A

MS Kathmandu NAK 1-1079: Nidānasthāna

National Archives of Kathmandu
1-1079
Siglum N

[description of manuscript]

Physical description

Format Pothi
Material Paper

Contents

(incomplete)
Title Suśrutasaṃhitā
Title [title of commentary]
Author Suśruta
Language

History

Place of origin Nepal

Editorial conventions

𑑍 𑑚 𑑎 𑑛 𑑊 𑑈 Older form of the Newa gap filler, as written in this manuscript. 𑑎 Broken form of the daṇḍa, written as a daṇḍa with a gap in it. 𑑋 The Sanskrit upadhmaniya character in Newa script ᳶ
Revision history
2023-04-19 Started the file.
2023-04-19 Added 2.2
2023-04-27 Added 2.1
2023-04-29 Added 2.3
2023-05-02 Added 2.4 and 2.5
2023-04-30 Added 2.6
2023-05-06 Added 2.9
2023-04-12 Added 2.10
2023-05-08 Added 2.12
2023-05-10 Added 2.07
2023-05-10 Added 2.08
2023-05-10 Added 2.11
2023-05-11 Added 2.15
2023-05-14 Added 2.14
2023-05-17 Added 2.16
2023-05-20 Added 2.13
2025-01-15 fixed certain xml ids
2025-03-31 Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty.
2026-03-25 Adding page-begin markers with facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org.
2026-04-07 Completed adding and checking page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org.

Text transcription


N
page 51v:3
athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarir dharmabhṛtām variṣṭham amṛtodbhavañ
caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca bhūpate |
sthānaṃ rogavibhāgañ ca vadasva vadatām varaḥ ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā jagāda bhagavāṃn ṛṣiḥ |
svayambhūr eṣa bhagavāṃ vāyur ity abhiśabditaḥ ||
svātantryān nityabhāvāc ca sarvagatvāt tathaiva ca |
sarveṣām eva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ ||
sthityutpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇaṃ |
avyakto vyaktakarmā ca śīto rokṣo laghuś caraḥ ||
tiyaggo dviguṇaś caiva rasavahula eva ca |
acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭa ||
āśukīkārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ ||
dehe vicaratas tasya lakṣaṇāni nivodha me ||
indriyārthopasampattir doṣadhātvagnisāmyatāṃ |
kriyāṇām anulomyañ ca kuryād vāyur adūṣitaḥ ||
yathāgniḥ pañcadhā bhinno nāmasthānātmakarmabhiḥ
bhinnonilas tasthā hy eko nāmasthānokriyāmayaiḥ ||
prāṇodānaḥ samānaś ca vyānopānas tathaiva ca |
sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇaṃ |
yo nilo vaktrasañcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk |
sonnam praveśayaty antaḥ prāṇāṃś cāpy avalamvate ||
prāyaśaḥ kuruteś cāpi hikkāśvāsādikāṃ gadān |
udāno nāma yor hy ūrdhvam upaiti pavanottamaḥ ||
tena bhāṣitagītādiviśeṣo 'bhipravartate |
ūrdhvajatrugatān rogāṅ karoti ca viśeṣataḥ ||
āmapakvāśayacaraḥ samāno gnisahāyavān ||
annam pacati tajjāṃś ca bhāvām pravivinakti saḥ ||
gulmāgnisaṃgātīsārān prāyaśaś ca karoti hi ||
kṛtsnadehacaro vyāno rasasamvahanodyataḥ |
svedāsṛksrāvaṇaś cāpi sarvvathā ceṣṭayaty api |
kruddhaś ca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān ||
pakvādhānālayo pānaḥ kāle karṣayati cāpy adhaḥ |
vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārttavāni ca ||
kruddhaś ca kurute rogāṃ ghorāṃ vastigudāśrayān |
śukradoṣā pramehāś ca vyānāpānapradoṣajā||
yugapat kupitāś cāpi deham bhindyur asaṃśayam ||
0 ||
ataḥ sarvāṃ pravākṣyāmi nānāsthiānāntarāsritāṃ |
bahusaḥ kupito vāyur vikāraṃ kurute hi yān ||
vāyur āmāsaye kruddhaḥ kuryāc chardyādikāṃ gadān |
mohām mūrcchā pipāsās ca hṛdgrahaṃ pārśvavedanaṃ ||
pakvāsayastho ntrakūjaṃ śūlāṃ dhmāno karoti ca |
kṛcchramūtrapurīṣatvam ānāhan trikavedanāṃ ||
srotrādiṣv indriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ |
vaivarṇyaṃ sphuraṇaṃ rūkṣaṃ supti cumucumāyanaṃ ||
tvakstho nistodanaṃ granthī
saṃrujām māṃsasaṃsritaḥ |
tathā medasritaḥ kuryād granthī mandarujo vraṇān ||
kuryād sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇaṃ |
snāyuprāptaḥ snāyujālaṃ stambhayaty ākṣipaty api ||
hasti sandhigatas sandhī śūlaśophau karoti ca |
asthibheda praśoṣaś ca kuryāc chūlaś ca tatkṛtaḥ ||
tathā majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati |
apravṛttiṃ pravṛttim vā vikṛtāṃ śukragonilaḥ ||
hastapādasirodhātū tathā sañcarati kramāt |
vyāpnuyād vākhilan dehaṃ vāyuḥ sarvagato nṛṇāṃ ||
stambhaṇākṣepaṇasvāpaśophaśūlāṃś ca sarvaśaḥ |
sthānesūkteṣu sammiśraḥ sammiśrā kurute rujāḥ ||
kuryād avayavasthaś ca mātariśvā gadāṃ vahūn|
prāṇe pittāvṛte cchardir dāhaāś caivopajāyate ||
daurvalyaṃ sadanan tandrā vairasyañ ca kaphāvṛte |
udāne pittayukte tu mohamūrcchābhramaklamā||
asvedaharṣo mandāgniḥ śītatā ca kaphāvṛte |
svedadāhoṣṇamūrcchā syuḥ samāne pittasaṃyute ||
kaphena saṃsaṃgo viṭmūtre gātraharṣaś ca jāyate |
apāne pittayukte tu dāhauṣṇo raktamūtratā ||
adhaḥkāyagurutvañ ca śītatāca kaphāvṛte |
vyāne pittāvṛtte dāho gātravikṣepaṇaḥ klamaḥ ||
stambhanoddaṇḍakaś cāpi śothaśūlaṃ kaphāvṛte |
prāyaśaḥ sukumārāṇām mithyāhāravihāriṇāṃ ||
doṣādhvamadyapramadāvyāyāmaiś ca prapīḍitāḥ |
ṛtudeśaviparyāsād asātmyānāñ ca bhojanāt || sthūlasyāvyāyāmavato vātaraktaṃ prakupyati |
hastyaśvoṣṭrair gacchato nyaiś ca vāyuḥ kopo yāyāt kāraṇaiḥ sevitaiś ca |
tīkṣṇoṣṇāmvlakṣāraśākādibhaujyais santāpādyair bhūya āsevitaiś ca |
śīghraṃ raktaṃ vidravaty āśu tac ca vāyor mārgaṃ saṃruṇadhy āśu yātaḥ |
kruddho tyartham mārgarodhād vipannas
tat sampṛktam vāyunā dūṣitena || tatprāvalyād ucyate vātaraktaṃ
tadvat pitta dūṣitenāsṛjāktaṃ |
asparśecchātodabhedapraśoṣau svāpopetau vātaraktena pādau |
pittāsṛgbhyām bhavatas tūgradāhāv atyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca |
kaṇḍūmantau svetaśītau saśothau pīnastavdhau śleṣmaduṣṭoṣṭau tu raktoktau | |
sarvve duṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ ||
svaṃ svaṃ liṅgaṃ pādayor darśayanti ||
pādayor mūlam ājpegjpegsthāya kadācid dhastayor api |
ākhād viṣam iva kruddhas ta deham anusarpati ||
ajāntusphuṭitaṃ yac ca prabhinnam prasrutañ ca yat |
vātaraktam asādhyan tad yāpyan samvatsaromitaḥtaṃ ||
yadā tu dharmanīḥ sarvāḥ kupite bhyeti mārutaḥ |
tadākṣipaty āśu muhur muhu deham muhuścaraḥ ||
muhur muhus tv ākṣipaṇād ākṣepaka iti smṛtaḥ ||
yato patāmyate tyartham ato jñeyo patānakaḥ ||
kaphanvito bhṛśaṃ vāyus tāsv eva yadi tiṣṭhati ||
sa daṇḍavat stambhayati sa tu daṇḍāpatānakaḥ ||
dhanutulyan named yas tu sa dhanutambhasañjñitaḥ |
aṅgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaṃḥ ||
snāyupratānanin anilo yadākṣipati vegavān |
viṣṭabdhākṣastavdhahanur bhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman ||
abhyantaraṃ dhanur iva yadā nāmyati mānavaḥ |
tadā so bhyantarāyāṃmaṃ kurute māruto valī ||
vāhyasnāyupratānastho vāhyāyāmaṅ karoti ca |
tam asādhyaṃ vudhāḥ prāhur vakṣaḥkayūrubhañjana ||
kaphapittānvito vāyur vāyur eva ca kevalaḥ |
kuryāt vākṣepakam tv anyañ caturtham abhighātajaṃ ||
garbhapātanimittaś ca śoṇitāti sravāc ca yaḥ |
abhighātanimittaś ca na sidhyaty apatānakaḥ ||
adhogamāś cordhvagaś ca tiryagāś cānilo valī |
yadātyartham prakupito dhamanīḥ pratipadyate ||
tadānyatarapakṣasya sandhivandhān yamokṣayan |
hanti pakṣan tam āhuś ca pakṣāghātaṃ bhiṣagvāarāḥ ||
tasya kṛtsnaṃ śarīrārddham akarmaṇyam acetanaṃ |
tataḥ pataty asūn vāpi tyajaty anilapīḍitaḥ ||
dāhasantāpamūrcchā syur vāyau pittasamanvite |
saityaśophagurutvañ ca tasminn eva kaphānvite ||
śuddhavātāhatam pakṣaṃ kṛcchraṃ sādhyatamam viduḥ |
sādhyam anyena saṃsṛṣṭam asādhyaṃ kṣayahetukaṃ ||
garbhiṇīsūtikāvālavṛddhakṣīṇeṣv a sṛk śrute |
pakṣāghātaṃ pariharet vedanā rahitaṃ yadi ||
uccair vyāharato tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni vā ||
hasato jṛmbhato bhārāt śayanād viṣamād api ||
arddayitvānilo vakram arditañ janayaty ataḥ |
vakrībhavati vaktrārdhaṃ grīvā cāpy apavartate ||
śiraś calati vākbhaṃgo netrādīnāñ ca vaikṛtaṃ ||
grīvācivukadantānāṃ tasmin pārśve ca vedanā ||
tam arditam iti prāhur vyādhivicakṣaṇāḥ |
kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ ||
na sidhyaty arditaṃ vāḍhaṃ trivarṣam vepanasya ca |
pārṣṇipratyaṅgulīnā yāṅ kaṇḍarā yānilārditā ||
sakthnaḥ kṣepan na gṛhṇāti gṛdhrasīti ca sā smṛtāḥ |
talam pratyaṅgulīnāṃ tu kaṇḍarā vāhupṛṣṭhataḥ ||
vāhvoḥ karmakṣayakarī viśvañjañcītī hi socyate |
vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ ||
jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣeti sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat |
vāyuḥ kaṭyāśritas sakthnaḥ kaṇṭharām ākṣiped yadā ||
khañjas tadā bhavej jantuḥ paṅguḥ sakthnor dvayor vyadhāt |
prakāman vepate jantuḥ khaṃjanniva ca gacchati ||
kalāyakhanjaṃ tam vidyān muktasandhiprabandhanaṃ |
nyaste tu viṣame pāde rujpegjaṃ kuryāt samīraṇaḥ ||
vātakaṇṭhakaḥ ity eṣa jāyate khalukāśrayaḥ |
pādayoḥ kurute dāhaṃ pittasṛksahito nilaḥ ||
viśeṣatas caṃkramataḥ pādadāhan tam ādiśet |
hṛṣyate caraṇau yasya bhaveyātāñ ca suptakau ||
pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ |
aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayaty ansavandhanaṃ ||
sirāś cākuñcya tatrastho janayaty avavāhakaṃ |
yadā śabdavaham vāyuḥ srotra āvṛtya tiṣṭhati ||
śuddhaśleṣmānvito vāpi vādhiryan tena jāyate |
āvṛtya vāyum sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ ||
narāṃ karoty akriyākām mūkaminmira ga2dgadāṃ |
śirogrīvahatunuḥ saṃkhaiḥ yasya bhindati vānilaḥ |
karṇṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇṇaśūla sa ucyate |
adho yā vedanā yāti varcomūtrāśayotthitā ||
bhindatīva gudopasthaisā tūnī nāma nāmataḥ |
gudopasthotthitā saiva pratilomaṃ pradhāvitāḥ ||
vegaiḥ pakvāśayaṃ yāvat pratitūnīti sā smṛtāḥ |
sāṭopam atyugrarujaṃ ādhmānam udaraṃ bhṛṣaṃ ||
ādhmānan tam vijānīyād ghoraṃ vātanirodhajaṃ |
vimuktapārśvahṛdayaṃ tad evāmāśayotthitaṃ ||
pratyādhmānam vijānīyāt kaphavyākulitānilaṃ ||
nābher adhastāt saṃjātaḥ saṃcārī yadi vā'calaḥ
aṣṭhīlāvaṃ ghana granthi ūrdhvam āyatam unnataṃ ||
vātāṣṭhīlām vijānīyād bahirmārgāvarodhinīṃ |
etām eva rujāyuktāṃ vātaviṭmūtrarodhinīṃ ||
pratyaṣṭhīlam iti vadej jaṭhare tiryagutthitām
iti || nidāne || 1 || || ❈ ||
jpeg 52v
athātorśasān nidāṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
ṣaḍarṣāṃsi bhavanti vātapittakaphaśoṇitasannipātas sahajāni ceti |
tatrānātmavatāṃ yathoktair prakopanair prakupitā doṣās ekaikaśaḥ śaḥ sa ma stāḥ śoṇitasahitā vā ya𑑎 thoktaṃ prasṛtāḥ viṣesato mandāgnaṃḥ pradhānadhamanīr anuprapadhyādho gatvā gudamā gamya pradūṣya gudāvalīr māṃsaprarohā janayanti tāny arṣāsīty ācakṣate |
tatra lāntraprativaddham arddhapaṃcāṅgulaṅ gudam āhus tasmin valayastisrodhyarddhāṅgulāntarasambhūtāḥ | pravāhaṇī visṛjanī samvaraṇī ceti |
romāntebhyo yavādhyardho gudauṣṭha |
prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātre
teṣān tu bhaviṣyatāṃ pūrvvarūpāṇi | anne na śraddhā kṛcchāt paktikā viṣṭambhaḥ || sakthisadanam āṭopaḥ kārśyam udgāravāhulyam akṣṇośvayathur gudaparikarttanaṃ kāsaśvāsaḥ pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaḥ | kadācit candrā valahānir indriyadaurvalyaṃ ceti |
jāteṣv etān eva liṅgāni pravyaktatarāṇi bhavanti |
tatra mārutāt pariśuṣkāruṇavarṇāni viṣa ma dhyāmāni kadamvapuṣpatuṇḍikerikānāḍīmukhasūcīmukhākṛtīni tair upadrutaḥ saśūlaṃ saṃhatam upaveśyate | kaṭīpṛṣṭhagudameḍhreṣu cāsya vedanā gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya tan nimittān eva kṛṣṇanakhanayanavadajpegnamūtrapurīṣavarṇṇaś ca puruṣo bhavati ||
pinīlāgrāṇi manūni visarppīṇi pītāvabhāsāni yakṛt prakāśāni śukajihvāsaṃsthānāni yavamadhyāni jalaukovakra sadṛśāni praklinnāni bhavanti | tair upadrutaḥ sadāhaṃ sarudhiram avipakvam atisāryate | dāhajvarapipāsāmūrchyopadravā bhavanti | tan nisiny eva pītanakhanayanavadanamūtrapurīṣarvarṇṇapuruṣo bhavati ||
śleṣmajāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni snigdhāni pāṃḍūni mulāvatāni karīrapaṇasāsthigostanākārāṇi | na bhidyante na sravanti ca kaṇḍavahulāni ca bhavanti | tair upadrutaḥ | saśleṣmakam analpamāṃsavasāmedāprakāśa matisāryate | śophaśīta jvarārocakāvipākaśirogauravagrātra sadanāni cāsya tannimittāny eva śukle na nakhanayanavadanamūtrapurīṣavarṇṇaś ca puruṣo bhavati ||
raktajāni tu nyagrodhapramehavidrumakākanantikaphasadṛśāḥ pittalakṣaṇāni ceti | yadā tu gāḍhapurīṣaprapīḍitāni bhavanti tadātyarthan duṣṭam uśṇamasṛk sahasā visṛjanti || tasya cātipravṛttau śoṇitātiyogopadravā bhavanti |
sannipātajāni sarvvalakṣaṇayuktāni
sahajāni duṣṭaśukraśoṇitanimittāni | teṣān doṣata eva prasādanan kartavya viśeṣaś cātra durdarśanāni paruṇāṣāṇa pāṇḍūni dāruṇānyantar mukhā ni | tair upadrutaḥ kṛśolpabhuk śirāsannatagātrālpaprajaḥ | kṣīṇar etāś ca bhavati ||
śloka || vāhyamadhyamayo valyo pratikuryād bhiṣagvaraḥ |
valyām abhyantaro yān tu pratyākhyāyāvacen kriyā ||
prakupitāsty doṣāḥ meḍhrum abhiprapannā māṃsaśoṇitapraduṣya kaṇḍūn janayanti tasmin kaṇḍūkṣatan kṣate duṣṭaṃ māsa prarohāḥ picchilarudhirasrāviṇo jāyante kurcakinobhyantaram upapariṣṭhādvā | te tu sahaṃ vināśayantyupaghnanti pumstvaṃ | yonim abhiprapannā durgandhi picchilāsrāviṇaḥ | cchatrākārāṃ prarohāṃ janayanti | te tu yonim upaghnantyārtavaś ca | nābhim abhiprapannāḥ sukumārāṇāṃ picchilaṃ gaṇḍūpadamukhasadṛśāṃ karīrāṃ janayanti | ta evordhvam āgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣv arśāṃsy upajanayanti | tatra karṇṇajeṣu vādhiryaṃ śūlaḥ pūtikarṇṇatāś ca | netrajeṣu vartmāvarodho vedanā srāvo darśananāśaś ca | grāṇajeṣu pratiśyāyotimātraṃ kṣavathuḥ | kṛcchrocchvāsita | pūtināsya śiro tu nāsika vākyaś ca bhavati || vakreṣu kaṇṭhāṣu tāluṣṭhanyatameṣu tair gadgadavākyatā rasāvaroṇa mukharogāś ca bhavanti ||
vyānas tu prakupitaḥ śleṣmāṇam parigṛhya vahirdh-asthiraṃ kīlavadarśānti nirvartayatitaś carmakīlasity ācakṣate ||
bhavanti cātra ||
tasya todoṣa rum mārutenopajāyate |
śleṣmaṇā tu savarṇṇatvaṃ graṃthitatvaś ca nirdiśet ||
pittaśoṇitajaraujpegkṣyaṃ kṛṣṇatā ślakṣṇatā tathā |
samudīrṇṇakharatvaś ca carmakīlasya lakṣaṇāṃ ||
durnāsnāṃ lakṣaṇaṃ vyāsād uktaṃ yat ca samāsataḥ |
tat sarvvaṃ prāgabhihitāt sādhayate cikitsakaḥ ||
arśaś su dṛśyate rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu |
saṃsargan tam vijānīyāt saṃsargaḥ ṣaḍvidhasaḥ ||
sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet |
valyaḥ sarvvā syū yeṣāṃ hi durnām abhir upadrutāḥ ||
tais tu pratihito vāyurapānas sannivartate |
tato vyānena saṃgamya jyotir asya pramarddatīti
|| 2 || ❈ ||
folio A 1267_11_55.jpg upper
athāto śmarīṇā¦n nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
catasro śmayo bhavanti śleṣmādhiṣṭhānād vāto na pittena śleṣmaṇā śukreṇeti |
tatra jvaror vastipīḍārocaka mūtrakṛcchrā bastisiraśi ca vedanā śepasi muṣkayoś ca bastgandhimūtrañ ca sāmānyapūrvarūpaṃ sarvāsām eva tatrāpathyasevinaḥ |
śleṣmā mūtrasaṃsṛṣṭho nupraviṣya bastim aśmarīm upajanayati ||
tatra śleṣmāśmarī śleṣmalam annam abhyaśato tyartham upalipyādhaḥ parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya srotro niruṇaddhi | tasya mūtrapratighātād dālabhyate bhidyate niśtudyata iva ca basti guruś ca bhavati | aśmarī cātra śvetā snigdhā mahatī kurkuṭāṇḍapratīmā sadhuvarṇṇā bhā bhavati | tāṃ śleṣmāśmarīm iti vidyāt ||
pittayuktas tu śleṣmā saṅghātam upagamya yathoktam parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya srotro niruṇaddhi | tasya mūtrapatīghātā dūṣyate cūṣyate pacyata iva bastir uṣṇaś ca bhavati | aśmarī cātra saraktā pītāvabhāsā kṛṣṇa bhallātakapratimā madhuvarṇṇābhā bhavati tām patikīm iti vidyāt ||
vātayuktas tu śleṣmā saṃghātam upagamya yathoktām parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya srotro niruṇaddhi tasya mūtrapratīghātāttīvrā vedanā bhavati|| tadātyartham pīḍyamāno dantāṃ khādati nābhim pīḍayati meḍhraṃ pramṛdgāti gadhayati vidahati | vātamūtrapurīṣa kracchratā ca bhavati | aśmarī cātra śyāsād viṣamā kharāru kadambapuṣpavat kaṇṭhakacitā bhavati tām vātikīm iti vidyāt ||
prāpayeṇaitās tisro śmaryo bhavanti | divāsvapnasamaśanādhyasaraśītasnigdhamadhurāhārapriyatvād bālānān teṣām evacālpabastikāyatvād amāṃsopacayāc ca sukhagrahaṇāharaṇāś ca bhavanti | mahatān tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati |
maithunadbhighātā śukram upasthitam anirgacchatanti mārgagam anilo vigṛhya vṛṣaṇayor antare saṃharati saṃhṛtya copasoṣayati | sa mūtramārgam āvṛtya mūtrakṛcchram bastir asivedanām erśām uṣṇayoś ca śvayathum uyodayati nipīḍitamātre ca tasmiṃna va kāśa pravilayam āpadyate || tāṃ śukrāśmarīm iti vidyāt |
atha tārśu vedanā mūtradhārāsu śaṃgaḥ śa rūdhiramūtravikirañ cā ||
sloka
nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavakṣaṃṇasepasāṃ |
ekadvāras tantatvakko madhyai bastijpegr adhomukhaḥ ||
alābur iva rūpeṇa sirāsnāyubhir āvṛtaāḥ |
mūtrāśayo malādhāra prāṇāyatanam uttamaḥ ||
nāḍībhir ucanītasya mūtrasyāmāṣayāntarāt |
jāgrataḥ svato vāpi sa niṣyande na pūryate ||
āmukhāsalile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pratipūryate |
nave ghaṭo yathā viddhi bastir mūtrasya pūryate ||
etenaiva tu kalpena vāta pittaṃ kapho pi vā |
mūtrayuktam upasnehā praviśya kurute śmarīna ||
apsu svacchāsv api yathā nisiktāsu nave śṛṇau bhavet
kālāntarāt paṅkas tadvadaśmarīsaṃbhavaḥ ||
saṃhṛty āpo yathā divyāṃ mārute gniś ca vaidyutaḥ |
tadvad valāsaṃ bastis tham ūṣmāṃ sahṛtya sānilaḥ ||
sā bhinnamūrti vātena sarkarebhy abhidhīyate |
mūtraśrota prabhṛtā caḥ saktāḥ kuryād upadravān |
daurbalya sadanaṃ kārśya kukṣiśūlamarocakaḥ |
pāṇḍutvam uṣṇavātañ ca tṛṣā hṛtpīḍanaṃ vami ||
mārute viguṇai bastau mūtra samyaṅ na vartate |
vikārā vividhāś cāpi pratilome bhavanti hītri ||
jpeg A 1267_11_55
athāto bhagandarāṇān nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vātapittaśleṣmasannipātāgantukanimittāḥ | śataponakoṣṭragrīvaparisrāviśamvūkāvarttonmārgiko yathāsaṃkhyaṃ pañca bhagarā bhavanti | te tu gudavastibhagapradeśadarpaṇād bhagadandarā ity ucyate | abhinnās tu piḍakā bhinnās tu sabhagandarāḥ |
tatrāpathyasevināṃ vāyuḥ | prakupitaḥ sannivṛttaḥ sthirībhūto gudam abhigato gudadvārād aṅgule dvyadyaṅgule tryaṅgule vā māṃsaśoṇitam abhipradūṣyāruṇavarṇṇām piḍakāñ janayati | sāsya todādīm vedanāviśeṣān upajanayati || apratikriyamānā ca pākam upaiti | mūtrāśayābhyāsagatatvāc ca vraṇa praklinnaḥ | śataponakavadanumukhaiś chidrair āpūte | tāni ca cchidrāṇyajasramphe nānuviddhamāsrāvam pravahati | vraṇaś chidyate bhidyate tāḍyate sūcībhir iva nisdudyate gudam cāvadīryate vātamūtrapurīṣaretasāmadyāgamaś ca taiś chidrair bhavati tam bhagandaraṃā śatapokam ity ācakṣate ||
pittam tu kupitam anilerādhaḥ | preritaṃ pūrvavadavāvasthitaṃ raktāt tanvīm ucchritāgrāmuṣṭhagrīvākārām piḍakāṃjanayati | sāsya dāhādīn vedanāviśeṣān upajanayati || apratitikriyaā māṇā ca pākam upaiti vraṇaś cāgnikṣārābhyām iva dahyate durgandham uṣṇamāsrāvaṃ sravatyupekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati taṃ bhagandaram uṣṭragrīvam ity ācakṣate ||
śleāṣmā prakupitās samīraṇenādha preripūta pūrvavad eva avasthitaḥ | śuklāvabhāsāṃ sthirāṅ kaṇḍūmatīm piḍakāṃ janayati | sāsya kaṇḍvādīm vedanāviśeṣān upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam upaiti | vraṇaś ca kaṭhinaḥ | sasaṃrambhaḥ kaṇḍūprāyaḥ picchilam ajasramāsrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca vātamūtrapurīṣare tāṃsi visṛjati tam bhagadaram parisraviṇam ity ācakṣate ||
vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau tu pittaśleṣmāṇo parigṛhya dho gatvā pūrvavad eva avasthitaḥ pādāṅguṣṭhapramāṇaāṃ sarvaliṅgām piḍakāṃ janayanti | te sya todadāhakaṇḍvādīm vedanāviśeṣān upa janayaty apratikriyāmāṇām ca pākaṃ gacchanti | vraṇaś ca nānāvidhavarṇṇavedaroganāvidhavarṇṇamāsrāvaṃ sravati pūrṇṇanadīśamvūkāvarttavac cātrābhyuttiṣṭhati vedanāviśeṣāḥ tam bhagandaraṃ savūkāvarttam ity ācakṣate ||
mūḍhena tu sāsthiśalyam annam abhyavahṛtaṃ yadā gāḍhapurīṣonmiśram apānenādha preritamaṃsamyagāgataṃ gudaṃ kṣiṇoti | tadā tatra kṣatanimittād gatir upajāyate | tasmiś ca kṣate pūyarudhirāvadīrṇṇamāṃsakothe bhūmāv iva jalapraklinnāyāṃ krimayaḥ saṃjāyante | te bhakṣayanto gudam anekadhā pārśvatovadārayanti | tasya taiś ca krimikṛtair mārgai vātamūtrapurīṣaretāṃsy abhiprapadyante tam bhagandaram unmārgiṇam ity ācakṣate ||
ghorāḥ sādhayitur duḥkhās sarva eva bhagandarāḥ |
teṣv asādhyas tridoṣotthaḥ kṣatajaś ca bhagandara
iti | . | . o ||
jpeg A 1267_11_56
athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
mithyāhārācārasya pittaśleṣmāṇau prakupito parigṛhyānilaḥ pravṛddhas tiryaggāḥ sirāḥ samprapadyate samuddhūya vāhyaṃ mārgam prati samantād vikṣipati | yatra yatra vikṣiptā niścarati tatra tatra maṇḍalāni bhavanti | tatra ca parivṛddhiṃ prāpyāpratikriyāmāṇo 'bhyantaram anuprāpto dhātūn vidūṣayati |
tasya ca pūrvvarūpāṇi tvakpāruṣyam akasmād romaharṣaḥ kaṇḍū svedavahutvasuptatvam aṅgānām asṛkkṛṣṇatā ca |
tatra saptamahākuṣṭhāni ekādaśa kṣudrakuṣṭhāny evam aṣṭhādaśā bhavanti | teṣām mahākuṣṭhāṇy aruṇodumvaraṛśyajihvakapālakākaṇakapuṇḍarīkāni dadrukuṣṭhaś ceti || kṣudrakuṣṭhāni tu sthūlārukṣa mahākuṣṭha kajuṣṭhaś carmadalam parisarpā visarpā visarpasidhmam vicarccikā kiṭibham pāmārakasā ceti |
sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakriḥmīṇi bhavanti || utpannasya grahaṇam abhibhavāt
tatra vātenāruṇaṃ | pittenodumvaraṛṣyajihvakapālakākaṇakāni | śleṣmaṇāpuṇḍarīkan dadrukuṣṭhaṇ cet yeṣān tu mahatvaṃ sarvadhātvanusāritvād asādhyatvāc ceti |
tatra vātenāruṇavarṇṇāni tanūni visarpīṇi todasvāpayuktāni bhavanti | pakvodumvaravarṇṇānyodumvarāṇi ṛṣyajihveva kharāṇi ṛśyajihvāni | kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni | kākaṇantika phalasadṛśāny atīva raktāni paryante ca kṛṣṇāṇi kākaṇantikāni | teṣām pañcānāpyoṣā coṣaparidāhadhūmāyanāni kṣipotthānaprapākabheditvāni ca sāmānyāni puṇḍarīkaprakāśānyapuṇḍarīkānitasīpuṣpavarṇṇāni tāmrāṇi vā visarpīṇi piḍakāvanti dadrukuṣṭhāni tayor dvayor apyutsannatā | parimaṇḍalatā kaṇḍūścirotthānatvañ ce ||
kṣudrakuṣṭhāny ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ | aruḥ | kuṣṭham sthūlamūlānyarūṃṣi saṃjāyante sandhiṣu dāruṇāni |
mahākuṣṭhe sarvadehe bhavanti tvaksaṃkocasvedabhedāṅgadāhāḥ |
kṛtsudehe yasya kṛṣṇāruṇo vā tam caikākhyaṃ kuṣṭham āhuḥ sukaṣṭaṃ |
kaṇḍūcoṣau todadāhau tu yasya kāle ccāsmiñ carmadālaṃ vadanti ||
yasmin sphoṭā srāvavanta tam āhuḥ parīsarpan tac chanaiḥ sarppamāṇaṃ |
vaisarppa syāt sarvataḥ sarpanan tu tvagraktādīn vyāpya bhāvāṃ suśīghraṃ ||

svaccha svetaṃ kaṇḍumac cāpi sidhmam paridhvaṃsi prāyaśaś cordhvakāye |
pānī pādau dāruṇau yasya rūkṣau soṣā kaṇḍū sā vicarcci pradiṣṭā
vaipādyā vaiśo pādayoś cāvadīrṇṇā saivārthajñais tīvrakaṇḍū sadohāḥ |
kṛṣṇaṃ snigdham maṇḍalaṅ kaṅḍurañ ca śyāvopetaṅ kiṭibham pathyate tu |
sūkṣmā vahuḥ piḍakāḥ srāvavatyaḥ pāmety uktāḥ kaṇḍūmatyagrudāhāḥ |
saivāsphoṭās tīvradāhair upetā jñeyā pāṇyau kaccharugrāḥ sthirāś ca |
kṛtsne dehe paiḍakāḥ kaṇḍūmatyo nairāsrāvārākasety ucyate tu |
tatrāruṣkaṃ rākasaṃ yac ca sidhma kaṃphādhikyādekakuṣṭham mahac ca |
pittodreparisarpanti vidyāduṣṭhoniṣṭhaḥ kuṣṭhavargas tridoṣaḥ ||
kilāsam api kuṣṭhavikāra eva | tat tu trividhaṃ vātena pittena śleṣmaṇā ceti | kuṣṭhakilāsayor antaraṃ tvaggatam eva kilāsam aparisrāvi ca | tadvātena maṇḍalam aruṇaṃ paridhvaṃsi ca || pittena padmapatrapratīkāśaṃ saparidāhañ ca śleṣmaṇā śvetaṃ snigdhaṃ kaṇaaḍūrañ ca | tatra samvaddhamaṇḍalam antejāta raktaromāṇañ cāsādhyamm agnidagdhañ ca |
tatra kuṣṭheṣu tvaksaṅkocasvedaśophasvāpabhedakauṇyasvaropaghāto vātena | pākāvadaraṇam aṅgulipatanaṃ karṇṇanāsābhaṅgākṣirāgāḥ kṣipotpatayaḥ | pittena kaṇḍūvarṇṇabhedaḥ śophaḥ srāvāḥ śleṣmaṇā |
tatrātivalapravṛttam puṇḍarīkaṃ kākaṇañ cāsādhyam iti ||
bhavati cātra ||
yathā vanarspatir jātaḥ | prāpya kālakrameṇa tu |
antarbhūmim vigāheta mūlair vṛṣṭivivarddhitaḥ ||
evaṃ kuṣṭha samutpanna tvaci kālaprakarṣataḥ |
krameṇa dhātūṃ prāpnoti narasyāpratikāraṇaḥ ||
tvaksthai vaivarṇṇam aṅgeṣu kuṣṭhai raukṣyaiś ca jāyate |
tvaksravo romaharṣaś ca svedasyātipravarttanaṃ ||
kaṇḍūrvipūyakaś caiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite ||
vāhulyam vaktraśoṣaś ca kārkaśye piḍakodgamaḥ ||
todaḥ sphoṭaḥ sthiratvañ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite |
kauṇyaṃ gatikṣayo ṅgānām bheda kṣatavisarppaṇaṃ ||
medasthānagate liṅge pūrvoktāni tathaiva ca |
nāsākṣitaṅgo rāgaś ca kṣate ca krimisambhavaḥ ||
svaropaghātaś ca bhaved asthimajjasamāśrite |
strīpuṃsoḥ kuṣṭhavāhulyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ ||
yad apatyam bhavej jātaṃ jñeyaṃ tad api kuṣṭhilaṃ |
kuṣṭham ātmavatas sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritaṃ ||
medogatam bhaved yāpyam asādhyam ata uttaraṃ |
devadravyagurudravyaparadārābhimarśanāt ||
pāpmāpāpakṛtām etat kuṣṭham ity abhiśabditaṃ |
mṛyate yadi kuṣṭhena punar jāte pi gacchati ||
āhārācārayoḥ proktām āsthāya mahatīṃ kriyāṃ |
oṣadhīnām viśaiṣṭānān tapasaś ca niśevaṇāt ||
yas tena mucyate jantuḥ puṇyād gatim avāpnuyāt |
pravāta gātrasamparśā niśvāsāt sahabhojanāt ||
kuṣṭhaṃ jvaraś ca śoṣaś ca netrābhiṣyandi eva ca |
aupasarggikarogāś ca saṃkrāmanti narāt naram
iti || || o ||
jpeg A 1267_11_57.jpg upper
athātaḥ pramehānān nidānādhyāyāṃ vyāṃvyākhāśyāmaḥ ||
divāsvapnaprasaktānām alasaṃ śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinam puruṣañ jānīyāt pramehī bhaviṣyatīti |
tasyaivampravṛttasya yadā vātapittaśleṣmāṇo medaś cāparipakvam adho gatvā vastimukham āśritya nirbhidyante tadā pramehāṃ janayanti |
teṣām pūrvvarūpāṇi pāṇihapādataladāhaḥ || svinnacikūṇagrātatāṃ madhurasūśuklamūtratā tandrā ca ||
tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarva eva pramehī bhavanti |
sarvva eva sarvadoṣasamutthāś ca saha piḍakābhiḥ |
tatra kaphād udakākṣuvalikāsurarāsikatāśanair lavaṇapiṣṭasāndraśukramehāḥ | phenamehāś ceti daśa || pittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣthāmehāḥ śoṇitamehāś ceti ṣaḍ || vātāt sarpir vasākṣaudramehahā hastimehaś ceti catvāro sādhyāḥ
tatra vātapittamedobhir anvitaḥ śleṣmaśvāṃ mo hāṃjanayati | vātakaphaśoṇitamedobhir anvitam pittaṃ pittavasāmajjāmedobhir anvito vāyur iti ||
tatra śvetam avedanam udakatulyam udakamehī mehati | ikṣurasatulyam ikṣuvalikāmehī || surātulyaṃ surāmehī || sarujaṃ sikatānuviddhaṃ sikatāmehī || śanaiḥ sakaphaṃ sā śanair mahī || viśadaṃ lavaṇatulyaṃ lavaṇamehī | hṛṣṭaromā piṣṭatulyam piṣṭamehī | āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī | śukratu.yaṃ śukramehī | stokastokaṃ saphenañ ca phanamehī mahati ||
ata ūrdhvam pittanimittam vakṣyāmaḥ || saphenamacchan nīlamahī mehati | sadāhaṃ kakaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī mehati | amvlarasagandham amvlamehī | srutakṣārapratimaṃ kṣāramehī | mañjiṣṭhadakaṃ prakāśamañjiṣṭhamehī | śoṇitamehī śoṇitam mehati ||
vātanimittān vakṣāmaḥ | sarpiḥ prakāśaṃ sarpim mehī mehati | vasāprakāśaṃ vasāmehī | kṣaudrasavarṇṇakṣaudramehī || mattamātaṅgavadanapravaddhaṃ madhuraṃ hastimehī mehati ||
upadravānate ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ | medakṣikopasarpaṇamālasya māsyopadehaḥ | pratijpegśyāyasaithilyam arocakāvipāko kaphaprasekaschardyatinidrākāsaḥ iti śleṣmajānām upadran bhavanti || vṛṣaṇayor avadaraṇaṃ vastibhedo metādāmlīkāpipāsājvarotīsāro mūrcchāpāṇḍuroga iti pittajānā || hṛdgrahodaurvalyam anidrālambhaḥ | kampaḥ śulovadhdapurīṣatvam śoṣaḥ kāsaḥ svāsa iti vātajānām upadravā bhavanti || evam ete viṃśati pramehāḥ | sopadravā vyākhyātāḥ |
tatra vasāmedobhyām abhipannaśarīrasya doṣair anugatadhātoḥ pramehiṇo navapiḍakāḥ sañjāyante tadyatvā śarāvikā sarṣapī || kacchapikā jālinī putriṇī | masūrikā | aṃjala jīvidārikā | vidradhikā ceti ||
antonnatān ca tadrūpā nimnamadhyā śarīvikāḥ |
gaurasarṣapasaṃsthānā tat pramāṇā ca sarṣaṣī ||
sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā vudhaiḥ |
jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā ||
mahaty alpa citā yo piḍa𑑎kā cāpi putriṇī |
masurasaṃsthāna samo vijñeyān tu masūrikā ||
raktā sitā sphoṭācitā dāruṇā tv alajī bhavet |
vidārīkandavaddhṛttā kaṭhinā ca vidārikā ||
vidradher llakṣaṇair yuktā jñeyā vidradhikā vudhaiḥ |
ye yan mayā smṛtā mehā teṣām mehās tu tan mayā ||
gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmasu cotthitāḥ ||
sopadravā durvalāgnaḥ piḍakāḥ parivarjjayet |
kṛtsnaśarīran niṣpīḍya medomajjavasāyutāḥ ||
ataḥ prakramate vāyus tenāsādhyās tu vātajāḥ ||
pramehapūrvvarūpāṇām ākṛtir yatra dṛśyate |
kiñcid anyadhikaṃ mūtraṃ tam pramehīti nirdiśet ||
kṛtsnāṇy ardhāni vā yasmin pūrvvarūpāṇi mānave
vṛttamūtram aty arthan tam pramehiṇam ādiśet ||
piḍakāpīḍitaṃ gāḍham upasṛṣṭam upadravaiḥ |
madhu
mehinam ācaṣṭe sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ ||
sa cāpi gamanāṃ sthānaṃ sthānād āsanam eva ca |
āsanād vṛṇute śayyāṃ śayane svapnam icchati ||
yathā śuklādivarṇṇānāṃ pañcānām utkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa svetavaabhrūkapilakapotam ecakādīnām varṇṇānāṃ anekaṣām utpattir bhavati | evam eva doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtema saṃyogaviśeṣeṇa prameha nānākaraṇam bhavati ||
sarva eva pramehās tu kāle pratikāriṇo |
madhumehātvam āyānti tadā sādhyā bhavanti ca ||
tra 6 || 0 ||
athātaḥ udarāṇān nidāna vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantirir dharmabhṛtāṃ pariṣṭho rājarṣir indrapratimo mahātmā | vrahmarṣiputram vināyopapannaṃ śiṣya śubhaṃ suśrutam anvaśāsat ||
pṛthak samastair api cāpi doṣaiḥ plīhodaraṃ vaddhagudam vadanti | āgantuka saptamam aṣṭaman tu dakodarañ caiva bhavanti tāni ||
sudurvalāgner ahitāśanasya
vṛddhiṃ gatāḥ | koṣṭham abhiprapannāḥ |
gulmākṛtiṃ vyaṃjanalakṣaṇāni kurvvanti ghorāfolioṇyudarāṇi doṣāḥ || koṣṭhād upasnehavad antasāro niḥsṛtya duṣṭo nilasaṃprayuktāḥ|
tvacaḥ samunnāmya śanais samastād dhi sarpyamāṇo jaṭharaṃ karoti ||
pragṛhyapṛṣṭhaudarapārśvavastīn vivardhate kṛṣṇasirāvanaddhaṃ |
samūḍhavātaṃ sarujaṃ saśavdaṃ satodabhedaṃ pavanātmakan tat ||
sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktāṃ pītās sirā yatra ca bhānti pītā |
pītākṣiviṇmūtranakhānanasya vidottodarantatvacirābhivṛddhiḥ ||
yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ gurusthiraṃ śuklanakhānanasya |
snigdham mahatsīdanaśophayuktaṃ cirābhivṛddhiṃ prathitaṃ kaphāt tat ||
striyo nnadhānan nakharomamūtrair vviḍārttavaiyuktam asādhuvṛttāḥ |
yasmai prayacchanty arasogarāṃś ca duṣṭāṃ vudūṣīviṣasevanād vā ||
tenāśu raktaṃ kupitāś ca doṣāḥ kuryuḥ sughaurañ jaṭharan trilaṅgaṃ
tac chītavātātapadurdineṣu viśeṣataḥ kupyati dahyate ca |
sa cāturo mūrcchati saṃprayuktaṃ pāṇḍuḥ kṛṣaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca |
dūṣyodaraṅ kīrttitam eva evaṃ plīhodaraṅ kīrttayato nibodhaḥ ||
vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ pradūṣṭam atyarttham asṛkkaphaś ca |
plīhābhivṛddhi kurute plihotthaṃ pracakṣate taṭhaj jaṭharaṃ pravṛddhaṃ ||
tad vāmapārśvaparivṛddhim eti viśeṣatas sīdati cāturo tra |
mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgair ūpadṛtaḥ kṣīṇo valo tipāṇḍuḥ || savye tu pārśve yakṛtipraduṣṭe jñeyaṃ vakṛddālyudaran tad eva |
yasyāntamannair apalepibhir vvālāśmabhir vvāpihitaṃ yathāvat || sañcīyate tatra malaḥ pradoṣaḥ śanaiḥ śanaiś śakeravan tu nānyāḥ |
nirudhyate cāsya gudaṃ purīṣaṃ nireti kṛcchrād api cālpamalpaṃ || hṛnnaubhimadhye parivṛddhim eti tasyodaraṃ vaddhagudam vadanti ||
śalyan tathānnopahitaṃ gudāntrambhinnanti varco gatam anyato vā ||
tasmāt srutāntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ sraved vai gudatas tu bhūyaḥ| nābher adhaś codaram eti vṛddhi nistudyate dālyati ca trimātraṃ |
etat parisrāvy udaraṃ praviṣṭaṃ dakodaraṃ kīrttayato nivodhaḥ | yaḥ snehapīto pya nuvāsito vā vānto virikto py athavā nicūḍhaḥ ||
pivej jalaṃ śītalam āśu tasya srotāṃsi dūṣyanti hi
tadvahāni snehopalipteṣv athavāpi teṣu dakodaraṃ pūrvvavad abhyupyaiti ||
snigdham mahat tat parivṛttanābhiḥ samātataṃ pūrṇṇam ivāmvunā ca |
yathā dṛśyati kṣubhyati kampate ca śavdāyate cāpi dakodaran tat ||
ādhmano gamane śaktidaurvvalydurvvalāgnitā śophaḥ sadanam aṅganāṃ saṃgovātapurīṣośayoḥ ||
dāhas tandrī ca mūrcchā ca jaṭhareṣu bhavanti hi |
chardiś caivātisāraś ca trṣṇā daurvvalyam eva ca ||
mūtragrahaḥ pārśvaśūlaṃ svarabhedapramūḍhatā |
hikkāśvāsaś ca kāśaś ca aruciś cāpy upadravāḥ ||
ante salilabhāvañ ca bhavanti jaṭharāṇi tu |

sarvvāṇi paripakvāni tasmāt tam parivarjjayet || 7 ||
7 ||
athāto mūḍhagarbhāṇān nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
grāmyadharmayānavāhanādhvagamanapraskhalanaprapatanapīḍanābhighātaviṣamaśayanāsanopavāsavegābhighātātirūkṣākaṭukatiktabhojanājīrṇṇagarbhaśātanaprabhṛtibhir abhighātaviśeṣacatvarāny ucchidyante garvbham phalam iva vṛttavandhanāt | sa khalu muktavandhanatvād garbhaśayyām atikramya yakṛtplīhāntravivarair avasrastamānaḥ koṣṭhaṃ saṃkṣobhayati || tasyāḥ koṣṭhasaṃkṣobhād vāyurapāno mūḍhaṃ prārśvavastiśira udarayoniśūlānāhamūtrasadganāṣādyagarbhas pracyāvayati | taruṇaṃ śoṇitabhāvena kadā cid vivṛddham asamyag āgatam apatyapatham anuprāptam anirgacchantam apānavaiguṇyāsamohitaṃ garbham mūḍhagarbham ity ācakṣate |
sakīlaḥ pratikhurovījakaḥ parigha iti caturvvidho mūḍhagarbho bhavatīty eke bhāṣante | ya ūrdhvaṃ śiraḥ pādābhyāṃ yonimukhan niruṇaddhi kīla iva sakīlaḥ niḥsṛtahastapādaśiraḥ | kāyaśaktaḥ pratikhuraḥ yas tu nirgacchati śiro bhujaḥ savījakaḥ parigha iva yonimukham āvṛtya tiṣṭhet sa parigha iti | tat tu na samyak || sa yadā viguṇānipīḍito patyapatham anekadhā pratipadyate tadā catussaṃkhyā hīyate |
tatra kaś cid dvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonim abhiprapadyate || kaścid ābhugnaikasakthiḥ kaścid ābhugnaśiraḥ sphigdeśena tiryag āgataḥ | kaścid udarapārśvapṛṣṭhānām anyatamena yonidvāraṃ pidhāya tiṣṭhati | kaścid ekena vāhunā pārśvāpavṛttaśirā | kaścid ābhugnaśirāvāhudvayena | kaścid ābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ | kaścid ekena sakthnakāyonim abhiprapadyāpareṇa pāyum ity aṣṭavidho mūḍhagarbhāgatir uddiṣṭāḥ | samāsenaḥ
tatra dvābhyāṃ vaṃtyau mūḍhagarbhāvasādhyau śeṣeṣv api tu viparītendriyārthasākṣepakayonibhrañsasamvaraṇasakkallaśvāsakāsabhramanipīḍitaṃś ca pariharet ||
bhavanti cātra ślokāḥ||
kālasya parimāṇau na muktavṛttād yathāphalaṃ | prapadyate svabhāvena nānyathā pṛthivītalaṃ ||
evaṃ kālaprakarṣeṇa mukto nāḍīni vandhanāt | garbhāśayastho hi jaja garbho jananāya prapadyate ||
krimivātābhighātais tu tad evopadrutaṃ phalaṃ | pataty akālepi yathā tathā syāṃ garbhavicyutiḥ ||
ācaturthāntato māsātprasūte garbhavicyutaḥ | tataḥ sthiraśarīrasya pādaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ ||
apaviddhaśarīrātu śītāṅgīnirapatrayā | nīloddhatasirāhanti mā garbhasacatām pūnaḥ ||
garbhāspaṃdana nopīnāṃ praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā | bhaved ucchvāsapūtitvaṃ śūlaś cāntamṛṃte śiśau ||
mānasāgantubhir māturupatāpair prapīḍitaḥ | garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhi sunipīḍitaḥ ||
kukṣe māturvvipannāyāḥ garbhaḥ praspandate striyāḥ| janmakāle muhurttāttam pāṭayitvoddharec chiśuṃ ||
yadā so ntarmmṛto garbhaḥ śunovastirivātataḥ | tonāvṛtā ca nāryās tu kukṣis unnahyate bhṛśaṃ ||
utkṣipya iva cāṅgāni mūtravastiś ca vidyate | klomaplīhāyakṛc caiva pupphusaṃ hṛdyuyan tathā || garbheṇa pīḍitā hy etad ūrdhvam prakrāmati striyā | sā sūyate muhyati ca kṛcchrocchvāsā ca jñāte ||
pūtigandhas tathā svedo jihvātāluś ca śuṣyati | vepate bhrāmyati tathā jīvataṃ coparudhyate || etair liṅgair vijñānīyān mṛtagarbhañ cikitsaka iti ||
ni || dra || 9 ||
folio A 1267_11_59.jpg_top_57r : 2
athāto vidradhīnān nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvāmaraguruḥ śrīmān nimittāntarabhūmipaḥ siṣyāyovāca nikhilam idam vidradhilakṣaṇaṃ ||
tvagraktamāṃsaṃ medāṃsi pradūṣyāsthisamāśritāḥ | doṣāḥ śophaṃ śanair ghorañ janayanty ucchritā bhṛṣam ||
mahāmūlā rujāvanta vṛttam cā py athavāyataṃ | sa vidradhir iti syā khyāto vijñeyaḥ ṣaḍvidhaś ca yaḥ ||
pṛthagdoṣaiḥ samastaiś ca kṣatenāpy asṛjā tathā | ṣaṇṇām api hi teṣān tu lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate ||
kṛṣṇāruṇo vā paruṣo bhṛṣam atyarthavedanaḥ | kṣiprotthānaprapākaś ca vidhradradhir vātalakṣaṇaḥ ||
pakvodumbaraśaṅkāśaḥ syāvo vā jvaradāhavān | kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhiḥ pittasambhavaḥ ||
śarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ sītaśingdho lpavedanaḥ | cirosthānaprapākaś ca sakaṇḍṛś ca kaphātmakaḥ ||
tanupītaśitāś caiṣām āsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ | nānāvarṇṇarujāsrāvo ghāṭāle viṣavo mahān ||
viṣamam pacyate cāpi vidradhis sānnipātikaḥ | tais tair bhāvair abhihate kṣate vā pathyasevinaḥ ||
kṣatoṣmā cāyurvisṛtaḥ | saraktaṃ pittam īrayet | jvaratṛṣṇā ca dāhaś ca jāyate vā sya dehinaḥ ||
āgantu vidradhiṣa pittavidradhilakṣaṇaḥ | kṛṣṇaḥsphoṭāvṛtaḥ syāvatīvradāharujājvaraḥ ||
pittavidradhiliṅgasya raktavidradhir ucyate | uktā vidradhayo hy ete teṣv asādhyaś ca sarvajaḥ ||
abhyantarānata ūrdhvam vidradhī saṃ pravakṣyate |
pṛthak saṃbhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇaḥ ||
valmīkavat samunnaddham antaḥ kurvanti vidradhiṃ | gude baistimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṃkṣaṇayos tathā ||
vṛkkayoḥ plīhni yakṛti hṛdi vā klomni vāpy aca | eṣām uktāni liṅgāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||
āmapakvaṣaṃṇīyāc ca pakvāpakvam vibhāvayet | adhiṣṭhānaviśeṣaṇa liṅgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ ||
gude gatanirodhas tu bastau kṛcchrālpamūtratā | nābhyāṃ hikkā tathāṭopaḥ kukṣau mārutakopanaṃ ||
kaṭīpṛṣṭhagrahas tīvro vaṅkṣaṇocche tu vidradhau | vṛkṣayoḥ yā svasaṃkocaḥ plīhny ucchvāsanirodhaṃ ||
sarvāṃgapragrahas tīvro hṛdi kāmaś ca jāyate | śvāsau vā yakṛti tṛṣṇā klomnipai pīyate py eṣaḥ ||
āmo vā yadi vā pakvo vā mahān vā yadi vetara | sarvo marmotthitaś cātrai vidradhiḥ kaṣṭha ucyate ||
nābher uparijāto |yo marmākhyāṃ se ca vidradhiḥ |
yaḥ pakvaḥ so py asādhyaḥ syād yaś cotva sudurai tathā ||
nābher uparijāḥ pakvā yānty ūrdhvam itare tv adhaḥ | adhaḥ sruteṣu jīvantu sruteśūrdhvan na jīvati ||
hṛdbastinābhivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ | jīvet kadāci puruṣo netareṣu kadācana ||
strīṇām avaprajātānām prajātānān tathā hitaiḥ | dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidradhiḥ||
strīṇāṃ mithyā prajātānām masṛk kāyād anisṛtaṃ || raktajāṃ vidradhiṃ kuryāt kukṣau makkalasaṃjñitaṃ ||
śaptāhān nopaśāntaś cett tas sampratipadyate | viśeṣam atha vakṣyāmi spaṣṭaṃ vidradhigulmayoḥ ||
kasmān na pacyate gulmo vidradhiḥ pākam eti ca |
na nibandho sti gulmānāṃ vidradhis sanibandhanaṃ ||
vivarānucaro gulmai hy apsu budbudakopamaḥ | evaṃ prakāro gulmas tu tasmāt pākan na gacchati ||
māmśaśoṇitahīnasya gulmlo na paripacyate |
māṃsaśoṇitabāhulyāt pākaṃ gacchati vidradhiḥ | ||
gulmas tiṣṭhati doṣaiḥ svair vidradhir māmśasoṇite |
vidradhiṃ pacyate tasmād gulmaś cāpina pacyate ||
hṛnnābhibastijaḥ pakvo varjyo yaś ca tridoṣajaḥ
vidradheḥ pūrvarūpāṇi vidsūtrānilasadgrahaḥ ||
bhramodgamardover asya kām madhurasyatā |
muhur muhus tathātyatha yathā sṭhānam bhaved rujā ||
vivardhate jvaraś cāsya tṛṣṇā cāsya pravādhata iti ||
9
jpeg A 1267_11_59
athāto visarpanāḍīstanarogāṇāṃ nidānaṃ vyā ||
tvaṅmānsaśoṇitagatāḥ kupitāś ca doṣāḥ sarvāṅgacāriṇam iha sthitam ātmaliṃgaṃ ||
kurvanti vistṛtam anunnatam āśu śophaṃ ta sarvato visarañ ā tu visarpam āmahuḥ |
vātātmakositamṛduḥ paruṣoṅgamarddasambhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ ||
pittātmako drutagatirjvaradāhapākaḥ sphoṭaprabhedavahulakṣatajaprakāśaḥ |
sadyaḥ kṛtānvitam ivāpi hitam vibhāti | srotojakardamavapur nā tadā sasidhyet ||
śleṣmātmakaḥ sarati mandamaśīghrapākī snigdhaḥ sthiraḥ pracurakaṇḍurananyavarṇṇaḥ |
sarvātkamas trividhavarṇṇarujāvagāḍhaḥ | pakvo na sidhyati samaṃśiirā praṇāśāt ||
sadyaḥ kṛtavraṇam upetya narasya raktaṃ patittañ ca doṣavahulasya karoti śophaṃ |
śyāvaṃ salohitamatijvaradāhapākaṃ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśair asitaiś ca kīrṇṇaṃ ||
sidhyanti vātakaphapittakṛto visarpāḥ sarvātmakaḥ kṣatakṛtaś ca ni siddhim eti |
pittātmākaṃjanavapuś ca yadā tadā syāt kṛcchraś ca marmmasu bhavanti hi sarvva eva |
yaḥ śopham īkṣati supakvam apakvasaṃjñī yo vā vraṇaṃ pracurapūyam asādhuvṛttaṃ ||
abhyantaram praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni tatas sa pūyaḥ |
tasyātimātragamanād gatirity ataś tu nāḍīva yad vahati tenumatānunāḍī ||
doṣais tribhir bhavati sā pṛthag ekaśaś ca sammūrcchitair api ca salyanimittatonyā |
tatrānilāt pāruṣasūkṣmukhīsaśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapām |
pittā tu tṛṭjvarakarī paridāhayuktā pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥ sucāpi ||
jñeyā kaphād vahughanārjanapicchilāsrā stavdhāḥ sakaṇḍurarujā rajanīpravṛddhāḥ |
dāhajvaraśvasanamūrcchanavaktraśoṣā yasyā bhavatyabhihitāni ca lakṣaṇāni ||
tām ādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāṃ gatiṃ tvasuharām iva kālarātriṃ |
naṣṭaṃ kathañcid anumārgam udīriteṣu sthāne śalyam acireṇa gatiṃ karoti ||
sā phenilam mathitamacchamasṛgviniśra | muṣṇa karoti sahasā sarujaś ca nityaṃ ||
yāvantyo gatayaś caiva kāraṇaiḥ sambhavanti hiḥ |
tāvantya stanarogāstu tair eva ca bhavanti ha ||
dhamanyaḥ samvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanasaṃśritāḥ |
doṣāgatitvāt tāsāṃ hi stanarogā na santyataḥ ||
tāsām eva prajātānāṃ garbhiṇīnāñ ca tāḥ punaḥ |
svabhāvād eva vivṛtā jāyante sambhavaṃtyataḥ ||
rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ |
kṛtsnāddehāt stanau prāpya stanyam ity abhidhīyate ||
viṣaṃs teṣv api gātreṣu yathā śukran na dṛśyate |
tad eva ceṣṭāyuvati darśanāt smaraṇād api ||
saṃśabdāt sparśanād vāpi saṃharṣāc ca pravarttate |
suprasaṃnamanaś cātra darśane hetur ucyate ||
āhārarasavīryatvād evaṃ stanyam api striyāḥ |
sarvadehāsritatvāc ca śukralakṣaṇam ucyate ||
tadapatyasya saṃsparśād darśanāt smaraṇād api |
grahaṇāc ca śarīrasyaḥ śukravat samapravarttate ||
sneho nirastāsāṃ prasrave hetur ucyate |
tat kaṣāyam bhaved vātāt kṣiptañ ca plavatembhasi ||
pittād amvlaṃ sakaṭukaṃ rājyombhasi ca pītikāḥ |
śleṣmāghana picchilañ ca jale cāpy avasīdati ||
sarvair duṣṭaṃ sarvaliṅgam mabhighātāc ca duṣyati |
sakṣīrau vāpy adugdhau vā doṣaṃ prāpya stanau striyāḥ
pradūṣya māṃsarudhire stanarogāya kalpate |
pañcām api ca teṣā hi raktajam vidradhi vānā ||
lakṣaṇāni samānāni vāhyavidradhilakṣaṇair
iti || nidāne ||.. ❈ ||
jpeg A 1267_11_60.jpg top
athāto granthyapacyarvudagalagaṇḍān nidānam vyākhāśyāmaḥ ||
vātādayo māṃsamasṛk duṣṭāḥ sandūṣya medaś ca tasirāṃś ca ||
vṛttonnataṃ vigrathitan tu śophan kurvantyato granthir iti pradiṣṭaḥ ||
āyamyate vṛti tudyate ca pratyasyate mathyati bhidyate ca |
kṛṣṇomṛdurvastir ivātataś ca bhinnasravec cānilajosramacchaṃ ||
dandahyate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate prajvalatīva cāpi |
raktāpittopyathavāpi pittādbhinnas sraved uṣṇam atīva cāsram ||
jpegśītovivarṇṇolparujotikaṇḍūḥ pāṣāṇavat saṃhanatopapapannnaḥ ||
cirābhivṛddhiś ca kaphaprakopād bhinnas sravecchuklaghanañ ca pūyaṃ ||
śarīravṛddhiḥ kṣayavṛddhihān nīḥ snigdho mahākaṇḍayutorūjāś ca |
medaḥ kṛto dṛśyate cātra bhinne piṇyākalkapratiman tu medaḥ ||
vyāyāmajātair abalasya tais tair ākṣipya vāyur hi sirāpratānaṃ |
saṃcya sa viśoṣya cāpi granthi karotyunnatam āśu vṛttaṃ ||
granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhaved yadi syāt sarujaś calaś ca |
aru sa evāpyacalo mahāṃś ca marmotthitaś cāpi vivarjanīyaḥ ||
hṛvasthikakṣākṣakavāhusandhim anyāgaleṣūpacitaṃ tu medaḥ |
sthiraṃ vṛttam athāyatam vā sniṃgdhakaphāś cārujaṃ karoti ||
tair granthibhistvāmalakāsthimātrair martyāṇḍajālapratimais tathānyaiḥ |
ananyavarṇairūpacīyamānaṃ cayaprakarṣādapacim vadanti ||
kaṇdum vitāstelparujaprabhinnāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye |
medaḥ kaphābhyāṃ khalu roga roga eṣa sudustaro varṣagaṇ¦anuvandhi ||
gātrapradośe kvacid eva doṣāḥ sanmūrcchitā māṃsasapraṣya |
vṛttan mṛdamandarūjam mahāntam analpamūlañ ciravṛddhyapākaṃ ||
kurva māṃsoyam abhyagādhaṃ tam arvudaṃ śāstravido vadanti |
vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca ||
yaj jāyate tasya ca lakṣaṇāni granthe ḥ samānāni sadā bhavanti |
doṣāḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirāsu saṃkuñcya sapiñtatas tv apākaṃ ||
sāsrāvamunnahyati māṃsapiṇm māṃsāṅkurair ācitam āśuvṛddhim
sravaty ajasraṃ rudhiram praduṣṭam asādhyam etad rudhirātmakam tu ||
raktakṣapadgatapiḍitatvāt pāṇḍūr bhavet sovurdapīḍitas tu ||
muṣṭhiprahārādibhir arditaṃge māsaṃ praduṣṭaṃ janayet tu śophā ||
avedanasnigdham ananyavarṇṇam avākam aśmopamamapracālya |
praduṣṭamāṃsasya narasya gāḍham etad bhavet māṃsarāyanasya ||
māṃsārvudaṃ tv etad asādhyam uktaṃ sādhyeṣv apīmāni vivarjjayīta |
samprasrutam marmaṇi yac ca jātaṃ srotassu yac ca bhaved acālyaṃ ||
yaj jāyate nyad khalu pūrvvajāte jñeyan tadanyarvudam arvudajñaiḥ |
yad dvandvajātaṃ yugapat kramād vā dvirarvudan tac ca bhaved asādhya ||
na pākam āyānti kaphānvitatvān medovahutvāc ca viśeṣatas tu
doṣasthiratvād grathanāc ca teṣāṃ sarvvārvudāny eva viṣetas tu
vātaḥ kaphaś cāpi gale praduṣṭho manye tu saṃsritya tathaiva medaḥ ||
kurvvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitan tan galagaṇḍam āhuḥ ||
todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇoruṇo vā paṇanātmakas tu ||
pāruṣyayuktaś ciravṛddhyapāko yadṛcchayā caiṣa bhavet kadācit |
vairasyam āsyasya ca tasya jantor bhavet tathā tālugalapraśoṣaḥ |
sthire savarṇo guturugrakaṇḍūśīto mahāś cāpi kaphātmakas tu |
cirābhivṛddhiṃ bhajate cirāc ca prapadyate mandarujaḥ jpeg kadācit ||
mādhuryam āsyasya ca tasya jantor bhavet tathā tālugalapralepaḥ |
snigdho gurupāṇḍuraniṣṭagandho medothitaḥ kaṇḍūyuto rujaś ca ||
pralamvatelāvuvadalpamūlo vivardhate hīyati cātra dehaṃ |
snigdhāsyatā tasya bhavec ca jantorgalena ca śavdaṃ kurute ca nity a ||
kṛcchrācchvasantaṃ mṛdusarvvagātraṃ samvatsarātītam arocakārta |
kṣīṇañ caiva vaidyo galagaṇḍitaṃ tu bhinnasvarañ cāpi vivarjjajīti ||
nivaddhaśvayathur yasya yathā muṣka pralamvate |
mahān vāpy athavā hṛsvos taṅ gaṇḍam iti nirdiśet ||
|| ni || || ❈ ||
folio 59r:2b
athāto vṛddhyupadaṃsaślīpadānān nidānam vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
vātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntanimittās sapta vṛddhayo bhavanti | teṣu mūtrāntranimittau vātasamutthau | kevalam utpattihetur anyaḥ
adhaḥ prakupito nyatamas tu doṣaḥ | phalakośayor vātavāhiṇīdhamanīm abhiprapadya phalakoṣayor vṛddhim upajanayati | tam vṛddhim ity ācakṣate |
tatrānilapūrṇṇabastim ivātataṃ puruṣam animittarujam vātavṛddhim ity ācakṣate || pakvodumbarasaṃkāsam āśu samutthānam pittavṛddhiṃ | kaṭhinaṃ snigdhakaṇḍum alpavedanaṃ śleṣmavṛddhiṃ || kṛṣṇāsphoṭāvṛtaṃ pittavṛiddhiliṅgaṃ raktavṛddhiṃ | mṛdusnigdhaṃ sakaṇḍur alpavedanan tālaphalaprakāśam medovṛddhiṃ || mūtrasandhāraṇasīlasya mūtravṛddhir bhavati | sa gacchato bupūrṇṇadṛtir iva kṣubhyate mūtrakṛcchravedanāvaṃttaṃ mūtravṛddhir ity ācakṣate | tatra balavadvigrahādibhir viśeṣair vāyuḥ | prakupito ntrasya sthūlasya cetarasyaikadeśam viguṇam ādāyādho vaṃkṣaṇasandhim āgamya kālāntareṇa muśkakośam upaiti ādhmātabastir ivātataḥ pradīrghaḥ śopho bhavati | sasabdam anupīḍitaś cordhvam utpatati vimuktaś ca punar ādhmāti tam antravṛddhim asādhyam ity ācakṣate ||
tatra brahmacāri𑑎ṇī dīrghakarkaśaromāṇonirogopasṛṣṭām alpadvārām apriyām akāmām acokṣasalilaprakṣālitayonim vā nārī yo dhigacchet tathā karajadaśanasaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāc catuṣpadagamanād acaukṣasalilaprakṣālanād vā prakupitās tu doṣāḥ kṣate kṣate vā svayathum upajanayanti tam upadaṃsam ity ācakṣate ||
sa pañcavidhas tribhi doṣaiḥ pṛthak samastair asṛjaś ca |
tatra vātike tvakparimoṭanaṃ stabdhameḍhratā paruṣaśophatā vividhavedanāprādurbhāvaś ca || paittike svayathur udumbarapratikāśo jvaradāhayuktaḥ | ślaiṣmike svayathuḥ kaṇḍūnmāṃ kaṭhinaḥ snigdhaś ca raktaje meḍhragato kṛṣṇasphoṭaprādurbbhāvo tyartham asṛkpravṛttiḥ | pittāliṅgāni ca | sarvaje sarvaliṅgadarśanam avadaraṇañ ca sephasaḥ || krimi dā prā durbhāvo maraṇañ ceti ||
prakupitās tu doṣās tv adhaḥprapannā vaṃkṣaṇorujaṅghāsv avatiṣṭhante || tatra kālāntareṇa pādam āśritya śanaiḥ śanaiḥ śopham upajanayanti tac chlīpadam ity ācakṣate || taṃ tu trividhaṃ vātapittakaphanimittam iti |
tatra vātajaṃ kṛṣṇam paruṣaṃ kharam animittarujam analpavedana parisphuṭati ca bahuśaḥ || pijpegttajan tu pītāvabhāsaṃ mṛdujvaradāhapradañ ca | śleṣmajan tu snigdhaṃ svetāvabhāsam avedanam atimahāntragranthikaṇṭakair upacitañ ca
tatra samvatsarātītam atimahantaṃ valmīkajātam atiprasrutam iti varjanīyāni ||
trīṇy apy etāni jānīyāc chlīpadāni kaphocchrayāt |
gurutvañ ca mahatvañ ca yasmān nāsti vinā kaphāt ||
purāṇodakabhūyiṣṭhā sarvarttuṣu ca śītalāḥ |
ye deśās teṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ ||
pādavaddhas tayoś cāpi ślīpadaṃ jāyate nṛṇāṃ |
karṇṇākṣināsāsv api ca kecid icchanti tadvida iti ||
ni || 12 || 0 ||
folio A 1267_11_61.jpg_bottom_59v : 2
athātaḥ kṣudraroganidānaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
saptacatvāriṃśat kṣudrarogā bhavanti | tad yathā || ajagallikā | yavaprakhyā | andhājalajī | vivṛtā | kacchapikā | valmīkā | indraviddhā | gardabhikā | panasikā | pāṣāṇagardabha || jālagardabhaḥ | iriveṇṇikā | kakṣyā | gandhanāmā | visphoṭakaṃ | agnirohiṇī | cippā | anuśayī | vidārikā | śarkkarā | sarkkarārbudaṃ | pāmā vicarccikā | rakasā | pādadārī | kadaraṃ | alasako | rujā | dāruṇāka | aruṣikā | palitaṃ | maśūrikā | yuvānapiṭakā | padminīkaṇṭhakā | jatumaṇi | maśaka | tilakā | naccha | vyaṅga | nālikā | parivarttikā | niruddhaprakaśaṃ | avapāṭhikā | sanniruddhagudaṃ | ahipūtanaṃ | vṛṣaṇakacchṛgudaṃ bhramaś ceti ||
śnigdhāḥ savarṇṇa grathitā nīrujā mudgasammitā | kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikā ||
yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritāḥ | piṭakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti cocyate ||
ghanālpavaktram piṭakāmunnatāṃ parimaṇḍalāṃ | andhālajīmalpapūyā tām vidyāt kaphavātajā ||
vivṛtāsyām mahādāhām pakvodumbarasannibhāṃ | parimaṇḍalām pittakṛtām vivṛtān nāmatām viduḥ ||
grathitāḥ pañca vā ṣaḍvā dāruṇāḥ kacchaponnatāḥ | kaphānilābhyām piṭakā jñeyā kacchapikā budhaiḥ ||
pāṇipādatale sandhau grīvāyāṃmūrdhvajatruṇi | granthirvalmīkavadyasya śanaiḥ samupacīyate ||
todakledaparīdāhaḥ kaṇḍūmadbhir mukhair vṛtaḥ | vyādhivalmīka ity eṣa vijñāyaḥ kaphapaittikaḥ ||
padmakarṇṇikavanmadhye piṭakābhiḥ samācitāṃ | indravidvāvijānīyād vātapittotthitāṃ bhiṣak ||
maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piṭakācitaṃ | rujākarī gardabhikāṃ tām vadedvātapittaḥ | karṇṇasyābhyāntare jātā piṭkāmugravedanāṃ | sthirāmparinasikān tān tu vidyād vātakaphotthitān ||
hanvāḥ sandhi samudbhūtaṃ śophamalparujaṃ sthiraṃ | pāṣāṇagardabham iti brūyāt kaphapittataḥ ||
visarpavat sarpati yaḥ sopham taturpākvān | dāhajvarakaraḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ ||
piṭakāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarāṃ | sarvātmikāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikāṃ ||
bāhukakṣyāṃsapārśveṣu kṛṣṇāṃ sphoṭāṃ savenāṃ | pittaprakopasaṃbhūtāṅ kati bhiṣagādiset ||
ekāmetāndṛśī jpeg dṛṣṭvā piṭakāṃ sphoṭasannibhāṃ | tvagtāṃ pittakopena gandhanāmāṃ vinidiśet ||
agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarāḥ pittaraktataḥ | tvaci sarvatra vā dehe visphoṭaka iti smṛtaḥ ||
kakṣakāroṣu ye sphoṭā jāyante māṃsadāruṇāḥ | antardāhajvarākarā dīptapāvakasannibhā ||
saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā ghnanti mānavaṃ | tāmagnirohiṇī vidyādasādhyāṃ sannipātataḥ ||
nakhamāṃsamadhiṣṭhāya vātapittañ ca dehināṃ | kuryāt ādāhapākau ca taṃ vyādhiñ cippam ādiśet ||
tad evālpatarair doṣair kunakham pāruṣaṃ khara vā
gambhīrām alpasanrambhāṃ savarṅṇām uparisthitāṃ ||
kaphād anuśayīpaṅkha vidyād antaḥ prayākirīṃ | vidārīkandavadvṛttāṃ kakṣāvaṃkṣaṇasandhiṣu ||
vidārikām iti vaded sarujāṃ sarvvalakṣaṇāṃ | prāpya māṃsasirāsnāyuṃ śleṣmā medas tathānilaḥ ||
granthiṃ kurvantya saubhinno madhusarpirvasānibhaṃ | karotyāsrāvamanilas tatra vṛddhiṃ gataḥ punaḥ ||
māṃsaṃ viśo¦ṣya grathitāṃ śarkkarāṃ janayanyataḥ | durgandha klinnam atyarthan nānāvarṇṇan tataḥ sirāḥ ||
sṛjanti raktaṃ sahasā taṃ vidyāc charkkarārbudaṃ | pāmāvicarcyau kuṣṭheṣu rakaśā ca prakīrttitā ||
parikramaṇasīlasya vāyur atyartharūkṣayoḥ | pādayoḥ kurate dārī sarujām talasaṃsritāḥ ||
sarkkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭhakādibhiḥ |
granthi kīla vadutsanno jāyate kadaran tu tata |
klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāharujānvitau | duṣṭakarddamasaṃsparśād alaseti vibhāvayet ||
romakūpānurām pittaṃ vātena saha mūrcchitaṃ | pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaṃ ||
ruṇaddhi romakūpās tu tato nyeṣām asambhavaḥ | tad indraluptakhālityaṃ rujeti ca vibhāvyate ||
dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā keśabhūmiḥ pracodyate | kapham ārutakopena vidyād dāruṇakan tu tat ||
arūṃṣi bahuvaktrāṇi bahukledāni mūrdhdhitra | kaphāsṛkṣintakopena vraṇāṃ vidyād arūṃṣikāṃ ||
krodhasokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ | pittaāñ ca kesāṃ pacati palitan tena jāyate ||
dāhajvararujāvantastāmrāḥ sphoṭāḥ śaveda¦nāḥ | gātrentaś ca vadane vijñeyāt tu maśūrikāḥ ||
śālmalīkaṇṭhakaprakhyāḥ kapāphamārutaraktajāḥ | yuvāna piṭakā yūnāṃ vijñeyāmukhaidūṣaṇā ||
kaṇṭhakair ācitam vidyān maṇḍalam pāṇḍu kaṇḍūraṃ | padminīkaṇṭhakaprakhyais tadāsya kaphavātajam ||
samam utsannam arujam maṇḍalaṃ kapharaktajam | sahajaṃ lakṣya caikeṣāṃ lakṣyā jatumanīti sā ||
avedanaṃ sthirañ caiva yasmiṃ gātreṣu dṛśyate | māṣavatkṛṣṇamutsannamanilānmaśakam ādiset ||
kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāṇi ca | vātapittalachotsedhāntās viryāttilakām bhiṣak ||
mahad vā yadi vātyanyalpaṃ spācaṃ vāyaṃ tivā mitaṃ | nirujaṃmaṇḍalaṃ gātra naccham ity abhidhīyate ||
krodhāyāsaḥ prakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ |
mukhamāgamyajpeg sahasā maṇḍalam visṛjatyataḥ || nīrujan tanukaṃ śyāva mukhe vyaṅgan tam ādiśet |
kṛṣṇam evaṃ guṇaṃ gātre mukhe vā nīilikām viduḥ || marddanā pīḍānāñ cāpi tathaivāpy abhighātataḥ | meḍhracarma yadā vāyur bhajate sarvataś caran ||
tadā vātopasaṃsṛṣṭañ carma pratinivarttayet |
savedanaṃ sadāhañ ca pākaṃ prajati cā sakṛt ||
maṇer adhastāt kośas tu granthirūpapeṇa lambate |
parivarttiketi tāṃ vidyād sarujām vātasaṃbhavās ||
saṇḍūkaṇḍūḥ kaṭhinā vāpi saiva sleṣmasamutthitā | alpīyaḥkhākhān yadā harṣād balād gacchet yan naraḥ ||
hastābhighātāpi vā carmaṇy udvarttate vā balāt |
yasyāvapāṭyate carma tāṃ vidyād avapāṭikāṃ || vātopasṛṣṭamevaitac carma saṃśrayate maṇiṃ |
maṇiś carmoparuddhas tu mūtrasoto ruṇaddhi tu || niruddhaprakaśam vidyāt sandadhāraṃ savedanaṃ |
mūtram pravarttate jantor maṇir na ca vidāryate || niruddhaprakaśam vidyāt sarujam vātasambhavaṃ |
vegasandhāraṇādvāyuḥ vihato gudamāsritaḥ || niruṇaddhi mahatsrotaḥ sūkṣmadvāraṅ karoti ca |
mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa purīṣan tasya gacchati || saniruddhagudaṃ vyādhim eta vidyāt sudustaraṃ |
sakṛnmūtrasamāyuktā dhaute pāne sisor bhavet || svinna vā svedyaymāno vā kaṇḍū raktakaphodbhavā |
kaṇḍūyanāt tataḥ kṣipraṃ sphoṭā srāvaś ca jāyate || ekībhūtaṃm vraṇaṃ ghoran taṃ vidyād ahipūtanaṃ |
snānotsādanahīnasya malo vṛṣyaṇasaṃsthitaḥ || yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ sa janayet tadā ||
tataḥ kaṇḍūyanāt kṣipraṃ sphoṭā srācaś ca jāyate || prāhur vṛṣaṇakacchūs tāṃ śleṣmaraktaprakopajāṃ |
pravāhaṇātisārābhyān nirgacchati gudā bahiḥ || rūkṣadurbaladehasya taṃ gudaṃ bhraṃśam ādiśet |
ity evaṃ kṣudrārogānāṃ jñānaṃ samyarikīrttitaṃ || tadavekṣyā bhiṣak prājño yathā doṣam upācaret || ninidānasthāne || ||13 ||
folio A 1267_11_62
athātaḥ śūkadoṣanidānādhyāyaṃ vyā ||
liṅgavṛddhim iicchatām akramapravṛttānā śūkadoṣanimittāṃ vyādhayo daśa cāṣṭau ca jāyante || tadyathā || sarṣapikāṣṭhīlāgrathitaṃ kumbhīkā alajī mṛdita saṃmūḍhaṃ samūḍhapiḍakā | avamanthaḥ puśkarikā spa rśahāniḥ || uttavaśataponakaḥ tvakpākaḥ śoṇitārvudaḥ māṃsārvudaḥ māṃsapāko vidradhis tilakālakaś ceti ||
gaurasarṣapasaṃsthāna | śūkanirbhugnahetukā |
piḍakākapharaktābhyāṃ jñeyā sarṣapikā tu sā ||
kaṭhinā viṣamā bhagnair vāyunāṣṭhīlikā bhavet |
śūkair yat pūritaṃ śaśvad grathitan nāma tatkaphāt ||
kumbhīkā raktapittotthā jaṃvvasthisadṛśā śubhā |
tulyajātvalajīm vidyād yathāproktām vicakṣaṇaḥ ||
mṛditam pīḍitaṃ yat tu saṃravdham vāyatakopataḥ ||
pāṇibhyām bhṛśasaṃmūḍha samūḍhāpiḍakam bhavet ||
dīrghā vahvaś ca piḍakā dīryate madhyatas tu yāḥ |
sovamanthaḥ kaphāsṛgbhyāsvedanā romaharṣakṛt ||
piḍakācitā yā piḍakā pittaśoṇitasambhavā |
padmakarṇṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkariketi sā ||
sparśahāniṃ tu janayecchoṇitaṃ śūkadūṣitaṃ |
mudgamāśopamā raktā piḍakā raktapittajā ||
vyādhireṣottavonāma śūkājīrṇṇanimittajaḥ |
chidrair aṇumukhair liṅgañ citaṃ yasya samantataḥ ||
vātapittakṛto jñeyaḥ tva kpako jvaradāhakṛt ||
kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ saraktābhiḥ piḍakābhiś ca pīḍītaṃ |
yasya vastirujaś cogrā jñeyan tacchoṇitārvudaṃ ||
māṃsadoṣeṇa jānīyād arvudam māṃsasambhavaṃ |
sīryante yasya māṃsāni yatra sarvāś ca vedanāḥ ||
vidyāt tam mānsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtam bhiṣak |
vidradhim sannipātena yathoktam abhinirddiśet ||
kṛṣṇāni citrāṇy athavā śūkāni saviṣāni ca |
pātitāni pacaṃtyāśu meḍhran niravaśeṣataḥ ||
kṛṣṇāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ |
sannipātasamutthānan tam vidyāt tilakālakaṃ ||
tanu māsārvurda yac ca māṃsā pākaś ca yaḥ smṛtaḥ |
vidradhiś ca na sidhyanti ye ca syu ttilakālakāḥ ||
ni || || o ||
athāto bhagnianidānādhyāyaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
patanapīḍanaprahāraviṣaduṣṭaprabhṛtibhir abhighātaviśeṣaiḥ || anekavidham asthnāṃ bhaṅgam upadiśanti |
tatra bhagnajātam anekavidham anusāryamāṇa dvividham evopapadyate sandhimuktaṃ kāṇḍabhagnañ ca | tatra ṣaḍvidhaṃ sandhim uktaṃ dvādaśavidhakāṇḍabhagnam bhavati |
tatra sandhim uktam utpiṣṭam viśliṣṭam viparivarttitam avakṣiptan tiryakkṣiptam iti ||
prasāraṇākuñcanāśaktir ugrarujatā sparśāsahatvañ ceti sāmānyataḥ sandhim uktalakṣaṇam uktaṃ |
vaiśeṣikan tūtpiṣṭe sandhāv ubhayataḥ | śopho vedanāprādurbhāvo viśeṣataś ca rātrau bhavati | viśliṣṭe lpaśophatā vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca | viparivarttitañ ca sandhau pārśvagamanād viṣamāṅgatā vedanā ca | avakṣipte śandhiviśleṣas tīvrarujatā ca | avakṣipte dvayoḥ sandhyasthnor atikrāntatā vedanā ca | tiryak_kṣipte tv ekāsthipārśvagamanam atyartham iti ||
kāṇḍabhagnam ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ | karkaṭakam aśvakarṇṇañ cūrṇṇitam piccitam asthicchallitā kāṇḍā bhagnam atipātitaṃ majjānugatavakrañ chinnaṃ sphuṭitaṃ sphāṭitam iti ||
svayathubāhulyam avapīḍyamāne śabdaḥ śrastāṃgatā vividhavedanāpravṛttir iti || sāmānyataḥ kāṇḍabhagnalakṣaṇam uktaṃ
viśeṣatas tu sammūḍham ubhayato sthi madhye bhagnaganthir ivonnaṃ karkaṭakaḥ || aśvakarṇṇavad udgatam aśvakarṇṇaṃ sabdasparśābhyāṃ cūrṇṇitam avagacchet | piccitam pṛthulatāṃ gatam ana_lpaśophaṃ || pārśvato ṇvasthihīnodgato sthicchallitakan nāmavellite prakampyamānaṃ | kaṇḍabhagnam asthi niśeṣacchinnāsthyavayavaḥ || asthimadhyapraviṣṭhātipātitaḥ saṃjñaḥ || kṣatabhagnam unnahyamānamajjām majjānugataṃ | ābhugnam iva yad vimuktāsthi ta vakran nāmaḥ || anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ cchinnaṃ | sphuṭitaṃ anubahudaritavedanāvān || śūkajpegpūrṇṇam ivādhmātam vipulaikadāri sphāṭitan nāma |
teṣu cūrṇṇataṃ cchinnātipātitamajjānugatāni kṛcchrasādhyāni kṛśātivṛddhabālāsahāyānāṃ kṣatakṣīṇakuṣṭiśvāsināṃ savraṇāni sandhyupagatāni ceti ||
bhabhavati cātra ||
bhinnaṅ kapālaṃ kaṭyān tu sandhim uktan tathā cyutaṃ |
jaghanam pratipiṣṭañ ca varjayīta vicakṣaṇaḥ ||
alaṃ kliṣṭaṅ kapālañ ca lalāṭe cūrṇṇitañ ca yat ||
bhagnaṃ stanāntare saṅkhyam pṛṣṭhe mūrdhni ca varjjayet |
samyaksaṃdhitam apy asthi durnikṣeptanibandhanāt ||
sakṣobhād vāpi yad gacched vikriyānta vivarjjayet ||
taruṇāsthīni nāmyante bhajyante nalakāni tu ||
kapālāni vibhajyante sphullanti rucakāni tu ||
15 || 0 ||
jpeg A 1267_11_63.jpg lower
athāto mukharoganidānādhyāyaṃ vāvyāvyākhyāsyāmaḥ ||
mukharogāḥ pañcaṣaṣṭir bhavanti sapta sv āyataneṣu | tatrāyatanāni oṣṭhau dantamūlāni dantā jijihvā tālu kaṇṭha sarvvāṇi cceti tarāṣṭāvoṣthayoḥ pañcadaśadantamūla aṣṭau danteṣu pañca jihvāyāṃ nava tālūni saptadaśa kaṇṭhe trayaḥ sarveṣ āyataneṣv iti |
tatrauṣṭhaprakopād vātapittakaphasannipātaraktamāṃsamedobhighātanimittāḥ |
karkaśau paruṣau sta saṃprāptānilavedanu |
dālyete paripāṭyete | hy oṣṭhau mārutakopataḥ ||
cīyate piḍakābhiś ca sarujābhis samantataḥ |
sadāhapākapiḍakau pītābhāsau ca pittataḥ ||
savarṇṇābhis tu cīyate piḍakābhir avedanau ||
bhava ta s tu kaphādoṣṭhau picchilau śītalau guru ||
sakṛt kṛṣṇau sakṛt pītau sakṛc chvetau tathaiva ca ||
sannipātena vijñeyāvanekapiḍakācitau ||
kharjūraraṅgavarṇṇābhiḥ piḍakābhinipīḍitau |
raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau |
gurusthūlau māṃsaduṣṭau māṃsapiṇḍavad udgatau ||
jantavaś cātra mūrcchanti narasyobhayato mukhāt |
sarpir maṇḍapratīkāśau medasā kaṇḍurau guru ||
oṣṭhau paryavadīryate pāṭyete cābhighātataḥ |
acchaṃ sphaṭikasaṃkāśamāsrāvaṃ sraṃvato bhṛśaṃ ||
dantacchadāvadīryate poṭyete cāsakṛt punaḥ |
tato vraṇaḥ susaṃruḍho mṛdutvam upagacchati ||
dantamūlagatās tu śītādo dantapupuṭo dantaveṣṭakaḥ | śauśiro mahāśauṣiraḥ paridaraḥ upakuśaḥ | dantavaidarbhaḥ khalivarddhanaḥ | adhimāṃsaḥ nāḍyaḥ pañcati ||
śoṇitan dantaveṣṭebhyo yasyo kasmāt pravartate |\
durgandīni sakṛṣṇāni prakledīni bhavanti ca ||
dantamāṃsāni paryante pacanti ca parasparaṃ |
śītādo nāma sa vyādhiḥ kapha
śoṇitasambhavaḥ ||
dantayostṛṣu vā yasya śvayathuḥ sparśanārtha sahaḥ |
dantapuprpaṭako nāma savyādhiḥ kapharaktajāḥ ||
sravanti pūyarudhirañ calā dantā bhavanti ca |
dantaveṣṭas sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ ||
śvayathur dantamūleṣu rujāvān kaphasambhavaḥ |
lālāsrāvī sa vijñeyaḥ śauśiro nāma nāmataḥ ||
dantāś calanti veṣṭebhyas tālu cāpy avadīryate |
yasmim sa sarvvajo vādhir mahāśausirasaṃjñetaḥ ||
dantamāṃsāni śīryante yasmin vati cāsakṛjpegt |
pittāsṛkkaphajo vyādhir jñeya yā paridaro hi saḥ ||
veṣṭes sadāham pacati yasya dantāś calanti ca | dāhena veṣṭās taptāś ca śuṣyante cāgninā yathā ||
aghaṭṭitāḥ ptasravanti śoṇitam mandavedanā |
yasmiṃ sopakuśo nāma pittaraktakṛto gadaḥ ||
ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān |
bhavanti dantās calās sac vaidarbhābhighātajaḥ ||
mārute nādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ |
khalivardhanasaṃjñosau jāyate ruk ca praśāmyati ||
hānavye paścime dante mahāsaupho mahārujāḥ |
lālāsrāvī kaphakṛ jñeyaḥ sodhikamāṃsakaḥ ||
dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yathoditāḥ ||
dantagatās tu dālanaḥ krimidantako dantaharṣo bhañjanakaḥ | śarkkarā | kakapālikāḥ śyāvadantā | hanumokṣaś ceti ||
dīryamāneṣv iva rujā yasya danteṣu jāyate |
dālano nāmas sa | vyādhis sadā gatinimittajaḥ ||
kṛṣṇas chidras ca calati sasaṃrambho mahārujaḥ |
animittarujo vātāt saṅjeyaḥ krimidantakaḥ ||
śītam uṣṇañ ca daśanāḥ sahante sparśanan na ca |
yasya tad dantaharṣan tu vyādhim vidyāt samīraṇāt ||
vakram vakram bhavedyasya dantabhalngaś ca jajate |
kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñitaḥ ||
śarkar eva sthirībhūto malo danteṣu yasya vaiḥ |
sā dantānāṃ guṇāṃ harī vijñeyā dantaśarkarā ||
kapāleṣv iva dīryatsu dantānāṃ saiva śarkarā |
kapāliketi paṭhitā sadā dantavināśinī ||
asṛnmiśreṇa pittena dagdho dantas tv avaśeṣataḥ |
śyāvatāṃ nīlatām vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ ||
vātena tais tair bhāvaiś ca hanusandhir viṃsagataḥ |
hanurmokṣa iti vijñeyo vyādhir arddhitalakṣaṇaḥ ||
jihvāgatās tu | kaṇṭakās trividhās tribhir doṣai lāsa upajihvā ceti ||
jihvānilena sphuṭitā prasuptā bhavec ca śākac chādanaprakāśā ||
pittāt sadāhair aṇumīyate ca dīrghaiḥ saraktair api kaṇṭakaiś ca || kaphena gurvī vahalā citā ca māṃsodḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ |
adhogato yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ solāsasaṃjñaḥ kapharaktamūrtiḥ ||
jihvā sa tu stambhayate pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśam eti pākaṃ |
jihvāgrarūpaḥ śvayathur hi jihvām unnāmya jātaḥ kapharaktamūlaḥ ||
lāakaraḥ kaṇḍuyutaḥ sa coṣaḥ | sātupajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ ||
tālugatās tu || galaśuṇḍikā tuṇḍikerī | adhruṣaḥ kacchapaḥ | arvuddhaḥ māsasaṃghātaḥ tālupurppuṭakaḥ tāluśoṣaḥ tālupākaḥ iti ||
kaphosṛgbhyān tālumūlāt pravṛddho dīrghaḥ | śopho dhmāṃtavastiprakāśaḥ |
tṛṣṇā kāsaḥ śvāsakṛttaṃ vadanti vyādhim vaidyaḥ galaśuṇḍeti nāmnāḥ ||
śophāḥ sthūlastodadāhaprapākī prāg uktābhyān tuṇḍikerī matā tu ||
mṛduḥ śopho lohitottho jñeyo dhruṣaḥ sajvaras tīvra ruk ||
kūrmonnato vedanāśīghrajarmā rogo jñeuaḥ cchapaḥ śleṣmaṇā tu ||
padmākāran tālumadhye tu śophaṃ tam vidyād raktārvudaṃ proktaliṅgaṃ ||
mānsannirujan tālumadhye jpegkaphā prokto vaidair māṃsasaṅghāta eṣaḥ ||
arusthiraḥ kolamātraḥ kaphena samedasā purppuṭas tāludeśe ||
śuṣyaty aty arthan dīryate cāpi tāluḥ śvāsaś caivograstāluśoṣonilāt tu ||
pittaṃ kuryāt pākam atyarthaghoram tāluny evaṃ tālupākam vadanti ||
kaṇṭhagatās tu || rohiṇyaḥ pañca || kaṇṭhaśālūka | adhijihvā balayor alāsaḥ ekavṛndaḥ śataghnī gilāyuḥ galavidrapiḥ galaughaḥ svaraghno māṃsatāno vidāriś ceti ||
galenilaḥ pittakaphau tu mūtau pradūṣya māṃsañ ca tothaiva śoṇitaṃ |
galopasaṃrodhakarais tathāṅkurair nihantyas unvyādhir ayaṃ hi rohiṇī ||
jihvā samantād bhṛśavedanān tu māsāṃṅkuraiḥ kaṇṭhanirodhanīyā |
tāṃ rohiṇīvātakṛtām vadanti tisras ca tās tv ādita eva kṛcchrā ||
kṣiprodgamā kṣipravidāhapākās tīvrajvarā pittanimittajā tu |
sroto nirodhinyacalonnatā ca sthitāṃkurā yā kaphasambhavā sā ||
gambhīrā pākiny anivāravīryā tridoṣaliṅgā tritayotthitan tu |
sphoṭacitā pittasamānaliṅgāsādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu
kolāsthimātraḥ kaphasambhavo yo granthir gale kaṇṭhakaśūkabhūtaḥ |
kharasthiraḥ śastranipātasādhyas taṅ kaṇṭhaśālūkam iti vruvanti ||
jihvāgrarūpaḥ svayathuḥ kaphāṃ tu jihvopariṣṭhād api raktamiśraḥ |
jñeyodhijihvā khalu roga eṣa vivarjjayed āgatapākam ena ||
valāsa evāyatam unnatañ ca śophaṃ karoty annagatin nivārya
taṃ sarvvathaivā prativāravīryaṃ vivarjjanīyam valayam vadanti ||
gale tu śophaṅ kurutaḥ pravṛddhau | śleṣmānilau śvāsarujopapannaṃ |
marmacchidaṃ dustaram etad āhur alāsasaṃjñanipuṇādhikāra ||
vṛtonnatāntaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ | sakaṇḍurovākyagurur mṛduś ca |
nāmvaikavṛndaḥ parikīrtyate sau vyādhir valāsaḥ kṣatajaḥ prasūtaḥ ||
samunnataṃ varttam amandadāhaṃ tīvraṃ jvarāṃ vṛndam udāharanti |
tac cāpi pittakṣataruḥ prakopāj jñeyaṃ satodam pavanātmakan tu ||
varttighanā kuṇṭhanirodhinī tu citācimātraṃ piśitaprarohaiḥ |
anekaruk prāṇaharī tṛdoṣā jñeyā śataghnīti śataghnirūpā ||
granthir gale tv āmalakāsthimātraḥ sthirolparupaḥ kaphapittamūrtti |
yo lakṣyate raktam ivāsravañ ca sa śastrasādhyas tu gilāyusaṃjñaḥ ||
sarvaṅ galaṃ prāpya samutthito yaḥ śopho rujāḥ santi ca yatra sarvā |
sa sarvadoṣo galavidradhis tu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya ||
śopho mahānannaja jalāvarodhī tīvrajvaro vāyugater nihanta ||
kaphena jāto rudhir anvitena gale galaughaḥ paṭhito bhiṣagbhiḥ ||
yasmyamānaḥ śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ śuṣkakaṇṭhaḥ |
kaphopadigdheṣv anilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ |
pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo | galoparodhāṅ kurute krameṇa ||
sa māṃsatāneti vibhartti sajpegṇa praṇut sarvakṛto vikāraḥ ||
sadāhatodaṃ śvayathuṃ satādam antamale pūtiviśīrṇṇamāsa |
pittena vidyād vadane vicāripārśve viśeṣāt sa tu yena śete ||
sarvvasarās tu vātapittakaphanimittāḥ ||
sphoṭaiḥ satodair vadanaṃ samantād yasyācitaṃ sarvasaraḥ savātāt |
raktais sadāhaiḥ piṭakais sapītair yasyācitañ cāpi sapittakopāt ||
avedanaiḥ kaṇḍuyutais satodaiyasyācitañ cāpi sa vai kapheneti ||
|| nidāne || || ❈ ||
granpacyarvudaṅgaṇḍaṃ vṛdvindañ ca ślīpa kṣudraśūkaṃ sabhagnañ ca mukharogeṇa smṛtaḥ ||
mūtre pradiṣṭandaśa ṣaṭvat pūrvaṃ sthānan nidānam ambhavatī it yac ca |
savistaran tat kathitam maye ha sve yas tu nāyan kathitaṃ hitāya || ❈ ||
samāptan nidānathāna || 0 ||
>
↺
<