MS Kathmandu NAK 1-1079: Nidānasthāna
| National Archives of Kathmandu | |
| 1-1079 | |
| Siglum | N |
[description of manuscript]
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Paper |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Title | [title of commentary] |
| Author | Suśruta |
| Language | |
History
| Place of origin | Nepal |
|---|
Editorial conventions
Revision history
| 2023-04-19 | Started the file. |
|---|---|
| 2023-04-19 | Added 2.2 |
| 2023-04-27 | Added 2.1 |
| 2023-04-29 | Added 2.3 |
| 2023-05-02 | Added 2.4 and 2.5 |
| 2023-04-30 | Added 2.6 |
| 2023-05-06 | Added 2.9 |
| 2023-04-12 | Added 2.10 |
| 2023-05-08 | Added 2.12 |
| 2023-05-10 | Added 2.07 |
| 2023-05-10 | Added 2.08 |
| 2023-05-10 | Added 2.11 |
| 2023-05-11 | Added 2.15 |
| 2023-05-14 | Added 2.14 |
| 2023-05-17 | Added 2.16 |
| 2023-05-20 | Added 2.13 |
| 2025-01-15 | fixed certain xml ids |
| 2025-03-31 | Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty. |
| 2026-03-25 | Adding page-begin markers with facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
| 2026-04-07 | Completed adding and checking page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
Text transcription
| N |
page 51v:3
athāto vātavyādhinidānaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarir dharmabhṛtām variṣṭham amṛtodbhavañ
caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca
bhūpate |
sthānaṃ rogavibhāgañ ca vadasva vadatām varaḥ ||
sthānaṃ rogavibhāgañ ca vadasva vadatām varaḥ ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā jagāda
bhagavāṃn ṛṣiḥ |
svayambhūr eṣa bhagavāṃ vāyur ity abhiśabditaḥ ||
svayambhūr eṣa bhagavāṃ vāyur ity abhiśabditaḥ ||
svātantryān nityabhāvāc ca sarvagatvāt tathaiva
ca |
sarveṣām eva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ ||
sarveṣām eva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ ||
sthityutpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇaṃ |
avyakto vyaktakarmā ca śīto rokṣo laghuś caraḥ ||
avyakto vyaktakarmā ca śīto rokṣo laghuś caraḥ ||
tiyaggo dviguṇaś caiva rasa vahula eva ca |
acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭa ||
acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭa ||
āśukīkārī muhuścārī
pakvādhānagudālayaḥ ||
dehe vicaratas tasya lakṣaṇāni nivodha me ||
dehe vicaratas tasya lakṣaṇāni nivodha me ||
indriyārthopasampattir
doṣadhātvagni sāmyatāṃ |
kriyāṇām anulomyañ ca kuryād vāyur adūṣitaḥ ||
kriyāṇām anulomyañ ca kuryād vāyur adūṣitaḥ ||
yathāgniḥ pañcadhā bhinno
nāmasthānātmakarmabhiḥ
bhinnonilas tasthā hy eko nāmasthānokriyāmayaiḥ ||
bhinnonilas tasthā hy eko nāmasthānokriyāmayaiḥ ||
prāṇodānaḥ samānaś ca vyānopānas tathaiva ca |
sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇaṃ |
sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇaṃ |
yo nilo vaktrasañcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk |
sonnam praveśayaty antaḥ prāṇāṃś cāpy avalamvate ||
sonnam praveśayaty antaḥ prāṇāṃś cāpy avalamvate ||
prāyaśaḥ kuruteś cāpi hikkāśvāsādikāṃ gadān |
udāno nāma yor hy ūrdhvam upaiti pavanottamaḥ ||
udāno nāma yor hy ūrdhvam upaiti pavanottamaḥ ||
tena bhāṣitagītādiviśeṣo 'bhipravartate |
ūrdhvajatrugatān rogāṅ karoti ca viśeṣataḥ ||
ūrdhvajatrugatān rogāṅ karoti ca viśeṣataḥ ||
āmapakvāśayacaraḥ samāno
gnisahāyavān ||
annam pacati tajjāṃś ca bhāvām pravivinakti saḥ ||
annam pacati tajjāṃś ca bhāvām pravivinakti saḥ ||
gulmāgni saṃgātīsārān prāyaśaś ca karoti hi ||
kṛtsnadehacaro vyāno rasasamvahanodyataḥ |
kṛtsnadehacaro vyāno rasasamvahanodyataḥ |
svedāsṛksrāvaṇaś cāpi sarvvathā
ceṣṭayaty api |
kruddhaś ca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān ||
kruddhaś ca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān ||
pakvādhānālayo pānaḥ kāle karṣayati
cāpy
adhaḥ |
vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārttavāni ca ||
vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārttavāni ca ||
kruddhaś ca kurute rogāṃ ghorāṃ vastigudāśrayān
|
śukradoṣā pramehāś ca vyānāpānapradoṣajā||
śukradoṣā pramehāś ca vyānāpānapradoṣajā||
yugapat kupitāś cāpi deham bhindyur asaṃśayam
||
||
ataḥ sarvāṃ pravākṣyāmi nānā sthiānāntarāsritāṃ
|
bahusaḥ kupito vāyur vikāraṃ kurute
hi yān ||
vāyur āmāsaye kruddhaḥ kuryāc chardyādikāṃ gadān |
vāyur āmāsaye kruddhaḥ kuryāc chardyādikāṃ gadān |
mohām mūrcchā pipāsās ca hṛdgrahaṃ
pārśvavedanaṃ ||
pakvāsayastho ntrakūjaṃ śūlāṃ dhmāno karoti ca |
pakvāsayastho ntrakūjaṃ śūlāṃ dhmāno karoti ca |
kṛcchramūtrapurīṣatvam ānāhan trikavedanāṃ ||
srotrādiṣv indriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ |
srotrādiṣv indriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ |
vaivarṇyaṃ sphuraṇaṃ rūkṣaṃ supti
cumucumāyanaṃ ||
tvakstho nistodanaṃ granthī
tvakstho nistodanaṃ granthī
saṃrujām māṃsasaṃsritaḥ |
tathā medasritaḥ kuryād granthī mandarujo vraṇān ||
tathā medasritaḥ kuryād granthī mandarujo vraṇān ||
kuryād sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇaṃ |
snāyuprāptaḥ snāyujālaṃ stambhayaty ākṣipaty api ||
snāyuprāptaḥ snāyujālaṃ stambhayaty ākṣipaty api ||
hasti sandhigatas sandhī śūlaśophau karoti ca |
asthibheda praśoṣaś ca kuryāc chūlaś ca tatkṛtaḥ ||
asthibheda praśoṣaś ca kuryāc chūlaś ca tatkṛtaḥ ||
tathā majjagate ruk ca na
kadācit praśāmyati |
apravṛttiṃ pravṛttim vā vikṛtāṃ śukragonilaḥ ||
apravṛttiṃ pravṛttim vā vikṛtāṃ śukragonilaḥ ||
hastapādasirodhātū tathā sañcarati
kramāt |
vyāpnuyād vākhilan dehaṃ vāyuḥ sarvagato nṛṇāṃ ||
vyāpnuyād vākhilan dehaṃ vāyuḥ sarvagato nṛṇāṃ ||
stambhaṇākṣepaṇa svāpa śopha śūlāṃś ca sarvaśaḥ |
sthānesūkteṣu sammiśraḥ sammiśrā kurute rujāḥ ||
sthānesūkteṣu sammiśraḥ sammiśrā kurute rujāḥ ||
kuryād avayavasthaś ca mātariśvā gadāṃ
vahūn|
prāṇe pittāvṛte cchardir dāhaāś
caivopajāyate ||
daurvalyaṃ sadanan tandrā vairasyañ ca kaphāvṛte
|
udāne pittayukte tu mohamūrcchābhramaklamā||
udāne pittayukte tu mohamūrcchābhramaklamā||
asvedaharṣo mandāgniḥ śītatā ca kaphāvṛte |
sveda dāhoṣṇa mūrcchā syuḥ samāne pittasaṃyute ||
sveda dāhoṣṇa mūrcchā syuḥ samāne pittasaṃyute ||
kaphena saṃsaṃgo viṭmūtre gātraharṣaś
ca jāyate |
apāne pittayukte tu dāhauṣṇo raktamūtratā ||
apāne pittayukte tu dāhauṣṇo raktamūtratā ||
adhaḥkāyagurutvañ ca śītatāca
kaphāvṛte |
vyāne pittāvṛtte dāho gātravikṣepaṇaḥ klamaḥ ||
vyāne pittāvṛtte dāho gātravikṣepaṇaḥ klamaḥ ||
stambhanoddaṇḍakaś cāpi śothaśūlaṃ
kaphāvṛte |
prāyaśaḥ sukumārāṇām
mithyāhāravihāriṇāṃ ||
doṣādhva madyapramadā vyāyāmaiś ca prapīḍitāḥ |
doṣādhva madyapramadā vyāyāmaiś ca prapīḍitāḥ |
ṛtudeśa viparyāsād asātmyānāñ ca bhojanāt || sthūlasyāvyāyāmavato vātaraktaṃ
prakupyati |
hastyaśvoṣṭrair gacchato nyaiś ca vāyuḥ kopo yāyāt kāraṇaiḥ sevitaiś ca |
tīkṣṇoṣṇāmvla kṣāra śākādi bhaujyais santāpādyair bhūya āsevitaiś ca |
tīkṣṇoṣṇāmvla kṣāra śākādi bhaujyais santāpādyair bhūya āsevitaiś ca |
śīghraṃ raktaṃ vidravaty āśu tac ca vāyor mārgaṃ saṃruṇadhy āśu yātaḥ |
kruddho tyartham mārgarodhād vipannas
kruddho tyartham mārgarodhād vipannas
tat sampṛktam vāyunā dūṣitena || tatprāvalyād ucyate vātaraktaṃ
tadvat pitta dūṣitenāsṛjāktaṃ |
tadvat pitta dūṣitenāsṛjāktaṃ |
asparśecchātodabhedapraśoṣau
svāpopetau vātaraktena pādau |
pittāsṛgbhyām bhavatas tūgradāhāv atyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca |
pittāsṛgbhyām bhavatas tūgradāhāv atyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca |
kaṇḍūmantau svetaśītau
saśothau pīnastavdhau śleṣmaduṣṭoṣṭau tu raktoktau | |
sarvve duṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ ||
svaṃ svaṃ liṅgaṃ pādayor darśayanti ||
sarvve duṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ ||
svaṃ svaṃ liṅgaṃ pādayor darśayanti ||
pādayor mūlam ājpegjpegsthāya kadācid dhastayor api |
ākhād viṣam iva kruddhas ta deham anusarpati ||
ākhād viṣam iva kruddhas ta deham anusarpati ||
ajāntusphuṭitaṃ yac ca
prabhinnam prasrutañ ca yat |
vātaraktam asādhyan tad yāpyan
samvatsaromitaḥtaṃ
||
yadā tu dharmanīḥ sarvāḥ kupite bhyeti
mārutaḥ |
tadākṣipaty āśu muhur muhu deham muhuścaraḥ ||
muhur muhus tv ākṣipaṇād ākṣepaka iti smṛtaḥ ||
muhur muhus tv ākṣipaṇād ākṣepaka iti smṛtaḥ ||
yato patāmyate tyartham ato jñeyo patānakaḥ ||
kaphanvito bhṛśaṃ vāyus tāsv eva yadi tiṣṭhati ||
kaphanvito bhṛśaṃ vāyus tāsv eva yadi tiṣṭhati ||
sa daṇḍavat stambhayati sa tu daṇḍāpatānakaḥ
||
dhanutulyan named yas tu sa
dhanutambhasañjñitaḥ |
aṅgulīgulpha jaṭhara hṛdvakṣogala saṃśritaṃḥ ||
aṅgulīgulpha jaṭhara hṛdvakṣogala saṃśritaṃḥ ||
snāyupratānanin
anilo yadākṣipati vegavān |
viṣṭabdhākṣastavdhahanur bhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman ||
viṣṭabdhākṣastavdhahanur bhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman ||
abhyantaraṃ dhanur iva yadā nāmyati mānavaḥ |
tadā so bhyantarāyāṃmaṃ kurute māruto valī ||
tadā so bhyantarāyāṃmaṃ kurute māruto valī ||
vāhyasnāyupratānastho vāhyāyāmaṅ karoti ca |
tam asādhyaṃ vudhāḥ prāhur vakṣaḥkayūrubhañjana ||
tam asādhyaṃ vudhāḥ prāhur vakṣaḥkayūrubhañjana ||
kaphapittānvito vāyur vāyur eva ca
kevalaḥ |
kuryāt vākṣepakam tv anyañ caturtham abhighātajaṃ ||
kuryāt vākṣepakam tv anyañ caturtham abhighātajaṃ ||
garbhapātanimittaś ca śoṇitāti sravāc ca yaḥ |
abhighātanimittaś ca na sidhyaty apatānakaḥ ||
abhighātanimittaś ca na sidhyaty apatānakaḥ ||
adhogamāś cordhvagaś ca tiryagāś cānilo valī |
yadātyartham prakupito dhamanīḥ pratipadyate ||
yadātyartham prakupito dhamanīḥ pratipadyate ||
tadānyatarapakṣasya sandhivandhān yamokṣayan |
hanti pakṣan tam āhuś ca pakṣāghātaṃ bhiṣagvāarāḥ ||
hanti pakṣan tam āhuś ca pakṣāghātaṃ bhiṣagv
tasya kṛtsnaṃ śarīrārddham
akarmaṇyam acetanaṃ |
tataḥ pataty asūn vāpi tyajaty anilapīḍitaḥ ||
tataḥ pataty asūn vāpi tyajaty anilapīḍitaḥ ||
dāhasantāpamūrcchā syur vāyau pittasamanvite
|
saityaśophagurutvañ ca tasminn eva
kaphānvite ||
śuddhavātāhatam pakṣaṃ kṛcchraṃ sādhyatamam
viduḥ |
sādhyam anyena saṃsṛṣṭam asādhyaṃ kṣayahetukaṃ ||
sādhyam anyena saṃsṛṣṭam asādhyaṃ kṣayahetukaṃ ||
garbhiṇīsūtikāvālavṛddhakṣīṇeṣv a
sṛk
śrute |
pakṣāghātaṃ pariharet vedanā rahitaṃ yadi ||
pakṣāghātaṃ pariharet vedanā rahitaṃ yadi ||
uccair vyāharato tyarthaṃ
khādataḥ kaṭhināni vā ||
hasato jṛmbhato bhārāt śayanād viṣamād api ||
hasato jṛmbhato bhārāt śayanād viṣamād api ||
arddayitvānilo vakram arditañ janayaty ataḥ |
vakrībhavati vaktrārdhaṃ grīvā cāpy
apavartate ||
śiraś calati vākbhaṃgo netrādīnāñ ca vaikṛtaṃ ||
śiraś calati vākbhaṃgo netrādīnāñ ca vaikṛtaṃ ||
grīvācivukadantānāṃ tasmin pārśve
ca vedanā ||
tam arditam iti prāhur vyādhivicakṣaṇāḥ |
kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ ||
na sidhyaty arditaṃ vāḍhaṃ trivarṣam vepanasya ca |
na sidhyaty arditaṃ vāḍhaṃ trivarṣam vepanasya ca |
pārṣṇipratyaṅgulīnā yāṅ
kaṇḍarā yānilārditā ||
sakthnaḥ kṣepan na gṛhṇāti gṛdhrasīti ca sā smṛtāḥ |
sakthnaḥ kṣepan na gṛhṇāti gṛdhrasīti ca sā smṛtāḥ |
talam pratyaṅgulīnāṃ tu kaṇḍarā vāhupṛṣṭhataḥ
||
vāhvoḥ karmakṣayakarī viśvañjañcītī
hi socyate |
vāhvoḥ karmakṣayakarī viśva
vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ ||
jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣeti sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat |
jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣeti sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat |
vāyuḥ kaṭyāśritas sakthnaḥ kaṇṭharām ākṣiped
yadā ||
khañjas tadā bhavej jantuḥ paṅguḥ sakthnor dvayor vyadhāt |
khañjas tadā bhavej jantuḥ paṅguḥ sakthnor dvayor vyadhāt |
prakāman vepate jantuḥ khaṃjanniva
ca gacchati ||
kalāyakhanjaṃ tam vidyān muktasandhiprabandhanaṃ |
kalāyakhanjaṃ tam vidyān muktasandhiprabandhanaṃ |
nyaste tu viṣame pāde rujpegjaṃ kuryāt samīraṇaḥ ||
vātakaṇṭhakaḥ ity eṣa jāyate khalukāśrayaḥ |
vātakaṇṭhakaḥ ity eṣa jāyate khalukāśrayaḥ |
pādayoḥ kurute dāhaṃ pittasṛksahito nilaḥ ||
viśeṣatas caṃkramataḥ pādadāhan tam ādiśet |
viśeṣatas caṃkramataḥ pādadāhan tam ādiśet |
hṛṣyate caraṇau yasya bhaveyātāñ ca suptakau ||
pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ |
pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ |
aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayaty
ansavandhanaṃ ||
sirāś cākuñcya tatrastho janayaty avavāhakaṃ |
sirāś cākuñcya tatrastho janayaty avavāhakaṃ |
yadā śabdavaham vāyuḥ srotra āvṛtya
tiṣṭhati ||
śuddhaśleṣmānvito vāpi vādhiryan tena jāyate |
śuddhaśleṣmānvito vāpi vādhiryan tena jāyate |
āvṛtya vāyum sakapho dhamanīḥ
śabdavāhinīḥ ||
narāṃ karoty akriyākām mūka minmira gadgadāṃ |
narāṃ karoty akriyākām mūka minmira gadgadāṃ |
śiro grīva hatunuḥ
saṃkhaiḥ yasya bhindati vānilaḥ |
karṇṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇṇaśūla sa ucyate |
karṇṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇṇaśūla sa ucyate |
adho yā vedanā yāti varcomūtrāśayotthitā ||
bhindatīva gudopasthaisā tūnī nāma nāmataḥ |
bhindatīva gudopasthaisā tūnī nāma nāmataḥ |
gudopasthotthitā saiva pratilomaṃ pradhāvitāḥ
||
vegaiḥ pakvāśayaṃ yāvat pratitūnīti sā smṛtāḥ |
vegaiḥ pakvāśayaṃ yāvat pratitūnīti sā smṛtāḥ |
sāṭopam atyugrarujaṃ ādhmānam udaraṃ bhṛṣaṃ ||
ādhmānan tam vijānīyād ghoraṃ vātanirodhajaṃ |
ādhmānan tam vijānīyād ghoraṃ vātanirodhajaṃ |
vimuktapārśvahṛdayaṃ tad
evāmāśayotthitaṃ ||
pratyādhmānam vijānīyāt kaphavyākulitānilaṃ ||
pratyādhmānam vijānīyāt kaphavyākulitānilaṃ ||
nābher adhastāt saṃjātaḥ saṃcārī
yadi vā'calaḥ
aṣṭhīlāvaṃ ghana granthi ūrdhvam āyatam unnataṃ ||
vātāṣṭhīlām vijānīyād bahirmārgāvarodhinīṃ |
aṣṭhīlāvaṃ ghana granthi ūrdhvam āyatam unnataṃ ||
vātāṣṭhīlām vijānīyād bahirmārgāvarodhinīṃ |
etām eva rujāyuktāṃ vāta viṭ mūtrarodhinīṃ ||
pratyaṣṭhīlam iti vadej jaṭhare tiryagutthitām
pratyaṣṭhīlam iti vadej jaṭhare tiryagutthitām
iti || nidāne || 1 || || ❈ ||
jpeg 52v
athātorśasān nidāṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
ṣaḍarṣāṃsi bhavanti
vātapittakaphaśoṇitasannipātas sahajāni ceti |
tatrānātmavatāṃ yathoktair prakopanair prakupitā
doṣās ekaikaśaḥ śaḥ sa
ma
stāḥ śoṇitasahitā vā ya𑑎
thoktaṃ prasṛtāḥ viṣesato mandāgnaṃḥ pradhānadhamanīr
anuprapadhyādho gatvā gudamā gamya pradūṣya gudāvalīr māṃsaprarohā
janayanti tāny arṣāsīty ācakṣate |
tatra lāntraprativaddham arddhapaṃcāṅgulaṅ
gudam āhus tasmin valayastisrodhyarddhāṅgulāntarasambhūtāḥ | pravāhaṇī visṛjanī samvaraṇī ceti |
romāntebhyo yavādhyardho gudauṣṭha |
prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātre
teṣān tu bhaviṣyatāṃ pūrvvarūpāṇi | anne na
śraddhā kṛcchāt paktikā viṣṭambhaḥ ||
sakthisadanam āṭopaḥ kārśyam udgāravāhulyam
akṣṇośvayathur gudaparikarttanaṃ kāsaśvāsaḥ pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaḥ
| kadācit candrā valahānir indriyadaurvalyaṃ ceti |
jāteṣv etān eva liṅgāni pravyaktatarāṇi bhavanti
|
tatra mārutāt pariśuṣkāruṇavarṇāni viṣa
ma
dhyāmāni kadamvapuṣpatuṇḍikerikānāḍīmukhasūcīmukhākṛtīni
tair upadrutaḥ saśūlaṃ saṃhatam upaveśyate |
kaṭīpṛṣṭhagudameḍhreṣu cāsya vedanā gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya
tan nimittān eva kṛṣṇanakhanayanavadajpegnamūtrapurīṣavarṇṇaś ca puruṣo bhavati ||
pinīlāgrāṇi
manūni visarppīṇi pītāvabhāsāni yakṛt
prakāśāni śukajihvāsaṃsthānāni yavamadhyāni
jalaukovakra sadṛśāni praklinnāni bhavanti | tair upadrutaḥ
sadāhaṃ sarudhiram avipakvam atisāryate |
dāhajvarapipāsāmūrchyopadravā bhavanti | tan nisiny eva
pītanakhanayanavadanamūtrapurīṣarvarṇṇapuruṣo
bhavati ||
śleṣmajāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni
snigdhāni pāṃḍūni mulāvatāni karīrapaṇasāsthigostanākārāṇi | na bhidyante na sravanti ca kaṇḍavahulāni ca
bhavanti | tair upadrutaḥ | saśleṣmakam analpamāṃsavasāmedāprakāśa
matisāryate | śophaśīta
jvarārocakāvipākaśirogauravagrātra sadanāni cāsya
tannimittāny eva śukle na nakhanayanavadanamūtrapurīṣavarṇṇaś ca puruṣo bhavati ||
raktajāni tu
nyagrodhapramehavidrumakākanantikaphasadṛśāḥ
pittalakṣaṇāni ceti | yadā tu
gāḍhapurīṣaprapīḍitāni bhavanti tadātyarthan duṣṭam
uśṇamasṛk sahasā visṛjanti || tasya
cātipravṛttau śoṇitātiyogopadravā bhavanti |
sannipātajāni sarvvalakṣaṇayuktāni
sahajāni duṣṭaśukraśoṇitanimittāni |
teṣān doṣata eva prasādanan kartavya viśeṣaś cātra
durdarśanāni paruṇāṣāṇa pāṇḍūni dāruṇānyantar mukhā ni
| tair upadrutaḥ kṛśolpabhuk śirāsannatagātrālpaprajaḥ | kṣīṇar
etāś ca bhavati ||
śloka || vāhyamadhyamayo valyo pratikuryād bhiṣagvaraḥ |
valyām abhyantaro yān tu pratyākhyāyāvacen kriyā ||
valyām abhyantaro yān tu pratyākhyāyāvacen kriyā ||
prakupitāsty doṣāḥ meḍhrum abhiprapannā māṃsaśoṇitapraduṣya kaṇḍūn janayanti tasmin kaṇḍūkṣatan
kṣate duṣṭaṃ māsa prarohāḥ picchilarudhirasrāviṇo jāyante kurcakinobhyantaram upapariṣṭhādvā | te tu sahaṃ
vināśayantyupaghnanti pumstvaṃ | yonim abhiprapannā durgandhi
picchilāsrāviṇaḥ | cchatrākārāṃ prarohāṃ janayanti | te
tu yonim upaghnantyārtavaś ca | nābhim abhiprapannāḥ sukumārāṇāṃ
picchilaṃ gaṇḍūpadamukhasadṛśāṃ karīrāṃ janayanti | ta
evordhvam āgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣv arśāṃsy upajanayanti | tatra karṇṇajeṣu vādhiryaṃ śūlaḥ pūtikarṇṇatāś ca |
netrajeṣu vartmāvarodho vedanā srāvo darśananāśaś ca | grāṇajeṣu
pratiśyāyotimātraṃ kṣavathuḥ | kṛcchrocchvāsita |
pūtināsya śiro tu nāsika vākyaś ca bhavati
|| vakreṣu kaṇṭhāṣu tāluṣṭhanyatameṣu tair
gadgadavākyatā rasāvaroṇa mukharogāś ca bhavanti ||
vyānas tu prakupitaḥ śleṣmāṇam
parigṛhya vahirdh-asthiraṃ kīlavadarśānti nirvartayatitaś
carmakīlasity ācakṣate ||
bhavanti cātra ||
tasya todoṣa rum mārutenopajāyate |
śleṣmaṇā tu savarṇṇatvaṃ graṃthitatvaś ca nirdiśet ||
tasya todoṣa rum mārutenopajāyate |
śleṣmaṇā tu savarṇṇatvaṃ graṃthitatvaś ca nirdiśet ||
pittaśoṇitajaraujpegkṣyaṃ kṛṣṇatā ślakṣṇatā tathā |
samudīrṇṇakharatvaś ca carmakīlasya lakṣaṇāṃ ||
samudīrṇṇakharatvaś ca carmakīlasya lakṣaṇāṃ ||
durnāsnāṃ lakṣaṇaṃ vyāsād uktaṃ yat ca
samāsataḥ |
tat sarvvaṃ prāgabhihitāt sādhayate cikitsakaḥ ||
tat sarvvaṃ prāgabhihitāt sādhayate cikitsakaḥ ||
arśaś su dṛśyate rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu |
saṃsargan tam vijānīyāt saṃsargaḥ ṣaḍvidhasaḥ ||
saṃsargan tam vijānīyāt saṃsargaḥ ṣaḍvidhasaḥ ||
sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet |
valyaḥ sarvvā syū yeṣāṃ hi durnām abhir upadrutāḥ ||
valyaḥ sarvvā syū yeṣāṃ hi durnām abhir upadrutāḥ ||
tais tu pratihito vāyurapānas
sannivartate |
tato vyānena saṃgamya jyotir asya
pramarddatīti
|| 2 || ❈ ||
folio A 1267_11_55.jpg upper
athāto śmarīṇā¦n nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
catasro śmayo bhavanti śleṣmādhiṣṭhānād vāto na
pittena śleṣmaṇā śukreṇeti |
tatra jvaror vastipīḍārocaka
mūtrakṛcchrā bastisiraśi ca vedanā
śepasi muṣkayoś ca bastgandhimūtrañ ca
sāmānyapūrvarūpaṃ sarvāsām eva
tatrāpathyasevinaḥ |
śleṣmā mūtrasaṃsṛṣṭho nupraviṣya bastim aśmarīm
upajanayati ||
tatra śleṣmāśmarī śleṣmalam annam abhyaśato
tyartham upalipyādhaḥ
parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya srotro niruṇaddhi |
tasya mūtrapratighātād dālabhyate bhidyate niśtudyata iva ca
basti guruś ca bhavati | aśmarī cātra śvetā snigdhā
mahatī kurkuṭāṇḍapratīmā sadhuvarṇṇā bhā
bhavati | tāṃ śleṣmāśmarīm iti vidyāt ||
pittayuktas tu śleṣmā saṅghātam upagamya
yathoktam parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya srotro niruṇaddhi | tasya mūtrapatīghātā dūṣyate cūṣyate
pacyata iva bastir uṣṇaś ca bhavati | aśmarī cātra saraktā
pītāvabhāsā kṛṣṇa bhallātakapratimā madhuvarṇṇābhā
bhavati tām patikīm iti vidyāt ||
vātayuktas tu śleṣmā saṃghātam upagamya
yathoktām parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya
srotro niruṇaddhi tasya mūtrapratīghātāttīvrā vedanā bhavati||
tadātyartham pīḍyamāno dantāṃ
khādati nābhim pīḍayati meḍhraṃ pramṛdgāti
gadhayati vidahati | vātamūtrapurīṣa
kracchratā ca bhavati | aśmarī cātra śyāsād viṣamā kharāru kadambapuṣpavat
kaṇṭhakacitā bhavati tām vātikīm iti vidyāt ||
prāpayeṇaitās
tisro śmaryo bhavanti |
divāsvapnasamaśanādhyasaraśītasnigdhamadhurāhārapriyatvād bālānān
teṣām evacālpabastikāyatvād
amāṃsopacayāc ca sukhagrahaṇāharaṇāś ca bhavanti |
mahatān tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati |
maithunadbhighātā śukram upasthitam
anirgacchatanti mārgagam anilo vigṛhya
vṛṣaṇayor antare saṃharati saṃhṛtya copasoṣayati | sa mūtramārgam āvṛtya mūtrakṛcchram bastir
asivedanām erśām uṣṇayoś ca śvayathum
uyodayati nipīḍitamātre ca
tasmiṃna va kāśa pravilayam āpadyate || tāṃ
śukrāśmarīm iti vidyāt |
atha tārśu vedanā mūtradhārāsu
śaṃgaḥ śa rūdhiramūtravikirañ cā
||
sloka
nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavakṣaṃṇasepasāṃ |
ekadvāras tantatvakko madhyai bastijpegr adhomukhaḥ ||
nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavakṣaṃṇasepasāṃ |
ekadvāras tantatvakko madhyai bastijpegr adhomukhaḥ ||
alābur iva rūpeṇa sirāsnāyubhir
āvṛtaāḥ |
mūtrāśayo malādhāra prāṇāyatanam uttamaḥ ||
mūtrāśayo malādhāra prāṇāyatanam uttamaḥ ||
nāḍībhir ucanītasya mūtrasyāmāṣayāntarāt |
jāgrataḥ svato vāpi sa niṣyande na
pūryate ||
āmukhāsalile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pratipūryate |
āmukhāsalile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pratipūryate |
nave ghaṭo yathā viddhi bastir mūtrasya pūryate
||
etenaiva tu kalpena vāta pittaṃ kapho pi vā |
etenaiva tu kalpena vāta pittaṃ kapho pi vā |
mūtrayuktam upasnehā praviśya kurute
śmarīna ||
apsu svacchāsv api yathā nisiktāsu nave śṛṇau bhavet
apsu svacchāsv api yathā nisiktāsu nave śṛṇau bhavet
kālāntarāt paṅkas tadvadaśmarīsaṃbhavaḥ ||
saṃhṛty āpo yathā divyāṃ mārute gniś ca vaidyutaḥ |
saṃhṛty āpo yathā divyāṃ mārute gniś ca vaidyutaḥ |
tadvad valāsaṃ bastis tham ūṣmāṃ sahṛtya
sānilaḥ ||
sā bhinnamūrti vātena
sarkarebhy abhidhīyate |
mūtraśrota prabhṛtā caḥ
saktāḥ kuryād upadravān |
daurbalya sadanaṃ kārśya kukṣiśūlamarocakaḥ |
pāṇḍutvam uṣṇavātañ ca tṛṣā hṛtpīḍanaṃ vami ||
pāṇḍutvam uṣṇavātañ ca tṛṣā hṛtpīḍanaṃ vami ||
mārute viguṇai bastau
mūtra samyaṅ na vartate |
vikārā vividhāś cāpi pratilome bhavanti hītri ||
vikārā vividhāś cāpi pratilome bhavanti hītri ||
jpeg A 1267_11_55
athāto bhagandarāṇān nidānaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
vātapittaśleṣmasannipātāgantukanimittāḥ | śataponakoṣṭragrīvaparisrāviśamvūkāvarttonmārgiko
yathāsaṃkhyaṃ pañca bhagarā bhavanti | te tu gudavastibhagapradeśadarpaṇād
bhagadandarā ity ucyate | abhinnās tu piḍakā
bhinnās tu sabhagandarāḥ |
tatrāpathyasevināṃ vāyuḥ | prakupitaḥ
sannivṛttaḥ sthirībhūto gudam abhigato gudadvārād aṅgule
dvyadyaṅgule tryaṅgule vā
māṃsaśoṇitam abhipradūṣyāruṇavarṇṇām piḍakāñ janayati |
sāsya todādīm vedanāviśeṣān upajanayati ||
apratikriyamānā ca pākam upaiti |
mūtrāśayābhyāsagatatvāc ca vraṇa praklinnaḥ |
śataponakavadanumukhaiś chidrair āpūte | tāni ca
cchidrāṇyajasramphe nānuviddhamāsrāvam
pravahati | vraṇaś chidyate bhidyate tāḍyate sūcībhir iva
nisdudyate gudam cāvadīryate
vātamūtrapurīṣaretasāmadyāgamaś ca taiś
chidrair bhavati tam bhagandaraṃā śatapokam ity
ācakṣate ||
pittam tu kupitam anilerādhaḥ |
preritaṃ pūrvavadavāvasthitaṃ raktāt tanvīm
ucchritāgrāmuṣṭhagrīvākārām piḍakāṃjanayati | sāsya
dāhādīn vedanāviśeṣān upajanayati ||
apratitikriyaā māṇā ca pākam upaiti vraṇaś
cāgnikṣārābhyām iva dahyate durgandham uṣṇamāsrāvaṃ
sravatyupekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati taṃ
bhagandaram uṣṭragrīvam ity ācakṣate ||
śleāṣmā prakupitās
samīraṇenādha preripūta pūrvavad eva
avasthitaḥ | śuklāvabhāsāṃ sthirāṅ kaṇḍūmatīm piḍakāṃ
janayati | sāsya kaṇḍvādīm vedanāviśeṣān
upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam upaiti
| vraṇaś ca kaṭhinaḥ | sasaṃrambhaḥ kaṇḍūprāyaḥ picchilam
ajasramāsrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca vātamūtrapurīṣare tāṃsi
visṛjati tam bhagadaram parisraviṇam ity ācakṣate ||
vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau tu pittaśleṣmāṇo
parigṛhya dho gatvā pūrvavad eva
avasthitaḥ pādāṅguṣṭhapramāṇaāṃ sarvaliṅgām piḍakāṃ janayanti | te
sya todadāhakaṇḍvādīm vedanāviśeṣān upa
janayaty apratikriyāmāṇām ca pākaṃ gacchanti | vraṇaś
ca nānāvidhavarṇṇavedaroganāvidhavarṇṇamāsrāvaṃ
sravati pūrṇṇanadīśamvūkāvarttavac cātrābhyuttiṣṭhati
vedanāviśeṣāḥ tam bhagandaraṃ savūkāvarttam ity ācakṣate ||
mūḍhena tu sāsthiśalyam annam abhyavahṛtaṃ yadā gāḍhapurīṣonmiśram apānenādha preritamaṃsamyagāgataṃ
gudaṃ kṣiṇoti | tadā tatra kṣatanimittād gatir upajāyate | tasmiś
ca kṣate pūyarudhirāvadīrṇṇamāṃsakothe bhūmāv iva
jalapraklinnāyāṃ krimayaḥ saṃjāyante | te bhakṣayanto gudam
anekadhā pārśvatovadārayanti | tasya taiś ca
krimikṛtair mārgai vātamūtrapurīṣaretāṃsy abhiprapadyante tam
bhagandaram unmārgiṇam ity ācakṣate ||
ghorāḥ sādhayitur duḥkhās sarva eva bhagandarāḥ
|
teṣv asādhyas tridoṣotthaḥ kṣatajaś ca bhagandara
teṣv asādhyas tridoṣotthaḥ kṣatajaś ca bhagandara
iti | . | . o ||
jpeg A 1267_11_56
svaccha svetaṃ kaṇḍumac cāpi sidhmam paridhvaṃsi prāyaśaś cordhvakāye |
athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
mithyāhārācārasya pittaśleṣmāṇau prakupito
parigṛhyānilaḥ pravṛddhas tiryaggāḥ
sirāḥ samprapadyate samuddhūya vāhyaṃ mārgam prati samantād
vikṣipati | yatra yatra vikṣiptā niścarati tatra tatra
maṇḍalāni bhavanti | tatra ca parivṛddhiṃ prāpyāpratikriyāmāṇo
'bhyantaram anuprāpto dhātūn vidūṣayati |
tasya ca pūrvvarūpāṇi tvakpāruṣyam
akasmād romaharṣaḥ kaṇḍū svedavahutvasuptatvam aṅgānām asṛkkṛṣṇatā
ca |
tatra saptamahākuṣṭhāni ekādaśa
kṣudrakuṣṭhāny evam aṣṭhādaśā bhavanti | teṣām mahākuṣṭhāṇy
aruṇodumvara ṛśya jihva kapālakā kaṇaka puṇḍarīkāni dadru kuṣṭhaś ceti ||
kṣudrakuṣṭhāni tu sthūlārukṣa mahākuṣṭha
kajuṣṭhaś carmadalam parisarpā visarpā
visarpasidhmam vicarccikā kiṭibham pāmārakasā ceti
|
sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi
sakriḥmīṇi bhavanti || utpannasya grahaṇam
abhibhavāt
tatra vātenāruṇaṃ |
pittenodumvaraṛṣyajihvakapālakākaṇakāni | śleṣmaṇāpuṇḍarīkan
dadrukuṣṭhaṇ cet yeṣān tu mahatvaṃ sarvadhātvanusāritvād
asādhyatvāc ceti |
tatra vātenāruṇavarṇṇāni
tanūni visarpīṇi todasvāpayuktāni bhavanti |
pakvodumvaravarṇṇānyodumvarāṇi ṛṣyajihveva kharāṇi ṛśyajihvāni | kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni | kākaṇantika
phalasadṛśāny atīva raktāni paryante
ca kṛṣṇāṇi kākaṇantikāni | teṣām pañcānāpyoṣā
coṣaparidāhadhūmāyanāni kṣipotthānaprapākabheditvāni ca sāmānyāni puṇḍarīkaprakāśānyapuṇḍarīkānitasīpuṣpavarṇṇāni
tāmrāṇi vā visarpīṇi piḍakāvanti
dadrukuṣṭhāni tayor dvayor apyutsannatā | parimaṇḍalatā
kaṇḍūścirotthānatvañ ce ||
kṣudrakuṣṭhāny ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ |
aruḥ | kuṣṭham sthūlamūlānyarūṃṣi saṃjāyante sandhiṣu dāruṇāni |
mahākuṣṭhe sarvadehe bhavanti tvaksaṃkocasvedabhedāṅgadāhāḥ |
mahākuṣṭhe sarvadehe bhavanti tvaksaṃkocasvedabhedāṅgadāhāḥ |
kṛtsudehe yasya
kṛṣṇāruṇo vā tam caikākhyaṃ kuṣṭham āhuḥ sukaṣṭaṃ |
kaṇḍūcoṣau todadāhau tu yasya kāle ccāsmiñ carmadālaṃ vadanti ||
kaṇḍūcoṣau todadāhau tu yasya kāle ccāsmiñ carmadālaṃ vadanti ||
yasmin sphoṭā srāvavanta tam āhuḥ parīsarpan
tac chanaiḥ sarppamāṇaṃ |
vaisarppa syāt sarvataḥ sarpanan tu
tvagraktādīn vyāpya bhāvāṃ suśīghraṃ ||
svaccha svetaṃ kaṇḍumac cāpi sidhmam paridhvaṃsi prāyaśaś cordhvakāye |
pānī pādau dāruṇau yasya rūkṣau
soṣā kaṇḍū sā vicarcci pradiṣṭā
vaipādyā vaiśo pādayoś cāvadīrṇṇā saivārthajñais tīvrakaṇḍū sadohāḥ |
kṛṣṇaṃ snigdham maṇḍalaṅ kaṅḍurañ ca śyāvopetaṅ kiṭibham pathyate tu |
kṛṣṇaṃ snigdham maṇḍalaṅ kaṅḍurañ ca śyāvopetaṅ kiṭibham pathyate tu |
sūkṣmā vahuḥ piḍakāḥ srāvavatyaḥ pāmety uktāḥ kaṇḍūmatyagrudāhāḥ |
saivāsphoṭās tīvradāhair upetā jñeyā pāṇyau kaccharugrāḥ sthirāś ca |
saivāsphoṭās tīvradāhair upetā jñeyā pāṇyau kaccharugrāḥ sthirāś ca |
kṛtsne dehe paiḍakāḥ
kaṇḍūmatyo nairāsrāvārākasety
ucyate tu |
tatrāruṣkaṃ rākasaṃ yac ca sidhma kaṃphādhikyādekakuṣṭham mahac ca |
pittodreparisarpanti vidyāduṣṭhoniṣṭhaḥ kuṣṭhavargas tridoṣaḥ ||
tatrāruṣkaṃ rākasaṃ yac ca sidhma kaṃphādhikyādekakuṣṭham mahac ca |
pittodreparisarpanti vidyāduṣṭhoniṣṭhaḥ kuṣṭhavargas tridoṣaḥ ||
kilāsam api kuṣṭhavikāra eva | tat tu trividhaṃ vātena pittena śleṣmaṇā ceti | kuṣṭhakilāsayor
antaraṃ tvaggatam eva kilāsam aparisrāvi ca | tadvātena maṇḍalam
aruṇaṃ paridhvaṃsi ca || pittena padmapatrapratīkāśaṃ
saparidāhañ ca śleṣmaṇā śvetaṃ snigdhaṃ kaṇaaḍūrañ ca | tatra
samvaddhamaṇḍalam antejāta raktaromāṇañ cāsādhyamm
agnidagdhañ ca |
tatra kuṣṭheṣu
tvaksaṅkocasvedaśophasvāpabhedakauṇyasvaropaghāto
vātena | pākāvadaraṇam aṅgulipatanaṃ karṇṇanāsābhaṅgākṣirāgāḥ
kṣipotpatayaḥ | pittena kaṇḍūvarṇṇabhedaḥ śophaḥ srāvāḥ
śleṣmaṇā |
tatrātivalapravṛttam puṇḍarīkaṃ kākaṇañ
cāsādhyam iti ||
bhavati cātra ||
yathā vanarspatir jātaḥ | prāpya kālakrameṇa tu |
antarbhūmim vigāheta mūlair vṛṣṭivivarddhitaḥ ||
yathā vanarspatir jātaḥ | prāpya kālakrameṇa tu |
antarbhūmim vigāheta mūlair vṛṣṭivivarddhitaḥ ||
evaṃ kuṣṭha samutpanna tvaci
kālaprakarṣataḥ |
krameṇa dhātūṃ prāpnoti narasyāpratikāraṇaḥ ||
krameṇa dhātūṃ prāpnoti narasyāpratikāraṇaḥ ||
tvaksthai vaivarṇṇam aṅgeṣu kuṣṭhai raukṣyaiś ca
jāyate |
tvaksravo romaharṣaś ca svedasyātipravarttanaṃ
||
kaṇḍūrvipūyakaś caiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite ||
kaṇḍūrvipūyakaś caiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite ||
vāhulyam vaktraśoṣaś ca kārkaśye piḍakodgamaḥ ||
todaḥ sphoṭaḥ sthiratvañ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite |
todaḥ sphoṭaḥ sthiratvañ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite |
kauṇyaṃ gatikṣayo
ṅgānām bheda kṣatavisarppaṇaṃ ||
medasthānagate liṅge pūrvoktāni tathaiva ca |
medasthānagate liṅge pūrvoktāni tathaiva ca |
nāsākṣitaṅgo rāgaś ca kṣate ca krimisambhavaḥ ||
svaropaghātaś ca bhaved asthimajjasamāśrite |
svaropaghātaś ca bhaved asthimajjasamāśrite |
strīpuṃsoḥ kuṣṭhavāhulyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ ||
yad apatyam bhavej jātaṃ jñeyaṃ tad api kuṣṭhilaṃ |
yad apatyam bhavej jātaṃ jñeyaṃ tad api kuṣṭhilaṃ |
kuṣṭham ātmavatas sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritaṃ
||
medogatam bhaved yāpyam asādhyam ata uttaraṃ |
medogatam bhaved yāpyam asādhyam ata uttaraṃ |
devadravyagurudravyaparadārābhimarśanāt ||
pāpmāpāpakṛtām etat kuṣṭham ity abhiśabditaṃ |
pāpmāpāpakṛtām etat kuṣṭham ity abhiśabditaṃ |
mṛyate yadi kuṣṭhena punar jāte pi gacchati
||
āhārācārayoḥ proktām āsthāya mahatīṃ kriyāṃ |
oṣadhīnām viśaiṣṭānān tapasaś ca niśevaṇāt ||
yas tena mucyate jantuḥ puṇyād gatim avāpnuyāt |
oṣadhīnām viśaiṣṭānān tapasaś ca niśevaṇāt ||
yas tena mucyate jantuḥ puṇyād gatim avāpnuyāt |
pravāta gātrasamparśā niśvāsāt
sahabhojanāt ||
kuṣṭhaṃ jvaraś ca śoṣaś ca netrābhiṣyandi eva ca
|
aupasarggikarogāś ca saṃkrāmanti narāt naram
aupasarggikarogāś ca saṃkrāmanti narāt naram
iti || || o ||
jpeg A 1267_11_57.jpg upper
athātaḥ pramehānān nidānādhyāyāṃ vyāṃvyākhāśyāmaḥ ||
divāsvapnaprasaktānām alasaṃ
śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinam puruṣañ jānīyāt pramehī
bhaviṣyatīti |
tasyaivampravṛttasya yadā vātapittaśleṣmāṇo medaś cāparipakvam adho gatvā vastimukham āśritya
nirbhidyante tadā pramehāṃ janayanti |
teṣām pūrvvarūpāṇi pāṇihapādataladāhaḥ || svinnacikūṇagrātatāṃ
madhurasūśuklamūtratā tandrā ca ||
tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarva eva pramehī bhavanti |
sarvva eva sarvadoṣasamutthāś ca saha piḍakābhiḥ
|
tatra kaphād
udakākṣuvalikāsurarāsikatāśanair lavaṇapiṣṭasāndraśukramehāḥ
| phenamehāś ceti daśa || pittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣthāmehāḥ
śoṇitamehāś ceti ṣaḍ || vātāt sarpir
vasākṣaudramehahā hastimehaś ceti catvāro sādhyāḥ
tatra vātapittamedobhir anvitaḥ śleṣmaśvāṃ
mo
hāṃjanayati | vātakaphaśoṇitamedobhir anvitam pittaṃ
pittavasāmajjāmedobhir anvito vāyur iti ||
tatra śvetam avedanam udakatulyam udakamehī
mehati | ikṣurasatulyam ikṣuvalikāmehī || surātulyaṃ surāmehī || sarujaṃ sikatānuviddhaṃ sikatāmehī || śanaiḥ sakaphaṃ sā
śanair mahī || viśadaṃ lavaṇatulyaṃ lavaṇamehī |
hṛṣṭaromā piṣṭatulyam piṣṭamehī | āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī |
śukratu.yaṃ śukramehī | stokastokaṃ saphenañ ca
phanamehī mahati ||
ata ūrdhvam pittanimittam vakṣyāmaḥ ||
saphenamacchan nīlamahī mehati | sadāhaṃ kakaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī mehati | amvlarasagandham amvlamehī
| srutakṣārapratimaṃ kṣāramehī | mañjiṣṭhadakaṃ prakāśamañjiṣṭhamehī | śoṇitamehī śoṇitam mehati ||
vātanimittān vakṣāmaḥ | sarpiḥ
prakāśaṃ sarpim mehī mehati | vasāprakāśaṃ vasāmehī |
kṣaudrasavarṇṇakṣaudramehī || mattamātaṅgavadanapravaddhaṃ
madhuraṃ hastimehī mehati ||
upadravānate ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ |
medakṣikopasarpaṇamālasya māsyopadehaḥ | pratijpegśyāyasaithilyam arocakāvipāko
kaphaprasekaschardyatinidrākāsaḥ iti śleṣmajānām
upadran bhavanti || vṛṣaṇayor avadaraṇaṃ vastibhedo metādāmlīkāpipāsājvarotīsāro
mūrcchāpāṇḍuroga iti pittajānā || hṛdgrahodaurvalyam
anidrālambhaḥ | kampaḥ śulovadhdapurīṣatvam śoṣaḥ kāsaḥ
svāsa iti vātajānām upadravā bhavanti || evam ete viṃśati pramehāḥ | sopadravā vyākhyātāḥ |
tatra vasāmedobhyām abhipannaśarīrasya doṣair
anugatadhātoḥ pramehiṇo navapiḍakāḥ
sañjāyante tadyatvā śarāvikā sarṣapī || kacchapikā jālinī putriṇī
| masūrikā | aṃjala jīvidārikā |
vidradhikā ceti ||
antonnatān ca tadrūpā nimnamadhyā śarīvikāḥ |
gaurasarṣapasaṃsthānā tat pramāṇā ca sarṣaṣī ||
gaurasarṣapasaṃsthānā tat pramāṇā ca sarṣaṣī ||
sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā
kacchapikā vudhaiḥ |
jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā ||
jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā ||
mahaty alpa citā yo piḍa𑑎kā cāpi putriṇī |
masurasaṃsthāna samo vijñeyān tu masūrikā ||
raktā sitā sphoṭācitā dāruṇā tv alajī bhavet |
raktā sitā sphoṭācitā dāruṇā tv alajī bhavet |
vidārīkandavaddhṛttā kaṭhinā ca
vidārikā ||
vidradher llakṣaṇair yuktā jñeyā vidradhikā vudhaiḥ |
vidradher llakṣaṇair yuktā jñeyā vidradhikā vudhaiḥ |
ye yan mayā smṛtā mehā teṣām mehās tu tan mayā ||
gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmasu
cotthitāḥ ||
sopadravā durvalāgnaḥ piḍakāḥ parivarjjayet |
sopadravā durvalāgnaḥ piḍakāḥ parivarjjayet |
kṛtsnaśarīran niṣpīḍya
medomajjavasāyutāḥ ||
ataḥ prakramate vāyus tenāsādhyās tu vātajāḥ ||
ataḥ prakramate vāyus tenāsādhyās tu vātajāḥ ||
pramehapūrvvarūpāṇām ākṛtir yatra dṛśyate |
kiñcid anyadhikaṃ mūtraṃ tam pramehīti nirdiśet ||
kiñcid anyadhikaṃ mūtraṃ tam pramehīti nirdiśet ||
kṛtsnāṇy ardhāni vā yasmin pūrvvarūpāṇi mānave
vṛttamūtram aty arthan tam pramehiṇam ādiśet ||
vṛttamūtram aty arthan tam pramehiṇam ādiśet ||
piḍakāpīḍitaṃ gāḍham upasṛṣṭam upadravaiḥ |
madhu
mehinam ācaṣṭe sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ ||
madhu
mehinam ācaṣṭe sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ ||
sa cāpi gamanāṃ sthānaṃ sthānād āsanam eva ca |
āsanād vṛṇute śayyāṃ śayane svapnam icchati ||
āsanād vṛṇute śayyāṃ śayane svapnam icchati ||
yathā śuklādivarṇṇānāṃ pañcānām
utkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa svetavaabhrūkapilakapotam
ecakādīnām varṇṇānāṃ anekaṣām utpattir bhavati |
evam eva doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtema saṃyogaviśeṣeṇa prameha nānākaraṇam bhavati ||
sarva eva pramehās tu kāle
pratikāriṇo |
madhumehātvam āyānti tadā sādhyā bhavanti ca ||
madhumehātvam āyānti tadā sādhyā bhavanti ca ||
tra 6 || 0 ||
athātaḥ udarāṇān nidāna vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantirir dharmabhṛtāṃ pariṣṭho rājarṣir indrapratimo mahātmā |
vrahmarṣiputram vināyopapannaṃ śiṣya śubhaṃ suśrutam anvaśāsat ||
pṛthak samastair api cāpi doṣaiḥ
plīhodaraṃ vaddhagudam vadanti | āgantuka saptamam aṣṭaman tu
dakodarañ caiva bhavanti tāni ||
sudurvalāgner ahitāśanasya
vṛddhiṃ gatāḥ | koṣṭham abhiprapannāḥ |
vṛddhiṃ gatāḥ | koṣṭham abhiprapannāḥ |
gulmākṛtiṃ vyaṃjanalakṣaṇāni kurvvanti
ghorāfolioṇyudarāṇi doṣāḥ || koṣṭhād upasnehavad
antasāro niḥsṛtya duṣṭo nilasaṃprayuktāḥ|
tvacaḥ samunnāmya śanais samastād
dhi sarpyamāṇo jaṭharaṃ karoti ||
pragṛhyapṛṣṭhaudarapārśvavastīn vivardhate
kṛṣṇasirāvanaddhaṃ |
samūḍhavātaṃ sarujaṃ saśavdaṃ satodabhedaṃ
pavanātmakan tat ||
sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktāṃ pītās sirā yatra ca bhānti pītā |
sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktāṃ pītās sirā yatra ca bhānti pītā |
pītākṣiviṇmūtranakhānanasya
vidottodarantatvacirābhivṛddhiḥ ||
yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ gurusthiraṃ śuklanakhānanasya |
yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ gurusthiraṃ śuklanakhānanasya |
snigdham mahatsīdanaśophayuktaṃ
cirābhivṛddhiṃ prathitaṃ kaphāt tat ||
striyo nnadhānan nakharomamūtrair vviḍārttavaiyuktam asādhuvṛttāḥ |
striyo nnadhānan nakharomamūtrair vviḍārttavaiyuktam asādhuvṛttāḥ |
yasmai prayacchanty arasogarāṃś ca duṣṭāṃ vudūṣīviṣasevanād vā ||
tenāśu raktaṃ kupitāś ca doṣāḥ kuryuḥ sughaurañ jaṭharan trilaṅgaṃ
tenāśu raktaṃ kupitāś ca doṣāḥ kuryuḥ sughaurañ jaṭharan trilaṅgaṃ
tac chītavātātapadurdineṣu viśeṣataḥ
kupyati dahyate ca |
sa cāturo mūrcchati saṃprayuktaṃ pāṇḍuḥ kṛṣaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca |
sa cāturo mūrcchati saṃprayuktaṃ pāṇḍuḥ kṛṣaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca |
dūṣyodaraṅ kīrttitam eva evaṃ plīhodaraṅ
kīrttayato nibodhaḥ ||
vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ pradūṣṭam atyarttham asṛkkaphaś ca |
vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ pradūṣṭam atyarttham asṛkkaphaś ca |
plīhābhivṛddhi kurute plihotthaṃ
pracakṣate taṭhaj jaṭharaṃ pravṛddhaṃ ||
tad vāmapārśvaparivṛddhim eti viśeṣatas sīdati cāturo tra |
tad vāmapārśvaparivṛddhim eti viśeṣatas sīdati cāturo tra |
mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgair
ūpadṛtaḥ kṣīṇo valo tipāṇḍuḥ || savye tu
pārśve yakṛtipraduṣṭe jñeyaṃ
vakṛddālyudaran tad eva |
yasyāntamannair apalepibhir vvālāśmabhir
vvāpihitaṃ yathāvat || sañcīyate tatra malaḥ pradoṣaḥ
śanaiḥ śanaiś śakeravan tu nānyāḥ |
nirudhyate cāsya gudaṃ purīṣaṃ nireti kṛcchrād
api cālpamalpaṃ || hṛnnaubhimadhye parivṛddhim eti
tasyodaraṃ vaddhagudam vadanti ||
śalyan tathānnopahitaṃ gudāntrambhinnanti
varco gatam anyato vā ||
tasmāt srutāntrāt
salilaprakāśaḥ srāvaḥ sraved vai gudatas tu bhūyaḥ| nābher adhaś
codaram eti vṛddhi nistudyate dālyati ca trimātraṃ |
etat parisrāvy udaraṃ praviṣṭaṃ dakodaraṃ
kīrttayato nivodhaḥ | yaḥ snehapīto pya nuvāsito vā
vānto virikto py athavā nicūḍhaḥ ||
pivej jalaṃ śītalam āśu tasya
srotāṃsi dūṣyanti hi
tadvahāni snehopalipteṣv athavāpi teṣu dakodaraṃ pūrvvavad abhyupyaiti ||
tadvahāni snehopalipteṣv athavāpi teṣu dakodaraṃ pūrvvavad abhyupyaiti ||
snigdham mahat tat parivṛttanābhiḥ samātataṃ
pūrṇṇam ivāmvunā ca |
yathā dṛśyati kṣubhyati kampate ca śavdāyate cāpi dakodaran tat ||
yathā dṛśyati kṣubhyati kampate ca śavdāyate cāpi dakodaran tat ||
ādhmano gamane śaktidaurvvalydurvvalāgnitā śophaḥ sadanam aṅganāṃ
saṃgovātapurīṣośayoḥ ||
dāhas tandrī ca mūrcchā ca jaṭhareṣu bhavanti hi |
dāhas tandrī ca mūrcchā ca jaṭhareṣu bhavanti hi |
chardiś caivātisāraś ca trṣṇā daurvvalyam eva
ca ||
mūtragrahaḥ pārśvaśūlaṃ svarabhedapramūḍhatā |
hikkāśvāsaś ca kāśaś ca aruciś cāpy upadravāḥ ||
mūtragrahaḥ pārśvaśūlaṃ svarabhedapramūḍhatā |
hikkāśvāsaś ca kāśaś ca aruciś cāpy upadravāḥ ||
ante salilabhāvañ ca bhavanti jaṭharāṇi tu |
sarvvāṇi paripakvāni tasmāt tam parivarjjayet || 7 ||
sarvvāṇi paripakvāni tasmāt tam parivarjjayet || 7 ||
7 ||
athāto mūḍhagarbhāṇān nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
grāmyadharma yāna vāhanādhva gamana praskhalana prapatana pīḍanābhighāta viṣama śayanāsanopavāsa vegābhighātātirūkṣā kaṭukatiktabhojanājīrṇṇagarbhaśātanaprabhṛtibhir
abhighātaviśeṣacatvarāny
ucchidyante garvbham phalam
iva vṛttavandhanāt | sa khalu muktavandhanatvād garbhaśayyām
atikramya yakṛtplīhāntravivarair avasrastamānaḥ koṣṭhaṃ
saṃkṣobhayati || tasyāḥ koṣṭhasaṃkṣobhād vāyurapāno mūḍhaṃ
prārśvavastiśira
udarayoniśūlānāhamūtrasadganāṣādyagarbhas pracyāvayati | taruṇaṃ
śoṇitabhāvena kadā cid vivṛddham asamyag āgatam apatyapatham anuprāptam anirgacchantam apānavaiguṇyāsamohitaṃ
garbham mūḍhagarbham ity ācakṣate |
sakīlaḥ pratikhurovījakaḥ parigha iti
caturvvidho mūḍhagarbho bhavatīty eke bhāṣante | ya ūrdhvaṃ śiraḥ
pādābhyāṃ yonimukhan niruṇaddhi kīla iva sakīlaḥ
niḥsṛtahastapādaśiraḥ | kāyaśaktaḥ pratikhuraḥ yas tu nirgacchati
śiro bhujaḥ savījakaḥ parigha iva yonimukham āvṛtya
tiṣṭhet sa parigha iti | tat tu na samyak || sa yadā viguṇānipīḍito patyapatham anekadhā pratipadyate tadā
catussaṃkhyā hīyate |
tatra kaś cid dvābhyāṃ sakthibhyāṃ
yonim abhiprapadyate || kaścid ābhugnaikasakthiḥ kaścid
ābhugnaśiraḥ sphigdeśena tiryag āgataḥ | kaścid
udarapārśvapṛṣṭhānām anyatamena yonidvāraṃ pidhāya tiṣṭhati |
kaścid ekena vāhunā pārśvāpavṛttaśirā | kaścid ābhugnaśirāvāhudvayena | kaścid ābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ |
kaścid ekena sakthnakāyonim abhiprapadyāpareṇa pāyum
ity aṣṭavidho mūḍhagarbhāgatir uddiṣṭāḥ | samāsenaḥ
tatra dvābhyāṃ vaṃtyau mūḍhagarbhāvasādhyau śeṣeṣv api tu viparītendriyārthasākṣepakayonibhrañsasamvaraṇasakkallaśvāsakāsabhramanipīḍitaṃś ca pariharet ||
bhavanti cātra ślokāḥ||
kālasya parimāṇau na muktavṛttād yathāphalaṃ | prapadyate svabhāvena nānyathā pṛthivītalaṃ ||
kālasya parimāṇau na muktavṛttād yathāphalaṃ | prapadyate svabhāvena nānyathā pṛthivītalaṃ ||
evaṃ kālaprakarṣeṇa mukto nāḍīni vandhanāt |
garbhāśayastho hi jaja garbho jananāya prapadyate ||
krimivātābhighātais tu tad evopadrutaṃ phalaṃ |
pataty akālepi yathā tathā syāṃ garbhavicyutiḥ ||
ācaturthāntato māsātprasūte garbhavicyutaḥ |
tataḥ sthiraśarīrasya pādaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ ||
apaviddhaśarīrātu śītāṅgīnirapatrayā |
nīloddhatasirāhanti mā garbhasacatām pūnaḥ ||
garbhāspaṃdana nopīnāṃ
praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā | bhaved ucchvāsapūtitvaṃ śūlaś cāntamṛṃte
śiśau ||
mānasāgantubhir māturupatāpair prapīḍitaḥ |
garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhi sunipīḍitaḥ ||
kukṣe māturvvipannāyāḥ garbhaḥ
praspandate striyāḥ| janmakāle muhurttāttam pāṭayitvoddharec
chiśuṃ ||
yadā so ntarmmṛto garbhaḥ śunovastirivātataḥ | tonāvṛtā ca nāryās tu kukṣis unnahyate bhṛśaṃ ||
utkṣipya iva cāṅgāni mūtravastiś ca vidyate |
klomaplīhāyakṛc caiva pupphusaṃ hṛdyuyan tathā ||
garbheṇa pīḍitā hy etad ūrdhvam prakrāmati striyā | sā sūyate
muhyati ca kṛcchrocchvāsā ca jñāte ||
pūtigandhas tathā svedo jihvātāluś ca śuṣyati
| vepate bhrāmyati tathā jīvataṃ coparudhyate
|| etair liṅgair vijñānīyān mṛtagarbhañ cikitsaka iti
||
ni || dra || 9 ||
folio A 1267_11_59.jpg_top_57r : 2
athāto vidradhīnān nidānaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvāmaraguruḥ śrīmān
nimittāntarabhūmipaḥ siṣyāyovāca
nikhilam idam vidradhilakṣaṇaṃ ||
tvagraktamāṃsaṃ medāṃsi
pradūṣyāsthisamāśritāḥ | doṣāḥ
śophaṃ śanair ghorañ janayanty ucchritā bhṛṣam ||
mahāmūlā rujāvanta vṛttam cā py athavāyataṃ | sa
vidradhir iti syā khyāto vijñeyaḥ
ṣaḍvidhaś ca yaḥ ||
pṛthagdoṣaiḥ samastaiś ca kṣatenāpy asṛjā tathā
| ṣaṇṇām api hi teṣān tu lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate ||
kṛṣṇāruṇo vā paruṣo bhṛṣam atyarthavedanaḥ |
kṣiprotthānaprapākaś ca
vidhradradhir vātalakṣaṇaḥ ||
pakvodumbaraśaṅkāśaḥ syāvo vā
jvaradāhavān | kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhiḥ
pittasambhavaḥ ||
śarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ sītaśingdho
lpavedanaḥ | cirosthānaprapākaś ca
sakaṇḍṛś ca kaphātmakaḥ ||
tanupītaśitāś caiṣām āsrāvāḥ
kramaśaḥ smṛtāḥ | nānāvarṇṇarujāsrāvo ghāṭāle viṣavo mahān ||
viṣamam pacyate cāpi vidradhis
sānnipātikaḥ | tais tair bhāvair abhihate kṣate vā pathyasevinaḥ
||
kṣatoṣmā cāyurvisṛtaḥ |
saraktaṃ pittam īrayet | jvaratṛṣṇā ca dāhaś ca jāyate
vā sya dehinaḥ ||
āgantu vidradhiṣa pittavidradhilakṣaṇaḥ | kṛṣṇaḥsphoṭāvṛtaḥ
syāvatīvradāharujājvaraḥ ||
pittavidradhiliṅgasya raktavidradhir ucyate |
uktā vidradhayo hy ete teṣv asādhyaś ca sarvajaḥ ||
abhyantarānata ūrdhvam vidradhī saṃ
pravakṣyate |
pṛthak saṃbhūya vā doṣāḥ
kupitā gulmarūpiṇaḥ ||
valmīkavat samunnaddham antaḥ
kurvanti vidradhiṃ | gude baistimukhe nābhyāṃ kukṣau
vaṃkṣaṇayos tathā ||
vṛkkayoḥ plīhni yakṛti hṛdi vā
klomni vāpy aca | eṣām uktāni liṅgāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||
āmapakvaṣaṃṇīyāc ca pakvāpakvam
vibhāvayet | adhiṣṭhānaviśeṣaṇa liṅgaṃ śṛṇu
viśeṣataḥ ||
gude gatanirodhas tu bastau
kṛcchrālpamūtratā | nābhyāṃ hikkā tathāṭopaḥ kukṣau
mārutakopanaṃ ||
kaṭīpṛṣṭhagrahas tīvro vaṅkṣaṇocche tu
vidradhau | vṛkṣayoḥ yā
svasaṃkocaḥ plīhny
ucchvāsanirodhaṃ ||
sarvāṃgapragrahas tīvro hṛdi kāmaś ca jāyate |
śvāsau vā yakṛti tṛṣṇā klomnipai pīyate py eṣaḥ ||
āmo vā yadi vā pakvo vā
mahān vā yadi vetara | sarvo marmotthitaś
cātrai vidradhiḥ kaṣṭha ucyate ||
nābher uparijāto |yo marmākhyāṃ
se ca vidradhiḥ |
yaḥ pakvaḥ so py asādhyaḥ syād yaś cotva sudurai tathā ||
yaḥ pakvaḥ so py asādhyaḥ syād yaś cotva sudurai tathā ||
nābher uparijāḥ pakvā yānty ūrdhvam
itare tv adhaḥ | adhaḥ sruteṣu jīvantu sruteśūrdhvan na jīvati ||
hṛdbastinābhivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ | jīvet kadāci puruṣo netareṣu kadācana ||
strīṇām avaprajātānām prajātānān tathā hitaiḥ |
dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidradhiḥ||
strīṇāṃ mithyā prajātānām masṛk kāyād anisṛtaṃ
|| raktajāṃ vidradhiṃ kuryāt kukṣau
makkalasaṃjñitaṃ ||
śaptāhān nopaśāntaś cett tas
sampratipadyate | viśeṣam atha vakṣyāmi spaṣṭaṃ vidradhigulmayoḥ
||
kasmān na pacyate gulmo vidradhiḥ
pākam eti ca |
na nibandho sti gulmānāṃ vidradhis
sanibandhanaṃ ||
vivarānucaro gulmai hy apsu budbudakopamaḥ |
evaṃ prakāro gulmas tu tasmāt pākan na gacchati ||
māmśaśoṇitahīnasya
gulmlo na paripacyate |
māṃsaśoṇitabāhulyāt pākaṃ gacchati vidradhiḥ | ||
gulmas tiṣṭhati doṣaiḥ svair vidradhir
māmśasoṇite |
vidradhiṃ pacyate tasmād gulmaś cāpina pacyate ||
vidradhiṃ pacyate tasmād gulmaś cāpina pacyate ||
hṛnnābhibastijaḥ pakvo varjyo yaś
ca tridoṣajaḥ
vidradheḥ pūrvarūpāṇi
vidsūtrānilasadgrahaḥ ||
bhramodgamardover asya kām madhurasyatā |
muhur muhus tathātyatha yathā sṭhānam bhaved rujā ||
vivardhate jvaraś cāsya tṛṣṇā cāsya pravādhata iti ||
bhramodgamardover asya kām madhurasyatā |
muhur muhus tathātyatha yathā sṭhānam bhaved rujā ||
vivardhate jvaraś cāsya tṛṣṇā cāsya pravādhata iti ||
9
jpeg A 1267_11_59
athāto visarpanāḍīstanarogāṇāṃ
nidānaṃ vyā ||
tvaṅmānsaśoṇitagatāḥ kupitāś ca doṣāḥ
sarvāṅgacāriṇam iha sthitam ātmaliṃgaṃ ||
kurvanti vistṛtam anunnatam āśu śophaṃ ta sarvato visarañ ā tu visarpam āmahuḥ
|
kurvanti vistṛtam anunnatam āśu śophaṃ ta sarvato visarañ ā tu visarpam ā
vātātmakositamṛduḥ paruṣoṅgamarddasambhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ ||
pittātmako drutagatirjvaradāhapākaḥ
sphoṭaprabhedavahulakṣatajaprakāśaḥ |
sadyaḥ kṛtānvitam ivāpi hitam vibhāti | srotojakardamavapur nā tadā sasidhyet ||
sadyaḥ kṛtānvitam ivāpi hitam vibhāti | srotojakardamavapur nā tadā sasidhyet ||
śleṣmātmakaḥ sarati mandamaśīghrapākī
snigdhaḥ sthiraḥ pracurakaṇḍurananyavarṇṇaḥ |
sarvātkamas trividhavarṇṇarujāvagāḍhaḥ | pakvo na sidhyati samaṃśiirā praṇāśāt
||
sarvātkamas trividhavarṇṇarujāvagāḍhaḥ | pakvo na sidhyati samaṃśi
sadyaḥ kṛtavraṇam upetya narasya raktaṃ patittañ
ca doṣavahulasya karoti śophaṃ |
śyāvaṃ salohitamatijvaradāhapākaṃ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśair asitaiś ca kīrṇṇaṃ ||
śyāvaṃ salohitamatijvaradāhapākaṃ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśair asitaiś ca kīrṇṇaṃ ||
sidhyanti vātakaphapittakṛto visarpāḥ
sarvātmakaḥ kṣatakṛtaś ca ni siddhim eti |
pittātmākaṃjanavapuś ca yadā tadā syāt kṛcchraś ca marmmasu bhavanti hi sarvva eva |
pittātmākaṃjanavapuś ca yadā tadā syāt kṛcchraś ca marmmasu bhavanti hi sarvva eva |
yaḥ śopham īkṣati supakvam
apakvasaṃjñī yo vā vraṇaṃ pracurapūyam
asādhuvṛttaṃ ||
abhyantaram praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni tatas sa pūyaḥ |
abhyantaram praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni tatas sa pūyaḥ |
tasyātimātragamanād gatirity ataś tu nāḍīva yad
vahati tenumatānunāḍī ||
doṣais tribhir bhavati sā pṛthag ekaśaś ca sammūrcchitair api ca salyanimittatonyā |
doṣais tribhir bhavati sā pṛthag ekaśaś ca sammūrcchitair api ca salyanimittatonyā |
tatrānilāt
pāruṣasūkṣmukhīsaśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapām |
pittā tu tṛṭjvarakarī paridāhayuktā pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥ sucāpi ||
pittā tu tṛṭjvarakarī paridāhayuktā pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥ sucāpi ||
jñeyā kaphād vahughanārjanapicchilāsrā stavdhāḥ
sakaṇḍurarujā rajanīpravṛddhāḥ |
dāhajvaraśvasanamūrcchanavaktraśoṣā
yasyā bhavatyabhihitāni ca lakṣaṇāni ||
tām ādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāṃ gatiṃ tvasuharām iva kālarātriṃ |
tām ādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāṃ gatiṃ tvasuharām iva kālarātriṃ |
naṣṭaṃ kathañcid anumārgam
udīriteṣu sthāne śalyam acireṇa gatiṃ karoti ||
sā phenilam mathitamacchamasṛgviniśra | muṣṇa karoti sahasā sarujaś ca nityaṃ ||
sā phenilam mathitamacchamasṛgviniśra | muṣṇa karoti sahasā sarujaś ca nityaṃ ||
yāvantyo gatayaś caiva kāraṇaiḥ sambhavanti hiḥ
|
tāvantya stanarogāstu tair eva ca bhavanti ha ||
tāvantya stanarogāstu tair eva ca bhavanti ha ||
dhamanyaḥ samvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanasaṃśritāḥ
|
doṣāgatitvāt tāsāṃ hi stanarogā na santyataḥ ||
doṣāgatitvāt tāsāṃ hi stanarogā na santyataḥ ||
tāsām eva prajātānāṃ garbhiṇīnāñ ca tāḥ punaḥ |
svabhāvād eva vivṛtā jāyante sambhavaṃtyataḥ ||
svabhāvād eva vivṛtā jāyante sambhavaṃtyataḥ ||
rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ |
kṛtsnāddehāt stanau prāpya stanyam ity abhidhīyate ||
kṛtsnāddehāt stanau prāpya stanyam ity abhidhīyate ||
viṣaṃs teṣv api gātreṣu yathā śukran na dṛśyate
|
tad eva ceṣṭāyuvati darśanāt smaraṇād api ||
saṃśabdāt sparśanād vāpi saṃharṣāc ca pravarttate |
saṃśabdāt sparśanād vāpi saṃharṣāc ca pravarttate |
suprasaṃnamanaś cātra darśane hetur ucyate ||
āhārarasavīryatvād evaṃ stanyam api striyāḥ |
āhārarasavīryatvād evaṃ stanyam api striyāḥ |
sarvadehāsritatvāc ca śukralakṣaṇam
ucyate ||
tadapatyasya saṃsparśād darśanāt smaraṇād api |
grahaṇāc ca śarīrasyaḥ śukravat samapravarttate ||
grahaṇāc ca śarīrasyaḥ śukravat samapravarttate ||
sneho nirastāsāṃ prasrave hetur ucyate |
tat kaṣāyam bhaved vātāt kṣiptañ ca plavatembhasi ||
tat kaṣāyam bhaved vātāt kṣiptañ ca plavatembhasi ||
pittād amvlaṃ sakaṭukaṃ rājyombhasi
ca pītikāḥ |
śleṣmāghana picchilañ ca jale cāpy avasīdati ||
sarvair duṣṭaṃ sarvaliṅgam mabhighātāc ca duṣyati |
śleṣmāghana picchilañ ca jale cāpy avasīdati ||
sarvair duṣṭaṃ sarvaliṅgam mabhighātāc ca duṣyati |
sakṣīrau vāpy adugdhau vā doṣaṃ
prāpya stanau striyāḥ
pradūṣya māṃsarudhire stanarogāya kalpate |
pradūṣya māṃsarudhire stanarogāya kalpate |
pañcām api ca teṣā hi raktajam
vidradhi vānā ||
lakṣaṇāni samānāni vāhyavidradhilakṣaṇair
lakṣaṇāni samānāni vāhyavidradhilakṣaṇair
iti || nidāne ||.. ❈ ||
jpeg A 1267_11_60.jpg top
athāto granthyapacyarvudagalagaṇḍān
nidānam vyākhāśyāmaḥ ||
vātādayo māṃsamasṛk duṣṭāḥ sandūṣya
medaś ca tasirāṃś ca ||
vṛttonnataṃ vigrathitan tu śophan kurvantyato granthir iti pradiṣṭaḥ ||
vṛttonnataṃ vigrathitan tu śophan kurvantyato granthir iti pradiṣṭaḥ ||
āyamyate vṛti tudyate ca
pratyasyate mathyati bhidyate ca |
kṛṣṇomṛdurvastir ivātataś ca bhinnasravec cānilajosramacchaṃ ||
kṛṣṇomṛdurvastir ivātataś ca bhinnasravec cānilajosramacchaṃ ||
dandahyate dhūpyati cūṣyate ca
pāpacyate prajvalatīva cāpi |
raktāpittopyathavāpi pittādbhinnas sraved uṣṇam atīva cāsram ||
raktāpittopyathavāpi pittādbhinnas sraved uṣṇam atīva cāsram ||
jpegśītovivarṇṇolparujotikaṇḍūḥ pāṣāṇavat
saṃhanatopapapannnaḥ ||
cirābhivṛddhiś ca kaphaprakopād bhinnas sravecchuklaghanañ ca pūyaṃ ||
cirābhivṛddhiś ca kaphaprakopād bhinnas sravecchuklaghanañ ca pūyaṃ ||
śarīravṛddhiḥ kṣayavṛddhihān
nīḥ
snigdho mahākaṇḍayutorūjāś ca |
medaḥ kṛto dṛśyate cātra bhinne piṇyākalkapratiman tu medaḥ ||
medaḥ kṛto dṛśyate cātra bhinne piṇyākalkapratiman tu medaḥ ||
vyāyāmajātair abalasya
tais tair ākṣipya vāyur hi sirāpratānaṃ |
saṃcya sa viśoṣya cāpi granthi karotyunnatam āśu vṛttaṃ ||
saṃcya sa viśoṣya cāpi granthi karotyunnatam āśu vṛttaṃ ||
granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhaved
yadi syāt sarujaś calaś ca |
aru sa evāpyacalo mahāṃś ca marmotthitaś cāpi vivarjanīyaḥ ||
aru sa evāpyacalo mahāṃś ca marmotthitaś cāpi vivarjanīyaḥ ||
hṛvasthikakṣākṣakavāhusandhim
anyāgaleṣūpacitaṃ tu medaḥ |
sthiraṃ vṛttam athāyatam vā sniṃgdhakaphāś cārujaṃ karoti ||
sthiraṃ vṛttam athāyatam vā sniṃgdhakaphāś cārujaṃ karoti ||
tair granthibhistvāmalakāsthimātrair
martyāṇḍajālapratimais tathānyaiḥ |
ananyavarṇairūpacīyamānaṃ cayaprakarṣādapacim vadanti ||
ananyavarṇairūpacīyamānaṃ cayaprakarṣādapacim vadanti ||
kaṇdum vitāstelparujaprabhinnāḥ sravanti
naśyanti bhavanti cānye |
medaḥ kaphābhyāṃ khalu roga roga eṣa sudustaro varṣagaṇ¦anuvandhi ||
medaḥ kaphābhyāṃ khalu roga roga eṣa sudustaro varṣagaṇ¦anuvandhi ||
gātrapradośe kvacid eva doṣāḥ sanmūrcchitā
māṃsasapraṣya |
vṛttan mṛdamandarūjam mahāntam analpamūlañ ciravṛddhyapākaṃ ||
vṛttan mṛdamandarūjam mahāntam analpamūlañ ciravṛddhyapākaṃ ||
kurva māṃsoyam abhyagādhaṃ
tam arvudaṃ śāstravido vadanti |
vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca ||
vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca ||
yaj jāyate tasya ca lakṣaṇāni granthe ḥ samānāni sadā bhavanti |
doṣāḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāsu saṃkuñcya sapiñtatas tv apākaṃ ||
doṣāḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāsu saṃkuñcya sapiñtatas tv apākaṃ ||
sāsrāvamunnahyati māṃsapiṇm
māṃsāṅkurair ācitam āśuvṛddhim
sravaty ajasraṃ rudhiram praduṣṭam asādhyam etad rudhirātmakam tu ||
sravaty ajasraṃ rudhiram praduṣṭam asādhyam etad rudhirātmakam tu ||
raktakṣapadgatapiḍitatvāt
pāṇḍūr bhavet sovurdapīḍitas tu ||
muṣṭhiprahārādibhir arditaṃge māsaṃ praduṣṭaṃ janayet tu śophā ||
muṣṭhiprahārādibhir arditaṃge māsaṃ praduṣṭaṃ janayet tu śophā ||
avedanasnigdham ananyavarṇṇam avākam
aśmopamamapracālya |
praduṣṭamāṃsasya narasya gāḍham etad bhavet māṃsarāyanasya ||
praduṣṭamāṃsasya narasya gāḍham etad bhavet māṃsarāyanasya ||
māṃsārvudaṃ tv etad asādhyam uktaṃ
sādhyeṣv apīmāni vivarjjayīta |
samprasrutam marmaṇi yac ca jātaṃ srotassu yac ca bhaved acālyaṃ ||
samprasrutam marmaṇi yac ca jātaṃ srotassu yac ca bhaved acālyaṃ ||
yaj jāyate nyad khalu pūrvvajāte jñeyan
tadanyarvudam arvudajñaiḥ |
yad dvandvajātaṃ yugapat kramād vā dvirarvudan tac ca bhaved asādhya ||
yad dvandvajātaṃ yugapat kramād vā dvirarvudan tac ca bhaved asādhya ||
na pākam āyānti kaphānvitatvān medovahutvāc ca
viśeṣatas tu
doṣasthiratvād grathanāc ca teṣāṃ sarvvārvudāny eva viṣetas tu
doṣasthiratvād grathanāc ca teṣāṃ sarvvārvudāny eva viṣetas tu
vātaḥ kaphaś cāpi gale praduṣṭho manye tu
saṃsritya tathaiva medaḥ ||
kurvvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitan tan galagaṇḍam āhuḥ ||
kurvvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitan tan galagaṇḍam āhuḥ ||
todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇoruṇo vā
paṇanātmakas tu ||
pāruṣyayuktaś ciravṛddhyapāko yadṛcchayā caiṣa bhavet
kadācit |
vairasyam āsyasya ca tasya jantor bhavet tathā tālugalapraśoṣaḥ |
vairasyam āsyasya ca tasya jantor bhavet tathā tālugalapraśoṣaḥ |
sthire savarṇo guturugrakaṇḍūśīto
mahāś cāpi kaphātmakas tu |
cirābhivṛddhiṃ bhajate cirāc ca prapadyate mandarujaḥ jpeg kadācit ||
cirābhivṛddhiṃ bhajate cirāc ca prapadyate mandarujaḥ jpeg kadācit ||
mādhuryam āsyasya ca tasya jantor bhavet tathā
tālugalapralepaḥ |
snigdho gurupāṇḍuraniṣṭagandho medothitaḥ kaṇḍūyuto rujaś ca ||
snigdho gurupāṇḍuraniṣṭagandho medothitaḥ kaṇḍūyuto rujaś ca ||
pralamvatelāvuvadalpamūlo vivardhate hīyati
cātra dehaṃ |
snigdhāsyatā tasya bhavec ca jantorgalena ca śavdaṃ kurute ca nity a ||
snigdhāsyatā tasya bhavec ca jantorgalena ca śavdaṃ kurute ca nity a ||
kṛcchrācchvasantaṃ mṛdusarvvagātraṃ
samvatsarātītam arocakārta |
kṣīṇañ caiva vaidyo galagaṇḍitaṃ tu bhinnasvarañ cāpi vivarjjajīti ||
kṣīṇañ caiva vaidyo galagaṇḍitaṃ tu bhinnasvarañ cāpi vivarjjajīti ||
nivaddhaśvayathur yasya yathā muṣka pralamvate
|
mahān vāpy athavā hṛsvos taṅ gaṇḍam iti nirdiśet ||
mahān vāpy athavā hṛsvos taṅ gaṇḍam iti nirdiśet ||
|| ni || || ❈ ||
folio 59r:2b
athāto vṛddhyupadaṃsaślīpadānān nidānam
vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
vātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntanimittās sapta
vṛddhayo bhavanti | teṣu mūtrāntranimittau
vātasamutthau | kevalam utpattihetur anyaḥ
adhaḥ prakupito nyatamas tu doṣaḥ |
phalakośayor vātavāhiṇīdhamanīm abhiprapadya
phalakoṣayor vṛddhim upajanayati | tam vṛddhim ity ācakṣate |
tatrānilapūrṇṇabastim ivātataṃ
puruṣam animittarujam
vātavṛddhim ity ācakṣate || pakvodumbarasaṃkāsam āśu samutthānam
pittavṛddhiṃ | kaṭhinaṃ snigdhakaṇḍum alpavedanaṃ śleṣmavṛddhiṃ || kṛṣṇāsphoṭāvṛtaṃ pittavṛiddhiliṅgaṃ
raktavṛddhiṃ | mṛdusnigdhaṃ sakaṇḍur alpavedanan tālaphalaprakāśam
medovṛddhiṃ || mūtrasandhāraṇasīlasya mūtravṛddhir
bhavati | sa gacchato bupūrṇṇadṛtir iva kṣubhyate
mūtrakṛcchravedanāvaṃttaṃ mūtravṛddhir ity ācakṣate |
tatra balavadvigrahādibhir viśeṣair vāyuḥ | prakupito ntrasya
sthūlasya cetarasyaikadeśam viguṇam ādāyādho vaṃkṣaṇasandhim āgamya kālāntareṇa muśkakośam upaiti
ādhmātabastir ivātataḥ pradīrghaḥ śopho bhavati | sasabdam anupīḍitaś cordhvam utpatati vimuktaś ca punar ādhmāti tam
antravṛddhim asādhyam ity ācakṣate ||
tatra brahmacāri𑑎ṇī dīrghakarkaśaromāṇonirogopasṛṣṭām alpadvārām apriyām akāmām
acokṣasalilaprakṣālitayonim vā nārī yo dhigacchet tathā
karajadaśanasaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāc catuṣpadagamanād
acaukṣasalilaprakṣālanād vā prakupitās tu doṣāḥ kṣate
kṣate vā svayathum upajanayanti tam upadaṃsam ity ācakṣate ||
sa pañcavidhas tribhi doṣaiḥ pṛthak samastair
asṛjaś ca |
tatra vātike tvakparimoṭanaṃ
stabdhameḍhratā paruṣaśophatā vividhavedanāprādurbhāvaś ca ||
paittike svayathur udumbarapratikāśo jvaradāhayuktaḥ | ślaiṣmike
svayathuḥ kaṇḍūnmāṃ kaṭhinaḥ snigdhaś ca raktaje
meḍhragato kṛṣṇasphoṭaprādurbbhāvo tyartham asṛkpravṛttiḥ |
pittāliṅgāni ca | sarvaje sarvaliṅgadarśanam avadaraṇañ
ca sephasaḥ || krimi
dā
prā
durbhāvo maraṇañ ceti ||
prakupitās tu doṣās tv adhaḥprapannā
vaṃkṣaṇorujaṅghāsv avatiṣṭhante || tatra kālāntareṇa
pādam āśritya śanaiḥ śanaiḥ śopham upajanayanti tac chlīpadam ity
ācakṣate || taṃ tu trividhaṃ vātapittakaphanimittam iti
|
tatra vātajaṃ kṛṣṇam paruṣaṃ kharam
animittarujam analpavedana parisphuṭati ca bahuśaḥ || pijpegttajan tu pītāvabhāsaṃ
mṛdujvaradāhapradañ ca | śleṣmajan tu snigdhaṃ svetāvabhāsam
avedanam atimahāntragranthikaṇṭakair upacitañ ca
tatra samvatsarātītam atimahantaṃ valmīkajātam
atiprasrutam iti varjanīyāni ||
trīṇy apy etāni jānīyāc chlīpadāni
kaphocchrayāt |
gurutvañ ca mahatvañ ca yasmān nāsti vinā kaphāt ||
gurutvañ ca mahatvañ ca yasmān nāsti vinā kaphāt ||
purāṇodakabhūyiṣṭhā sarvarttuṣu ca śītalāḥ |
ye deśās teṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ ||
ye deśās teṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ ||
pādavaddhas tayoś cāpi ślīpadaṃ jāyate nṛṇāṃ |
karṇṇākṣināsāsv api ca kecid icchanti tadvida iti ||
karṇṇākṣināsāsv api ca kecid icchanti tadvida iti ||
ni || 12 || 0 ||
folio A 1267_11_61.jpg_bottom_59v : 2
athātaḥ kṣudraroganidānaṃ
vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
saptacatvāriṃśat kṣudrarogā
bhavanti | tad yathā || ajagallikā | yavaprakhyā | andhājalajī | vivṛtā | kacchapikā | valmīkā | indraviddhā |
gardabhikā | panasikā | pāṣāṇagardabha || jālagardabhaḥ | iriveṇṇikā | kakṣyā | gandhanāmā | visphoṭakaṃ | agnirohiṇī
| cippā | anuśayī | vidārikā | śarkkarā |
sarkkarārbudaṃ | pāmā vicarccikā
| rakasā | pādadārī | kadaraṃ | alasako | rujā
| dāruṇāka | aruṣikā | palitaṃ | maśūrikā |
yuvānapiṭakā | padminīkaṇṭhakā | jatumaṇi | maśaka |
tilakā | naccha | vyaṅga | nālikā |
parivarttikā | niruddhaprakaśaṃ | avapāṭhikā |
sanniruddhagudaṃ | ahipūtanaṃ |
vṛṣaṇakacchṛgudaṃ bhramaś ceti ||
śnigdhāḥ savarṇṇa grathitā nīrujā mudgasammitā
| kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikā ||
yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritāḥ |
piṭakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti cocyate ||
ghanālpavaktram piṭakāmunnatāṃ
parimaṇḍalāṃ | andhālajīmalpapūyā tām vidyāt kaphavātajā ||
vivṛtāsyām mahādāhām pakvodumbarasannibhāṃ | parimaṇḍalām pittakṛtām vivṛtān nāmatām
viduḥ ||
grathitāḥ pañca vā ṣaḍvā dāruṇāḥ kacchaponnatāḥ | kaphānilābhyām piṭakā jñeyā kacchapikā
budhaiḥ ||
pāṇipādatale sandhau
grīvāyāṃmūrdhvajatruṇi |
granthirvalmīkavadyasya śanaiḥ samupacīyate ||
todakledaparīdāhaḥ kaṇḍūmadbhir mukhair vṛtaḥ
| vyādhivalmīka ity eṣa vijñāyaḥ kaphapaittikaḥ ||
padmakarṇṇikavanmadhye
piṭakābhiḥ samācitāṃ | indravidvāvijānīyād vātapittotthitāṃ bhiṣak
||
maṇḍalaṃ
vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piṭakācitaṃ |
rujākarī gardabhikāṃ tām vadedvātapittaḥ | karṇṇasyābhyāntare jātā
piṭkāmugravedanāṃ | sthirāmparinasikān tān tu vidyād
vātakaphotthitān ||
hanvāḥ sandhi samudbhūtaṃ śophamalparujaṃ
sthiraṃ | pāṣāṇagardabham iti brūyāt
kaphapittataḥ ||
visarpavat sarpati yaḥ sopham taturpākvān |
dāhajvarakaraḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ ||
piṭakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarāṃ |
sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikāṃ ||
bāhukakṣyāṃsapārśveṣu kṛṣṇāṃ
sphoṭāṃ savenāṃ | pittaprakopasaṃbhūtāṅ kati bhiṣagādiset ||
ekāmetāndṛśī jpeg dṛṣṭvā piṭakāṃ sphoṭasannibhāṃ | tvagtāṃ pittakopena gandhanāmāṃ vinidiśet
||
agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarāḥ
pittaraktataḥ | tvaci sarvatra vā dehe visphoṭaka iti smṛtaḥ ||
kakṣakāroṣu ye sphoṭā
jāyante māṃsadāruṇāḥ |
antardāhajvarākarā dīptapāvakasannibhā ||
saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā ghnanti mānavaṃ
| tāmagnirohiṇī vidyādasādhyāṃ sannipātataḥ ||
nakhamāṃsamadhiṣṭhāya vātapittañ ca dehināṃ |
kuryāt ādāhapākau ca taṃ vyādhiñ cippam ādiśet ||
tad evālpatarair doṣair kunakham
pāruṣaṃ khara vā
gambhīrām alpasanrambhāṃ savarṅṇām uparisthitāṃ
||
kaphād anuśayīpaṅkha vidyād
antaḥ prayākirīṃ | vidārīkandavadvṛttāṃ
kakṣāvaṃkṣaṇasandhiṣu ||
vidārikām iti vaded sarujāṃ sarvvalakṣaṇāṃ |
prāpya māṃsasirāsnāyuṃ śleṣmā medas tathānilaḥ ||
granthiṃ kurvantya saubhinno
madhusarpirvasānibhaṃ | karotyāsrāvamanilas tatra vṛddhiṃ gataḥ
punaḥ ||
māṃsaṃ viśo¦ṣya grathitāṃ śarkkarāṃ
janayanyataḥ | durgandha klinnam atyarthan
nānāvarṇṇan tataḥ sirāḥ ||
sṛjanti raktaṃ sahasā taṃ vidyāc
charkkarārbudaṃ | pāmāvicarcyau kuṣṭheṣu rakaśā ca
prakīrttitā ||
parikramaṇasīlasya vāyur atyartharūkṣayoḥ |
pādayoḥ kurate dārī sarujām talasaṃsritāḥ ||
sarkkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭhakādibhiḥ
|
granthi kīla vadutsanno
jāyate kadaran tu tata |
klinnāṅgulyantarau pādau
kaṇḍūdāharujānvitau | duṣṭakarddamasaṃsparśād alaseti vibhāvayet
||
romakūpānurām pittaṃ vātena saha mūrcchitaṃ |
pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā
saśoṇitaṃ ||
ruṇaddhi romakūpās tu tato nyeṣām asambhavaḥ |
tad indraluptakhālityaṃ rujeti ca vibhāvyate ||
dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā keśabhūmiḥ pracodyate |
kapham ārutakopena vidyād dāruṇakan tu tat ||
arūṃṣi bahuvaktrāṇi bahukledāni
mūrdhdhitra | kaphāsṛkṣintakopena vraṇāṃ
vidyād arūṃṣikāṃ ||
krodhasokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā
śirogataḥ | pittaāñ ca kesāṃ pacati palitan tena jāyate
||
dāhajvararujāvantastāmrāḥ sphoṭāḥ
śaveda¦nāḥ | gātrentaś ca vadane vijñeyāt tu maśūrikāḥ
||
śālmalīkaṇṭhakaprakhyāḥ
kapāphamārutaraktajāḥ
| yuvāna piṭakā yūnāṃ vijñeyāmukhaidūṣaṇā ||
kaṇṭhakair ācitam vidyān maṇḍalam pāṇḍu
kaṇḍūraṃ | padminīkaṇṭhakaprakhyais tadāsya kaphavātajam ||
samam utsannam arujam maṇḍalaṃ kapharaktajam |
sahajaṃ lakṣya caikeṣāṃ lakṣyā jatumanīti sā ||
avedanaṃ sthirañ caiva yasmiṃ
gātreṣu dṛśyate | māṣavatkṛṣṇamutsannamanilānmaśakam ādiset ||
kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāṇi
ca | vātapittalachotsedhāntās viryāttilakām bhiṣak ||
mahad vā yadi vātyanyalpaṃ spācaṃ
vāyaṃ tivā mitaṃ | nirujaṃmaṇḍalaṃ gātra naccham ity abhidhīyate ||
krodhāyāsaḥ prakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ |
mukhamāgamyajpeg sahasā maṇḍalam visṛjatyataḥ || nīrujan
tanukaṃ śyāva mukhe vyaṅgan tam ādiśet |
kṛṣṇam evaṃ guṇaṃ gātre mukhe vā
nīilikām viduḥ || marddanā pīḍānāñ cāpi
tathaivāpy abhighātataḥ | meḍhracarma yadā vāyur bhajate sarvataś
caran ||
tadā vātopasaṃsṛṣṭañ
carma pratinivarttayet |
savedanaṃ sadāhañ ca pākaṃ prajati cā sakṛt
||
maṇer adhastāt kośas tu
granthirūpapeṇa lambate |
parivarttiketi tāṃ vidyād sarujām
vātasaṃbhavās ||
saṇḍūkaṇḍūḥ kaṭhinā vāpi saiva
sleṣmasamutthitā | alpīyaḥkhākhān yadā harṣād balād
gacchet yan naraḥ ||
hastābhighātāpi vā carmaṇy udvarttate vā balāt
|
yasyāvapāṭyate carma tāṃ vidyād avapāṭikāṃ || vātopasṛṣṭamevaitac carma
saṃśrayate maṇiṃ |
maṇiś carmoparuddhas tu mūtrasoto ruṇaddhi tu
|| niruddhaprakaśam vidyāt sandadhāraṃ savedanaṃ |
mūtram pravarttate jantor maṇir na ca
vidāryate || niruddhaprakaśam vidyāt sarujam
vātasambhavaṃ |
vegasandhāraṇādvāyuḥ vihato gudamāsritaḥ ||
niruṇaddhi mahatsrotaḥ sūkṣmadvāraṅ karoti ca |
mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa
purīṣan tasya gacchati || saniruddhagudaṃ vyādhim eta
vidyāt sudustaraṃ |
sakṛnmūtrasamāyuktā dhaute pāne sisor
bhavet || svinna vā svedyaymāno vā kaṇḍū
raktakaphodbhavā |
kaṇḍūyanāt tataḥ kṣipraṃ sphoṭā srāvaś ca
jāyate || ekībhūtaṃm vraṇaṃ
ghoran taṃ vidyād ahipūtanaṃ |
snānotsādanahīnasya malo vṛṣyaṇasaṃsthitaḥ ||
yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ sa janayet tadā ||
tataḥ kaṇḍūyanāt kṣipraṃ sphoṭā srācaś ca
jāyate || prāhur vṛṣaṇakacchūs tāṃ śleṣmaraktaprakopajāṃ |
pravāhaṇātisārābhyān nirgacchati gudā bahiḥ ||
rūkṣadurbaladehasya taṃ gudaṃ bhraṃśam ādiśet |
ity evaṃ kṣudrārogānāṃ jñānaṃ
samyarikīrttitaṃ || tadavekṣyā bhiṣak prājño yathā doṣam upācaret
|| ninidānasthāne || ||13 ||
folio A 1267_11_62
athātaḥ śūkadoṣanidānādhyāyaṃ vyā
||
liṅgavṛddhim iicchatām
akramapravṛttānā śūkadoṣanimittāṃ vyādhayo daśa cāṣṭau ca jāyante
|| tadyathā || sarṣapikāṣṭhīlāgrathitaṃ kumbhīkā alajī
mṛdita saṃmūḍhaṃ samūḍhapiḍakā | avamanthaḥ puśkarikā spa rśahāniḥ || uttavaśataponakaḥ
tvakpākaḥ śoṇitārvudaḥ māṃsārvudaḥ
māṃsapāko vidradhis tilakālakaś ceti ||
gaurasarṣapasaṃsthāna |
śūkanirbhugnahetukā |
piḍakākapharaktābhyāṃ jñeyā sarṣapikā tu sā ||
piḍakākapharaktābhyāṃ jñeyā sarṣapikā tu sā ||
kaṭhinā viṣamā bhagnair vāyunāṣṭhīlikā bhavet |
śūkair yat pūritaṃ śaśvad grathitan nāma
tatkaphāt ||
kumbhīkā raktapittotthā jaṃvvasthisadṛśā śubhā |
kumbhīkā raktapittotthā jaṃvvasthisadṛśā śubhā |
tulyajātvalajīm vidyād
yathāproktām vicakṣaṇaḥ ||
mṛditam pīḍitaṃ yat tu saṃravdham vāyatakopataḥ ||
mṛditam pīḍitaṃ yat tu saṃravdham vāyatakopataḥ ||
pāṇibhyām bhṛśasaṃmūḍha samūḍhāpiḍakam bhavet ||
dīrghā vahvaś ca piḍakā dīryate madhyatas tu yāḥ |
dīrghā vahvaś ca piḍakā dīryate madhyatas tu yāḥ |
sovamanthaḥ kaphāsṛgbhyāsvedanā romaharṣakṛt ||
piḍakācitā yā piḍakā pittaśoṇitasambhavā |
piḍakācitā yā piḍakā pittaśoṇitasambhavā |
padmakarṇṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkariketi sā ||
sparśahāniṃ tu janayecchoṇitaṃ śūkadūṣitaṃ |
sparśahāniṃ tu janayecchoṇitaṃ śūkadūṣitaṃ |
mudgamāśopamā raktā piḍakā raktapittajā ||
vyādhireṣottavonāma śūkājīrṇṇanimittajaḥ |
vyādhireṣottavonāma śūkājīrṇṇanimittajaḥ |
chidrair aṇumukhair liṅgañ citaṃ
yasya samantataḥ ||
vātapittakṛto jñeyaḥ tva
kpako jvaradāhakṛt ||
kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ saraktābhiḥ piḍakābhiś ca pīḍītaṃ |
yasya vastirujaś cogrā jñeyan tacchoṇitārvudaṃ ||
kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ saraktābhiḥ piḍakābhiś ca pīḍītaṃ |
yasya vastirujaś cogrā jñeyan tacchoṇitārvudaṃ ||
māṃsadoṣeṇa jānīyād arvudam māṃsasambhavaṃ |
sīryante yasya māṃsāni yatra sarvāś ca vedanāḥ ||
sīryante yasya māṃsāni yatra sarvāś ca vedanāḥ ||
vidyāt tam mānsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtam bhiṣak |
vidradhim sannipātena yathoktam abhinirddiśet ||
vidradhim sannipātena yathoktam abhinirddiśet ||
kṛṣṇāni citrāṇy athavā śūkāni saviṣāni
ca |
pātitāni pacaṃtyāśu meḍhran niravaśeṣataḥ ||
pātitāni pacaṃtyāśu meḍhran niravaśeṣataḥ ||
kṛṣṇāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ |
sannipātasamutthānan tam vidyāt tilakālakaṃ ||
sannipātasamutthānan tam vidyāt tilakālakaṃ ||
tanu māsārvurda yac ca māṃsā
pākaś ca yaḥ smṛtaḥ |
vidradhiś ca na sidhyanti ye ca syu ttilakālakāḥ ||
vidradhiś ca na sidhyanti ye ca syu ttilakālakāḥ ||
ni || || o ||
athāto bhagnianidānādhyāyaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ
||
patanapīḍanaprahāraviṣaduṣṭaprabhṛtibhir
abhighātaviśeṣaiḥ || anekavidham asthnāṃ bhaṅgam
upadiśanti |
tatra bhagnajātam anekavidham anusāryamāṇa
dvividham evopapadyate sandhimuktaṃ kāṇḍabhagnañ ca |
tatra ṣaḍvidhaṃ sandhim uktaṃ dvādaśavidhakāṇḍabhagnam bhavati |
tatra sandhim uktam utpiṣṭam viśliṣṭam
viparivarttitam avakṣiptan tiryakkṣiptam iti ||
prasāraṇākuñcanāśaktir ugrarujatā
sparśāsahatvañ ceti sāmānyataḥ sandhim uktalakṣaṇam
uktaṃ |
vaiśeṣikan tūtpiṣṭe sandhāv ubhayataḥ | śopho
vedanāprādurbhāvo viśeṣataś ca rātrau bhavati | viśliṣṭe
lpaśophatā vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca |
viparivarttitañ ca sandhau pārśvagamanād viṣamāṅgatā vedanā ca |
avakṣipte śandhiviśleṣas tīvrarujatā ca | avakṣipte
dvayoḥ sandhyasthnor atikrāntatā vedanā ca | tiryak_kṣipte tv
ekāsthipārśvagamanam atyartham iti ||
kāṇḍabhagnam ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ |
karkaṭakam aśvakarṇṇañ cūrṇṇitam piccitam asthicchallitā kāṇḍā bhagnam atipātitaṃ
majjānugatavakrañ chinnaṃ sphuṭitaṃ sphāṭitam iti ||
svayathubāhulyam avapīḍyamāne śabdaḥ
śrastāṃgatā vividhavedanāpravṛttir iti || sāmānyataḥ
kāṇḍabhagnalakṣaṇam uktaṃ
viśeṣatas tu sammūḍham ubhayato
sthi madhye bhagnaganthir ivonnaṃ karkaṭakaḥ || aśvakarṇṇavad
udgatam aśvakarṇṇaṃ sabdasparśābhyāṃ cūrṇṇitam avagacchet | piccitam pṛthulatāṃ gatam
ana_lpaśophaṃ || pārśvato ṇvasthihīnodgato sthicchallitakan
nāmavellite prakampyamānaṃ | kaṇḍabhagnam asthi
niśeṣacchinnāsthyavayavaḥ || asthimadhyapraviṣṭhātipātitaḥ saṃjñaḥ
|| kṣatabhagnam unnahyamānamajjām majjānugataṃ |
ābhugnam iva yad vimuktāsthi ta vakran nāmaḥ ||
anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ cchinnaṃ | sphuṭitaṃ anubahudaritavedanāvān
|| śūkajpegpūrṇṇam
ivādhmātam vipulaikadāri sphāṭitan nāma |
teṣu cūrṇṇataṃ cchinnātipātitamajjānugatāni
kṛcchrasādhyāni kṛśātivṛddhabālāsahāyānāṃ
kṣatakṣīṇakuṣṭiśvāsināṃ savraṇāni sandhyupagatāni ceti ||
bhabhavati cātra ||
bhinnaṅ kapālaṃ kaṭyān tu sandhim uktan tathā cyutaṃ |
jaghanam pratipiṣṭañ ca varjayīta vicakṣaṇaḥ ||
bhinnaṅ kapālaṃ kaṭyān tu sandhim uktan tathā cyutaṃ |
jaghanam pratipiṣṭañ ca varjayīta vicakṣaṇaḥ ||
alaṃ kliṣṭaṅ kapālañ ca lalāṭe cūrṇṇitañ ca
yat ||
bhagnaṃ stanāntare saṅkhyam pṛṣṭhe mūrdhni ca varjjayet |
bhagnaṃ stanāntare saṅkhyam pṛṣṭhe mūrdhni ca varjjayet |
samyaksaṃdhitam apy asthi
durnikṣeptanibandhanāt ||
sakṣobhād vāpi yad gacched vikriyānta
vivarjjayet ||
taruṇāsthīni nāmyante bhajyante nalakāni tu
||
kapālāni vibhajyante sphullanti rucakāni tu ||
15 || 0 ||
jpeg A 1267_11_63.jpg lower
athāto mukharoganidānādhyāyaṃ vāvyāvyākhyāsyāmaḥ ||
mukharogāḥ pañcaṣaṣṭir bhavanti sapta
sv āyataneṣu | tatrāyatanāni oṣṭhau dantamūlāni dantā
jijihvā tālu kaṇṭha sarvvāṇi cceti tarāṣṭāvoṣthayoḥ
pañcadaśadantamūla aṣṭau danteṣu pañca jihvāyāṃ
nava tālūni saptadaśa kaṇṭhe trayaḥ sarveṣ āyataneṣv iti |
tatrauṣṭhaprakopād vātapittakaphasannipātaraktamāṃsamedobhighātanimittāḥ |
karkaśau paruṣau sta
saṃprāptānilavedanu |
dālyete paripāṭyete | hy oṣṭhau mārutakopataḥ ||
dālyete paripāṭyete | hy oṣṭhau mārutakopataḥ ||
cīyate piḍakābhiś ca sarujābhis samantataḥ |
sadāhapākapiḍakau pītābhāsau ca pittataḥ ||
sadāhapākapiḍakau pītābhāsau ca pittataḥ ||
savarṇṇābhis tu cīyate piḍakābhir
avedanau ||
bhava ta s tu kaphādoṣṭhau picchilau śītalau guru ||
bhava ta s tu kaphādoṣṭhau picchilau śītalau guru ||
sakṛt kṛṣṇau sakṛt pītau sakṛc chvetau tathaiva ca ||
sannipātena vijñeyāvanekapiḍakācitau ||
sannipātena vijñeyāvanekapiḍakācitau ||
kharjūraraṅgavarṇṇābhiḥ piḍakābhinipīḍitau |
raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau |
raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau |
gurusthūlau māṃsaduṣṭau
māṃsapiṇḍavad udgatau ||
jantavaś cātra mūrcchanti narasyobhayato mukhāt |
jantavaś cātra mūrcchanti narasyobhayato mukhāt |
sarpir
maṇḍapratīkāśau medasā kaṇḍurau guru ||
oṣṭhau paryavadīryate pāṭyete cābhighātataḥ
|
acchaṃ sphaṭikasaṃkāśamāsrāvaṃ
sraṃvato bhṛśaṃ ||
dantacchadāvadīryate poṭyete
cāsakṛt punaḥ |
tato vraṇaḥ susaṃruḍho mṛdutvam upagacchati ||
tato vraṇaḥ susaṃruḍho mṛdutvam upagacchati ||
dantamūlagatās tu śītādo dantapupuṭo
dantaveṣṭakaḥ | śauśiro mahāśauṣiraḥ paridaraḥ upakuśaḥ
| dantavaidarbhaḥ khalivarddhanaḥ | adhimāṃsaḥ nāḍyaḥ pañcati ||
śoṇitan dantaveṣṭebhyo yasyo kasmāt pravartate |\
durgandīni sakṛṣṇāni prakledīni bhavanti ca ||
durgandīni sakṛṣṇāni prakledīni bhavanti ca ||
dantamāṃsāni paryante pacanti ca parasparaṃ |
śītādo nāma sa vyādhiḥ kapha
śoṇitasambhavaḥ ||
śītādo nāma sa vyādhiḥ kapha
śoṇitasambhavaḥ ||
dantayostṛṣu vā yasya
śvayathuḥ sparśanārtha sahaḥ |
dantapuprpaṭako nāma savyādhiḥ kapharaktajāḥ ||
dantapuprpaṭako nāma savyādhiḥ kapharaktajāḥ ||
sravanti pūyarudhirañ calā dantā bhavanti ca |
dantaveṣṭas sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ ||
dantaveṣṭas sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ ||
śvayathur dantamūleṣu rujāvān kaphasambhavaḥ |
lālāsrāvī sa vijñeyaḥ śauśiro nāma nāmataḥ ||
lālāsrāvī sa vijñeyaḥ śauśiro nāma nāmataḥ ||
dantāś calanti veṣṭebhyas tālu cāpy avadīryate |
yasmim sa sarvvajo vādhir mahāśausirasaṃjñetaḥ
||
dantamāṃsāni śīryante yasmin vati cāsakṛjpegt |
dantamāṃsāni śīryante yasmin vati cāsakṛjpegt |
pittāsṛkkaphajo vyādhir jñeya
yā
paridaro hi saḥ ||
veṣṭes sadāham pacati yasya dantāś calanti ca | dāhena veṣṭās taptāś ca śuṣyante cāgninā yathā ||
veṣṭes sadāham pacati yasya dantāś calanti ca | dāhena veṣṭās taptāś ca śuṣyante cāgninā yathā ||
aghaṭṭitāḥ ptasravanti śoṇitam mandavedanā |
yasmiṃ sopakuśo nāma pittaraktakṛto gadaḥ ||
ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān |
ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān |
bhavanti dantās calās sac vaidarbhābhighātajaḥ
||
mārute nādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ |
mārute nādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ |
khalivardhanasaṃjñosau jāyate ruk
ca praśāmyati ||
hānavye paścime dante mahāsaupho mahārujāḥ |
hānavye paścime dante mahāsaupho mahārujāḥ |
lālāsrāvī kaphakṛ jñeyaḥ sodhikamāṃsakaḥ ||
dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yathoditāḥ ||
dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yathoditāḥ ||
dantagatās tu dālanaḥ krimidantako dantaharṣo
bhañjanakaḥ | śarkkarā | kakapālikāḥ śyāvadantā |
hanumokṣaś ceti ||
dīryamāneṣv iva rujā yasya danteṣu jāyate |
dālano nāmas sa | vyādhis sadā gatinimittajaḥ ||
dālano nāmas sa | vyādhis sadā gatinimittajaḥ ||
kṛṣṇas chidras ca calati sasaṃrambho mahārujaḥ
|
animittarujo vātāt saṅjeyaḥ krimidantakaḥ ||
animittarujo vātāt saṅjeyaḥ krimidantakaḥ ||
śītam uṣṇañ ca daśanāḥ sahante sparśanan na ca
|
yasya tad dantaharṣan tu vyādhim vidyāt samīraṇāt ||
yasya tad dantaharṣan tu vyādhim vidyāt samīraṇāt ||
vakram vakram bhavedyasya dantabhalngaś ca
jajate |
kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñitaḥ ||
kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñitaḥ ||
śarkar eva sthirībhūto malo danteṣu yasya vaiḥ
|
sā dantānāṃ guṇāṃ harī vijñeyā dantaśarkarā ||
sā dantānāṃ guṇāṃ harī vijñeyā dantaśarkarā ||
kapāleṣv iva dīryatsu dantānāṃ saiva śarkarā |
kapāliketi paṭhitā sadā dantavināśinī ||
kapāliketi paṭhitā sadā dantavināśinī ||
asṛnmiśreṇa pittena dagdho dantas tv
avaśeṣataḥ |
śyāvatāṃ nīlatām vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ ||
śyāvatāṃ nīlatām vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ ||
vātena tais tair bhāvaiś ca
hanusandhir viṃsagataḥ |
hanurmokṣa iti vijñeyo vyādhir arddhitalakṣaṇaḥ ||
hanurmokṣa iti vijñeyo vyādhir arddhitalakṣaṇaḥ ||
jihvāgatās tu | kaṇṭakās trividhās
tribhir doṣai lāsa upajihvā ceti ||
jihvānilena sphuṭitā prasuptā bhavec ca śākac
chādanaprakāśā ||
pittāt sadāhair aṇumīyate ca dīrghaiḥ saraktair api kaṇṭakaiś ca || kaphena gurvī vahalā citā ca māṃsodḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ |
pittāt sadāhair aṇumīyate ca dīrghaiḥ saraktair api kaṇṭakaiś ca || kaphena gurvī vahalā citā ca māṃsodḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ |
adhogato yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ
solāsasaṃjñaḥ kapharaktamūrtiḥ ||
jihvā sa tu stambhayate pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśam eti pākaṃ |
jihvā sa tu stambhayate pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśam eti pākaṃ |
jihvāgrarūpaḥ śvayathur hi jihvām unnāmya
jātaḥ kapharaktamūlaḥ ||
lāakaraḥ kaṇḍuyutaḥ sa coṣaḥ | sātupajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ ||
lāakaraḥ kaṇḍuyutaḥ sa coṣaḥ | sātupajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ ||
tālugatās tu || galaśuṇḍikā tuṇḍikerī |
adhruṣaḥ kacchapaḥ | arvuddhaḥ māsasaṃghātaḥ tālupurppuṭakaḥ tāluśoṣaḥ tālupākaḥ iti ||
kaphosṛgbhyān tālumūlāt pravṛddho dīrghaḥ |
śopho dhmāṃtavastiprakāśaḥ |
tṛṣṇā kāsaḥ śvāsakṛttaṃ vadanti vyādhim vaidyaḥ galaśuṇḍeti nāmnāḥ ||
tṛṣṇā kāsaḥ śvāsakṛttaṃ vadanti vyādhim vaidyaḥ galaśuṇḍeti nāmnāḥ ||
śophāḥ sthūlastodadāhaprapākī prāg uktābhyān
tuṇḍikerī matā tu ||
mṛduḥ śopho lohitottho jñeyo dhruṣaḥ sajvaras tīvra ruk ||
mṛduḥ śopho lohitottho jñeyo dhruṣaḥ sajvaras tīvra ruk ||
kūrmonnato vedanāśīghrajarmā rogo
jñeuaḥ cchapaḥ śleṣmaṇā tu ||
padmākāran tālumadhye tu śophaṃ tam vidyād raktārvudaṃ proktaliṅgaṃ ||
padmākāran tālumadhye tu śophaṃ tam vidyād raktārvudaṃ proktaliṅgaṃ ||
mānsannirujan tālumadhye jpegkaphā prokto vaidair
māṃsasaṅghāta eṣaḥ ||
arusthiraḥ kolamātraḥ kaphena samedasā purppuṭas tāludeśe ||
arusthiraḥ kolamātraḥ kaphena samedasā purppuṭas tāludeśe ||
śuṣyaty aty arthan dīryate cāpi tāluḥ
śvāsaś caivograstāluśoṣonilāt tu ||
pittaṃ kuryāt pākam atyarthaghoram tāluny evaṃ tālupākam vadanti ||
pittaṃ kuryāt pākam atyarthaghoram tāluny evaṃ tālupākam vadanti ||
kaṇṭhagatās tu || rohiṇyaḥ pañca ||
kaṇṭhaśālūka | adhijihvā balayor alāsaḥ ekavṛndaḥ
śataghnī gilāyuḥ galavidrapiḥ galaughaḥ svaraghno
māṃsatāno vidāriś ceti ||
galenilaḥ pittakaphau tu mūtau
pradūṣya māṃsañ ca tothaiva śoṇitaṃ |
galopasaṃrodhakarais tathāṅkurair nihantyas unvyādhir ayaṃ hi rohiṇī ||
galopasaṃrodhakarais tathāṅkurair nihantyas unvyādhir ayaṃ hi rohiṇī ||
jihvā samantād bhṛśavedanān tu māsāṃṅkuraiḥ
kaṇṭhanirodhanīyā |
tāṃ rohiṇīvātakṛtām vadanti tisras ca tās tv ādita eva kṛcchrā ||
tāṃ rohiṇīvātakṛtām vadanti tisras ca tās tv ādita eva kṛcchrā ||
kṣiprodgamā kṣipravidāhapākās
tīvrajvarā pittanimittajā tu |
sroto nirodhinyacalonnatā ca sthitāṃkurā yā kaphasambhavā sā ||
sroto nirodhinyacalonnatā ca sthitāṃkurā yā kaphasambhavā sā ||
gambhīrā pākiny anivāravīryā
tridoṣaliṅgā tritayotthitan tu |
sphoṭacitā pittasamānaliṅgāsādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu
sphoṭacitā pittasamānaliṅgāsādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu
kolāsthimātraḥ kaphasambhavo yo
granthir gale kaṇṭhakaśūkabhūtaḥ |
kharasthiraḥ śastranipātasādhyas taṅ kaṇṭhaśālūkam iti vruvanti ||
kharasthiraḥ śastranipātasādhyas taṅ kaṇṭhaśālūkam iti vruvanti ||
jihvāgrarūpaḥ svayathuḥ kaphāṃ tu
jihvopariṣṭhād api raktamiśraḥ |
jñeyodhijihvā khalu roga eṣa vivarjjayed āgatapākam ena ||
jñeyodhijihvā khalu roga eṣa vivarjjayed āgatapākam ena ||
valāsa evāyatam unnatañ ca śophaṃ karoty
annagatin nivārya
taṃ sarvvathaivā prativāravīryaṃ vivarjjanīyam valayam vadanti ||
taṃ sarvvathaivā prativāravīryaṃ vivarjjanīyam valayam vadanti ||
gale tu śophaṅ kurutaḥ pravṛddhau |
śleṣmānilau śvāsarujopapannaṃ |
marmacchidaṃ dustaram etad āhur alāsasaṃjñanipuṇādhikāra ||
marmacchidaṃ dustaram etad āhur alāsasaṃjñanipuṇādhikāra ||
vṛtonnatāntaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ |
sakaṇḍurovākyagurur mṛduś ca |
nāmvaikavṛndaḥ parikīrtyate sau vyādhir valāsaḥ kṣatajaḥ prasūtaḥ ||
nāmvaikavṛndaḥ parikīrtyate sau vyādhir valāsaḥ kṣatajaḥ prasūtaḥ ||
samunnataṃ varttam amandadāhaṃ tīvraṃ jvarāṃ
vṛndam udāharanti |
tac cāpi pittakṣataruḥ prakopāj jñeyaṃ satodam pavanātmakan tu ||
tac cāpi pittakṣataruḥ prakopāj jñeyaṃ satodam pavanātmakan tu ||
varttighanā kuṇṭhanirodhinī tu citācimātraṃ
piśitaprarohaiḥ |
anekaruk prāṇaharī tṛdoṣā jñeyā śataghnīti śataghnirūpā ||
anekaruk prāṇaharī tṛdoṣā jñeyā śataghnīti śataghnirūpā ||
granthir gale tv āmalakāsthimātraḥ sthirolparupaḥ kaphapittamūrtti |
yo lakṣyate raktam ivāsravañ ca sa śastrasādhyas tu gilāyusaṃjñaḥ ||
yo lakṣyate raktam ivāsravañ ca sa śastrasādhyas tu gilāyusaṃjñaḥ ||
sarvaṅ galaṃ prāpya
samutthito yaḥ śopho rujāḥ santi ca yatra sarvā |
sa sarvadoṣo galavidradhis tu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya ||
sa sarvadoṣo galavidradhis tu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya ||
śopho mahānannaja jalāvarodhī
tīvrajvaro vāyugater nihanta ||
kaphena jāto rudhir anvitena gale galaughaḥ paṭhito bhiṣagbhiḥ ||
kaphena jāto rudhir anvitena gale galaughaḥ paṭhito bhiṣagbhiḥ ||
yasmyamānaḥ śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ
śuṣkakaṇṭhaḥ |
kaphopadigdheṣv anilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ |
kaphopadigdheṣv anilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ |
pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo |
galoparodhāṅ kurute krameṇa ||
sa māṃsatāneti vibhartti sajpegṇa praṇut sarvakṛto vikāraḥ ||
sa māṃsatāneti vibhartti sajpegṇa praṇut sarvakṛto vikāraḥ ||
sadāhatodaṃ śvayathuṃ satādam antamale
pūtiviśīrṇṇamāsa |
pittena vidyād vadane vicāripārśve viśeṣāt sa tu yena śete ||
pittena vidyād vadane vicāripārśve viśeṣāt sa tu yena śete ||
sarvvasarās tu
vātapittakaphanimittāḥ ||
sphoṭaiḥ satodair vadanaṃ samantād yasyācitaṃ
sarvasaraḥ savātāt |
raktais sadāhaiḥ piṭakais sapītair yasyācitañ cāpi sapittakopāt ||
raktais sadāhaiḥ piṭakais sapītair yasyācitañ cāpi sapittakopāt ||
avedanaiḥ kaṇḍuyutais satodaiyasyācitañ cāpi sa vai kapheneti ||
|| nidāne || || ❈ ||
granpacyarvudaṅgaṇḍaṃ
vṛdvindañ ca ślīpa
kṣudraśūkaṃ sabhagnañ ca mukharogeṇa smṛtaḥ
||
mūtre pradiṣṭandaśa ṣaṭvat pūrvaṃ sthānan
nidānam ambhavatī it yac ca |
savistaran tat kathitam maye ha sve yas tu nāyan kathitaṃ hitāya || ❈ ||
savistaran tat kathitam maye ha sve yas tu nāyan kathitaṃ hitāya || ❈ ||
samāptan nidānathāna || 0 ||