MS Kathmandu NAK 5-333
| https://www.klib.gov.np | |
| Kaiser Library | |
| 5-333 | |
| NCC | [NCC identifier] |
| Siglum | H |
[description of manuscript]
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Paper |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Title | [title of commentary] |
| Author | Suśruta |
| Language | |
History
| Date of production | 0663. Nepala Saṃvat 663 (1465 CE). |
|---|---|
| Place of origin | [place of production] |
Editorial conventions
Revision history
| 2021-04-26 | Started the file. |
|---|---|
| 2021-04-26 | Transcribed 2.01 |
| 2021-04-26 | Converted to IAST and normalized dandas and word breaks. |
| 2021-05-25 | Transcribed 2.02 |
| 2021-06 | Transcribed 2.03 |
| 2021-06 | Transcribed 2.04 |
| 2021-06 | Transcribed 2.05 |
| 2021-06 | Transcribed 2.06 |
| 2021-06 | Transcribed 2.07 |
| 2023-01-20 | Transcribed 2.14 |
| 2023-01-22 | Added 2.13 |
| 2023-01-23 | Added 2.10 |
| 2023-01-25 | Transcribed 2.15 |
| 2023-01-26 | Transcribed 2.12 |
| 2023-01-28 | Transcribed 2.11 |
| 2023-02-15 | Proofread 2.16 |
| 2025-01-15 | Corrected page begin tags, added Zenodo links of folios, fixed certain xml ids, and added some missing text |
| 2025-03-31 | Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty. |
| 2026-03-26 | Added page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
Text transcription
| H |
folio 124v1
𑑊 athāto vātavyādhinidānaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarin dharmmabhṛtām variṣṭham
amṛtodbhavaṃ |
caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca
bhūpate |
sthānaṃ rogavibhāgañ ca vadasva vadatām varaḥ ||
sthānaṃ rogavibhāgañ ca vadasva vadatām varaḥ ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā jagāda bhagavān ṛṣiḥ
svayaṃbhūr eṣa bhagavān vāyur ity abhiśabditaḥ ||
svayaṃbhūr eṣa bhagavān vāyur ity abhiśabditaḥ ||
svātantryān nityabhavāc ca
sarvvagatvāt tathaiva ca |
sarvveṣām eva sarvvātmā sarvvalokanamaskṛtaḥ ||
sarvveṣām eva sarvvātmā sarvvalokanamaskṛtaḥ ||
sthityutpattivināśeṣu bhūtānām eṣa
kāraṇaṃ |
avyakto vyaktakarmmā ca śīto rūkṣo laghuś caraḥ ||
avyakto vyaktakarmmā ca śīto rūkṣo laghuś caraḥ ||
tiryaggo dviguṇaś caiva rajo vahula eva
ca |
acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ ||
acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ ||
āśucārī muhūścārī pakvādhānagudālayaḥ |
dehe vicaratas tasya lakṣaṇāni nivodha me ||
dehe vicaratas tasya lakṣaṇāni nivodha me ||
indriyārthopasampattir
ddoṣadhātvagni sāmyatāṃ |
kriyāṇām ānulomyañ ca kuryād vāyur adūṣitaḥ ||
kriyāṇām ānulomyañ ca kuryād vāyur adūṣitaḥ ||
yathāgni pañcadhā bhinno nāmasthānātmakarmmabhiḥ
|
bhinno 'nilas tathā hy eko nāmasthānakriyāmayaiḥ ||
bhinno 'nilas tathā hy eko nāmasthānakriyāmayaiḥ ||
prāṇodānaḥ samānaś ca vyānopānas tathaiva ca |
sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇaṃ ||
sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇaṃ ||
yo 'nilo vaktrasaṃcārī sa prāṇo nāma
dehadhṛk |
so nnam praveśayaty antaḥ prāṇām̐ś cāpy avalamvate ||
so nnam praveśayaty antaḥ prāṇām̐ś cāpy avalamvate ||
prāyaśaḥ kurute cāpi hikkāśvāsādikān gadān |
udāno nāma yo py ūrdhvam upaiti pavanottamaḥ ||
udāno nāma yo py ūrdhvam upaiti pavanottamaḥ ||
tena bhāṣitagītādir vviśeṣo 'bhipravarttate
|
ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ ||
ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ ||
āmapakvāsayacaraḥ samāno 'gnisahāyavān |
annam pacati tajjām̐ś ca bhāvān pravivinakti saḥ ||
annam pacati tajjām̐ś ca bhāvān pravivinakti saḥ ||
gulmāgni saṅgātīsārān prāyaśaś ca
karoti hi ||
kṛtsnadehadehacaro vyāno rasasamvāhanodyataḥ
|
kṛtsnadeha
svedāsṛksrāvaṇaś cāpi sarvvathā ceṣṭayaty api ||
kruddhaś ca kurute rogān prāyaśaḥ ;shagān ||
kruddhaś ca kurute rogān prāyaśaḥ ;shagān ||
pakvādhānālayo 'pānaḥ kāle karṣati cāpy adhaḥ |
vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārttavāni ca ||
vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārttavāni ca ||
kruddhaś ca kurute rogān ghorān vasti
gudāśrayān ||
śukradoṣāḥ pramehāś ca vyānāpānapradoṣajāḥ |
śukradoṣāḥ pramehāś ca vyānāpānapradoṣajāḥ |
yugapat kupitāś cāpi dehaṃ bhindyur asaṃśayaṃ
||
||
ataḥ sarvvān pravakṣyāmi nānā sthānāntarāśritān |
vahuśaḥ kupito vāyur vvikārān kurute hi yān ||
vāyur āmāsaye kruddhaḥ kuryāc chardyādikān gadān |
vāyur āmāsaye kruddhaḥ kuryāc chardyādikān gadān |
mohaṃ mūrcchām pipāsāṃ ca hṛdgraham
pārśvavedanāṃ ||
pakvāsayastho ntrakūjaṃ śūlādhmānau karoti ca |
pakvāsayastho ntrakūjaṃ śūlādhmānau karoti ca |
kṛcchramūtrapurīṣatvam ānāhan trikavedanāṃ ||
srotrādiṣv indriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ |
srotrādiṣv indriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ |
vaivarṇṇyaṃ sphuraṇaṃ rūkṣaṃ suptiṃ
cumucumāyanaṃ ||
tvakstho nistodanaṃ granthīn
tvakstho nistodanaṃ granthīn
sarujān māṃsasaṃśritaḥ | ?
tathā medāśritaḥ kuryād granthīn mandarujo vraṇān
tathā medāśritaḥ kuryād granthīn mandarujo vraṇān
kuryād sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇaṃ |
snāyuprāptaḥ snāyujālaṃ stambhayaty ākṣipaty api ||
snāyuprāptaḥ snāyujālaṃ stambhayaty ākṣipaty api ||
hanti sandhigataḥ saṃdhīn śūlaśophau karoti ca |
asthibhedaḥ praśoṣaś ca kuryāc chūlañ ca tatkṛtaḥ ||
asthibhedaḥ praśoṣaś ca kuryāc chūlañ ca tatkṛtaḥ ||
tathā
majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati |
apravṛttim pravṛttim vā vikṛtāṃ śukragonilaḥ ||
apravṛttim pravṛttim vā vikṛtāṃ śukragonilaḥ ||
hastapādaśirodhātūn tathā sañcarati kramāt |
vyāpnuyād vākhilaṃ deham vāyuḥ sarvvagato nṛṇāṃ ||
vyāpnuyād vākhilaṃ deham vāyuḥ sarvvagato nṛṇāṃ ||
stambhanākṣepaṇa svāpa śopha śūlām̐ś ca sarvvaśaḥ |
sthāneṣūkteṣu sanmiśraḥ sanmiśrāḥ kurute rujāḥ ||
sthāneṣūkteṣu sanmiśraḥ sanmiśrāḥ kurute rujāḥ ||
kuryād avayavasthaś ca mātariśvā gadān
vahūn |
prāṇe pittāvṛte ccharddir ddāhaś
caivopajāyate ||
daurvvalyaṃ sadanaṃ tandrā vairasyañ ca
kaphāvṛte |
udāne pittayukte tu mohamūrcchābhramaklamāḥ ||
udāne pittayukte tu mohamūrcchābhramaklamāḥ ||
asvedaharṣo mandāgniḥ śītatā kaphāvṛte |
sveda dāhoṣṇya mūrcchāḥ syuḥ samāne pittasaṃyute ||
sveda dāhoṣṇya mūrcchāḥ syuḥ samāne pittasaṃyute ||
kaphena saṃge viṇmūtre gātre harṣaś ca jāyate |
apāne pittayukte tu dāhoṣṇo raktamūtratā ||
apāne pittayukte tu dāhoṣṇo raktamūtratā ||
adhaḥkāyagurutvañ ca śītatā ca kaphāvṛte |
vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaḥ klamaḥ ||
vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaḥ klamaḥ ||
stambhanoddaṇḍakaś cāpi śothaśūlaṃ kaphāvṛte ||
prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇāṃ ||
doṣādhva madyapramadā vyāyāmaiś ca prapīḍitān ||
doṣādhva madyapramadā vyāyāmaiś ca prapīḍitān ||
ṛtudeśa viparyāsād asātmyānāñ ca bhojanāt |
sthūlasyāvyāyāmavato vātaraktam prakupyati ||
sthūlasyāvyāyāmavato vātaraktam prakupyati ||
hastyaśvoṣṭrair gacchato 'nyaiś ca vāyuḥ kopaṃ
yāyāt kāraṇaiḥ sevitaiś ca |
tīkṣṇoṣṇāmla kṣāra śākādi bhojyaiḥ santāpādyair bhūya āsevitaiś ca ||
tīkṣṇoṣṇāmla kṣāra śākādi bhojyaiḥ santāpādyair bhūya āsevitaiś ca ||
śīghraṃ raktam vidravaty
āśu tac ca vāyor mmārggaṃ saṃruṇadhdhy āśu yātaḥ |
kruddho 'tyartham mārggarodhād vipannas ?
kruddho 'tyartham mārggarodhād vipannas ?
tat saṃpṛktam vāyunā dūṣitena ||
tatprāvalyād ucyate vātaraktaṃ
tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjāktaṃ | ?
tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjāktaṃ | ?
asparśecchātodabhedapraśoṣo svāpopeto
vātaraktena pādau ||
pittāsṛgbhyāṃ bhavatas tūgradāhāv atyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca |
pittāsṛgbhyāṃ bhavatas tūgradāhāv atyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca |
kaṇḍūmantau svetaśītau saśothau
pīnastabdhau śleṣmaduṣṭe tu rakte ||
sarvvaduṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ svaṃ svaṃ liṃgam pādayor ddarśayanti ||
sarvvaduṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ svaṃ svaṃ liṃgam pādayor ddarśayanti ||
pādayor mmūlam āsthāya kadācid dhastayor api |
ākhor vviṣam iva kruddhas tad deham anusarppati ||
ākhor vviṣam iva kruddhas tad deham anusarppati ||
ājānusphuṭitaṃ yac ca prabhinnam praśrutañ ca
yat |
vātaraktam asādhyan tad yāpyaṃ
samvatsarotthitaṃ ||
?
yadā tu dhamanīḥ sarvvāḥdigital_image kupito bhyeti mārutaḥ |
yadā tu dhamanīḥ sarvvāḥdigital_image kupito bhyeti mārutaḥ |
tadākṣipaty āśu muhur mmuhur ddehaṃ muhuścaraḥ
||
muhur mmuhus tv ākṣipaṇād ākṣepaka iti smṛtaḥ |
muhur mmuhus tv ākṣipaṇād ākṣepaka iti smṛtaḥ |
yato yaṃ tāmyate 'tyartham ato jñeyo 'patānakaḥ
||
kaphānvito bhṛśam vāyus tāsv eva yadi tiṣṭhati |
kaphānvito bhṛśam vāyus tāsv eva yadi tiṣṭhati |
sa daṇḍavat stambhayati sa tu
daṇḍāpatānakaḥ ||
?
?
dhanustulyan named yas tu sa
dhanuḥstambhasaṃjñitaḥ |
aṃgulīgulpha jaṭhara hṛdvakṣogala saṃśritaḥ ||
aṃgulīgulpha jaṭhara hṛdvakṣogala saṃśritaḥ ||
snāyupratānam anilo yadākṣipati vegavān |
viṣṭavdhākṣastavdhahanur vbhagnapārśvaḥ kaphān vaman ||
viṣṭavdhākṣastavdhahanur vbhagnapārśvaḥ kaphān vaman ||
abhyantaran dhanur iva yadā nāmyati mānavaḥ
|
tadā so 'bhyantarāyāmaṃ kurute māruto valī ||
tadā so 'bhyantarāyāmaṃ kurute māruto valī ||
vāhyasnāyupratānastho vāhyāyāmaṅ karoti ca |
tam asādhyaṃ vudhāḥ prāhur vvakṣaḥkaṭyūrubhañjanaṃ ||
tam asādhyaṃ vudhāḥ prāhur vvakṣaḥkaṭyūrubhañjanaṃ ||
kaphapittānvito vāyur vvāyur eva ca
kevalaṃḥ|
kuryād ākṣepakaṃ tv anyaṃ caturtham abhighātajaṃ ||
kuryād ākṣepakaṃ tv anyaṃ caturtham abhighātajaṃ ||
garbbhapātanimittaś ca śoṇitātisravāc ca yaḥ |
abhighātanimittaś ca na sidhyaty apatānakaḥ ||
abhighātanimittaś ca na sidhyaty apatānakaḥ ||
adhogamāś cordhvagāś ca tiryaggāś cānilo valī |
yadātyartham prakupito dhamanīḥ pratipadyate ||
yadātyartham prakupito dhamanīḥ pratipadyate ||
tadānyatarapakṣasya sandhivandhān vimokṣayan |
hanti pakṣan tam āhuś ca pakṣāghātam bhiṣagvarāḥ ||
hanti pakṣan tam āhuś ca pakṣāghātam bhiṣagvarāḥ ||
tasya kṛtsnaṃ śarīrārddham akarmmaṇyam acetanaṃ
|
tataḥ pataty asūn vāpi tyajaty anilapīḍitaḥ ||
tataḥ pataty asūn vāpi tyajaty anilapīḍitaḥ ||
dāhaḥ santāpamūrcchā syur vvāyau
pittasamanvite |
śaityaśophagurutvañ ca tasminn eva kaphānvite
||
śuddhavātāhatam pakṣaṃ kṛcchraṃ sādhyatamam
viduḥ |
sādhyam anyena saṃsṛṣṭam asādhyaṃ kṣayahetukaṃ ||
sādhyam anyena saṃsṛṣṭam asādhyaṃ kṣayahetukaṃ ||
uccair vvyāharato 'tyarthaṃ khādataḥ
kaṭhināni vā |
hasato jṛmbhato bhārāc chayanād viṣamād api ||
hasato jṛmbhato bhārāc chayanād viṣamād api ||
?
arddayitvānilo vaktram ardditañ janayaty ataḥ ||
arddayitvānilo vaktram ardditañ janayaty ataḥ ||
vakrībhavati vaktrārddhaṅ grīvā cāpy upavarttate
||
śiraś calati vākbhaṃgonetrādīnāṃ ca vaikṛtaṃ |
śiraś calati vākbhaṃgonetrādīnāṃ ca vaikṛtaṃ |
grīvācivukadantānāṃ tasmin pārśve ca vedanā ||
tam ardditam iti prāhur vvyādhiṃ
vyādhivicakṣaṇāḥ ||
kṣīṇasyānimiṣākṣasya praśaktāvyaktabhāṣiṇaḥ ||
na sidhyaty ardditam vāḍhaṃ trivarṣam vepanasya ca ||
na sidhyaty ardditam vāḍhaṃ trivarṣam vepanasya ca ||
pārṣṇipratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā
sānilārdditā |
sakthnaḥ kṣepan na gṛhṇāti gṛdhrasīti ca sā smṛtā ||
sakthnaḥ kṣepan na gṛhṇāti gṛdhrasīti ca sā smṛtā ||
talam pratyaṃgulīnān tu kaṇḍarā
vāhupṛṣṭhataḥ |
vāhvoḥ karmmakṣayakarī viśvañcītīha cocyate ||
vāhvoḥ karmmakṣayakarī viśvañcītīha cocyate ||
vātaḥ śoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ |
jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣeti sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat ||
jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣeti sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat ||
vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarām ākṣiped
yadā |
khañjas tadā bhavej jantuḥ paṃguḥ sakthnor dvayor vyadhāt ||
khañjas tadā bhavej jantuḥ paṃguḥ sakthnor dvayor vyadhāt ||
prakāmam vepate jantuḥ
khañjann iva ca gacchati |
kalāyakhañjan tam vidyān muktasandhipravandhanaṃ ||
kalāyakhañjan tam vidyān muktasandhipravandhanaṃ ||
nyaste tu viṣame pāde rujaṃ kuryāt samīraṇaḥ |
vātakaṇṭaka ity eṣa jāyate khalukāśrayaḥ ||
vātakaṇṭaka ity eṣa jāyate khalukāśrayaḥ ||
pādayoḥ kurute dāham pittāsṛksahito 'nilaḥ ||
viśeṣataś caṅkramataḥ pādadāhan tam ādiśet ||
viśeṣataś caṅkramataḥ pādadāhan tam ādiśet ||
hṛṣyate caraṇau yasya bhaveyātāñ ca suptakau |
pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ ||
pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ ||
aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayaty aṃgavandhanaṃ |
sirāś cākuñcya tatrastho janayaty avavāhukaṃ ||
sirāś cākuñcya tatrastho janayaty avavāhukaṃ ||
yadā śabdavaham vāyuḥ śrotra āvṛtya
tiṣṭhati |
śuddhaḥ śleṣmānvito vāpi vādhiryan tena jāyate ||
śuddhaḥ śleṣmānvito vāpi vādhiryan tena jāyate ||
āvṛtya vāyuḥ sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ |
narāṅ karoty akriyakām mūka mirmmira gadgadāṃ ||
narāṅ karoty akriyakām mūka mirmmira gadgadāṃ ||
śiro grīva hanuḥ śaṃkhau yasya
bhindann ivānilaḥ |
karṇṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇṇaśūlaḥ sa ucyate ||
karṇṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇṇaśūlaḥ sa ucyate ||
adho yā vedanā yāti varccomūtrāsayotthitā
||
bhindatīva gudopasthau sā tūnīnāma nāmataḥ ||
bhindatīva gudopasthau sā tūnīnāma nāmataḥ ||
gudopasthotthitā saiva pratilomam
pradhāvitā |
vegaiḥ pakvāsayaṃ yāvat pratitūnīti sā smṛtā ||
vegaiḥ pakvāsayaṃ yāvat pratitūnīti sā smṛtā ||
sāṭopam atyugrarujam ādhmānam udaram bhṛśaṃ
|
ādhmānan tam vijānīyād ghoram vātanirodhajaṃ ||
ādhmānan tam vijānīyād ghoram vātanirodhajaṃ ||
vimuktapārśvahṛdayan tad evāmāsayotthitaṃ |
pratyādhmānam vijānīyāt kaphavyākulitānilaṃ ||
pratyādhmānam vijānīyāt kaphavyākulitānilaṃ ||
aṣṭhīlāvad ghanaṃ granthim ūddhvam āyatam
unnataṃ |
vātāṣṭhīlām vijānīyād vahirmmārggāvarodhinīṃ ||
vātāṣṭhīlām vijānīyād vahirmmārggāvarodhinīṃ ||
etām eva rujāyuktaṃ vātadigital_image viṇ mūtrarodhinīṃ |
pratyaṣṭhīlām iti vadej jaṭhare tiryagutthitām
pratyaṣṭhīlām iti vadej jaṭhare tiryagutthitām
iti || || vātavyādhinidānaṃ prathamaḥ || 1
||
athāto 'rśasān nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
ṣaḍarśāṃsi bha vanti ||
vātapittokaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni ceti ||
tatrānātmavatāṃ yathoktaiḥ pra kopanaiḥ prakupitāḥ doṣāś caikaikaśaḥ | dvandvaśaḥ
sama stāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṃ prasṛtāḥ | viśeṣato
mandāgneḥ pradhānadhamanīr anuprapadyā dho gatvā gudam
āgamya pradūṣya gudavalīrmmāṃsam prarohaṃ kandāñ janayanti
tāny arśāṃsīty ācakṣate ||
tatra sthūlāntraprativaddham ardhapañcamāṅagulaṅ
gudam āhus tasmin valayas
tisroddhyardhāṅagulāntarasambhūtāḥ | pravāhiṇī visṛjanī
saṃvaraṇī ceti |
romāntebhyo yavāddhyarthe gudauṣṭhaḥ |
prathamā tu gudauṣṭhādaṅagulamātre
teṣāṃ tu bhaviṣyatāṃ pūrvvarūpāṇi |
annena śraddhā kṛcchrāt paktir amlīkān na viṣṭambhaḥ
sakthisadanamāṭopaḥ kārśya
foliofoliom
udgārabāhulyam akṣṇoḥ śvayathur gudaparikarttanaṃ kāsaśvāsaḥ
pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaḥ kadācit tadā balahānirindriyayair
vvatvāñ ceti|
jāteṣv etāny eva liṃgāni pravyaktatarāṇi bhavanti ||
tatra mārutāt pariśu ṣkāruṇavarṇṇāni
viṣamamadhyamāni kadambapuṣpatuṇḍikerīkānāḍīmukhasūcīmukhākṛtīni
tair upadrutaḥ saśūlaṃ saṃhatam upaveśyate |
kaṭīpṛṣṭhagudameḍhreṣu cāsya vedanā gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi
cāsya tannimittāny eva kṛṣṇanakhanayanavadanamūtrapūrī
ṣavarṇṇaiś ca puruṣo bhavati ||
pittān tu nīlāgrāṇi tanūni visarppāni
pītāvabhāsāni yakṛtprakāśāni
śukajihvāsaṃsthānāni yavamadhyāni jalaukāvaktrasadṛśāni
praklinnāni bhavanti | tair upadṛtaḥ sadāhaṃ sarudhiram
avipakvam atisāryate | dāhajvarapipāsāś cāsyopadravā bhavanti
| tannimittāny eva pītanakhananayanavadanamūtrapurīṣaś
ca puruṣo bhavati |
śleṣmajāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni
snigdhāni
foliopāṇḍūni śuklāvabhāsāni
karīrapanasāsthigostanākānāṇi na bhidyante na sravanti ca
kaṇḍūbahulāni ca bhavanti | tair upadṛtaḥ saśleṣmakam
analpam āmaṃvasā medaḥ | prakāśam atisāryate | sophaśītajvarārocakāvipākaśiro
gauravagātrasadanāni cāsya tannimittāny eva
śuklanakhanayanavadanamūtrapurīṣavarṇṇaś ca puruṣo
bhavati |
raktajāni tu nyatrodhaprarohavidruma
kākaṇantikāphalasadṛśāni pittalakṣaṇāni ceti | yadā tu
gāḍhapurīṣaprapīḍitāni bhavanti | tada ātyarthaṃ duṣṭam
uṣṇam asṛk sahasā visṛjanti | tasya cā ti pravṛttau śoṇitāti
yogopadravāś cāsya bhavanti ||
sannipātajāni sarvalakṣaṇayuktāni |
sahajāni duṣṭaśukraśoṇitanimittāni | teṣāṃ
doṣata eva prasādanaṃ kartavyaṃ | viśeṣataś cātra
durddarśanāni paruṣāruṇapāṇdūni dāruṇāny antarmukhāni |
tair upavidrutaḥ kṛṣo 'lpabhuk sirāsantata gātro 'lpaprajaḥ
kṣiṇaretaś ca bhavati ||
bhavati cātra |
bāhyamadhyamayor valyoḥ pratikuryād bhiṣakvaraḥ |
valyām abhyantarāyāṃ tufolio foliopratyākhyāyācaret kriyāṃ
bāhyamadhyamayor valyoḥ pratikuryād bhiṣakvaraḥ |
valyām abhyantarāyāṃ tufolio foliopratyākhyāyācaret kriyāṃ
prakupitās tu doṣā meḍhram abhiprapannā
māṃsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūṃ janayanti | tasmin kaṇḍūkṛte kṣate
duṣṭamāṃsajāḥ prarohāḥ | picchilarudhirasrāviṇo jāyante
kūrcakino 'bhyantaram upariṣṭādvā te tu śepham vināśayanty
upaghnanti puṃstvaṃ | yonim abhiprapannā durgandhi picchilā
srāviṇaḥ | chatrākārām prarohāñ janayanti te tu yonim
upaghnanty ārtavaṃ ca | nābhim abhiprapannāḥ sukumārān
picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśāṃ karīrāñ janayanti ta evordhvam āgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣv arśāṃsy upajanayanti
tatra karṇajeṣu bādhiryaṃ śūlaṃ pūtikarṇatāñ ca netrajeṣu
vartmāvarodho vedanā srāvo darśanavināśaś ca ||
ghrāṇajeṣu pratiśyāyo 'timātraṃ kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsitā
pūtināsya śiroruk sānunāsikavākyañ ca bhavati || vaktrajeṣu
kaṇṭhoṣṭhatālūṣv anyatameṣu tair gadgadavākyatā
rasāvarodho mukharogāś ca bhavanti ||
vyānas tu prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ parigṛhya
bahirddhā sthirāṅ kīlavadarśo
'bhinivarttayati tañ carmakīlam īty ācakṣate || folio
folio bhavanti cātra ||
tasya todo 'tha pārūṣyaṃ mārutenopajāyate |
śleṣmaṇā tu savarṇṇatvaṃ grathitatvañ ca nirdiśet ||
tasya todo 'tha pārūṣyaṃ mārutenopajāyate |
śleṣmaṇā tu savarṇṇatvaṃ grathitatvañ ca nirdiśet ||
pittaśoṇitajaraukṣyaṃ kṛṣṇatā
ślakṣna kṣṇatā tathā
|
samudīrṇakhara tvañ ca carmmakīlasya lakṣaṇam||
samudīrṇakhara tvañ ca carmmakīlasya lakṣaṇam||
durnnāmnāṃ lakṣaṇaṃ vyāsād uktaṃ yac ca
samāsataḥ |
sannipāta samutthāni sahajāni ca varjjayet |
sannipāta samutthāni sahajāni ca varjjayet |
valyaḥ sarvvāś ca yeṣāṃ hi durnāmabhir
upadrutāḥ |
tais tu pratihato vāyur apānaḥ sannivarttate ||
tais tu pratihato vāyur apānaḥ sannivarttate ||
tato vyānena saṃgamya jyotir asya
pramarddatīti ||2||
arśonidāne dvitīyaḥ ||
folio 130v
athāto 'śmarīṇāṃ nidānam vyākhyāsyāmaḥ
||
catasro'maryo bhavanti
śleṣmādhiṣṭhānād vātena pittena śleṣmaṇā śukreṇeti |
tatra jvaro
vastipīḍārocakamūtrakṛcchrā vastiśirasica vedanā śepasi
muṣkayoś ca | vastagandhi mūtrañ ca sāmānyaṃ pūrvvarūpaṃ sarvvāsām
eva |
tatrāpathyasevinaḥ śleṣmā
mūtrasaṃsṛṣṭo'nupraviśya vastim aśmarīm upajanayati |
folio 131v
tatra śleṣmāśmarī śleṣmalam
annam abhyasato 'tyartham upalipyādhaḥ parivṛddhiṃ prāpya
bastimukham adhiṣṭhāya śroto niruṇaddhi | tasya mūtrapratighātād
dālyate bhidyate nistudyata iva ca bavastiguruś ca
bhavati | aśmarī cātra śvetā snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍapratīmā
madhuvarṇā bhā bhavati | tāṃ śleṣmāśmarīm iti vidyāt |
pittayuktas tu śleṣmā
saṃghātamupagamya yathoktaṃ parivṛddhim prāpya bastimukha m
adhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi | tasya mūtrapratighātād ūṣyate
cūṣyate pacyate iva bastir uṣṇaś ca bhavati | aśmarī
cātra saraktā pītāvabhāsā kṛṣṇa bhallātakapratimā
madhuvarṇṇābhā bhavati | tāṃ paittikīm iti vidyāt ||
vātayuktas tu śleṣmāsaṃghātam upagamya
yathoktaṃ parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya
sroto niruṇaddhi | tasya mūtrapratīghātāt tīvrā vedanā
bhavati | tayā 'tyarthaṃ pīḍamāno dantān khādati nābhim pīḍayati
meḍhraṃ pramṛdnāti garddhayati
vidahati | vātamūtrapurīṣakṛcchrtā ca bhavati | aśmarī cātra śyāmā
viṣamā kharā paruṣā kadambapuṣpavat kaṇṭakacitā bhavati | tāṃ
vātikīm iti vidyāt ||
prāyeṇa tās tisro 'śmaryo bhavanti |
divāsvapnasamasanādhyasanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvād vālānāṃ
teṣām eva cālpabastikāyatvād amāṃsopacayāc ca
sukhagrahaṇāharaṇāś ca bhavanti | mahatān tu śukrāśmarī
śukranimittā bhavati ||
maithunavighātāc chakram upasthitam
anirgacchan vimārgam anilovigṛṣkavṛṣaṇayor
anta re saṃharati saṃhṛtya copaśoṣayati sā mūtramārgam āvṛtya
mūtrakṛcchraṃ basti śirasi vedanāṃ śepasi muṣkayoś ca
śvayathum utpādayati nipīḍitamātre ca tasminnavakāśe
pravilayam āpadyate | tāṃ śukrāśmarīm iti vidyāt ||
atha jātāsu vedanāsu mūtradhārāsu
saṅgaḥ sa rudhiramūtravikiraṇañ ca ||
bhavati cātra
nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṃkṣaṇaśepasāṃ |
ekadvāras tanutvakko madhye bastir adhomukhaḥ ||
nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṃkṣaṇaśepasāṃ |
ekadvāras tanutvakko madhye bastir adhomukhaḥ ||
alābur iva rūpeṇa sirāsnāyubhir āvṛtaḥ |
mūtrāsayo malādhāraḥ prāṇāyatanam uttamam |
mūtrāsayo malādhāraḥ prāṇāyatanam uttamam |
nāḍībhir upanītasya mūtrasyāmāsayāntarāt |
jāgrataḥ svapato foliovāpi sa niṣyandena pūryate ||
āmukhāt salile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pratipūryate ||
āmukhāt salile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pratipūryate ||
nave ghaṭe yathā vaddhi bastimūtrasya pūryate |
etenaiva tu kalpena vātaḥ pittaṃ kapho 'pi vā |
etenaiva tu kalpena vātaḥ pittaṃ kapho 'pi vā |
mūtrayuktam upasnehāt praviṣya kurute 'śmarīn ||
apsu svacchāsv api yathā niṣiktāsu nave maṇau |
apsu svacchāsv api yathā niṣiktāsu nave maṇau |
bhavet kālāntarāt paṅkas tadvad aśmarisambhavaḥ
||
saṃhṛtyāpo yathā divyāṃ māruto 'gniś ca vaidyutaḥ ||
saṃhṛtyāpo yathā divyāṃ māruto 'gniś ca vaidyutaḥ ||
tadvad valāsaṃ bastistham uṣmā saṃhṛtya
sānilaḥ ||
sābhinnamūrttir vvātena śarkkarety abhidhīyate
|
mūtrasrotaḥ pravisṛtā sakāḥ kuryād upadravān |
daurbalyaṃ sadanaṃ kārśyaṅ kukṣiśūlam
arocakaṃ |
pāṇḍutvam uṣṇavātañ ca tṛṣā hṛtpīḍanaṃ vamīṃ ||
pāṇḍutvam uṣṇavātañ ca tṛṣā hṛtpīḍanaṃ vamīṃ ||
mārute viguṇe bastau mūtraṃ samyag na
vartate |
vikārā vividhāś cāpi pratilome bhavanti hīti ||
vikārā vividhāś cāpi pratilome bhavanti hīti ||
3 || aśmarīnidāne tṛtīyaḥ || ꣸ ||
athāto bhagandarāṇān nidānaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
vātapittaśleṣmasannipātāgantukanimittāḥ
śataponakoṣṭragrīva parisrāviśamvūkāvarttonmārggiko yathāsaṃkhyaṃ pañca bhagandarā
bhavanti | te tu gudabastibhagapradeśadāraṇād
bhagandarā ity ucyante | abhinnās tu piḍakā bhinnās tu bhagandarāḥ ||
tatrāpathyasevinām vāyuḥ prakupitaḥ
sannivṛttaḥ sthirībhūto gudam abhigato gudadvārād aṅgule
dvyaṅgule tryaṅgule vā mānsaśoṇitam abhipradūṣyā
ruṇavarṇṇāṃ piḍakāñ janayati | sā 'sya todādīn vedanāviśeṣān
upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam upaiti |
mūtrāsayābhyāsagatatvāc ca vraṇapraklinnaḥ
śataponakavad aṇumukhaiś chidrair āpūryate | tāni ca
cchidrāṇy ajasraṃ phenānuviddham āsrāvam pravahanti | vraṇaś
chidyate bhidyate tāḍyate sūcībhir iva nistudyate gudaś
cāvadīryate vātamūtrapurīṣaretasām apy āgamaś ca taiś
chidrair vbhavati tam bhagandaraṃ śataponakam ity ācakṣate ||
pittaṃ tu kupitam anilenādhaḥ preritaṃ
pūrvvavad evāvasthitaṃ raktān tanvīm ucchritāgrām uṣṭragrīvākārām
piḍakāñ janayati | sā 'sya dāhādīn vedanāviśeṣān upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam
upaiti | vraṇaś cāgnikṣārābhyām iva dahyate durggandham uṣṇam
āsrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati taṃ
bhagandaram uṣṭragrīvam ity ācakṣate ||
śleṣmā prakupitaḥ samīraṇenādhaḥ preritaḥ
pūrvvavadevāvasthitaḥ śuklāvabhāsāṃ sthirāṅ kaṇḍūmatīm piḍakāñ
janayati | sā 'sya kaṇḍvādīn vedanāviśeṣān upajanayati
| apratikriyamāṇā ca pākam upaiti | vraṇaś ca kaṭhinaḥ
sasaṃrambhaḥ kaṇḍūprāyaḥ picchilamāsrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretānsi visṛjati tam bhagandaram
parisrāviṇam ity ācakṣate ||
vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau tu pittaśleṣmāṇau
parigṛhyādho gatvā pūrvvavad eva sthitaḥ
pādāṅguṣṭhapramāṇāṃ sarvvaliṃgām piḍaktāñ janayanti | te 'sya
todadāhakaṇḍvādīn vedanāviśeṣān upajanayanty apratikriyamāṇāś ca
pākaṃ gacchanti | vraṇaś ca nānāvidhavarṇṇavedanā
nānāvidhavarṇṇam āsrāvaṃ sravati pūrṇṇanadīśambukāvarttavac cātra
abhyuttiṣṭhati vedanāviśeṣāḥ | taṃ bhagandaraṃ śambukāvarttam ity ācakṣate ||
mūḍhena tu sāsthiśalyam annam abhyavahṛtaṃ yadā
gāḍhapurīṣonmiśram apānenādhaḥ preritam asamyag āgataṃ gudaṃ
kṣiṇoti | tadā tatra kṣatanimittāṅ gatir upajāyate ||
tasmiñś cakṣate pūyarudhirāvarṇṇai māṃsakothe bhūmāv iva
jalapraklinnāyāṃ krimayaḥ sañjāyate | te bhakṣayanto gudam
anekadhā pārśvato 'vadārayanti tasya taiś ca
kṛmikṛtair mmārggair vvātamūtrapurīṣaretatāṃsy
abhiprapadyante | tam bhagandaram unmārggiṇam ity ākṣate ||
bhavati cātra |
ghorāḥ sādhayitun duḥkhāḥ sarvva eva bhagandarāḥ | teṣv asādhyas tridoṣotthaḥ kṣatajaś ca bhagandara iti || 4 ||
ghorāḥ sādhayitun duḥkhāḥ sarvva eva bhagandarāḥ | teṣv asādhyas tridoṣotthaḥ kṣatajaś ca bhagandara iti || 4 ||
bhagandaranidāne caturthaḥ ||
folio 133r dscn3111 fol 133.jpg
athātaḥ kuṣṭhanidānam vyākhyāsyāmaḥ
||
mithyāhārācārasya pittaśleṣmāṇau
prakupitauparigṛhyānilaḥ pravṛddhas tiryaggāḥ sirāḥ
saṃprapadya samūddhūya bāhyamārggam prati samantād vikṣipati | yatra yatra vikṣipto niścarati tatra tatra maṇḍalāni
bhavanti | tatra ca parivṛddhim prāpyāpratikriyamāṇo bhyantaram anuprāpto dhātūn vidūṣayati
|
tasya ca pūrvvarūpāṇi tvakpārūṣyam akasmād
romaharṣaḥ kaṇḍūsvedabahutvaṃ suptatvam aṅgānām asṛkkṛṣṇatā ca ||
tatra sapta mahākuṣṭhāni | ekādaśakṣudrakuṣṭhāny evam aṣṭādaśa bhavanti | teṣām
mahākuṣṭhāny aruṇodumbara ṛṣya jihva kapāla kākaṇaka
puṇḍarīkāni darddrūkuṣṭhañ ceti kṣūdrakuṣṭhā ni tu
sthūlāruṣka mahāku ṣṭhaikakuṣṭhacarmmadalaṃ
parisarppo visarppasidhmaṃ vicarccikā kiṭimaṃ pāmā rakasā
ceti ||
sarvvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakrimāṇi bhavanti |utpannasya tu grahaṇam abhi
bhavānt
tatra vātenāruṇaṃ | pittenaudumbaraṃ
|ṛṣyajihvakapālakākaṇakāni | śleṣmaṇā puṇḍarīkaṃ
dadṛkuṣṭhañcety eṣāṃ tu mahatvaṃ sarvvadhātvanusāri tvād
asādhyatvañ ceti |
tatra vātenārūṇavarṇṇāni tanūni visarppīṇi
todasvāpayuktāni bhavanti || pakvodumbaravarṇṇāny
audumbarāṇi |ṛṣyajihvevakharāṇi ṛṣyajihvāni || kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni |kākaṇantikaphalasadṛśāni
atīva raktāni pacyante ca kṛṣṇāni kākaṇantikāni teṣāṃ
caturṇṇāmapyāṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni | kṣiprotthāna
prapākabheditvāni ca sāmānyāni | puṇḍarīkaprakāśāni puṇḍarīkāny
atasīpuṣpavarṇṇāni tāmrāṇi vā visarppīṇi piḍakā
bhavanti darddrūkuṣṭhāni ca tayordvayor apy utsannatā |
parimaṇḍalatā kaṇḍūś cirotthānatvañ ceti ||
kṣudrakuṣṭhāny ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ|
aruḥkuṣṭhe sthūlamūlāny aruṃṣi
saṃjāyaṃte sandhiṣu dāruṇāni |
mahākuṣṭhe sarvvadehe bhavanti
tvak saṃkocaḥ svedabhedāṅgadāhāḥ||
aruḥkuṣṭhe sthūlamūlāny aruṃṣi
saṃjāyaṃte sandhiṣu dāruṇāni |
mahākuṣṭhe sarvvadehe bhavanti
tvak saṃkocaḥ svedabhedāṅgadāhāḥ||
kṛtsne dehe yasya kṛṣṇo 'ruṇo vā
tac caikākhyaṃ kuṣṭham āhuḥ sukaṣṭhaṃ |
kaṇḍucoṣau todahau tu yasya
kāle cāsmin carmmadalam vadanti |
tac caikākhyaṃ kuṣṭham āhuḥ sukaṣṭhaṃ |
kaṇḍucoṣau todahau tu yasya
kāle cāsmin carmmadalam vadanti |
yasmin sphoṭā srāvavantas tam āhuḥ
pārīsarppan tac chanaiḥ sarppamāṇaṃ |
pārīsarppan tac chanaiḥ sarppamāṇaṃ |
vaisarppaḥ syāt sarvvataḥ sarpyate
tu
tvagraktadīn vyāpya bhāvān suśīghraṃ ||
tvagraktadīn vyāpya bhāvān suśīghraṃ ||
svacchasvetaṅ kaṇṇḍumac cāpi sidhmaṃ
paridhvaṃsi prāyasaś cordvakāye |
paridhvaṃsi prāyasaś cordvakāye |
pāṇau pādau dāruṇau yasya rūkṣai
śoṣākaṇaḍūḥ sā vicarcciḥ pradiṣṭā |
śoṣākaṇaḍūḥ sā vicarcciḥ pradiṣṭā |
vaipādyākhyaḥ pādayoś cāvadīrṇṇu
saivārthajñais tīvrakaṇḍu sadāhaḥ |
kṛṣṇaṃ kaṇḍumaṇḍalaṃ kaṇḍurañ ca
śyāmopetaṃ kaiṭabham paṭhyate tu ||
saivārthajñais tīvrakaṇḍu sadāhaḥ |
kṛṣṇaṃ kaṇḍumaṇḍalaṃ kaṇḍurañ ca
śyāmopetaṃ kaiṭabham paṭhyate tu ||
śukṣmā vahvyaḥ paiḍakāḥ srāvavatyaḥ
pāmety uktāḥ kaṇḍumaty ugradāhāḥ |
saivā sphoṭās tīvradāhair upetā
jñeyāḥ pāṇyau kaṇḍur ugrāḥ sphicau ca ||
pāmety uktāḥ kaṇḍumaty ugradāhāḥ |
saivā sphoṭās tīvradāhair upetā
jñeyāḥ pāṇyau kaṇḍur ugrāḥ sphicau ca ||
kṛtsne dehe paiḍakāḥkaṇḍumatyo
tair āsrāvārākasety ucyate tu |
tatrāruṣkaṃ rākasaṃ yacca sidhmaṃ
kaphādhiṣkad eka kuṣṭham mahac ca | |
pittodrekāt pārisarpan tu
duṣṭo niṣṭhaḥ kuṣṭhavargas tridoṣaḥ |
tair āsrāvārākasety ucyate tu |
tatrāruṣkaṃ rākasaṃ yacca sidhmaṃ
kaphādhiṣkad eka kuṣṭham mahac ca | |
pittodrekāt pārisarpan tu
duṣṭo niṣṭhaḥ kuṣṭhavargas tridoṣaḥ |
kilāsam api kuṣṭhavikāra eva | tat tu trividham
vāte pittena ślemaṇeti | kuṣṭhakilāsayor antaraṃ tvaggatam
eva kilāsam aparisrāvi ca | tad vātena maṇḍalam aruṇam
paridhvaṃsi ca | pittena padmapatrapratīkāsaṃ saparidhāhaṃ ca
| śleṣmaṇā svetaṃ snigdhaṃ kaṇḍurañ ca | tatra
sambaddhamaṇḍalamantajātaṃ raktaromāṇañ ca sādhyam
agnidagdhañ ca
tatra kuṣṭheṣu tvakṣaṃkoca
svedaśophasvāpabhedakauṇyasvaropaghāto vātena | pākāvadaraṇam
aṅgulipatanaṃ karṇṇanāsābhaṅgākṣirāgāḥ kṣiprotpattayaḥ pittena | kaṇḍūvarṇṇabhedaḥ
śophāsrāvāḥ śleṣmaṇā |
tatrātibalapravṛttaṃ puṇḍarīkaṃ kākaṇañ
cāsādhyam iti ||
ślokau ||
yathā vanaspatir jjātaḥ prāpya kālaṃ krameṇa tu |
antarbhūmim vigāheta mūlair vvṛṣṭivivarddhitaiḥ ||
yathā vanaspatir jjātaḥ prāpya kālaṃ krameṇa tu |
antarbhūmim vigāheta mūlair vvṛṣṭivivarddhitaiḥ ||
evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ |
krameṇa dhātūn prāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ |
krameṇa dhātūn prāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ |
tvaksthe vaivarṇṇyam aṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyañ ca
jāyate |
tvakasrāvo romamaharṣañ ca svedasyāti
pravarttanaṃ ||
kaṇḍūrvvipūyakaś caiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite |
kaṇḍūrvvipūyakaś caiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite |
bāhulyaṃ vaktraśoṣaś ca
kārkkaṣyampiḍakodgamaḥ||
todaḥ sphoṭasthiratvañ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite ||
todaḥ sphoṭasthiratvañ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite ||
kauṇyaṅ gatikṣayoṅgānām bhedaḥ kṣatavisarpyaṇaṃ
||
medaḥ sthānagate liṃgam pūrvvoktāni tathaiva ca |
medaḥ sthānagate liṃgam pūrvvoktāni tathaiva ca |
nāsākṣibhaṅgorāgāś ca kṣate ca
krimisambhavaḥ ||
svaropaghātaś ca bhave𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎d asthimajjā samāśri te ||
svaropaghātaś ca bhave𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎d asthimajjā samāśri te ||
strīpuṃsoḥ kuṣṭhavāhulyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ |
yad apatyaṃ bhavej jātaṃ jñeyan tadapi kuṣṭhilaṃ |
yad apatyaṃ bhavej jātaṃ jñeyan tadapi kuṣṭhilaṃ |
kuṣṭham
ātmavataḥ sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritaṃ ||
medogataṃ bhaved yāpyaṃm asādhyam ata uttaraṃ |
medogataṃ bhaved yāpyaṃm asādhyam ata uttaraṃ |
devadravyagurūdravyaparadārābhimarṣaṇāt | 𑑎
pāpmāpāpakṛtam etat kuṣṭham ity abhiśabditaṃ |
pāpmāpāpakṛtam etat kuṣṭham ity abhiśabditaṃ |
mriyate yadi kuṣṭhena punarjjāte na
gacchati || 𑑎
𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎
āhārācārayoḥ proktām āsthāya mahatīṅ
kriṃyāṃ ||
auṣadhīnām viṣiṣṭānāṃ tapasaś ca niṣevaṇāt ||
yas tena mucyate jantuḥ puṇyāṅ gatim avāpnuyāt |
auṣadhīnām viṣiṣṭānāṃ tapasaś ca niṣevaṇāt ||
yas tena mucyate jantuḥ puṇyāṅ gatim avāpnuyāt |
pravātād gātrasaṃsparśān niśvāsāt
sahabhojanāt ||
kuṣṭhañ jvaraś ca śoṣaś ca netrābhiṣyanda
eva ca |
aupasarggikarogāś ca saṃkrāmanti narāt naram
aupasarggikarogāś ca saṃkrāmanti narāt naram
iti || ja || kuṣṭhanidāne pañcamaḥ|
folio
athātaḥ pramehāṇān nidānam
vyākhyāsyāmaḥ ||
divāsvapnaprasaktam alasaṃ
śītasnigdhamadhuramedhyadravānnapānam puruṣañ jānīyāt pramehī
bhaviṣyatīti |
tasyaivaṃpravṛttasya yadā
vātapittaśleṣamāṇo medaś coparipakvādho gatvā bastimukham āśritya
nirbhidyante tadā pramehān janayanti |
teṣām pūrvvarūpāṇi pāṇipādataladāhaḥ snigdhacikkanagātratā
madhuraśuklamūtratā tandrā ca |
tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarvva eva pramehā
bhavanti |
sarvva eva sarvvadoṣasamutthāś ca saha
piḍakābhiḥ|
tatra kaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanair llavaṇapiṣṭasāndraśukramehāḥ phenamehaś
ceti daśa || pittānnīlaharidrāmvlakṣāramañjiṣṭhāmehāḥ
śoṇitamehaś ceti ṣaṭ || vātātsarppirvvasākṣaudramehāhastimehaś ceti catvāro 'sādhyāḥ||
tatra vātapittamedobhir anvitaḥ
śleṣmāsvānmehān janayanti | vātakaphaśoṇitamedobhir anvitam pittaṃ
| kaphapittavasāmajjāmedobhir anvito vāyur iti ||
tatra svetam avedanam udakatulyam udakamehī
mehati | īkṣurasatulyam ikṣuvālikāmehī |surātulyaṃ surāmehī
sarujāṃ sikatānuviddhaṃ sikatāmehī | śanaiḥ
sakaphaṃ sāndraṃ śanairmmehī | viṣadaṃ lavaṇatulyaṃ
lavaṇamehī | hṛṣṭaromāpiṣṭatulyaṃ piṣṭamehī | āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī | śukratulyaṃ śukramehī || stokastokaṃ
saphenañ ca phenamehī mehati ||
ata ūrdhdvam pittanimittān vakṣyāmaḥ | saphenam
acchannīlannīlamehī mehati | sadāfoliohaṃ kaṭukaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī
mehati | amlarasagandhamamlamehī | sṛtakṣārapratimaṃ kṣāramehī |
mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhamehī | śoṇitamehī śoṇitam mehati
||
vātanimittānvakṣyāmaḥ ||sarppiḥprakāśaṃ
sarppirmmehī mehati | vasāprakāśaṃ vasāmehī |
kṣaudrasavarṇṇaṃ kṣaudramehī | mattamātaṅgavadanapradhūraṃ
hastimehi mehati ||
upadravān ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ
||makṣikopasarppaṇamālasyamāsyopadehaḥ pratiśyāyaḥ
|śaithilyamarocakā 'vipākau kaphaprasekaś chardyati nidrākāsa iti śleṣmajānām upadravā bhavanti ||
vṛṣaṇayoravadaraṇaṃ bastibhedo meḍhratodo 'mlīkāpipāsājvaro
'tīsāro mūrcchā pāṇḍuroga iti pittajānām upadravā
bhavanti || hṛdgrahau daurbbalyam anidrālambhaḥ
kampaḥśūlobadhdapurīṣatvaṃ śoṣaḥ kāsaḥ śvāsa iti vātajānām
upadravā bhavanti ||evam ete viṃśati pramehāḥ sopadravā
vyākhyātāḥ ||
tatra vasāmedobhyām abhipannaśarīrasya doṣair
anugatadhātoḥ pramehiṇo navapiḍakāḥ sañjāyante || tad yathā ||
sarāvifoliokā | sarṣaṣī
| kacchapikā | jālinī | puttriṇī | masūrikā | alajī | vidārikā |
vidradhikā ceti ||
antonnatā ca tadrūpā nimnamadhyā sarāvikā |
gaurasarṣapasaṃsthānā𑑎𑑎 tat pramāṇā ca sarṣaṣī ||
gaurasarṣapasaṃsthānā𑑎𑑎 tat pramāṇā ca sarṣaṣī ||
sadāhā kūrmmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā
budhaiḥ |
jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā ||
jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā ||
mahaty alpacitā jñeyā piḍakā cāpi
putriṇī |
masūrasaṃsthānasamā vijñeyā tu masūrikā ||
raktā śitā sphoṭacitā dāruṇā tv alajī bhavet |
raktā śitā sphoṭacitā dāruṇā tv alajī bhavet |
vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā ||
vidradher llakṣaṇair yuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ ||
vidradher llakṣaṇair yuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ ||
ye yanmayāḥ smṛtā mehās teṣām etām tu
tanmayāḥ ||
gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmmasu cotthitāḥ|
sopadravā durbbalāgnaiḥ piḍakāḥ parivarjjayet ||
sopadravā durbbalāgnaiḥ piḍakāḥ parivarjjayet ||
kṛtsnaṃ śarīraṃniṣpīḍya medomajjāvasāyutaḥ|
adhaḥ prakramate vāyus tenāsādhyās tu vātajāḥ|
adhaḥ prakramate vāyus tenāsādhyās tu vātajāḥ|
pramehe pūrvvarūpāṇām ākṛtir yatra
dṛśyate |
kiñcid atyadhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehīti nirddiśet |
kiñcid atyadhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehīti nirddiśet |
kṛcchrāṇy arddhāni vā yasmin pūrvvarūpāṇi
mānave| folio
pravṛttaṃ mūtram atyarthaṃ taṃ pramehiṇam ādiśet ||
pravṛttaṃ mūtram atyarthaṃ taṃ pramehiṇam ādiśet ||
piḍakāpīḍitaṃ gāḍham upasṛṣṭam upadravaiḥ |
madhumehiṇam ācaṣṭe sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ||
madhumehiṇam ācaṣṭe sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ||
sa cāpi gamanāt sthānaṃ sthānād āsanam eva ca |
āsanād vṛṇute śayyāṃ śayane svaptum icchati ||
āsanād vṛṇute śayyāṃ śayane svaptum icchati ||
yathā śuklādivarṇṇānām pañcānām
utkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa svetababhṛkapilakapotamecakādīnāṃ varṇṇānām anekeṣām utpattir bhavati | evam
eva doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena
saṃyogaviśeṣeṇa pramehanānākaraṇam bhavati ||
bhavati cātra ||
sarvva eva pramehās tu kālenāpratikāriṇaḥ
madhumehatvam āyānti tadā sādhyā bhavanti ceti || 0 || ||
sarvva eva pramehās tu kālenāpratikāriṇaḥ
madhumehatvam āyānti tadā sādhyā bhavanti ceti || 0 || ||
pramehanidāne ṣaṣṭhaḥ ||
athāta udarāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarir dharmmabhṛtām variṣṭho rājarṣir
indrapratimo mahātmā |
brahmarṣiputram vinayopapannaṃ śiṣyaṃ śubhaṃ suśrutam anvaśāsat ||
brahmarṣiputram vinayopapannaṃ śiṣyaṃ śubhaṃ suśrutam anvaśāsat ||
pṛthak samastair apicāpi
doṣaiḥ plīhodaram baddhagudam vadanti |
āgantukaṃ saptamam aṣṭaman tu dakodaraṃ caiva bhavanti tāni ||
āgantukaṃ saptamam aṣṭaman tu dakodaraṃ caiva bhavanti tāni ||
foliosudurbbalāgner ahitāśanasya
vṛddhiṃ gatāḥ koṣṭham abhiprapannāḥ ||
vṛddhiṃ gatāḥ koṣṭham abhiprapannāḥ ||
gulmākṛtivyañjanalakṣaṇāni kurvvanti
ghorāṇyudarāṇi doṣāḥ ||
koṣṭhād upasnehavad annasāro niḥsṛtya duṣṭo 'nilasaṃprayuktaḥ|
koṣṭhād upasnehavad annasāro niḥsṛtya duṣṭo 'nilasaṃprayuktaḥ|
tvacaḥ samunnāmya śanaiḥ samastād dhi
sarpyamāṇo jaṭharaṃ karoti ||
yad gṛhyapṛṣṭhodarapārśvavastīn vivarddhate
kṛṣṇasirāvanaddhaṃ |
samūḍhavātaṃ sarujaṃ saśabdaṃ
satodabhedam pavanātmakan tat ||
sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktaṃ pītāḥ sirā yatra ca bhānti pītāḥ
sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktaṃ pītāḥ sirā yatra ca bhānti pītāḥ
pītākṣiviṇmūtranakhānanasya pittodarantaṃtvacirābhivṛddhiḥ ||
yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ gurusthiraṃ śuklanakhānanasya |
yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ gurusthiraṃ śuklanakhānanasya |
snigdham mahatsādanaśophayuktaṃ cirābhivṛddhim
prathitaṃ kaphāt tat ||
striyo nnapānannakharomamūtrair vviḍārttavair yuktam asādhuvṛttāḥ|
striyo nnapānannakharomamūtrair vviḍārttavair yuktam asādhuvṛttāḥ|
yasmai prayacchanty arayo garāṃś ca
duṣṭāmbudūṣīviṣasevanād vā ||
tenāśu raktaṃ kupitāś ca doṣāḥ kuryuḥ sughorañ jaṭharan triliṅgaṃ |
tenāśu raktaṃ kupitāś ca doṣāḥ kuryuḥ sughorañ jaṭharan triliṅgaṃ |
tac chītavātātapadurddineṣu viśeṣataḥ kupyati
dahyate ca ||
sa cāturo mūrcchati samprayuktaḥ pāṇḍuḥ kṛṣaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca ||
sa cāturo mūrcchati samprayuktaḥ pāṇḍuḥ kṛṣaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca ||
dūṣyodaraṃ kīrttitam etad evaṃ plīhodaraṃ kīrtayato nibodhaḥ ||
vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ pradūṣṭam atyartham asṛkkaphaś ca |
vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ pradūṣṭam atyartham asṛkkaphaś ca |
plīhābhivṛddhiṃ kurute plihotthaṃ pracakṣata taj
jaṭharam pravṛddhaṃ ||
tad vāmapārśve parivṛddhim eti viśeṣataḥsīdati cāturo 'tra |
tad vāmapārśve parivṛddhim eti viśeṣataḥsīdati cāturo 'tra |
mandajvarāgniḥkaphapittaliṃgair ūpadṛtaḥ
kṣīṇabalo 'tipāṇḍuḥ|
savye tu pārśve yakṛtipraduṣṭe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tadeva |
savye tu pārśve yakṛtipraduṣṭe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tadeva |
yasyāntam annair upalepibhir vvā bālāśmabhir
vvāpi hitaṃ yathāvat ||
sañcīyate tatra malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ śaṅkaravat tu nāḍyāṃ |
sañcīyate tatra malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ śaṅkaravat tu nāḍyāṃ |
nirudhyate cāsya gudaṃ purīṣaṃ nireti
kṛcchrād api cālpam alpaṃ ||
hṛnnābhimadhye parivṛddhim eti tasyodaram vaddhagudam vadanti ||
hṛnnābhimadhye parivṛddhim eti tasyodaram vaddhagudam vadanti ||
śalyan tathā nopahitaṃ gudāntram bhinatti
varccāgatam anyato vā ||
tasmātsṛtāntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ
sraved vai gudatas tu bhūyaḥ|
nābher adhaścodaram eti vṛddhin nistudyate dālyati cāti mātraṃ |
nābher adhaścodaram eti vṛddhin nistudyate dālyati cāti mātraṃ |
etat parisrāvyuram
praviṣṭaṃ dakodaraṃ kīrttayato nibodhaḥ|
yaḥ snehapīto 'py anuvāsito vā vānto virikto 'py athavā nirūḍhaḥ||
yaḥ snehapīto 'py anuvāsito vā vānto virikto 'py athavā nirūḍhaḥ||
pibej jalaṃ śītalam āśu tasya srotānsi dūṣyanti
hi tadvahāni
snehopalipteṣv athavāpi teṣu dakodaraṃ pūrvvavad abhyupyaiti ||
snehopalipteṣv athavāpi teṣu dakodaraṃ pūrvvavad abhyupyaiti ||
snigdham mahat tat parivṛttanābhiḥ samātatam
pūrvvam ivāmbunā ca |
yathā dṛti kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaran tat ||
yathā dṛti kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaran tat ||
adhvano gamane
śaktir ddaurbbalyan durbbalāgnitā |
śophaḥ sadanam aṅgānāṃ saṃgo vātapurīṣayoḥ ||
dāha tandrī ca mūrcchā ca jaṭhareṣu bhavanti hi |
śophaḥ sadanam aṅgānāṃ saṃgo vātapurīṣayoḥ ||
dāha tandrī ca mūrcchā ca jaṭhareṣu bhavanti hi |
charddiś caivātisāraś ca tṛṣṇo
daurbbalyam eva ca |
mūdragrahaḥ pārśvaśūlaṃ svarabhedapramūḍhatā |
hikkāśvāsaś ca kāsaś ca aruciś cāpy upadravāḥ ||
mūdragrahaḥ pārśvaśūlaṃ svarabhedapramūḍhatā |
hikkāśvāsaś ca kāsaś ca aruciś cāpy upadravāḥ ||
ante salilabhāvañ ca bhavanti jaṭharāṇi tu |
sarvāṇi paripakvāni tasmāt tam parivarjjayet ||
sarvāṇi paripakvāni tasmāt tam parivarjjayet ||
ity udaranidāne saptamaḥ ||
athāto mūḍhagarbhāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
grāmyadharmma yāna vāhanādhva gamana praskhalana prapatana pīḍanābhighāta viṣama śayanopavāsa vegābhighātātirūkṣa kaṭukatiktabhojanājīrṇṇagarbhaśātanaprabhṛtibhir
abhighātaviśeṣanā cchidyante garbham phalam iva
vṛttabandhanāt | sakhalumuktabandhanatvād garbhaśayyām atikramya
yakṛtplīhāntravivagair avasransamānaḥ koṣṭha saṃkṣobhayati |
tasyāḥ koṣṭhasakṣomād vāyur avyaṃno mūḍhaḥ
pārśvabastiśiraudarayoniśūlānāhamūtrasadgānāpādyagarbhas
pracyāvayati | taruṇaṃ śoṇitabhāvena kadā cid vivṛddham
asamyagāgatam apatyapatham anuprāptam anirgacchantam apānavaiguṇyasammohitaṅ garbhaṃ mūḍhagarbham ity ākṣate ||
sakīlaḥ pratikhuro bījakaḥ parigha iti
caturvvidho mūḍhagarbho bhavatīty eke bhāṣante || ya ūrdhvaṃ
śiraḥpādābhyāṃ yonimukhan ni ruṇaddhi kīla iva sakīlaḥ|
niḥsṛtahastapādaśiraḥkāyaśaktaḥ sa pratikhuraḥ | yas tu
nirgacchati śiro bhujaḥ savījakaḥ| parigha iva yonimukham āvṛtya
tiṣṭhet saparigha iti | tattu na samyak || sa yadā
viguṇānilapīḍito 'patyapatham anekadhā pratipadyate | tadā
catuḥsaṃkhyā hīyate ||
tatra kaś cid dvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonim
abhiprapadyate | kaścid ābhugnaikasakthi | kaścid
ābhugnaśiraḥsphideśena tiryagāgataḥ | kaścid
udarapārśvapṛṣṭhānām anyatamena yonidvāram pidhāya tiṣṭhati |
kaścid ekena bāhunā pārśvāpavṛttaśirā | kaścid
ābhugnaśirābāhudvayena | kaścid ābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ |
kaścid ekena sakthnāyonim abhiprapadyāpareṇa pāyum ity
aṣṭavidhāmūḍhagarbhagatir
uddiṣṭā samāsena |
tatra dvāvantyau mūḍhagarbhāvasādhyau śeṣeṣv api
viparītendriyārthasākṣepakayonibhraṃsasamvaraṇasakkalaśvāsakāsabhramanipīḍitaॉṃś ca pariharet ||
bhavanti cātra ślokāḥ || kālasya parimāṇena
muktavṛttādyathāphalaṃ | prapadyate svabhāvena nānyathā
pṛthivītalaṃ ||
evaṃ kālaprakarṣeṇa mukto nāḍīni
vambandhanāt | garbhāsayastho hi garbho jananāya prapadyate
||
krimivātābhighātais tu tad evopadrutam phalaṃ |
pataty akāle pi yathā tathā syād garbhavicyutiḥ||
ā caturthāntato māsāt prasṛte garbhavicyutaḥ
| tataḥ sthiraśarīrasya pādaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ ||
apaviddhaśarīrā tu śītāṅgī nirapatrapā |nīloddhatasirā hanti mā garbhansacatāḥpūnaḥ ||
garbhāspandanam āvīnām praṇāśaḥ
śyāvapāṇḍutā | bhaved ucchvāsapūtitvaṃ śūlaś cāntarmmṛte śiśau ||
mānasāgantubhir mmāturupatāpaiḥ
prapīḍitaḥ | garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiś ca nipīḍitaḥ ||
kukṣau māturvvipannāyā garbhaḥ praspandate
striyāḥ| janmakāle muhurttāt taṃ pāṭayitvoddharec chiśuṃ ||
yadā so 'ntarmmṛto garbhaḥ śunobastir ivātataḥ
| tenāvṛtā ca nāryas tu kukṣis unnahyate bhṛśaṃ ||
utkṣipya iva cāṅgāni mūtrabastiś ca vidyate |
klomaplīhāyakṛc caiva phuphphusaṃ hṛdayantathā ||
garbheṇa pīḍitāhyeta dūrdhvamprakrāmati striyāḥ | sā sūyate
muhyati ca kṛcchrocchvāsā ca jāyate ||
pūtigandhyantathāsvedo jihvātālū ca
śuṣyati | vepate srāmyati tathā jīvitañcoparudhyate || etair
lliṅgaur vvijānīyān mṛtagarbhañ cikitsaka iti ||
mūḍhagarbhanidāne 'ṣṭamaḥ||
athāto vidradhīnāṃ nidānam vyākhyāsyāmaḥ |
sarvvāmaraguruḥ śrīmān nimittāntarabhūmipaḥ |
śiṣyāyovāca nikhilam idam vidradhilakṣaṇaṃ ||
tvagraktamāṃsamedānsi pradūṣyāsthi samāśritāḥ |
doṣāḥ śophaṃ śanair ghorañjanayantyucchritā bhṛśaṃ ||
mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttam vāpyathavāyataṃ | savidrādhir iti khyāte | vijñeyaḥ ṣaḍvidhaś ca yaḥ ||
pṛthagdoṣaiḥ samastaiś ca kṣatenāpy asṛjā tathā |
ṣaṇṇām api hi teṣān tu lakṣaṇaṃ sampravakṣyate ||
kṛṣṇo ruṇo vā paruṣo bhṛṣam atyarthavedanaḥ | kṣiprotthānaprapākaś ca
vidradhir vvātasaṃbhavaḥ ||
pakvodumbarasaṃkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān |
kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhiḥ pittasaṃbhavaḥ ||
sarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ snigdhālpavedanaḥ |
cirotthānaprapākaś ca sakuṇḍaś ca kaphātmakaḥ ||
tanupītasitāś caiṣām āsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ | nānāvarṇṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān ||
viṣamam pacyate cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ | tais tair
bhāvair abhihate kṣate vā pathyasevinaḥ ||
kṣatoṣmā vāyurvvisṛtaḥ saraktam pittam īrayet |
jvaras tṛṣṇā ca dāhaś ca jāyate cāsya dehinaḥ ||
āgantur vvidradhis tv eṣa pittavidradhilakṣaṇaḥ
| kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvas tīvradāharujājvaraḥ ||
pittavidradhiliṅgaś ca raktavidradhir
ucyate | uktā vidradhayo hyete teṣv asādhyas tu sarvvajaḥ ||
abhyantarānata ūrdhvam vidradhīn
sampravakṣyate |
pṛthaksaṃbhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇaṃ ||
valmīkavat samunnaddham antaḥ kurvanti vidradhiṃ
| gude bastimukhe nābhyāṃ
kukṣau vaṃkṣaṇayos tathā ||
vṛkkayoḥ plīhniyakṛti hṛdivāklomni vāpy etha |
eṣām uktāni liṃgāni bāhyavidradhilakṣaṇṇaiḥ ||
āmapakveṣaṇīyāc ca pakvā pakvam vibhāvayet
| adhiṣṭhāna viśeṣeṇa liṃgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ ||
gude vātanirodhas tu kṛcchrālpamūtratā | nābhyāṃ hikkā tathāṭopaḥ kukṣau mārutakopanaṃ ||
kaṭīpṛṣṭagrahas tīvro vaṃkṣaṇotthe tu vidradhau | vṛkkayoḥ
pārśvasaṃkocaḥ plīhny ucchvāsanirodhanaṃ ||
sarvvāṅgapragrahas tīvro hṛdikāsaś ca jāyate |
śvāso vā yakṛti tṛṣṇā klomni pepīyate 'py apaḥ ||
āmo vā yadi pakvo vā mahān vā yadi vetaraḥ |
sarvvo marmmotthitatvās tu vidradhiḥ kaṣṭa ucyate
||
nābher ūparijāto yo marmmābhyāse ca
vidradhiḥ | yaḥ pakvaḥ so 'py asādhyaḥ syād yaś corddham udarve
tathā ||
nābher ūparijāḥ pakvā yānty urdhvam
itare tv adhaḥ | adhaḥ sṛteṣu jīvet tu sṛteṣūrdhvan na jīvati ||
hṛdbastinābhivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ |
jīvet kadācit puruṣo netareṣu
kadācana ||
strīṇām avaprajātānām prajātānān tathā hitaiḥ |
dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidradhiḥ ||
strīṇām mithyo prajātānām asṛkk apy
ādaniḥ sṛtāṃ | raktajamvidradhiṅ kuryāt kukṣau
makkalasaṃjñitaṃ |
saptāhāt nopaśāntaś cet tataḥ sampratipacyate ||
viśeṣamatha vakṣyāmi spaṣṭam vidradhigulmayoḥ ||
kasmāt na pacyate gulmo vidradhiḥ pākam
eti ca |
na nibandho 'sti gulmānām vidradhiḥ
sanibandhanaḥ ||
vivarānucaro gulmam tv apsu
budbudakopamaḥ | evam prakāro gulmas tu tasmāt pākan na
gacchati ||
māṃsaśoṇitavāhulyāt pākaṅ gacchati vidradhiḥ |
gulmas tiṣṭhati doṣaiḥ svaiḥr vvidradhir
mmānsaśoṇite ||
vidradhiḥ pacyate tasmād gulmaś cāpi na pacyate |
vidradhiḥ pacyate tasmād gulmaś cāpi na pacyate |
hṛnnābhibastijaḥ pakvo varjyo yaś ca
tridoṣajaḥ ||
vidradheḥ pūrvvarūpāṇi viṇmūtrānilasaṅgrahaḥ |
bhramo 'dgamarddovair asyaṃ kāṇṭavyam madhucāsyatā ||
muhurmmuhus tathātyartha yathā sthānam uvedrujā |
vivarddhate jvaraś cāsya tṛṣṇā cāsya pravādhata iti ||
bhramo 'dgamarddovair asyaṃ kāṇṭavyam madhucāsyatā ||
muhurmmuhus tathātyartha yathā sthānam uvedrujā |
vivarddhate jvaraś cāsya tṛṣṇā cāsya pravādhata iti ||
||
||vidradhinidāne navamaḥ ||
folio 143v : 1
athāto visarppanāḍīstanarogāṇānnidānam
vyākhyāsyāmaḥ ||
tvagmāṃsaśoṇitagatāḥ kupitāś
ca doṣāḥ sarvvāṅgacāriṇam iha sthitam ātmaliṅgaṃ |
kurvvanti vistṛtamanunnatam āśu śophan taṃ sarvvato visaraṇāt
tu visarppam āhuḥ ||
vātātmako sitamṛduḥ paruṣo 'ṅgamarddaḥ saṃbhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ | ?
pittātmako- drūtagatir
jvaradāhapākaḥ sphoṭaprabhedabahula kṣatajaprakāśaḥ ||
sadyaḥkṣatānvitam ivāpi hi-tam vihāti
srotojakarddamavapurn na tadā sa sidhyet |
śleṣmā-tmakaḥ sarati mandam aśīghrapākī
snigdhaḥ sthirapracurakaṇḍaran anyavarṇṇaḥ || sarvvātmakas trividhavarṇṇarujāvagāḍhaḥ pakvo na sidhyati sa
māṃsasirāpraṇāśāt |
sadyaḥkṣatamvraṇam upetya narasya raktaṃ pittañ
ca doṣabahulasya karoti śophaṃ || śyāvaṃ salo-hitam
atijvaradāhapākaḥ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśair asitaiś ca kīrṇṇaṃ ||
siddhyanti vātakaphapittakṛtā visarppāḥ 𑑎sarvvātmakaḥ kṣatakṛtaś ca na siddhim eti ||
pittātmakoñjanavapuś ca yadā tad āsyāt kṛcchrāc ca marmmasu
bhavanti hi savva eva |
yaḥ śopham īkṣati supakkvam apakkvasañjī yo vā
vraṇaṃ pracurapūyam asādhuvṛttaḥ | abhyantaraṃ
praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvvavihitāni tataḥ sa
pūyaḥ |
tasyātimātragamanād gatir ity atas tu nāḍī ca yad vahati tena matā tu nāḍī || doṣais tribir bhbhavati yā
pṛthag ekaśaś ca saṃmūrcchitair api ca śalyanimittato nyā |
tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā
phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāsu || ?
pittāt tu tṛdkarakarī paridāhayuktā
pītaṃ sravaty adhikam uṣṇam ahassu cāpi |
jñeyā kaphādbahughanārjjunapicchilāsrā
sta
sakaṇḍuraru-jārajanī pravṛddhāḥ || ? ||
dāhajvaraś ca sanamūrcchanavaktraśoṣā
yasyā bhavanty abhihitāni ca lakṣaṇāni | tām ādiśet
pavanapittakaphaprakopād ghorāṅgatittvasuha-rām iva
kālarātriṃ ||
naṣṭaṅ kathañcid aṇumārggam udīriteṣu sthāneṣu
śalyam acireṇa gatiṅ karoti | sā phenilaṃ mathitamaccham
asṛgvimiśram uṣṇaṃ karoti sahasā susarujañ ca nityaṃ ||
yāvantyo gatayaś caiva kāraṇaiḥ saṃbhavanti hi
| tāvantyaḥ stanarogās tu tair eva ca bhavanti ha ||
dhamanyas saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ
stanasaṃśritāḥ | doṣā-gatitvāt tāsāṃ hi stanarogān
asantyataḥ ||
tāsām eva prajātānāṅ garbbhiṇīnāñ ca
tāḥ punaḥ | svabhāvād eva vivṛtā jāyante
saṃbhataḥ
||
rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ | kṛtsnād dehāt stanau prāpya
stanyam ity abhidhīyate ||
viṣaśas teṣv
api gātreṣu yathā śukran na dṛśyate |
tad eva ceṣṭāyuvatiṃ darśanāt smaraṇād api ||
saṃśabdāt sparśanād vāpi saṃharṣāc ca pravarttate |
suprasannamanaś cātra-
darśane hetur ucyate || āhārarasavīryatvād evaṃ stanyam api
striyaḥ |
sarvvadehāśritatvāc ca śukralakṣaṇam ucyate ||
tad apatyasya saṃsparśād darśanāt smaraṇād api
|| grahaṇāc ca śarīrebhyaḥ śukravat saṃpravarttate ||
sneho nirantaras tāsāṃ prasnave hetur ucyate |
tat kaṣāyam bhaved vātāt kṣiptañ ca plavate mbhasi ||
pittād amlaṃ sakaṭukaṃ rājyambhasi ca pītikā |
śleṣmād ghanam picchilañ ca jale cāpy avasīdati || sarvvair duṣṭaṃ
sarvvaliṅgam abhighātāc ca duṣyati |
sakṣīro vā py adugdho vā doṣaḥ prāpya stanau
striyāḥ | pradūṣya māṃsarudhira stanarogāya kalpate |
ṣaṇṇām api ca teṣāṃ hi raktajam vidradhim vinā
|| lakṣaṇāni samānāni bāhyavidradhilakṣaṇair iti ||
prabhañjanakadurnnāmā bhagadāraṇaṃ |
kuṣṭhapramehajaḍhagarbbhañ ca vidradhiṃ ||
visarppastananāḍībhiḥ pūryate
daśakopanaḥ ||
visarppanāḍīstanaroganidānadaśamaḥ
||
athāto granthyapacyarvvudagalagaṇḍānān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
vātādayo mānsam asṛk praduṣṭāḥ
sandūṣya sedaś ca tathā sirāṃś ca vṛttonnatam
vigrathitan tu śophaṃ kurvantyato granthir iti pradiṣṭaḥ ||
āyamyate vṛñjati
tudyate ca pratyasya te sāthsyati
bhidyate ca | kṛṣṇo mṛdurv vastir ivātataś ca bhinnaḥ sravec
cānilajomremacchaṃ ||
dandahyate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate
prajvalatīva cāpi | raktaḥ
sapitto py athavāpi pittād bhinnaḥ sraved duṣṇaduṣṇamatīva cāsraṃ ||
pīto vivarṇo lparujo tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat
saṃhananopapannaḥ | cirādhi vṛddhiś ca kaphaprakopādbhinnaḥ sravec chuklaghanañ ca pūyaṃ ||
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho
mahānūkaṇḍuyuto 'rujaś ca | medaḥkṛto dṛśyati cātra bhinne
piṇyākakalkapratiman tu medaḥ ||
vyāyāmajātair avalasya tais tair ākṣipya
vāyurhi sirāpratānaṃ | saṅkuñcya sapiṇḍya viśoṣya cāpi
granthiṅ karoty unnatam āśu vṛttaṃ ||
granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo
bhaved yadi syāt sarujaścalaś ca | aruk sa evāpyacalo mahāṃś ca marmotthitaś
cāpivivarjjanīyaḥ ||
hanvasthikakṣyākṣakavāhusandhimanyāgaleṣūpacitan tu medaḥ | granthiṃ sthiraṃ vṛttam athāyatam vā
snigdhaṅ kaphaś cāsya rujaṅ karoti ||
taṃ granthibhis tvāmalakāsthimātrair
mmatsyāṇḍajālapratimais tathānyaiḥ ananyavarṇair
upacīyamānaṃ cayaprakarṣād apaciṃ vadanti ||
kaṇḍvanvitās te lparujā prabhinnāḥ sravanti
naśyanti bhavanti cānye | medaḥkaphābhyāṃ khalu roga eṣa sudustaro varṣagaṇānubandhī ||
gātrapradeśe kvacid eva doṣāḥ saṃmūrcchitā
māṃsam asṛkpradūṣya | vṛttaṃ mṛdum mandarujam mahāntam
analpamūlañ ciravṛddhyapākaṃ ||
kurvvanti māṃsocchrayam abhyagādhan tam
arvvudaṃ śāstravido vadanti | vātena pittena kaphena cāpi
raktena māṃsena ca
medasā ca ||
yajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ
samānani sadā bhavanti | doṣā praduṣṭā rudhiraṃ sirāsu sakuñcya
sampiṇḍya tatas tv apākaṃ ||
sāsrāvamunnahyati mānsapiṇḍam
māṃsāṅkurair ācitam āśu ghoraṃ | sravaty ajasraṃ rudhiram
praduṣṭam asādhyam etad rudhirātmakan tu ||
raktakṣayopahūtapīḍitatvāt
pāṇḍurvbhavet so 'rvvudapīḍitas tu |
muṣṭiprahārādibhir arddite ṅge mānsam praduṣṭañ janayat tu
śopham ||
avedanaṃ snigdham ananyavarṇṇam apākam
aśmopamam apracālyaṃ | praduṣṭamānsasya narasya gāḍham
etad bhavet mānsaparāyaṇasya ||
māṃsārvvudaṃ tv etad asādhyam uktaṃ sādhyeṣv
apīmāni vivarjjayīta | samprasrutam marmmaṇi yac ca jātaṃ srotassu vā yac ca bhaved
acālyaṃ ||
> yajjāyate 'nyat khalu pūrvvajāte jñeyan tad
adhyarvvudam arbudajñaiḥ | yad dvandvajātaṃ yugapat kramād vā
dvirarvvudan tac ca bhaved asādhyam ||
na pākam āyānti kaphānvitatvān medovahutvāc ca
viśeṣatas tu | doṣasthiratvād grathanāc ca teṣāṃ sarvvārvvudāny eva viśetam tu ||
vātaḥ kaphaś cāpi gale pra… ttu saṃśritya tathaiva
medaḥ | kurvvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitan taṅ
galagaṇḍam āhuḥ ||
todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo
ruṇo vā pavanātmakas tu |
pāruṣyayuktiś
ciravṛddhyapāko yadṛcchayā caiṣa bhavet kadācit pākam iyāt kadācit
|| vairasyam āsyasya ca tasya jantor vbhavet tathā
tālugalapraśoṣaḥ |
sthiraḥ savarṇo gururugrakaṇḍū śīto mahāṃś cāpikaphātmakas tu || cirābhivṛddhim
bhajate cirāc ca prapadyate mandarujaḥ kadācit |
mādhuryam āsyasya ca jantor vbhavet tathā
tālugalapralepaḥ || snigdho guduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho
medothitaḥ pāṇḍuyuto rujaś ca |
pralamvate 'lāvuvad alpamūlo
vivarddhate hīyati cātra dehaṃ || snigdhāsyatā tasya bhavec ca
jantor ggale ca śavdaṅ kurute ca nityaṃ |
kṛcchrocchvasan tam
mṛdusarvvagātraṃ samvatsarāt ī
tam arocakārttam || kṣīṇañ ca
vaidyo galagaṇḍinan tu bhinnasvarañ cāpi vivarjjayīta ||
nivaddhaśvayathur yasya yathā muṣkam
pralamvate | mahānuvodhy athavā
hrasvas taṃ gaṇḍam iti nirdiśet ||
iti granthyapacyarvvudagalagaṇḍanidāna
ekādaśa || 11 ||
athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadānān nidānam
vyākhyāsyāmaḥ ||
vātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntranimittāḥ sapta vṛddhayo bhavanti | teṣu
mūtrāntranimittau vātasamutthau | kevalam utpattihetur anyaḥ
||
adhaḥ kupito 'nyatamas tu
doṣaphalakośayor vvātavāhinīdhamanīm
abhiprapadya phalakoṣayor vvṛddhim upajanayati || tam vṛddhim
ity ācakṣate ||
tatrānilapūrṇṇabastim ivātatam puruṣam
animittarujam vātavṛddhim ity ācakṣate |
pakvodumbarasaṅkāśam āśu samutthānam pittavṛddhiṃ || kaṭhinaṃ
snigdham alpavedanaṃ śleṣmavṛddhiṃ || kṛṣṇasphoṭāvṛtaṃ
pittavṛddhiliṅgaṃ raktavṛddhiṃ || mṛdusnigdhaṃ sakaṇḍur
alpavedanan tālaphalaprakāśam medovṛddhiṃ ||
mūtrasandhāraṇaśīlasya mūtravṛddhir bbhavati || sa gacchato
'mbupūrṇṇā dṛtir iva kṣubhyate mūtrakṛcchravedanāvantaṃ mūtravṛddhim ity ācakṣate ||
tatra balavadvigrahādibhir vviśeṣair vvāyuḥ prakupito ntrasya
sthūlasya cetarasyaikadaśam viguṇam ādāyādho vaṃkṣaṇasandhim
āgamya kālāntareṇa muṣkakoṣam upaiti ādhmātabastir
ivātataḥ pradīrghaḥ śopho bhavati | saśabdam anupīḍitaś
corddhvam utpatati vimuktaś ca punar ādhmāti | tam antravṛddhim
asādhyam ity ā𑑎cakṣate ||
tatra brahmacāriṇīn dīrghakarkkaśaromāṃ
yonirogopasṛṣṭām alpadvārām apriyām akāmām
acaukṣasalilaprakṣālitayonim vā nārīṃ yo 'dhigacchet tathā karajadaśanasaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāc catu𑑎ṣpadagamanād
acaukṣasalilaprakṣālanād vā prakupitā meḍhragatās tu
doṣāḥ kṣate kṣate vā śvayathum upajanayanti | tam upadaṃśam ity ācakṣate ||
sa pañcavidhas tribhir ddoṣaiḥ pṛthak
samastair asṛjaś ca |
tatra vātike tvakpari
pā
mo
ṭanaṃ stabdhameḍhratā paruṣaśophatā vividhavedanāprādurbhāvaś ca || paittike śvayathur udumbarapratikāśo
jvaradāhayuktaḥ || ślaiṣmike śvayathuḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ snigdhaś
ca || raktaje kṛṣṇasphoṭaprādurbbhāvo 'tyartham asṛkpravṛttiḥ pittaliṅgāni ca || sarvvaje
sarvvaliṅgadarśanam avadaraṇañ ca śephasaḥ | krimiprādurbbhāvo
maraṇañ ceti ||
prakupitās tu doṣās tv adhaḥprapannā
vaṃkṣaṇorujaṃghāsv avatiṣṭhante | tataḥ kālāntareṇa
pādam āśritya śanaiḥ śanaiḥ śopham upajanayanti | tac
chlīpadam ity ācakṣate || tat tu trividham vātapittakaphanimittam
iti ||
tatra vātajaṃ kṛṣṇam paruṣaṃ kharam
animittarujam analpavedanam parisphuṭati ca bahuśaḥ ||
pittajan tu pītāvabhāsaṃ mṛdujvaradāhapradañ ca || śleṣmajan tu
snigdhaṃ svetāvabhāsaṃ mavedanam atimahāntaṃ
granthikaṇṭakair upacitañ ca ||
tatra samva𑑎tsarātītam atimahantaṃ valmīkajātam atiprasrutam iti
varjanīyāni ||
trīṇy apy etāni jānīyācchlīpad
ī
ā
ni kaphocchrayāt |
gurutvañ ca mahattvañ ca yasmān nāsti vinā kaphāt ||
gurutvañ ca mahattvañ ca yasmān nāsti vinā kaphāt ||
purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvvarttuṣu ca śītalāḥ |
ye deśās teṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ ||
ye deśās teṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ ||
pādavaddhas tayoś cāpi ślīpadañ jāyate nṛṇām |
karṇākṣināsāsv api ca kecid icchanti tadvida iti ||
karṇākṣināsāsv api ca kecid icchanti tadvida iti ||
vṛddhyupadaṅśaślīpadānān nidāne
dvādaśa || ||
folio dscn3126fol148_top.jpg : 1
athātaḥ kṣudraroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
saptacatvāriṃśat kṣudrarogā bhavanti || tad
yathā || ajagallikā | yavaprakhyā | amvālajī | vivṛtā
| kacchapikā | valmīkā | indraviddhā | garddabhikā | panasikā
| pāṣāṇagarddabhaḥ | icivallikā | kakṣā | gandhanāmā |
visphoṭakaṃ | agnirohiṇī | cippa | anuśayī | vidārikā |
śarkkarā | śarkarārvvudaṃ | pāmā | vicarccikā | rakasā | pādadārī
| kadaraṃ | alasakaḥ | rujā dārūṇakaṃ | arūṣikā |
palitaṃ | mayūrikā | yuvānapiṭakā | padminīkaṇṭakā |
jatumaṇi | masakaṃ | tilakā | naccha | vyaṃgaḥ | nīlikā |
parivarttikā | niruddhaprakāśaṃ | avapāṭikā |
sanniruddhagudaṃ | ahipūtanaṃ | vṛṣaṇakacchūḥ | gudabhransaś
ceti ||
snigdhāḥ savarṇṇā grathitā nīrujā mudgasannitāḥ
|
kaphavātotthi𑑎tā jñeyā vālānām ajagallikā ||
kaphavātotthi𑑎tā jñeyā vālānām ajagallikā ||
yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā |
piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti cocyate ||
piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti cocyate ||
ghanālpavakrām piḍakām unnatām parimaṇḍalāṃ |
amvālajīm alpapūyān tām vidyāt kaphavātajāṃ ||
amvālajīm alpapūyān tām vidyāt kaphavātajāṃ ||
vivṛtābhyām mahādāhām pakvodumvarasannibhāṃ |
parimaṇḍalām pittakṛtām vivṛtān nāsatām viduḥ ||
parimaṇḍalām pittakṛtām vivṛtān nāsatām viduḥ ||
grathitā pañca vā ṣaḍ vā dārūṇāḥ
kacchaponnatāḥ |
kaphānilābhyām piḍakā jñeyā kacchapikā vudhaiḥ ||
kaphānilābhyām piḍakā jñeyā kacchapikā vudhaiḥ ||
pāṇipādatale sandhau grīvāyām ūrdhvajatruṇi |
granthir vvalmīkavadyasya śanaiḥ samupacīyate ||
granthir vvalmīkavadyasya śanaiḥ samupacīyate ||
todaḥ kledaparīdāhaḥ kaṇḍūmadbhir
mmukhair vvṛtaḥ |
vyādhir vvalmīka ity eṣa vijñeyaḥ kaphapaittikaḥ ||
vyādhir vvalmīka ity eṣa vijñeyaḥ kaphapaittikaḥ ||
padmakarṇṇikavat madhye piḍakābhiḥ
samācitāṃ |
indrā viddhām vijānīyād vātapittotthitām bhiṣak ||
indrā viddhām vijānīyād vātapittotthitām bhiṣak ||
maṇḍalam vṛttam utsannaṃ saraktam piḍakācitaṃ
|
rujākarīṅ garddabhikāṃ tām vaded vātapittataḥ ||
karṇṇasyābhyantare jātām piḍakām ugravedanāṃ |
sthirām penasikān tān tu vidyād vātakaphotthitāṃ ||
rujākarīṅ garddabhikāṃ tām vaded vātapittataḥ ||
karṇṇasyābhyantare jātām piḍakām ugravedanāṃ |
sthirām penasikān tān tu vidyād vātakaphotthitāṃ ||
hanvāḥ sandhisamudbhūtaṃ śopham
alparujaṃ sthiraṃ |
pāṣāṇagarddabham iti vrūyāt tat kaphapittataḥ ||
pāṣāṇagarddabham iti vrūyāt tat kaphapittataḥ ||
visarppavat sarppati yaḥ śophastanurapākavān |
dāhajvarakaraḥ pittājpegt sa jñeyo jālagarddabhaḥ ||
dāhajvarakaraḥ pittājpegt sa jñeyo jālagarddabhaḥ ||
piḍakām uttamāṅgasthām vṛttām ugrarujāṃ jvarāṃ
|
sarvvātmakāṃ sarvvaliṅgāṃ jānīyādirivellikāṃ ||
sarvvātmakāṃ sarvvaliṅgāṃ jānīyādirivellikāṃ ||
vāhukandyāṃ sapārśvaṣu kṛṣṇāṃ
sphoṭāṃ savedanāṃ |
pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣyetibhiṣagā diśet ||
pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣyetibhiṣagā diśet ||
ekām etādṛśīn dṛṣṭāṃ piṭikāṃ sphoṭasannibhāṃ |
tvaggatām pittakopena gandhanāmām vinirddeśet ||
tvaggatām pittakopena gandhanāmām vinirddeśet ||
agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarāḥ
pittaraktataḥ |
ci sarvvatra vā dehe visphoṭaka iti smṛtaḥ ||
ci sarvvatra vā dehe visphoṭaka iti smṛtaḥ ||
kakṣabhāgeṣu ye sphoṭā jāyante mānsadārū𑑎ṇā |
antarddāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ ||
antarddāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ ||
saptāhādvā daśāhād vā pakṣād vā ghnanti
mānavaṃ |
tām agnirohiṇīm vidyād asādhyāṃ sannipātataḥ ||
tām agnirohiṇīm vidyād asādhyāṃ sannipātataḥ ||
nakha𑑎mānsam adhiṣṭhāya vātaḥ pittañ dehināṃ |
kuryā tān dāha𑑎pākau ca taṃ vyādhiñ cippam ādiśet ||
kuryā tān dāha𑑎pākau ca taṃ vyādhiñ cippam ādiśet ||
tad evālpatatarair doṣaiḥ kunakham parūṣaṃ
kharaṃ ||
gambhīrām alpasaṃrambhāṃ savarṇṇām
uparisthitāṃ |
kaphād anuśayīm yasyām vidyād antaḥ prapākinīṃ
||
vidārīkandavad dhṛtān kakṣavaṃkṣaṇasandhiṣu |
vidārīkandavad dhṛtān kakṣavaṃkṣaṇasandhiṣu |
vidārikām iti vadet sarujpegjāṃ sarvvalakṣaṇāṃ ||
prāpya māṃsasirāsnāyu śleṣmā medas tathānilaḥ |
prāpya māṃsasirāsnāyu śleṣmā medas tathānilaḥ |
granthiṅ kurvvanty asau bhinno
madhusarppirvvasānibhaṃ ||
karot asrāvam anilas tatra vṛddhiṅ gataḥ punaḥ ||
karot asrāvam anilas tatra vṛddhiṅ gataḥ punaḥ ||
mānsam viśograthitāṃ śarkkarāñjanaty ataḥ ||
durgandhiklinnamaty arthan nānāvarṇṇan tataḥ sirāḥ |
durgandhiklinnamaty arthan nānāvarṇṇan tataḥ sirāḥ |
sṛjanti raktaṃ sahasā tam vidyāc charśarkkarār
vvudaṃ ||
pāmāvicarcyau𑑎 kuṣṭheṣu rakasā ca prakīrtitā ||
pāmāvicarcyau𑑎 kuṣṭheṣu rakasā ca prakīrtitā ||
parikramaṇaśīlasya vāyuraty artharūkṣayoḥ
|
pādayoḥ kurute dārīsarūjās talasaṃśritāḥ ||
pādayoḥ kurute dārīsarūjās talasaṃśritāḥ ||
śarkkaronmathite pāde kṣata vā ka𑑎ṇṭakādibhiḥ |
granthiṃ kīlavad utsanno jāyate kadaran tu
tata ||
klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍadāharujānvitau |
duṣṭakarddamasaṃsparśādalaseti vibhāvayet ||
duṣṭakarddamasaṃsparśādalaseti vibhāvayet ||
romakūpānugam pittam vātena saha mūrcchitaṃ |
pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ ||
pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ ||
ruṇddhi romakūpās tu tato
'nyeṣāmasambhavaḥ |
tad indraluptaṃ𑑎 khālity aṃ rūjeti ca vibhāvyate ||
tad indraluptaṃ𑑎 khālity aṃ rūjeti ca vibhāvyate ||
dāruṇākaṇḍurā rūkṣā keśabhūmim prayodyate |
kaphamārutakopena vidyād dāruṇakan tu tat ||
kaphamārutakopena vidyād dāruṇakan tu tat ||
jpegaruṃṣi vahuvakrāṇi vahukledāni
mūrddhan tu |
kaphāsṛkkritakopena vraṇām vidyād arūṣikāṃ ||
kaphāsṛkkritakopena vraṇām vidyād arūṣikāṃ ||
krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ |
pittañ ca keśān pacati palitan tena jāyate ||
pittañ ca keśān pacati palitan tena jāyate ||
dāhajvararujāvantastāmrāḥ sphoṭāḥ
savedanāḥ |
gātreṣv antaś ca vadane vijñeyā tu masūrikā ||
gātreṣv antaś ca vadane vijñeyā tu masūrikā ||
śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaraktajāḥ |
yuvānapiḍakā yūnām vijñeyā mukhadūṣaṇāḥ ||
yuvānapiḍakā yūnām vijñeyā mukhadūṣaṇāḥ ||
kaṇṭakair ācitam vidyān maṇḍalam pāṇḍu
kaṇḍuraṃ |
padminīkaṇṭakaprakhyais tadākhyaṅ kaphabātajaṃ ||
padminīkaṇṭakaprakhyais tadākhyaṅ kaphabātajaṃ ||
samam utsannam arujam maṇḍalaṅ kapharaktajaṃ |
sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatumaṇīti sā ||
sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatumaṇīti sā ||
avedanaṃ sthirañ caiva yasmin gātre pradṛśyate
|
māṣavat kṛṣṇam utsannam anilāt maṣakam ādiśet ||
māṣavat kṛṣṇam utsannam anilāt maṣakam ādiśet ||
kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca |
vātapittalavotsetām vidhyāttikālakāṃ ||
vātapittalavotsetām vidhyāttikālakāṃ ||
mahad vā yadi vāty alpaṃ śyāvam vā
yadi vā sitaṃ |
nīrujam maṇḍalaṃ gātre naccham ity abhidhīyate ||
nīrujam maṇḍalaṃ gātre naccham ity abhidhīyate ||
krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ |
mukham āgamya sahasā maṇḍalam visṛjaty ataḥ ||
nirujan tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgan tam ādiśet |
nirujan tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgan tam ādiśet |
kṛṣṇam evaṅ guṇaṃ gātre mukhe vā
nīlikām viduḥ ||
marddanāt pīḍanād cāpi tathaivāpyabhighātataḥ |
meḍhracarmma yadā vāyur bhajate sarvvataś caran ||
marddanāt pīḍanād cāpi tathaivāpyabhighātataḥ |
meḍhracarmma yadā vāyur bhajate sarvvataś caran ||
tadā vātopasaṃsṛṣṭaṃ carmma
pratinivarttaye |
sa vedanan sadāhaś ca pākaṃ vraja𑑎ti cāsakṛt ||
maṇer adhastāt kośas tu granthirūpeṇa
lamvate |
parivartiketi tām vidyāt sarujām
vātasaṃbhavāṃ ||
sakaṇḍūḥ kaṭhinā cāpi saiva𑑎 śleṣmasamutthitā |
alpīyaḥ khāṃ yadā harṣod valāṅ gacchen striyan naraḥ ||
alpīyaḥ khāṃ yadā harṣod valāṅ gacchen striyan naraḥ ||
hastābhighātād api vā carmmāṇyud
varttate valāt |
yasyāvapāte carmma𑑎tām vidyād avapāṭikāṃ ||
vātopasṛṣṭam eveta ccarmma saṃśrayate maṇiṃ |
vātopasṛṣṭam eveta ccarmma saṃśrayate maṇiṃ |
maṇiś carmmoparuddha𑑎ś ca mūtrasroto ruṇaddhi tu ||
niruddhaprakāśam vidyā n mandadhāraṃ savedanaṃ |
niruddhaprakāśam vidyā n mandadhāraṃ savedanaṃ |
mūtraṃ pravartate jantor mmaṇirn na ca
vidāryate ||
jpegniruddhaprakāśam vidyāt sarujam vātasambhavaṃ |
jpegniruddhaprakāśam vidyāt sarujam vātasambhavaṃ |
vegasandhāraṇād vāyur vvihato gudam āśritaḥ ||
niruṇaddhi mahotsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca |
niruṇaddhi mahotsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca |
mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa
purīṣan tasya gacchati ||
sanniruddhagudam vyādhim etad vidyā𑑎t sudustaraṃ |
sanniruddhagudam vyādhim etad vidyā𑑎t sudustaraṃ |
śakṛt mūtrasamāyukte dhaute pāne śiśor bhavet
||
svinne vāsvedyamāne vā kaṇḍūraktakaphodbhavāḥ ||
svinne vāsvedyamāne vā kaṇḍūraktakaphodbhavāḥ ||
kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭāsrāvaś ca
jāyate ||
ekībhūtam vraṇaṃ ghoraṃ tam vidyād ahipūtanaṃ ||
ekībhūtam vraṇaṃ ghoraṃ tam vidyād ahipūtanaṃ ||
snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇasaṃsthitaḥ |
yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ sañjanayet tadā𑑎 ||
yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ sañjanayet tadā𑑎 ||
tataḥ kaṇḍūyanāt kṣipraṃ sphoṭāsrāvaś ca
jāyate |
prāhur vvṛṣaṇakacchrūn tāṃ śleṣmaraktaprakojāṃ ||
prāhur vvṛṣaṇakacchrūn tāṃ śleṣmaraktaprakojāṃ ||
pravāhaṇātisārābhyān nirgacchati gudo vahiḥ |
rūkṣadurvvaladehasya taṃ gudabhranśam ādiśet ||
rūkṣadurvvaladehasya taṃ gudabhranśam ādiśet ||
ity evaṃ kṣudrarogāṇāṃ sthānaṃ samparikīrtitam
|
tad avekṣya bhiṣak prājño yathādoṣam upācaret || ||
tad avekṣya bhiṣak prājño yathādoṣam upācaret || ||
iti kṣudraroganidāne trayodaśamaḥ || 0 ||
athātaḥ śūkadoṣanidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
liṅgavṛddhim
icchat āmakramapravṛttānāṃ śūkadoṣanimittaṃ vyādhayo daśa cāṣṭau
jāyante || tad yathā || sarṣapikāṣṭhīlā grathitaṃ kumbhīkā
alajīmṛditaṃ sammūḍhapiṭakā | avamanthaḥ puṣkarikā
sparśahāniḥ | uttavaḥ śataponakaḥ | tvaṣkākaḥ śoṇitārbbudaṃ māṃsārbbudaṃ māṃsapāko
vidradhistilakālakañceti ||
gaurasarṣapasaṃsthānā śūkanirvdugnahetukāḥ |
piṭakākapharaktābhyāṃ jñeyāsarṣapisā||
kaṭhinā viṣamā bhagnair vāyunāṣṭhīlikā bhavet |
śūkair yat pūritaṃ śaśvad grathitaṃ nāma tat kaphāt ||
kumbhīkā raktapittotthā
jāvvasthisadṛśāśuṇat | tulyajātvalajīm vidyād
yathā proktām vicakṣaṇaḥ ||
mṛditaṃ pīḍitaṃ yat tu saṃrabdham vātakopataḥ |
pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe
saṃmūḍhapiṭakā bhavet || dīrghā bahvyaś ca
piṭakā dīryante madhdhatas tu yāḥ ||
so 'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyām vedanāromaharṣakṛt
|| piṭakācitāyāpiṭakāpittaśoṇitasaṃbhavā ||
padmakarṇikasaṃsthānā jñeyā
puṣkariketisā || sparśahānin tu janayec
choṇitaṃ śūkadūṣitaṃ |
mudgamāṣopamā raktā piṭakā raktapittajā | vyādhir
evottavo nāma śūkājīrṇṇanimittajaḥ |
chidrair aṇumukhair lliṅgañ
citaṃ yasya samantataḥ || vātaśoṇitajo vyādhiḥ sa
jñeyaḥ śataponakaḥ |
vātapittakṛto jñeyas tv
akkāko jvaradāhakṛt | kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ
sarabhiḥ piṭakābhiś ca
pīḍitaṃ | yasya bastirujañ cogrā jñeyan tac choṇitārbbudaṃ ||
māṃsadoṣeṇa jānīyādarbbudam
mānsasaṃbhavaṃ | śīryante yasya mānsāni yatra sarvvāś ca vedanāḥ
||
vidyāt tam mānsapākan tu sarvadoṣakṛtam bhiṣak
| vidradhiḥ sannipātena yathoktam abhinirddiśet ||
kṛṣṇāni citrāṇy athavā śūkāni saviṣāṇi vā |
pātitāni pacanty āśu meḍhranniravaśeṣataḥ ||
kṛṣṇāni bhūtvā mānsāni śīryante yasya dehinaḥ | sannipātasamutthānan tam vidyāt tilakālakaṃ
||
tatra māṃsārbbudaṃ yac ca māṃsapākaś ca yaḥ
smṛtaḥ | vidradhiś ca na sidhdhanti ye ca syus tilakālakāḥ ||
iti śūkadoṣanidāne caturddaśamaḥ ||
athāto bhagnanidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
patanapīḍanaprahāraviṣaduṣṭaprabhṛtibhir
abhighātaviśeṣaiḥ | anekavidhamasthnāṃ bhaṅgam upadiśanti |
tatra
bhagnajātamanekavidhamanusāryamāṇaṃ dvividhamevopapadyate |
sandhimukataṃ kāṇḍabhagnañ ca | tatra ṣaḍvidhaṃ sandhim uktaṃ
dvādaśavidhaṃ kāṇḍabhagnam bhavati |
tatra sandhimuktamutpiṣṭam viśliṣṭam
viparivarttitam avakṣiptam atikṣiptan tiryak kṣiptam iti |
prasāraṇākuñcanāśaktirugrarujatā
sparśāsahatvāñ ceti | sāmānyataḥ
sandhim uktalakṣaṇam uktaṃ |
vaiśeṣikaṃ tūtpiṣṭe
saṃdhāvubhayataḥ śopho vedanāprādurbbhāvo viśeṣataś ca rātrau
bhavati | viśliṣṭe 'lpaśophatā vedanāsātatyaṃ
sandhivikriyā ca || viparivarttite ca sandhau pārśvagamanād
viṣamāṅgatā vedanā ca | avakṣipte
sandhiviśleṣastīvrarujatā ca || atikṣipte dvayoḥ
sandhdhasthnoratikrāntatā vedanā ca | tiryakkṣipte tv
ekāsthipārśvagamanam atyartham iti ||
kāṇḍabhagnam ata ūrddhvam
vakṣyāmaḥ || karkkaṭakam
aśvakarṇṇañ cūrṇitam piccitam
asthicchallitākāṇḍabhagnam atipātitam
majjānugataṃ vakrañ cchinnaṃ sphuṭitaṃ sphāṭitam iti ||
śvayathubāhulyam avapīḍyamāne śabdaḥ srastāṅgatā
vividhavedanāpravṛttir iti || sāmānyataḥ kāṇḍabhagnalakṣaṇam uktaṃ
||
viśeṣatas tu sammūḍham ubhayato 'sthi
madhye bhagnaṃ granthirivonnataṃ
karkkaṭakaṃ || aśvakarṇṇavad
udgatamaśvakarṇṇaṃ ||
śabdasparśābhyāñcūrṇṇitam avagacchet || piccitam pṛthulatāṅgatam
alpaśophaṃ || pārśvato 'nvasthihīnodgato 'asthicchalitakannāmavellite prakampyamānaṃ || kāṇḍabhagnam
asthiniḥśeṣacchinnāsthyavayavaḥ ||
asthimadhyapraviṣṭātipātitasaṃjñaḥ ||
kṣatabhagnam unnahyamānam ajjammajjānugataṃ || ābhugnam iva yad vimuktāsthi tad
vakran nāma || anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ
chinnaṃ || sphuṭitama nubahudāritavedanāvān || śūkapūrṇṇam
ivādhmātam vipulaikadā
visphāṭitan nāma ||
teṣu cūrṇṇitaṃcchinnātipātitamajjānugatāni
kṛcchrasādhdhāni | kṛśātivṛddhabālāsahāyānāṃ
kṣatakṣīṇakuṣṭiśvāsināṃ savraṇāḥ
niḥsandhyupagatāni ceti ||
bhavati cātra ||
bhinnaṅkapālaṃ kaṭyāṃ tu
sandhim uktaṃ tathā cyutaṃ | jaghanam pratipiṣṭañ ca varjjayīta
vicakṣaṇaḥ |
asaṃkliṣṭaṅkapālañ ca lalāṭe cūrṇṇitañ ca
yat || bhagnaṃ stanāntare śaṃkhaṃ pṛṣṭhe mūrddhni ca varjjayet ||
samyaksandhitam apy
asthidurnnikṣeptanibandhanāt |
saṃkṣobhād vāpi yad gacchet
vikriyāntam api varjjayet ||
taruṇāsthīni nāmyante bhajyante nalakāni tu
|
kapālān vibhajyante
sphullanti rucakāni tu ||
iti bhagnanidāne pañcadaśamaḥ
||
athāto mukharoganidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
mukharogāḥ pañca ṣaṣṭir bhavanti || saptasv
āyataneṣu || tatrāyatanāni oṣṭhau dantamūlāni dantā
jihvā tālū kaṇṭha sarvvāṇi ceti || tatrāṣṭāv oṣṭhayoḥ
||pañcadaśa dantamūle || aṣṭau danteṣu || pañcajihvāyāṃ ||
navatāluni || saptadaśakaṇṭhe || trayas sarvveṣv
āyataneṣu ||
tatroṣṭhe prakopād
vātapittakaphasannipātaraktamānsamedo
'bhighātanimittāḥ ||
karkkaśau paruṣau stabdhau samprāptānilavedanau
| dālyete paripoṭyete oṣṭhaumārutakopataḥ ||
cīyete piṭakābhiś ca sarujābhiḥ samantataḥ |
sadāhapākapiṭakau pītābhāsau ca pittataḥ ||
savarṇṇābhiś ca cīyete piṭakābhir avedanau | bhavatas tu kaphādoṣṭhau
picchilau śītalau gurū ||
sakṛtkṛṣṇau sakṛtpītau sakṛtsv etau tathaiva ca
| sannipātena vijñeyāv anekapiḍakācitau ||
kharjjūraraktavarṇṇābhiḥ piṭakābhir
nnipīḍitau | raktopasṛṣṭarudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau ||
gurū sthūlau māṃsaduṣṭau māṃsapiṇḍavad udgatau
| jantavaś cātramūrcchanti narasyobhayato mukhāt ||
sarppirmmaṇḍapratīkāśau medasā
kaṇḍurau gurū |
oṣṭhauparyavadīryete poṭyete
cābhighātataḥ ||
acchaṃ sphaṭikasaṃkāśaṃ sasrāvaṃ sravato
bhṛśaṃ |
dantacchadāvadīryete poṭyete
cāsakṛtpunaḥ ||
tato vraṇaḥ susaṃrūḍho mṛdutvam upagacchati ||
tato vraṇaḥ susaṃrūḍho mṛdutvam upagacchati ||
dantamūlagatās tu śītādo dantapuppuṭo
dantaveṣṭaḥ sauśiro mahāsauśiraḥ paridaraḥ | upakuśaḥ |
dantavaidarbbhaḥ | khalivarddhanaḥ | adhimāṃsaḥ |
nāḍyaḥ pañceti ||
śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt
pravarttate | durggandhī nisakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni
ca ||
dantamāṃsāni pacyante pacanti ca parasparaṃ |
śītādonāmasavyādhiḥ kaphaśoṇitasambhavaḥ ||
dantayos triṣu vā yasya śvayathuḥ sparśanā sahaḥ | dantapuppuṭako nāma
savyādhiḥ kapharaktajaḥ ||
sravanti pūyarudhiraṃ calādantā bhavanti ca |
dantaveṣṭaḥ savijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ ||
śvayathūr ddantamūleṣu rujāvān
kaphasambhavaḥ | lālāsrāvī sa vijñeyaḥ sauśironām anāmataḥ ||
dantāś calanti veṣṭabhyas tālu cāpy avadīryate
|
yasmin sa sarvvajo vyādhir mmahāsauśirasaṃjñitaḥ || dantamāṃsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāsakṛt
|
pittāsṛkkaphajo vyādhir jñeyaḥ paridaro hi saḥ
|| veṣṭaḥ sadāhampacati yasyadantāścalantica| dāhena
veṣṭāstaptāś ca śuṣyante cāgninā yathā ||
aghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitam
mandavedanāḥ |
yasmin sopakuśonāma pittaraktakṛto gadaḥ ||
ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān |
bhavanti dantāś ca calāḥ
savaidarbbhā'bhighātajaḥ || mārutenādhiko danto jāyate
tīvravedanaḥ |
khalivarddhanasaṃjño sau jāter ukca praśāmyati || hānavye paścime dante
mahāśophomahārujaḥ |
lālāsrāvī kaphakṛto jñeyaḥ so 'dhikamāṃsakaḥ ||
dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca
jñeyā yathoditāḥ ||
dantagatās tu dālanaḥ krimidanta kodanta harṣo
bhañjanakaḥ | dantaśarkkarā | kapālikā |
śyāvadantaḥ | hanur mmokṣaś ceti ||
dāryamāṇeṣv ivarujā yasya danteṣu jāyate |
dālanonāma savyādhiḥ sadāgatinimittajaḥ |
kṛṣṇaścchidraś ca calati sasaṃrambho mahārujaḥ
| animittarujovātātsajñeyaḥ krimidantakaḥ
||
śītamuṣṇañ ca daśanāḥ sahante sparśanan na ca |
yasya tad dantaharṣan tu vyādhim vidyāt samīraṇāt ||
vaktram vakram bhaved yasya dantabhaṅgaś
ca jāyate | kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñitaḥ ||
śarkkar eva sthirībhūto malo danteṣu
yasya vai | sā dantānāṃ guṇaharī vijñeyā dantaśarkkarā ||
kapāleṣv iva dīryatsudantānāṃ saiva
śarkkarā | kapāliketi paṭhitā sadā dantavināśinī ||
asṛṇmiśreṇa pittena dagdhodantas tv
aśeṣataḥ | śyāvatān nīlatām vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ ||
vātena tais tair bbhāvaiś ca
hanusandhivisaṅgataḥ | hanurmmokṣa iti jñeyo vyādhir ardditalakṣaṇaḥ ||
jihvāgatās tu | kaṇṭakās trividhās tribhir
ddoṣairalāsa upajihvā ceti ||
jihvānilena sphuṭitā prasuptā bhavec ca
śākacchadanaprakāśā | pittātsadāhair anucīyate ca
dīrghaiḥ saraktair apikaṇṭakaiś ca || kaphena gurvvī bahalā
citā ca mānsāṅkuraiḥ
śālmalikaṇṭakaubhaibhaiḥ |
adhogato yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so
'lāsasaṃjñaḥkapharaktamūrttiḥ || jihvāṃ sa tu
stambhayate pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśam eti pākaṃ |
jihvāgrarūpaḥ śvayathur hi jihvām unnāmya jātaḥ
kapharaktamūlaḥ ||
lālākaraḥ kaṇḍuyutaḥ sa coṣaḥ
sātupajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ | |
tālugatās tu || galaśuṇḍikā tuṇḍikerī adhruṣaḥ
kacchapaḥ | arbbudaḥ | mānsasaṃghātaḥ | tālu puppuṭakaḥ
| tāluśoṣaḥ | tālupāka iti ||
kaphāsṛgbhyāntālumūlātpravṛddho dīrghaḥ
śophodhmātabastiprakāśaḥ | tṛṣṇākāsaḥ śvāsakṛttam vadanti vyādhim
vaidyā galaśuṇḍeti nāmnā ||
śophaḥ sthūlastodadāha prapākī prāguktābhyāṃ
tuṇḍikerīmatā tu | mṛduḥ śopho lohitottho jñeyo 'dhruṣaḥ sajvaras
tīvra ruk ca ||
kūrmmonnato vedanā'śīghrajanmā rogo jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā tu || padmākaran
tālumadhye tu śophaṃ tam vidyād raktārbbudaṃ
proktaliṃgaṃ |
māṃsannirujan tālumadhye kaphāt tu prokto
vaidyair mmāṃsasaṃghāta eṣaḥ ||
arukchiraḥ kolamātraḥ kaphena
samedasāpuppuṭas tāludeśe |
śuṣyaty atyarthan dīryate cāpi tāluśvāsaś
caivograstāluśoṣo 'nilāt tu ||
pittaṃ kuryāt pākam atyarthaghoraṃ tāluny evan tālupākam
vadanti ||
kaṇṭhagatās tu || rohiṇyaḥ pañca |
kaṇṭhaśālūkam adhijihvāṃ valayaḥ | alāsaḥ |
ekavṛndaḥ | śataghnī | gilāyuḥ | galavidradhiḥ |
galaughaḥ | svaraghnaḥ | māṃsatānovicāriś ceti ||
gale 'nilaḥ pittakaphau tu
mūrcchitau pradūṣya māṃsañ ca tathaiva śoṇitaṃ |
galopasaṃrodhakarais tathāṅkurair nihantyas
unvyādhir ayaṃ hi rohiṇī ||
jihvā samantād bhṛśavedanān tu mānsāṅkuraiḥ
kaṇṭhanirodhinīyā | tāṃ rohiṇīm vātakṛtām vadanti
tisraś ca tāstvād ita eva kṛcchrā ||
kṣiprodgamā kṣipravidāhapākās tīvrajvarā
pittanimittajā tu | sroto nirodhinyacalonnatā ca sthirāṅkurā yā
kaphasaṃbhavā sā ||
gambhīrapākiny anivāravīryā tridoṣaliṅgā tritayotthitaṃ tu |
sphoṭaiś citā pittasamānaliṃgāsādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu ||
kolāsthimātraḥ kaphasaṃbhavo yo granthir
galekaṇṭakaśūkabhūtaḥ | kharaḥ
sthiraḥ śastranipātasādhyas tat
kaṇṭaśālūkam iti bruvanti ||
jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāt tu
jihvopariṣṭādapiraktamiśraḥ | jñeyo 'dhijihvā khalu
roga eṣa vivarjjayed āgatapākam enaṃ ||
balāsa evāyatam unnatañ ca śophaṃ karoty
annagatin nivārya|taṃ
sarvvathaivāprativāravīryam vivarjjanīyam valayam vadanti ||
gale tu śophaṅkurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau
śvāsarujopapannaṃ | marmmacchidan dustaram etad āhur
alāsasaṃjñan nipuṇādhikāraṃ ||
vṛttonnatāntaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ
sakakaṇḍuro 'pāvyagururm
mṛduś ca | nāmnaikavṛndaḥ parikīrtyate 'sau vyādhir
bbalāsakṣatajaḥ prasūtaḥ ||
samunnatamvṛttam
amandadāhantīvrajvaraṃ vṛndam udāharanti | tac cāpi
pittakṣatajaprakopāj jñeyaṃ satodam pavanātmakan tu ||
varttir ghanā kaṇṭhanirodhanī tu citātimātram
piśitaprarohaiḥ | anekarukprāṇaharī tridoṣāj jñeyā śataghnīti śataghnirūpā ||
granthirggale tv āmalakāsthimātraḥ sthiro
'lparukyaḥ kaphapittamūrttiḥ | yo lakṣyate
raktam ivāsravaś ca saśasrasādhdhas tu
gilāyusaṃjñaḥ ||
sarvvaṅgalaṃ vyāpya samutthito yaḥ
śopho rujāḥ santi ca yatra sarvvā | sa sarvvadoṣair
ggalavidradhis tu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvvajasya ||
śopho mahāntan na jalāvarodhī tīvrajvaro vāyugater nnihantā | kaphena jāto rudhirānvitena gale
galaughaḥ paṭhito bhiṣagbhiḥ ||
yas tāmyamānaḥ śvasiti prasaktam bhinnasvaraḥ
śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ | kaphopadiṣṭeṣv anilāyateṣu jñeyaḥ
sa rogaḥ śvasanāts varaghnaḥ ||
pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo |
galoparodhān kurute krameṇa | sa mānsatān eti bibhartti
saṃjñāprāṇapraṇutsarvvakṛto vikāraḥ ||
sadāhatodaṃ śvayathuṃ satāmram antarggale
pūtiviśīrṇṇamānsaṃ | pittena vidyād vadane vicārim pārśve viśeṣāt
sa tu yena śete ||
sarvvasarās tu
vātapittakaphanimittāḥ ||
sphoṭaiḥ satodair vvadanaṃ samantād yasyācitaṃ
sarvvasaraḥ savātāt | raktaiḥ sadāhaiḥ piṭakaiḥ sapītaiḥr
yasyācitaṃ cāpi sapittakojpegpāt ||
avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ satodair yasyācitaṃ cāpi
sa vai kaphena ||
|| iti mukharoganidāne ṣoḍaśamaḥ ||
granththyapacyarbbudaṅgaṇḍuṃ vṛddhin daṃśañ ca
ślīpadaṃ |
kṣudraśūkaṃ sabhagnañ ca mukharogeṇa ṣaṭsmṛtaḥ ||
kṣudraśūkaṃ sabhagnañ ca mukharogeṇa ṣaṭsmṛtaḥ ||
sūtre pradiṣṭan daśaṣaṭvā pūrvvaṃ sthanan
nidānam bhavatīti yac ca |
savistaran tat kathitam mayeha svayambhunā yat kathitaṃ hitāya ||
savistaran tat kathitam mayeha svayambhunā yat kathitaṃ hitāya ||
samāptan nidānasthānam || ||
folio 158r3