1938 vīyadoṣaḥ | N cirād vipacyateA1938H cirād vā vipacyate N viṣṭambhayati saNH viṣṭambhayati vā sa A1938 vipākadoṣaḥNH vipākadoṣa A1938 taNH iti | ta A1938 āntarikṣeāntarikṣeA1938H akṣarikṣe N doṣā naNH om. A1938 bhavantiH na santi ||11|| A1938 santi || N
cf. 1938 ed. 1.45.12
vyāpanne cāgnikvathanaṃ sūryātapanam ayam piṇḍataptanirvvāpaṇam vā prasādhakam bhavati
vyāpanne cāgnikvathanaṃ sūryātapanam ayam piṇḍataptanirvvāpaṇam vā prasādhakam bhavati
vyāpanneNH vyāpannasya A1938 sūryātapanamNH sūryātapapratāpanaṃ A1938 ayamayamNH taptāyaḥ A1938 piṇḍataptanirvvāpaṇam vāpiṇḍataptanirvāpaṇaṃ vāNH piṇḍasikatāloṣṭrāṇāṃ vā nirvāpaṇaṃ A1938 prasādhakamNH prasādanaṃ A1938 bhavatiNH ca kartavyaṃ, nāgacampakotpalapāṭalāpuṣpaprabhṛtibhiś cādhivāsanam iti ||12|| A1938
em. sauvarṇe rājate tāmre kāṃsye maṇimaye 'pi vā |
puṣpāvataṃsaṃ bhaume vā sugandhi salilaṃ pibet ||13|| A1938
puṣpāvataṃsaṃ bhaume vā sugandhi salilaṃ pibet ||13|| A1938
em. vyāpannaṃ varjayennityaṃ toyaṃ yac cāpy anārtavam |
doṣasañjananaṃ hyetannādadītāhitaṃ tu tat ||14|| A1938
doṣasañjananaṃ hyetannādadītāhitaṃ tu tat ||14|| A1938
em. vyāpannam udakaṃ yas tu pibatīhāprasāditam |
śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca tvagdoṣam avipākatām ||15|| A1938
śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca tvagdoṣam avipākatām ||15|| A1938
em. śvāsakāsapratiśyāyaśūlagulmodarāṇi ca |
anyān vā viṣamān rogān prāpnuyād acireṇa saḥ ||16|| A1938
anyān vā viṣamān rogān prāpnuyād acireṇa saḥ ||16|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.17
saptakaluṣasya prasādhakāni bhvanti | tad yathā || katakagomedakavisagranthiparṇṇīmūlaśevālavastrāṇimuktāmaṇiś ceti ||
saptakaluṣasya prasādhakāni bhvanti | tad yathā || katakagomedakavisagranthiparṇṇīmūlaśevālavastrāṇimuktāmaṇiś ceti ||
saptakaluṣasyaNH tatra sapta kaluṣasya A1938 prasādhakāniH prasādanāni A1938N bhvantiNH bhavanti | A1938 katakagomedakavisagranthiparṇṇīmūlaśevālavastrāṇimuktāmaṇiśkatakagomedakavisagranthiparṇṇīmūlaśevālavastrāṇimuktāmaṇiśH katakagomedakabisagranthiśaivālamūlavastrāṇi muktāmaṇiś A1938 katakagomedakavisagranthiparṇṇīmūlasevālavastrāṇi muktā maṇiś N
cf. 1938 ed. 1.45.19
saptaśītīkaraṇāni bhavanti | tad yathā || pravātasthāpanam dakaprakṣepanaṃ yaṣṭibhrāmaṇam vyajanaṃ | vastroddharaṇaṃ | vālukāprakṣepaṇaṃ sikyāvalam vanañ ceti ||
saptaśītīkaraṇāni bhavanti | tad yathā || pravātasthāpanam dakaprakṣepanaṃ yaṣṭibhrāmaṇam vyajanaṃ | vastroddharaṇaṃ | vālukāprakṣepaṇaṃ sikyāvalam vanañ ceti ||
saptaśītīkaraṇānisapta śītīkaraṇāniA1938H saptasītīkaraṇāni N dakaprakṣepanaṃudakaprakṣepaṇaṃ,H udakaprakṣepaṇaṃudakaprakṣepaṇaṃ, A1938N yaṣṭibhrāmaṇamyaṣṭibhrāmaṇam H yaṣṭikābhrāmaṇaṃ, A1938 yaṣṭibhrāmaṇa N vālukāprakṣepaṇaṃA1938H bālukākṣepaṇaṃ N sikyāvalamsikyāvalamH śikyāvalamśikyāvalam A1938N vanañH banaṃ A1938 baṇañ N
cf. 1938 ed. 1.45.18
pañca nikṣepaṇāni bhavanti | tad yathā | phalakaṃ tryaṣṭakaṃ muñjāvalayaṃ dakamañ cikāśikyakañ ceti |
pañca nikṣepaṇāni bhavanti | tad yathā | phalakaṃ tryaṣṭakaṃ muñjāvalayaṃ dakamañ cikāśikyakañ ceti |
cf. 1938 ed. 1.45.12a
nāgapuṣpacampakotpalapāṭalāprabhṛtibhiś cādhivāsanam iti ||
nāgapuṣpacampakotpalapāṭalāprabhṛtibhiś cādhivāsanam iti ||
cf. 1938 ed. 1.45.20
sugandhavispaṣṭarasaṃ suśītan tarṣanāśanaṃ |
acchaṃ laghu ca hṛdyañ ca toyaṅ guṇavad ucyate ||
sugandhavispaṣṭarasaṃ suśītan tarṣanāśanaṃ |
acchaṃ laghu ca hṛdyañ ca toyaṅ guṇavad ucyate ||
cf. 1938 ed. 1.45.21
tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyā laghūdakatvāt | pūrvvābhimukhā na praśasyante gurūdakatvāt | dakṣiṇābhimukhā nātidoṣalā bhavanti | sādhāraṇatvāt | tatra sahyaprabhavāḥ kuṣṭhañ janayanti | vindhyaprabhavā kuṣṭhaṃ hṛdrogañ ca | malayaprabhavāḥ krimīn | mahendraprabhavāḥ ślīpadodarāṇi | himavatprabhavāḥ | galagaṇḍaṃ kvacid gaṇḍamālāṃ | prācyāvanty āparāvantyāś cārśāṃsy upajanayanti | tatra pāriyātraprabhavā valārogyakarā iti ||
tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyā laghūdakatvāt | pūrvvābhimukhā na praśasyante gurūdakatvāt | dakṣiṇābhimukhā nātidoṣalā bhavanti | sādhāraṇatvāt | tatra sahyaprabhavāḥ kuṣṭhañ janayanti | vindhyaprabhavā kuṣṭhaṃ hṛdrogañ ca | malayaprabhavāḥ krimīn | mahendraprabhavāḥ ślīpadodarāṇi | himavatprabhavāḥ | galagaṇḍaṃ kvacid gaṇḍamālāṃ | prācyāvanty āparāvantyāś cārśāṃsy upajanayanti | tatra pāriyātraprabhavā valārogyakarā iti ||
laghūdakatvāt | pūrvvābhimukhā nalaghūdakatvāt | pūrvābhimukhā naNH laghūdakatvāt ; pūrvābhimukhās tu na A1938 nātidoṣalāNH nātidoṣalāḥ, A1938 bhavantiNH om. A1938 sādhāraṇatvāt | tatraA1938H sādhāradhvātvāt | tatra N vindhyaprabhavāH vindhyaprabhavāḥ A1938 vindhyaprabhāvā N hṛdrogañ caNH pāṇḍurogaṃ ca, A1938 malayaprabhavāḥA1938H malayaprabhavā N krimīn | mahendraprabhavāḥH kṛmīn, mahendraprabhavāḥ A1938 krimīn | mahendraprabhavā N galagaṇḍaṃNpcH hṛdrogaśvayathuśirorogaślīpadagalagaṇ A1938 galaga Nac kvacid gaṇḍamālāṃNH ḍā A1938 prācyāvantyNH n, prācyāvantyā A1938 āparāvantyāśNH aparāvantyāś A1938 cārśāṃsyH cārśāṃ A1938 vārsvāṃsy N upajanayantiupajanayantiNH syupajanayanti, A1938 tatraNH om. A1938 pāriyātraprabhavāpāriyātraprabhavāNH pāriyātraprabhavāḥ A1938 valārogyakarāNH pathyā balārogyakarya A1938
cf. 1938 ed. 1.45.22
nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāś cāmalodakāḥ |
gurvvyaḥ śaivālakaluṣajalaudyāmandagāś ca yāḥ ||
nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāś cāmalodakāḥ |
gurvvyaḥ śaivālakaluṣajalaudyāmandagāś ca yāḥ ||
em. prāyeṇa nadyo maruṣu satiktā lavaṇānvitāḥ |
laghvyaḥ samadhurāś caiva pauruṣeyā bale hitāḥ ||23|| A1938
laghvyaḥ samadhurāś caiva pauruṣeyā bale hitāḥ ||23|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.24
tatra sarvveṣāṃ bhaumānām pratyūṣasi grahaṇaṃ | tatra hi śaityalāghavam adhikam bhavati | śaityañ cāparo guṇa iti ||
tatra sarvveṣāṃ bhaumānām pratyūṣasi grahaṇaṃ | tatra hi śaityalāghavam adhikam bhavati | śaityañ cāparo guṇa iti ||
cf. 1938 ed. 1.45.25
divārkkakiraṇair jjuṣṭaṃ juṣtam indukarair nniśi |
arūkṣam anabhiṣyandi tattulyaṃ gaganāmbunā ||
divārkkakiraṇair jjuṣṭaṃ juṣtam indukarair nniśi |
arūkṣam anabhiṣyandi tattulyaṃ gaganāmbunā ||
cf. 1938 ed. 1.45.26
gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat subhājane |
balyaṃ rasāyanaṃ śītaṃ mātrāpekṣan tataḥ paraṃ ||
gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat subhājane |
balyaṃ rasāyanaṃ śītaṃ mātrāpekṣan tataḥ paraṃ ||
cf. 1938 ed. 1.45.27ab
raktoghnaṃ śītalaṃ hlādi jvaradāhastṛṣāpahaṃ |
raktoghnaṃ śītalaṃ hlādi jvaradāhastṛṣāpahaṃ |
cf. 1938 ed. 1.45.28
mūrcchāpittoṣmadāheṣu viṣe rakte mādatyaye ||
bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā |
mūrcchāpittoṣmadāheṣu viṣe rakte mādatyaye ||
bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā |
cf. 1938 ed. 1.45.29
ūrddhage raktapitte ca śītamambhaḥ praśasyate ||
pārśvaśūlapratiśyāye vātaroge galagrahe |
ūrddhage raktapitte ca śītamambhaḥ praśasyate ||
pārśvaśūlapratiśyāye vātaroge galagrahe |
cf. 1938 ed. 1.45.30
ādhmāte stimite kāṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare ||
hikkāyāṃ snehapīte ca śītāmbu parivarjjayet |
ādhmāte stimite kāṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare ||
hikkāyāṃ snehapīte ca śītāmbu parivarjjayet |
em. śṛtaśītaṃ jalaṃ śastaṃ tṛṣṇācchardibhrameṣu ca A1938
cf. 1938 ed. 1.45.45cd
arocake pratiśyāye pramehaś ca yathau tathā ||
arocake pratiśyāye pramehaś ca yathau tathā ||
cf. 1938 ed. 1.45.46
mande 'gnāvudare koṣṭhe jvare netrāmayeṣu ca |
vraṇe ca madhumehe ca pānīyam mandam ācaret ||
mande 'gnāvudare koṣṭhe jvare netrāmayeṣu ca |
vraṇe ca madhumehe ca pānīyam mandam ācaret ||
em. iti jalavargaḥ | A1938
em. atha kṣīravargaḥ | A1938
cf. 1938 ed. 1.45.27cd
candrakāntabhavam vāri pittaghnam vimalaṃ smṛtam |
candrakāntabhavam vāri pittaghnam vimalaṃ smṛtam |
em. vātaśleṣmaharaṃ vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭu pittalam | A1938
cf. 1938 ed. 1.45.33cd
sakṣāramprāyasaḥ kaupan nādeyaṃ kīrttitan tathā||
sakṣāramprāyasaḥ kaupan nādeyaṃ kīrttitan tathā||
em. tṛṣṇāghnaṃ sārasaṃ balyaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu | A1938
cf. 1938 ed. 1.45.32cd
tāḍākam vātalaṃ rūkṣaṃ sārasañ caiva tādṛśaṃ |
tāḍākam vātalaṃ rūkṣaṃ sārasañ caiva tādṛśaṃ |
1.45.32.1
autsam asmasam āśleṣāduṣṇaṃ pittena śasyate ||
autsam asmasam āśleṣāduṣṇaṃ pittena śasyate ||
cf. 1938 ed. 1.45.35ab
avidāhy udbhijaṃ toyam pittaghnam madhuraṃ smṛtaṃ ||
avidāhy udbhijaṃ toyam pittaghnam madhuraṃ smṛtaṃ ||
em. vaikiraṃ kaṭu sakṣāraṃ śleṣmaghnaṃ laghu dīpanam ||35|| A1938
em. dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ laghu A1938
cf. 1938 ed. 1.45.39cd
kaphamedonilaharaṃ dīpanaṃ bastiśodhanaṃ |
kaphamedonilaharaṃ dīpanaṃ bastiśodhanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.45.40ab
śvāsakāsajvaraharam pathyam uṣṇodakaṃ sadā ||
śvāsakāsajvaraharam pathyam uṣṇodakaṃ sadā ||
em. yat kvāthyamānaṃ nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ laghu ||40|| A1938
1.45.40.1
dīpanī pācanī laghvī pathyā bastiviśodhanī |
vātānulomanī peyākṣat pipāsaharā smṛtāḥ ||
dīpanī pācanī laghvī pathyā bastiviśodhanī |
vātānulomanī peyākṣat pipāsaharā smṛtāḥ ||
em. cauṇṭyam agnikaraṃ rūkṣaṃ madhuraṃ kaphakṛnna ca | A1938
cf. 1938 ed. 1.45.34cd
kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānām vraṇinām api |
kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānām vraṇinām api |
1.45.b
prīṇanaḥ prāṇajananaḥ śvāsakāsakṣayāpaḥ |
vātahantāśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ ||
prīṇanaḥ prāṇajananaḥ śvāsakāsakṣayāpaḥ |
vātahantāśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ ||
1.45.c
khalāḥ khalayavāgvaś ca rāgaṣāḍavaṣaṭṭakāḥ |
evam ādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ ||
khalāḥ khalayavāgvaś ca rāgaṣāḍavaṣaṭṭakāḥ |
evam ādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ ||
1.45.d
yad ākāraṇam āsādya bhoktṝṇāṃ cchandato 'pi vā |
anekadravyayonitvāc chāstra-tas tām vinirddiśet ||
yad ākāraṇam āsādya bhoktṝṇāṃ cchandato 'pi vā |
anekadravyayonitvāc chāstra-tas tām vinirddiśet ||
em. nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ laghu lekhanam |
tadabhiṣyandi madhuraṃ sāndraṃ guru kaphāvaham ||31|| A1938
tadabhiṣyandi madhuraṃ sāndraṃ guru kaphāvaham ||31|| A1938
em. kaidāraṃ madhuraṃ proktaṃ vipāke guru doṣalam | tadvat pālvalam uddiṣṭaṃ viśeṣāddoṣalaṃ tu tat ||36|| A1938
em. sāmudramudakaṃ visraṃ lavaṇaṃ sarvadoṣakṛt |
anekadoṣam ānūpaṃ vāry abhiṣyandi garhitam ||37|| A1938
anekadoṣam ānūpaṃ vāry abhiṣyandi garhitam ||37|| A1938
em. ebhir doṣair asaṃyuktaṃ niravadyaṃ tu jāṅgalam |
pāke 'vidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanam ||38|| A1938
pāke 'vidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanam ||38|| A1938
em. caturbhāgāvaśeṣaṃ tu tat toyaṃ guṇavat smṛtam
na ca paryuṣitaṃ deyaṃ kadācidvāri jānatā ||41|| A1938
na ca paryuṣitaṃ deyaṃ kadācidvāri jānatā ||41|| A1938
em. amlībhūtaṃ kaphotkledi na hitaṃ tat pipāsave
madyapānātsamudbhūte roge pittotthite tathā ||42|| A1938
madyapānātsamudbhūte roge pittotthite tathā ||42|| A1938
em. sannipātasamutthe ca śṛtaśītaṃ praśasyate A1938
cf. 1938 ed. 1.45.43cd
snigdhaṃ svādu rasaṃ hṛdyaṃ vṛṃhaṇam valavattaraṃ |
snigdhaṃ svādu rasaṃ hṛdyaṃ vṛṃhaṇam valavattaraṃ |
cf. 1938 ed. 1.45.44ab
vṛṣyam pittapipāsāghnaṃ nālikerodakaṅ guruḥ ||
vṛṣyam pittapipāsāghnaṃ nālikerodakaṅ guruḥ ||
em. dāhātīsārapittāsṛṅmūrcchāmadyaviṣārtiṣu ||44|| A1938
[Kṣīravarga]
1.45.47
gavyamājan tathā coṣṭramāvikaṃ māhiṣañ ca yat |
aśvāyāś caiva nāryāś ca nāgyoś caiva tu yat smṛtaṃ ||
gavyamājan tathā coṣṭramāvikaṃ māhiṣañ ca yat |
aśvāyāś caiva nāryāś ca nāgyoś caiva tu yat smṛtaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.45.48ab
tat vanekauṣadhirasaḥ prasādakṣīratāṅ gataḥ |
tat vanekauṣadhirasaḥ prasādakṣīratāṅ gataḥ |
em. madhuraṃ picchilaṃ śītaṃ snigdhaṃ ślakṣṇaṃ saraṃ mṛdu | A1938
cf. 1938 ed. 1.45.48ef
sarvvaprāṇabhṛtān tasmāt sātmyaṃ kṣīram ihocyate ||
sarvvaprāṇabhṛtān tasmāt sātmyaṃ kṣīram ihocyate ||
cf. 1938 ed. 1.45.49
gavyan tu śitasnigdhamadhuram avidāhi vātapittaśleṣmaśoṇitamānaseṣu vikāreṣv aviruddhaṃ | jīrṇṇajvarakāsaśophakṣayaraktapittagulmodaramūrcchābhramamadapipāsāpāṇḍurogārśa udāvarttātīsārayonirogagarbhbhāsrāvaśramaklamaharam valyaṃ vṛṣyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ vyājīkakaraṇaṃ sandhānam āsthāpanam āyuṣyam vamanam virecanañ ceti || sthāpanaṃ tulyaguṇatvāc caujaso vardhanaṃ bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ kṣudvyavāyavyāyām akarśitānāṃ ca pathyatamam ||
gavyan tu śitasnigdhamadhuram avidāhi vātapittaśleṣmaśoṇitamānaseṣu vikāreṣv aviruddhaṃ | jīrṇṇajvarakāsaśophakṣayaraktapittagulmodaramūrcchābhramamadapipāsāpāṇḍurogārśa udāvarttātīsārayonirogagarbhbhāsrāvaśramaklamaharam valyaṃ vṛṣyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ vyājīkakaraṇaṃ sandhānam āsthāpanam āyuṣyam vamanam virecanañ ceti || sthāpanaṃ tulyaguṇatvāc caujaso vardhanaṃ bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ kṣudvyavāyavyāyām akarśitānāṃ ca pathyatamam ||
gavyan tuem. tatra sarvam eva kṣīraṃ prāṇinām aprati A1938 gavyan tu śita N ? gavyan tu H śitasnigdhamadhuramHpc ṣiddhaṃ jātisātmyā A1938 snigdhamadhuram N śitasnimadhuram Hac avidāhiNH om. A1938 vātapittaśleṣmaśoṇitamānaseṣuNH t, vātapittaśoṇitamānaseṣv A1938 vikāreṣvNH api vikāreṣv A1938 jīrṇṇajvarakāsaśophakṣayaraktapittagulmodaramūrcchābhramamadapipāsāpāṇḍurogārśajīrṇṇajvarakāsaśophakṣayaraktapittagulmodaramūrcchābhramamadapipājpegsāpāṇḍurogārśaHac jīrṇajvarakāsaśvāsaśoṣakṣayagulmonmādodaramūrcchābhramamadadāhapipāsāhṛdbastidoṣapāṇḍurogagrahaṇīdoṣārśaḥ A1938 jīrṇṇajvarakāsaśophakṣayaraktapittagulm au daramūrcchābhramamadapipāsāpāṇḍurogārśa Nac jīrṇṇajvarakāsaśophakṣayaraktapittagulm odaramūrcchābhramamadapipāsāpāṇḍurogārśa Npc jīrṇṇajvarakāsaśophakṣayaraktapittagulmodaramūrcchābhramamadapipājpegsāpāṇḍurogā Hpc udāvarttātīsārayonirogagarbhbhāsrāvaśramaklamaharamHac śūlodāvartātisārapravāhikāyonirogagarbhāsrāvaraktapittaśramaklamaharaṃ, A1938 udāvarttātīsārayoṇirogagarbhāsrāvakaśramaklamaharam Nac udāvarttātīsārayoṇirogagarbhāsrāvaśramaklamaharam Npc rśa udāvarttātīsārayonirogagarbhbhāsrāvaśramaklamaharam Hpc valyaṃem. pāpmāpahaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ A1938 balyaṃ vṛṣyaṃ N va Hac om. Hpc vṛṣyaṃ rasāyanaṃem. vājīkaraṇaṃ rasāyanaṃ A1938 rasāyanaṃ N lyaṃ vṛṣyaṃ rasāyanaṃ Hac valyaṃ vṛṣyaṃ rasāyanaṃ Hpc vyājīkakaraṇaṃH om. A1938 vyājīkakaraṇa N sandhānamH va A1938 n sandhānam N āsthāpanamNH yaḥsthāpanam A1938 vamanamH jīvanaṃ A1938 om. N virecanañH bṛṃhaṇaṃ san A1938 om. N cetiH dhānaṃ A1938 om. N sthāpanaṃem. vamanavirecanāsthāpanaṃ A1938 vamanam vireca N ?thāpanaṃ H pathyatamamA1938H ti || N
em. kṣīraṃ gavyaguṇaṃ tvājaṃ viseṣāc choṇite hitaṃ | N
em. alpābhiṣyandi gokṣīraṃ snigdhaṃ guru rasāyanam |
raktapittaharaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ ||50|| A1938
raktapittaharaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ ||50|| A1938
em. jīvanīyaṃ tathā vātapittaghnaṃ paramaṃ smṛtam A1938
em. gavyatulyaguṇaṃ tvājaṃ viśeṣācchoṣiṇāṃ hitam ||51|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.52
dīpanaṃ laghu saṅgrāhi viśeṣañ cātra me śṛṇu ||
ajānām alpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt |
dīpanaṃ laghu saṅgrāhi viśeṣañ cātra me śṛṇu ||
ajānām alpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt |
cf. 1938 ed. 1.45.53
nātyambupānād vyāyāmāt sarvvadoṣaharam payaḥ ||
rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṅ kiñcid auṣṭraṃ svādurasaṃ laghu |
nātyambupānād vyāyāmāt sarvvadoṣaharam payaḥ ||
rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṅ kiñcid auṣṭraṃ svādurasaṃ laghu |
cf. 1938 ed. 1.45.54
śophagulmodarārśoghnaṃ krimikuṣṭhakaphāpahaṃ ||
āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphapahaṃ |
śophagulmodarārśoghnaṃ krimikuṣṭhakaphāpahaṃ ||
āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphapahaṃ |
cf. 1938 ed. 1.45.55
pathyaṃ kevalavāteṣu kāse cānilasambhave ||
mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣam vahniśādanaṃ |
pathyaṃ kevalavāteṣu kāse cānilasambhave ||
mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣam vahniśādanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.45.56
nidrākaraṃ śītakaraṃ gavyāt snigdhataraṃ guru ||
uṣṇamaikasaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ |
nidrākaraṃ śītakaraṃ gavyāt snigdhataraṃ guru ||
uṣṇamaikasaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ |
cf. 1938 ed. 1.45.57
madhurāmlagsaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ laghu ||
nāryās tu madhruaṃ stanyaṅ kaṣāyānurasaṃ himaṃ |
madhurāmlagsaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ laghu ||
nāryās tu madhruaṃ stanyaṅ kaṣāyānurasaṃ himaṃ |
cf. 1938 ed. 1.45.58
nasyāś cyotanayoḥ pathyañ jīvanaṃ laghu dīpanaṃ ||
hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru |
nasyāś cyotanayoḥ pathyañ jīvanaṃ laghu dīpanaṃ ||
hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru |
cf. 1938 ed. 1.45.59ab
snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyam balavarddhanaṃ ||
snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyam balavarddhanaṃ ||
em. prāyaḥ prābhātikaṃ kṣīraṃ guru viṣṭambhi śītalam ||59|| A1938
em. rātryāḥ somaguṇatvāc ca vyāyāmābhāvatas tathā
divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt ||60|| A1938
divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt ||60|| A1938
em. śramaghnaṃ vātanuccaiva cakṣuṣyaṃ cāparāhṇikam | A1938
cf. 1938 ed. 1.45.61cd
payo 'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyasaḥ parikīrtitaṃ ||
payo 'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyasaḥ parikīrtitaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.45.62
tad evoktaṃ laghutaraṃ mandābhiṣyandi ca śritaṃ ||
varjayitvā striyāḥ stanyam mam eva hi tadhitaṃ ||
tad evoktaṃ laghutaraṃ mandābhiṣyandi ca śritaṃ ||
varjayitvā striyāḥ stanyam mam eva hi tadhitaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.45.63ab
dhāroṣṇan guṇavat kṣīraṃ viparītamato 'nyathā ||
dhāroṣṇan guṇavat kṣīraṃ viparītamato 'nyathā ||
em. tad evātiśṛtaṃ śītaṃ guru bṛṃhaṇam ucyate ||63|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.64
aniṣṭam amlagandhañ ca vivarṇṇam virasan tu yat |
varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yac ca vigrathitam bhavet ||
aniṣṭam amlagandhañ ca vivarṇṇam virasan tu yat |
varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yac ca vigrathitam bhavet ||
[Dadhivarga]
cf. 1938 ed. 1.45.65
dadhi tu sṛṣtamūtrapurīṣaṃ gurūm śleṣmabhiṣyandi śleṣmapittaśophavarddhanaṃ kārśyāpahaṃ rocanam maṅgalyañ ca ||
dadhi tu sṛṣtamūtrapurīṣaṃ gurūm śleṣmabhiṣyandi śleṣmapittaśophavarddhanaṃ kārśyāpahaṃ rocanam maṅgalyañ ca ||
purīṣaṃ… śleṣmapittaśophava om. A1938
dadhi tuem. atha dadhivargaḥ | dadhi tu A1938 om. NH sṛṣtamūtrapurīṣaṃem. madhuram amlam atyamlaṃ ceti; tatkaṣāyānurasaṃ snigdham uṣṇaṃ pīnasaviṣam ajvarātisārārocakamūtra A1938 dadhi tu sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ N dadhi tu sṛṣtamūtrapurīṣa H gurūmem. gurv am N ñ gurūm H śleṣmabhiṣyandiH blam abhiṣyandi N kārśyāpahaṃA1938H kārsyāpahaṃ N rocanamH vṛṣyaṃ prāṇakaraṃ A1938 rocakaṃ N
1.45.65.1
tad uta sāraṃ grāhyam anabhiṣyandi ca | saraḥ kaphamedaśukrakṛt tridoṣam mandajātaṃ ||
tad uta sāraṃ grāhyam anabhiṣyandi ca | saraḥ kaphamedaśukrakṛt tridoṣam mandajātaṃ ||
- The dadhivarga (vulgate verses 66-83) is not present in the Nepalese version.
em. mahābhiṣyandi madhuraṃ kaphamedovivardhanam |
kaphapittakṛdamlaṃ syād atyamlaṃ raktadūṣaṇam ||66|| A1938
kaphapittakṛdamlaṃ syād atyamlaṃ raktadūṣaṇam ||66|| A1938
em. vidāhi sṛṣṭaviṇmūtraṃ mandajātaṃ tridoṣakṛt
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam ||67|| A1938
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam ||67|| A1938
em. vātāpahaṃ pavitraṃ ca dadhi gavyaṃ rucipradam
dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham ||68|| A1938
dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham ||68|| A1938
em. durnāmaśvāsakāseṣu hitamagneś ca dīpanam
vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ vātapittaprasādanam ||69|| A1938
vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ vātapittaprasādanam ||69|| A1938
em. balāsavardhanaṃ snigdhaṃ viśeṣāddadhi māhiṣam
vipāke kaṭu sakṣāraṃ guru bhedyauṣṭrikaṃ dadhi ||70|| A1938
vipāke kaṭu sakṣāraṃ guru bhedyauṣṭrikaṃ dadhi ||70|| A1938
em. vātamarśāṃsi kuṣṭhāni kṛmīn hanty udarāṇi ca
kopanaṃ kaphavātānāṃ durnāmnāṃ cāvikaṃ dadhi ||71|| A1938
kopanaṃ kaphavātānāṃ durnāmnāṃ cāvikaṃ dadhi ||71|| A1938
em. rase pāke ca madhuramatyabhiṣyandi doṣalam
dīpanīyam acakṣuṣyaṃ vāḍavaṃ dadhi vātalam ||72|| A1938
dīpanīyam acakṣuṣyaṃ vāḍavaṃ dadhi vātalam ||72|| A1938
em. rūkṣamuṣṇaṃ kaṣāyaṃ ca kaphamūtrāpahaṃ ca tat
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ santarpaṇaṃ guru ||73|| A1938
snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ santarpaṇaṃ guru ||73|| A1938
em. cakṣuṣyamagryaṃ doṣaghnaṃ dadhi nāryā guṇottaram
laghu pāke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ paktināśanam ||74|| A1938
laghu pāke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ paktināśanam ||74|| A1938
em. kaṣāyānurasaṃ nāgyā dadhi varcovivardhanam |
dadhīnyuktāni yānīha gavyādīni pṛthak pṛthak ||75|| A1938
dadhīnyuktāni yānīha gavyādīni pṛthak pṛthak ||75|| A1938
em. vijñeyamevaṃ sarveṣu gavyam eva guṇottaram
vātaghnaṃ kaphakṛt snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittakṛt ||76|| A1938
vātaghnaṃ kaphakṛt snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittakṛt ||76|| A1938
em. kuryād bhaktābhilāṣaṃ ca dadhi yat suparisrutam
śṛtāt kṣīrāt tu yajjātaṃ guṇavaddadhi tat smṛtam ||77|| A1938
śṛtāt kṣīrāt tu yajjātaṃ guṇavaddadhi tat smṛtam ||77|| A1938
em. vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam
dadhnaḥ saro gururvṛṣyo vijñeyo 'nilanāśanaḥ ||78|| A1938
dadhnaḥ saro gururvṛṣyo vijñeyo 'nilanāśanaḥ ||78|| A1938
em. vahnervidhamanaś cāpi kaphaśukravivardhanaḥ
dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhi vātalam ||79|| A1938
dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhi vātalam ||79|| A1938
em. dīpanīyaṃ laghutaraṃ sakaṣāyaṃ rucipradam
śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam ||80|| A1938
śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam ||80|| A1938
em. hemante śiśire caiva varṣāsu dadhi śasyate |
tṛṣṇāklamaharaṃ mas tu laghu srotoviśodhanam ||81|| A1938
tṛṣṇāklamaharaṃ mas tu laghu srotoviśodhanam ||81|| A1938
em. amlaṃ kaṣāyaṃ madhuramavṛṣyaṃ kaphavātanut |
prahlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinattyāśu malaṃ ca tat |
balamāvahate kṣipraṃ bhaktacchandaṃ karoti ca ||82|| A1938
prahlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinattyāśu malaṃ ca tat |
balamāvahate kṣipraṃ bhaktacchandaṃ karoti ca ||82|| A1938
em. svādvamlamatyamlakamandajātaṃ tathā śṛtakṣīrabhavaṃ saraś ca |
asāram evaṃ dadhi saptadhā'smin varge smṛtā mastuguṇās tathaiva ||83||
iti dadhivargaḥ | A1938
asāram evaṃ dadhi saptadhā'smin varge smṛtā mastuguṇās tathaiva ||83||
iti dadhivargaḥ | A1938
[Takravarga]
cf. 1938 ed. 1.45.84
takraṅ kaṣāyānurasam uṣṇavīryam atīsāragaraghnaṃ laghuśukravalāsakṣayakaram arśoghnañ ca || dadhimaṇḍo viṣṭambhāruciharo laghutaraś cāgnidīpanaḥ |
takraṅ kaṣāyānurasam uṣṇavīryam atīsāragaraghnaṃ laghuśukravalāsakṣayakaram arśoghnañ ca || dadhimaṇḍo viṣṭambhāruciharo laghutaraś cāgnidīpanaḥ |
atīsāragaraghnaṃ… la om. A1938
takraṅtakraṃNH atha takravargaḥ | takraṃ tu madhuram amlaṃ A1938 uṣṇavīryamuṣṇavīryaṃA1938H amblam uṣṇavīryam N laghuśukravalāsakṣayakaramH laghuśukravalāsayakṣayakaram N arśoghnañ caarśoghnañ caH arsoghnañ ca || N laghutaraśNH laghurūkṣam A1938 cāgnidīpanaḥNH agnidīpanaṃ garaśophātisāragrahaṇīpāṇḍurogārśaḥplīhagulmārocakaviṣamajvaratṛṣṇācchardiprasekaśūlabhedaḥśleṣmānilaharaṃ madhuravipākaṃ hṛdyaṃ mūtrakṛcchrasnehavyāpatpraśamanam avṛṣyaṃ ca ||84|| A1938
- The takravarga (vulgate verses 84-95) is mostly not present in the Nepalese version.
em. manthanādipṛthagbhūtasneh amardhodakaṃ ca yat |
nātisāndradravaṃ takraṃ svādvamlaṃ tuvaraṃ rase |
yat tu sasnehamajalaṃ mathitaṃ gholam ucyate ||85|| A1938
nātisāndradravaṃ takraṃ svādvamlaṃ tuvaraṃ rase |
yat tu sasnehamajalaṃ mathitaṃ gholam ucyate ||85|| A1938
em. naiva takraṃ kṣate dadyānnoṣṇakāle na durbale |
na mūrcchābhramadāheṣu na rogeraktapaittike ||86|| A1938
na mūrcchābhramadāheṣu na rogeraktapaittike ||86|| A1938
em. śītakāle 'gnimāndye ca kaphottheṣv āmayeṣu ca |
mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau takraṃ praśasyate ||87|| A1938
mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau takraṃ praśasyate ||87|| A1938
em. tat punar madhuraṃ śleṣmaprakopaṇaṃ pittapraśamanaṃ ca; amlaṃ vātaghnaṃ pittakaraṃ ca ||88|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.89
vāte 'mlasaindhavopetaṃ svādu pitte saśarkkaraṃ |
pibet takraṅ kaphe cāpi savyoṣakṣārasaṃyutaṃ ||
vāte 'mlasaindhavopetaṃ svādu pitte saśarkkaraṃ |
pibet takraṅ kaphe cāpi savyoṣakṣārasaṃyutaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.45.90
grāhiṇī vātalā rūkṣā vijñeyā takrakūcikā |
tadvat kirātam mathitaṃ bṛṃhaṇaṃ kṣīram āraṭaṃ ||
grāhiṇī vātalā rūkṣā vijñeyā takrakūcikā |
tadvat kirātam mathitaṃ bṛṃhaṇaṃ kṣīram āraṭaṃ ||
em. guruḥ kilāṭo 'nilahā puṃstvanidrāpradaḥ smṛtaḥ
madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau tadvat pīyūṣamoraṭau ||91|| A1938
madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau tadvat pīyūṣamoraṭau ||91|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.92
navanītan tu sukumāramadhuram amlānurasaṃgrāhi vraṇaśophārdditāpahaṃ |
navanītan tu sukumāramadhuram amlānurasaṃgrāhi vraṇaśophārdditāpahaṃ |
tuNH punaḥ sadyaskaṃ laghu A1938 sukumāramadhuramNH sukumāraṃ madhuraṃ A1938 amlānurasaṃgrāhi vraṇaśophārdditāpahaṃH kaṣāyamīṣadamlaṃ śītalaṃ medhyaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ saṅgrāhi pittānilaharaṃ vṛṣyamavidāhi kṣayakāsavraṇaśoṣārśo 'rditāpahaṃ, cirotthitaṃ guru kaphamedovivardhanaṃ balakaraṃ bṛṃhaṇaṃ śoṣaghnaṃ viśeṣeṇa bālānāṃ praśasyate ||92|| A1938 amblānurasaṃgrāhi vraṇasophārditāpahaṃ || N
em. kṣīrotthaṃ punarnavanītamutkṛṣṭasnehamādhuryamatiśītaṃ saukumāryakaraṃ cakṣuṣyaṃ saṅgrāhi raktapittanetrarogaharaṃ prasādanaṃ ca ||93|| A1938
em. santānikā punarvātaghnī tarpaṇī vṛṣyā balyā snigdhā rucyā madhurā madhuravipākā raktapittaprasādanī gurvī ca ||94|| A1938
[Ghṛtavarga]
cf. 1938 ed. 1.45.96
ghṛtan tu śītavīryam madhuram abhiṣyandi tridoṣāpakarṣaṇam agnidīpanaṃ saukumāryojas tejobalakaram āyuṣyaṃ vṛṣyam medhyam vayasthāpanañ ca kṣuṣyam pāpopaśamanaṃ rakṣoghnañ ceti |
ghṛtan tu śītavīryam madhuram abhiṣyandi tridoṣāpakarṣaṇam agnidīpanaṃ saukumāryojas tejobalakaram āyuṣyaṃ vṛṣyam medhyam vayasthāpanañ ca kṣuṣyam pāpopaśamanaṃ rakṣoghnañ ceti |
ghṛtan tuNH atha ghṛtam |
ghṛtaṃ tu A1938 śītavīryamNH madhuraṃ saumyaṃ mṛdu śītavīrya A1938 madhurammadhurammadhuramNH ma A1938 abhiṣyandiNH nabhiṣyandi A1938 tridoṣāpakarṣaṇamNH snehanamudāvartonmādāpasmāraśūlajvarānāhavātapittapraśamanam A1938 saukumāryojassaukumāryojasH smṛtimatimedhākāntisvaralāvaṇyasaukumāryauja A1938 saukumāryoja N tejobalakaramH stejobalakaram A1938N vayasthāpanañvayasthāpanañNH vayaḥsthāpanaṃ A1938 caH guru ca A1938 om. N kṣuṣyamkṣuṣyaṃkṣuṣyamA1938H om. N pāpopaśamanaṃH śleṣmābhivardhanaṃ pāpmālakṣmīpraśamanaṃ viṣaharaṃ A1938 cakṣuṣyam pāpopasamanaṃ N cetiNH ca ||96|| A1938
ghṛtaṃ tu A1938 śītavīryamNH madhuraṃ saumyaṃ mṛdu śītavīrya A1938 madhurammadhurammadhuramNH ma A1938 abhiṣyandiNH nabhiṣyandi A1938 tridoṣāpakarṣaṇamNH snehanamudāvartonmādāpasmāraśūlajvarānāhavātapittapraśamanam A1938 saukumāryojassaukumāryojasH smṛtimatimedhākāntisvaralāvaṇyasaukumāryauja A1938 saukumāryoja N tejobalakaramH stejobalakaram A1938N vayasthāpanañvayasthāpanañNH vayaḥsthāpanaṃ A1938 caH guru ca A1938 om. N kṣuṣyamkṣuṣyaṃkṣuṣyamA1938H om. N pāpopaśamanaṃH śleṣmābhivardhanaṃ pāpmālakṣmīpraśamanaṃ viṣaharaṃ A1938 cakṣuṣyam pāpopasamanaṃ N cetiNH ca ||96|| A1938
- The ghṛtavarga (vulgate verses 97--109) is mostly not present in the Nepalese version.
em. vipāke madhuraṃ śītaṃ vātapittaviṣāpaham |
cakṣuṣyamagryaṃ balyaṃ ca gavyaṃ sarpirguṇottaram ||97|| A1938
cakṣuṣyamagryaṃ balyaṃ ca gavyaṃ sarpirguṇottaram ||97|| A1938
em. ājaṃ ghṛtaṃ dīpanīyaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam |
kāse śvāse kṣaye cāpi pathyaṃ pāke ca tallaghu ||98|| A1938
kāse śvāse kṣaye cāpi pathyaṃ pāke ca tallaghu ||98|| A1938
em. madhuraṃ raktapittaghnaṃ guru pāke kaphāvaham |
vātapittapraśamanaṃ suśītaṃ māhiṣaṃ ghṛtam ||99|| A1938
vātapittapraśamanaṃ suśītaṃ māhiṣaṃ ghṛtam ||99|| A1938
em. auṣṭraṃ kaṭu ghṛtaṃ pāke śophakrimiviṣāpaham |
dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham ||100|| A1938
dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham ||100|| A1938
em. pāke laghvāvikaṃ sarpirna ca pittaprakopaṇam |
kaphe 'nile yonidoṣe śoṣe kampe ca taddhitam ||101|| A1938
kaphe 'nile yonidoṣe śoṣe kampe ca taddhitam ||101|| A1938
em. pāke laghūṣṇavīryaṃ ca kaṣāyaṃ kaphanāśanam |
dīpanaṃ baddhamūtraṃ ca vidyādaikaśaphaṃ ghṛtam ||102|| A1938
dīpanaṃ baddhamūtraṃ ca vidyādaikaśaphaṃ ghṛtam ||102|| A1938
em. cakṣuṣyamagryaṃ strīṇāṃ tu sarpiḥ syādamṛtopamam |
vṛddhiṃ karoti dehāgnyor laghupākaṃ viṣāpaham ||103|| A1938
vṛddhiṃ karoti dehāgnyor laghupākaṃ viṣāpaham ||103|| A1938
em. kaṣāyaṃ baddhaviṇmūtraṃ tiktamagnikaraṃ laghu |
hanti kāreṇavaṃ sarpiḥ kaphakuṣṭhaviṣakrimīn ||104|| A1938
hanti kāreṇavaṃ sarpiḥ kaphakuṣṭhaviṣakrimīn ||104|| A1938
em. kṣīraghṛtaṃ punaḥ saṅgrāhi raktapittabhramamūrcchāpraśamanaṃ netrarogahitaṃ ca ||105|| A1938
em. sarpirmaṇḍas tu madhuraḥ saro yoniśrotrākṣiśirasāṃ śūlaghno bastinasyākṣipūraṇeṣūpadiśyate ||106|| A1938
em. sarpiḥ purāṇaṃ saraṃ kaṭuvipākaṃ tridoṣāpahaṃ mūrcchāmadonmādodarajvaragaraśoṣāpasmārayoniśrotrākṣiśira śūlaghnaṃ dīpanaṃ bastinasyapūraṇeṣūpadiśyate ||107|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.108
sarppiḥ purāṇan timirapratiśyāśvāsakāsanut |
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanaṃ ||
sarppiḥ purāṇan timirapratiśyāśvāsakāsanut |
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanaṃ ||
sarppiḥsarpiḥsa𑑎rppiḥNH om. A1938 purāṇanNH om. A1938 timirapratiśyāśvāsakāsanut | mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanaṃtimirapratiśyāśvāsakāsanut |
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanaṃHac bhavati cātra
purāṇaṃ timiraśvāsapīnasajvarakāsanut |
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanam ||108|| A1938 timirapratiśyāyaśvāsakāsanut |
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanaṃ | N timiraprapratiśyāyasyāpi pratiśyāvāstitiśyāśvāsakāsanut |
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanaṃ || Hpc
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanaṃHac bhavati cātra
purāṇaṃ timiraśvāsapīnasajvarakāsanut |
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanam ||108|| A1938 timirapratiśyāyaśvāsakāsanut |
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanaṃ | N timiraprapratiśyāyasyāpi pratiśyāvāstitiśyāśvāsakāsanut |
mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanaṃ || Hpc
em. ekādaśaśataṃ caiva vatsarānuṣitaṃ ghṛtam |
rakṣoghnaṃ kumbhasarpiḥ syāt paratas tu mahāghṛtam ||109|| A1938
rakṣoghnaṃ kumbhasarpiḥ syāt paratas tu mahāghṛtam ||109|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.95
vikalpa eṣa dadhyādi śreṣṭho gavyo 'nuvarṇṇitaḥ |
vikalpānavaśiṣṭānāṃ kṣīravīryāt samādiśet ||
vikalpa eṣa dadhyādi śreṣṭho gavyo 'nuvarṇṇitaḥ |
vikalpānavaśiṣṭānāṃ kṣīravīryāt samādiśet ||
em. peyaṃ mahāghṛtaṃ bhūtaiḥ kaphaghnaṃ pavanādhikaiḥ |
balyaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca viśeṣāttimirāpaham ||110|| A1938
balyaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca viśeṣāttimirāpaham ||110|| A1938
em. sarvabhūtaharaṃ caiva ghṛtametat praśasyate ||111||
iti ghṛtavargaḥ | A1938
iti ghṛtavargaḥ | A1938
[Tailavarga]
cf. 1938 ed. 1.45.112
tilatailaṃ madhuraṃ tiktānurasan tīkṣṇam anila valāsakṣauakaram aśītam pittajananaṃ | yoniśiraḥ śūlapraśamanan tathā chinnabhinnakṣatāgnidagdhapiccitabhagnacyūtāvamathitahatavyāḍavidaṣṭapatanaprabhṛtiṣu pariṣekābhyaṅganayoḥ praśastam iti ||
tilatailaṃ madhuraṃ tiktānurasan tīkṣṇam anila valāsakṣauakaram aśītam pittajananaṃ | yoniśiraḥ śūlapraśamanan tathā chinnabhinnakṣatāgnidagdhapiccitabhagnacyūtāvamathitahatavyāḍavidaṣṭapatanaprabhṛtiṣu pariṣekābhyaṅganayoḥ praśastam iti ||
tilatailaṃH atha tailāni |
tailaṃ tvāgneyamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ madhuraṃ madhuravipākaṃ bṛṃhaṇaṃ prīṇanaṃ vyavāyi sūkṣmaṃ viśadaṃ guru saraṃ vikāsi vṛṣyaṃ tvakprasādanaṃ medhāmārdavamāṃsasthair yavarṇabalakaraṃ A1938 tilatailam madhura N madhuraṃmadhuraṃ𑑎H cakṣuṣyaṃ baddhamūtraṃ lekhanaṃ A1938 om. N tiktānurasanH tiktakaṣāyānurasaṃ A1938 tiktānusaman N tīkṣṇamNH pāca A1938 anilaNH namanila A1938 valāsakṣauakaramH balāsakṣayakaraṃ A1938 valāsakṣayakaram N aśītamNH krimighnamaśita A1938 śūlapraśamananśūlapraśamanaṃśūlapraśamananNH karṇaśūlapraśamanaṃ garbhāśayaśodhanaṃ ca, A1938 chinnabhinnakṣatāgnidagdhapiccitabhagnacyūtāvamathitahatavyāḍavidaṣṭapatanaprabhṛtiṣuchinnabhinnakṣatāgnidagdhapiccitabhagnacyūtāvamathitahatavyāḍavidaṣṭapatanaprabhṛtiṣuH chinnabhinnaviddhotpiṣṭacyutamathitakṣatapiccitabhagnasphuṭitakṣārāgnidagdhaviśliṣṭadāritā bhihatadurbhagnamṛgavyālavidaṣṭaprabhṛtiṣu ca A1938 chinnabhikṣatāgnidagdhapiccitarugnayūtāvamathitahatavyāḍavidaṣṭapatanaprabhṛtiṣu N pariṣekābhyaṅganayoḥH pariṣekābhyaṅgāvagāhādiṣu tilatailaṃ A1938 parisekābhyañjanayoḥ N praśastamNH praśasya A1938 itiNH te ||112|| A1938
tailaṃ tvāgneyamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ madhuraṃ madhuravipākaṃ bṛṃhaṇaṃ prīṇanaṃ vyavāyi sūkṣmaṃ viśadaṃ guru saraṃ vikāsi vṛṣyaṃ tvakprasādanaṃ medhāmārdavamāṃsasthair yavarṇabalakaraṃ A1938 tilatailam madhura N madhuraṃmadhuraṃ𑑎H cakṣuṣyaṃ baddhamūtraṃ lekhanaṃ A1938 om. N tiktānurasanH tiktakaṣāyānurasaṃ A1938 tiktānusaman N tīkṣṇamNH pāca A1938 anilaNH namanila A1938 valāsakṣauakaramH balāsakṣayakaraṃ A1938 valāsakṣayakaram N aśītamNH krimighnamaśita A1938 śūlapraśamananśūlapraśamanaṃśūlapraśamananNH karṇaśūlapraśamanaṃ garbhāśayaśodhanaṃ ca, A1938 chinnabhinnakṣatāgnidagdhapiccitabhagnacyūtāvamathitahatavyāḍavidaṣṭapatanaprabhṛtiṣuchinnabhinnakṣatāgnidagdhapiccitabhagnacyūtāvamathitahatavyāḍavidaṣṭapatanaprabhṛtiṣuH chinnabhinnaviddhotpiṣṭacyutamathitakṣatapiccitabhagnasphuṭitakṣārāgnidagdhaviśliṣṭadāritā bhihatadurbhagnamṛgavyālavidaṣṭaprabhṛtiṣu ca A1938 chinnabhikṣatāgnidagdhapiccitarugnayūtāvamathitahatavyāḍavidaṣṭapatanaprabhṛtiṣu N pariṣekābhyaṅganayoḥH pariṣekābhyaṅgāvagāhādiṣu tilatailaṃ A1938 parisekābhyañjanayoḥ N praśastamNH praśasya A1938 itiNH te ||112|| A1938
- The tailavarga (vulgate verses 112--131) is shorter in the Nepalese version.
cf. 1938 ed. 1.45.113
tad bastiṣu ca pāne ca nasye karṇṇādipūraṇe |
annapānavidhau cāpi prayojyam vātaśāntaye ||
tad bastiṣu ca pāne ca nasye karṇṇādipūraṇe |
annapānavidhau cāpi prayojyam vātaśāntaye ||
em. eraṇḍatailaṃ madhuramuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ dīpanaṃ kaṭu kaṣāyānurasaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanaṃ tvacyaṃ vṛṣyaṃ madhuravipākaṃ vayaḥsthāpanaṃ yoniśukraviśodhanamārogyamedhākāntismṛtibalakaraṃ vātakaphaharamadhobhāgadoṣaharaṃ ca ||114|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.115
nimvātasīkusumbhasarṣapapīlukaraṅgudīśigrusuvarṇṇalāphalatailāni tīkṣṇa kaṭukāny uṣṇavīnyāṇi krimikaphamehopaharaṇāni ||
nimvātasīkusumbhasarṣapapīlukaraṅgudīśigrusuvarṇṇalāphalatailāni tīkṣṇa kaṭukāny uṣṇavīnyāṇi krimikaphamehopaharaṇāni ||
nimvātasīkusumbhasarṣapapīlukaraṅgudīśigrusuvarṇṇalāphalatailāniH nimbātasīkusumbhamūlakajīmūtakavṛkṣakakṛtavedhanārkakampillakahastikarṇapṛthvīkāpīlu- karañjeṅgudīśigrusarṣapasuvarcalāviḍaṅgajyotiṣmatīphalatailāni A1938 nimbātasīkusumbhaṣarsapapīlukarañjeṅgudīsigrusuvarccalāphalatailāni N tīkṣṇaNH tīkṣṇā A1938 kaṭukānyN ni A1938 kaṭukā H uṣṇavīnyāṇiN laghūnyuṣṇavīryāṇi A1938 nyuṣṇavījpegnyāṇi H krimikaphamehopaharaṇāniH kaṭūni kaṭuvipākāni sarāṇyanilakaphakṛmikuṣṭhapramehaśirorogāpaharāṇi ceti ||115|| A1938 krimikaphamehopaharāṇāni || N
em. vātaghnaṃ madhuraṃ teṣu kṣaumaṃ tailaṃ balāpaham |
kaṭupākamacakṣuṣyaṃ snigdhoṣṇaṃ gurupittalam ||116|| A1938
kaṭupākamacakṣuṣyaṃ snigdhoṣṇaṃ gurupittalam ||116|| A1938
em. kṛmighnaṃ sārṣapaṃ tailaṃ kaṇḍūkuṣṭhāpahaṃ laghu |
kaphamedonilaharaṃ lekhanaṃ kaṭu dīpanam ||117|| A1938
kaphamedonilaharaṃ lekhanaṃ kaṭu dīpanam ||117|| A1938
em. kṛmighnamiṅgudītailamīṣattiktaṃ tathā laghu |
kuṣṭhāmayakṛmiharaṃ dṛṣṭiśukrabalāpaham ||118|| A1938
kuṣṭhāmayakṛmiharaṃ dṛṣṭiśukrabalāpaham ||118|| A1938
em. vipāke kaṭukaṃ tailaṃ kausumbhaṃ sarvadoṣakṛt |
raktapittakaraṃ tīkṣṇamacakṣuṣyaṃ vidāhi ca ||119|| A1938
raktapittakaraṃ tīkṣṇamacakṣuṣyaṃ vidāhi ca ||119|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.120
atimuktakapilākṣatrapuservvārukuṣmāṇḍakatailāni |
atimuktakapilākṣatrapuservvārukuṣmāṇḍakatailāni |
atimuktakapilākṣatrapuservvārukuṣmāṇḍakatailāniatimuktakapilākṣatrapuservvārukuṣmāṇḍakatailāniH kirātatiktakātimuktakabibhītakanālikerakolākṣoḍajīvantīpriyālakarbudāra- sūryavallītrapusair vārukakarkārukūṣmāṇḍaprabhṛtīnāṃ tailāni madhurāṇi madhuravipākāni vātapittapraśamanāni śītavīryāṇyabhiṣyandīni sṛṣṭamūtrāṇy agnisādanāni ceti ||120|| A1938 atimuktakapiyālākṣatrapuservārukarkārukuṣmāṇḍakatailāni | N
cf. 1938 ed. 1.45.121
madhurakaṣāyāṇi kaphapittapraśamanāni ||
madhurakaṣāyāṇi kaphapittapraśamanāni ||
cf. 1938 ed. 1.45.122
turuvakakarkkoṭakatailamadhurakaṣāye tiktānurase krimikaphakuṣṭhamedodarahare ca ||
turuvakakarkkoṭakatailamadhurakaṣāye tiktānurase krimikaphakuṣṭhamedodarahare ca ||
turuvakakarkkoṭakatailamadhurakaṣāyeturuvakakarkkoṭakatailamadhurakaṣāyeH tuvarakabhallātakataile uṣṇe madhurakaṣāye A1938 turuvakakarkoṭakatailamadhurakaṣāya N krimikaphakuṣṭhamedodarahareem. vātakaphakuṣṭhamedomehakṛmipraśamane ubhayatobhāgadoṣahare A1938 krimikaphakuṣṭhamedohare ca || eraṇḍatailam madhuram uṣṇaṃ vātakaphāpahaṃ medoharañ N krimikaphakuṣṭhamedodarahare ca || H caA1938N om. H
cf. 1938 ed. 1.45.123
saraladevadāruśiṃśapāgurusārasnehāḥ | tiktakakaṭukaṣāyāduṣṭavraṇaśodhanāḥ krimikaphakuṣṭhaharāś ca ||
saraladevadāruśiṃśapāgurusārasnehāḥ | tiktakakaṭukaṣāyāduṣṭavraṇaśodhanāḥ krimikaphakuṣṭhaharāś ca ||
saraladevadāruśiṃśapāgurusārasnehāḥsaraladevadāruśiṃśapāgurusārasnehāḥH saraladevadāruśiṃśapāgurugaṇḍīrasārasnehā A1938 saraladevadārusiṃsapāgurusārasnehāḥ || N tiktakakaṭukaṣāyāduṣṭavraṇaśodhanāḥtiktakakaṭukaṣāyāduṣṭavraṇaśodhanāḥH stiktakaṭukaṣāyā duṣṭavraṇaśodhanāḥ A1938 tiktakakaṭukaśāyāḥ | duṣṭavraṇaśodhanāḥ N krimikaphakuṣṭhaharāśNpcH kṛmikaphakuṣṭhānilaharāś A1938 krimikiaphakuṣṭhaharāś Nac
em. tumbīkośāmradantīdravantīśyāmāsaptalānīlikākampillakaśaṅkhinīsnehāstiktakaṭukaṣāyā adhobhāgadoṣaharāḥ kṛmikaphakuṣṭhānilaharā duṣṭavraṇaśodhanāś ca ||124|| A1938
em. yavatiktātailaṃ sarvadoṣapraśamanamīṣattiktamagnidīpanaṃ lekhanaṃ medhyaṃ pathyaṃ ca ||125|| A1938
em. ekaiṣikātailaṃ madhuramatiśītaṃ pittaharamanilaprakopaṇaṃ śleṣmābhivardhanaṃ ca ||126|| A1938
em. sahakāratailamīṣattiktamatisugandhi vātakaphaharaṃ rūkṣaṃ madhurakaṣāyaṃ rasavannātipittakaraṃ ca ||127|| A1938
em. phalodbhavāni tailāni yāny uktānīha kānicit |
guṇān karma ca vijñāya phalānīva vinirdiśet ||128|| A1938
guṇān karma ca vijñāya phalānīva vinirdiśet ||128|| A1938
em. sarvebhyas tv iha tailebhyas tilatailaṃ viśiṣyate |
niṣpattestadguṇatvāc ca tailatvamitareṣv api ||130|| A1938
niṣpattestadguṇatvāc ca tailatvamitareṣv api ||130|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.131
grāmyānūpaudakānāṃ sarvve doṣaghnāś cāgnidīpanāḥ | tatra tailaghṛtavasāmajjāno gurupākā vātaharāś ceti |
grāmyānūpaudakānāṃ sarvve doṣaghnāś cāgnidīpanāḥ | tatra tailaghṛtavasāmajjāno gurupākā vātaharāś ceti |
grāmyānūpaudakānāṃH grāmyānūpaudakānāṃ ca vasāmedomajjāno gurūṣṇamadhurā vātaghnāḥ, jāṅgalaikaśaphakravyādādīnāṃ A1938 grāmyānyānūpaudakānām vasāmajjāno gurūṣṇamadhurā vātaghnāḥ | jāṅgalaikaśaphakravyādānāṃ Nac grāmyānūpaudakānām vasāmajjāno gurūṣṇamadhurā vātaghnāḥ | jāṅgalaikaśaphakravyādānāṃ Npc sarvve doṣaghnāśH laghuśītakaṣāyā raktapittaghnāḥ, pratudaviṣkirāṇāṃ śleṣmaghnāḥ | A1938 laghuśītakaṣāyā rapittaghnāḥ | viṣkirāḥ pramehānāṃ śleṣmaghnāḥ | pratudānāṃ sarvadoṣaghnāś Nac laghuśītakaṣāyā raktapittaghnāḥ | viṣkirāḥ pramehānāṃ śleṣmaghnāḥ | pratudānāṃ sarvadoṣaghnāś Npc cāgnidīpanāḥcāgnidīpanāḥNH om. A1938 tailaghṛtavasāmajjānotailaghṛtavasāmajjānoNH ghṛtatailavasāmedomajjāno yathottaraṃ A1938 gurupākāNH guruvipākā A1938 cetiNH ca ||131||
iti tailavargaḥ | A1938
iti tailavargaḥ | A1938
cf. 1938 ed. 1.45.129
yāvantaḥ sthāvarāḥ dehāḥ samāsena prakīrttitāḥ |
sarvve tailaguṇā jñeyāḥ sarvve cānilanāśanāḥ ||
yāvantaḥ sthāvarāḥ dehāḥ samāsena prakīrttitāḥ |
sarvve tailaguṇā jñeyāḥ sarvve cānilanāśanāḥ ||
[Madhuvarga]
cf. 1938 ed. 1.45.132
kṣaudran tu madhuraṅ kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ laghusukumāraṃ | sandhānīyaṃ ropaṇaṃ lekhanañ cakṣuṣyam varṇyaiśvaryam viṣaghnaṅ kṛmicchardyatīsāramehapittakaphapraśamanaṃ sāgrāhikaṃ prahlādanaṃ
tat tu trividhaṃ mākṣikaṃ pauttikaṃ bhrāmaraṃ pūrvva pūrvva laghutaraṃ | tat purāṇam pradhānam anamlañ ca |
kṣaudran tu madhuraṅ kaṣāyānurasaṃ rūkṣaṃ laghusukumāraṃ | sandhānīyaṃ ropaṇaṃ lekhanañ cakṣuṣyam varṇyaiśvaryam viṣaghnaṅ kṛmicchardyatīsāramehapittakaphapraśamanaṃ sāgrāhikaṃ prahlādanaṃ
tat tu trividhaṃ mākṣikaṃ pauttikaṃ bhrāmaraṃ pūrvva pūrvva laghutaraṃ | tat purāṇam pradhānam anamlañ ca |
vidhaṃ… la om. A1938
kṣaudran tuNH atha madhuvargaḥ | madhu tu A1938 laghusukumāraṃlaghu sukumāraṃNH śītamagnidīpanaṃ varṇyaṃ svaryaṃ laghu sukumāraṃ A1938 sandhānīyaṃNH lekhanaṃ hṛdyaṃ vājīkaraṇaṃ sandhānaṃ A1938 ropaṇaṃH śodhanaṃ ropaṇaṃ(saṅ A1938 sodhanaṃ ropanaṇaṃ Nac sodhanaṃ ropaṇaṃ Npc lekhanañNH grāhi ) A1938 varṇyaiśvaryamvarṇyaiśvaryamH pra A1938 varṇyaṃ śvaryam N viṣaghnaṅH sādanaṃ A1938 viṣaghna N kṛmicchardyatīsāramehapittakaphapraśamanaṃH sūkṣmamārgānusāri pittaśleṣmamedomehahikkāśvāsakāsātisāraccharditṛṣṇākṛmiviṣapraśamanaṃ A1938 krimicchardyatīsāramehapittakapharaktapraśamanaṃ N sāgrāhikaṃsājpeggrāhikaṃH hlādi tridoṣa A1938 saṅgrāhikam N prahlādanaṃH praśamanaṃ A1938 prahlādana N tat tu
tat tuNH ca; ta A1938 trividhaṃNH t tu A1938 pauttikaṃH potikaṃ N pūrvvaH pūrvaṃ N pūrvvaH pūrvaṃ N laghutaraṃNH laghutvāt kaphaghnaṃ, paicchilyān mādhuryāt kaṣāyabhāvāc ca vātapittaghnam ||132|| A1938 tat purāṇamtatpurāṇamH om. A1938 tatpurāṇāṃ N pradhānamNH om. A1938 anamlañH om. A1938 anamblañ N caNH om. A1938
- The madhuvarga (vulgate verses 132-147) is mostly not present in the Nepalese version.
em. pauttikaṃ bhrāmaraṃ kṣaudraṃ mākṣikaṃ chātram eva ca |
ārghyam auddālakaṃ dālam ity aṣṭau madhujātayaḥ ||133|| A1938
ārghyam auddālakaṃ dālam ity aṣṭau madhujātayaḥ ||133|| A1938
em. viśeṣātpauttikaṃ teṣu rūkṣoṣṇaṃ saviṣānvayāt |
vātāsṛkpittakṛcchedi vidāhi madakṛnmadhu ||134|| A1938
vātāsṛkpittakṛcchedi vidāhi madakṛnmadhu ||134|| A1938
em. paicchilyāt svādubhūyastvād bhrāmaraṃ gurusañjñitam |
kṣaudraṃ viśeṣato jñeyaṃ śītalaṃ laghu lekhanam ||135|| A1938
kṣaudraṃ viśeṣato jñeyaṃ śītalaṃ laghu lekhanam ||135|| A1938
em. tasmāllaghutaraṃ rūkṣaṃ mākṣikaṃ pravaraṃ smṛtam |
śvāsādiṣu ca rogeṣu praśastaṃ tadviśeṣataḥ ||136|| A1938
śvāsādiṣu ca rogeṣu praśastaṃ tadviśeṣataḥ ||136|| A1938
em. svādupākaṃ guru himaṃ picchilaṃ raktapittajit |
śvitramehakṛmighnaṃ ca vidyācchātraṃ guṇottaram ||137|| A1938
śvitramehakṛmighnaṃ ca vidyācchātraṃ guṇottaram ||137|| A1938
em. ārghyaṃ madhvaticakṣuṣyaṃ kaphapittaharaṃ param |
kaṣāyaṃ kaṭu pāke ca balyaṃ tiktamavātakṛt ||138|| A1938
kaṣāyaṃ kaṭu pāke ca balyaṃ tiktamavātakṛt ||138|| A1938
em. auddālakaṃ rucikaraṃ svaryaṃ kuṣṭhaviṣāpaham |
kaṣāyamamlamuṣṇaṃ ca pittakṛt kaṭupāki ca ||139|| A1938
kaṣāyamamlamuṣṇaṃ ca pittakṛt kaṭupāki ca ||139|| A1938
em. chardimehapraśamanaṃ madhu rūkṣaṃ dalodbhavam |
bṛṃhaṇīyaṃ madhu navaṃ nātiśleṣmaharaṃ samam ||140|| A1938
bṛṃhaṇīyaṃ madhu navaṃ nātiśleṣmaharaṃ samam ||140|| A1938
em. medaḥsthaulyāpahaṃ grāhi purāṇamatilekhanam
doṣatrayaharaṃ pakvamāmamamlaṃ tridoṣakṛt ||141|| A1938
doṣatrayaharaṃ pakvamāmamamlaṃ tridoṣakṛt ||141|| A1938
em. tad yuktaṃ vividhair yogair nihanyād āmayān bahūn |
nānādravyātmakatvāc ca yogavāhi paraṃ madhu ||142|| A1938
nānādravyātmakatvāc ca yogavāhi paraṃ madhu ||142|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.143
nānādravyebhyo viruddharasavīryaviṣapuṣparasapānāt makṣikāsambhṛtatvāc ca uṣṇopacārayogavāhi ca ||
nānādravyebhyo viruddharasavīryaviṣapuṣparasapānāt makṣikāsambhṛtatvāc ca uṣṇopacārayogavāhi ca ||
nānādravyebhyoNH tat tu nānādravya A1938 viruddharasavīryaviṣapuṣparasapānāt makṣikāsambhṛtatvāc caviruddharasavīryaviṣapuṣparasapānāt makṣikāsambhṛtatvāc caH rasaguṇavīryavipākaviruddhānāṃ puṣparasānāṃ makṣikāsambhavatvāccā A1938 viruddharasavīryaviṣapuṣparasapānān makṣikāsambhṛtatvāc ca | N uṣṇopacārayogavāhiNH nuṣṇopacāram ||143|| A1938 caNH om. A1938
cf. 1938 ed. 1.45.144
bhavati cātra ||
uṣṇair vvirudhyate sarvam viṣānvayatayā madhuḥ |
uṣṇārttam uṣṇam uṣṇe vā tan nihanti viṣaṃ yathā ||
bhavati cātra ||
uṣṇair vvirudhyate sarvam viṣānvayatayā madhuḥ |
uṣṇārttam uṣṇam uṣṇe vā tan nihanti viṣaṃ yathā ||
em. tat saukumāryāc ca tathaiva śaityān nānauṣadhīnāṃ rasasambhavāc ca |
uṣṇair virudhyeta viśeṣataś ca tathā'ntarīkṣeṇa jalena cāpi ||145|| A1938
uṣṇair virudhyeta viśeṣataś ca tathā'ntarīkṣeṇa jalena cāpi ||145|| A1938
em. uṣṇena madhu saṃyuktaṃ vamaneṣv avacāritam |
apākādanavasthānān na virudhyeta pūrvavat ||146|| A1938
apākādanavasthānān na virudhyeta pūrvavat ||146|| A1938
em. madhvāmātparatastvanyadāmaṃ kaṣṭaṃ na vidyate |
viruddhopakramatvāt tat sarvaṃ hanti yathā viṣam ||147||
iti madhuvargaḥ | A1938
viruddhopakramatvāt tat sarvaṃ hanti yathā viṣam ||147||
iti madhuvargaḥ | A1938
[Ikṣuvarga]
cf. 1938 ed. 1.45.148
ikṣavo madhurā madhuravipākā śītā snigdhā vṛṣyā mūtralāḥ | raktapittapraśamanāṅ kaphakarāś ceti ||
ikṣavo madhurā madhuravipākā śītā snigdhā vṛṣyā mūtralāḥ | raktapittapraśamanāṅ kaphakarāś ceti ||
- The ikṣuvarga (vulgate verses 148-169) is much abbreviated in the Nepalese version.
em. pauṇḍrako bhīrukaś caiva vaṃśakaḥ śvetaporakaḥ |
kāntārastāpasekṣuś ca kāṣṭhekṣuḥ sūcipatrakaḥ ||149|| A1938
kāntārastāpasekṣuś ca kāṣṭhekṣuḥ sūcipatrakaḥ ||149|| A1938
em. naipālo dīrghapatraś ca nīlaporo 'tha kośakṛt |
ity etā jātayaḥ sthaulyād, guṇān vakṣyāmy ataḥ param ||150|| A1938
ity etā jātayaḥ sthaulyād, guṇān vakṣyāmy ataḥ param ||150|| A1938
em. suśīto madhuraḥ snigdho bṛṃhaṇaḥ śleṣmalaḥ saraḥ |
avidāhī gururvṛṣyaḥ pauṇḍrako bhīrukas tathā ||151|| A1938
avidāhī gururvṛṣyaḥ pauṇḍrako bhīrukas tathā ||151|| A1938
em. ābhyāṃ tulyaguṇaḥ kiñcitsakṣāro vaṃśako mataḥ |
vaṃśavac chvetaporas tu kiñciduṣṇaḥ sa vātahā ||152|| A1938
vaṃśavac chvetaporas tu kiñciduṣṇaḥ sa vātahā ||152|| A1938
em. kāntāratāpasāvikṣū vaṃśakānugatau matau |
evaṅguṇastu kāṣṭhekṣuḥ sa tu vātaprakopaṇaḥ ||153|| A1938
evaṅguṇastu kāṣṭhekṣuḥ sa tu vātaprakopaṇaḥ ||153|| A1938
em. sūcīpatro nīlaporau naipālo dīrghapatrakaḥ |
vātalāḥ kaphapittaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ ||154|| A1938
vātalāḥ kaphapittaghnāḥ sakaṣāyā vidāhinaḥ ||154|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.155
snehaprasādamādhuryaguṇotkarṣaprakārakaḥ |
kāntārakādvaraḥ pauṇḍraḥ pauṇḍrakādvaṃsakovaraḥ ||
snehaprasādamādhuryaguṇotkarṣaprakārakaḥ |
kāntārakādvaraḥ pauṇḍraḥ pauṇḍrakādvaṃsakovaraḥ ||
em. agreṣv akṣiṣu vijñeya ikṣūṇāṃ lavaṇo rasaḥ ||156|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.157
śarkkarāsamavīryas tu dantaniṣpīḍito rasaḥ |
śarkkarāsamavīryas tu dantaniṣpīḍito rasaḥ |
cf. 1938 ed. 1.45.158
gurur vidāhī viṣṭambhī yāntrikas tu prakīrttitaḥ ||
gurur vidāhī viṣṭambhī yāntrikas tu prakīrttitaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.45.159
phāṇitam madhuram abhiṣyandi bṛṃhaṇaṃ | śukrakaraṃ pittaghnañ ca |
phāṇitam madhuram abhiṣyandi bṛṃhaṇaṃ | śukrakaraṃ pittaghnañ ca |
cf. 1938 ed. 1.45.160
guḍaḥ sakṣāramadhuro nātiśītaḥ snigdho mūtraraktaviśodhanaḥ | pittaghnaṅ kaphakaro vṛṣyaś ca ||
guḍaḥ sakṣāramadhuro nātiśītaḥ snigdho mūtraraktaviśodhanaḥ | pittaghnaṅ kaphakaro vṛṣyaś ca ||
em. pittaghno madhuraḥ śuddho vātaghno 'sṛkprasādanaḥ
sa purāṇo 'dhikaguṇo guḍaḥ pathyatamaḥ smṛtaḥ ||161|| A1938
sa purāṇo 'dhikaguṇo guḍaḥ pathyatamaḥ smṛtaḥ ||161|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.162
matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkkarā vimalā uttarottare ca śītasnigdhagurusaramadhurāraktapittapraśamanāś ceti ||
matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkkarā vimalā uttarottare ca śītasnigdhagurusaramadhurāraktapittapraśamanāś ceti ||
vimalāNH vimalajātā A1938 uttarottare caH uttarottaraṃ A1938 uttarottaraś ca N śītasnigdhagurusaramadhurāraktapittapraśamanāśśītasnigdhagurusaramadhurā raktapittapraśamanāśśītasnigdhagurusaramadhurāraktapittapraśamanāśNHpc śītāḥ snigdhāḥ gurutarā madhuratarā vṛṣyā raktapittapraśamanāstṛṣṇāpraśamanāś A1938 śītasnigdhagurusamadhurāraktapittapraśamanāś Hac cetiNH ca ||162|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.163
yathā yathaiṣām vaimalyam madhuratvan tathā tathā |
snehalāghavaśaityāni saratvañ ca tathā tathā ||
yathā yathaiṣām vaimalyam madhuratvan tathā tathā |
snehalāghavaśaityāni saratvañ ca tathā tathā ||
em. yo yo matsyaṇḍikākhaṇḍaśarkarāṇāṃ svako guṇaḥ |
tena tenaiva nirdeśyas teṣāṃ visrāvaṇo guṇaḥ ||164|| A1938
tena tenaiva nirdeśyas teṣāṃ visrāvaṇo guṇaḥ ||164|| A1938
em. sārasthitā suvimalā niḥkṣārā ca yathā yathā |
tathā guṇavatī sarvā vijñeyā śarkarā budhaiḥ ||165|| A1938
tathā guṇavatī sarvā vijñeyā śarkarā budhaiḥ ||165|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.166
madhuśarkkarā charddyatīsāraharā rūkṣā cchedanī ca | vṛṣyā kṣīṇakṣatasandhānakṛt sasnehā guḍaśarkkarā ||
madhuśarkkarā charddyatīsāraharā rūkṣā cchedanī ca | vṛṣyā kṣīṇakṣatasandhānakṛt sasnehā guḍaśarkkarā ||
cf. 1938 ed. 1.45.167
kaṣāyaśītamadhuraḥ satiktāyāvaśarkkarāḥ |
kaṣāyaśītamadhuraḥ satiktāyāvaśarkkarāḥ |
cf. 1938 ed. 1.45.168
tṛṣṇā śoṇitapittadāhaśamanīsāmānyataḥ sarvveṇa sarvvam pittaharaṃ ||
tṛṣṇā śoṇitapittadāhaśamanīsāmānyataḥ sarvveṇa sarvvam pittaharaṃ ||
em. rūkṣaṃ madhūkapuṣpotthaṃ phāṇitaṃ vātapittakṛt |
kaphaghnaṃ madhuraṃ pāke kaṣāyaṃ bastidūṣaṇam ||169||
itīkṣuvargaḥ | A1938
kaphaghnaṃ madhuraṃ pāke kaṣāyaṃ bastidūṣaṇam ||169||
itīkṣuvargaḥ | A1938
[Madyavarga]
madyam amlan dīpanaṃ rocanam |
- The madyavarga (vulgate verses 170-216) is much abbreviated in the Nepalese version.
em. bhedanaṃ kaphavātaghnaṃ hṛdyaṃ bastiviśodhanam ||170|| A1938
em. pāke laghu vidāhyuṣṇaṃ tīkṣṇam indriyabodhanam | A1938
cf. 1938 ed. 1.45.171cd
vikāsi sṛṣṭaviṭmūtraṃ śrṇu tasya viśeṣaṇaṃ ||
vikāsi sṛṣṭaviṭmūtraṃ śrṇu tasya viśeṣaṇaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.45.172
mādvīkam avidāhitvāt madhurānurasas tathā |
raktapitte tu satatam budhair nna pratiṣidhyate ||
mādvīkam avidāhitvāt madhurānurasas tathā |
raktapitte tu satatam budhair nna pratiṣidhyate ||
em. madhuraṃ taddhi rūkṣaṃ ca kaṣāyānurasaṃ laghu |
laghupāki saraṃ śoṣaviṣamajvaranāśanam ||173|| A1938
laghupāki saraṃ śoṣaviṣamajvaranāśanam ||173|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.174
tasmād alpāntaraṅ kiṃcit khārjjūram vātakopanaṃ |
tasmād alpāntaraṅ kiṃcit khārjjūram vātakopanaṃ |
em. kaṣāyamadhuraṃ hṛdyaṃ sugandhīndriyabodhanam | kāsārśograhaṇīdoṣamūtrāghātānilāpahā ||175|| A1938
em. stanyaraktakṣayahitā surā bṛṃhaṇadīpanī | A1938
em. viṣṭambhinī surā gurvī śleṣmalaṃ tu madhūlakam |
rūkṣā nātikaphā vṛṣyā pācanī cākṣikī smṛtā ||179|| A1938
rūkṣā nātikaphā vṛṣyā pācanī cākṣikī smṛtā ||179|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.182
kaṣāyamadhuraḥ sīdhur gauḍaḥ pācanadīpanaḥ ||
kaṣāyamadhuraḥ sīdhur gauḍaḥ pācanadīpanaḥ ||
em. śārkaro madhuro rucyo dīpano bastiśodhanaḥ |
vātaghno madhuraḥ pāke hṛdya indriyabodhanaḥ ||183|| A1938
vātaghno madhuraḥ pāke hṛdya indriyabodhanaḥ ||183|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.184
tadvat pakvarasaṃ sīdhur bbalavarṇṇakaraḥ paraḥ ||
tadvat pakvarasaṃ sīdhur bbalavarṇṇakaraḥ paraḥ ||
em. karśanaḥ śītarasikaḥ śvayathūdaranāśanaḥ |
varṇakṛjjaraṇaḥ svaryo vibandhaghno 'rśasāṃ hitaḥ ||185|| A1938
varṇakṛjjaraṇaḥ svaryo vibandhaghno 'rśasāṃ hitaḥ ||185|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.186
mākṣikaḥ pāṇḍurogaghno vṛṣyaḥ saṅgrāhiko laghuḥ ||
mākṣikaḥ pāṇḍurogaghno vṛṣyaḥ saṅgrāhiko laghuḥ ||
cf. 1938 ed. 1.45.187
jāmbavo baddhaniṣyandas tauravo vātakopanaḥ |
tīkṣṇaḥ surāsavo dyo mūtralaḥ kaphavātahā ||
jāmbavo baddhaniṣyandas tauravo vātakopanaḥ |
tīkṣṇaḥ surāsavo dyo mūtralaḥ kaphavātahā ||
cf. 1938 ed. 1.45.188
madhuro guḍamaireyaś cchaidī madhvāsavo laghuḥ |
madhuro guḍamaireyaś cchaidī madhvāsavo laghuḥ |
em. tiktaḥ kaṣāyaḥ śophaghnastīkṣṇaḥ svāduravātakṛt |
tīkṣṇaḥ kaṣāyo madakṛddurnāmakaphagulmahṛt ||189|| A1938
tīkṣṇaḥ kaṣāyo madakṛddurnāmakaphagulmahṛt ||189|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.190
valyaḥ pittasaho vṛṣyo dyaścekṣurasāsavaḥ ||
valyaḥ pittasaho vṛṣyo dyaścekṣurasāsavaḥ ||
1.45.190.1
prajaraṇo 'riṣṭarasaḥ kaphahā bhuktapācanaḥ |
prajaraṇo 'riṣṭarasaḥ kaphahā bhuktapācanaḥ |
em. śīdhurmadhūkapuṣpottho vihāhyagnibalapradaḥ |
rūkṣaḥ kaṣāyaḥ kaphahṛdvātapittaprakopaṇaḥ ||191|| A1938
rūkṣaḥ kaṣāyaḥ kaphahṛdvātapittaprakopaṇaḥ ||191|| A1938
em. aniṣṭagandhi virasamahṛdyaṃ ca vidāhi ca
sugandhi dīpanaṃ hṛdyaṃ rociṣṇu kṛmināśanam ||193|| A1938
sugandhi dīpanaṃ hṛdyaṃ rociṣṇu kṛmināśanam ||193|| A1938
em. bahudoṣaharaś caiva doṣāṇāṃ śamanaś ca saḥ |
dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ pittāvirodhanaḥ ||195|| A1938
dīpanaḥ kaphavātaghnaḥ saraḥ pittāvirodhanaḥ ||195|| A1938
em. śūlādhmānodaraplīhajvarājīrṇārśasāṃ hitaḥ
pippalyādikṛto gulmakapharogaharaḥ smṛtaḥ ||196|| A1938
pippalyādikṛto gulmakapharogaharaḥ smṛtaḥ ||196|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.197
ariṣṭāsavasīdhūnāṃ guṇān karmmṇi cādiśet ||
ariṣṭāsavasīdhūnāṃ guṇān karmmṇi cādiśet ||
cf. 1938 ed. 1.45.198
yathāsvauṣadhasaṃskāram avekṣya kuśalo bhiṣak |
yathāsvauṣadhasaṃskāram avekṣya kuśalo bhiṣak |
cf. 1938 ed. 1.45.176cd
kāsārśo grahaṇīdoṣapratiśyāyavināśanī ||
kāsārśo grahaṇīdoṣapratiśyāyavināśanī ||
cf. 1938 ed. 1.45.177
svedamūtrakaphāstanyaraktamānsakarī surā |
vamya rocakahṛtkukṣi todaśūlapramarddanī ||
svedamūtrakaphāstanyaraktamānsakarī surā |
vamya rocakahṛtkukṣi todaśūlapramarddanī ||
cf. 1938 ed. 1.45.178ab
prasannā vātagulmā'rśo vivandhānāhanāśanī |
prasannā vātagulmā'rśo vivandhānāhanāśanī |
em. pittalā'lpakaphā rūkṣā yavair vātaprakopaṇī |178| A1938
em. tridoṣo bhedyavṛṣyaś ca kohalo vadanapriyaḥ A1938
cf. 1938 ed. 1.45.180cd
grāhyuṣṇo jagalo rūkṣaḥ śophahā bhuktapācanaḥ ||
grāhyuṣṇo jagalo rūkṣaḥ śophahā bhuktapācanaḥ ||
em. hṛdyaḥ pravāhikāṭopadurnāmānilaśoṣahṛt A1938
cf. 1938 ed. 1.45.181cd
bahuso hṛtasāratvād viṣṭambhīdoṣakopanaḥ |
bahuso hṛtasāratvād viṣṭambhīdoṣakopanaḥ |
em. nirdiśed rasataś cānyān kandamūlaphalāsavān A1938
cf. 1938 ed. 1.45.192cd
navam madyam abhiṣyandi guruvātādikopanaṃ ||
navam madyam abhiṣyandi guruvātādikopanaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.45.194ab
sphuṭasrotakarañ jīrṇṇaṃ laghuvātakaphāpahaṃ |
sphuṭasrotakarañ jīrṇṇaṃ laghuvātakaphāpahaṃ |
em. ariṣṭo dravyasaṃyogasaṃskārādadhiko guṇaiḥ ||194|| A1938
em. ahṛdyaṃ taruṇaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ durbhājanasthitam |
alpauṣadhaṃ paryuṣitamatyacchaṃ picchilaṃ ca yat ||199|| A1938
alpauṣadhaṃ paryuṣitamatyacchaṃ picchilaṃ ca yat ||199|| A1938
em. tad varjyaṃ sarvathā madyaṃ kiñciccheṣaṃ tu yadbhavet |
tatra yat stokasambhāraṃ taruṇaṃ picchilaṃ guru ||200|| A1938
tatra yat stokasambhāraṃ taruṇaṃ picchilaṃ guru ||200|| A1938
em. kaphaprako pi tanmadyaṃ durjaraṃ ca viśeṣataḥ |
pittaprako pi bahalaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ vidāhi ca ||201|| A1938
pittaprako pi bahalaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ vidāhi ca ||201|| A1938
em. ahṛdyaṃ pelavaṃ pūti kṛmilaṃ virasaṃ ca yat |
tathā paryuṣitaṃ cāpi vidyādanilakopanam ||202|| A1938
tathā paryuṣitaṃ cāpi vidyādanilakopanam ||202|| A1938
em. sarvadoṣair upetaṃ tu sarvadoṣaprakopaṇam
cirasthitaṃ jātarasaṃ dīpanaṃ kaphavātajit ||203|| A1938
cirasthitaṃ jātarasaṃ dīpanaṃ kaphavātajit ||203|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.210ab
raktapittaharaṃ śuktaṃ cchedi śuktavipācanaṃ ||
raktapittaharaṃ śuktaṃ cchedi śuktavipācanaṃ ||
em. vaisvaryaṃ jaraṇaṃ śleṣmapāṇḍukrimiharaṃ laghu ||210|| A1938
em. tīkṣṇoṣṇaṃ mūtralaṃ hṛdyaṃ kaphaghnaṃ kaṭupāki ca A1938
cf. 1938 ed. 1.45.211cd
tadvat tadāśrutaṃ sarvvaṃ rocanan tu viśeṣataḥ |
tadvat tadāśrutaṃ sarvvaṃ rocanan tu viśeṣataḥ |
em. gauḍāni rasaśuktāni madhuśuktāni yāni ca |
yathāpūrvaṃ gurutarāṇyabhiṣyandakarāṇi ca ||212|| A1938
yathāpūrvaṃ gurutarāṇyabhiṣyandakarāṇi ca ||212|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.213
tuṣāmvu dīpanaṃ hṛdyam uktaṃ sauvīrakan tathā ||
tuṣāmvu dīpanaṃ hṛdyam uktaṃ sauvīrakan tathā ||
em. dhānyāmlaṃ dhānyayonitvājjīvanaṃ dāhanāśanam |
sparśāt pānāt tu pavanakaphatṛṣṇāharaṃ laghu ||214|| A1938
sparśāt pānāt tu pavanakaphatṛṣṇāharaṃ laghu ||214|| A1938
1.45.214.1
dhānyāmlan dhānyayonitvāt prāṇadhāraṇam amlatvād vātaghnam vidāhitvāt pittakaraṃ kaphaghnam vahiḥ śītaṃ guruvipākaṃ hṛdyatvāt tṛṣṇāpanayanaṃ rucijananaṃ samudrāntasaṃśritānāṃ ca janānām paraṃ sātmyaṃ ||
dhānyāmlan dhānyayonitvāt prāṇadhāraṇam amlatvād vātaghnam vidāhitvāt pittakaraṃ kaphaghnam vahiḥ śītaṃ guruvipākaṃ hṛdyatvāt tṛṣṇāpanayanaṃ rucijananaṃ samudrāntasaṃśritānāṃ ca janānām paraṃ sātmyaṃ ||
em. rucyaṃ prasannaṃ surabhi madyaṃ sevyaṃ madāvaham A1938
cf. 1938 ed. 1.45.205
saukṣmyād auṣṇāc ca taikṣṇyāc ca vikāsitvāc ca vahninā |
sametya hṛdaye prāpya dhamanīm ūrdhvam āgataṃ |
saukṣmyād auṣṇāc ca taikṣṇyāc ca vikāsitvāc ca vahninā |
sametya hṛdaye prāpya dhamanīm ūrdhvam āgataṃ |
cf. 1938 ed. 1.45.206
vicālyendriyacetāṃsi vīryam madayate cirāt ||
cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato jāyate madaḥ |
vātike jāyate tīkṣṇaḥ paittike śīghram eva tu ||
vicālyendriyacetāṃsi vīryam madayate cirāt ||
cireṇa ślaiṣmike puṃsi pānato jāyate madaḥ |
vātike jāyate tīkṣṇaḥ paittike śīghram eva tu ||
cf. 1938 ed. 1.45.207ab
sāttvike saucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanavat sthitaḥ |
sāttvike saucadākṣiṇyaharṣamaṇḍanavat sthitaḥ |
em. gītādhyayanasaubhāgyasuratotsāhakṛnmadaḥ ||207|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.208
rājase duḥkhaśīlatvam ātmatyāgaṃ susāhasaṃ |
kalahaṃ sānavasthānaṃ karoti puruṣe madaḥ |
rājase duḥkhaśīlatvam ātmatyāgaṃ susāhasaṃ |
kalahaṃ sānavasthānaṃ karoti puruṣe madaḥ |
cf. 1938 ed. 1.45.209
aśaucanidrāmātsaryam agamyagamanaḥ sadā |
asatyabhāṣaṇañ cāpi kuryād vai tāmase madaḥ |
aśaucanidrāmātsaryam agamyagamanaḥ sadā |
asatyabhāṣaṇañ cāpi kuryād vai tāmase madaḥ |
em. taikṣṇyāc ca nirhared āśu kaphaṃ gaṇḍūṣadhāraṇāt |
mukhavair asya daurgandhyamalaśoṣaklamāpaham ||215|| A1938
mukhavair asya daurgandhyamalaśoṣaklamāpaham ||215|| A1938
em. dīpanaṃ jaraṇaṃ bhedi hitamāsthāpaneṣu ca |
samudramāśritānāṃ ca janānāṃ sātmyamucyate ||216||
iti madhyavargaḥ | A1938
samudramāśritānāṃ ca janānāṃ sātmyamucyate ||216||
iti madhyavargaḥ | A1938
[Mūtravarga]
em. atha mūtrāṇi |
mūtrāṇi gomahiṣyajāvigajahayakharoṣṭrāṇāṃ tīkṣṇāny uṣṇāni kaṭūni tiktāni lavaṇānurasāni laghūni śodhanāni kaphavātakṛmimedoviṣagulmārśadarakuṣṭhaśophārocakapāṇḍurogaharāṇi hṛdyāni dīpanāni ca sāmānyataḥ ||217|| A1938
mūtrāṇi gomahiṣyajāvigajahayakharoṣṭrāṇāṃ tīkṣṇāny uṣṇāni kaṭūni tiktāni lavaṇānurasāni laghūni śodhanāni kaphavātakṛmimedoviṣagulmārśadarakuṣṭhaśophārocakapāṇḍurogaharāṇi hṛdyāni dīpanāni ca sāmānyataḥ ||217|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.218
tīkṣṇaṃ kaṭukaṃ mūtraṃ lavaṇānurasaṃ laghuḥ |
śodhanaṃ kaphavātaghnaṃ śṛṇu tasya viśeṣaṇaṃ |
tīkṣṇaṃ kaṭukaṃ mūtraṃ lavaṇānurasaṃ laghuḥ |
śodhanaṃ kaphavātaghnaṃ śṛṇu tasya viśeṣaṇaṃ |
em. arśojaṭharagulmaghnaṃ śophārocakanāśanam |
pāṇḍurogaharaṃ bhedi hṛdyaṃ dīpanapācanam ||219|| A1938
pāṇḍurogaharaṃ bhedi hṛdyaṃ dīpanapācanam ||219|| A1938
em. gomūtraṃ kaṭu tīkṣṇoṣṇaṃ sakṣāratvānna vātalam |
laghvagnidīpanaṃ medhyaṃ pittalaṃ kaphavātanut ||220|| A1938
laghvagnidīpanaṃ medhyaṃ pittalaṃ kaphavātanut ||220|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.222
ānāhaśophagulmeṣu pāṇḍuroge tu māhiṣaṃ |
śophaghnamājamaurabhraṃ kāsaśvāsaviṣāpahaṃ |
ānāhaśophagulmeṣu pāṇḍuroge tu māhiṣaṃ |
śophaghnamājamaurabhraṃ kāsaśvāsaviṣāpahaṃ |
ānāhaśophagulmeṣuH durnāmodaraśūleṣu kuṣṭhamehāviśuddhiṣu |
ānāhaśophagulmeṣu A1938 ānāhasophagulmeṣu N pāṇḍuroge tupāṇḍuroge tupāṇḍuroge tuNH pāṇḍuroge ca A1938 śophaghnamājamaurabhraṃ
śophaghnamājamaurabhraṃHpc om. A1938Hac
śophaghnaṃ mājamaurabhraṃ N kāsaśvāsaviṣāpahaṃkāsaśvāsaviṣāpahaṃHpc om. A1938Hac kāsasvāsavisāpahaṃ | N
ānāhaśophagulmeṣu A1938 ānāhasophagulmeṣu N pāṇḍuroge tupāṇḍuroge tupāṇḍuroge tuNH pāṇḍuroge ca A1938 śophaghnamājamaurabhraṃ
śophaghnamājamaurabhraṃHpc om. A1938Hac
śophaghnaṃ mājamaurabhraṃ N kāsaśvāsaviṣāpahaṃkāsaśvāsaviṣāpahaṃHpc om. A1938Hac kāsasvāsavisāpahaṃ | N
em. kāsaśvāsāpahaṃ śophakāmalāpāṇḍuroganut |
kaṭutiktānvitaṃ chāgamīṣanmārutakopanam ||223|| A1938
kaṭutiktānvitaṃ chāgamīṣanmārutakopanam ||223|| A1938
em. kāsaplīhodaraśvāsaśoṣavarcograhe hitam |
sakṣāraṃ tiktakaṭukamuṣṇaṃ vātaghnamāvikam ||224|| A1938
sakṣāraṃ tiktakaṭukamuṣṇaṃ vātaghnamāvikam ||224|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.225
āśvaṅ kaphaharaṃ mūtraṃ krimidardruṣu śasyate ||
āśvaṅ kaphaharaṃ mūtraṃ krimidardruṣu śasyate ||
cf. 1938 ed. 1.45.226
tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgamūtram prayojayet |
tīkṣṇaṃ kṣāre kilāse ca nāgamūtram prayojayet |
em. garacetovikāraghnaṃ tīkṣṇaṃ grahaṇiroganut |
dīpanaṃ gārdabhaṃ mūtraṃ kṛmivātakaphāpaham ||227|| A1938
dīpanaṃ gārdabhaṃ mūtraṃ kṛmivātakaphāpaham ||227|| A1938
cf. 1938 ed. 1.45.228
arśoghnaṅ kārabhaṃ mūtram mānuṣan tuviṣāpahaṃ ||
arśoghnaṅ kārabhaṃ mūtram mānuṣan tuviṣāpahaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.45.229
dravadravyāṇi sarvvāṇi kīrttitāni samāsataḥ |
deśakālavibhāgajño nṛpateḥ karttum arhati
dravadravyāṇi sarvvāṇi kīrttitāni samāsataḥ |
deśakālavibhāgajño nṛpateḥ karttum arhati
[Adhyāya 46, draft based on MS H]
cf. 1938 ed. 1.46.1
athāto 'nnapānavidhim vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto 'nnapānavidhim vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A1938
cf. 1938 ed. 1.46.3
dhanvantarim abhivādya suśruta uvāca ||
bhagavan prāgabhihitam prāṇināṃ mūlam āhāro balavarṇṇaujasāñ ca saḥ ṣaṭsu raseṣv āyatto rasāḥ punar dravyāśrayiṇaḥ | dravyarasavīryavipākanimitte ca kṣayavṛddhī doṣāṇāṃ sātmyañ ca | brahmāder api ca lokasyāhāraḥ sthityutpattihetur āhārādevābhivṛddhir balam ārogyavarṇendriyaprasādaś ca | tathā hy āhāravaiṣampādasvāsthyan tasyāsitapītalīḍhakhāditasya nānādravyātmakasyānekavidhavikalpaprabhāvasya pṛthak pṛthak dravyarasavīryavipākakarmmecchāṃ jñātuṃ na hy anavabuddhadravyasvabhāvā bhiṣajo roganigrahaṅ karttuṃ samarthā ity āhārāyattāś ca prāṇino yasmāt tasmād annapānavidhim upadiśat tu me bhagavān ity uktaḥ provāca bhagavān dhanvantariḥ
|| atha khalu vatsa suśruta ||
dhanvantarim abhivādya suśruta uvāca ||
bhagavan prāgabhihitam prāṇināṃ mūlam āhāro balavarṇṇaujasāñ ca saḥ ṣaṭsu raseṣv āyatto rasāḥ punar dravyāśrayiṇaḥ | dravyarasavīryavipākanimitte ca kṣayavṛddhī doṣāṇāṃ sātmyañ ca | brahmāder api ca lokasyāhāraḥ sthityutpattihetur āhārādevābhivṛddhir balam ārogyavarṇendriyaprasādaś ca | tathā hy āhāravaiṣampādasvāsthyan tasyāsitapītalīḍhakhāditasya nānādravyātmakasyānekavidhavikalpaprabhāvasya pṛthak pṛthak dravyarasavīryavipākakarmmecchāṃ jñātuṃ na hy anavabuddhadravyasvabhāvā bhiṣajo roganigrahaṅ karttuṃ samarthā ity āhārāyattāś ca prāṇino yasmāt tasmād annapānavidhim upadiśat tu me bhagavān ity uktaḥ provāca bhagavān dhanvantariḥ
|| atha khalu vatsa suśruta ||
bhagavan prāgabhihitamH prāgabhihitaḥ A1938 bhagavāṃ prāg abhihita N prāṇināṃ‘prāṇināṃA1938H prāṇi N mūlamH punarmūla A1938 nā mūlam N āhāroNH māhāro A1938 balavarṇṇaujasāñ ca saḥem. balavarṇaujasāṃ ca, sa A1938 valavarṇojasāṃ ca saḥ N valavarṇṇaujasāñ ca saḥ H raseṣvNH rase A1938 āyattoāyattaḥNH ṣvāyattaḥ, A1938 punarNH puna A1938 dravyāśrayiṇaḥdravyāśrayiṇaḥNH rdravyāśrayiṇaḥ,’ A1938 dravyarasavīryavipākanimitte caNH dravyarasaguṇavīryavipākanimitte ca A1938 sātmyañ casāmyaṃ ca,sāmyañ caH sāmyaṃ casāmyaṃ ca,sāmyañ ca A1938N brahmāderem. brahmāde A1938 vrahmāder NH api caNH rapi ca A1938 sthityutpattiheturH sthity utpattivināśahetuḥ, A1938 sthity utpattihetur N āhārādevābhivṛddhirāhārād evābhivṛddhirem. āhārādevābhivṛddhi A1938 āhārād evābhivṛddhirāhārād evābhivṛddhir NH balamvvalamem. rbala A1938 valamvvalam NH ārogyavarṇendriyaprasādaś caārogyavarṇṇendriyaprasādaś caārogyavarṇendriyaprasādaś caNH mārogyaṃ varṇendriyaprasādaś ca, A1938 tathā hyH tathā A1938 tathā ra N āhāravaiṣampādasvāsthyanH hyāhāravaiṣamyādasvāsthyaṃ; A1938 savaiṣamyād asvāsthyaṃ N tasyāsitapītalīḍhakhāditasyatasyāsitapītalīḍhakhāditasyaH tasyāśitapītalīḍhakhāditasya A1938N nānādravyātmakasyānekavidhavikalpaprabhāvasyaH nānādravyātmakasyānekavidhavikalpasyānekavidhaprabhāvasya A1938 nānādravyātmakasyānekavidhavikalprabhāvasya N pṛthak pṛthak dravyarasavīryavipākakarmmecchāṃpṛthak pṛthak dravyarasavīryavipākakarmmecchāṃH pṛthak pṛthagdravyarasaguṇavīryavipākakarmāṇīcchāmi A1938 pṛthak pṛthak dravyarasavīryavipākarmecchāṃ N anavabuddhadravyasvabhāvāanavavuddha dravya | svabhāvāanavavuddhadravyasvabhāvāem. anavabuddhasvabhāvā A1938 anavavuddha dravya svabhāvāanavavuddha dravya | svabhāvāanavavuddhadravyasvabhāvā NH bhiṣajobhiṣajaḥbhiṣajoA1938H bhiṣa N roganigrahaṅH svasthānuvṛttiṃ roganigrahaṇaṃ ca A1938 jaroganigrahaṇaṃ N ityNH om. A1938 prāṇinoNH sarvaprāṇino A1938 yasmāt tasmād annapānavidhimyasmāttasmād annapānavidhimA1938H yasmāt tasmād annapānnavidhim N upadiśat tu meupadiśa𑑎t tu meH upadiśatu me A1938N suśrutaNH suśruta! yathāpraśnamucyamānam upadhārayasva- ||3|| A1938
[Dhānyavarga]
[Śālivarga]
cf. 1938 ed. 1.46.4
tatra lohitakaśālikalamakakarddamakapāṇḍukasugandhakasakunāhṛtakuṣmāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukalodhraśūkadīrghaśūkakāñcanakahāyanakadūṣīmahākhyaprabhṛtayaḥ śālayaḥ ||
tatra lohitakaśālikalamakakarddamakapāṇḍukasugandhakasakunāhṛtakuṣmāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukalodhraśūkadīrghaśūkakāñcanakahāyanakadūṣīmahākhyaprabhṛtayaḥ śālayaḥ ||
lohitakaśālikalamakakarddamakapāṇḍukasugandhakasakunāhṛtakuṣmāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukalodhraśūkadīrghaśūkakāñcanakahāyanakadūṣīmahākhyaprabhṛtayaḥlohitakaśālikalamakakarddamakapāṇḍukasugandhakasakunāhṛtakuṣmāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukalodhraśūkadīrghaśūkakāñcanakahāyanakadūṣīmahākhyaprabhṛtayaḥH lohitaśālikalamakardamakapāṇḍukasugandhakaśakunāhṛtapuṣpāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukarodhrapuṣpaka- dīrghaśūkakāñcanakamahiṣamahāśūkahāyanakadūṣakamahādūṣakaprabhṛtayaḥ A1938 lohitaśālikalamakardamakapāṇḍukasugandhakaśakunājpeg A 1267_11_42.jpg_bottomhṛtakuṣmāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrūkalodhrapuṣpakadīrghaśūkakāñcanakahāyanakadūṣīmahīprabhṛtayaḥ N
cf. 1938 ed. 1.46.5
madhurā vīryataḥ śītā vipākā kaṭukāḥ smṛtāḥ |
pittaghnālpānilakaphaḥ snigdhā vaddhālpavarccasaḥ ||
madhurā vīryataḥ śītā vipākā kaṭukāḥ smṛtāḥ |
pittaghnālpānilakaphaḥ snigdhā vaddhālpavarccasaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.6
teṣāṃ lohitakaḥ śreṣṭho doṣaghnaḥ śukramūtralaḥ |
cakṣuṣyo varṇṇavalakṛt svaryo hṛdyas tṛṣāpahaḥ ||
teṣāṃ lohitakaḥ śreṣṭho doṣaghnaḥ śukramūtralaḥ |
cakṣuṣyo varṇṇavalakṛt svaryo hṛdyas tṛṣāpahaḥ ||
em. vraṇyo jvaraharaś caiva sarvadoṣaviṣāpahaḥ A1938
cf. 1938 ed. 1.46.7cd
tasmād alpāntaraguṇāḥ kramaśaḥ śālayo pare ||
tasmād alpāntaraguṇāḥ kramaśaḥ śālayo pare ||
cf. 1938 ed. 1.46.8
ṣaṣṭikakāṅgakamukundakapītakapramodakakālakāsanapuṣpakamahāsvetakamahāvrīhicūrṇṇakakuravakedāraprabhṛtayo vrīhayaḥ ||
ṣaṣṭikakāṅgakamukundakapītakapramodakakālakāsanapuṣpakamahāsvetakamahāvrīhicūrṇṇakakuravakedāraprabhṛtayo vrīhayaḥ ||
ṣaṣṭikakāṅgakamukundakapītakapramodakakālakāsanapuṣpakamahāsvetakamahāvrīhicūrṇṇakakuravakedāraprabhṛtayoH ṣaṣṭikakāṅgukamukundakapītakapramodakakākalakāsanapuṣpakamahāṣaṣṭikacūrṇakakuravakakedāraprabhṛtayaḥ A1938 ṣaṣṭikakāṅgukamukundakapītakapramodakakālakāsanapuṣpakamahāsvetakamahāvrīhicūrṇṇakakuravakekedārakaprabhṛtayo N vrīhayaḥNH ṣaṣṭikāḥ ||8|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.9
rase pāke ca madhurāḥ pittānilaharāḥ smṛtāḥ |
śālīnāṅguṇataś cāpi samānā vaddhavarccasaḥ ||
rase pāke ca madhurāḥ pittānilaharāḥ smṛtāḥ |
śālīnāṅguṇataś cāpi samānā vaddhavarccasaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.10
ṣaṣṭikaḥ pravaras teṣāṅ kaṣāyānuraso laghuḥ |
mṛduḥ snigdhas tridoṣaghnaḥ sthairyakṛdvalavarddhanaḥ ||
ṣaṣṭikaḥ pravaras teṣāṅ kaṣāyānuraso laghuḥ |
mṛduḥ snigdhas tridoṣaghnaḥ sthairyakṛdvalavarddhanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.11
rasato madhuragrāhī tulyo lohitaśālibhiḥ |
śeṣās tv alpāntarās tv asmād vrīhayaḥ kramaśo guṇaiḥ ||
rasato madhuragrāhī tulyo lohitaśālibhiḥ |
śeṣās tv alpāntarās tv asmād vrīhayaḥ kramaśo guṇaiḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.12
kṛṣṇavrīhiśālāmukhalāvākṣajātumukhanandīmukhatvaritakakurkkuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalāprabhṛtayo vrīhayaḥ ||
kṛṣṇavrīhiśālāmukhalāvākṣajātumukhanandīmukhatvaritakakurkkuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalāprabhṛtayo vrīhayaḥ ||
kṛṣṇavrīhiśālāmukhalāvākṣajātumukhanandīmukhatvaritakakurkkuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalāprabhṛtayokṛṣṇavrīhiśālāmukhalāvākṣajātumukhanandīmukhatvaritakakurkkuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalāprabhṛtayoH kṛṣṇavrīhiśālāmukhajatumukhanandīmukhalāvākṣakatvaritakakukkuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalaprabhṛtayo A1938 kṛṣṇavrīhiśālāmukhalāvākṣajatumukhanandīmukhatvaritakakuṭāṇḍakapārāvatakapāṭalo prabhṛtayoḥ N
cf. 1938 ed. 1.46.13
kaṣāyamadhurāḥ pāke madhurā vīryato 'himāḥ |
alpābhiṣyandinas tulyāḥ ṣaṣṭikair vvalavarddhanāḥ ||
kaṣāyamadhurāḥ pāke madhurā vīryato 'himāḥ |
alpābhiṣyandinas tulyāḥ ṣaṣṭikair vvalavarddhanāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.14
kṛṣṇavrīhir vvaras teṣāṃ kaṣāyamadhuro laghuḥ |
tasmād alpāntare guṇāḥ kramaśo vrīhayo 'pare ||
kṛṣṇavrīhir vvaras teṣāṃ kaṣāyamadhuro laghuḥ |
tasmād alpāntare guṇāḥ kramaśo vrīhayo 'pare ||
cf. 1938 ed. 1.46.15
dagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ |
kaṣāyā vaddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ ||
dagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ |
kaṣāyā vaddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.16
sthalajāḥ kaphapittaghnāḥ kaṣāyāḥ kaṭukānvayāḥ |
kiñcit satiktamadhurāḥ pavanānalavarddhanāḥ ||
sthalajāḥ kaphapittaghnāḥ kaṣāyāḥ kaṭukānvayāḥ |
kiñcit satiktamadhurāḥ pavanānalavarddhanāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.17
kaidārā madhurā vṛṣyā balyāḥ pittanivarhaṇāḥ |
īṣatkaṣāyālpavalā guravaḥ kaphaśukralāḥ ||
kaidārā madhurā vṛṣyā balyāḥ pittanivarhaṇāḥ |
īṣatkaṣāyālpavalā guravaḥ kaphaśukralāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.18
ropyātiropyā laghavaḥ śīghrapākā guṇottarāḥ |
avidāhino vātaharā valyā mūtravivardhanāḥ ||
ropyātiropyā laghavaḥ śīghrapākā guṇottarāḥ |
avidāhino vātaharā valyā mūtravivardhanāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.19
śālayaś chinnarūḍhā ye rūkṣā vaddhālpavarccasaḥ |
tiktākaṣāyāḥ pittaghnā laghupākāḥ kaphāpahāḥ ||
śālayaś chinnarūḍhā ye rūkṣā vaddhālpavarccasaḥ |
tiktākaṣāyāḥ pittaghnā laghupākāḥ kaphāpahāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.20
vistareṇāyam uddiṣṭaḥ śālivarggo hitāhitaḥ |
tadvat kudhānyamudgānām māṣādīnāñ ca vakṣyate ||
vistareṇāyam uddiṣṭaḥ śālivarggo hitāhitaḥ |
tadvat kudhānyamudgānām māṣādīnāñ ca vakṣyate ||
[Kudhānyamudgavarga]
cf. 1938 ed. 1.46.21
koradūṣaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānandīmukhakuravindakasaka varūkatolaparṇṇāmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥ kudhānyaviśeṣāḥ ||
koradūṣaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānandīmukhakuravindakasaka varūkatolaparṇṇāmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥ kudhānyaviśeṣāḥ ||
koradūṣaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānandīmukhakuravindakasakakoradūṣaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānandīmukhakuravindakasaka𑑎H koradūṣakaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānandīmukhī- kuruvindagavedhukasara A1938 koradūṣakaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānandīmukhīkurūvindakasaka N varūkatolaparṇṇāmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥH barukatoda(ya)parṇīmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥ A1938 vastākatolaparṇṇīmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥ | N
cf. 1938 ed. 1.46.22
uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ kaṭuvipākinaḥ |
śleṣmaghnā vātaniṣyandā vātapittaprakopanāḥ ||
uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ kaṭuvipākinaḥ |
śleṣmaghnā vātaniṣyandā vātapittaprakopanāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.23
kaṣāyamadhūrāḥ śītāsteṣāṃ pittasapāḥ smṛtāḥ |
sakoradūṣaṇāmāko nīraś caiva śāntanuḥ ||
kaṣāyamadhūrāḥ śītāsteṣāṃ pittasapāḥ smṛtāḥ |
sakoradūṣaṇāmāko nīraś caiva śāntanuḥ ||
kaṣāyamadhūrāḥH kaṣāyamadhuras A1938 kaṣāyamadhurāḥ N śītāsteṣāṃH teṣāṃ A1938 śītās teṣāṃ N pittasapāḥH śītaḥ pittāpahaḥ A1938 pittasahāḥ N smṛtāḥNH smṛtaḥ | A1938 sakoradūṣaṇāmākoem.
kodravaś ca sanīvāraḥ A1938
sakoradūṣaśyāmākako nīvāraś N
sakoradūṣaṇāmā H nīraśem. śyāmākaś A1938 om. N konīraś H caivaH ca sa A1938 ca N
kodravaś ca sanīvāraḥ A1938
sakoradūṣaśyāmākako nīvāraś N
sakoradūṣaṇāmā H nīraśem. śyāmākaś A1938 om. N konīraś H caivaH ca sa A1938 ca N
cf. 1938 ed. 1.46.24
kṛṣṇā raktāś ca pītāś ca śvetāś caiva priyaṅgavaḥ |
yathottaraṃ pradhānāḥ syūḥ snigdhāḥ kaphakarāḥ sarāḥ |
kṛṣṇā raktāś ca pītāś ca śvetāś caiva priyaṅgavaḥ |
yathottaraṃ pradhānāḥ syūḥ snigdhāḥ kaphakarāḥ sarāḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.25
madhūlī madhurāḥ śītāḥ snigdhā nandīmukhī tathā |
viśoṣī tatra bhūyiṣṭhavarakaḥ samukundakaḥ ||
madhūlī madhurāḥ śītāḥ snigdhā nandīmukhī tathā |
viśoṣī tatra bhūyiṣṭhavarakaḥ samukundakaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.26
rūkṣā veṇuyavā jñeyā vīryoṣṇā kaṭupākinaḥ |
vaddhamūtraḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakopanāḥ ||
rūkṣā veṇuyavā jñeyā vīryoṣṇā kaṭupākinaḥ |
vaddhamūtraḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakopanāḥ ||
[Mudgādivarga]
cf. 1938 ed. 1.46.27
mudgavanamudgasūramukuṣṭhakalāyahareṇvāḍhakīsatīnā vaidalāḥ ||
mudgavanamudgasūramukuṣṭhakalāyahareṇvāḍhakīsatīnā vaidalāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.28
kaṣāyamadhurāḥ śītā kaṭupākānilāpahāḥ |
vaddhamūtrapurīṣāś ca pittaśleṣmaharās tathā ||
kaṣāyamadhurāḥ śītā kaṭupākānilāpahāḥ |
vaddhamūtrapurīṣāś ca pittaśleṣmaharās tathā ||
cf. 1938 ed. 1.46.29
nātyarthavātalās teṣām mudgādṛṣṭhi prasādanāḥ |
pradhānā haritās tatra vanyā mudgasamāḥ smṛtāḥ ||
nātyarthavātalās teṣām mudgādṛṣṭhi prasādanāḥ |
pradhānā haritās tatra vanyā mudgasamāḥ smṛtāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.30
vipāke madhurāḥ proktā masūrā vaddha varccasaḥ |
maukuṣthakāḥ krimiharāḥ kalāyāḥ pracūrānilāḥ ||
vipāke madhurāḥ proktā masūrā vaddha varccasaḥ |
maukuṣthakāḥ krimiharāḥ kalāyāḥ pracūrānilāḥ ||
madhurāḥA1938 madhuro N madhurāḥ pro𑑎 H proktāA1938N ktā H vaddha varccasaḥvaddhavarccasaḥHpc baddhavarcasaḥ A1938 varddhavarccasaḥ | N varccasaḥ | Hac maukuṣthakāḥ
maukuṣthakāḥH
makuṣṭhakāḥ A1938N krimiharāḥH kṛmikarāḥ A1938 krimihaḥ N pracūrānilāḥpracū𑑎rānilāḥH pracurānilāḥ pracurānilāḥ ||30||pracurānilāḥ | A1938N
maukuṣthakāḥH
makuṣṭhakāḥ A1938N krimiharāḥH kṛmikarāḥ A1938 krimihaḥ N pracūrānilāḥpracū𑑎rānilāḥH pracurānilāḥ pracurānilāḥ ||30||pracurānilāḥ | A1938N
em. āḍhakī kaphapittaghnī nātivātaprakopaṇī
vātalāḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||31|| A1938
vātalāḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||31|| A1938
em. kaphaśoṇitapittaghnāś caṇakāḥ puṃstvanāśanāḥ |
ta eva ghṛtasaṃyuktāstridoṣaśamanāḥ param ||32|| A1938
ta eva ghṛtasaṃyuktāstridoṣaśamanāḥ param ||32|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.33
hareṇavaḥ satīnāś ca vijñeyā bhinnavarccasaḥ |
ṛte mudgamasūrābhyām anye cādhmānakārakāḥ ||
hareṇavaḥ satīnāś ca vijñeyā bhinnavarccasaḥ |
ṛte mudgamasūrābhyām anye cādhmānakārakāḥ ||
[Māṣādivarga]
cf. 1938 ed. 1.46.34
māṣo gururbbhinnapurīṣamūtraḥ snigdho 'tha vṛṣyo madhuro 'nilaghnaḥ |
santarppaṇaḥ stanyakaro viśeṣād valapradaḥ śukrakaphāvahaś ca ||
māṣo gururbbhinnapurīṣamūtraḥ snigdho 'tha vṛṣyo madhuro 'nilaghnaḥ |
santarppaṇaḥ stanyakaro viśeṣād valapradaḥ śukrakaphāvahaś ca ||
māṣoA1938H māṣo N gururbbhinnapurīṣamūtraḥgururbhinnapurīṣamūtraḥA1938 gurūr bhinnapurīṣamūtraḥ | N gurur bbhinnapurīṣamūtraḥ H snigdhoH snigdho A1938N 'thaH ṣṇa A1938 ṣa N madhuroA1938H madhuro N 'nilaghnaḥ'nilaghnaḥA1938H nila𑑎ghnaḥ | N santarppaṇaḥ
santarpaṇaḥ
santarppaṇaḥA1938H
santarpaṇa N viśeṣād valapradaḥNH viśeṣād balapradaḥ A1938
santarpaṇaḥ
santarppaṇaḥA1938H
santarpaṇa N viśeṣād valapradaḥNH viśeṣād balapradaḥ A1938
cf. 1938 ed. 1.46.35
kaṣāyabhāvān na purīṣabhedī na mūtralo naiva lavāsa karttā |
svādurvripāke madhuronasāndraḥ santarppaṇastanyarucipradaś ca ||
kaṣāyabhāvān na purīṣabhedī na mūtralo naiva lavāsa karttā |
svādurvripāke madhuronasāndraḥ santarppaṇastanyarucipradaś ca ||
kaṣāyabhāvān nakaṣāyabhāvānnaA1938H kaṣāyo bhāvān na N lavāsaH kaphasya A1938 valāsa N svādurvripāke
svādurvripākeH
svādurvipāke A1938
svādur vipāko N madhuronasāndraḥH madhuro 'lasāndraḥ A1938 madhurolasāndraḥ N santarppaṇastanyarucipradaśsantarpaṇastanyarucipradaśsantarppaṇastanyarucipradaśNH santarpaṇaḥ stanyarucipradaś A1938
svādurvripākeH
svādurvipāke A1938
svādur vipāko N madhuronasāndraḥH madhuro 'lasāndraḥ A1938 madhurolasāndraḥ N santarppaṇastanyarucipradaśsantarpaṇastanyarucipradaśsantarppaṇastanyarucipradaśNH santarpaṇaḥ stanyarucipradaś A1938
cf. 1938 ed. 1.46.36
māṣaiḥ samānaṃ phalam ātmaguptam uktañ ca kākāṇḍuphalaṃ tathaiva |
āraṇyamāṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣāḥ kaṣāyā avidāhinaś ca ||
māṣaiḥ samānaṃ phalam ātmaguptam uktañ ca kākāṇḍuphalaṃ tathaiva |
āraṇyamāṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣāḥ kaṣāyā avidāhinaś ca ||
cf. 1938 ed. 1.46.37
uṣṇaḥ kulattho rasataḥ kaṣāyaḥ kaṭūrvvipāke kaphamārutaghnaḥ |
śikrāśmarīgulmanisūdanaś ca sāṅgrāhikaḥ pīnasakāsahantā ||
uṣṇaḥ kulattho rasataḥ kaṣāyaḥ kaṭūrvvipāke kaphamārutaghnaḥ |
śikrāśmarīgulmanisūdanaś ca sāṅgrāhikaḥ pīnasakāsahantā ||
cf. 1938 ed. 1.46.38
ānāhamedo gudakīlahikkāśvāsāpahaḥ śoṇitapittakṛc ca |
valāsa hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulattha uktaḥ ||
ānāhamedo gudakīlahikkāśvāsāpahaḥ śoṇitapittakṛc ca |
valāsa hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulattha uktaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.39
īṣatkaṣāyo madhuraḥ satiktaḥ sāṃgrāhikaḥ pittakarās tathoṣṇaḥ |
tilo vipake kaṭūko valiṣṭhaḥ snigdho vraṇo lepana pathyād uktaḥ ||
īṣatkaṣāyo madhuraḥ satiktaḥ sāṃgrāhikaḥ pittakarās tathoṣṇaḥ |
tilo vipake kaṭūko valiṣṭhaḥ snigdho vraṇo lepana pathyād uktaḥ ||
īṣatkaṣāyoA1938H īṣat kaṣāyoḥ N sāṃgrāhikaḥsāṅgrāhikaḥA1938H saṃgrāhikaḥ N pittakarāsH pittakara A1938N tathoṣṇaḥstathoṣṇaḥ |stathoṣṇaḥ ||H stathoṣṇaḥ stathoṣṇaḥ |stathoṣṇaḥ || A1938N vipakeH vipāke A1938N kaṭūkoH madhuro A1938 kaṭuko N valiṣṭhaḥvaliṣṭhaḥNH baliṣṭhaḥ A1938 vraṇoH vraṇe A1938N pathyād uktaḥH eva pathyaḥ ||39|| A1938 pathya uktaḥ | N
cf. 1938 ed. 1.46.40
dantyo 'gnimedhājanano 'lpamūtraḥ svaryo 'tha keśyo 'nilahā guruś ca |
tileṣu sarvvaṣ eva sitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarās tathānye ||
dantyo 'gnimedhājanano 'lpamūtraḥ svaryo 'tha keśyo 'nilahā guruś ca |
tileṣu sarvvaṣ eva sitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarās tathānye ||
dantyoA1938H dantyo N 'gnimedhājananoA1938H gnimedhājanano N 'lpamūtraḥH 'lpamūtra A1938 lpamūtraḥ | N svaryoH stvacyo A1938 om. N 'thaA1938H ryāṣa N keśyoA1938H keśyo N 'nilahāA1938H nilahā N sarvvaṣH sarve A1938 sarveṣ N evaNH ṣv a A1938 hīnatarāsA1938H hīnatarā N tathānyetathā'nyeA1938H stathānye || N
cf. 1938 ed. 1.46.41
yavaxkaṣāyo madhuro himaś ca kaṭur vvipāke kaphapittahantā |
vraṇeṣu pathyāstilavac ca nityaṃ pravṛddhamūtro bahuvātavarccāḥ ||
yavaxkaṣāyo madhuro himaś ca kaṭur vvipāke kaphapittahantā |
vraṇeṣu pathyāstilavac ca nityaṃ pravṛddhamūtro bahuvātavarccāḥ ||
yavaxkaṣāyoyavaxkaṣāyoH yavaḥ kaṣāyo A1938N kaṭurNH kaṭu A1938 vvipākevipākeNH rvipāke A1938 kaphapittahantākaphapittahantāNH kaphapittahārī | A1938 pathyāstilavac caH pathyastilavac ca A1938N nityaṃA1938H nity N pravṛddhamūtroH prabaddhamūtro A1938 apravaddhamūtro N bahuvātavarccāḥbahuvātavarcāḥA1938 vahuvātavarccāḥ vahuvātavarccāḥ ||vahuvātavarccāḥ || NH
cf. 1938 ed. 1.46.42
sthairyāgnimedhāsvaravarṇṇakṛc ca sapicchilaḥ sthūlavilekhanaś ca |
medo 'nilastṛtṛraṇo 'tha rūkṣaḥ prasādanaḥ śoṇitapittayoś ca ||
sthairyāgnimedhāsvaravarṇṇakṛc ca sapicchilaḥ sthūlavilekhanaś ca |
medo 'nilastṛtṛraṇo 'tha rūkṣaḥ prasādanaḥ śoṇitapittayoś ca ||
cf. 1938 ed. 1.46.43
ebhir gguṇair hīnataraiś ca kiñcid vidyād yavebhyo 'pi yavān aśeṣān |
godhūma ukto madhuro guruś ca valyaḥ sthiraḥ śukravalapradaś ca ||
ebhir gguṇair hīnataraiś ca kiñcid vidyād yavebhyo 'pi yavān aśeṣān |
godhūma ukto madhuro guruś ca valyaḥ sthiraḥ śukravalapradaś ca ||
cf. 1938 ed. 1.46.44
snigdho 'tha śīto 'nilapittahantā sandhānakṛc chleṣmakaraḥ saraś ca |
rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśokhaśukravalāsadṛṣṭikṣayakṛdvidāhī ||
snigdho 'tha śīto 'nilapittahantā sandhānakṛc chleṣmakaraḥ saraś ca |
rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśokhaśukravalāsadṛṣṭikṣayakṛdvidāhī ||
cf. 1938 ed. 1.46.45
kaṭurvvipāke madhuraś ca simvaḥ prabhinnaviṇmārutapittalaś ca |
śitāśitā pītakinaḥ kuvarṇṇā bhavanti ye 'nyekisarāś ca simvāḥ ||
kaṭurvvipāke madhuraś ca simvaḥ prabhinnaviṇmārutapittalaś ca |
śitāśitā pītakinaḥ kuvarṇṇā bhavanti ye 'nyekisarāś ca simvāḥ ||
kaṭurvvipākekaṭurvipākeA1938H kaṭur vipāke N madhuraś caH madhuras tu A1938N simvaḥśimbaḥ |H śimbaḥśimbaḥ | A1938N prabhinnaviṇmārutapittalaś caA1938H prabhinnaviṭmārutapittalaś ca | N śitāśitā
jpegśitāśitāH
sitāsitāḥ A1938
sitāsitā N pītakinaḥH pītakara A1938 pītaḥ N kuvarṇṇākuvarṇṇāNH ktavarṇā A1938 'nyekisarāś caH 'nekavidhās tu A1938 nyekiśarāś ca N simvāḥH śimbāḥ ||45|| A1938 śimvāḥ || N
jpegśitāśitāH
sitāsitāḥ A1938
sitāsitā N pītakinaḥH pītakara A1938 pītaḥ N kuvarṇṇākuvarṇṇāNH ktavarṇā A1938 'nyekisarāś caH 'nekavidhās tu A1938 nyekiśarāś ca N simvāḥH śimbāḥ ||45|| A1938 śimvāḥ || N
cf. 1938 ed. 1.46.46
yathoditas te guṇataḥ pradhānā jñeyās tathārddrā rasapākayoś ca |
sahādvayaṃ mūlakapādikā ca kusiddhavallīprabhavāś ca śimbāḥ ||
yathoditas te guṇataḥ pradhānā jñeyās tathārddrā rasapākayoś ca |
sahādvayaṃ mūlakapādikā ca kusiddhavallīprabhavāś ca śimbāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.47
jñeyā vipāke madhurā rase ca valapradāḥ pittanibarhaṇāś ca |
vidāhavantaś ca bhṛśañ ca rūkṣā viṣṭabhya jīryanty anilapradāś ca ||
jñeyā vipāke madhurā rase ca valapradāḥ pittanibarhaṇāś ca |
vidāhavantaś ca bhṛśañ ca rūkṣā viṣṭabhya jīryanty anilapradāś ca ||
cf. 1938 ed. 1.46.48
rucipradāś caiva sudurjjarāś ca sarvvāḥ smṛtā vaidalikāś ca śimbāḥ |
kaṭur vvipāke madhurānilaghno vidāhibhāvādahitaḥ kusumbaḥ ||
rucipradāś caiva sudurjjarāś ca sarvvāḥ smṛtā vaidalikāś ca śimbāḥ |
kaṭur vvipāke madhurānilaghno vidāhibhāvādahitaḥ kusumbaḥ ||
sarvvāḥsarvāḥNH sarve A1938 vaidalikāś caNH vaidalikāstu A1938 śimbāḥśimbāḥA1938H śimvājpegḥ | N kaṭur
kaṭurNH
kaṭu A1938 vvipākevipākeNH rvipāke A1938 madhurānilaghnoH kaṭukaḥ kaphaghno A1938 madhuro 'nilaghna N vidāhibhāvādahitaḥA1938H vidāhibhāvād ahitaḥ N kusumbaḥkusumbhaḥ ||48||kusumbhaḥ ||H kusumbhaḥ kusumbhaḥ ||48||kusumbhaḥ || A1938N
kaṭurNH
kaṭu A1938 vvipākevipākeNH rvipāke A1938 madhurānilaghnoH kaṭukaḥ kaphaghno A1938 madhuro 'nilaghna N vidāhibhāvādahitaḥA1938H vidāhibhāvād ahitaḥ N kusumbaḥkusumbhaḥ ||48||kusumbhaḥ ||H kusumbhaḥ kusumbhaḥ ||48||kusumbhaḥ || A1938N
cf. 1938 ed. 1.46.49
uṣṇātasī svādurasānilaghnī pittolvaṇā syāt kaṭukā vipāke |
pāke rase cāpi kaṭupradiṣṭa ssiddhārthakaḥ śoṇitapittakopī ||
snigdhoṣṇatiktaḥ kaphavātahantā tathā guṇaś cāśitasarṣapo pi ||
uṣṇātasī svādurasānilaghnī pittolvaṇā syāt kaṭukā vipāke |
pāke rase cāpi kaṭupradiṣṭa ssiddhārthakaḥ śoṇitapittakopī ||
snigdhoṣṇatiktaḥ kaphavātahantā tathā guṇaś cāśitasarṣapo pi ||
pittolvaṇāpittolvaṇāNH pittolbaṇā A1938 kaṭupradiṣṭa ssiddhārthakaḥkaṭupradiṣṭaḥ siddhārthakaḥkaṭupradiṣṭa ssiddhārthakaḥNH kaṭuḥ pradiṣṭaḥ siddhārthakaḥ A1938 snigdhoṣṇatiktaḥ
snigdhoṣṇatiktaḥH tīkṣṇoṣṇarūkṣaḥ A1938
snigdhoṣṇatīkṣṇaḥ N kaphavātahantāNH kaphamārutaghnas A1938 cāśitasarṣapoH cāsitasarṣapo A1938 cāsitasarṣapo N pi'pipi A1938H hi || N
snigdhoṣṇatiktaḥH tīkṣṇoṣṇarūkṣaḥ A1938
snigdhoṣṇatīkṣṇaḥ N kaphavātahantāNH kaphamārutaghnas A1938 cāśitasarṣapoH cāsitasarṣapo A1938 cāsitasarṣapo N pi'pipi A1938H hi || N
cf. 1938 ed. 1.46.50
anārttavaṃ vyādhihatam aparyāgatam eva ca |
abhūmijan navam vāpi na dhānyaṅ guṇavat smṛtaṃ ||
anārttavaṃ vyādhihatam aparyāgatam eva ca |
abhūmijan navam vāpi na dhānyaṅ guṇavat smṛtaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.51
navan dhānyam abhiṣyandi laghu samvat saroṣitaṃ |
vidāhi guru viṣṭambhi virūḍham vātakopanaṃ ||
navan dhānyam abhiṣyandi laghu samvat saroṣitaṃ |
vidāhi guru viṣṭambhi virūḍham vātakopanaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.52
śālyādeḥ sarṣapāntasya dvividhasyāsya bhāgaśaḥ |
kālapramāṇasaṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate ||
śālyādeḥ sarṣapāntasya dvividhasyāsya bhāgaśaḥ |
kālapramāṇasaṃskāro mātrā cāsmin parīkṣyate ||
śālyādeḥA1938H śālyādaḥ N dvividhasyāsyaNH vividhasyāsya A1938 bhāgaśaḥA1938H bhāgataḥ | N kālapramāṇasaṃskāro
kālapramāṇasaṃskāroH
kālapramāṇasaṃskāra A1938
kālapramāṇasaskāro N mātrāNH mātrāḥ A1938 cāsmin parīkṣyateH samparikīrtitāḥ ||52||
iti kudhānyavargaḥ | A1938 cāsmim parīkṣyate || ❈ || N
kālapramāṇasaṃskāroH
kālapramāṇasaṃskāra A1938
kālapramāṇasaskāro N mātrāNH mātrāḥ A1938 cāsmin parīkṣyateH samparikīrtitāḥ ||52||
iti kudhānyavargaḥ | A1938 cāsmim parīkṣyate || ❈ || N
[Māṃsavarga]
cf. 1938 ed. 1.46.53
ata ūrddhvam māṃsavarggam upadekṣyāmaḥ ||
tatra jaleśayā anūpā grāmyāḥ | kravyabhuja | ekasaphajāṅgalāś ceti | ṣaṇmāṃsavarggā bhavanti | teṣām uttarottarāḥ pradhānatamās te punar dvividhā ānūpajāṅgalāś ca | tatra jāṅgalavarggo 'ṣṭavidhaḥ | tatra jaṃghālā viṣkirāḥ pranudā guheśayāḥ prasahāḥ parṇṇamṛgāḥ | vileśayā grāmyāś ceti || teṣañ jaṅghālaviṣkirau pradhānatamau |
ata ūrddhvam māṃsavarggam upadekṣyāmaḥ ||
tatra jaleśayā anūpā grāmyāḥ | kravyabhuja | ekasaphajāṅgalāś ceti | ṣaṇmāṃsavarggā bhavanti | teṣām uttarottarāḥ pradhānatamās te punar dvividhā ānūpajāṅgalāś ca | tatra jāṅgalavarggo 'ṣṭavidhaḥ | tatra jaṃghālā viṣkirāḥ pranudā guheśayāḥ prasahāḥ parṇṇamṛgāḥ | vileśayā grāmyāś ceti || teṣañ jaṅghālaviṣkirau pradhānatamau |
ataNH atha māṃsavargaḥ |
ata A1938 ūrddhvamūrdhvaṃūrddhvamA1938H ūrddhva N māṃsavarggammāṃsavargamNH māṃsavargā A1938 upadekṣyāmaḥupadekṣyājpegmaḥNH nupadekṣyāmaḥ; A1938 tatra
tatraH tad yathā- A1938
datra N anūpāānūpā,H ānūpāānūpā, A1938N ekasaphajāṅgalāśH ekaśaphā, jāṅgalā A1938 ekaśaphā jaṅgalāś N cetiNH śceti A1938 ṣaṇmāṃsavarggāṣaṇmāṃsavargāA1938H ṣaḍmāṃsavargā N teṣāmNH eteṣāṃ vargāṇā A1938 uttarottarāḥNH muttarottarā A1938 punarNH puna A1938 dvividhāNH rdvividhā A1938 ānūpajāṅgalāś caānūpajāṅgalāś ca H jāṅgalā ānūpāśceti | A1938 ānūpā jāṅgalaś ca | N jāṅgalavarggojāṅgalavargoA1938H jā ṅgalavargo N 'ṣṭavidhaḥA1938H ṣṭavidhaḥ | N tatraNH tad yathā- A1938 jaṃghālājaṅghālāA1938H jāṅgalā N pranudāH pratudā, A1938 pratyudā N guheśayāḥH guhāśayāḥ, A1938 guhaśayāḥ N vileśayāNH bileśayā, A1938 grāmyāśNH grāmyā A1938 cetiNH śceti | A1938 teṣañH teṣāṃ A1938 e ṣāṃ N jaṅghālaviṣkirauA1938H jāgalaviṣkirau N
ata A1938 ūrddhvamūrdhvaṃūrddhvamA1938H ūrddhva N māṃsavarggammāṃsavargamNH māṃsavargā A1938 upadekṣyāmaḥupadekṣyājpegmaḥNH nupadekṣyāmaḥ; A1938 tatra
tatraH tad yathā- A1938
datra N anūpāānūpā,H ānūpāānūpā, A1938N ekasaphajāṅgalāśH ekaśaphā, jāṅgalā A1938 ekaśaphā jaṅgalāś N cetiNH śceti A1938 ṣaṇmāṃsavarggāṣaṇmāṃsavargāA1938H ṣaḍmāṃsavargā N teṣāmNH eteṣāṃ vargāṇā A1938 uttarottarāḥNH muttarottarā A1938 punarNH puna A1938 dvividhāNH rdvividhā A1938 ānūpajāṅgalāś caānūpajāṅgalāś ca H jāṅgalā ānūpāśceti | A1938 ānūpā jāṅgalaś ca | N jāṅgalavarggojāṅgalavargoA1938H jā ṅgalavargo N 'ṣṭavidhaḥA1938H ṣṭavidhaḥ | N tatraNH tad yathā- A1938 jaṃghālājaṅghālāA1938H jāṅgalā N pranudāH pratudā, A1938 pratyudā N guheśayāḥH guhāśayāḥ, A1938 guhaśayāḥ N vileśayāNH bileśayā, A1938 grāmyāśNH grāmyā A1938 cetiNH śceti | A1938 teṣañH teṣāṃ A1938 e ṣāṃ N jaṅghālaviṣkirauA1938H jāgalaviṣkirau N
cf. 1938 ed. 1.46.54
tatra jaṅghalā eṇahariṇarkuraṅga ṛṣya rālakṛtamālaśalabhaśvadaṃṣṭrīcāruṣkavṛṣatemṛgamātṛkāprabhṛtayaḥ kaṣāya madhurā laghavo vātapittaharās tīkṣṇā bastiviśodhanāḥ ||
tatra jaṅghalā eṇahariṇarkuraṅga ṛṣya rālakṛtamālaśalabhaśvadaṃṣṭrīcāruṣkavṛṣatemṛgamātṛkāprabhṛtayaḥ kaṣāya madhurā laghavo vātapittaharās tīkṣṇā bastiviśodhanāḥ ||
tatraNH om. A1938 jaṅghalāH tā A1938 jaṅgalā N eṇahariṇarkuraṅgaH veṇahariṇarkṣakuraṅga A1938 eṇahariṇakuraṅga N ṛṣyaH ka A1938
daṣya
N rālakṛtamālaśalabhaśvadaṃṣṭrīcāruṣkavṛṣatemṛgamātṛkāprabhṛtayaḥrālakṛtamālaśalabhaśvadaṃṣṭrīcāruṣkavṛṣatemṛgamātṛkāprabhṛtayaḥH rālakṛtamālaśarabhaśvadaṃṣṭrāpṛṣatacāruṣkaramṛgamātṛkāprabhṛtayo A1938 śalakṛtamālaśarabhaśvadaṃṣṭīcāruṣkavṛṣata mṛgāmātṛkāprabhṛtayaḥ N kaṣāyaH jaṅghālā mṛgāḥ kaṣāyā A1938 kaṣāyā N vātapittaharāsNH vātapittaharā A1938 tīkṣṇāH stīkṣṇā A1938 tīkṣṇyā N bastiviśodhanāḥem. hṛdyā bastiśodhanāś ca ||54|| A1938 vastiśodhanaḥ || N vastiviśodhanāḥ || H
cf. 1938 ed. 1.46.55
kaṣāyamadhurā hṛdyaḥ pittāsṛkkapharogahā |
sāṅgrāhī rocano valyas teṣām eṇo jvarāpahaḥ ||
kaṣāyamadhurā hṛdyaḥ pittāsṛkkapharogahā |
sāṅgrāhī rocano valyas teṣām eṇo jvarāpahaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.56
madhuro madhuraḥ pāke doṣaghno laghudīpanaḥ |
śītalo vaddhaviṭmūtraḥ sugandhir hariṇaḥ smṛtaḥ ||
madhuro madhuraḥ pāke doṣaghno laghudīpanaḥ |
śītalo vaddhaviṭmūtraḥ sugandhir hariṇaḥ smṛtaḥ ||
em. yo na kṛṣṇo na tāmraś ca kuraṅgaḥ so 'bhidhīyate ||57|| A1938
em. śītā'sṛkpittaśamanī vijñeyā mṛgamātṛkā |
sannipātakṣayaśvāsakāsahikkārucipraṇut ||58|| A1938
sannipātakṣayaśvāsakāsahikkārucipraṇut ||58|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.59
lāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakavātīkācakorakalaviṅkamayūrakrakaropacakrakakukkuṭā viṣkirā laghavaḥ |
lāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakavātīkācakorakalaviṅkamayūrakrakaropacakrakakukkuṭā viṣkirā laghavaḥ |
lāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakavātīkācakorakalaviṅkamayūrakrakaropacakrakakukkuṭālāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakavātīkācakorakala-viṅkamayūrakrakaropacakrakakukkuṭāH lāvatittirikapiñjalavartīravartikāvartakanaptṛkāvārtīkacakorakalaviṅkamayūrakrakaropacakra- kukkuṭa A1938 lāvattittirikapiñjalavarttīrakavarttakavātīkacakorakalaviḍkamayūrakrakaropacakra takurkkuṭa N viṣkirāH sāraṅga A1938 om. N laghavaḥH śatapatrakutittirikuruvāhakayavālakaprabhṛtayastryāhalā viṣkirāḥ ||59|| A1938 viṣkirā N
cf. 1938 ed. 1.46.60
śītalāmadhurāḥ kaṣāyā doṣaśamanāś ca ||
sāṃgrāhī dīpanaḥ śītaḥ kaṣāyamadhuras tathā |
lāvaḥ kaṭuvipākaś ca sannipāteṣu pūjitaḥ ||
śītalāmadhurāḥ kaṣāyā doṣaśamanāś ca ||
sāṃgrāhī dīpanaḥ śītaḥ kaṣāyamadhuras tathā |
lāvaḥ kaṭuvipākaś ca sannipāteṣu pūjitaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.61
īṣadgurūṣṇamadhuro vṛṣyo medhāgnivarddhanaḥ |
tittiriḥ sarvvadoṣaghno grāhī varṇṇaprasādanaḥ ||
īṣadgurūṣṇamadhuro vṛṣyo medhāgnivarddhanaḥ |
tittiriḥ sarvvadoṣaghno grāhī varṇṇaprasādanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.62
raktapittaharaḥ śīto laghuś cāpi kapiñjalaḥ |
kaphottheṣu ca rogeṣu mandavāte ca śasyate ||
raktapittaharaḥ śīto laghuś cāpi kapiñjalaḥ |
kaphottheṣu ca rogeṣu mandavāte ca śasyate ||
cf. 1938 ed. 1.46.63
vātapittaharā vṛṣyā medhāgnibalavarddhanāḥ |
vātapittaharā vṛṣyā medhāgnibalavarddhanāḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.64
laghavaḥ krakarā hṛdyās tathāś caivopacakrakāḥ ||
kaṣāyaḥ svādulavaṇaḥ svaryaḥ keśyo rucipradaḥ |
laghavaḥ krakarā hṛdyās tathāś caivopacakrakāḥ ||
kaṣāyaḥ svādulavaṇaḥ svaryaḥ keśyo rucipradaḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.65
mayūraḥ svaramedhāgnir ddṛkchrotrendriyadārḍhyakṛt ||
snigdhoṣṇo 'nilahā vṛṣyaḥ svedaḥ svarabalāvahaḥ |
mayūraḥ svaramedhāgnir ddṛkchrotrendriyadārḍhyakṛt ||
snigdhoṣṇo 'nilahā vṛṣyaḥ svedaḥ svarabalāvahaḥ |
mayūraḥA1938H mayūra N svaramedhāgnirH svaramedhāgni A1938N ddṛkchrotrendriyadārḍhyakṛt || snigdhoṣṇodṛkśrotrendriyadārḍhyakṛt
snigdhoṣṇoddṛkchrotre𑑎ndriyadārḍhyakṛt ||
snigdhoṣṇoA1938H dṛkcchrotrandriyadārḍhyakṛt |.
snigdhoṣṇo N 'nilahāA1938H nilahā N svedaḥNH sveda A1938 svarabalāvahaḥA1938H svaravalāvahaḥ | N
snigdhoṣṇoddṛkchrotre𑑎ndriyadārḍhyakṛt ||
snigdhoṣṇoA1938H dṛkcchrotrandriyadārḍhyakṛt |.
snigdhoṣṇo N 'nilahāA1938H nilahā N svedaḥNH sveda A1938 svarabalāvahaḥA1938H svaravalāvahaḥ | N
cf. 1938 ed. 1.46.66ab
bṛṃhaṇaḥ kukkuṭo vanyas tadvad grāmyo gurus tu saḥ ||
bṛṃhaṇaḥ kukkuṭo vanyas tadvad grāmyo gurus tu saḥ ||
em. vātarogakṣayavamīviṣamajvaranāśanaḥ ||66|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.67
kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtayaṣṭīmadhukuliṅgagokṣvelakaḍiṇḍimāṇaśatapatramātṛliṅgabhedāśiśukasārikāvaggulīlaṭvāladūṣakasūgṛhākhañjarīṭakadātyūhaprabhṛtayaḥ pranudāḥ ||
kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtayaṣṭīmadhukuliṅgagokṣvelakaḍiṇḍimāṇaśatapatramātṛliṅgabhedāśiśukasārikāvaggulīlaṭvāladūṣakasūgṛhākhañjarīṭakadātyūhaprabhṛtayaḥ pranudāḥ ||
kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtayaṣṭīmadhukuliṅgagokṣvelakaḍiṇḍimāṇaśatapatramātṛliṅgabhedāśiśukasārikāvaggulīlaṭvāladūṣakasūgṛhākhañjarīṭakadātyūhaprabhṛtayaḥem. kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtakoyaṣṭikakuliṅgagṛhakuliṅgagokṣveḍakaḍiṇḍimāṇavakaśatapatraka- mātṛnindakabhedāśiśukasārikāvalgulīgiriśālaṭvālaṭṭūṣakasugṛhākhañjarīṭahārītadātyūhaprabhṛtayaḥ , A1938 kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtayaṣṭīmadhukuliṃgokṣvelaḍiṇḍimāṇaśa tapatramātṛliṅgabhedāśīśukasārikāvaṅgulīlaṭvāladṛṣakasūgṛhākhaṃjarīṭakadātyūha prabhṛtayaḥ N kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtayaṣṭīmakakuliṅgagokṣvelakaḍiṇḍimāṇaśatapatramātṛliṅgabhedāśiśukasārikāvaggulīla𑑎ṭvāladūṣakasūgṛhākhañjarīṭakadātyūhaprabhṛtayaḥ H pranudāḥpranu𑑎dāḥH pratudāḥ pratudāḥ ||67||pratudāḥ | A1938N
cf. 1938 ed. 1.46.68
kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ phalāhārānilāvahāḥ |
śleṣmapittaharāḥ śītā baddhamūtrālpavarccasaḥ ||
kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ phalāhārānilāvahāḥ |
śleṣmapittaharāḥ śītā baddhamūtrālpavarccasaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.69
sarvvadoṣakaras teṣām bhedāsī maladūṣaṇaḥ |
kaṣāyasvādulavaṇo guruḥ kāṇakapotakaḥ ||
sarvvadoṣakaras teṣām bhedāsī maladūṣaṇaḥ |
kaṣāyasvādulavaṇo guruḥ kāṇakapotakaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.70
raktapittapraśamanaḥ kaṣāyaviṣado pi ca |
rasato madhuraś cāpi guruḥ pārāvataḥ smṛtāḥ ||
raktapittapraśamanaḥ kaṣāyaviṣado pi ca |
rasato madhuraś cāpi guruḥ pārāvataḥ smṛtāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.71
kuliṅgo madhura snigdhaḥ kaphaśukravivarddhanaḥ |
raktapittaharo veśmakuliṅgas tv atiśukralaḥ ||
kuliṅgo madhura snigdhaḥ kaphaśukravivarddhanaḥ |
raktapittaharo veśmakuliṅgas tv atiśukralaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.72
siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjārasṛgālamṛgervvārukaprabhṛtayo guheśayāḥ ||
siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjārasṛgālamṛgervvārukaprabhṛtayo guheśayāḥ ||
siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjārasṛgālamṛgervvārukaprabhṛtayosiṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvī𑑎pimārjjārasṛgālamṛgervvārukaprabhṛtayoH siṃhavyāghravṛkatarakṣvṛkṣadvīpimārjāraśṛgālamṛgervārukaprabhṛtayo A1938 siṃhavyāghratarakvṛkṣakadvīpimārjāraśṛgālamṛgervārukaprabhṛtayo N guheśayāḥH guhāśayāḥ ||72|| A1938 guhaśayāḥ || N
cf. 1938 ed. 1.46.73
madhurā guravaḥ snigdhā balyā mārutanāśanāḥ |
uṣṇavīryā hite nityaṃ netraguhye ca rogiṇāṃ ||
madhurā guravaḥ snigdhā balyā mārutanāśanāḥ |
uṣṇavīryā hite nityaṃ netraguhye ca rogiṇāṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.74
kākakaṅkakurarabhāsasamaghātyullūkacīrillaśyenaprabhṛtayaḥ prasahāḥ ||
kākakaṅkakurarabhāsasamaghātyullūkacīrillaśyenaprabhṛtayaḥ prasahāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.75
ete siṃhādibhiḥ sarvve samānā vāyasādayaḥ |
rase pāke ca vīrye ca viśeṣāc choṣiṇo hitāḥ ||
ete siṃhādibhiḥ sarvve samānā vāyasādayaḥ |
rase pāke ca vīrye ca viśeṣāc choṣiṇo hitāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.76
madgumūṣikavṛkṣaśāyikavakkasapūtīghasavānaraprabhṛtayaḥ parṇṇamṛgāḥ ||
madgumūṣikavṛkṣaśāyikavakkasapūtīghasavānaraprabhṛtayaḥ parṇṇamṛgāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.77
madhurā guravo vṛṣyāś cakṣuṣyāḥ śoṣiṇāṃ hitāḥ |
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca kāsaśvāsārśasān tathā ||
madhurā guravo vṛṣyāś cakṣuṣyāḥ śoṣiṇāṃ hitāḥ |
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca kāsaśvāsārśasān tathā ||
cf. 1938 ed. 1.46.78
śvāvicchalyakagodhāśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇṇakadalīmṛgapriyakājagarasarppaprabhṛtayo vileśayāḥ ||
śvāvicchalyakagodhāśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇṇakadalīmṛgapriyakājagarasarppaprabhṛtayo vileśayāḥ ||
śvāvicchalyakagodhāśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇṇakadalīmṛgapriyakājagarasarppaprabhṛtayośvāvicchalyakagodhāśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇṇakadalīmṛgapriyakājagarasarppaprabhṛtayoH śvāvicchalyakagodhāśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇakadalīmṛgapriyakājagarasarpamūṣikanakulamahābabhruprabhṛtayo A1938 śvāviṭchalyakagodhāśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇṇakadalīmṛgapriyakājagarasarpaprabhṛtayo N vileśayāḥNH bileśayāḥ ||78|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.79
sāṅgrāhikāvaddhaviṭmūtrās tathaite vīryoṣṇāḥ pūrvvavat svādukāḥ smṛtāḥ |
vātaṃ hanyuḥ śleṣmapitte ca kuryuḥ sngidhāḥ kāsaśvāsakārśyāpahāś ca ||
sāṅgrāhikāvaddhaviṭmūtrās tathaite vīryoṣṇāḥ pūrvvavat svādukāḥ smṛtāḥ |
vātaṃ hanyuḥ śleṣmapitte ca kuryuḥ sngidhāḥ kāsaśvāsakārśyāpahāś ca ||
cf. 1938 ed. 1.46.80
kaṣāyamadhuras teṣāṃ śaśaḥ pittakaphāpahaḥ |
nātiśītalavīryatvād vātasādhāraṇo mataḥ ||
kaṣāyamadhuras teṣāṃ śaśaḥ pittakaphāpahaḥ |
nātiśītalavīryatvād vātasādhāraṇo mataḥ ||
em. godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā smṛtā |
vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī ||81|| A1938
vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī ||81|| A1938
em. śalyakaḥ svādupittaghno laghuḥ śīto viṣāpahaḥ |
priyako mārute pathyo 'jagarastvarśasāṃ hitaḥ ||82|| A1938
priyako mārute pathyo 'jagarastvarśasāṃ hitaḥ ||82|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.83
durnnāmāniladoṣaghnāḥ krimidūṣīviṣāpahaḥ |
cakṣuṣyā madhurā rpāke sarppā medhākarāḥ smṛtāḥ ||
durnnāmāniladoṣaghnāḥ krimidūṣīviṣāpahaḥ |
cakṣuṣyā madhurā rpāke sarppā medhākarāḥ smṛtāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.84
darvvīkarā dīpakaś ca teṣūktāḥ kaṭupākinaḥ |
madhurātyartha cakṣuṣyāḥ sarppā medhākarāḥ smṛtāḥ ||
darvvīkarā dīpakaś ca teṣūktāḥ kaṭupākinaḥ |
madhurātyartha cakṣuṣyāḥ sarppā medhākarāḥ smṛtāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.85
aśvāśvataragokharoṣṭravastorabhramedaḥpucchakaprabhṛtayo grāmyāḥ ||
aśvāśvataragokharoṣṭravastorabhramedaḥpucchakaprabhṛtayo grāmyāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.86
grāmyā vātaharāḥ sarvve vṛṃhaṇāḥ kaphapittalāḥ |
madhurā rasapākābhyān dīpanā valavarddhanāḥ ||
grāmyā vātaharāḥ sarvve vṛṃhaṇāḥ kaphapittalāḥ |
madhurā rasapākābhyān dīpanā valavarddhanāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.87
nātiśīta gurū snigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ |
chagalastvanabhiṣyandi teṣāṃ pīnasanāśanaḥ ||
nātiśīta gurū snigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ |
chagalastvanabhiṣyandi teṣāṃ pīnasanāśanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.88
vṛṃhaṇam māṃsam aurabhraṃ pittaśleṣmākaraṅ guruḥ |
medaḥ pucchodbhavaṃ vṛṣyam aurabhrasadṛśaṅ guṇaiḥ ||
vṛṃhaṇam māṃsam aurabhraṃ pittaśleṣmākaraṅ guruḥ |
medaḥ pucchodbhavaṃ vṛṣyam aurabhrasadṛśaṅ guṇaiḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.89
śoṣakāsapratiśyāyaviṣamajvaranāśanaṃ |
gavyaṃ śramātyagnihitaṃ pavitram anilāpahaṃ ||
śoṣakāsapratiśyāyaviṣamajvaranāśanaṃ |
gavyaṃ śramātyagnihitaṃ pavitram anilāpahaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.90
aurabhravatsalavaṇam māṃsam ekasaphodbhavaṃ |
alpābhiṣyandivarggoyaṃ jāṅgalaḥ samudāhṛtaḥ ||
aurabhravatsalavaṇam māṃsam ekasaphodbhavaṃ |
alpābhiṣyandivarggoyaṃ jāṅgalaḥ samudāhṛtaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.91
dūre janānunilayā dūre pānīya gocarāḥ |
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca te 'lpābhiṣyandino matāḥ ||
dūre janānunilayā dūre pānīya gocarāḥ |
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca te 'lpābhiṣyandino matāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.92
atīvāsannanilayāḥ samīpodakagocarāḥ |
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca mahābhiṣyandinas tu te ||
atīvāsannanilayāḥ samīpodakagocarāḥ |
ye mṛgāś ca vihaṅgāś ca mahābhiṣyandinas tu te ||
cf. 1938 ed. 1.46.93
ānūpavarggas tu pañcavidhas tad yathā || kūlacarāḥ plavāḥ kośasthāḥ pādino matsyāś ceti ||
ānūpavarggas tu pañcavidhas tad yathā || kūlacarāḥ plavāḥ kośasthāḥ pādino matsyāś ceti ||
cf. 1938 ed. 1.46.94
tatra gajagavayamahiṣarurucamararohitavarāhakhaṅgagokarṇṇakālapucchakodranyaṅkukuraṅgaprabhṛtayaḥ kulacarāḥ paśavaḥ ||
tatra gajagavayamahiṣarurucamararohitavarāhakhaṅgagokarṇṇakālapucchakodranyaṅkukuraṅgaprabhṛtayaḥ kulacarāḥ paśavaḥ ||
gajagavayamahiṣarurucamararohitavarāhakhaṅgagokarṇṇakālapucchakodranyaṅkukuraṅgaprabhṛtayaḥgajagavayamahiṣarurucamararohitavarāhakhaṅgagokarṇṇakālapucchakodranyaṅkukuraṅgaprabhṛtayaḥH gajagavayamahiṣarurucamarasṛmararohitavarāhakhaḍgigokarṇakālapucchakodranyaṅkvaraṇyagavayaprabhṛtayaḥ A1938 gajagavayamahiṣarurucamararohitavarāhakhaḍgagokarṇṇakālapucchakodranyaṅku kuraṅgaprabhṛtayaḥ N kulacarāḥkulacarāḥNH kūlacarāḥ A1938
cf. 1938 ed. 1.46.95
vātapittaharāvṛṣyā madhurā rasapākayoḥ ||
śītāḥ snigdhāś ca valyāś ca mūtralāḥkaphavarddhanāḥ ||
vātapittaharāvṛṣyā madhurā rasapākayoḥ ||
śītāḥ snigdhāś ca valyāś ca mūtralāḥkaphavarddhanāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.96
virūkṣaṇo lekhanaś ca vīryoṣṇaḥ pittadūṣaṇaḥ |
svādvamlalavaṇas teṣāṃ gajaḥ śleṣmānilāpahaḥ ||
virūkṣaṇo lekhanaś ca vīryoṣṇaḥ pittadūṣaṇaḥ |
svādvamlalavaṇas teṣāṃ gajaḥ śleṣmānilāpahaḥ ||
em. gavayasya tu māṃsaṃ hi snigdhaṃ madhurakāsajit |
vipāke madhuraṃ cāpi vyavāyasya tu vardhanam ||97|| A1938
vipāke madhuraṃ cāpi vyavāyasya tu vardhanam ||97|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.98
snigdhoṣṇalavaṇam vṛṣyam māhiṣan tarppaṇaṅ guruḥ |
nidrāpuṃstvavalaṣyandi varddhanam mānsadārḍhyakṛt ||
snigdhoṣṇalavaṇam vṛṣyam māhiṣan tarppaṇaṅ guruḥ |
nidrāpuṃstvavalaṣyandi varddhanam mānsadārḍhyakṛt ||
snigdhoṣṇalavaṇamsnigdhoṣṇalavaṇaṃNH snigdhoṣṇamadhuro A1938 vṛṣyamvṛṣyaṃNH vṛṣyo A1938 māhiṣanmāhiṣaṃNH mahiṣa A1938 tarppaṇaṅtarpaṇaṃtarppaṇaṅNH starpaṇo A1938 nidrāpuṃstvavalaṣyandi
nidrāpuṃstvavalaṣyandiH
nidrāpuṃstvabalastanya A1938
nidrāpuṃstvavalasyandi N varddhanamvarddhanaṃNH vardhano A1938
nidrāpuṃstvavalaṣyandiH
nidrāpuṃstvabalastanya A1938
nidrāpuṃstvavalasyandi N varddhanamvarddhanaṃNH vardhano A1938
em. rurormāṃsaṃ samadhuraṃ kaṣāyānurasaṃ smṛtam |
vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam ||99|| A1938
vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam ||99|| A1938
em. tathā camaramāṃsaṃ tu snigdhaṃ madhurakāsajit |
vipāke madhuraṃ cāpi vātapittapraṇāśanam ||100|| A1938
vipāke madhuraṃ cāpi vātapittapraṇāśanam ||100|| A1938
em. sṛmarasya tu māṃsaṃ ca kaṣāyānurasaṃ smṛtam |
vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam ||101|| A1938
vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam ||101|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.102
svedanaṃ vṛṃhaṇam vṛṣyaṃ rocanan tarppaṇaṅ guruḥ |
snigdhaṃ śramānilaharaṃ vārāhaṃ balavarddhanaṃ ||
svedanaṃ vṛṃhaṇam vṛṣyaṃ rocanan tarppaṇaṅ guruḥ |
snigdhaṃ śramānilaharaṃ vārāhaṃ balavarddhanaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.103
kaphaghnam khaḍgapiśitaṃ kaṣāyamanilāpahaṃ |
pitryaṃ pavitramāyuṣyaṃ baddhamūtraṃ virūkṣaṇaṃ ||
kaphaghnam khaḍgapiśitaṃ kaṣāyamanilāpahaṃ |
pitryaṃ pavitramāyuṣyaṃ baddhamūtraṃ virūkṣaṇaṃ ||
em. gokarṇamāṃsaṃ madhuraṃ snigdhaṃ mṛdu kaphāvaham |
vipāke madhuraṃ cāpi raktapittavināśanam ||104|| A1938
vipāke madhuraṃ cāpi raktapittavināśanam ||104|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.105
haṃsasārasakroñcacakravākakurarakāraṇḍabakādambajīvañjīvakabakabalākāpuṇḍarīkāplavaśarārīmadgukrośakākākṣapuṣkaraśāyikākunālakambukukkuṭikamegharāvasvetavālaprabhṛtayaḥ plavāḥ saṃghātacāriṇaḥ ||
haṃsasārasakroñcacakravākakurarakāraṇḍabakādambajīvañjīvakabakabalākāpuṇḍarīkāplavaśarārīmadgukrośakākākṣapuṣkaraśāyikākunālakambukukkuṭikamegharāvasvetavālaprabhṛtayaḥ plavāḥ saṃghātacāriṇaḥ ||
haṃsasārasakroñcacakravākakurarakāraṇḍabakādambajīvañjīvakabakabalākāpuṇḍarīkāplavaśarārīmadgukrośakākākṣapuṣkaraśāyikākunālakambukukkuṭikamegharāvasvetavālaprabhṛtayaḥhaṃsasārasakroñcacakravākakurarakāraṇḍabakādambajīvañjīvakabakabalākājpegpuṇḍarīkāplavaśarārīmadgukrośakākākṣapuṣkaraśāyikākunālakambukukkuṭikamegharāvasvetavālaprabhṛtayaḥH haṃsasārasakrauñcacakravākakurarakādambakāraṇḍavajīvañjīvakabakabalākāpuṇḍarīkaplavaśarārīmukha- nandīmukhamadgūtkrośakācākṣamallikākṣaśuklākṣapuṣkaraśāyikākonālakāmbukukkuṭikāmegharāvaśvetavāralaprabhṛtayaḥ A1938 haṃsasārasakroñcacakravākakurarakāraṇḍavakādamvajīvaṃjīvavakavalākāpuṇḍarīkā plavaśarārīmadgūkrośakākākṣapuṣkaraśāyikākunālakāmvukurkuṭikāgharāvaśvetavālaprabhṛtayaḥ N
cf. 1938 ed. 1.46.106
raktapittaharāḥ śītāḥ snigdhā vṛṣyānilāpahāḥ |
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca madhurā rasapākayoḥ ||
raktapittaharāḥ śītāḥ snigdhā vṛṣyānilāpahāḥ |
sṛṣṭamūtrapurīṣāś ca madhurā rasapākayoḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.107
gurūṣṇasnigdhamadhuraḥ svaravarṇṇabalapradaḥ |
bṛṃhaṇaḥ śukralas teṣāṃ haṃso mārutanāśanaḥ ||
gurūṣṇasnigdhamadhuraḥ svaravarṇṇabalapradaḥ |
bṛṃhaṇaḥ śukralas teṣāṃ haṃso mārutanāśanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.108
śaṅkhanakhaśuktiśambūkaballūraprabhṛtayaḥ kośasthāḥ ||
śaṅkhanakhaśuktiśambūkaballūraprabhṛtayaḥ kośasthāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.109
kūrmmakumbhīrakarkkaṭaprabhṛtayaḥ pādinaḥ ||
kūrmmakumbhīrakarkkaṭaprabhṛtayaḥ pādinaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.110
śaṅkhakūrmmādayaḥ svādurasapākānilāpahāḥ |
śītāḥ snigdhāhitā pitte varccasyāḥ śukravarddhanāḥ ||
śaṅkhakūrmmādayaḥ svādurasapākānilāpahāḥ |
śītāḥ snigdhāhitā pitte varccasyāḥ śukravarddhanāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.111
kṛṣṇakarkkaṭakasteṣām balyaḥ koṣṇo 'nilāpahaḥ |
śuklaḥ sandhānakṛt sṛṣṭaviṇmūtro 'nilapittahāḥ ||
kṛṣṇakarkkaṭakasteṣām balyaḥ koṣṇo 'nilāpahaḥ |
śuklaḥ sandhānakṛt sṛṣṭaviṇmūtro 'nilapittahāḥ ||
kṛṣṇakarkkaṭakasteṣāmkṛṣṇakarkkaṭakasteṣāmH kṛṣṇakarkaṭakas teṣāṃkṛṣṇakarkaṭakas teṣāṃ A1938N balyaḥA1938H valyaḥ N koṣṇoA1938H koṣṇo N 'nilāpahaḥA1938H nilāpahaḥ |. N śuklaḥ
śuklaḥA1938H
śukla N sandhānakṛt sṛṣṭaviṇmūtrosandhānakṛt sṛṣṭaviṇmūtroA1938H saṃdhānakṛt sṛṣṭaviṭmūṭro N 'nilapittahāḥH 'nilapittahā ||111|| A1938 nilapittahāḥ || N
śuklaḥA1938H
śukla N sandhānakṛt sṛṣṭaviṇmūtrosandhānakṛt sṛṣṭaviṇmūtroA1938H saṃdhānakṛt sṛṣṭaviṭmūṭro N 'nilapittahāḥH 'nilapittahā ||111|| A1938 nilapittahāḥ || N
cf. 1938 ed. 1.46.113
tatra nādeyāḥ pāṭhīnarohipāṭalāvarmmigomatsyavākucamuralasahasradantaprabhṛtayaḥ ||
tatra nādeyāḥ pāṭhīnarohipāṭalāvarmmigomatsyavākucamuralasahasradantaprabhṛtayaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.114
nādeyā guravo matsyā madhurāvatanāśanāḥ |
raktrapittaharās tūṣṇā vṛṣyā snigdhālpavarccasaḥ ||
nādeyā guravo matsyā madhurāvatanāśanāḥ |
raktrapittaharās tūṣṇā vṛṣyā snigdhālpavarccasaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.115
kaṣāyānurasas teṣāṃ śaṣpaśaivalabhojanaḥ |
rohīta matsyau nātyarthaṃ raktapittaprakopanaḥ ||
kaṣāyānurasas teṣāṃ śaṣpaśaivalabhojanaḥ |
rohīta matsyau nātyarthaṃ raktapittaprakopanaḥ ||
em. pāṭhīnaḥ śleṣmalo vṛṣyo nidrāluḥ piśitāśanaḥ |
dūṣayed raktapittaṃ tu kuṣṭharogaṃ karotyasau |
muralo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakaras tathā ||116|| A1938
dūṣayed raktapittaṃ tu kuṣṭharogaṃ karotyasau |
muralo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ stanyaśleṣmakaras tathā ||116|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.117
sarastaḍāgasaṃbhūtāḥ snigdhāḥ svādurasāḥ smṛtāḥ |
mahāhraideṣu balinaḥ svalpe 'mbhasyabalāmatāḥ ||
sarastaḍāgasaṃbhūtāḥ snigdhāḥ svādurasāḥ smṛtāḥ |
mahāhraideṣu balinaḥ svalpe 'mbhasyabalāmatāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.118
timitimiṅgilakuliśakākamatsyabhir alanandīvaramakaragarggaracandrakamahāmīnarājamatsyaprabhṛtayaḥ sāmudrāḥ ||
timitimiṅgilakuliśakākamatsyabhir alanandīvaramakaragarggaracandrakamahāmīnarājamatsyaprabhṛtayaḥ sāmudrāḥ ||
timitimiṅgilakuliśakākamatsyabhirH timitimiṅgilakuliśapākamatsyani A1938 timitimiṃgilakuliśakākamatsyari N alanandīvaramakaragarggaracandrakamahāmīnarājamatsyaprabhṛtayaḥalanandīvara-makaragarggaracandrakamahāmīnarājamatsyaprabhṛtayaḥH rulanandivāra(ru)lakamakaragargaracandrakamahāmīnarājīvaprabhṛtayaḥ A1938 ralanaṃdīvaramakaragargaracandrakamahāmīnarājamatsya prabhṛtayaḥ N
cf. 1938 ed. 1.46.119
sāmudrā guravaḥ snigdhā madhurā nātipittalāḥ |
uṣṇā vātaharā vṛṣyā varccasyāḥ śleṣmavarddhanāḥ ||
sāmudrā guravaḥ snigdhā madhurā nātipittalāḥ |
uṣṇā vātaharā vṛṣyā varccasyāḥ śleṣmavarddhanāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.120ab
balāvahā viśeṣeṇa māṃsāśitvāt samudrajāḥ |
samudrajebhyo nādeyā bṛṃhaṇatvād guṇottarāḥ ||
balāvahā viśeṣeṇa māṃsāśitvāt samudrajāḥ |
samudrajebhyo nādeyā bṛṃhaṇatvād guṇottarāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.121
tasmād aty anilaghnatvād autso jñeyā guṇottaraḥ |
snigdhatvāt svādupākatvāt tayor vāpyo guṇādhikaḥ ||
tasmād aty anilaghnatvād autso jñeyā guṇottaraḥ |
snigdhatvāt svādupākatvāt tayor vāpyo guṇādhikaḥ ||
tasmād atyH teṣām apy A1938 tasmād a N anilaghnatvād autsoH anilaghnatvāc cauṇṭya A1938 tyanilaghnatvād autso N jñeyāH kaupyau A1938 jñeyo N guṇottaraḥH guṇottarau | A1938 guṇottarāḥ | N vāpyoH vāpyā A1938 vāpy ā N guṇādhikaḥguṇādhikāḥ ||121||guṇādhikāḥ |H guṇādhikāḥ guṇādhikāḥ ||121||guṇādhikāḥ | A1938N
cf. 1938 ed. 1.46.122
nādeyā guravo medhyo yasmāt pucchāsyacāriṇaḥ |
sarastaḍāgajānān tu viśeṣeṇa śiro laghuḥ ||
nādeyā guravo medhyo yasmāt pucchāsyacāriṇaḥ |
sarastaḍāgajānān tu viśeṣeṇa śiro laghuḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.123
adūragocarā yasmāt tasmād autsodapānajāḥ |
kiñcin muktvā śirodeśam atyarthaṅguravas tu te ||
adūragocarā yasmāt tasmād autsodapānajāḥ |
kiñcin muktvā śirodeśam atyarthaṅguravas tu te ||
cf. 1938 ed. 1.46.124
adhastāṅguravo jñeyā matsyāḥ sāgarasambhavāḥ |
urovicaraṇāt teṣāṃ pūrvvam aṅgaṃ laghu smṛtaṃ ||
adhastāṅguravo jñeyā matsyāḥ sāgarasambhavāḥ |
urovicaraṇāt teṣāṃ pūrvvam aṅgaṃ laghu smṛtaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.125
ity ānūpo mahāsyandī māṃsavarga udīritaḥ ||
ity ānūpo mahāsyandī māṃsavarga udīritaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.126
tatra śuṣkapūtidigdhaviddhasarppāparāddhajīrṇakṛśavālānām asātymacāriṇāñ ca māṃsāny abhakṣāṇi bhavanti || kasmāt vigatavyāpannāpariṇatālpāsampūrṇṇā yathārthakaratvād doṣakarāṇi bhavanti | ebhyo 'nyeṣām upanādeyam māṃsam iti ||
tatra śuṣkapūtidigdhaviddhasarppāparāddhajīrṇakṛśavālānām asātymacāriṇāñ ca māṃsāny abhakṣāṇi bhavanti || kasmāt vigatavyāpannāpariṇatālpāsampūrṇṇā yathārthakaratvād doṣakarāṇi bhavanti | ebhyo 'nyeṣām upanādeyam māṃsam iti ||
śuṣkapūtidigdhaviddhasarppāparāddhajīrṇakṛśavālānāmH śuṣkapūtivyādhiviṣasarpahatadigdhaviddhajīrṇakṛśabālānā A1938 śuṣkapūtividdhadigdhasarpāparāddhajīrṇṇakṛśavālānām N asātymacāriṇāñ caH masātmyacāriṇāṃ ca A1938 asātmyacāriṇāṃ ca N abhakṣāṇiabhakṣyāṇi,H abhakṣyāṇiabhakṣyāṇi, A1938N bhavantiNH om. A1938 kasmāt vigatavyāpannāpariṇatālpāsampūrṇṇākasmāt vigatavyāpannāpariṇatālpāsampūrṇṇāH yasmād vigatavyāpannāpahatapariṇatālpāsampūrṇa A1938 kasmād vigatavyāpannāpariṇatālpāsaṃpūrṇṇa N yathārthakaratvād doṣakarāṇiH vīryatvād doṣakarāṇi A1938 yathārthakaratvād doṣakarāni N 'nyeṣāmH 'nyeṣā A1938 nyeṣām N upanādeyamH mupādeyaṃ A1938 upādeyam N
em. arocakaṃ pratiśyāyaṃ guru śuṣkaṃ prakīrtitam |
viṣavyādhihataṃ mṛtyuṃ bālaṃ chardiṃ ca kopayet ||127|| A1938
viṣavyādhihataṃ mṛtyuṃ bālaṃ chardiṃ ca kopayet ||127|| A1938
em. kāsaśvāsakaraṃ vṛddhaṃ tridoṣaṃ vyādhidūṣitam |
klinnamutkleśajananaṃ kṛśaṃ vātaprakopaṇam ||128|| A1938
klinnamutkleśajananaṃ kṛśaṃ vātaprakopaṇam ||128|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.129
striyaś catuṣpadeṣu māṃso vihaṅgeṣu mahāśarīreṣv alpaśarīrā alpaśarīreṣu mahāśarīrāḥ pradhānatamā bhavanti || ekajātīyānām api mahāśarīrebhyaḥ kṛśaśarīrāḥ pradhānatam bhavanti ||
striyaś catuṣpadeṣu māṃso vihaṅgeṣu mahāśarīreṣv alpaśarīrā alpaśarīreṣu mahāśarīrāḥ pradhānatamā bhavanti || ekajātīyānām api mahāśarīrebhyaḥ kṛśaśarīrāḥ pradhānatam bhavanti ||
cf. 1938 ed. 1.46.130
tatra sthānādikṛtaṃ tu māṃsasya gurulāghavam upadekṣyāmaḥ | tad yathā raktādiṣu dhātuṣūttarottaros tathānyakṛtkāleyasakthikaṭipṛṣṭhacaraṇaśirāṃsi
tatra sthānādikṛtaṃ tu māṃsasya gurulāghavam upadekṣyāmaḥ | tad yathā raktādiṣu dhātuṣūttarottaros tathānyakṛtkāleyasakthikaṭipṛṣṭhacaraṇaśirāṃsi
tatraNH om. A1938 sthānādikṛtaṃ tusthānādikṛtaṃ tuH sthānādikṛtaṃ A1938 sthānādikṛtandu N raktādiṣuNH raktādiṣu śukrānteṣu A1938 dhātuṣūttarottarosdhātuṣūttarottarosH dhātuṣūttarottarā guru A1938 dhātuṣūttarotta N tathānyakṛtkāleyasakthikaṭipṛṣṭhacaraṇaśirāṃsitathānyakṛtkāleyasakthikaṭipṛṣṭhacaraṇaśirāṃsiH tarāḥ, tathā sakthiskandhakroḍaśiraḥpādakarakaṭīpṛṣṭhacarmakāleyakayakṛdantrāṇi ||130|| A1938 rās tathāntayakṛtkāleyaka sakthyikaṭipṛṣṭhacaraṇaśirāṃsi N
cf. 1938 ed. 1.46.131
uraskandhau sakthinī cātmapakṣayoḥ ||
guravaś ca yathā pūrvan dhātavaś ca yathottaraṃ |
uraskandhau sakthinī cātmapakṣayoḥ ||
guravaś ca yathā pūrvan dhātavaś ca yathottaraṃ |
em. sarvasya prāṇino dehe madhyo gururudāhṛtaḥ | A1938
cf. 1938 ed. 1.46.132cd
pūrvva bhāgo guruḥ puṃsām madhyabhāgaś ca yoṣitāṃ ||
pūrvva bhāgo guruḥ puṃsām madhyabhāgaś ca yoṣitāṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.133
urūgrīvā vihaṅgānām viśeṣeṇa gurū smṛtaṃ |
pakṣotkṣepāt samo dṛṣṭo madhyabhāgaś ca pakṣiṇāṃ ||
urūgrīvā vihaṅgānām viśeṣeṇa gurū smṛtaṃ |
pakṣotkṣepāt samo dṛṣṭo madhyabhāgaś ca pakṣiṇāṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.134
atīva rūkṣam mānsān tu vihaṃgānāṃ phalāśināṃ |
vṛṃhaṇaṃ māṃsam atyartham vihaṅgānām māṃsabhājināṃ ||
atīva rūkṣam mānsān tu vihaṃgānāṃ phalāśināṃ |
vṛṃhaṇaṃ māṃsam atyartham vihaṅgānām māṃsabhājināṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.135
matyāśinām pittaharam vātaghnan dhānyacāriṇāṃ |
jalajānūpajā grāmyā kravyādaikasaphās tathā ||
matyāśinām pittaharam vātaghnan dhānyacāriṇāṃ |
jalajānūpajā grāmyā kravyādaikasaphās tathā ||
cf. 1938 ed. 1.46.136
prahaa vilavāsāś ca tathā jaṅghālasaṃjñitāḥ |
pranudā viṣkirāś caiva laghavaḥ syur yathottaraṃ ||
alpābhiṣyandinaś caiva yathāpūrvvam ato nyathā |
prahaa vilavāsāś ca tathā jaṅghālasaṃjñitāḥ |
pranudā viṣkirāś caiva laghavaḥ syur yathottaraṃ ||
alpābhiṣyandinaś caiva yathāpūrvvam ato nyathā |
prahaaH prasahā A1938 pravahā N vilavāsāś cavilavāsāś caNH bilavāsāś ca A1938 tathāNH ye ca A1938 jaṅghālasaṃjñitāḥjaṅghālasañjñitāḥA1938H jaṃgalasaṃjñitāḥ | N pranudā
pranudāH
pratudā A1938N laghavaḥ syurA1938H laghavaḥ syu N yathāpūrvvamyathāpūrvvamNH yathāpūrva A1938 atoNH mato A1938 nyathāNH 'nyathā ||136|| A1938
pranudāH
pratudā A1938N laghavaḥ syurA1938H laghavaḥ syu N yathāpūrvvamyathāpūrvvamNH yathāpūrva A1938 atoNH mato A1938 nyathāNH 'nyathā ||136|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.137
sarvaśarīrebhyaḥ pradhānatamāvarttibhyām ādadyāt || pradhānālābhe madhyamavayasas tu mānsaṃ sadyaskam akliṣṭam upādeyam iti ||
sarvaśarīrebhyaḥ pradhānatamāvarttibhyām ādadyāt || pradhānālābhe madhyamavayasas tu mānsaṃ sadyaskam akliṣṭam upādeyam iti ||
sarvaśarīrebhyaḥsarva śarīrebhyaḥNH prāmāṇādhikās tu svajātāvalpasārā guravaś ca | sarvaprāṇināṃ sarvaśarīrebhyaḥ A1938 pradhānatamāvarttibhyāmpradhānatamāvarttibhyāmH pradhānatamā bhavanti yakṛtpradeśavartina A1938 pradhānatamā varttinyām N ādadyāt || pradhānālābheādadyāt | pradhānālābheNH stānādadīta; pradhānālābhe A1938 madhyamavayasas tuNH madhyamavaya A1938 mānsaṃmāṃsaṃNH skaṃ A1938 sadyaskamNH sadyaska A1938 akliṣṭamNH makliṣṭa A1938 upādeyamupādeya𑑎mNH mupādeyaṃ A1938 itiNH māṃsam iti ||137|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.138
caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā |
liṅgam praṇāṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣate || ||
caraḥ śarīrāvayavāḥ svabhāvo dhātavaḥ kriyā |
liṅgam praṇāṃ saṃskāro mātrā cāsmin parīkṣate || ||
[Phalavarga]
cf. 1938 ed. 1.46.139
ata ūrdhvaṃ phalāny upadekṣyāmaḥ ||
tad yathā || dāḍimāmalakavadarakolakarkandhukapitthamātuluṅgām pramāṇaṃ mrāmrātakalakucakara marddanabhavyapiyālapārāvatavetraphalaprācīno malakatintiḍīkanīpakuśāmrāmlītakanāgaraṅgaprabhṛtīni |
ata ūrdhvaṃ phalāny upadekṣyāmaḥ ||
tad yathā || dāḍimāmalakavadarakolakarkandhukapitthamātuluṅgām pramāṇaṃ mrāmrātakalakucakara marddanabhavyapiyālapārāvatavetraphalaprācīno malakatintiḍīkanīpakuśāmrāmlītakanāgaraṅgaprabhṛtīni |
ata|| ataNH atha phalavargaḥ |
ata A1938 ūrdhvaṃA1938H ūrdhvaṃ la N phalānyNH phalā A1938 upadekṣyāmaḥupadekṣyāmasNH nyupadekṣyāmaḥ | A1938 dāḍimāmalakavadarakolakarkandhukapitthamātuluṅgāmdāḍimāmalakavadarakolakarkandhukapitthamātuluṅgāmH dāḍimāmalakabadarakolakarkandhusauvīrasiñcitikāphalakapitthamātuluṅ A1938 dāḍimāmalakavadarakolakarkkanduka𑑎pitthamātuluṃ N pramāṇaṃH gā A1938N mrāmrātakalakucakaraHpc mrāmrātakakara A1938 mrātakalakucakara NHac marddanabhavyapiyālapārāvatavetraphalaprācīnoH mardapriyālanāraṅga- jambīralakucabhavyapārāvatavetraphalaprācīnā A1938 mardnabhavyapiyālapārāvatavetraphalaprācīnām a N malakatintiḍīkanīpakuśāmrāmlītakanāgaraṅgaprabhṛtīnimalakatintiḍīkanīpakuśāmrāmlītakanāgaraṅgaprabhṛtīniH malakatintiḍīkanīpakośāmrāmlīkāprabhṛtīni ||139|| A1938 malakatintiḍīkanīpakuśāmrāmlītakanāgara prabhṛtīni | N
ata A1938 ūrdhvaṃA1938H ūrdhvaṃ la N phalānyNH phalā A1938 upadekṣyāmaḥupadekṣyāmasNH nyupadekṣyāmaḥ | A1938 dāḍimāmalakavadarakolakarkandhukapitthamātuluṅgāmdāḍimāmalakavadarakolakarkandhukapitthamātuluṅgāmH dāḍimāmalakabadarakolakarkandhusauvīrasiñcitikāphalakapitthamātuluṅ A1938 dāḍimāmalakavadarakolakarkkanduka𑑎pitthamātuluṃ N pramāṇaṃH gā A1938N mrāmrātakalakucakaraHpc mrāmrātakakara A1938 mrātakalakucakara NHac marddanabhavyapiyālapārāvatavetraphalaprācīnoH mardapriyālanāraṅga- jambīralakucabhavyapārāvatavetraphalaprācīnā A1938 mardnabhavyapiyālapārāvatavetraphalaprācīnām a N malakatintiḍīkanīpakuśāmrāmlītakanāgaraṅgaprabhṛtīnimalakatintiḍīkanīpakuśāmrāmlītakanāgaraṅgaprabhṛtīniH malakatintiḍīkanīpakośāmrāmlīkāprabhṛtīni ||139|| A1938 malakatintiḍīkanīpakuśāmrāmlītakanāgara prabhṛtīni | N
em. amlāni rasataḥ pāke gurūṇyuṣṇāni vīryataḥ |
pittalānyanilaghnāni kaphotkleśakarāṇi ca ||140|| A1938
pittalānyanilaghnāni kaphotkleśakarāṇi ca ||140|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.141
kaṣāyānurasas teṣāṃn dāḍiman nātipittalaṃ |
dīpanīyaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ varcco nivandhanaṃ ||
kaṣāyānurasas teṣāṃn dāḍiman nātipittalaṃ |
dīpanīyaṃ rucikaraṃ hṛdyaṃ varcco nivandhanaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.142
dvividhan tat tu vijñeyam madhurañ cāmlam eva ca |
tridoṣaghnaṃ madhuram amlam vātakaphāpahaṃ ||
dvividhan tat tu vijñeyam madhurañ cāmlam eva ca |
tridoṣaghnaṃ madhuram amlam vātakaphāpahaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.143
amlaṃ samadhuran tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukaṃ saraṃ |
cakṣuṣyaṃ sarvvadoṣaghnaṃ vṛṣyam āmalakaṃ phalaṃ ||
amlaṃ samadhuran tiktaṃ kaṣāyaṃ kaṭukaṃ saraṃ |
cakṣuṣyaṃ sarvvadoṣaghnaṃ vṛṣyam āmalakaṃ phalaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.144
hanti vātan tad amlatvāt pittam mādhuryaśatyataḥ |
kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt phalebhyo 'bhyadhikan tataḥ ||
hanti vātan tad amlatvāt pittam mādhuryaśatyataḥ |
kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt phalebhyo 'bhyadhikan tataḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.145
karkkandhukolavaram amlam vātakaphāpahaṃ |
pakkvam pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saraṃ ||
karkkandhukolavaram amlam vātakaphāpahaṃ |
pakkvam pittānilaharaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ saraṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.146
purāṇaṃ bhagnaśamanaṃ śramaghaṃ laghudīpanaṃ |
sauvīraṃ vadaraṃ snigdham madhuram vātapittajit ||
purāṇaṃ bhagnaśamanaṃ śramaghaṃ laghudīpanaṃ |
sauvīraṃ vadaraṃ snigdham madhuram vātapittajit ||
purāṇaṃNH purāta A1938 bhagnaśamanaṃbhagnaśamanaṃH naṃ tṛṭśamanaṃ A1938 tṛpraśamanaṃ N śramaghaṃH śramaghnaṃ A1938N laghudīpanaṃlaghu dīpanaṃNH dīpanaṃ A1938 sauvīraṃ
sauvīraṃH laghu |
sauvīraṃ A1938
sauvīra N vadaraṃNH badaraṃ A1938 snigdhamsnigdhaṃA1938H snighnaṃ N vātapittajitA1938H vāttapittajit | N
sauvīraṃH laghu |
sauvīraṃ A1938
sauvīra N vadaraṃNH badaraṃ A1938 snigdhamsnigdhaṃA1938H snighnaṃ N vātapittajitA1938H vāttapittajit | N
cf. 1938 ed. 1.46.147
kaṣāyaṃ svā du sāṃgrāhī śītaṃ siñcitikāphalam ||
āmam viṣaghnamasvarya kapitthaṃ grāhi vātalaṃ ||
kaṣāyaṃ svā du sāṃgrāhī śītaṃ siñcitikāphalam ||
āmam viṣaghnamasvarya kapitthaṃ grāhi vātalaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.148
kaphānilaharam pakvan madhurāmlarasaṅ guruḥ ||
śvāsakāsoruciharan ghnaṃ kaṇṭhaviśodhanaṃ |
kaphānilaharam pakvan madhurāmlarasaṅ guruḥ ||
śvāsakāsoruciharan ghnaṃ kaṇṭhaviśodhanaṃ |
kaphānilaharamkaphānilaharaṃkaphānilaharamA1938H kaphanīlaharaṃ N pakvan madhurāmlarasaṅH pakvaṃ madhurāmlarasaṃ A1938 pakvaṃ mmadhurāmvlarasaṃ N guruḥNH guru | A1938 śvāsakāsoruciharan ghnaṃ
śvāsakāsoruciharan ghnaṃH
śvāsakāsāruciharaṃ tṛṣṇāghnaṃ A1938N kaṇṭhaviśodhanaṃNH kaṇṭhaśodhanam ||148|| A1938
śvāsakāsoruciharan ghnaṃH
śvāsakāsāruciharaṃ tṛṣṇāghnaṃ A1938N kaṇṭhaviśodhanaṃNH kaṇṭhaśodhanam ||148|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.149
laghvamlaṃ dīpanaṃ snigdham mātuluṅgam mudāhṛtaṃ ||
tvak tiktā durjjarās tasya vātakrimikaphāpahāḥ |
laghvamlaṃ dīpanaṃ snigdham mātuluṅgam mudāhṛtaṃ ||
tvak tiktā durjjarās tasya vātakrimikaphāpahāḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.150
svādu śītaṅgurusnigdham māṃsam mārutapittajit ||
medhyaṃ śūlānilaś ccarddikaphārocakanāśanaṃ |
svādu śītaṅgurusnigdham māṃsam mārutapittajit ||
medhyaṃ śūlānilaś ccarddikaphārocakanāśanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.151ab
dīpanaṃ laghu sāṅgrahi gulmārśoghnaṃ keśaraṃ ||
dīpanaṃ laghu sāṅgrahi gulmārśoghnaṃ keśaraṃ ||
em. śūlājīrṇavibandheṣu mande 'gnau kaphamārute ||151|| A1938
em. arucau ca viśeṣeṇa rasastasyopadiśyate | A1938
cf. 1938 ed. 1.46.152cd
pittam ārutakṛd vālam pittalam vaddhakeśaraṃ |
pittam ārutakṛd vālam pittalam vaddhakeśaraṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.153
hṛdyam varṇṇakaram vṛṣyaṃ rucyam māṃsavalapradaṃ ||
kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ vṛṃhaṇaṅ guruḥ ||
hṛdyam varṇṇakaram vṛṣyaṃ rucyam māṃsavalapradaṃ ||
kaṣāyānurasaṃ svādu vātaghnaṃ vṛṃhaṇaṅ guruḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.154
pittāvirodhi sampakkvam āmraṃ śulravivarddhanaṃ ||
vṛṃhaṇam madhuraṃ valyaṃ guru viṣṭabhya jīryati |
pittāvirodhi sampakkvam āmraṃ śulravivarddhanaṃ ||
vṛṃhaṇam madhuraṃ valyaṃ guru viṣṭabhya jīryati |
cf. 1938 ed. 1.46.155
āmrātakaphalaṃ vṛṣyaṃ sasnehaṃ śleṣmavarddhanaṃ ||
tridoṣaviṣṭambhakaraṃ lakucaṃ śukradūṣaṇaṃ |
āmrātakaphalaṃ vṛṣyaṃ sasnehaṃ śleṣmavarddhanaṃ ||
tridoṣaviṣṭambhakaraṃ lakucaṃ śukradūṣaṇaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.156
amlam tṛṣāpahaṃ rucyam pittakṛt karamarddakaṃ ||
vātapittaharaṃ vṛṣyam pipālaṃ guru śītalaṃ |
amlam tṛṣāpahaṃ rucyam pittakṛt karamarddakaṃ ||
vātapittaharaṃ vṛṣyam pipālaṃ guru śītalaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.157
hṛdyaṃ svādu kaṣāyāmlam bhavyam āsyaviśodhanaṃ ||
pittaśleṣmaharam grāhi guru viṣṭambhi śītalaṃ |
hṛdyaṃ svādu kaṣāyāmlam bhavyam āsyaviśodhanaṃ ||
pittaśleṣmaharam grāhi guru viṣṭambhi śītalaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.158
pārāvataṃ samadhuraṃ rucyam aty agnivātanut ||
garadoṣaharan nīpam prācīnāmalakan tathā |
pārāvataṃ samadhuraṃ rucyam aty agnivātanut ||
garadoṣaharan nīpam prācīnāmalakan tathā |
cf. 1938 ed. 1.46.159
vātāpahan tintiḍīkamāmaṃ pittavalāsakṛt ||
grāhyuṣṇan dīpanaṃ rucyaṃ sampakkvaṃ kaphavātanut |
vātāpahan tintiḍīkamāmaṃ pittavalāsakṛt ||
grāhyuṣṇan dīpanaṃ rucyaṃ sampakkvaṃ kaphavātanut |
em. tasmād alpāntaraguṇaṃ kośāmraphalamucyate | A1938
cf. 1938 ed. 1.46.160cd
amlīkāyā phalam pakkvan tadvad bhedi tu kevalaṃ ||
amlīkāyā phalam pakkvan tadvad bhedi tu kevalaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.161
amlaṃ samadhuraṃ hṛdyam viṣadam bhaktarocanaṃ |
vātaghnan durjarañ coktan nāgaraṅgaphalaṃ guruḥ ||
amlaṃ samadhuraṃ hṛdyam viṣadam bhaktarocanaṃ |
vātaghnan durjarañ coktan nāgaraṅgaphalaṃ guruḥ ||
em. tṛṣṇāśūlakaphotkleśacchardiśvāsanivāraṇam |
vātaśleṣmavibandhaghnaṃ jambīraṃ guru pittakṛt |
air āvataṃ dantaśaṭham amlaṃ śoṇitapittakṛt ||162|| A1938
vātaśleṣmavibandhaghnaṃ jambīraṃ guru pittakṛt |
air āvataṃ dantaśaṭham amlaṃ śoṇitapittakṛt ||162|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.163
kṣīravṛkṣaphalajāmvūrājādanatodanandukavakuladhanvaśmantakaphalgupharūṣakacāṅgerukapuṣkaravarttibilvaprabhṛtīnyetāni śītāni kaphapittaharāṇi ca ||
kṣīravṛkṣaphalajāmvūrājādanatodanandukavakuladhanvaśmantakaphalgupharūṣakacāṅgerukapuṣkaravarttibilvaprabhṛtīnyetāni śītāni kaphapittaharāṇi ca ||
kṣīravṛkṣaphalajāmvūrājādanatodanandukavakuladhanvaśmantakaphalgupharūṣakacāṅgerukapuṣkaravarttibilvaprabhṛtīnyetāniem. kṣīravṛkṣaphalajāmbavarājādanatodanaśītaphalatindukabakuladhanvanāśmantakāśvakarṇaphalgu- parūṣakagāṅgerukīpuṣkaravartibilvabimbīprabhṛtīni ||163|| A1938 kṣīravṛkṣaphalajāmvugajādanatodanatindukevalakuladhavnvanāśmantakaphalgupharūṣakacāṅgerukapuṣkaravarttivilvaprabhṛtīny etāni N kṣīravṛkṣaphalajāmvūrājādana𑑎todanandukavakuladhanvaśmantakaphalgupharūṣakacāṅgerukapuṣkaravarttivilvaprabhṛtīnyetāni H śītāniNH om. A1938 kaphapittaharāṇiNH om. A1938 caNH om. A1938
em. phalāny etāni śītāni kaphapittaharāṇi ca | A1938
cf. 1938 ed. 1.46.164cd
sāṃgrāhikāni rūkṣāṇi kayamadhurāṇi ca |
sāṃgrāhikāni rūkṣāṇi kayamadhurāṇi ca |
cf. 1938 ed. 1.46.165
kṣīravṛkṣaphalan teṣāṃ guru viṣṭambhi śītalaṃ ||
kaṣāyamadhuraṃ sāmlan nātimārutakopanaṃ |
kṣīravṛkṣaphalan teṣāṃ guru viṣṭambhi śītalaṃ ||
kaṣāyamadhuraṃ sāmlan nātimārutakopanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.166
atyartham vātalaṃ grāhi jāmvavaṅ kaphapittajit ||
snigdhasvādukaṣāyañ ca rākādanaphalaṃ guruḥ |
atyartham vātalaṃ grāhi jāmvavaṅ kaphapittajit ||
snigdhasvādukaṣāyañ ca rākādanaphalaṃ guruḥ |
jāmvavaṅH jāmbavaṃ A1938 jāmvaṃ N kaphapittajit || snigdhasvādukaṣāyañ cakaphapittajit ||
snigdhasvādukaṣāyañ ca𑑎H kaphapittajit snigdhaṃ svādu kaṣāyaṃ cakaphapittajit |
snigdhaṃ svādu kaṣāyaṃ cakaphapittajit |
snigdhaṃ svādu kaṣāyañ ca A1938N rākādanaphalaṃem. rājādanaphalaṃ A1938NH guruḥNH guru ||166|| A1938
snigdhasvādukaṣāyañ ca𑑎H kaphapittajit snigdhaṃ svādu kaṣāyaṃ cakaphapittajit |
snigdhaṃ svādu kaṣāyaṃ cakaphapittajit |
snigdhaṃ svādu kaṣāyañ ca A1938N rākādanaphalaṃem. rājādanaphalaṃ A1938NH guruḥNH guru ||166|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.167
kaṣāyamadhuraṃ proktaṃ todanaṃ kaphavātajit ||
amloṣṇaṃ laghu sāṃgrāhi snigdhaṃ pittāgnivarddhanaṃ |
kaṣāyamadhuraṃ proktaṃ todanaṃ kaphavātajit ||
amloṣṇaṃ laghu sāṃgrāhi snigdhaṃ pittāgnivarddhanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.168
āmaṃ kaṣāyaṃ sāṃgrāhi tindukam vātakopanaṃ ||
vipāke guru sampakkvam madhuraṅkaphapittajit |
āmaṃ kaṣāyaṃ sāṃgrāhi tindukam vātakopanaṃ ||
vipāke guru sampakkvam madhuraṅkaphapittajit |
cf. 1938 ed. 1.46.169
madhurañ ca kaṣāyañ ca snigdhaṅ grāhi ca vākulaṃ ||
sthirīkarañ ca dantānām viṣadam phalam ucyate |
madhurañ ca kaṣāyañ ca snigdhaṅ grāhi ca vākulaṃ ||
sthirīkarañ ca dantānām viṣadam phalam ucyate |
cf. 1938 ed. 1.46.170
sakaṣāyaṃ himaṃ svādu dhānvanaṅ kaphapittajit ||
tadvad gāṅgerukam vidyād aśmantakaphalāni ca |
sakaṣāyaṃ himaṃ svādu dhānvanaṅ kaphapittajit ||
tadvad gāṅgerukam vidyād aśmantakaphalāni ca |
cf. 1938 ed. 1.46.171
viṣṭambhi madhuraṃ snigdham phalgu tarppaṇaṅ guruḥ ||
atyamlamīṣatmadhuraṅ kaṣāyānurasaṃ laghuḥ |
viṣṭambhi madhuraṃ snigdham phalgu tarppaṇaṅ guruḥ ||
atyamlamīṣatmadhuraṅ kaṣāyānurasaṃ laghuḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.172
vātaghnam pittajanam āmam vidyāt pharūṣakaṃ ||
tad eva pakkvam madhuram vātapittanivarhaṇaṃ ||
vātaghnam pittajanam āmam vidyāt pharūṣakaṃ ||
tad eva pakkvam madhuram vātapittanivarhaṇaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.173
vipāke madhuraṃ śītaṃ raktaprasādanaṃ ||
pauṣkaraṃ svādu viṣṭambhi valyaṃ kaphakaraṃ phalaṃ |
vipāke madhuraṃ śītaṃ raktaprasādanaṃ ||
pauṣkaraṃ svādu viṣṭambhi valyaṃ kaphakaraṃ phalaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.174
kaphānilaharan tīkṣṇaṃ snigdhaṃ sāṅgrāhi dīpanaṃ ||
kaṭutiktakaṣāyoṣṇam vālam bilvam udāhṛtaṃ |
kaphānilaharan tīkṣṇaṃ snigdhaṃ sāṅgrāhi dīpanaṃ ||
kaṭutiktakaṣāyoṣṇam vālam bilvam udāhṛtaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.175
tad eva vidyāt sampakvam madhurānurasaṅ guruḥ ||
vidāhi viṣṭambhakaran doṣakṛt pūtimārutaṃ ||
tad eva vidyāt sampakvam madhurānurasaṅ guruḥ ||
vidāhi viṣṭambhakaran doṣakṛt pūtimārutaṃ ||
em. bimbīphalaṃ sāśvakarṇaṃ stanyakṛt kaphapittajit |
tṛḍdāhajvarapittāsṛkkāsaśvāsakṣayāpaham ||176|| A1938
tṛḍdāhajvarapittāsṛkkāsaśvāsakṣayāpaham ||176|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.178
svādupākarasāny āhur vvātapittaharāṇi ca |
valapradāni snigdhāni vṛṃhaṇāni himāni ca ||
svādupākarasāny āhur vvātapittaharāṇi ca |
valapradāni snigdhāni vṛṃhaṇāni himāni ca ||
cf. 1938 ed. 1.46.179
phalaṃ svādurasam teṣān tālajaṃ gurupittajit |
tad vījaṃ svādupākan tu mūtralaṅ kaphapittajit ||
phalaṃ svādurasam teṣān tālajaṃ gurupittajit |
tad vījaṃ svādupākan tu mūtralaṅ kaphapittajit ||
cf. 1938 ed. 1.46.180
nālikeraṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu śītalaṃ |
valamāṃsapradaṃ hṛdyam vṛṃhaṇam bastiśodhanaṃ ||
nālikeraṃ guru snigdhaṃ pittaghnaṃ svādu śītalaṃ |
valamāṃsapradaṃ hṛdyam vṛṃhaṇam bastiśodhanaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.181
panasaṃ sakaṣāyam tu snigdhaṃ svādu himaṃ guru |
maucaṃsvādurasam proktaṃ kaṣāyān nātitalaṃ ||
raktapittaharam vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṅ guruḥ ||
panasaṃ sakaṣāyam tu snigdhaṃ svādu himaṃ guru |
maucaṃsvādurasam proktaṃ kaṣāyān nātitalaṃ ||
raktapittaharam vṛṣyaṃ rucyaṃ śleṣmakaraṅ guruḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.182
drākṣākāśmaryamadhūkapuṣpakharjūraprabhṛtīni ||
drākṣākāśmaryamadhūkapuṣpakharjūraprabhṛtīni ||
cf. 1938 ed. 1.46.183
raktapittaharāṇy āhur gurūṇi ca ||
teṣān drākṣā sarā svaryā madhurā snigdhaśītalā |
raktapittaharāṇy āhur gurūṇi ca ||
teṣān drākṣā sarā svaryā madhurā snigdhaśītalā |
cf. 1938 ed. 1.46.184
raktapittajvaraśvāsatṛṣṇādāhakṣayāpahā ||
hṛdyaṃ mūtravivandhaghnam pittāsṛgdāhanāśanaṃ |
raktapittajvaraśvāsatṛṣṇādāhakṣayāpahā ||
hṛdyaṃ mūtravivandhaghnam pittāsṛgdāhanāśanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.185
keśyaṃ rasāyanam medhyaṅ kāśmaryam phalam ucyate ||
kṣatakṣayāpahaṃ hr̥dyam vṛṃhaṇaṃ śītalaṃ guru |
keśyaṃ rasāyanam medhyaṅ kāśmaryam phalam ucyate ||
kṣatakṣayāpahaṃ hr̥dyam vṛṃhaṇaṃ śītalaṃ guru |
cf. 1938 ed. 1.46.186
vṛṣyaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ khā rjjuraṃ raktapittahṛt ||
vṛṃhaṇīyahṛdyañ ca madhūkakusumaṅ guru |
vātapittopaśamanam phalan tasyopadiśyate ||
vṛṣyaṃ snigdhaṃ samadhuraṃ khā rjjuraṃ raktapittahṛt ||
vṛṃhaṇīyahṛdyañ ca madhūkakusumaṅ guru |
vātapittopaśamanam phalan tasyopadiśyate ||
vṛṣyaṃNH ra A1938 snigdhaṃH se pāke A1938 snigdha N samadhuraṃ khāsamadhuraṃ khā𑑎H ca madhuraṃ khā A1938 samadhuraṃ kha N rjjuraṃH rjūraṃ A1938N raktapittahṛt || vṛṃhaṇīyahṛdyañ caraktapittahṛt ||
vṛṃhaṇīyahṛdya𑑎ñ caH raktapittanut |
bṛṃhaṇīyamahṛdyaṃ ca A1938 raktapittat |
vṛṃhaṇīyaṃ ahṛdyañ ca N guruA1938H guruḥ N phalanphalaṃA1938H phala N
vṛṃhaṇīyahṛdya𑑎ñ caH raktapittanut |
bṛṃhaṇīyamahṛdyaṃ ca A1938 raktapittat |
vṛṃhaṇīyaṃ ahṛdyañ ca N guruA1938H guruḥ N phalanphalaṃA1938H phala N
cf. 1938 ed. 1.46.187
vātamākṣoḍātikamukulaniculaprabhṛtīni ||
vātamākṣoḍātikamukulaniculaprabhṛtīni ||
cf. 1938 ed. 1.46.188
pittaśleṣmaharāṇyāhuḥ snigdhoṣṇāni gurūṇi ca |
vṛṃhaṇānyanilaghnāni valyāni madhurāṇi ca ||
pittaśleṣmaharāṇyāhuḥ snigdhoṣṇāni gurūṇi ca |
vṛṃhaṇānyanilaghnāni valyāni madhurāṇi ca ||
cf. 1938 ed. 1.46.189
kaṣāyaṅ kaphapittaghnaṃ kiñcittiktaṃ rucipradaṃ |
hṛdyaṃ sugaṃdhi madhuraṃ lavalīphalam ucyate ||
kaṣāyaṅ kaphapittaghnaṃ kiñcittiktaṃ rucipradaṃ |
hṛdyaṃ sugaṃdhi madhuraṃ lavalīphalam ucyate ||
cf. 1938 ed. 1.46.190
vasiraṃ śītapākaṃ tu sāruḥ karanivandhanaṃ |
viṣṭambhi śītaṃ rūkṣaṅ ca vātapittaprakopanaṃ ||
vasiraṃ śītapākaṃ tu sāruḥ karanivandhanaṃ |
viṣṭambhi śītaṃ rūkṣaṅ ca vātapittaprakopanaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.191
vipāke madhurañ cāpi raktapittapra kta prasādanaṃ |
airāvatan dantaśatham amlaṃ śoṇitapittakṛt ||
vipāke madhurañ cāpi raktapittapra kta prasādanaṃ |
airāvatan dantaśatham amlaṃ śoṇitapittakṛt ||
cf. 1938 ed. 1.46.192
śītaṅ kaṣāyamadhuraṇ ṭaṅkam mārutakṛd guru ||
snigdhoṣṇan tiktamadhuram vātaśleṣmaghnamiṅmudaṃ ||
śītaṅ kaṣāyamadhuraṇ ṭaṅkam mārutakṛd guru ||
snigdhoṣṇan tiktamadhuram vātaśleṣmaghnamiṅmudaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.193
śamīphalaṃ guru svādu rūkṣoṣṇaṃ keśanāśanaṃ |
guruśleṣmāntakaphalaṅ kaphakṛnmadhuraṃ himaṃ ||
śamīphalaṃ guru svādu rūkṣoṣṇaṃ keśanāśanaṃ |
guruśleṣmāntakaphalaṅ kaphakṛnmadhuraṃ himaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.194
karīrākṣakapīlūni tṛṇaśūṇyaphalāni ca |
svādutiktakaṭūṣṇāni kaphavātaharāṇi ca ||
karīrākṣakapīlūni tṛṇaśūṇyaphalāni ca |
svādutiktakaṭūṣṇāni kaphavātaharāṇi ca ||
cf. 1938 ed. 1.46.195
raktapittaharam teṣāṃ rasaṃ kaṭuvipākinaḥ |
tīkṣoṣṇaṅ kaṭūkam pīlu sasnehaṅ kaphapittajit ||
raktapittaharam teṣāṃ rasaṃ kaṭuvipākinaḥ |
tīkṣoṣṇaṅ kaṭūkam pīlu sasnehaṅ kaphapittajit ||
raktapittaharamraktapittaharaṃNH tiktaṃ pinttakaraṃ A1938 rasaṃNH saraṃ A1938 kaṭuvipākinaḥkaṭuvipāki ca |kaṭuvipāki ca |H kaṭuvipāki ca kaṭuvipāki ca |kaṭuvipāki ca | A1938N tīkṣoṣṇaṅ
tīkṣoṣṇaṅH
tīkṣṇoṣṇaṃ A1938N kaṭūkamkaṭukamH kaṭukaṃkaṭukam A1938N kaphapittajitNH kaphavātajit ||195|| A1938
tīkṣoṣṇaṅH
tīkṣṇoṣṇaṃ A1938N kaṭūkamkaṭukamH kaṭukaṃkaṭukam A1938N kaphapittajitNH kaphavātajit ||195|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.196
aruṣkaran tauravakaṅ kaṣāyaṃ laghupākinaḥ |
uṣṇakrimiharo mehaśāphadurnamanāśanaṃ ||
kuṣṭhagulmodarārśoghnaṃ laghupāki tathaiva ca |
aruṣkaran tauravakaṅ kaṣāyaṃ laghupākinaḥ |
uṣṇakrimiharo mehaśāphadurnamanāśanaṃ ||
kuṣṭhagulmodarārśoghnaṃ laghupāki tathaiva ca |
aruṣkaranaruṣkaraṃNH āruṣkaraṃ A1938 tauravakaṅtauravakaṃNH tauvarakaṃ A1938 laghupākinaḥH kaṭupāki ca | A1938 laghupāki ca N uṣṇakrimiharo
uṣṇa krimiharo
uṣṇakrimiharoNH
uṣṇaṃ kṛmijvarā A1938 mehaśāphadurnamanāśanaṃH nāhamehodāvartanāśanam | A1938 mehaśāphadurnāmanāśanaṃ | N kuṣṭhagulmodarārśoghnaṃ
kuṣṭhagulmodarārśoghnaṃA1938H
kuṣṭhagulmodarār śoghnaṃ N laghupākila𑑎ghupākiH kaṭupāki A1938 laghupāke N
uṣṇa krimiharo
uṣṇakrimiharoNH
uṣṇaṃ kṛmijvarā A1938 mehaśāphadurnamanāśanaṃH nāhamehodāvartanāśanam | A1938 mehaśāphadurnāmanāśanaṃ | N kuṣṭhagulmodarārśoghnaṃ
kuṣṭhagulmodarārśoghnaṃA1938H
kuṣṭhagulmodarār śoghnaṃ N laghupākila𑑎ghupākiH kaṭupāki A1938 laghupāke N
cf. 1938 ed. 1.46.197ab
karañjakiṅśukāriṣṭaphalañ jantupramehanut ||
karañjakiṅśukāriṣṭaphalañ jantupramehanut ||
em. aṅkolasya phalaṃ visraṃ guru śleṣmaharaṃ himam ||197|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.198
rukṣoṣṇaṅ kaṭukam pāke laghu vātakaphāpahaṃ |
tiktamīṣadviṣahitam viḍaṅgaṅgaṃ krimināśanaṃ ||
rukṣoṣṇaṅ kaṭukam pāke laghu vātakaphāpahaṃ |
tiktamīṣadviṣahitam viḍaṅgaṅgaṃ krimināśanaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.199
vraṇyam uṣṇaṃ sanaṃ medhyaṃ doṣaghnam mehakuṣṭhanut |
kaṣāyandīpanaṃ sāmlañ cakṣuṣyañ harītakaṃ ||
vraṇyam uṣṇaṃ sanaṃ medhyaṃ doṣaghnam mehakuṣṭhanut |
kaṣāyandīpanaṃ sāmlañ cakṣuṣyañ harītakaṃ ||
vraṇyamNH vraṇya A1938 uṣṇaṃNH muṣṇaṃ A1938 sanaṃH saraṃ A1938N medhyaṃA1938H medo N mehakuṣṭhanut | kaṣāyandīpanaṃmehakuṣṭhanut |
kaṣāyan dīpanaṃmehakuṣṭhanut |
kaṣāyandīpanaṃNH śophakuṣṭhanut |
kaṣāyaṃ dīpanaṃ A1938 sāmlañH cāmlaṃ A1938 sāmvlaṃ N cakṣuṣyañ harītakaṃH cakṣuṣyaṃ cābhayāphalam ||199|| A1938 cakṣuṣyañ ca harītakaṃ || N
kaṣāyan dīpanaṃmehakuṣṭhanut |
kaṣāyandīpanaṃNH śophakuṣṭhanut |
kaṣāyaṃ dīpanaṃ A1938 sāmlañH cāmlaṃ A1938 sāmvlaṃ N cakṣuṣyañ harītakaṃH cakṣuṣyaṃ cābhayāphalam ||199|| A1938 cakṣuṣyañ ca harītakaṃ || N
cf. 1938 ed. 1.46.200
bhedanaṅ kaṭurūkṣoṣṇam vaivasvaryakrimiśodhanaṃ |
cakṣuṣāṃ laghupākākṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit ||
bhedanaṅ kaṭurūkṣoṣṇam vaivasvaryakrimiśodhanaṃ |
cakṣuṣāṃ laghupākākṣaṃ kaṣāyaṃ kaphapittajit ||
cf. 1938 ed. 1.46.201ab
kaphapittaharaṃ rūkṣaṃ vaktrakledamalāpahaṃ |
kaṣāyam īṣatmadhuraṃ kiñcit pūgaphalaṃ saraṃ ||
kaphapittaharaṃ rūkṣaṃ vaktrakledamalāpahaṃ |
kaṣāyam īṣatmadhuraṃ kiñcit pūgaphalaṃ saraṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.202ab
jātīkośotha karpūraṃ jātīkaṭukayoḥ phalaṃ |
kakkolakaṃ lavaṅgañ ca tiktaṅ kaṭu kaphāpahaṃ ||
jātīkośotha karpūraṃ jātīkaṭukayoḥ phalaṃ |
kakkolakaṃ lavaṅgañ ca tiktaṅ kaṭu kaphāpahaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.203ab
laghu tṛṣṇāpahaṃ vaktrakledadaurgandhyanāśanaṃ |
laghu tṛṣṇāpahaṃ vaktrakledadaurgandhyanāśanaṃ |
em. satiktaḥ surabhiḥ śītaḥ karpūro laghu lekhanaḥ ||203|| A1938
em. tṛṣṇāyāṃ mukhaśoṣe ca vair asye cāpi pūjitaḥ
latākastūrikā tadvacchītā bastiviśodhanī ||204|| A1938
latākastūrikā tadvacchītā bastiviśodhanī ||204|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.205ab
piyālamajjā madhurā vṛṣyā pittānilāpahā ||
baibhītakī madakarī kaphamārutanāśanī |
piyālamajjā madhurā vṛṣyā pittānilāpahā ||
baibhītakī madakarī kaphamārutanāśanī |
cf. 1938 ed. 1.46.206ab
kaṣāyamadhurā majjā kolānām pittanāśanī ||
tṛṣṇācchardyanilaghnā ca tadvadāmalakasya ca |
kaṣāyamadhurā majjā kolānām pittanāśanī ||
tṛṣṇācchardyanilaghnā ca tadvadāmalakasya ca |
cf. 1938 ed. 1.46.207ab
bījapūrakasamyāke majjā kośāṃmrasambhavāḥ ||
svādupākāgnibaladā snigdhā pittānilāpahā |
bījapūrakasamyāke majjā kośāṃmrasambhavāḥ ||
svādupākāgnibaladā snigdhā pittānilāpahā |
bījapūrakasamyākeH bījapūrakaśamyāka A1938 vījapūrakaśamyāka N kośāṃmrasambhavāḥkośāṃmrasambhavāḥH kośāmrasambhavaḥ | A1938 kośāmrasambhavāḥ || N svādupākāgnibaladā
svādupākāgnibaladāH
svādupāko 'gnibaladaḥ A1938
svādupākognivaladā N snigdhāNH snigdhaḥ A1938 pittānilāpahāpittānilāpahāNH pittānilāpahaḥ ||207|| A1938
svādupākāgnibaladāH
svādupāko 'gnibaladaḥ A1938
svādupākognivaladā N snigdhāNH snigdhaḥ A1938 pittānilāpahāpittānilāpahāNH pittānilāpahaḥ ||207|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.208ab
yasya yasya phalasyeha vīryam bhavati yādṛśaṃ ||
tasya tasyaiva vīryeṇa majjānām api nirddiśet |
yasya yasya phalasyeha vīryam bhavati yādṛśaṃ ||
tasya tasyaiva vīryeṇa majjānām api nirddiśet |
cf. 1938 ed. 1.46.209abcd
phaleṣu paripakkvaṃ yad guṇavat tad udāhṛtaṃ ||
bilvād anyatra vijñeyam āmam etad guṇottaraṃ |
phaleṣu paripakkvaṃ yad guṇavat tad udāhṛtaṃ ||
bilvād anyatra vijñeyam āmam etad guṇottaraṃ |
em. grāhyuṣṇaṃ dīpanaṃ taddhi kaṣāyakaṭutiktakam ||209|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.210
vyādhitaṅ krimiduṣṭañ ca pākātītam adeśajaṃ ||
varjjanīyaṃ hitat sarvvam aparyāgatam eva ca ||
vyādhitaṅ krimiduṣṭañ ca pākātītam adeśajaṃ ||
varjjanīyaṃ hitat sarvvam aparyāgatam eva ca ||
1.46.210.add1
vidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālaśṛṅgāṭakakaśerupiṇḍālumadhvāluhamtyā lukaprabhṛtīni ||
vidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālaśṛṅgāṭakakaśerupiṇḍālumadhvāluhamtyā lukaprabhṛtīni ||
1.46.210.add2
raktapittaharāṇyāhuḥ śītāni madhurāṇi ca |
gurūṇi bahuśukrāṇi stanyavṛddhikarāṇi ca ||
raktapittaharāṇyāhuḥ śītāni madhurāṇi ca |
gurūṇi bahuśukrāṇi stanyavṛddhikarāṇi ca ||
1.46.210.add3
madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ śītasvaryo 'timūtralaḥ |
vidārikandāovlpaś ca vātapittaharaś ca saḥ ||
madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ śītasvaryo 'timūtralaḥ |
vidārikandāovlpaś ca vātapittaharaś ca saḥ ||
1.46.210.add4
vātapittaharāvṛṣyā svāduśītāśatāvarī |
mahatī saiva hṛdyā tu meṣāgnibalavarddhanī ||
vātapittaharāvṛṣyā svāduśītāśatāvarī |
mahatī saiva hṛdyā tu meṣāgnibalavarddhanī ||
1.46.210.add5
grahaṇya vikāraghnī vṛṣyāśītārasāyanī |
kaphapittaharās tiktās tasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ ||
grahaṇya vikāraghnī vṛṣyāśītārasāyanī |
kaphapittaharās tiktās tasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ ||
1.46.210.add6
avidāhirasam proktaṃ raktapittaprasādanaṃ |
viṣṭambhimadhuraṃ rūkṣaṃ durjjaram vātakopanaṃ ||
avidāhirasam proktaṃ raktapittaprasādanaṃ |
viṣṭambhimadhuraṃ rūkṣaṃ durjjaram vātakopanaṃ ||
1.46.210.add7
guruviṣṭambhiśītau śṛṅgāṭakakaśerukau |
piṇḍolukaṃ kaphakaraṃ guruvātaprakopanaṃ ||
guruviṣṭambhiśītau śṛṅgāṭakakaśerukau |
piṇḍolukaṃ kaphakaraṃ guruvātaprakopanaṃ ||
1.46.210.add8
surendrakandaśleṣmaghno vipāke kaṭupittakṛt ||
śalaraṇamāṇakaprabhṛtayaḥ kandāḥ ||
surendrakandaśleṣmaghno vipāke kaṭupittakṛt ||
śalaraṇamāṇakaprabhṛtayaḥ kandāḥ ||
1.46.210.add10
māṇakaṃ svādupākaṃ tu guru vāpi prakīrttitaṃ |
śalakandas tu nātyuṣṇaḥ śūraṇogudakīlahā ||
māṇakaṃ svādupākaṃ tu guru vāpi prakīrttitaṃ |
śalakandas tu nātyuṣṇaḥ śūraṇogudakīlahā ||
1.46.210.add11
kumudotpalapadmānāṅ kandamārutakopanāḥ |
kaṣāyāḥ pittaśamanā vipāke madhurāhimāḥ |
kumudotpalapadmānāṅ kandamārutakopanāḥ |
kaṣāyāḥ pittaśamanā vipāke madhurāhimāḥ |
1.46.210.add12
varāhakandaśleṣmaghnaḥ kaṭukorasapākataḥ ||
kuṣṭhamehakrimiharo vṛṣyoṣṇaḥ pittavarddhanaḥ |
varāhakandaśleṣmaghnaḥ kaṭukorasapākataḥ ||
kuṣṭhamehakrimiharo vṛṣyoṣṇaḥ pittavarddhanaḥ |
1.46.210.add13
tālatātrakanālikerakharjjūraprabhṛtīnām mastakajātāni ||
svādupākarasānyāhuḥ pittaraktaharāṇi ca |
tālatātrakanālikerakharjjūraprabhṛtīnām mastakajātāni ||
svādupākarasānyāhuḥ pittaraktaharāṇi ca |
1.46.210.add14
śukralābhyanilaghnāni kaphavṛddhikarāṇi ca ||
vālaṃ hy anārttavañ jīrṇṇaṃ vyādhitaṃ krimibhakṣitaṃ |
śukralābhyanilaghnāni kaphavṛddhikarāṇi ca ||
vālaṃ hy anārttavañ jīrṇṇaṃ vyādhitaṃ krimibhakṣitaṃ |
1.46.210.add15
kandam vivarjjayet sarvvaṃ yo vā samyak rohati ||
kandam vivarjjayet sarvvaṃ yo vā samyak rohati ||
[Śākavarga]
1.46.211
atha śākavarggam upadekṣyāmaḥ || puṣpaphalālābukaliṅgaprabhṛtīni ||
atha śākavarggam upadekṣyāmaḥ || puṣpaphalālābukaliṅgaprabhṛtīni ||
cf. 1938 ed. 1.46.212
pittaghnānyanilaṃ kuryus tathā mandakaphāni ca |
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi svādupākarasāni ca ||
pittaghnānyanilaṃ kuryus tathā mandakaphāni ca |
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi svādupākarasāni ca ||
cf. 1938 ed. 1.46.213ab
pittaghnan teṣu kuṣmāṇḍam bālam madhyaṅ kaphāpahaṃ |
pakvaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāran dīpanaṃ bastiśodhanaṃ ||
pittaghnan teṣu kuṣmāṇḍam bālam madhyaṅ kaphāpahaṃ |
pakvaṃ laghūṣṇaṃ sakṣāran dīpanaṃ bastiśodhanaṃ ||
em. dṛṣṭiśukrakṣayakaraṃ kālindaṃ kaphavātakṛt ||214|| A1938
em. tiktālāburahṛdyā tu vāminī vātapittajit ||215|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.216
trapuṣer vvārukkerkkāruśīrṇṇavṛttaprabhṛtīni ||
trapuṣer vvārukkerkkāruśīrṇṇavṛttaprabhṛtīni ||
cf. 1938 ed. 1.46.217
svādutiktarasāny āhus tathāvātaharāṇi ca |
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi kaphapittaharāṇi ca ||
svādutiktarasāny āhus tathāvātaharāṇi ca |
sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi kaphapittaharāṇi ca ||
cf. 1938 ed. 1.46.218
bālaṃ sanīlan trapuṣan teṣām pittaharaṃ smṛtaṃ |
tat pāṇḍuṅ kaphakṛj jīrṇam amlam vātakaphāpahaṃ ||
bālaṃ sanīlan trapuṣan teṣām pittaharaṃ smṛtaṃ |
tat pāṇḍuṅ kaphakṛj jīrṇam amlam vātakaphāpahaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.219
ervvārukaṃsaker kkāruḥ sampakvaṅ kaphavātakṛt |
sakṣāraṃ madhuraṃ rucyaṃ dīpanan nātipittalaṃ ||
ervvārukaṃsaker kkāruḥ sampakvaṅ kaphavātakṛt |
sakṣāraṃ madhuraṃ rucyaṃ dīpanan nātipittalaṃ ||
em. sakṣāraṃ madhuraṃ caiva śīrṇavṛntaṃ kaphāpaham | bhedanaṃ dīpanaṃ hṛdyamānāhāṣṭhīlanullaghu ||220|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.221
pippalīmaricaśṛṅgaverahiṃgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasārjjakabhūstṛṇasugandhakakālamālakuṭherakakṣavakakharapuṣakāsamarddamadhuśigruphaṇijjakasarṣapavetrakulathagaṇḍīratilaparṇṇivarṣābhūcitrakamūlakarasonapalāṇḍuprabhṛtīni ||
pippalīmaricaśṛṅgaverahiṃgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasārjjakabhūstṛṇasugandhakakālamālakuṭherakakṣavakakharapuṣakāsamarddamadhuśigruphaṇijjakasarṣapavetrakulathagaṇḍīratilaparṇṇivarṣābhūcitrakamūlakarasonapalāṇḍuprabhṛtīni ||
pippalīmaricaśṛṅgaverahiṃgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasārjjakabhūstṛṇasugandhakakālamālakuṭherakakṣavakakharapuṣakāsamarddamadhuśigruphaṇijjakasarṣapavetrakulathagaṇḍīratilaparṇṇivarṣābhūcitrakamūlakarasonapalāṇḍuprabhṛtīnipippalīmaricaśṛṅgaverahiṃgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasārjjakabhūstṛṇasugandhajpeg𑑎kakālamālakuṭherakakṣavakakharapuṣakāsamarddamadhuśigruphaṇijjakasarṣapavetrakulathagaṇḍīratilaparṇṇivarṣābhūcitrakamūlakarasonapalāṇḍuprabhṛtīniH pippalīmaricaśṛṅgaverārdrakahiṅgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasārjakabhūstṛṇasugandhaka- kāsamardakakālamālakuṭherakakṣavakakharapuṣpaśigrumadhuśigruphaṇijjhakasarṣaparājikākulāhalāvagutthagaṇḍīratilaparṇikā- varṣābhūcitrakamūlakalaśunakalāyapalāṇḍuprabhṛtīni ||221|| A1938 pippalīmaricasṛṅgaverahiṃgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasasārjjakabhūstṛṇasugandhakarkalamākuṭherakakṣavakakharapusakāsamardamadhusigruphaṇijjñakaṣarsapacetrakulatthagaṇḍīratilaparṇṇivarṣābhūcitrakamūlakarasolaplāpaṇḍuprabhṛtī Nac pippalīmaricasṛṅgaverahiṃgujīrakakustumburujambīrasumukhasurasasārjjakabhūstṛṇasugandhakarkalamākuṭherakakṣavakakharapusakāsamardamadhusigruphaṇijjñakaṣarsapacetrakulatthagaṇḍīratilaparṇṇivarṣābhūcitrakamūlakarasolaplāṇḍuprabhṛtīḥ Npc
cf. 1938 ed. 1.46.222
kaṭūny uṣṇāni rucyāni vātaśleṣmaharāṇi ca |
kṛtānneṣūpayujyante saṃskārārtham anekadhā ||
kaṭūny uṣṇāni rucyāni vātaśleṣmaharāṇi ca |
kṛtānneṣūpayujyante saṃskārārtham anekadhā ||
cf. 1938 ed. 1.46.223
teṣu gurvvī svāduśītā pippalyārdrā kaphāvahā |
śuṣkā kaphānilahanī vṛṣyā pittavirodhanī ||
teṣu gurvvī svāduśītā pippalyārdrā kaphāvahā |
śuṣkā kaphānilahanī vṛṣyā pittavirodhanī ||
cf. 1938 ed. 1.46.224
svādupākārdramaricaṃ guru śleṣmapraseki ca |
kaṭūṣṇaṃ laghu tacchuṣkamavṛṣyaṅ kaphavātajit ||
svādupākārdramaricaṃ guru śleṣmapraseki ca |
kaṭūṣṇaṃ laghu tacchuṣkamavṛṣyaṅ kaphavātajit ||
cf. 1938 ed. 1.46.225
nātyuṣṇam nātirūkṣañ ca vīryato maricaṃ sitaṃ |
guṇavat maricebhyaś ca cakṣuṣyañ ca viśeṣataḥ ||
nātyuṣṇam nātirūkṣañ ca vīryato maricaṃ sitaṃ |
guṇavat maricebhyaś ca cakṣuṣyañ ca viśeṣataḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.226
nāgaraṅ kaphavātaghnam vipāke madhuraṅ kaṭuḥ |
vṛṣyoṣṇarocanaṃ hṛdyaṃ sasnehaṃ svādu dīpanaṃ ||
nāgaraṅ kaphavātaghnam vipāke madhuraṅ kaṭuḥ |
vṛṣyoṣṇarocanaṃ hṛdyaṃ sasnehaṃ svādu dīpanaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.227
kaphānilaharaṃ svaryam vibandhānāhaśūlanut |
kaṭūṣṇaṃ rocanam vṛṣyaṃ hṛdyañ caivārdrakaṃ smṛtaṃ ||
kaphānilaharaṃ svaryam vibandhānāhaśūlanut |
kaṭūṣṇaṃ rocanam vṛṣyaṃ hṛdyañ caivārdrakaṃ smṛtaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.228
laghūṣṇam pācanaṃ hiṃgu dīpanaṅ kaphavātajit |
snigdhan tīkṣṇaṅ kaṭurasaṃ śūlājīrṇṇavibandhajit ||
laghūṣṇam pācanaṃ hiṃgu dīpanaṅ kaphavātajit |
snigdhan tīkṣṇaṅ kaṭurasaṃ śūlājīrṇṇavibandhajit ||
cf. 1938 ed. 1.46.229
tīkṣṇoṣṇaṅ kaṭukam pāke rucyam pittāgnivarddhanaṃ |
kaṭu śleṣmānilaharaṃ gandhāḍhyañ jīrakadvayaṃ ||
tīkṣṇoṣṇaṅ kaṭukam pāke rucyam pittāgnivarddhanaṃ |
kaṭu śleṣmānilaharaṃ gandhāḍhyañ jīrakadvayaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.230
kākāravī karavī tadvadvijñeyā sopakuñcikā |
bhakṣyavyañjanabhojyeṣu vividheṣv avacāritā ||
kākāravī karavī tadvadvijñeyā sopakuñcikā |
bhakṣyavyañjanabhojyeṣu vividheṣv avacāritā ||
cf. 1938 ed. 1.46.231
ārdrā kustumbarī kuryāt saugandhyasvāduhṛdyatāṃ |
sā śuṣkā madhurāḥ pāke snigdhā dāhastṛṣāpahā ||
ārdrā kustumbarī kuryāt saugandhyasvāduhṛdyatāṃ |
sā śuṣkā madhurāḥ pāke snigdhā dāhastṛṣāpahā ||
cf. 1938 ed. 1.46.232
doṣaghnā kaṭukā kiñcit tiktāḥ srotoviśodhanī |
jambīraḥ pācanas tīkṣṇaḥ kṛmivātakaphāpahaḥ ||
doṣaghnā kaṭukā kiñcit tiktāḥ srotoviśodhanī |
jambīraḥ pācanas tīkṣṇaḥ kṛmivātakaphāpahaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.233ab
surabhir ddīpano hṛdyo mukhavaiśadyakārakaḥ |
kaphānilaviṣaśvāsakāsadaurgandhyanāśanaḥ ||
surabhir ddīpano hṛdyo mukhavaiśadyakārakaḥ |
kaphānilaviṣaśvāsakāsadaurgandhyanāśanaḥ ||
em. tadvat tu sumukho jñeyo viśeṣād garanāśanaḥ ||234|| A1938
1.46.235
rūkṣāḥ kaphaghnā laghavaḥ |
surasārjjakabhūstṛṇāḥ ||
rūkṣāḥ kaphaghnā laghavaḥ |
surasārjjakabhūstṛṇāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.236
madhuraḥ kaphavātaghnaḥ pācanaḥ kaṇṭhaśodhanaḥ |
viśeṣato rucikaraḥ satiktaḥ kāsamarddakaḥ ||
madhuraḥ kaphavātaghnaḥ pācanaḥ kaṇṭhaśodhanaḥ |
viśeṣato rucikaraḥ satiktaḥ kāsamarddakaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.237
kaṭuḥ sakṣāramadhuraḥ sigrustikto 'tha picchilaḥ |
madhusigruḥ sarastiktaḥ śophaghno dīpanaḥ kaṭuḥ ||
kaṭuḥ sakṣāramadhuraḥ sigrustikto 'tha picchilaḥ |
madhusigruḥ sarastiktaḥ śophaghno dīpanaḥ kaṭuḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.238
vidāhi baddhaviṇmūtraṃ rūkṣan tīkṣṇoṣṇam eva ca |
kaphaghnaṃ sārṣapaṃ śākaṃ māsūraṃ śākam eva ca ||
vidāhi baddhaviṇmūtraṃ rūkṣan tīkṣṇoṣṇam eva ca |
kaphaghnaṃ sārṣapaṃ śākaṃ māsūraṃ śākam eva ca ||
cf. 1938 ed. 1.46.239
citrakas tilaparṇṇī ca kaphaśophahare laghū |
varṣā kaphavātaghnau hitau śophodarārśasāṃ ||
citrakas tilaparṇṇī ca kaphaśophahare laghū |
varṣā kaphavātaghnau hitau śophodarārśasāṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.240
kaṭustiktarasā hṛdyā rocanī vahnidīpanī |
sarvvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā ||
kaṭustiktarasā hṛdyā rocanī vahnidīpanī |
sarvvadoṣaharā laghvī kaṇṭhyā mūlakapotikā ||
cf. 1938 ed. 1.46.241
mahantaṃ guru viṣṭambhi tīkṣṇam āmaṃ tridoṣakṛt |
tad eva snigdhasiddhan tu śleṣmakṛd vātapittajit ||
mahantaṃ guru viṣṭambhi tīkṣṇam āmaṃ tridoṣakṛt |
tad eva snigdhasiddhan tu śleṣmakṛd vātapittajit ||
cf. 1938 ed. 1.46.242
śuṣkan tu śophaśamanaṃ viṣadoṣaharaṃ laghuḥ |
viṣṭambhi vātalaṃ śākaṃ śuṣkam anyatra mūlakāt ||
śuṣkan tu śophaśamanaṃ viṣadoṣaharaṃ laghuḥ |
viṣṭambhi vātalaṃ śākaṃ śuṣkam anyatra mūlakāt ||
cf. 1938 ed. 1.46.243
puṣpañ ca patrañ ca phalan tathaiva yathottaran te laghavaḥ pradiṣṭāḥ |
teṣāṃ tu puṣpaṅ kaphavātahantṛ phalan nihanyāt kaphamārutau tu ||
puṣpañ ca patrañ ca phalan tathaiva yathottaran te laghavaḥ pradiṣṭāḥ |
teṣāṃ tu puṣpaṅ kaphavātahantṛ phalan nihanyāt kaphamārutau tu ||
cf. 1938 ed. 1.46.244
snigdhoṣṇatīkṣṇaḥ kaṭupicchilaś ca guruḥ saraḥ svāduraso 'tha balyaḥ |
vṛṣyaś ca medhāsvaravarṇṇacakṣurbbhagnāsthisandhānakaro rasonaḥ ||
snigdhoṣṇatīkṣṇaḥ kaṭupicchilaś ca guruḥ saraḥ svāduraso 'tha balyaḥ |
vṛṣyaś ca medhāsvaravarṇṇacakṣurbbhagnāsthisandhānakaro rasonaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.245
hṛdrogajīrṇṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśophān |
durnnāmakuṣṭhānalasādajantūn samīraṇaśvāsakaphāṃś ca hanti ||
hṛdrogajīrṇṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśophān |
durnnāmakuṣṭhānalasādajantūn samīraṇaśvāsakaphāṃś ca hanti ||
hṛdrogajīrṇṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśophānhṛdrogajīrṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśophānhṛdrogajīrṇṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikā𑑎saśophānA1938H hṛdrogajīrṇṇajvarakukṣiśūlavibandhagulmārucikāsaśopān | N durnnāmakuṣṭhānalasādajantūn samīraṇaśvāsakaphāṃś ca
durnnāmakuṣṭhānalasādajantūn samīraṇaśvāsakaphām̐ś caH
durnāmakuṣṭhānalasādajantusamīraṇaśvāsakaphāṃś ca A1938
durṇṇāmakuṣṭhānalasādajantūṃ samīraṇaśvāsakaphāś ca N
durnnāmakuṣṭhānalasādajantūn samīraṇaśvāsakaphām̐ś caH
durnāmakuṣṭhānalasādajantusamīraṇaśvāsakaphāṃś ca A1938
durṇṇāmakuṣṭhānalasādajantūṃ samīraṇaśvāsakaphāś ca N
cf. 1938 ed. 1.46.246
nātyuṣṇavīryo 'nilahā kaṭuś ca tīkṣṇo gurur nnāti kaphāvahaś ca |
balāvahaḥ pittakaro 'tha kiñ cit palāṇḍur agniñ ca vivarddhayet tu ||
nātyuṣṇavīryo 'nilahā kaṭuś ca tīkṣṇo gurur nnāti kaphāvahaś ca |
balāvahaḥ pittakaro 'tha kiñ cit palāṇḍur agniñ ca vivarddhayet tu ||
cf. 1938 ed. 1.46.247
snigdho ruciṣyaḥ sthiradhātukarttā balyo 'tha medhākaphapuṣṭidaś ca |
svādur gguruḥ śoṇitapittaśastaḥ sa picchilaḥ kṣīrapalāṇḍur uktaḥ ||
snigdho ruciṣyaḥ sthiradhātukarttā balyo 'tha medhākaphapuṣṭidaś ca |
svādur gguruḥ śoṇitapittaśastaḥ sa picchilaḥ kṣīrapalāṇḍur uktaḥ ||
sthiradhātukarttāH sthiradhātukārī A1938 sthiradhātukartrā N balyoA1938H balyo N 'thaA1938H tha N svādur
svādurH
svādu A1938N gguruḥguruḥNH rguruḥ A1938 śoṇitapittaśastaḥ saA1938H soṇitapittaśastaḥ sa N kṣīrapalāṇḍurH kṣīrapalāṇḍu A1938N uktaḥruktaḥ ||247||ruktaḥ ||H ruktaḥ ruktaḥ ||247||ruktaḥ || A1938N
svādurH
svādu A1938N gguruḥguruḥNH rguruḥ A1938 śoṇitapittaśastaḥ saA1938H soṇitapittaśastaḥ sa N kṣīrapalāṇḍurH kṣīrapalāṇḍu A1938N uktaḥruktaḥ ||247||ruktaḥ ||H ruktaḥ ruktaḥ ||247||ruktaḥ || A1938N
em. kalāyaśākaṃ pittaghnaṃ kaphaghnaṃ vātalaṃ guru |
kaṣāyānurasaṃ caiva vipāke madhuraṃ ca tat ||248|| A1938
kaṣāyānurasaṃ caiva vipāke madhuraṃ ca tat ||248|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.249
cuccūyūthikāvaruṇajīvantīnadībhallātakacchagalāntrīvṛkṣādanīphañjītaṇḍulīyakapotakāś ca valacillīpālabdāvāstūkaprabhṛtīni ||
cuccūyūthikāvaruṇajīvantīnadībhallātakacchagalāntrīvṛkṣādanīphañjītaṇḍulīyakapotakāś ca valacillīpālabdāvāstūkaprabhṛtīni ||
cuccūyūthikāvaruṇajīvantīnadībhallātakacchagalāntrīvṛkṣādanīphañjītaṇḍulīyakapotakāś caH cuccūyūthikātaruṇījīvantībimbītikānadī(ndī)bhallātakacchagalāntrī- vṛkṣādanīphañjīśālmalīśeluvanaspatiprasa A1938 cuccūyūthikāvaruṇajīvantīnaṃdībhallātakacchagalāntrīvṛkṣādanīphañjītaṇḍulīya N valacillīpālabdāvāstūkaprabhṛtīnivalacillīpālabdāvāstūkaprabhṛtīniH vaśaṇakarbudārakovidāraprabhṛtīni ||249|| A1938 kopātakāsubalavillīpāladkṛvāśtūkaprabhṛtīni | N
em. kaṣāyasvādutiktāni raktapittaharāṇi ca |
kaphaghnānyanilaṃ kuryuḥ saṅgrāhīṇi laghūni ca ||250|| A1938
kaphaghnānyanilaṃ kuryuḥ saṅgrāhīṇi laghūni ca ||250|| A1938
em. laghuḥ pāke ca jantughnaḥ picchilo vraṇināṃ hitaḥ |
kaṣāyamadhuro grāhī cuccūs teṣāṃ tridoṣahā ||251|| A1938
kaṣāyamadhuro grāhī cuccūs teṣāṃ tridoṣahā ||251|| A1938
em. cakṣuṣyā sarvadoṣaghnī jīvantī samudāhṛtā |
vṛkṣādanī vātaharā, phañjī tvalpabalā matā ||252|| A1938
vṛkṣādanī vātaharā, phañjī tvalpabalā matā ||252|| A1938
em. kṣīravṛkṣotpalādīnāṃ kaṣāyāḥ pallavāḥ smṛtāḥ |
śītāḥ saṅgrāhiṇaḥ śastā raktapittātisāriṇām ||253|| A1938
śītāḥ saṅgrāhiṇaḥ śastā raktapittātisāriṇām ||253|| A1938
em. punarnavāvaruṇatarkāryurubūkavatsādanībilvaśākaprabhṛtīni ||254|| A1938
em. uṣṇāni svādutiktāni vātapraśamanāni ca |
teṣu paunarnavaṃ śākaṃ viśeṣācchophanāśanam ||255|| A1938
teṣu paunarnavaṃ śākaṃ viśeṣācchophanāśanam ||255|| A1938
em. taṇḍulīyakopodakā'śvabalācillīpālaṅkyāvāstūkaprabhṛtīni ||256|| A1938
em. mandavātakaphānyāhū raktapittaharāṇi ca ||257|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.258
madhuro rasapākābhyāṃ raktapittakaphāpahaḥ ||
teṣāṃ śītataro rūkṣas taṇḍulīyo viṣāpahaḥ |
madhuro rasapākābhyāṃ raktapittakaphāpahaḥ ||
teṣāṃ śītataro rūkṣas taṇḍulīyo viṣāpahaḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.259
svādupākarasā vṛṣyā vātapittamadāpahā ||
upotakā sarā snigdhā balyā śleṣmakarī himā |
svādupākarasā vṛṣyā vātapittamadāpahā ||
upotakā sarā snigdhā balyā śleṣmakarī himā |
cf. 1938 ed. 1.46.260
laghur vvipākakrimihā medhāgnibalavarddhanaḥ ||
sakṣāraḥ sarvvadoṣaghno vāstūko rocanaḥ saraḥ |
laghur vvipākakrimihā medhāgnibalavarddhanaḥ ||
sakṣāraḥ sarvvadoṣaghno vāstūko rocanaḥ saraḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.261
cillī vāstūkavajjñeyā pālaṅkyā taṇḍulīyavat ||
vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ pittakaphe hitāḥ ||
cillī vāstūkavajjñeyā pālaṅkyā taṇḍulīyavat ||
vātakṛdbaddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ pittakaphe hitāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.262
māṇḍūkaparṇṇīsaptalāsuniṣaṇṇakasuvarccalāpippalīguḍūcīgojihvāprapunāṭāvalgujasatīnabṛhatīphalapaṭolavārttākukāravellakaṭukikākevukorubūkaparppaṭakirātatiktakarkkoṭakāriṣṭakoṣātakīvetrakarīrāṭarūṣakārkkapuṣpīprabhṛtīni ||
māṇḍūkaparṇṇīsaptalāsuniṣaṇṇakasuvarccalāpippalīguḍūcīgojihvāprapunāṭāvalgujasatīnabṛhatīphalapaṭolavārttākukāravellakaṭukikākevukorubūkaparppaṭakirātatiktakarkkoṭakāriṣṭakoṣātakīvetrakarīrāṭarūṣakārkkapuṣpīprabhṛtīni ||
māṇḍūkaparṇṇīsaptalāsuniṣaṇṇakasuvarccalāpippalīguḍūcīgojihvāprapunāṭāvalgujasatīnabṛhatīphalapaṭolavārttākukāravellakaṭukikākevukorubūkaparppaṭakirātatiktakarkkoṭakāriṣṭakoṣātakīvetrakarīrāṭarūṣakārkkapuṣpīprabhṛtīnimāṇḍūkaparṇṇīsaptalāsuniṣaṇṇakasuvarccalāpippalīguḍūcīgojihvā𑑎prapunāṭāvalgujasatīnabṛhatīphalapaṭolavārttākukāravellakaṭukikākevukorubūkaparppaṭakirātatiktakarkkoṭakāriṣṭakoṣātakīvetrakarī𑑎rāṭarūṣakārkkapuṣpīprabhṛtīniH maṇḍūkaparṇīsaptalāsuniṣaṇṇakasuvarcalāpippalīguḍūcīgojihvā- kākamācīprapunnāḍāvalgujasatīnabṛhatīkaṇṭakārikāphala- paṭolavārtākakāravellakakaṭukikākebu(mbu)korubūkaparpaṭakakirātatikta- karkoṭakāriṣṭakośātakīvetrakarīrāṭarūṣakārkapuṣpīprabhṛtīni ||262|| A1938 maṇḍūkaparṇṇīsaptalāsuniṣarṇṇakasuvarccalā || pippalīguḍūcīgojihvāprapunāṭāvalgujasatīnabṛhatīphalapaṭolavārtākukāravellakakaṭukikākevukauorubūkaparpaṭakirārtatiktakarkoṭakāriṣṭhakosātakīvetrakarīrāṭarūṣakārkapuṣpīprabhṛtīni | N
cf. 1938 ed. 1.46.263
kaphapittaharāṇy āhur hṛdyāni sulaghūni ca |
kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsāruciharāṇi ca ||
kaphapittaharāṇy āhur hṛdyāni sulaghūni ca |
kuṣṭhamehajvaraśvāsakāsāruciharāṇi ca ||
cf. 1938 ed. 1.46.264
kaṣāyānuhitā pitte tiktā svādurasā himāḥ |
laghvī maṇḍūkaparṇṇī tu teṣāṃ gojihvikā tathā ||
kaṣāyānuhitā pitte tiktā svādurasā himāḥ |
laghvī maṇḍūkaparṇṇī tu teṣāṃ gojihvikā tathā ||
cf. 1938 ed. 1.46.265
avidāhī tridoṣaghnaḥ sāṃgrāhī suniṣaṇṇakaḥ |
avalgujaḥ kaṭupākī tu tiktaḥ pittakaphāpahaḥ ||
avidāhī tridoṣaghnaḥ sāṃgrāhī suniṣaṇṇakaḥ |
avalgujaḥ kaṭupākī tu tiktaḥ pittakaphāpahaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.266
īṣattiktaṃ tridoṣaghnaṃ śākaṃ kaṭu satīnajaṃ |
nātyuṣṇaṃ śītaṃ kuṣṭhaghnaṃ kākamācyāś ca tadvidhaṃ ||
īṣattiktaṃ tridoṣaghnaṃ śākaṃ kaṭu satīnajaṃ |
nātyuṣṇaṃ śītaṃ kuṣṭhaghnaṃ kākamācyāś ca tadvidhaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.267
kaṇḍukuṣṭhakrimighnāni kaphavātaharāṇi ca |
phalāni bṛhatīnāṃ tu kaṭutiktalaghūni ca ||
kaṇḍukuṣṭhakrimighnāni kaphavātaharāṇi ca |
phalāni bṛhatīnāṃ tu kaṭutiktalaghūni ca ||
cf. 1938 ed. 1.46.268
kaphapittaharam vraṇyam uṣṇan tiktam avātalaṃ |
paṭolaṅ kaṭukam pāke vṛṣyaṃ rocanadīpanaṃ ||
kaphapittaharam vraṇyam uṣṇan tiktam avātalaṃ |
paṭolaṅ kaṭukam pāke vṛṣyaṃ rocanadīpanaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.269
kaphavātaharan tiktaṃ rocanaṅ kaṭukaṃ laghuḥ |
vārttākur ddīpanaṃ proktaṃ jīrṇṇaṃ sakṣārapittalaṃ ||
kaphavātaharan tiktaṃ rocanaṅ kaṭukaṃ laghuḥ |
vārttākur ddīpanaṃ proktaṃ jīrṇṇaṃ sakṣārapittalaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.270
aṭarūṣakavetrāgraguḍūcīnimbaparppaṭāḥ |
kirātatiktasahitās tiktāḥ pittakaphāpahāḥ ||
aṭarūṣakavetrāgraguḍūcīnimbaparppaṭāḥ |
kirātatiktasahitās tiktāḥ pittakaphāpahāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.271
kaphāpahaṃ śākam uktaṃ varuṇaprapunāṭayoḥ |
rūkṣaṃ laghu ca śītañ ca vātapittaprakopaṇaṃ ||
kaphāpahaṃ śākam uktaṃ varuṇaprapunāṭayoḥ |
rūkṣaṃ laghu ca śītañ ca vātapittaprakopaṇaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.272
dīpanaṅ kālaśākaṃ tu garadoṣaharaṃ laghu |
kausumbham madhuraṃ rūkṣam uṣṇaṃ śleṣmakaraṃ laghu ||
dīpanaṅ kālaśākaṃ tu garadoṣaharaṃ laghu |
kausumbham madhuraṃ rūkṣam uṣṇaṃ śleṣmakaraṃ laghu ||
cf. 1938 ed. 1.46.273
vātaghnan nālikāśākam pittaghnam madhurañ ca tat |
grahaṇyarśovikāraghnī sāmlā vātakaphe hitāḥ ||
uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā cāṅgerī cāpi dīpanī |
vātaghnan nālikāśākam pittaghnam madhurañ ca tat |
grahaṇyarśovikāraghnī sāmlā vātakaphe hitāḥ ||
uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā cāṅgerī cāpi dīpanī |
cf. 1938 ed. 1.46.274
triparṇṇīloṇikāpīluparṇṇīpattūrajīvakāḥ ||
suvarccalāsañjaṇakakuṭumbakakurṭiñjarāḥ |
triparṇṇīloṇikāpīluparṇṇīpattūrajīvakāḥ ||
suvarccalāsañjaṇakakuṭumbakakurṭiñjarāḥ |
triparṇṇīloṇikāpīluparṇṇīpattūrajīvakāḥtriparṇṇīloṇikāpīluparṇṇīpattūra𑑎jīvakāḥH loṇikājātukatriparṇikāpattūrajīvaka A1938 triparṇṇiloṇikāpīluparṇṇīpattūrajīvakaḥ | N suvarccalāsañjaṇakakuṭumbakakurṭiñjarāḥ
suvarccalāsañjaṇakakuṭumbakakurṭiñjarāḥH suvarcalāḍuḍurakakutumbakakuṭhiñjarakuntalikākuraṇṭikāprabhṛtayaḥ ||274|| A1938 suvarccalājhuṇakuṭumbakakuṭijarāḥ | Nac suvarccalājhuṇakakuṭumbakakuṭijarāḥ | Npc
suvarccalāsañjaṇakakuṭumbakakurṭiñjarāḥH suvarcalāḍuḍurakakutumbakakuṭhiñjarakuntalikākuraṇṭikāprabhṛtayaḥ ||274|| A1938 suvarccalājhuṇakuṭumbakakuṭijarāḥ | Nac suvarccalājhuṇakakuṭumbakakuṭijarāḥ | Npc
cf. 1938 ed. 1.46.275
svādupākarasāḥ śītāḥ kaphaghnā nātipittalāḥ ||
lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ ||
svādupākarasāḥ śītāḥ kaphaghnā nātipittalāḥ ||
lavaṇānurasā rūkṣāḥ sakṣārā vātalāḥ sarāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.276
svādutiktāḥ kunalikā kaṣāyāḥ sakurūṭikā ||
saṃgrāhi śītalaṃ cāpi laghu doṣāvirodhikaḥ |
rājakṣavakaśākaṃ tu śaṭīśākaṃ tu tadvidhaṃ ||
svādutiktāḥ kunalikā kaṣāyāḥ sakurūṭikā ||
saṃgrāhi śītalaṃ cāpi laghu doṣāvirodhikaḥ |
rājakṣavakaśākaṃ tu śaṭīśākaṃ tu tadvidhaṃ ||
svādutiktāḥNH svādutiktā A1938 kunalikākunalikāNH kuntalikā A1938 kaṣāyāḥNH kaṣāyā A1938 sakurūṭikāsakurūṭikāHpc sakuraṇṭikā A1938 sakurāṭikā | N sakuṭikā || Hac saṃgrāhi
saṅgrāhi
saṃgrāhiA1938NacH
saṃgrāhī Npc doṣāvirodhikaḥdoṣā virodhikaḥNH doṣāpahaṃ tathā | A1938 śaṭīśākaṃ tuH śaṭīśākaṃ ca A1938 saṭīśākan tu N
saṅgrāhi
saṃgrāhiA1938NacH
saṃgrāhī Npc doṣāvirodhikaḥdoṣā virodhikaḥNH doṣāpahaṃ tathā | A1938 śaṭīśākaṃ tuH śaṭīśākaṃ ca A1938 saṭīśākan tu N
cf. 1938 ed. 1.46.277
svādupākarasaṃ śītaṃ durjjaraṃ harimanthajaṃ |
bhedanaṃ rūkṣamadhuraṃ kalāyamativātalaṃ ||
svādupākarasaṃ śītaṃ durjjaraṃ harimanthajaṃ |
bhedanaṃ rūkṣamadhuraṃ kalāyamativātalaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.278
bhedanaṅ kaṭukam pāke kaphaghnam anilāpahaṃ |
śophaghnam uṣṇavīryañ ca patram pūtikarañjakaṃ ||
bhedanaṅ kaṭukam pāke kaphaghnam anilāpahaṃ |
śophaghnam uṣṇavīryañ ca patram pūtikarañjakaṃ ||
bhedanaṅbhedanaṃNH sraṃsanaṃ A1938 kaphaghnamH laghu vā A1938 kaphagnam N anilāpahaṃNH takaphāpaham | A1938 śophaghnam
śophaghnamNH
śophaghna A1938 uṣṇavīryañ cauṣṇavīryaṅ caNH muṣṇavīryaṃ ca A1938 pūtikarañjakaṃpūtikarañjajam ||278||pūtikarañjajaṃ |H pūtikarañjajam pūtikarañjajam ||278||pūtikarañjajaṃ | A1938N
śophaghnamNH
śophaghna A1938 uṣṇavīryañ cauṣṇavīryaṅ caNH muṣṇavīryaṃ ca A1938 pūtikarañjakaṃpūtikarañjajam ||278||pūtikarañjajaṃ |H pūtikarañjajam pūtikarañjajam ||278||pūtikarañjajaṃ | A1938N
cf. 1938 ed. 1.46.279
tāmbūlapatraṃ kaṭukan tīkṣṇoṣṇam pittakopaṇaṃ |
tiktaṃ sugandhi viṣadaṃ svaryam vātakaphāpaham ||
tāmbūlapatraṃ kaṭukan tīkṣṇoṣṇam pittakopaṇaṃ |
tiktaṃ sugandhi viṣadaṃ svaryam vātakaphāpaham ||
cf. 1938 ed. 1.46.280
sransanaṅ kaṭukam pāke kaṣāyam vahnidīpanaṃ |
vaktrakaṇḍūgalakledadaurggandhyādivināśanaṃ ||
sransanaṅ kaṭukam pāke kaṣāyam vahnidīpanaṃ |
vaktrakaṇḍūgalakledadaurggandhyādivināśanaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.281
kovidāraśaṇaśālmalīpuṣpāṇi madhuravipākāni raktapittaharāṇi ca | vṛṣāgastikayoḥ puṣpāṇi tiktāni kaṭupākīni kṣayakāsāpahāni ca |
kovidāraśaṇaśālmalīpuṣpāṇi madhuravipākāni raktapittaharāṇi ca | vṛṣāgastikayoḥ puṣpāṇi tiktāni kaṭupākīni kṣayakāsāpahāni ca |
em. āgastyaṃ nātiśītoṣṇaṃ naktāndhānāṃ praśasyate ||282|| A1938
em. karīrakusumāni kaṭuvipākāni vātaharāṇi sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ca ||283|| A1938
em. raktavṛkṣasya nimbasya muṣkakārkāsanasya ca |
kaphapittaharaṃ puṣpaṃ kuṣṭhaghnaṃ kuṭajasya ca ||284|| A1938
kaphapittaharaṃ puṣpaṃ kuṣṭhaghnaṃ kuṭajasya ca ||284|| A1938
em. satiktaṃ madhuraṃ śītaṃ padmaṃ pittakaphāpaham |
madhuraṃ picchilaṃ snigdhaṃ kumudaṃ hlādi śītalam |
tasmād alpāntaraguṇe vidyāt kuvalayotpale ||285|| A1938
madhuraṃ picchilaṃ snigdhaṃ kumudaṃ hlādi śītalam |
tasmād alpāntaraguṇe vidyāt kuvalayotpale ||285|| A1938
em. sindhuvāraṃ vijānīyāddhimaṃ pittavināśanam
mālatīmallike tikte saurabhyāt pittanāśane ||286|| A1938
mālatīmallike tikte saurabhyāt pittanāśane ||286|| A1938
em. sugandhi viśadaṃ hṛdyaṃ bākulaṃ pāṭalāni ca |
śleṣmapittaviṣaghnaṃ tu nāgaṃ tadvac ca kuṅkumam ||287|| A1938
śleṣmapittaviṣaghnaṃ tu nāgaṃ tadvac ca kuṅkumam ||287|| A1938
em. campakaṃ raktapittaghnaṃ śītoṣṇaṃ kaphanāśanam |
kiṃśukaṃ kaphapittaghnaṃ tadvadeva kuraṇṭakam ||288|| A1938
kiṃśukaṃ kaphapittaghnaṃ tadvadeva kuraṇṭakam ||288|| A1938
em. yathāvṛkṣaṃ vijānīyāt puṣpaṃ vṛkṣocitaṃ tathā A1938
cf. 1938 ed. 1.46.289cd
madhuśigrukarīrāṇi kaṭūni śleṣmaharāṇi ceti |
madhuśigrukarīrāṇi kaṭūni śleṣmaharāṇi ceti |
cf. 1938 ed. 1.46.290
kṣavakakulevaravaṃśakarīraprabhṛtīni kaphapittaharāṇi sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ||
kṣavakakulevaravaṃśakarīraprabhṛtīni kaphapittaharāṇi sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ||
cf. 1938 ed. 1.46.291"
met="hypermetrical
kṣavakaṅ krimilanteṣu svādupākaṃ sapicchilaṃ |
viṣyandivālatan nātipittaśleṣmakarañ ca tat ||
kṣavakaṅ krimilanteṣu svādupākaṃ sapicchilaṃ |
viṣyandivālatan nātipittaśleṣmakarañ ca tat ||
cf. 1938 ed. 1.46.292
veṇoḥ karīrāḥ śleṣmaghnā madhurā rasapākataḥ |
vidāhino vātakarāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||
veṇoḥ karīrāḥ śleṣmaghnā madhurā rasapākataḥ |
vidāhino vātakarāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.293
udbhidāni tu palālekṣukarīṣaveṇujātāni | tatra palālajātam madhuraṃ madhuravipākaṃ rūkṣan doṣakarañ ca | ikṣujam madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ kaṭupākaṃ śītalañ ca | tadvadevoṣṇaṅ karīṣam veṇujātaṃ kaṣāyam vātakopanañ ca | bhūmijaṃ gurur nnātivātalamabhūmijaś cāsyānurasaḥ ||
udbhidāni tu palālekṣukarīṣaveṇujātāni | tatra palālajātam madhuraṃ madhuravipākaṃ rūkṣan doṣakarañ ca | ikṣujam madhuraṃ kaṣāyānurasaṃ kaṭupākaṃ śītalañ ca | tadvadevoṣṇaṅ karīṣam veṇujātaṃ kaṣāyam vātakopanañ ca | bhūmijaṃ gurur nnātivātalamabhūmijaś cāsyānurasaḥ ||
udbhidāni tuNH udbhidāni A1938 palālekṣukarīṣaveṇujātānipalālekṣukarīṣaveṇujātāniNH palālekṣukarīṣaveṇukṣitijāni | A1938 doṣakarañ cadoṣakarañ caNH doṣapraśamanaṃ ca | A1938 tadvadevoṣṇaṅtadvadevoṣṇaṃA1938H tadvad evoṣṇaṃ N karīṣamkarīṣamH kārīṣaṃ A1938N veṇujātaṃNH kaṣāyaṃ vātakopanaṃ ca, (veṇujātaṃ A1938 gururH guru A1938N nnātivātalamabhūmijaśH nātivātalaṃ bhūmitaś A1938 nātivātalaṃ | abhūmijam N
cf. 1938 ed. 1.46.294
piṇyākatilakalkasthūṇikāśuṣkaśākāni sarvvadoṣaprakopanāni ||
piṇyākatilakalkasthūṇikāśuṣkaśākāni sarvvadoṣaprakopanāni ||
cf. 1938 ed. 1.46.295
viṣṭambhinaḥ smṛtāḥ sarvvavaṭakā vātakopanāḥ |
piṇyākī vātalā sārddrā ruciṣyānaladīpanī ||
viṣṭambhinaḥ smṛtāḥ sarvvavaṭakā vātakopanāḥ |
piṇyākī vātalā sārddrā ruciṣyānaladīpanī ||
cf. 1938 ed. 1.46.296abcd
vibhedi gururūkṣañ ca prāyo viṣṭambhi śītalaṃ |
sakaṣāyañ ca sarvvaṃ hi svādu śākam udāhṛtaṃ ||
vibhedi gururūkṣañ ca prāyo viṣṭambhi śītalaṃ |
sakaṣāyañ ca sarvvaṃ hi svādu śākam udāhṛtaṃ ||
- The kandavarga that follows in the vulgate (1931 ed., passages 298-312) is not present in the Nepalese version.
em. puṣpaṃ patraṃ phalaṃ nālaṃ kandāś ca guravaḥ kramāt ||296|| A1938
em. karkaśaṃ parijīrṇaṃ ca kṛmijuṣṭamadeśajam |
varjayet patraśākaṃ tad yad akālavirohi ca ||297||
iti śākavargaḥ | A1938
varjayet patraśākaṃ tad yad akālavirohi ca ||297||
iti śākavargaḥ | A1938
em. atha kandavargaḥ |
kandānāta ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- vidārīkandaśatāvarībisamṛṇālaśṛṅgāṭakakaśerukapiṇḍālukamadhvāluka- hastyālukakāṣṭhālukaśaṅkhālukaraktālukendīvarotpalakandaprabhṛtīni ||298|| A1938
kandānāta ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ- vidārīkandaśatāvarībisamṛṇālaśṛṅgāṭakakaśerukapiṇḍālukamadhvāluka- hastyālukakāṣṭhālukaśaṅkhālukaraktālukendīvarotpalakandaprabhṛtīni ||298|| A1938
em. raktapittaharāṇyāhuḥ śītāni madhurāṇi ca |
gurūṇi bahuśukrāṇi stanyavṛddhikarāṇi ca ||299|| A1938
gurūṇi bahuśukrāṇi stanyavṛddhikarāṇi ca ||299|| A1938
em. madhuro bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ śītaḥ svaryo 'timūtralaḥ |
vidārīkando balyaś ca pittavātaharaś ca saḥ ||300|| A1938
vidārīkando balyaś ca pittavātaharaś ca saḥ ||300|| A1938
em. vātapittaharī vṛṣyā svādutiktā śatāvarī |
mahatī caiva hṛdyā ca medhāgnibalavardhinī ||301|| A1938
mahatī caiva hṛdyā ca medhāgnibalavardhinī ||301|| A1938
em. grahaṇyarśovikāraghnī vṛṣyā śītā rasāyanī |
kaphapittaharāstiktāstasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ ||302|| A1938
kaphapittaharāstiktāstasyā evāṅkurāḥ smṛtāḥ ||302|| A1938
em. avidāhi bisaṃ proktaṃ raktapittaprasādanam |
viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ virasaṃ mārutāvaham ||303|| A1938
viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ virasaṃ mārutāvaham ||303|| A1938
em. gurū viṣṭambhiśītau ca śṛṅgāṭakakaśerukau |
piṇḍālukaṃ kaphakaraṃ guru vātaprakopaṇam ||304|| A1938
piṇḍālukaṃ kaphakaraṃ guru vātaprakopaṇam ||304|| A1938
em. surendrakandaḥ śleṣmaghno vipāke kaṭu pittakṛt
veṇoḥ karīrā guravaḥ kaphamārutakopanāḥ ||305|| A1938
veṇoḥ karīrā guravaḥ kaphamārutakopanāḥ ||305|| A1938
em. sthūlasūraṇamāṇakaprabhṛtayaḥ kandā īṣatkaṣāyāḥ kaṭukā rūkṣā viṣṭambhino guravaḥ kaphavātalāḥ pittaharāś ca ||306|| A1938
em. māna(ṇa)kaṃ svādu śītaṃ ca guru cāpi prakīrtitam |
sthūlakandas tu nātyuṣṇaḥ sūraṇo gudakīlahā ||307|| A1938
sthūlakandas tu nātyuṣṇaḥ sūraṇo gudakīlahā ||307|| A1938
em. kumudotpalapadmānāṃ kandā mārutakopanāḥ |
kaṣāyāḥ pittaśamanā vipāke madhurā himāḥ ||308|| A1938
kaṣāyāḥ pittaśamanā vipāke madhurā himāḥ ||308|| A1938
em. vārāhakandaḥ śleṣmaghnaḥ kaṭuko rasapākataḥ |
mehakuṣṭhakṛmiharo balyo vṛṣyo rasāyanaḥ ||309|| A1938
mehakuṣṭhakṛmiharo balyo vṛṣyo rasāyanaḥ ||309|| A1938
em. tālanārikelakharjūraprabhṛtīnāṃ mastakamajjānaḥ ||310|| A1938
em. svādupākarasānāhū raktapittaharāṃs tathā |
śukralānanilaghnāṃś ca kaphavṛddhikarān api ||311|| A1938
śukralānanilaghnāṃś ca kaphavṛddhikarān api ||311|| A1938
em. bālaṃ hy anārtavaṃ jīrṇaṃ vyādhitaṃ krimibhakṣitam |
kandaṃ vivarjayet sarvaṃ yo vā samyaṅna rohati ||312|| A1938
kandaṃ vivarjayet sarvaṃ yo vā samyaṅna rohati ||312|| A1938
[Lavaṇavarga]
cf. 1938 ed. 1.46.313
saindhavasāmudraviḍasauvarccalaromakodbhidaprabhṛtīni yathottaram uṣṇāni vātaharāṇi kaphapittakarāṇi || kaṭupākīni yathāpūrvvaṃ snigdhāni svādūni sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ceti ||
saindhavasāmudraviḍasauvarccalaromakodbhidaprabhṛtīni yathottaram uṣṇāni vātaharāṇi kaphapittakarāṇi || kaṭupākīni yathāpūrvvaṃ snigdhāni svādūni sṛṣṭamūtrapurīṣāṇi ceti ||
saindhavasāmudraviḍasauvarccalaromakodbhidaprabhṛtīni|| saindhavasāmudraviḍasauvarccalaromakodbhidaprabhṛtīniNH atha lavaṇavargaḥ |
atha lavaṇāni- saindhavasāmudraviḍasauvarcalaromakaudbhidaprabhṛtīni A1938 yathottaramN yathottara A1938H uṣṇāniN muṣṇāni A1938H kaṭupākīniA1938H kaṭupākāni N svādūniA1938H svāduni N
atha lavaṇāni- saindhavasāmudraviḍasauvarcalaromakaudbhidaprabhṛtīni A1938 yathottaramN yathottara A1938H uṣṇāniN muṣṇāni A1938H kaṭupākīniA1938H kaṭupākāni N svādūniA1938H svāduni N
cf. 1938 ed. 1.46.314
cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ hṛdyaṃ rucyaṃlaghvagnidīpanaṃ ||
snigdham vṛṣyaṃ samadhuraṃ śītan doṣaghnam uttamaṃ ||
cakṣuṣyaṃ saindhavaṃ hṛdyaṃ rucyaṃlaghvagnidīpanaṃ ||
snigdham vṛṣyaṃ samadhuraṃ śītan doṣaghnam uttamaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.315
sāmudraṃ madhuram pāke nātyuṣṇam avidāhi ca |
bhedanaṃ snigdhamīṣac ca śītaghnan nātipittalaṃ ||
sāmudraṃ madhuram pāke nātyuṣṇam avidāhi ca |
bhedanaṃ snigdhamīṣac ca śītaghnan nātipittalaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.316
sakṣāran dīpanaṃ śūkṣmaṃ hṛdrogakaphanāśanaṃ |
rocanaṃ tīkṣṇam uṣṇañ ca viḍam vātānulomanaṃ ||
sakṣāran dīpanaṃ śūkṣmaṃ hṛdrogakaphanāśanaṃ |
rocanaṃ tīkṣṇam uṣṇañ ca viḍam vātānulomanaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.317
laghu sauvarccalaṃ pāke vīryoṣṇam viṣadaṃ kaṭuḥ |
gulmaśūlavivandhaghnaṃ hṛdyaṃ surabhi rocanaṃ ||
laghu sauvarccalaṃ pāke vīryoṣṇam viṣadaṃ kaṭuḥ |
gulmaśūlavivandhaghnaṃ hṛdyaṃ surabhi rocanaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.318
romakaṃtīkṣṇam atyuṣṇam vyavāyi kaṭudīpanaṃ |
vātaghnaṃ laghuviṣyandi sūkṣmaṃ viḍbhedi mūtralaṃ ||
romakaṃtīkṣṇam atyuṣṇam vyavāyi kaṭudīpanaṃ |
vātaghnaṃ laghuviṣyandi sūkṣmaṃ viḍbhedi mūtralaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.319
laghutīkṣṇoṣṇamutkledi sūkṣmam vātānulomanaṃ |
satiktakaṭukaṃ kṣāram vidyāl lavaṇam udbhidaṃ ||
laghutīkṣṇoṣṇamutkledi sūkṣmam vātānulomanaṃ |
satiktakaṭukaṃ kṣāram vidyāl lavaṇam udbhidaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.320
kaphavātakrimiharaṃ lekhanam pittakopanaṃ |
dīpanaṃ pācanam bhedi lavaṇaṅ guḍikāhvayaṃ ||
kaphavātakrimiharaṃ lekhanam pittakopanaṃ |
dīpanaṃ pācanam bhedi lavaṇaṅ guḍikāhvayaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.321
ūṣaprasūtam vālārkkamalamūtrakarodbhavaṃ |
lavaṇaṅ kaṭukaṃ cchedi vihimaṃ laghu cocyate ||
ūṣaprasūtam vālārkkamalamūtrakarodbhavaṃ |
lavaṇaṅ kaṭukaṃ cchedi vihimaṃ laghu cocyate ||
cf. 1938 ed. 1.46.322
yavekṣārasvarjjikāpācimaṭaṅgaṇakṣārāḥ ||
gulmārśograhaṇīrogaśarkkarāśmari nāśanāḥ |
kṣārās tu pācanāḥ sarvve agnidīptikarā smarāḥ ||
yavekṣārasvarjjikāpācimaṭaṅgaṇakṣārāḥ ||
gulmārśograhaṇīrogaśarkkarāśmari nāśanāḥ |
kṣārās tu pācanāḥ sarvve agnidīptikarā smarāḥ ||
yavekṣārasvarjjikāpācimaṭaṅgaṇakṣārāḥyavakṣārasvarjjikāpācimaṭaṃgaṇakṣārāḥ |yavakṣārasvarjjikāpācimaṭaṅgaṇakṣārāḥ ||em. yavakṣārasvarjikākṣāroṣakṣārapākimaṭaṅkaṇakṣāra A1938 yavakṣārasvarjjikāpācimaṭaṃgaṇakṣārāḥ yavakṣārasvarjjikāpācimaṭaṃgaṇakṣārāḥ |yavakṣārasvarjjikāpācimaṭaṅgaṇakṣārāḥ || NH gulmārśograhaṇīrogaśarkkarāśmari
gu|lmārśograhaṇīrogaśarkkarāśmariH prabhṛtayaḥ |
gulmārśograhaṇīdoṣaśarkarāśmari A1938
gulmārśograhaṇaṃ rogaśarkkarām pari N pācanāḥA1938H pācanā N agnidīptikarāNH raktapittakarāḥ A1938 smarāḥH sarāḥ | A1938N
gu|lmārśograhaṇīrogaśarkkarāśmariH prabhṛtayaḥ |
gulmārśograhaṇīdoṣaśarkarāśmari A1938
gulmārśograhaṇaṃ rogaśarkkarām pari N pācanāḥA1938H pācanā N agnidīptikarāNH raktapittakarāḥ A1938 smarāḥH sarāḥ | A1938N
cf. 1938 ed. 1.46.323
jñeyau vahnisamau kṣārau svarjjikāyāvaśūkajau |
śukraśleṣmavivandhārśogulmaplīhavināśanau ||
jñeyau vahnisamau kṣārau svarjjikāyāvaśūkajau |
śukraśleṣmavivandhārśogulmaplīhavināśanau ||
cf. 1938 ed. 1.46.324
uṣṇo 'nilaghnaḥ prakledyūṣakṣāro valanāśanaḥ |
medoghnaḥ pācimakṣārasteṣām bastiviśodhanaḥ ||
uṣṇo 'nilaghnaḥ prakledyūṣakṣāro valanāśanaḥ |
medoghnaḥ pācimakṣārasteṣām bastiviśodhanaḥ ||
uṣṇoA1938H uṣṇo N 'nilaghnaḥA1938H nilaghnaḥ N prakledyūṣakṣāroprakledyūṣakṣāroH prakledī coṣakṣāro A1938 prakledadyuṣākṣāro N valanāśanaḥNH balāpahaḥ | A1938 pācimakṣārasteṣāmpācimakṣārasteṣāmH pākimaḥ kṣāras teṣāṃ A1938 picama kṣāras teṣāṃ N bastiviśodhanaḥvastiviśodhanaḥ |vastiviśodhanaḥ ||A1938 vastiviśodhanaḥ vastiviśodhanaḥ |vastiviśodhanaḥ || NH
cf. 1938 ed. 1.46.325
virūkṣaṇo 'nilakaraḥ śleṣmaghnaḥ pittadūṣaṇaḥ |
agnidīptikarastīkṣṇaṣṭaṅgaṇakṣāra ucyate ||
virūkṣaṇo 'nilakaraḥ śleṣmaghnaḥ pittadūṣaṇaḥ |
agnidīptikarastīkṣṇaṣṭaṅgaṇakṣāra ucyate ||
em. suvarṇaṃ svādu hṛdyaṃ ca bṛṃhaṇīyaṃ rasāyanam |
doṣatrayāpahaṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ viṣasūdanam ||326|| A1938
doṣatrayāpahaṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ viṣasūdanam ||326|| A1938
em. rūpyamamlaṃ saraṃ śītaṃ sasnehaṃ pittavātanut |
tāmraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ lekhanaṃ śītalaṃ saram ||327|| A1938
tāmraṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ lekhanaṃ śītalaṃ saram ||327|| A1938
em. satiktaṃ lekhanaṃ kāṃsyaṃ cakṣuṣyaṃ kaphavātajit |
vātakṛcchītalaṃ lohaṃ tṛṣṇāpittakaphāpaham ||328|| A1938
vātakṛcchītalaṃ lohaṃ tṛṣṇāpittakaphāpaham ||328|| A1938
em. kaṭu krimighnaṃ lavaṇaṃ trapu sīsaṃ ca lekhanam |
muktāvidrumavajrendravaidūryasphaṭikādayaḥ ||329|| A1938
muktāvidrumavajrendravaidūryasphaṭikādayaḥ ||329|| A1938
em. cakṣuṣyā maṇayaḥ śītā lekhanā viṣasūdanāḥ |
pavitrā dhāraṇīyāś ca pāpmālakṣmīmalāpahāḥ ||330||
iti lavaṇādivargaḥ | A1938
pavitrā dhāraṇīyāś ca pāpmālakṣmīmalāpahāḥ ||330||
iti lavaṇādivargaḥ | A1938
[Other items]
cf. 1938 ed. 1.46.331
dhānyeṣu māṃseṣu phaleṣu caiva śākeṣu cānuktam ihāpramohāt |
āsvādato bhūtagaṇair ggṛhitvā tam ādiśed dravyam analpabuddhiḥ ||
dhānyeṣu māṃseṣu phaleṣu caiva śākeṣu cānuktam ihāpramohāt |
āsvādato bhūtagaṇair ggṛhitvā tam ādiśed dravyam analpabuddhiḥ ||
cānuktamH cānukta A1938N ihāpramohāt | āsvādatoihāpramohāt jpeg|
āsvādatoH mihāprameyāt |
āsvādato A1938 mihaṃ pramohāt |
āsvādato N bhūtagaṇairbhūtaguṇairH bhūtaguṇaiśbhūtaguṇair A1938N ggṛhitvā tamH ca matvā ta A1938 gṛhītvā ta N ādiśed dravyamH dādiśeddravya A1938 dādiśed dravya N analpabuddhiḥH manalpabuddhiḥ ||331|| A1938 manalpavuddhiḥ || N
āsvādatoH mihāprameyāt |
āsvādato A1938 mihaṃ pramohāt |
āsvādato N bhūtagaṇairbhūtaguṇairH bhūtaguṇaiśbhūtaguṇair A1938N ggṛhitvā tamH ca matvā ta A1938 gṛhītvā ta N ādiśed dravyamH dādiśeddravya A1938 dādiśed dravya N analpabuddhiḥH manalpabuddhiḥ ||331|| A1938 manalpavuddhiḥ || N
cf. 1938 ed. 1.46.332
ṣaṣṭikā yavagodhūmalohitā ye ca śālayaḥ |
mudgāḍhakīmasūrāś ca dhanyeṣu pravarāḥ smṛtāḥ ||
ṣaṣṭikā yavagodhūmalohitā ye ca śālayaḥ |
mudgāḍhakīmasūrāś ca dhanyeṣu pravarāḥ smṛtāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.333
eṇaḥ kuraṅgo hariṇas tittirir lāva eva ca |
mayūravarmmikūrmmāś ca śreṣṭhā māṃsagaṇeṣu vai ||
eṇaḥ kuraṅgo hariṇas tittirir lāva eva ca |
mayūravarmmikūrmmāś ca śreṣṭhā māṃsagaṇeṣu vai ||
cf. 1938 ed. 1.46.334
dāḍimāmalakan drākṣā kharjjūraṃ saparūṣakaṃ |
rājādanam mātuluṅgam phalavargge praśasyate ||
dāḍimāmalakan drākṣā kharjjūraṃ saparūṣakaṃ |
rājādanam mātuluṅgam phalavargge praśasyate ||
cf. 1938 ed. 1.46.335
cuccusatīnā vāstūke cillīmūlakapotikā |
māṇḍūkaparṇṇī jīvantī śākavargge praśasyate ||
cuccusatīnā vāstūke cillīmūlakapotikā |
māṇḍūkaparṇṇī jīvantī śākavargge praśasyate ||
cf. 1938 ed. 1.46.336
gavyaṃ kṣīraghṛtaṃ śastaṃ saindhavaṃ lavaṇeṣu ca |
dhātrīdāḍimamamleṣu pippalī nāgaraṅ kaṭau ||
gavyaṃ kṣīraghṛtaṃ śastaṃ saindhavaṃ lavaṇeṣu ca |
dhātrīdāḍimamamleṣu pippalī nāgaraṅ kaṭau ||
cf. 1938 ed. 1.46.337
tikte paṭolavārttāke madhuraghṛta ucyate |
kṣaudram pūgaphalaṃ śreṣṭhaṅ kaṣāye saparūṣakaṃ ||
tikte paṭolavārttāke madhuraghṛta ucyate |
kṣaudram pūgaphalaṃ śreṣṭhaṅ kaṣāye saparūṣakaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.338
śarkkarekṣuvikāreṣu pānajātau surāsavau |
parisamvatsaran dhānyam māṃsam vayasi madhyame ||
śarkkarekṣuvikāreṣu pānajātau surāsavau |
parisamvatsaran dhānyam māṃsam vayasi madhyame ||
em. aparyuṣitamannaṃ tu saṃskṛtaṃ mātrayā śubham | A1938
cf. 1938 ed. 1.46.339cd
phalam paryāgataṃ śākamaśuṣkan taruṇan navam ||
phalam paryāgataṃ śākamaśuṣkan taruṇan navam ||
[Kṛtannavarga]
cf. 1938 ed. 1.46.340
ataḥ padam pravakṣyāmi kṛtānnaguṇavistaraṃ |
lājāmaṇḍo viśuddhānām pathyaḥ pācanadīpanaḥ ||
ataḥ padam pravakṣyāmi kṛtānnaguṇavistaraṃ |
lājāmaṇḍo viśuddhānām pathyaḥ pācanadīpanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.341
vātānulomano hṛdyaḥ pippalīnāgarāyutaḥ |
svedāgnijananī laghvī dīpanī bastiśodhanī ||
vātānulomano hṛdyaḥ pippalīnāgarāyutaḥ |
svedāgnijananī laghvī dīpanī bastiśodhanī ||
cf. 1938 ed. 1.46.342
kṣuttṛṭchramaglāniharā peyo vātānulomanī |
vilepī tarppaṇī hṛdyā grāhiṇī valavarddhanī ||
kṣuttṛṭchramaglāniharā peyo vātānulomanī |
vilepī tarppaṇī hṛdyā grāhiṇī valavarddhanī ||
cf. 1938 ed. 1.46.343
pathyā svādurasā laghvī dīpanī kṣuttṛṣāpahā |
hṛdyā santarppaṇī vṛṣyā vṛṃhaṇī balavarddhanī ||
pathyā svādurasā laghvī dīpanī kṣuttṛṣāpahā |
hṛdyā santarppaṇī vṛṣyā vṛṃhaṇī balavarddhanī ||
cf. 1938 ed. 1.46.344
śākamāṃsaphalair yuktā vilepyo 'nyāś ca durjjarāḥ |
śākamāṃsaphalair yuktā vilepyo 'nyāś ca durjjarāḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.345
viṣṭambhī pāyaso valya medaḥ kaphakaro guruḥ ||
viṣṭambhī pāyaso valya medaḥ kaphakaro guruḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.346
kaphapittakarī valyā kṛśarānilanāśanī |
dhautas tu vimalaḥ śuddhau manojñaḥ surabhiḥ samaḥ ||
kaphapittakarī valyā kṛśarānilanāśanī |
dhautas tu vimalaḥ śuddhau manojñaḥ surabhiḥ samaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.347
sninnaḥ suprasrutastūṣṇo viśadaś codano laghuḥ |
adhauto praśruto svinnaḥ śītaś cāpy odano guruḥ |
sninnaḥ suprasrutastūṣṇo viśadaś codano laghuḥ |
adhauto praśruto svinnaḥ śītaś cāpy odano guruḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.348
laghuḥ sugandhiḥ kaphahā vijñeyo bhṛṣṭataṇḍulaḥ |
snaihair mmāṃsaiḥ phalaiḥ skandair vvaidalaiś cāpi saṃskṛtāḥ ||
laghuḥ sugandhiḥ kaphahā vijñeyo bhṛṣṭataṇḍulaḥ |
snaihair mmāṃsaiḥ phalaiḥ skandair vvaidalaiś cāpi saṃskṛtāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.349
guravor vṛhaṇā valyā ye ca kṣīropasādhitāḥ |
susninnā nistuṣo bhṛṣṭo māṣasūpo laghurhitaḥ ||
guravor vṛhaṇā valyā ye ca kṣīropasādhitāḥ |
susninnā nistuṣo bhṛṣṭo māṣasūpo laghurhitaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.350
sninnaniḥpīḍitaṃ śākaṃ hitan tat snaihasaṃskṛtaṃ |
asninnaṃ snaiharahitam apīḍitam ato 'nyathā ||
sninnaniḥpīḍitaṃ śākaṃ hitan tat snaihasaṃskṛtaṃ |
asninnaṃ snaiharahitam apīḍitam ato 'nyathā ||
sninnaniḥpīḍitaṃH svinnaṃ niṣpīḍitaṃ A1938 svinnaniḥpīḍitaṃ N śākaṃA1938H śākaᳵ N tat snaihasaṃskṛtaṃH syāt snehasaṃskṛtam | A1938 hasaṃskṛtaṃ || N asninnaṃ
asninnaṃH
asvinnaṃ A1938N snaiharahitamH sneharahita A1938 sneharahitam N apīḍitamH mapīḍita A1938 apīḍita N atoH mato A1938 mano N 'nyathāA1938H nyeṣā || N
asninnaṃH
asvinnaṃ A1938N snaiharahitamH sneharahita A1938 sneharahitam N apīḍitamH mapīḍita A1938 apīḍita N atoH mato A1938 mano N 'nyathāA1938H nyeṣā || N
cf. 1938 ed. 1.46.351cd
snehagorasadhānyāmlaphalāmlakaṭukaiḥ saha |
snehagorasadhānyāmlaphalāmlakaṭukaiḥ saha |
cf. 1938 ed. 1.46.352
siddhaṃ māṃsaṃ hitam valyaṃ vṛṃhaṇaṃ rocanaṃ laghu ||
tad eva gorasādānasurabhir ddravyasaṃskṛtaṃ |
siddhaṃ māṃsaṃ hitam valyaṃ vṛṃhaṇaṃ rocanaṃ laghu ||
tad eva gorasādānasurabhir ddravyasaṃskṛtaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.353
vidyāt pittakaphodreki valamāṃsāgnivarddhanaṃ ||
pariśuṣkaṃ sthiraṃ snigdhaṃ harṣaṇaṃ prīṇanaṃ guruḥ |
vidyāt pittakaphodreki valamāṃsāgnivarddhanaṃ ||
pariśuṣkaṃ sthiraṃ snigdhaṃ harṣaṇaṃ prīṇanaṃ guruḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.354
rocanam valamedhāgnir mmāṃsojaḥśukravarddhanaḥ ||
tad evoluptapiṣṭatvād ulluptam iti pācakāḥ |
rocanam valamedhāgnir mmāṃsojaḥśukravarddhanaḥ ||
tad evoluptapiṣṭatvād ulluptam iti pācakāḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.355
pariśuṣkaguṇair yuktaṃ vahneḥ pathyatamaṃ guruḥ ||
tad eva śūlikāprotamaṅgāraparipācitaṃ |
pariśuṣkaguṇair yuktaṃ vahneḥ pathyatamaṃ guruḥ ||
tad eva śūlikāprotamaṅgāraparipācitaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.356
jñeyaṃ gurutaraṃ kiñcit prataptaṃ kandupākataḥ ||
ulluptam bharjjitam piṣṭaṃ prataptaṃ kandupācitaṃ |
jñeyaṃ gurutaraṃ kiñcit prataptaṃ kandupākataḥ ||
ulluptam bharjjitam piṣṭaṃ prataptaṃ kandupācitaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.357
pariśuṣkam pradigdhañ ca śūlaṃ yac cānyad īdṛśam ||
māṃsaṃ yat tailasiddhan tu vīryoṣṇam pittakṛd guru |
pariśuṣkam pradigdhañ ca śūlaṃ yac cānyad īdṛśam ||
māṃsaṃ yat tailasiddhan tu vīryoṣṇam pittakṛd guru |
cf. 1938 ed. 1.46.358
laghvagnidīpanaṃ hṛdyaṃ saṃskṛtaṃ tvakprasādanam ||
anuṣṇavīryam pittaghnam manojñaṃ ghṛtasādhitam |
laghvagnidīpanaṃ hṛdyaṃ saṃskṛtaṃ tvakprasādanam ||
anuṣṇavīryam pittaghnam manojñaṃ ghṛtasādhitam |
cf. 1938 ed. 1.46.359
prīṇanaḥ prāṇajananaḥ śvāsakāsakṣayāpahaḥ ||
raktapittaśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ |
prīṇanaḥ prāṇajananaḥ śvāsakāsakṣayāpahaḥ ||
raktapittaśramaharo hṛdyo māṃsarasaḥ smṛtaḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.360
smṛtyojaḥsvarahīnānāṃ jvarakṣīṇakṣataujasāṃ ||
bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ kṛśānām alparetasāṃ |
smṛtyojaḥsvarahīnānāṃ jvarakṣīṇakṣataujasāṃ ||
bhagnaviśliṣṭasandhīnāṃ kṛśānām alparetasāṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.361
āpyāyanaḥ saṃhananaḥ śukrado balavarddhanaḥ ||
sa dāḍimayuto vṛṣyaḥ saṃskṛto doṣanāśanaḥ |
āpyāyanaḥ saṃhananaḥ śukrado balavarddhanaḥ ||
sa dāḍimayuto vṛṣyaḥ saṃskṛto doṣanāśanaḥ |
em. prīṇanaḥ sarvabhūtānāṃ viśeṣānmukhaśoṣiṇām |
kṣuttṛṣṇāpaharaḥ śreṣṭhaḥ saurāvaḥ svāduśītalaḥ ||362|| A1938
kṣuttṛṣṇāpaharaḥ śreṣṭhaḥ saurāvaḥ svāduśītalaḥ ||362|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.363
yan māṃsan niḥsṛtarasan na tat puṣṭivalāvahaṃ ||
viṣṭambhi durjjaraṃ rūkṣaṃ virasam mārutāvahaṃ |
yan māṃsan niḥsṛtarasan na tat puṣṭivalāvahaṃ ||
viṣṭambhi durjjaraṃ rūkṣaṃ virasam mārutāvahaṃ |
em. dīptāgnīnāṃ sadā pathyaḥ khāniṣkas tu paraṃ guruḥ |
māṃsaṃ nirasthi susvinnaṃ punardṛṣadi peṣitam ||364|| A1938
māṃsaṃ nirasthi susvinnaṃ punardṛṣadi peṣitam ||364|| A1938
em. pippalīśuṇṭhimaricaguḍasarpiḥsamanvitam |
aikadhyaṃ pācayet samyagvesavāra iti smṛtaḥ ||365|| A1938
aikadhyaṃ pācayet samyagvesavāra iti smṛtaḥ ||365|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.366
kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānām vraṇinām api ||
kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānām vraṇinām api ||
cf. 1938 ed. 1.46.367
jñeyaḥ pathyatamaś cāpi mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaḥ |
sa tu dāḍimamṛdvīkāyuktaḥ syād rāgavāḍavaḥ ||
jñeyaḥ pathyatamaś cāpi mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaḥ |
sa tu dāḍimamṛdvīkāyuktaḥ syād rāgavāḍavaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.368
ruciṣyo laghupākaś ca doṣāṇām cāvirodhakṛt ||
masūramudgagodhūmakulatthalavaṇaiḥ kṛtaṃ |
ruciṣyo laghupākaś ca doṣāṇām cāvirodhakṛt ||
masūramudgagodhūmakulatthalavaṇaiḥ kṛtaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.369
kaphapittāvirodhī syād vātavyādhau praśasyate ||
mṛdvīkā dāḍimayutaḥ sa cāpy ukto 'nilārddite |
kaphapittāvirodhī syād vātavyādhau praśasyate ||
mṛdvīkā dāḍimayutaḥ sa cāpy ukto 'nilārddite |
cf. 1938 ed. 1.46.370
rocano dīpano hṛdyo laghupāky upadiśyate ||
paṭolanimbayūṣau tu kaphamedo viśoṣaṇau |
rocano dīpano hṛdyo laghupāky upadiśyate ||
paṭolanimbayūṣau tu kaphamedo viśoṣaṇau |
cf. 1938 ed. 1.46.371
pittaghnau dīpanau hṛdyau krimikuṣṭhajvarāpahau ||
śvāsakāsapratisyāya prasekārocakajvarān |
pittaghnau dīpanau hṛdyau krimikuṣṭhajvarāpahau ||
śvāsakāsapratisyāya prasekārocakajvarān |
cf. 1938 ed. 1.46.372
hantimūlakayūṣas tu kaphamedogalagrahān ||
kulatthayūṣo 'nilahā śarkkarāśmarināśanaḥ |
hantimūlakayūṣas tu kaphamedogalagrahān ||
kulatthayūṣo 'nilahā śarkkarāśmarināśanaḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.373
tūnīpratūnikāsādagulmamedaḥ kaphāpahaḥ ||
dāḍimāmalakair yūṣo hṛdyaḥ saṃśamano laghuḥ |
tūnīpratūnikāsādagulmamedaḥ kaphāpahaḥ ||
dāḍimāmalakair yūṣo hṛdyaḥ saṃśamano laghuḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.374
prāṇāgnijanano mūrcchā madaghnaḥ pittavātajit ||
mudgāmalakayūṣas tu grāhī pittakaphāpahaḥ |
prāṇāgnijanano mūrcchā madaghnaḥ pittavātajit ||
mudgāmalakayūṣas tu grāhī pittakaphāpahaḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.375
yavakolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo 'nilāpahaḥ ||
sarvvadhānyakṛtas tadvad bṛṃhaṇaḥ prāṇavarddhanaḥ |
yavakolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo 'nilāpahaḥ ||
sarvvadhānyakṛtas tadvad bṛṃhaṇaḥ prāṇavarddhanaḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.376
khalakāvalikau dyau cchedīvātakaphe hitau ||
valyaḥ kaphānilau hanti dāḍimāmlo 'gnidīpanaḥ |
khalakāvalikau dyau cchedīvātakaphe hitau ||
valyaḥ kaphānilau hanti dāḍimāmlo 'gnidīpanaḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.377
dhānyāmlo dīpano hṛdyaḥ pittakṛd vātanāśanaḥ ||
dadhyamlaḥ kaphakṛd valyaḥ pittalo vātahā guruḥ |
takrāmlaḥ pittakṛt prokto viṣaraktapradūṣaṇaḥ ||
dhānyāmlo dīpano hṛdyaḥ pittakṛd vātanāśanaḥ ||
dadhyamlaḥ kaphakṛd valyaḥ pittalo vātahā guruḥ |
takrāmlaḥ pittakṛt prokto viṣaraktapradūṣaṇaḥ ||
em. khaḍāḥ khaḍayavāgvaś ca ṣā(khā)ḍavāḥ pānakāni ca |
evamādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ ||378|| A1938
evamādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ ||378|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.381cd
tilapiṇyākavikṛtaṃ śuṣkaśokam virūkṣaṇaṃ |
tilapiṇyākavikṛtaṃ śuṣkaśokam virūkṣaṇaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.382ab
śāṇḍakī tu gurūṇi syuḥ kaphapittakarāṇi ca ||
śāṇḍakī tu gurūṇi syuḥ kaphapittakarāṇi ca ||
cf. 1938 ed. 1.46.379
asnehalavaṇaṃ sarvvam akṛtaṅ kaṭukair vvinā |
vijñeyaṅ kaṭukasnehalavaṇaiḥ saṃyutaṅ kṛtaṃ ||
asnehalavaṇaṃ sarvvam akṛtaṅ kaṭukair vvinā |
vijñeyaṅ kaṭukasnehalavaṇaiḥ saṃyutaṅ kṛtaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.380
yūṣam vidyāt phalāmlais tu dhānyāmlenāmlitañ ca yat |
yathottaraṃ guru tathā saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ rasaṃ ||
yūṣam vidyāt phalāmlais tu dhānyāmlenāmlitañ ca yat |
yathottaraṃ guru tathā saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ rasaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.383
laghavo bṛṃhaṇo vṛṣyo hṛdyā rocanadīpanāḥ ||
bhramamūrcchātṛṣāccharddi śramaghnā rāgaṣāḍavāḥ ||
laghavo bṛṃhaṇo vṛṣyo hṛdyā rocanadīpanāḥ ||
bhramamūrcchātṛṣāccharddi śramaghnā rāgaṣāḍavāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.384
rasālā rocanā valyā snigdhā vṛṣyātha vṛṃhaṇī |
snehanaṃ guḍasaṃyuktaṃ hṛdyan dadhyanilāpahaṃ ||
rasālā rocanā valyā snigdhā vṛṣyātha vṛṃhaṇī |
snehanaṃ guḍasaṃyuktaṃ hṛdyan dadhyanilāpahaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.385
śaktavaḥ sarppiṣābhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ |
nātyaccho nātisāndraś ca mantha ity abhidhīyate ||
śaktavaḥ sarppiṣābhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ |
nātyaccho nātisāndraś ca mantha ity abhidhīyate ||
cf. 1938 ed. 1.46.386
manthaḥ sadyovalaccharddi pipāsāsramanāśanaḥ |
sāmlaṃ snehaguḍo mūtrakṛcchrodāvarttanāśanaḥ ||
manthaḥ sadyovalaccharddi pipāsāsramanāśanaḥ |
sāmlaṃ snehaguḍo mūtrakṛcchrodāvarttanāśanaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.387
śarkkarekṣurasadrākṣāyuktaḥ pittavikāranut |
drākṣāmadhusamāyuktaḥ kapharogaharaḥ smṛtaḥ ||
śarkkarekṣurasadrākṣāyuktaḥ pittavikāranut |
drākṣāmadhusamāyuktaḥ kapharogaharaḥ smṛtaḥ ||
śarkkarekṣurasadrākṣāyuktaḥśarkarekṣurasadrākṣāyuktaḥA1938H śarkkarekṣerasadrākṣāyuktaḥ N pittavikāranut | drākṣāmadhusamāyuktaḥpittavikāranut ||
drākṣāmadhusamāyuktaḥpittavikāranut |
drākṣāmadhusamāyuktaḥNH pittavikāranut |
drākṣāmadhūdakayutaḥ A1938 kapharogaharaḥH kapharoganibarhaṇaḥ ||387|| A1938 kapharogaharaharas N smṛtaḥsmṛtaḥNH om. A1938
drākṣāmadhusamāyuktaḥpittavikāranut |
drākṣāmadhusamāyuktaḥNH pittavikāranut |
drākṣāmadhūdakayutaḥ A1938 kapharogaharaḥH kapharoganibarhaṇaḥ ||387|| A1938 kapharogaharaharas N smṛtaḥsmṛtaḥNH om. A1938
cf. 1938 ed. 1.46.388
varggatrayeṇopahito maladoṣānulomanaḥ |
gauḍamamlamanamlam vā pānakaṃ gurumūtralaṃ ||
varggatrayeṇopahito maladoṣānulomanaḥ |
gauḍamamlamanamlam vā pānakaṃ gurumūtralaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.389
tad eva khaṇḍamṛdvīkā śarkkarāsahitam punaḥ |
sāmlaṃ satīkṣṇaṃ sahimaṃ pānakaṃ syān niratyayaṃ ||
tad eva khaṇḍamṛdvīkā śarkkarāsahitam punaḥ |
sāmlaṃ satīkṣṇaṃ sahimaṃ pānakaṃ syān niratyayaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.390
māddhīkan tu śramaharaṃ mūrcchā dāhatṛṣāpahaṃ |
pharūṣakānāṃ kolānāṃ hṛdyam viṣṭambhipānakaṃ ||
māddhīkan tu śramaharaṃ mūrcchā dāhatṛṣāpahaṃ |
pharūṣakānāṃ kolānāṃ hṛdyam viṣṭambhipānakaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.391
dravyasaṃyogasaṃskāraṃ jñātvā mātrāñ ca sarvvataḥ |
pānakānāṃ yathāyogaṃ gurulāghavam ādiśet ||
dravyasaṃyogasaṃskāraṃ jñātvā mātrāñ ca sarvvataḥ |
pānakānāṃ yathāyogaṃ gurulāghavam ādiśet ||
[Bhakṣyavarga]
cf. 1938 ed. 1.46.392
vakṣyāmy ataḥ paraṃ kṛtsnān rasavīryavipākataḥ |
vakṣyāmy ataḥ paraṃ kṛtsnān rasavīryavipākataḥ |
vakṣyāmyN atha bhakṣyavargaḥ |
vakṣyā A1938 vakṣyā H ataḥN myataḥ A1938H kṛtsnān rasavīryavipākataḥkṛtsnān rasavīryavipākataḥ |
bhakṣyāḥ kṣīrakṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ |kṛtsnān rasavīryavipākataḥ |
bhakṣyāḥ kṣīrajpegkṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ |em. bhakṣyān rasavīryavipākataḥ |
bhakṣyāḥ kṣīrakṛtā balyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ ||392|| A1938 kṛtsnān rasavīryavipākataḥ bhakṣyāḥ kṣīrakṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ kṛtsnān rasavīryavipākataḥ |
bhakṣyāḥ kṣīrakṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ |kṛtsnān rasavīryavipākataḥ |
bhakṣyāḥ kṣīrajpegkṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ | NH
vakṣyā A1938 vakṣyā H ataḥN myataḥ A1938H kṛtsnān rasavīryavipākataḥkṛtsnān rasavīryavipākataḥ |
bhakṣyāḥ kṣīrakṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ |kṛtsnān rasavīryavipākataḥ |
bhakṣyāḥ kṣīrajpegkṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ |em. bhakṣyān rasavīryavipākataḥ |
bhakṣyāḥ kṣīrakṛtā balyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ ||392|| A1938 kṛtsnān rasavīryavipākataḥ bhakṣyāḥ kṣīrakṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ kṛtsnān rasavīryavipākataḥ |
bhakṣyāḥ kṣīrakṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ |kṛtsnān rasavīryavipākataḥ |
bhakṣyāḥ kṣīrajpegkṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ | NH
cf. 1938 ed. 1.46.393
bhakṣyāḥ kṣīrakṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ |
avidāhinaḥ puṣṭikarā dīpanāḥ pittanāśanāḥ ||
bhakṣyāḥ kṣīrakṛtāvalyā vṛṣyā hṛdyāḥ sugandhinaḥ |
avidāhinaḥ puṣṭikarā dīpanāḥ pittanāśanāḥ ||
pittanāśanāḥpittanāśanāḥ |
teṣām prāṇakarā hṛdyāḥ ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ |pittanāśanāḥ ||
teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ |em. pittanāśanāḥ |
teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāvahāḥ ||393|| A1938 pittanāśanāḥ teṣām prāṇakarā hṛdyāḥ ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ pittanāśanāḥ |
teṣām prāṇakarā hṛdyāḥ ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ |pittanāśanāḥ ||
teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ | NH
teṣām prāṇakarā hṛdyāḥ ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ |pittanāśanāḥ ||
teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ |em. pittanāśanāḥ |
teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāvahāḥ ||393|| A1938 pittanāśanāḥ teṣām prāṇakarā hṛdyāḥ ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ pittanāśanāḥ |
teṣām prāṇakarā hṛdyāḥ ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ |pittanāśanāḥ ||
teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ | NH
cf. 1938 ed. 1.46.394
teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ |
vātapittaharā vṛṣyā guravo raktamāṃsalāḥ ||
teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāpahāḥ |
vātapittaharā vṛṣyā guravo raktamāṃsalāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.395
vṛṃhaṇā gauḍikā bhakṣyā guravo 'nilanāśanāḥ |
avidāhinaḥ pittasahāḥ śukralāḥ kaphavarddhanāḥ ||
vṛṃhaṇā gauḍikā bhakṣyā guravo 'nilanāśanāḥ |
avidāhinaḥ pittasahāḥ śukralāḥ kaphavarddhanāḥ ||
pittasahāḥpittasahāḥNH pittaharāḥ A1938 kaphavarddhanāḥkaphavardhanāḥ |
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ ||395||kaphavarddhanāḥ ||
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ |em. kaphavardhanāḥ madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ kaphavardhanāḥ |
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ ||395||kaphavarddhanāḥ ||
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ | A1938H kaphavarddhanāḥ |
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pū yau te viśeṣataḥ || Nac kaphavarddhanāḥ |
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūvī ye te viśeṣataḥ || Npc
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ ||395||kaphavarddhanāḥ ||
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ |em. kaphavardhanāḥ madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ kaphavardhanāḥ |
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ ||395||kaphavarddhanāḥ ||
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ | A1938H kaphavarddhanāḥ |
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pū yau te viśeṣataḥ || Nac kaphavarddhanāḥ |
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūvī ye te viśeṣataḥ || Npc
cf. 1938 ed. 1.46.396
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ |
guravo vṛṃhaṇāś caiva modakās tu sudurjjarāḥ ||
madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ |
guravo vṛṃhaṇāś caiva modakās tu sudurjjarāḥ ||
vṛṃhaṇāśH bṛṃhaṇāś A1938N sudurjjarāḥsudurjarāḥ |
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ ||396||sudurjarāḥ |
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ ||sudurjjarāḥ ||
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ |em. sudurjarāḥ rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ sudurjarāḥ |
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ ||396||sudurjarāḥ |
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ ||sudurjjarāḥ ||
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ | A1938NH
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ ||396||sudurjarāḥ |
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ ||sudurjjarāḥ ||
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ |em. sudurjarāḥ rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ sudurjarāḥ |
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ ||396||sudurjarāḥ |
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ ||sudurjjarāḥ ||
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ | A1938NH
cf. 1938 ed. 1.46.397
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ |
gurur mṛṣṭatamaś caiva sadyakaḥ prāṇavarddhanaḥ ||
rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ |
gurur mṛṣṭatamaś caiva sadyakaḥ prāṇavarddhanaḥ ||
mṛṣṭatamaśNH rmṛṣṭataramaś A1938 sadyakaḥNH saṭṭakaḥ A1938 prāṇavarddhanaḥem. prāṇavardhanaḥ |
hṛdyaḥ sugandhirmadhuraḥ snigdhaḥ kaphakaro guruḥ ||397|| A1938 prāṇavarddhanaḥ |
hṛdyaḥ sugandhi madhuraḥ snigdhaḥ śleṣmakaro guruḥ || N prāṇavarddhanaḥ ||
hṛdyaḥ sugandha madhuraḥ snigdhaḥ śleṣmakaro guruḥ | H
hṛdyaḥ sugandhirmadhuraḥ snigdhaḥ kaphakaro guruḥ ||397|| A1938 prāṇavarddhanaḥ |
hṛdyaḥ sugandhi madhuraḥ snigdhaḥ śleṣmakaro guruḥ || N prāṇavarddhanaḥ ||
hṛdyaḥ sugandha madhuraḥ snigdhaḥ śleṣmakaro guruḥ | H
cf. 1938 ed. 1.46.398
hṛdyaḥ sugandha madhuraḥ snigdhaḥ śleṣmakaro guruḥ |
pittapahas tṛptikaro valyo viṣyandi ucyate ||
hṛdyaḥ sugandha madhuraḥ snigdhaḥ śleṣmakaro guruḥ |
pittapahas tṛptikaro valyo viṣyandi ucyate ||
cf. 1938 ed. 1.46.399
vṛṅṅaṇā vātapittaghnā bhakṣyā valyās tu sammitāḥ |
hṛdyāḥ pathyatamās teṣāṃ laghavaḥ phenakādayaḥ ||
vṛṅṅaṇā vātapittaghnā bhakṣyā valyās tu sammitāḥ |
hṛdyāḥ pathyatamās teṣāṃ laghavaḥ phenakādayaḥ ||
phenakādayaḥphenakādayaḥ |
mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ ||phenakādayaḥ ||
mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ |em. phenakādayaḥ |
mudgādivesavārāṇāṃ pūrṇā viṣṭambhino matāḥ ||399|| A1938 phenakādayaḥ mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ phenakādayaḥ |
mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ ||phenakādayaḥ ||
mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ | NH
mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ ||phenakādayaḥ ||
mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ |em. phenakādayaḥ |
mudgādivesavārāṇāṃ pūrṇā viṣṭambhino matāḥ ||399|| A1938 phenakādayaḥ mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ phenakādayaḥ |
mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ ||phenakādayaḥ ||
mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ | NH
cf. 1938 ed. 1.46.400
mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ |
veśavāraiḥ sapisitaiḥ sampūrṇṇā guruvṛṅhaṇāḥ ||
mudgādiveśavāraiś ca pūrṇṇā viṣṭambhino matāḥ |
veśavāraiḥ sapisitaiḥ sampūrṇṇā guruvṛṅhaṇāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.401
pālālāḥ śleṣmajananāḥ ṣaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ |
vīryoṣṇāḥ paittikāḥ bhakṣyāḥ kaphapittaprakopaṇāḥ ||
pālālāḥ śleṣmajananāḥ ṣaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ |
vīryoṣṇāḥ paittikāḥ bhakṣyāḥ kaphapittaprakopaṇāḥ ||
paittikāḥH paiṣṭikā A1938 paiṣṭakāḥ N kaphapittaprakopaṇāḥkaphapittaprakopaṇāḥ |
vidāhino nātibalā guravaś ca viśeṣataḥ ||401||kaphapittaprakopaṇāḥ |
vidāhino nātibalā guravaś ca viśeṣataḥ ||em. kaphapittaprakopaṇāḥ vidāhino nātibalā guravaś ca viśeṣataḥ kaphapittaprakopaṇāḥ |
vidāhino nātibalā guravaś ca viśeṣataḥ ||401||kaphapittaprakopaṇāḥ |
vidāhino nātibalā guravaś ca viśeṣataḥ || A1938N kaphapittaprakopaṇāḥ ||
vidāhino nātivalā guravaś ca viśeṣataḥ | H
vidāhino nātibalā guravaś ca viśeṣataḥ ||401||kaphapittaprakopaṇāḥ |
vidāhino nātibalā guravaś ca viśeṣataḥ ||em. kaphapittaprakopaṇāḥ vidāhino nātibalā guravaś ca viśeṣataḥ kaphapittaprakopaṇāḥ |
vidāhino nātibalā guravaś ca viśeṣataḥ ||401||kaphapittaprakopaṇāḥ |
vidāhino nātibalā guravaś ca viśeṣataḥ || A1938N kaphapittaprakopaṇāḥ ||
vidāhino nātivalā guravaś ca viśeṣataḥ | H
cf. 1938 ed. 1.46.402
vidāhino nātivalā guravaś ca viśeṣataḥ |
vaidalā guravo bhakṣyāḥ kaṣāyāḥ sṛṣṭamārutāḥ ||
vidāhino nātivalā guravaś ca viśeṣataḥ |
vaidalā guravo bhakṣyāḥ kaṣāyāḥ sṛṣṭamārutāḥ ||
guravoNH laghavo A1938 sṛṣṭamārutāḥsṛṣṭamārutāḥ |
viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ ||sṛṣṭamārutāḥ ||
viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ |em. sṛṣṭamārutāḥ |
viṣṭambhinaḥ pittasamāḥ śleṣmaghnā bhinnavarcasaḥ ||402|| A1938 sṛṣṭamārutāḥ viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ sṛṣṭamārutāḥ |
viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ ||sṛṣṭamārutāḥ ||
viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ | NH
viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ ||sṛṣṭamārutāḥ ||
viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ |em. sṛṣṭamārutāḥ |
viṣṭambhinaḥ pittasamāḥ śleṣmaghnā bhinnavarcasaḥ ||402|| A1938 sṛṣṭamārutāḥ viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ sṛṣṭamārutāḥ |
viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ ||sṛṣṭamārutāḥ ||
viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ | NH
cf. 1938 ed. 1.46.403ab
viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ |
viṣṭambhinaḥ śleṣmaharāḥ pittaghnābhinnavarccasaḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.404ab
kuñcitāvikṛtā bhakṣyā guravo 'nilapittalāḥ ||
kuñcitāvikṛtā bhakṣyā guravo 'nilapittalāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.405
vidāhaḥ kledajananāḥ rūkṣā dṛṣṭipradūṣaṇāḥ |
hṛdyāḥ sugandhino bhakṣyā laghavo ghṛtapācimāḥ ||
vidāhaḥ kledajananāḥ rūkṣā dṛṣṭipradūṣaṇāḥ |
hṛdyāḥ sugandhino bhakṣyā laghavo ghṛtapācimāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.406
vātapittaharā valyā varṇṇadṛṣṭiprasādanāḥ |
vidāhinastailakṛtā bhakṣyās tu gurupākinaḥ ||
vātapittaharā valyā varṇṇadṛṣṭiprasādanāḥ |
vidāhinastailakṛtā bhakṣyās tu gurupākinaḥ ||
bhakṣyās tuNH guravaḥ A1938 gurupākinaḥgurupākinaḥ |
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ ||gurupākinaḥ ||
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ |em. kaṭupākinaḥ |
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāstvakpradūṣaṇāḥ ||406|| A1938 gurupākinaḥ uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ gurupākinaḥ |
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ ||gurupākinaḥ ||
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ | NH
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ ||gurupākinaḥ ||
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ |em. kaṭupākinaḥ |
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāstvakpradūṣaṇāḥ ||406|| A1938 gurupākinaḥ uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ gurupākinaḥ |
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ ||gurupākinaḥ ||
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ | NH
cf. 1938 ed. 1.46.407
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ |
phalamāṃseṣuvikṛtīstilamāṣopasaṃskṛtāḥ ||
uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāsṛkpradūṣaṇāḥ |
phalamāṃseṣuvikṛtīstilamāṣopasaṃskṛtāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.408
bhakṣyā valyātha guravo vṛṃhaṇā hṛdayapriyāḥ |
kapālāṅgārapakvāḥ syuḥ kiñcillaghutarās tu te ||
bhakṣyā valyātha guravo vṛṃhaṇā hṛdayapriyāḥ |
kapālāṅgārapakvāḥ syuḥ kiñcillaghutarās tu te ||
bhakṣyāem. kapālāṅgārapakvās tu laghavo vātakopanāḥ | A1938 valyātha guravoem.
supakvāstanavaś A1938 vṛṃhaṇā hṛdayapriyāḥem. caiva bhūyiṣṭhaṃ laghavo A1938 kapālāṅgārapakvāḥ syuḥkapālāṃgārapakvāḥ syuḥNH matāḥ ||408|| A1938 kiñcillaghutarās tukiñcil laghutarās tukiñcillaghutarās tuNH om. A1938 teNH om. A1938
supakvāstanavaś A1938 vṛṃhaṇā hṛdayapriyāḥem. caiva bhūyiṣṭhaṃ laghavo A1938 kapālāṅgārapakvāḥ syuḥkapālāṃgārapakvāḥ syuḥNH matāḥ ||408|| A1938 kiñcillaghutarās tukiñcil laghutarās tukiñcillaghutarās tuNH om. A1938 teNH om. A1938
cf. 1938 ed. 1.46.409
sakilāṭādayo bhakṣyā guravaḥ kaphavardhanāḥ |
kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarccasaḥ ||
sakilāṭādayo bhakṣyā guravaḥ kaphavardhanāḥ |
kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarccasaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.410
udāvarttaharo vādyaḥ pratisyāmehanāśanaḥ |
dhānālumbās tu laghavaḥ kaphamedoviśeṣaṇāḥ ||
udāvarttaharo vādyaḥ pratisyāmehanāśanaḥ |
dhānālumbās tu laghavaḥ kaphamedoviśeṣaṇāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.411
śaktavastarppaṇā hṛdyās tṛṣṇāpittakaphāpahāḥ |
pītāḥ sadyovalakarā bhedinaḥ pavanāpahāḥ ||
śaktavastarppaṇā hṛdyās tṛṣṇāpittakaphāpahāḥ |
pītāḥ sadyovalakarā bhedinaḥ pavanāpahāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.412
gurvvī piṇḍī kharā'tyarthaṃ laghvī sā tu viparyayā |
śaktūnāmāśu jīryeta mṛdutvād avalehikā ||
gurvvī piṇḍī kharā'tyarthaṃ laghvī sā tu viparyayā |
śaktūnāmāśu jīryeta mṛdutvād avalehikā ||
cf. 1938 ed. 1.46.413
lājācchardyatisāraghnā dīpanāḥ kaphanāśanāḥ |
balyāḥ kaṣāyamadhurā laghavastṛṇmalāpahāḥ ||
lājācchardyatisāraghnā dīpanāḥ kaphanāśanāḥ |
balyāḥ kaṣāyamadhurā laghavastṛṇmalāpahāḥ ||
em. tṛṭchardidāhagharmārtinudastatsaktavo matāḥ | r
aktapittaharāś caiva dāhajvaravināśanāḥ ||414|| A1938
aktapittaharāś caiva dāhajvaravināśanāḥ ||414|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.415
pṛthukā guravaḥ snigdhā vṛṃhaṇāḥ kaphavarddhanāḥ |
balyāḥ sakṣīrabhāvatvād vātaghnā bhinnavarccasaḥ ||
pṛthukā guravaḥ snigdhā vṛṃhaṇāḥ kaphavarddhanāḥ |
balyāḥ sakṣīrabhāvatvād vātaghnā bhinnavarccasaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.416
sandhānakṛtpiṣṭamāman tāṇḍulaṃ kaphamedakṛt |
sudurjjaraḥ svāduraso vṛṃhaṇas taṇḍulo navaḥ ||
sandhānakṛtpiṣṭamāman tāṇḍulaṃ kaphamedakṛt |
sudurjjaraḥ svāduraso vṛṃhaṇas taṇḍulo navaḥ ||
sandhānakṛtpiṣṭamāmansandhānakṛtpiṣṭamāmaṃsandhānakṛtpiṣṭamājpegmanA1938H sandhānakṛtpiṣṭam āmaṃ N tāṇḍulaṃNH taṇḍulaṃ A1938 kaphamedakṛt | sudurjjaraḥkaphamedakṛt ||
sudurjaraḥkaphamedakṛt |
sudurjjaraḥNH kṛmimehanut |
sudurjaraḥ A1938 vṛṃhaṇasH bṛṃhaṇa A1938 bṛṃhaṇas N taṇḍuloNH staṇḍulo A1938
sudurjaraḥkaphamedakṛt |
sudurjjaraḥNH kṛmimehanut |
sudurjaraḥ A1938 vṛṃhaṇasH bṛṃhaṇa A1938 bṛṃhaṇas N taṇḍuloNH staṇḍulo A1938
cf. 1938 ed. 1.46.417cd
dravyasaṃyogasaṃskāravikārān samavekṣya tu |
dravyasaṃyogasaṃskāravikārān samavekṣya tu |
cf. 1938 ed. 1.46.417.add1
bhiṣag yathāsvam bhakṣyāṇām ādiśedgurulāghavaṃ ||
khalākhalayavāgvaś ca rāgaṣāḍavaṣaṭūkāḥ |
pānakāni ca citrāṇi yūṣāś cānekayonayaḥ ||
bhiṣag yathāsvam bhakṣyāṇām ādiśedgurulāghavaṃ ||
khalākhalayavāgvaś ca rāgaṣāḍavaṣaṭūkāḥ |
pānakāni ca citrāṇi yūṣāś cānekayonayaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.417.add2
kaṭvamlasvādulavaṇā laghavo ye phalodbhavāḥ |
evam ādīni cānyāni kriyas te vaidyavākyataḥ||
kaṭvamlasvādulavaṇā laghavo ye phalodbhavāḥ |
evam ādīni cānyāni kriyas te vaidyavākyataḥ||
cf. 1938 ed. 1.46.418
yadā kāraṇam āsādya bhoktṝṇāñ cchandato 'pi vā |
anekadravyayonitvāc chāstratas tān vinirddiśet || ||
yadā kāraṇam āsādya bhoktṝṇāñ cchandato 'pi vā |
anekadravyayonitvāc chāstratas tān vinirddiśet || ||
yadāNH yathā A1938 kāraṇamNH kāraṇa A1938 āsādyaNH māsādya A1938 bhoktṝṇāñH bhoktṝṇāṃ A1938 bhorktṝṇāṃ N anekadravyayonitvāc chāstratas
anekadravyayonitvāc chāstratas
anekadravyayonitvāc chāstratasNH
anekadravyayonitvāc chāstrata A1938 tān vinirddiśettān vinirddiśet || H stān vinirdiśet ||418||
iti bhakṣyavargaḥ | A1938 tān vinirddiśet || ❈ || N
anekadravyayonitvāc chāstratas
anekadravyayonitvāc chāstratasNH
anekadravyayonitvāc chāstrata A1938 tān vinirddiśettān vinirddiśet || H stān vinirdiśet ||418||
iti bhakṣyavargaḥ | A1938 tān vinirddiśet || ❈ || N
[Anupānavarga]
cf. 1938 ed. 1.46.419
ataḥ sarvvānupānān upadekṣyāmaḥ ||
amlena kecid vihatā manuṣyā mādhuryayoge praṇayībhavanti |
tathāmla eke madhureṇa tṛptās teṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyam ||
ataḥ sarvvānupānān upadekṣyāmaḥ ||
amlena kecid vihatā manuṣyā mādhuryayoge praṇayībhavanti |
tathāmla eke madhureṇa tṛptās teṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyam ||
cf. 1938 ed. 1.46.420
śītoṣṇatoyāsavamadyayūṣaphalāmladhānyāmlapayorasānāṃ |
yasyānupānaṃ tu hitam bhaveta tasmai pradeyaṃ tviha mātrayā tat ||
śītoṣṇatoyāsavamadyayūṣaphalāmladhānyāmlapayorasānāṃ |
yasyānupānaṃ tu hitam bhaveta tasmai pradeyaṃ tviha mātrayā tat ||
cf. 1938 ed. 1.46.421ab
vyādhiñ ca kālañ ca vibhāvya dhīro dravyāni yojyāni ca tāni tāni |
vyādhiñ ca kālañ ca vibhāvya dhīro dravyāni yojyāni ca tāni tāni |
cf. 1938 ed. 1.46.422
saṃkṣepa eṣo 'bhihito nupāneṣv ataḥ param vistarato 'bhidhāsye ||
saṃkṣepa eṣo 'bhihito nupāneṣv ataḥ param vistarato 'bhidhāsye ||
cf. 1938 ed. 1.46.423
uṣṇodakānupānan tu snehānām atha śasyate |
ṛte bhallātakasnehāt tatra toyaṃ smaśītalaṃ ||
uṣṇodakānupānan tu snehānām atha śasyate |
ṛte bhallātakasnehāt tatra toyaṃ smaśītalaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.424
anupānam vadanty eke taile yūṣāmlakāñjikaṃ |
śītodakam mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvvaśaḥ ||
anupānam vadanty eke taile yūṣāmlakāñjikaṃ |
śītodakam mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvvaśaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.425
dadhipāyasamadyārttiviṣajuṣṭe tathaiva ca |
kecit piṣṭapayasy āhur anupānaṃ sukhodakaṃ ||
dadhipāyasamadyārttiviṣajuṣṭe tathaiva ca |
kecit piṣṭapayasy āhur anupānaṃ sukhodakaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.426
payo māṃsaraso vāpi śālimudgādibhojināṃ |
payo māṃsaraso vāpi śālimudgādibhojināṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.427
māṣādīnām anupānan dhānyāmlan dadhimas tu vā ||
madyaṃ madyocitānān tu sarvvamāṃseṣu pūjitaṃ |
māṣādīnām anupānan dhānyāmlan dadhimas tu vā ||
madyaṃ madyocitānān tu sarvvamāṃseṣu pūjitaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.428
amadyapānām udakam phalāmlam vā praśasyate ||
kṣīraṃ gharmmādhvabhāṣyastrīklāntānām amṛtopamaṃ |
amadyapānām udakam phalāmlam vā praśasyate ||
kṣīraṃ gharmmādhvabhāṣyastrīklāntānām amṛtopamaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.429
surā kṛśānāṃ sthūlānāmanuśastam madhūdakaṃ ||
nirāmayānāṃ citrakan tu phalamadhye prakīrttitaṃ |
surā kṛśānāṃ sthūlānāmanuśastam madhūdakaṃ ||
nirāmayānāṃ citrakan tu phalamadhye prakīrttitaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.429
snigdhoṣṇam mārute śastaṃ kaphe rūkṣoṣṇamiṣyate ||
anupānaṃ hitañ cāpi pitte madhuraśītalaṃ |
snigdhoṣṇam mārute śastaṃ kaphe rūkṣoṣṇamiṣyate ||
anupānaṃ hitañ cāpi pitte madhuraśītalaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.431
hitaṃ śoṇitapitte tu kṣīram ikṣurasan tathā || ❈ ||
hitaṃ śoṇitapitte tu kṣīram ikṣurasan tathā || ❈ ||
[Anupāna listing in
order]
cf. 1938 ed. 1.46.432
ataḥ paraṃ tu vargāṇām anupānam pṛthak pṛthak |
pravakṣyāmy anupūrvveṇa sarvveṣām eva me śṛṇu ||
ataḥ paraṃ tu vargāṇām anupānam pṛthak pṛthak |
pravakṣyāmy anupūrvveṇa sarvveṣām eva me śṛṇu ||
cf. 1938 ed. 1.46.433
tatra pūrvvaśasya jā tānām vedarāmlaṃ | vaidalānān dhāmlaṃ | jāṅgalānān mṛgānān dhanvajānām pakṣiṇāñ ca pippalyāsavaḥ | viṣkirāṇāṃ kolavadarāsavaḥ | pratudānāṃ kṣīravṛksāsavaḥ | guhe śayānāṃ kharjjūranālikerāsavaḥ | sāmudrāṇām mātuluṅgāsavaḥ | kuṣmāṇḍānām amlānām sārdvīkāsavaḥ | amlā amlānāṃ phalānāṃ padmotpalakandāsavaḥ | kaṣāyāṇāṃ dāḍimavetrāsavaḥ | madhurāṇāṃ trikaṭukayuktaḥ khadirāsavaḥ | tālaphalādīnāṃ dhānyāmlaṃ | kandānāṃ dūrvvānalavetrāsavaḥ | pippalyādīnāṃ svadaṃṣṭrāvasukāsavaḥ | cuccūprabhṛtīnāṃ lodhrāsavaḥ | kusumbhaśākasya tad eva | maṇḍūkaparṇyādīnām mahāpañcamūlyāsavaḥ | tālamastakādīnām amlaphalāsavaḥ | saindhavādīnāṃ surāsavam āranālan toyam vā ||
tatra pūrvvaśasya jā tānām vedarāmlaṃ | vaidalānān dhāmlaṃ | jāṅgalānān mṛgānān dhanvajānām pakṣiṇāñ ca pippalyāsavaḥ | viṣkirāṇāṃ kolavadarāsavaḥ | pratudānāṃ kṣīravṛksāsavaḥ | guhe śayānāṃ kharjjūranālikerāsavaḥ | sāmudrāṇām mātuluṅgāsavaḥ | kuṣmāṇḍānām amlānām sārdvīkāsavaḥ | amlā amlānāṃ phalānāṃ padmotpalakandāsavaḥ | kaṣāyāṇāṃ dāḍimavetrāsavaḥ | madhurāṇāṃ trikaṭukayuktaḥ khadirāsavaḥ | tālaphalādīnāṃ dhānyāmlaṃ | kandānāṃ dūrvvānalavetrāsavaḥ | pippalyādīnāṃ svadaṃṣṭrāvasukāsavaḥ | cuccūprabhṛtīnāṃ lodhrāsavaḥ | kusumbhaśākasya tad eva | maṇḍūkaparṇyādīnām mahāpañcamūlyāsavaḥ | tālamastakādīnām amlaphalāsavaḥ | saindhavādīnāṃ surāsavam āranālan toyam vā ||
savaḥ… sārdvīkāsa om. A1938
pūrvvaśasya jāpūrvaśasyajāpūrvvaśasya jā𑑎A1938H pūrvvasasyajā N vedarāmlaṃH badarāmlaṃ, A1938 badarāmblaṃ | N vaidalānānvaidalānāṃA1938H vaidalānā N dhāmlaṃH dhānyāmlaṃ, A1938 dhānyāmblaṃ | N jāṅgalānān mṛgānānH jaṅghālānāṃ A1938 jaṃgālānāṃ mṛgānāṃ N pakṣiṇāñ capakṣiṇāṃ caNH ca A1938 viṣkirāṇāṃA1938H viṣṭhirāṇāṃ N kolavadarāsavaḥkolabadarāsavaḥ,kolabadarāsavaḥ |H kolabadarāsavaḥkolabadarāsavaḥ,kolabadarāsavaḥ | A1938N kṣīravṛksāsavaḥkṣīravṛkṣāsavaḥ,kṣīravṛkṣāsavaḥ |H kṣīravṛkṣāsavaḥkṣīravṛkṣāsavaḥ,kṣīravṛkṣāsavaḥ | A1938N guheNH guhā A1938 kharjjūranālikerāsavaḥH kharjūranālikerāsavaḥ, prasahānāmaśvagandhāsavaḥ, parṇamṛgāṇāṃ kṛṣṇagandhāsavaḥ, bileśayānāṃ phalāsavaḥ , ekaśaphānāṃ triphalāsavaḥ, anekaśaphānāṃ khadirāsavaḥ, kūlacarāṇāṃ śṛṅgāṭakakaśerukāsavaḥ, kośavāsināṃ pādināṃ ca sa eva, plavānāmikṣurasāsavaḥ, nādeyānāṃ matsyānāṃ mṛṇālāsavaḥ, A1938 kharjjūranāḍikesarāsavaḥ | N mātuluṅgāsavaḥmātuluṃgāsavaḥNH mātuluṅgā A1938 amlānāmH phalānāṃ N sārdvīkāsavaḥH gārdvīkāsavaḥ | N amlā amlānāṃamlā folionāṃem. amlānāṃamlā folionāṃ A1938H amblānāṃ N khadirāsavaḥNH khaṇḍāsavaḥ, A1938 dhānyāmlaṃA1938H dhānyāmblaṃ | N kandānāṃNH kaṭukānāṃ A1938 svadaṃṣṭrāvasukāsavaḥH śvadaṃṣṭrāvasukāsavaḥ, kūṣmāṇḍādīnāṃ dārvīkarīrāsavaḥ, A1938 svadraṣṭrāvasukāsavaḥ | N cuccūprabhṛtīnāṃNH cuccuprabhṛtīnāṃ A1938 lodhrāsavaḥlodhrāsavaḥNH lodhrāsavaḥ, jīvantyādīnāṃ triphalāsavaḥ, A1938 tad evaNH sa eva, A1938 mahāpañcamūlyāsavaḥH mahāpañcamūlāsavaḥ, A1938 mahāpañcaśūlyāsavaḥ | N tālamastakādīnāmtālamastakādīnāṃmNH tālamastakādīnā A1938 amlaphalāsavaḥamlaphalāsavaḥH mamlaphalāsavaḥ, A1938 amblaphalāsavaḥ | N surāsavamsurāsavaṃNH surāsava A1938 āranālanāranālaṃNH āranālaṃ ca, A1938 toyam vātoyam vā || NH toyaṃ vā sarvatreti ||433|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.434
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sarvveṣām anupānānāṃ māhendran toyam uttamaṃ |
sātmyam vā yasya yat toyaṃ tatsmai hitam ucyate ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sarvveṣām anupānānāṃ māhendran toyam uttamaṃ |
sātmyam vā yasya yat toyaṃ tatsmai hitam ucyate ||
cf. 1938 ed. 1.46.435
doṣavad guru vā bhuktam atimātram athāpi vā ||
doṣavad guru vā bhuktam atimātram athāpi vā ||
cf. 1938 ed. 1.46.436
yathoktenānupānena sukham annaṃ prajīryate ||
rocanaṃ vṛṃhaṇam vṛṣyan doṣasaṃghātabhedanaṃ |
yathoktenānupānena sukham annaṃ prajīryate ||
rocanaṃ vṛṃhaṇam vṛṣyan doṣasaṃghātabhedanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.437
tarppaṇam mārddavakaraṃ śramaklamaharaṃ sukhaṃ ||
dīpanan doṣaśamanaṃ pipāsāc chedanam paraṃ |
tarppaṇam mārddavakaraṃ śramaklamaharaṃ sukhaṃ ||
dīpanan doṣaśamanaṃ pipāsāc chedanam paraṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.438
valyaṃ varṇṇakarañ cāpi anupānaṃ sadocyate ||
tad ādau karṣayet pītaṃ sthāpayet madhyasevitaṃ |
valyaṃ varṇṇakarañ cāpi anupānaṃ sadocyate ||
tad ādau karṣayet pītaṃ sthāpayet madhyasevitaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.439
paścāt pītaṃ vṛṃhayati tat samīkṣya prayojayet ||
sthiratāṅ gatam aklinnam annam adravapāyinaḥ |
paścāt pītaṃ vṛṃhayati tat samīkṣya prayojayet ||
sthiratāṅ gatam aklinnam annam adravapāyinaḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.440
bhavaty āvādhajanam anupānam ataḥ pivet ||
na pivec chvāsakāsārtaroge vāpy urdhvajatruge |
bhavaty āvādhajanam anupānam ataḥ pivet ||
na pivec chvāsakāsārtaroge vāpy urdhvajatruge |
bhavatybhava tyNH bhava A1938 āvādhajanamH tyābādhajanana A1938 āvādhajananam N anupānamNH manupāna A1938 ataḥNH mataḥ A1938 pivet || napivet ||
naH pibet napibet |
napibet ||
na A1938N pivec chvāsakāsārtarogepivec chvā𑑎jpegsakāsārtarogeH pibecchvāsakāsārto rogepibec chvāsakāsārtto roge A1938N vāpyNH cāpy A1938 urdhvajatrugeH ūrdhvajatruge ||440|| A1938 ūrdvajantrukeje | Nac ūrdvajantruje | Npc
naH pibet napibet |
napibet ||
na A1938N pivec chvāsakāsārtarogepivec chvā𑑎jpegsakāsārtarogeH pibecchvāsakāsārto rogepibec chvāsakāsārtto roge A1938N vāpyNH cāpy A1938 urdhvajatrugeH ūrdhvajatruge ||440|| A1938 ūrdvajantrukeje | Nac ūrdvajantruje | Npc
cf. 1938 ed. 1.46.441
kṣatoraskaprasekī ca yasya copahatasvaraḥ ||
pītvā ca bhāṣyādhyayana svaprageyān na śīlayet |
kṣatoraskaprasekī ca yasya copahatasvaraḥ ||
pītvā ca bhāṣyādhyayana svaprageyān na śīlayet |
cf. 1938 ed. 1.46.442
pradūṣyāmāśayan taddhi tasya kaṇṭhorasi sthitaṃ ||
syandāgnisādacchardyādīnajana yadā mayān vahūn |
pradūṣyāmāśayan taddhi tasya kaṇṭhorasi sthitaṃ ||
syandāgnisādacchardyādīnajana yadā mayān vahūn |
cf. 1938 ed. 1.46.443
gurūlāghavacinteyaṃ svabhāvan nātivarttate ||
tathā saṃskaramātrān na kālāś cāpy uttarottarāṃ |
gurūlāghavacinteyaṃ svabhāvan nātivarttate ||
tathā saṃskaramātrān na kālāś cāpy uttarottarāṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.444
mandakarmmānalārogyāḥ sukumārāḥ sukhocitāḥ ||
jantavo ye tu teṣāṃ hi cinteyam parikīrttite |
mandakarmmānalārogyāḥ sukumārāḥ sukhocitāḥ ||
jantavo ye tu teṣāṃ hi cinteyam parikīrttite |
cf. 1938 ed. 1.46.445
valinaḥ kharabhakṣyāś ca ye ca dīptāgnayo narāḥ ||
karmman ity āś ca ye teṣān nāvaśyam paricintyate || ||
valinaḥ kharabhakṣyāś ca ye ca dīptāgnayo narāḥ ||
karmman ity āś ca ye teṣān nāvaśyam paricintyate || ||
[On how to eat]
cf. 1938 ed. 1.46.446
athāhāravidhivistareṇākhilaṃ śṛṇu ||
āptāsthitam asaṃkīrṇṇe śuci kāryaṃ mahānasaṃ |
athāhāravidhivistareṇākhilaṃ śṛṇu ||
āptāsthitam asaṃkīrṇṇe śuci kāryaṃ mahānasaṃ |
athāhāravidhivistareṇākhilaṃathāhāravidhivistareṇākhilaṃathāhāra𑑎vidhivistareṇākhilaṃNpcH athāhāravidhiṃ vatsa! vistareṇākhilaṃ A1938 athāhārividhivistareṇākhilaṃ Nac āptāsthitam
āptāsthitamN
āptāsthita A1938H asaṃkīrṇṇeem. masaṅkīrṇaṃ A1938 asaṃkīrṇṇaṃ N masaṃkīrṇṇe H śuciA1938H suci N kāryaṃA1938H dkāyāaṃ Nac dkāyaaṃ Npc
āptāsthitamN
āptāsthita A1938H asaṃkīrṇṇeem. masaṅkīrṇaṃ A1938 asaṃkīrṇṇaṃ N masaṃkīrṇṇe H śuciA1938H suci N kāryaṃA1938H dkāyāaṃ Nac dkāyaaṃ Npc
cf. 1938 ed. 1.46.447
tatrāptair guṇasampannam bhakṣyādiṣu susaṃskṛtaṃ ||
śucau deśeṣu saṃguptaṃ samupasthāpayed bhiṣak |
tatrāptair guṇasampannam bhakṣyādiṣu susaṃskṛtaṃ ||
śucau deśeṣu saṃguptaṃ samupasthāpayed bhiṣak |
cf. 1938 ed. 1.46.448
viṣaghnair agadaiḥ spṛṣṭam prokṣitaṃ vyajanodakaiḥ ||
siddhair mantrair hataviṣaṃ siddham annan nidedayet || 0 ||
viṣaghnair agadaiḥ spṛṣṭam prokṣitaṃ vyajanodakaiḥ ||
siddhair mantrair hataviṣaṃ siddham annan nidedayet || 0 ||
[Āhāropakalpana: How to serve
food]
cf. 1938 ed. 1.46.449
vakṣyāmyataḥ paraṃ kṛtsnām āhārasyopakalpanāṃ |
ghṛtaṃ kārṣṇāyase deyaṃ peyā deyā tu rājate ||
vakṣyāmyataḥ paraṃ kṛtsnām āhārasyopakalpanāṃ |
ghṛtaṃ kārṣṇāyase deyaṃ peyā deyā tu rājate ||
cf. 1938 ed. 1.46.450
phalāni sarvvabhakṣyāṃś ca pradayā vaidaleṣu tu |
pariśuṣkaṃ pradigdhāni sauvarṇṇeṣūpahārayet ||
phalāni sarvvabhakṣyāṃś ca pradayā vaidaleṣu tu |
pariśuṣkaṃ pradigdhāni sauvarṇṇeṣūpahārayet ||
phalāniA1938H phalās ca N sarvvabhakṣyāṃś casarvabhakṣyāṃś caA1938H sarvvabhakṣyāṃs ca N pradayāH pradadyā A1938 pradeyā N vaidaleṣu tuH dvai daleṣu tu | A1938 vaidalīṣu tu | N pariśuṣkaṃ
pariśuṣkaṃNH
pariśuṣka A1938 sauvarṇṇeṣūpahārayetH sauvarṇeṣu prakalpayet ||450|| A1938 sauvarṇṇeṣūpakalpayet || N
pariśuṣkaṃNH
pariśuṣka A1938 sauvarṇṇeṣūpahārayetH sauvarṇeṣu prakalpayet ||450|| A1938 sauvarṇṇeṣūpakalpayet || N
cf. 1938 ed. 1.46.451
dravāṇi rasāś caiva rājateṣūpahārayet |
kaṭvarāṇi khalāś caiva sarvvāñ cchaileṣu dāpayet ||
dravāṇi rasāś caiva rājateṣūpahārayet |
kaṭvarāṇi khalāś caiva sarvvāñ cchaileṣu dāpayet ||
cf. 1938 ed. 1.46.452
dadyāt tāmramaye pātresu śītaṃ suśritaṃ payaḥ |
pānīyam pānakam madyam mṛnmayeṣu pradāpayet ||
dadyāt tāmramaye pātresu śītaṃ suśritaṃ payaḥ |
pānīyam pānakam madyam mṛnmayeṣu pradāpayet ||
cf. 1938 ed. 1.46.453
kācasphaṭikapātreṣu śītaleṣu śubheṣu |
vajravaidūryacitreṣu rāgaṣāḍavaṣadūkān ||
kācasphaṭikapātreṣu śītaleṣu śubheṣu |
vajravaidūryacitreṣu rāgaṣāḍavaṣadūkān ||
cf. 1938 ed. 1.46.454
purastād vimale pāre suvistīrṇṇe manorame |
sūdaḥ sūpodanan dadyāt pradehāś ca su saṃskṛtaṃ ||
purastād vimale pāre suvistīrṇṇe manorame |
sūdaḥ sūpodanan dadyāt pradehāś ca su saṃskṛtaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.455
phalāni sarvva bhaksāś ca pariśuṣkāṇi yāni ca |
tāni dakṣiṇapārśve tu bhuñjānasyopakalpayet ||
phalāni sarvva bhaksāś ca pariśuṣkāṇi yāni ca |
tāni dakṣiṇapārśve tu bhuñjānasyopakalpayet ||
cf. 1938 ed. 1.46.456
pradravāṇi rasāś caiva pānīyam pānakam payaḥ |
khalān yūṣāś ca peyāś ca sarvve pārśve pradāpayet ||
pradravāṇi rasāś caiva pānīyam pānakam payaḥ |
khalān yūṣāś ca peyāś ca sarvve pārśve pradāpayet ||
cf. 1938 ed. 1.46.457
sarvvān guḍavikārāś ca rāgaṣāḍavaṣaṭūkān |
purasthāt sthāpayet prājño dvayor api ca madhayataḥ ||
sarvvān guḍavikārāś ca rāgaṣāḍavaṣaṭūkān |
purasthāt sthāpayet prājño dvayor api ca madhayataḥ ||
sarvvān guḍavikārāś casarvvān guḍavikārāś caH sarvān guḍavikārāṃś ca A1938 sarvāṃ guḍavikārāṃś ca N rāgaṣāḍavaṣaṭūkān | purasthāt sthāpayet prājñorāgaṣāḍavaṣaṭūkān |
purasthāt sthāpayet prājñoH rāgaṣāḍavasaṭṭakān |
purastāt sthāpayet prājño A1938 rāgaṣāḍavaṣaṭṭakaṃ ||
purasthāt sthāpayet prājño N madhayataḥNH madhyataḥ ||457|| A1938
purasthāt sthāpayet prājñoH rāgaṣāḍavasaṭṭakān |
purastāt sthāpayet prājño A1938 rāgaṣāḍavaṣaṭṭakaṃ ||
purasthāt sthāpayet prājño N madhayataḥNH madhyataḥ ||457|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.458
evaṃ vijñāya matimān bhojanasyopakalpanāṃ |
bhoktāram vijane ramye niḥsampāte śubhe śucau ||
evaṃ vijñāya matimān bhojanasyopakalpanāṃ |
bhoktāram vijane ramye niḥsampāte śubhe śucau ||
cf. 1938 ed. 1.46.459
sugandhapuṣparacite same deśe 'tha bhojayet |
viśiṣṭam iṣṭasaṃskāraiḥ pathair hṛdyair asādibhiḥ ||
sugandhapuṣparacite same deśe 'tha bhojayet |
viśiṣṭam iṣṭasaṃskāraiḥ pathair hṛdyair asādibhiḥ ||
'thaem. ca A1938 tha NH bhojayet | viśiṣṭambhojayet |
viśiṣṭamH bhojayet
viśiṣṭa A1938 bhojayet ||
visiṣṭam N iṣṭasaṃskāraiḥH miṣṭasaṃskāraiḥ A1938 iṣṭasaṃskārai N pathairH pathyair A1938 pethyair N hṛdyairhṛdyairH iṣṭai A1938 hṛdyai N asādibhiḥrasādibhiḥ ||459||rasādibhiḥ |H rasādibhiḥ rasādibhiḥ ||459||rasādibhiḥ | A1938N
viśiṣṭamH bhojayet
viśiṣṭa A1938 bhojayet ||
visiṣṭam N iṣṭasaṃskāraiḥH miṣṭasaṃskāraiḥ A1938 iṣṭasaṃskārai N pathairH pathyair A1938 pethyair N hṛdyairhṛdyairH iṣṭai A1938 hṛdyai N asādibhiḥrasādibhiḥ ||459||rasādibhiḥ |H rasādibhiḥ rasādibhiḥ ||459||rasādibhiḥ | A1938N
cf. 1938 ed. 1.46.460
manojñaṃ śuci nātyuṣṇaṃ pratyagram aśanaṃ hitaṃ |
pūrvvam madhuram aśnīyāl lavaṇomlautaḥ paraṃ ||
manojñaṃ śuci nātyuṣṇaṃ pratyagram aśanaṃ hitaṃ |
pūrvvam madhuram aśnīyāl lavaṇomlautaḥ paraṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.461
paścād eṣān rasān vai dyo bhojaneṣ eva cārayet |
pādau phalāni yuñjīta dāḍimādīni vuddhimān ||
paścād eṣān rasān vai dyo bhojaneṣ eva cārayet |
pādau phalāni yuñjīta dāḍimādīni vuddhimān ||
paścād eṣān rasān vai dyopaścād eṣān rasān vai dyoH paścāc cheṣān rasān vaidyo A1938 paścāc cheṣāṃ rasā vaidyo N bhojaneṣbhojaneṣvH bhojaneṣvbhojaneṣv A1938N evaH ava A1938N cārayet | pādaucārayet |
pādauH cārayet ādaucārayet |
ādaucārayet ||
ādau A1938N yuñjītaNH bhuñjīta A1938 vuddhimānbuddhimān ||461||buddhimān |H buddhimān buddhimān ||461||buddhimān | A1938N
pādauH cārayet ādaucārayet |
ādaucārayet ||
ādau A1938N yuñjītaNH bhuñjīta A1938 vuddhimānbuddhimān ||461||buddhimān |H buddhimān buddhimān ||461||buddhimān | A1938N
cf. 1938 ed. 1.46.462
tataḥ peyān tato bhojyāñś citrāṃs tataḥ paraṃ |
ghanaṃ pūrvvaṃ samaśnīyād iti kecid avasthitāḥ ||
tataḥ peyān tato bhojyāñś citrāṃs tataḥ paraṃ |
ghanaṃ pūrvvaṃ samaśnīyād iti kecid avasthitāḥ ||
peyānpeyāṃA1938H peyā N tatoH stato A1938 t tato N bhojyāñśH bhojyān bhakṣyāṃ A1938 bhojyañ N citrāṃscitrāṃsH ścitrāṃ A1938 citrām bhakṣyās N tataḥH stataḥ A1938 tv ataḥ N samaśnīyād itisamaśnīyād itiNH samaśnīyā A1938 kecid avasthitāḥkecid avasthitāḥH t, kecid āhur viparyayam ||462|| A1938 kecid vyavasthitāḥ | N
cf. 1938 ed. 1.46.463
ādāvante ca madhye ca bhojane ca praśasyate |
niratyayan doṣaharam phaleṣv āmalakaṃ nṛṇāṃ ||
ādāvante ca madhye ca bhojane ca praśasyate |
niratyayan doṣaharam phaleṣv āmalakaṃ nṛṇāṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.464
mṛṇālavisaśālūkakandekṣuprabhṛtīni tu |
pūrvvaṃ yojyāni bhiṣajā na tu bhukte kathañcana ||
mṛṇālavisaśālūkakandekṣuprabhṛtīni tu |
pūrvvaṃ yojyāni bhiṣajā na tu bhukte kathañcana ||
cf. 1938 ed. 1.46.465
sukham uccaiḥ samāsīnaṃ samadehonnatatparam |
kāle sātmyaṃ laghu snigdham uṣṇaṃ kṣipraṃ dravottaraṃ ||
sukham uccaiḥ samāsīnaṃ samadehonnatatparam |
kāle sātmyaṃ laghu snigdham uṣṇaṃ kṣipraṃ dravottaraṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.466
vubhukṣitonnam aśnīyāt mātrāvad viditāsanaḥ |
kāle bhuktam prīṇayati sātmyam annan na vādhate ||
vubhukṣitonnam aśnīyāt mātrāvad viditāsanaḥ |
kāle bhuktam prīṇayati sātmyam annan na vādhate ||
vubhukṣitonnamH bubhukṣito 'nna A1938 bubhukṣitonnam N aśnīyāt mātrāvad viditāsanaḥaśnīyāt mātrāvad viditāsanaḥNH maśnīyānmātrāvadviditāgamaḥ A1938 bhuktambhuktaṃNH om. A1938 prīṇayatiNH prīṇayate A1938 sātmyamNH bhuktaṃ sātmya A1938 annan naNH mannaṃ na A1938 vādhatebādhate ||466||bādhate |H bādhate bādhate ||466||bādhate | A1938N
cf. 1938 ed. 1.46.467
laghuśīghram vrajet pākaṃ snigdhoṣṇaṃ valavadhṛdaṃ |
kṣipram uktaṃ samam pākaṃ yāty aduṣṭan dravottaraṃ ||
laghuśīghram vrajet pākaṃ snigdhoṣṇaṃ valavadhṛdaṃ |
kṣipram uktaṃ samam pākaṃ yāty aduṣṭan dravottaraṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.468
sukhañ jīryati mātrāvad dhātusātmyaṃ karoti ca |
atīvāyatamātrāmyaḥ kṣapā yeṣv ṛtuṣu smṛtāḥ ||
sukhañ jīryati mātrāvad dhātusātmyaṃ karoti ca |
atīvāyatamātrāmyaḥ kṣapā yeṣv ṛtuṣu smṛtāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.469
teṣu tat pratyanīkārthaṃ bhuñjīta prātareva tu |
yeṣu cāpi bhaveyus tad iva sā bhṛśamāyatāḥ ||
teṣu tat pratyanīkārthaṃ bhuñjīta prātareva tu |
yeṣu cāpi bhaveyus tad iva sā bhṛśamāyatāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.470
teṣu tat kālavi hitam aparāhṇe praśasyate |
rajanyo divasāś caiva yeṣu vāpi samāḥ smṛtāḥ ||
teṣu tat kālavi hitam aparāhṇe praśasyate |
rajanyo divasāś caiva yeṣu vāpi samāḥ smṛtāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.471
kṛtvā samam ahorātraṃ teṣu bhuñjīta bhojanaṃ |
aprāptātītakālam vā nāśnīyāt tu yathā tathaṃ ||
kṛtvā samam ahorātraṃ teṣu bhuñjīta bhojanaṃ |
aprāptātītakālam vā nāśnīyāt tu yathā tathaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.472
aprāptakālam bhuñjānaḥ śarīre hy aghau naraḥ |
tāstānvyādhīn avāpnoti maraṇam vā niyacchati ||
aprāptakālam bhuñjānaḥ śarīre hy aghau naraḥ |
tāstānvyādhīn avāpnoti maraṇam vā niyacchati ||
cf. 1938 ed. 1.46.473
atītakālam bhuktan tu vāyunopahate 'nale |
kṛcchād vipacyate bhuktan dvitīyanna ca kāṃkṣati ||
atītakālam bhuktan tu vāyunopahate 'nale |
kṛcchād vipacyate bhuktan dvitīyanna ca kāṃkṣati ||
cf. 1938 ed. 1.46.474cd
ālasyagauravāṭopamaciṅ kurute 'dhikaṃ |
ālasyagauravāṭopamaciṅ kurute 'dhikaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.474ab
hīnamātram asantoṣaṃ karoti ca valakṣayaṃ ||
hīnamātram asantoṣaṃ karoti ca valakṣayaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.475
tasmāt susaṃskṛtaṃ yuktyā doṣair ebhir vvivarjitaṃ |
yathoktaguṇasampannam upaseveta bhojanaṃ ||
tasmāt susaṃskṛtaṃ yuktyā doṣair ebhir vvivarjitaṃ |
yathoktaguṇasampannam upaseveta bhojanaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.476
vibhajya kāladoṣādīn kālayor ubhayor api |
acokṣan duṣṭam utsṛṣṭam pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat ||
vibhajya kāladoṣādīn kālayor ubhayor api |
acokṣan duṣṭam utsṛṣṭam pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat ||
cf. 1938 ed. 1.46.477
dviṣṭaṃ vyuṣitam asvādu pūtim annam vivarjjayet |
cirasiddhaṃ sthiraṃ śītam annam uṣṇīkṛtam punaḥ ||
dviṣṭaṃ vyuṣitam asvādu pūtim annam vivarjjayet |
cirasiddhaṃ sthiraṃ śītam annam uṣṇīkṛtam punaḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.478
aśāntam upadagdhañ ca na tathā svādu na lakṣyate |
yad yat svādutaran tat tad vidadhyād uttarottaraṃ ||
aśāntam upadagdhañ ca na tathā svādu na lakṣyate |
yad yat svādutaran tat tad vidadhyād uttarottaraṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.479
prakṣālayed bhirāsyaṃ bhuñjānasya muhur mmuhuḥ |
viśuddhe rasane hy asmai rocate 'nnam apūrvavat ||
prakṣālayed bhirāsyaṃ bhuñjānasya muhur mmuhuḥ |
viśuddhe rasane hy asmai rocate 'nnam apūrvavat ||
prakṣālayed bhirāsyaṃprafoliokṣālayed bhirāsyaṃH prakṣālayed adbhir āsyaṃ A1938N bhuñjānasyaA1938H bhuṃñjānasya N muhurNH muhu A1938 mmuhuḥmuhuḥNH rmuhuḥ | A1938 rasane hyNH rasane A1938 asmaiNH tasya A1938 rocateA1938H rocate n N 'nnamH 'nna A1938 na N apūrvavatmapūrvavat ||479||mapūrvavat |H mapūrvavat mapūrvavat ||479||mapūrvavat | A1938N
cf. 1938 ed. 1.46.480
svādunā tasya rasanaṃ prathamenātha tarppitaṃ |
tathā na svādayed annan tasmāt prakṣālyam antarā ||
svādunā tasya rasanaṃ prathamenātha tarppitaṃ |
tathā na svādayed annan tasmāt prakṣālyam antarā ||
cf. 1938 ed. 1.46.481
saumanasyam valaṃ tuṣṭim utsāhaṃ harṣaṇaṃ sukhaṃ |
svādu sañjanayaty annam asvādu tu vivarjayet ||
saumanasyam valaṃ tuṣṭim utsāhaṃ harṣaṇaṃ sukhaṃ |
svādu sañjanayaty annam asvādu tu vivarjayet ||
cf. 1938 ed. 1.46.482ab
bhuktvā punaḥ prārthayate bhūyastat svādu bhojanaṃ |
bhuktvā punaḥ prārthayate bhūyastat svādu bhojanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.483
dantāntaragataṃ cānnaṃ śodhanenāharec chanaiḥ ||
kuryād anirhṛtan taddhi mukhasyāniṣṭagandhitāṃ |
dantāntaragataṃ cānnaṃ śodhanenāharec chanaiḥ ||
kuryād anirhṛtan taddhi mukhasyāniṣṭagandhitāṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.484
jīrṇṇe 'nne varte vāyur vvidagdhe pittam eva tu ||
bhuktamātre kaphaś cāpi tasmād bhukteritaṅ kaphaṃ ||
jīrṇṇe 'nne varte vāyur vvidagdhe pittam eva tu ||
bhuktamātre kaphaś cāpi tasmād bhukteritaṅ kaphaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.485
hared dhūmena hṛdyair vvā kaṣāyakaṭutiktakaiḥ |
pūgakaṅkolakarpūralavaṅgasumanaḥ phalaiḥ |
hared dhūmena hṛdyair vvā kaṣāyakaṭutiktakaiḥ |
pūgakaṅkolakarpūralavaṅgasumanaḥ phalaiḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.486
phalaiḥ kaṭukasārvvā mukhavaiṣadyakārakaiḥ ||
tāmvulapatrasahitaiḥ sugandhair vvā vicakṣaṇaḥ |
phalaiḥ kaṭukasārvvā mukhavaiṣadyakārakaiḥ ||
tāmvulapatrasahitaiḥ sugandhair vvā vicakṣaṇaḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.487cd
tataḥ padaśataṃ gatvā vāmapārśvena samviśet ||
tataḥ padaśataṃ gatvā vāmapārśvena samviśet ||
cf. 1938 ed. 1.46.488
śavdaṃ rūpaṃ rasaṅ gandhaṃ seveta manasaḥ priyaṃ |
bhuktamātraḥ śucau deśe nānnaṃ cet sādhu tiṣṭhati ||
śavdaṃ rūpaṃ rasaṅ gandhaṃ seveta manasaḥ priyaṃ |
bhuktamātraḥ śucau deśe nānnaṃ cet sādhu tiṣṭhati ||
cf. 1938 ed. 1.46.489
śavdaṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ sparśaś cāpi jugupsitaṃ |
aśucyannan tathā bhuktam atimātrañ ca vāmayet ||
śavdaṃ rūpaṃ rasaṃ gandhaṃ sparśaś cāpi jugupsitaṃ |
aśucyannan tathā bhuktam atimātrañ ca vāmayet ||
śavdaṃH śabda A1938 sabdaṃ N rūpaṃNH rūpa A1938 rasaṃNH rasā A1938 gandhaṃNH gandhāḥ A1938 sparśaśH sparśāś A1938 sparśañ N jugupsitaṃH jugupsitāḥ | A1938 jugupsitāṃ || N aśucyannan
aśucyannaṃ
aśucyannanA1938H
aśuciy annan Nac
aśucy annan Npc bhuktamH bhukta A1938 bhuktām N atimātrañ caNH matihāsyaṃ ca A1938
aśucyannaṃ
aśucyannanA1938H
aśuciy annan Nac
aśucy annan Npc bhuktamH bhukta A1938 bhuktām N atimātrañ caNH matihāsyaṃ ca A1938
cf. 1938 ed. 1.46.490ab
śayanam vāsanam vāpi necched vāpi ca tal lakṣaṇaṃ |
śayanam vāsanam vāpi necched vāpi ca tal lakṣaṇaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.491
na caikarasasevāyāṃ prasajye ca kadācana ||
śākāvarānnabhūyiṣṭhaṃ vyamlañ ca na samācaret |
na caikarasasevāyāṃ prasajye ca kadācana ||
śākāvarānnabhūyiṣṭhaṃ vyamlañ ca na samācaret |
cf. 1938 ed. 1.46.492
ekaikaśaḥ samastām vā nāśnīyāc ca kadācana ||
prāgbhukte 'py avivikte 'gnau dvirannan na samācaret |
ekaikaśaḥ samastām vā nāśnīyāc ca kadācana ||
prāgbhukte 'py avivikte 'gnau dvirannan na samācaret |
cf. 1938 ed. 1.46.493cd
mātrāgurūm parihared āhāraṃ dravyato 'pi ca ||
mātrāgurūm parihared āhāraṃ dravyato 'pi ca ||
cf. 1938 ed. 1.46.494
piṣṭānna naiva sevata mātrayā vā kṣudhāturaḥ |
peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ gurūvidyād yathottaraṃ ||
piṣṭānna naiva sevata mātrayā vā kṣudhāturaḥ |
peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ gurūvidyād yathottaraṃ ||
piṣṭānnapiṣṭānnanH piṣṭānnaṃpiṣṭānnan A1938N sevataNH bhuñjīta A1938 kṣudhāturaḥNH bubhukṣitaḥ |
dviguṇaṃ ca pibettoyaṃ sukhaṃ A1938 peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ
peyalehyādyabhakṣyāṇāṃH samyak prajīryati
peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ A1938
peyalehyādibhakṣāṇāṃ N gurūvidyād yathottaraṃgurūvi𑑎dyād yathottaraṃgurūvidyād yathottaraṃNH guru vidyādyathottaram ||494|| A1938
dviguṇaṃ ca pibettoyaṃ sukhaṃ A1938 peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ
peyalehyādyabhakṣyāṇāṃH samyak prajīryati
peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ A1938
peyalehyādibhakṣāṇāṃ N gurūvidyād yathottaraṃgurūvi𑑎dyād yathottaraṃgurūvidyād yathottaraṃNH guru vidyādyathottaram ||494|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.495
gurūṇām adhasauhity aṃ lafhūnāṃ vṛttir iṣyate |
dravottaro dravaś cāpi na mātrā gurur iṣyate ||
gurūṇām adhasauhity aṃ lafhūnāṃ vṛttir iṣyate |
dravottaro dravaś cāpi na mātrā gurur iṣyate ||
cf. 1938 ed. 1.46.496
dravādyam aviśuṣkan tu samyakkāny upapadyate |
viśuṣkam annam abhyastan na pākaṃ sādhu gacchati ||
dravādyam aviśuṣkan tu samyakkāny upapadyate |
viśuṣkam annam abhyastan na pākaṃ sādhu gacchati ||
cf. 1938 ed. 1.46.497
piṇḍīkṛtasamaṃ klinnam vidāham upagacchati |
śrotasy annavahe pittam paktau vā yasya tiṣṭhati ||
piṇḍīkṛtasamaṃ klinnam vidāham upagacchati |
śrotasy annavahe pittam paktau vā yasya tiṣṭhati ||
cf. 1938 ed. 1.46.498
vidāhi bhuktam anyad vā tasyāpy annam vidahyate |
śuṣkam bhuktam vidagdhaṃ syād agdher vyāpādakārakaḥ ||
vidāhi bhuktam anyad vā tasyāpy annam vidahyate |
śuṣkam bhuktam vidagdhaṃ syād agdher vyāpādakārakaḥ ||
bhuktamNH bhukta A1938 anyad vāNH manyadvā A1938 tasyāpyH tasyā A1938 tathāpy N annamannaṃNH pyannaṃ A1938 bhuktamNH viruddhaṃ A1938 vidagdhaṃem. viṣṭam A1938 vi𑑎dagdha N vidagdhaṃ ḥ H syād agdherem. bhi vahni A1938 syād agner N syādagdher H vyāpādakārakaḥH vyāpadamāvahet ||498|| A1938 vyāpādakārakaṃ | N
cf. 1938 ed. 1.46.499
āmam vidadham viṣṭac ca kaphapittānilais tribhiḥ |
ajīrṇṇe kecid icchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ ||
āmam vidadham viṣṭac ca kaphapittānilais tribhiḥ |
ajīrṇṇe kecid icchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.500
atyambupānād viṣam āśanāc ca
sandhāraṇāt svapnaviparyayād vā |
kāle 'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktam
annan na pākaṃ bhajate narasya ||
atyambupānād viṣam āśanāc ca
sandhāraṇāt svapnaviparyayād vā |
kāle 'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktam
annan na pākaṃ bhajate narasya ||
em. īrṣyābhayakrodhaparikṣatena lubdhena śugdainyanipīḍitena |
pradveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyak pariṇāmameti ||501|| A1938
pradveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyak pariṇāmameti ||501|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.502
mādhuryam annaṅgatamāṃsasaṃjñām
vidagdhasaṃjñāṃ gatam amlabhāvaṃ |
kiñcid vidagdhaṃ bhṛśatodaśūlam
viṣṭabdham ānaddhaniruddhavātaṃ ||
mādhuryam annaṅgatamāṃsasaṃjñām
vidagdhasaṃjñāṃ gatam amlabhāvaṃ |
kiñcid vidagdhaṃ bhṛśatodaśūlam
viṣṭabdham ānaddhaniruddhavātaṃ ||
mādhuryamH mādhurya A1938 mdhūyam Nac mādhūyam Npc annaṅgatamāṃsasaṃjñāmH mannaṃ gatamāmasañjñaṃ A1938 annaṃ gatam āṃsasaṃjñām N vidagdhasaṃjñāṃH vidagdhasañjñaṃ A1938 vidagdhasaṃjñā N gatamNH gata A1938 amlabhāvaṃH mamlabhāvam | A1938 amblabhāvaḥ | N kiñcid vidagdhaṃ
kiñcid vidagdhaṃNH
kiñcidvipakvaṃ, A1938 viṣṭabdham ānaddhaniruddhavātaṃvijpegṣṭabdham ānaddhaniruddhavātaṃH viṣṭabdhamānaddhaviruddhavātam ||502|| A1938 viṣṭabdhamānan tu niruddhavātaṃ || N
kiñcid vidagdhaṃNH
kiñcidvipakvaṃ, A1938 viṣṭabdham ānaddhaniruddhavātaṃvijpegṣṭabdham ānaddhaniruddhavātaṃH viṣṭabdhamānaddhaviruddhavātam ||502|| A1938 viṣṭabdhamānan tu niruddhavātaṃ || N
cf. 1938 ed. 1.46.503
udgāraśuddhāv api bhakṣakāṃkṣā
na jāyate hṛdgurutā ca yasya |
rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ
caturtham etan pravadanty ajīrṇṇaṃ ||
udgāraśuddhāv api bhakṣakāṃkṣā
na jāyate hṛdgurutā ca yasya |
rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ
caturtham etan pravadanty ajīrṇṇaṃ ||
cf. 1938 ed. 1.46.504
mūrcchā pralāpo vamathuḥ praseko
jvaro 'tisāraḥ sadanam bhramaś ca ||
śirorujā pṛṣṭhakaṭigrahaś ca
tṛṣṇā vipāko 'tha vijṛmbhikā ca ||
upadravā bhavanty ete maraṇam vāpy ajīrṇṇataḥ |
mūrcchā pralāpo vamathuḥ praseko
jvaro 'tisāraḥ sadanam bhramaś ca ||
śirorujā pṛṣṭhakaṭigrahaś ca
tṛṣṇā vipāko 'tha vijṛmbhikā ca ||
upadravā bhavanty ete maraṇam vāpy ajīrṇṇataḥ |
- The Nepalese version is in upajāti metre, with the fifth line in śloka. The vulgate omits the middle lines and makes a simple śloka of the whole.
cf. 1938 ed. 1.46.505
tatrāme laṃghanaṅ kāryam vidagdhe vamanaṃ hitaṃ ||
viṣṭabdhe svedanaṃ śastaṃ rasaśeṣe śayīta ca |
tatrāme laṃghanaṅ kāryam vidagdhe vamanaṃ hitaṃ ||
viṣṭabdhe svedanaṃ śastaṃ rasaśeṣe śayīta ca |
cf. 1938 ed. 1.46.506
vāmayed āśu tan tasmād uṣṇena lavaṇāmbunā ||
kāryan cānaśanan tāvad yāvan na prakṛtim vrajet |
vāmayed āśu tan tasmād uṣṇena lavaṇāmbunā ||
kāryan cānaśanan tāvad yāvan na prakṛtim vrajet |
vāmayed āśu tanvāmayed āśu taṃA1938H vāmayed āsu ta N tasmād uṣṇenaA1938H t tasmād uṣṇena N lavaṇāmbunāA1938 lavaṇābunā || N lavaṇāmvunā || H kāryan cānaśanan
kāryan cānaśananH kāryaṃ vā'naśanaṃ
kāryaṃ vā'naśanaṃ
kāryam vānaśanan A1938N tāvad yāvan naNH tāvadyāvanna A1938 vrajetNH bhajet ||506|| A1938
kāryan cānaśananH kāryaṃ vā'naśanaṃ
kāryaṃ vā'naśanaṃ
kāryam vānaśanan A1938N tāvad yāvan naNH tāvadyāvanna A1938 vrajetNH bhajet ||506|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.507
laghukāyamanaś cainaṃ laghvannaiḥ samupācaret ||
yāvan na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ ghrāṇatas tathā |
laghukāyamanaś cainaṃ laghvannaiḥ samupācaret ||
yāvan na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ ghrāṇatas tathā |
cf. 1938 ed. 1.46.508
hitāhitopasaṃyuktam anna saṃśamanaṃ smṛtaṃ ||
bahu stokam akāle vā taṃ jñeyam viṣamāśanaṃ |
hitāhitopasaṃyuktam anna saṃśamanaṃ smṛtaṃ ||
bahu stokam akāle vā taṃ jñeyam viṣamāśanaṃ |
cf. 1938 ed. 1.46.509
sājīrṇṇe bhujyate yas tu tad adhyaśanam ucyate ||
tadvad enan nihanty āśu vahūn vyādhīn karoti ca ||
sājīrṇṇe bhujyate yas tu tad adhyaśanam ucyate ||
tadvad enan nihanty āśu vahūn vyādhīn karoti ca ||
cf. 1938 ed. 1.46.510
annam vidagdhaṃ hi narasyaśīghraṃ śītāmvunā vai paripākam eti |
tad dhy asya śaity ena nihanti pittam ākledibhāvāc ca na yānty adhastāt ||
annam vidagdhaṃ hi narasyaśīghraṃ śītāmvunā vai paripākam eti |
tad dhy asya śaity ena nihanti pittam ākledibhāvāc ca na yānty adhastāt ||
śītāmvunā vaiśītāṃbunā vaiH śītāmbunā vaiśītāṃbunā vai A1938N paripākamNH paripāka A1938 etiNH meti | A1938 tad dhyem.
ta A1938H
taddhy N asyaN ddhyasya A1938H śaityA1938H śai N enaA1938H tyena N pittamNH pitta A1938 ākledibhāvāc ca naNH mākledibhāvācca na A1938 yāntyH ya A1938 yaty N adhastātNH tyadhastāt ||510|| A1938
ta A1938H
taddhy N asyaN ddhyasya A1938H śaityA1938H śai N enaA1938H tyena N pittamNH pitta A1938 ākledibhāvāc ca naNH mākledibhāvācca na A1938 yāntyH ya A1938 yaty N adhastātNH tyadhastāt ||510|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.511
vidahyate yasya tu bhuktamātraṃ dahyanti hṛtkoṣṭhagalām̐ś ca yasya |
drākṣāsitāṃ mākṣikasaṃprayuktā līḍhvābhayām vai sasukhaṃ labheta ||
vidahyate yasya tu bhuktamātraṃ dahyanti hṛtkoṣṭhagalām̐ś ca yasya |
drākṣāsitāṃ mākṣikasaṃprayuktā līḍhvābhayām vai sasukhaṃ labheta ||
cf. 1938 ed. 1.46.512
bhaved ajīrṇṇaṃ prati yasya śaṅkā snigdhasya jantor vvalino 'nnakāle |
prātaḥ saśuṇṭhīm abhayām aśaṅko bhuñjīta samprāśya hitaṃ hitārthī ||
bhaved ajīrṇṇaṃ prati yasya śaṅkā snigdhasya jantor vvalino 'nnakāle |
prātaḥ saśuṇṭhīm abhayām aśaṅko bhuñjīta samprāśya hitaṃ hitārthī ||
cf. 1938 ed. 1.46.513
svalpaṃ yadā doṣavivandhamāmaṃ
līnan na tejaḥ patham āvṛṇoti |
bhavanty ajīrṇṇe 'pi tadā bubhukṣā
sā mandavṛddhim viṣavan nihanti ||
svalpaṃ yadā doṣavivandhamāmaṃ
līnan na tejaḥ patham āvṛṇoti |
bhavanty ajīrṇṇe 'pi tadā bubhukṣā
sā mandavṛddhim viṣavan nihanti ||
doṣavivandhamāmaṃH doṣavibaddhamāmaṃ A1938 doṣavivandham āmaṃ N tejaḥA1938H tejaṃ N pathamNH patha A1938 āvṛṇotiāvṛṇotiNH māvṛṇoti | A1938 bhavanty
bhavantyH bhava A1938
bhavaty N ajīrṇṇeNH tyajīrṇe A1938 'piA1938H pi N bubhukṣā sāN bubhukṣā yā A1938 vubhukṣā sā H mandavṛddhimmandavṛddhimH mandabuddhiṃmandabuddhim A1938N
bhavantyH bhava A1938
bhavaty N ajīrṇṇeNH tyajīrṇe A1938 'piA1938H pi N bubhukṣā sāN bubhukṣā yā A1938 vubhukṣā sā H mandavṛddhimmandavṛddhimH mandabuddhiṃmandabuddhim A1938N
[The twenty guṇas and their
actions]
cf. 1938 ed. 1.46.514
ata ūrddhvam pravakṣyāmi guṇānāṅ karmmavistaraṃ |
karmmabhis tv anumīyante nānā dravyāśrayā guṇāḥ ||
ata ūrddhvam pravakṣyāmi guṇānāṅ karmmavistaraṃ |
karmmabhis tv anumīyante nānā dravyāśrayā guṇāḥ ||
cf. 1938 ed. 1.46.519cd
daśādyāḥ karmmataḥ proktās teṣāṅ karmmaviśeṣaṇaiḥ |
daśādyāḥ karmmataḥ proktās teṣāṅ karmmaviśeṣaṇaiḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.520ab
daśaivādyām pravakṣyāmi dravādīs tāṃś chṛṇuśva me ||
daśaivādyām pravakṣyāmi dravādīs tāṃś chṛṇuśva me ||
cf. 1938 ed. 1.46.515
śītaḥ prahlādanastambhī mūrcchātṛṭsvedadāhajit ||1||
uṣṇas tad viparītaḥ syāt pācanaś ca viśeṣataḥ ||2||
śītaḥ prahlādanastambhī mūrcchātṛṭsvedadāhajit ||1||
uṣṇas tad viparītaḥ syāt pācanaś ca viśeṣataḥ ||2||
śītaḥH om. A1938 sītaḥ N prahlādanastambhīNH hlādanaḥ stambhanaḥ śīto A1938 mūrcchātṛṭsvedadāhajit ||1|| uṣṇasmūrcchātṛṭsvedadāhajit |1 1|
uṣṇasN mūrcchātṛṭsvedadāhajit uṣṇamūrcchātṛṭsvedadāhajit |
uṣṇamūrcchātṛṭsvedadāhajit ||1||
uṣṇa A1938H tad viparītaḥN stadviparītaḥ A1938 stad viparītaḥ H viśeṣataḥA1938H viseṣataḥ ||2 2 N
uṣṇasN mūrcchātṛṭsvedadāhajit uṣṇamūrcchātṛṭsvedadāhajit |
uṣṇamūrcchātṛṭsvedadāhajit ||1||
uṣṇa A1938H tad viparītaḥN stadviparītaḥ A1938 stad viparītaḥ H viśeṣataḥA1938H viseṣataḥ ||2 2 N
cf. 1938 ed. 1.46.516
sneho mārddavakṛt snigdho balavarṇṇakaras tathā ||3||
rūkṣas tad viparītaḥ syād viśeṣāt stambhanaḥ smṛtaḥ ||4||
sneho mārddavakṛt snigdho balavarṇṇakaras tathā ||3||
rūkṣas tad viparītaḥ syād viśeṣāt stambhanaḥ smṛtaḥ ||4||
cf. 1938 ed. 1.46.517
picchilo jīvanaśleṣī sandhāno vṛṃhaṇas tathā ||5||
viṣado viparīto 'sya bhedī śodhanaropaṇaḥ ||6||
picchilo jīvanaśleṣī sandhāno vṛṃhaṇas tathā ||5||
viṣado viparīto 'sya bhedī śodhanaropaṇaḥ ||6||
cf. 1938 ed. 1.46.518
dāhapākakaras tīkṣṇaḥ śrāvaṇo mṛdur anyathā ||8||
sāndropalepaḥ kaphakṛd guruḥ prīṇanabṛṃhaṇaḥ ||10||
dāhapākakaras tīkṣṇaḥ śrāvaṇo mṛdur anyathā ||8||
sāndropalepaḥ kaphakṛd guruḥ prīṇanabṛṃhaṇaḥ ||10||
dāhapākakarasNH dāhapākakara A1938 tīkṣṇaḥNH stīkṣṇaḥ A1938 śrāvaṇosrāvaṇo,H srāvaṇosrāvaṇo, A1938N mṛdurNH mṛdu A1938 anyathāanyathā || 7 7NH ranyathā | A1938 sāndropalepaḥ
sāndropalepaḥNH
sādopalepa A1938 kaphakṛd guruḥkaphakṛjpegd guruḥNH balakṛdguru A1938 prīṇanabṛṃhaṇaḥprīṇanabṛṃhaṇaḥ ||10 10N starpaṇabṛṃhaṇaḥ ||518|| A1938 prīṇanavṛṃhaṇaḥ ||10|| H
sāndropalepaḥNH
sādopalepa A1938 kaphakṛd guruḥkaphakṛjpegd guruḥNH balakṛdguru A1938 prīṇanabṛṃhaṇaḥprīṇanabṛṃhaṇaḥ ||10 10N starpaṇabṛṃhaṇaḥ ||518|| A1938 prīṇanavṛṃhaṇaḥ ||10|| H
cf. 1938 ed. 1.46.518ab
laghus tad viparītaḥ syāl lekhano ropaṇas tathā ||11||
laghus tad viparītaḥ syāl lekhano ropaṇas tathā ||11||
cf. 1938 ed. 1.46.520cd
dravaḥ prakledanaḥ sāndraḥ śuṣkaḥ syād dvandvakārakaḥ ||13||
dravaḥ prakledanaḥ sāndraḥ śuṣkaḥ syād dvandvakārakaḥ ||13||
cf. 1938 ed. 1.46.521
ślakṣṇaḥ picchilavaj jñeyaḥ karkkaśo viṣado yathā ||15||
sukhānuvarttī sūkṣmañ ca sugandhīrocano mataḥ ||16||
ślakṣṇaḥ picchilavaj jñeyaḥ karkkaśo viṣado yathā ||15||
sukhānuvarttī sūkṣmañ ca sugandhīrocano mataḥ ||16||
cf. 1938 ed. 1.46.522
durggandho viparīto sya prakāśau cāpy ubhāv api ||17||
saro 'nulomanaḥ prokto mando yātrākaraḥ smṛtaḥ ||19||
durggandho viparīto sya prakāśau cāpy ubhāv api ||17||
saro 'nulomanaḥ prokto mando yātrākaraḥ smṛtaḥ ||19||
cf. 1938 ed. 1.46.523ab
vyavāyī deham akhilaṃ vyāpya pākāya kalpate ||20||
vyavāyī deham akhilaṃ vyāpya pākāya kalpate ||20||
em. āśukārī tathā''śutvād dhāvaty ambhasi tailavat |
sūkṣmas tu saukṣmyāt sūkṣmeṣu srotaḥsv anusaraḥ smṛtaḥ ||524|| A1938
sūkṣmas tu saukṣmyāt sūkṣmeṣu srotaḥsv anusaraḥ smṛtaḥ ||524|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.525ab
guṇā viṃśatir ity ete karmmataḥ parikīrttitāḥ ||
guṇā viṃśatir ity ete karmmataḥ parikīrttitāḥ ||
[Metabolic process]
cf. 1938 ed. 1.46.526
ata ūrddham pravakṣyāmi āhāragatiniścayaṃ |
pañcabhūtātmake dehe āhāraḥ pākabhautikaḥ ||
vipakvaḥ pañcadhā samyag guṇāṃs tān abhivarddhayet ||
ata ūrddham pravakṣyāmi āhāragatiniścayaṃ |
pañcabhūtātmake dehe āhāraḥ pākabhautikaḥ ||
vipakvaḥ pañcadhā samyag guṇāṃs tān abhivarddhayet ||
… pañ om. A1938
ūrddhamH ūddhaṃm N āhāraḥH hyāhāraḥ A1938 āhāra N pākabhautikaḥpāñcabhautikaḥ |pāñcabhautikaḥ ||H pāñcabhautikaḥ pāñcabhautikaḥ |pāñcabhautikaḥ || A1938N samyag guṇāṃssamyag guṇām̐sH samyagguṇā A1938 samyag guṇās N tān abhivarddhayettānn abhivardhayetNH n svānabhivardhayet ||526|| A1938
cf. 1938 ed. 1.46.527
avidagdhaṃ kaphaṃ pittam vidagdhaḥ pavanam punaḥ ||
samyag vipakṣo niḥsāra āhāraḥ paribṛṃhayet |
avidagdhaṃ kaphaṃ pittam vidagdhaḥ pavanam punaḥ ||
samyag vipakṣo niḥsāra āhāraḥ paribṛṃhayet |
cf. 1938 ed. 1.46.528
viṇmūtram āhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ ||
sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvvān dhātūn visarppati |
viṇmūtram āhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ ||
sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvvān dhātūn visarppati |
cf. 1938 ed. 1.46.529
kaphapittamalaḥ kheṣu svedaḥ syān nakharoma ca ||
netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ |
kaphapittamalaḥ kheṣu svedaḥ syān nakharoma ca ||
netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ |
cf. 1938 ed. 1.46.530
divāvivuddhahṛdaye jāgrataḥ puṇḍarīkavat ||
anupaklinna dhātvannam ajīrṇṇe 'pi hitaṃ niśi |
divāvivuddhahṛdaye jāgrataḥ puṇḍarīkavat ||
anupaklinna dhātvannam ajīrṇṇe 'pi hitaṃ niśi |
divāvivuddhahṛdayedivā vivuddhahṛdayeH divā vibuddhe hṛdaye A1938 divā vibuddhahṛdaye N puṇḍarīkavat || anupaklinnapuṇḍarīkavat ||
anupaklinnapuṇḍarīkavat ||
anupaklijpegnnaNH puṇḍarīkavat |
annamaklinna A1938 dhātvannamNpcH dhātutvā A1938 dhātvaīnnam Nac ajīrṇṇe 'piem. d ajīrṇe 'pi A1938 ajīrṇṇepi NH hitaṃhitanA1938NpcH hita Nac niśiA1938H n | Nac divā | Npc
anupaklinnapuṇḍarīkavat ||
anupaklijpegnnaNH puṇḍarīkavat |
annamaklinna A1938 dhātvannamNpcH dhātutvā A1938 dhātvaīnnam Nac ajīrṇṇe 'piem. d ajīrṇe 'pi A1938 ajīrṇṇepi NH hitaṃhitanA1938NpcH hita Nac niśiA1938H n | Nac divā | Npc
cf. 1938 ed. 1.46.531
hṛdayaṃ līyate rātrau prasuptasya viśeṣataḥ ||
samupaklinnadhātvannam ajīrṇṇe tvahitaṃ divā ||
hṛdayaṃ līyate rātrau prasuptasya viśeṣataḥ ||
samupaklinnadhātvannam ajīrṇṇe tvahitaṃ divā ||
cf. 1938 ed. 1.46.532
imam vidhiṃ yo 'numatam mahāmuner
mmaharṣimukhyasya paṭhet tu yatnataḥ |
sa bhūmipālo ya vidhātum auṣadham
mahātmanāñ cārhati vaidyasattama iti || o ||
imam vidhiṃ yo 'numatam mahāmuner
mmaharṣimukhyasya paṭhet tu yatnataḥ |
sa bhūmipālo ya vidhātum auṣadham
mahātmanāñ cārhati vaidyasattama iti || o ||
imamimaṃA1938H iyam N vidhiṃ yoA1938NpcH vidhiīṃ yo Nac 'numatam'numataṃA1938NpcH 'numahatam Nac mahāmunerH mahāmune A1938 mahānumuner N mmaharṣimukhyasyamaharṣimukhyasyammaharṣimukhyasyaNH rnṛparṣimukhyasya A1938 paṭhet tuNH paṭheddhi A1938 bhūmipālo yaem. bhūmipālāya A1938N bhūmipāloya H vidhātumNH vidhātu A1938 auṣadhamauṣadhaṃNH mauṣadhaṃ A1938 vaidyasattamaH sūrisattamaḥ ||532|| A1938 vaidyasattamam N itiNH om. A1938 oNH om. A1938
1.46.532.add1
dravyajñānaṃ rasajñānam vasanañ ca virecanaṃ |
dravadravyaparijñānam annapānena ṣaṭ smṛtaḥ || o ||
dravyajñānaṃ rasajñānam vasanañ ca virecanaṃ |
dravadravyaparijñānam annapānena ṣaṭ smṛtaḥ || o ||
1.46.532.add2
sūtrasthāne purā proktañ catvāriṃśat ṣaḍuttaraṃ |
adhyāyāḥ kāśirājena pūrṇṇaṃ sarvvaṃ savistaraṃ ||
sūtrasthāne purā proktañ catvāriṃśat ṣaḍuttaraṃ |
adhyāyāḥ kāśirājena pūrṇṇaṃ sarvvaṃ savistaraṃ ||
sūtrasthāneNHpc om. Hac purāpurāNHpc om. Hac proktañHpc proktaṃñ N om. Hac catvāriṃśat ṣaḍuttaraṃcatvāriṅśat ṣaḍuttaraṃNHpc om. Hac adhyāyāḥ
adhyāyāḥNHpc om. Hac kāśirājenaHpc kāsirājena N om. Hac pūrṇṇaṃHpc pūrṇa N om. Hac sarvvaṃHpc n sarvaāṃ Nac n sarvaṃ Npc om. Hac savistaraṃHpc savistaraṃ || ❈ || N om. Hac
adhyāyāḥNHpc om. Hac kāśirājenaHpc kāsirājena N om. Hac pūrṇṇaṃHpc pūrṇa N om. Hac sarvvaṃHpc n sarvaāṃ Nac n sarvaṃ Npc om. Hac savistaraṃHpc savistaraṃ || ❈ || N om. Hac
|| iti suśrute śalyatantre sūtrasthānaṃ
samāptaṃ || ||