A

The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Nidānasthāna, based on the Nepalese MSS

Published in 2025 by The Suśruta Project in The University of Alberta.

Siglum NE

The Nepalese version of the Nidānasthāna is supported by manuscripts H and N. But unfortunately K only supports adhyāya 16.

APrinted edition: Ācārya 1938: Nidānasthāna
KMS Kathmandu KL 699: Nidānasthāna
KacMS Kathmandu KL 699: Nidānasthāna [ante correctionem]
KpcMS Kathmandu KL 699: Nidānasthāna [post correctionem]
NMS Kathmandu NAK 1-1079: Nidānasthāna
NacMS Kathmandu NAK 1-1079: Nidānasthāna [ante correctionem]
NpcMS Kathmandu NAK 1-1079: Nidānasthāna [post correctionem]
HMS Kathmandu NAK 5-333
HacMS Kathmandu NAK 5-333 [ante correctionem]
HpcMS Kathmandu NAK 5-333 [post correctionem]
NEThe Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Nidānasthāna, based on the Nepalese MSS
Revision history
2023-01-04 Began this file.
2023-06-22 Created a first draft of 2.1 by cleaning up MS H.
2025-01-15 fixed certain xml ids and added some missing text


[Nidānasthāna]

[Adhyāya 1: draft edition based on MSS N & H]

cf. 1938 ed. 2.1.1
athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.1.3
dhanvantarin dharmmabhṛtām variṣṭham amṛtodbhavaṃ |
caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
dhanvantarindhanvantariṃA​H dhanvantarir N
cf. 1938 ed. 2.1.4
vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca bhūpate |
sthānaṃ rogavibhāgañ ca vadasva vadatām vara ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bhūpateN​H kopanaiḥ A rogavibhāgañ carogavibhāgañ caN​H karma ca rogāṃś ca A vadasvaN​H vada me A varaA varaḥ N​H
cf. 1938 ed. 2.1.5
tasya tad vacanaṃ śrutvā jagāda bhagavān ṛṣiḥ |
svayaṃbhūr eṣa bhagavān vāyur ity abhiśabditaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śrutvāN​H prā A jagādajagādaN​H bravīd bhi A bhagavān ṛṣiḥH ṣajaṃ varaḥ A bhagavāṃn ṛṣiḥ N bhagavān vāyurbhagavān vāyurA​H bhagavāṃ vāyur N
cf. 1938 ed. 2.1.6
svātantryān nityabhāvāc ca sarvvagatvāt tathaiva ca |
sarveṣām eva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
nityabhāvāc caA​N nityabhavāc ca H
cf. 1938 ed. 2.1.7
sthityutpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇaṃ |
avyakto vyaktakarmmā ca śīto rūkṣo laghuś caraḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śītośītoN​H rūkṣaḥ A rūkṣoH śīto A rokṣo N caraḥcaraḥN​H kharaḥ A
cf. 1938 ed. 2.1.8
tiryaggo dviguṇaś caiva rajobahula eva ca |
acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tiryaggoA​H tiyaggo N rajobahularajobahularajovahulaA​H rasavahula N rogasamūharāṭA​H rogasamūharāṭa N
The final ṭ of -rāṭ has no virāma sign in witness N, but the character is written slightly smaller, which may echo a usage from Brāhmī where small size indicates virāma.
cf. 1938 ed. 2.1.9
āśucārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ |
dehe vicaratas tasya lakṣaṇāni nibodha me ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
āśucārīāśukārīH āśukārīāśukārī A​Npc āśukīkārī Nac muhuścārīA​N muhūścārī H vicaratasA​N​Hpc vicaras Hac
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. doṣadhātvagnisamatāṃ saṃprāptiṃ viṣayeṣu ca | kriyāṇām ānulomyaṃ ca karoty akupito 'nilaḥ A
cf. 1938 ed. 2.1.10
indriyārthopasampattir doṣadhātvagnisāmyatāṃ |
kriyāṇām ānulomyañ ca kuryād vāyur adūṣitaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
indriyārthopasampattirindriyārthopasampattirindriyārthopasampattirN​H indriyārthopasaṃprāptiṃ A doṣadhātvagnisāmyatāṃdoṣadhātvagnisāmyatāṃddoṣadhātvagnisāmyatāṃN​H doṣadhātvagnyavaikṛtam A ānulomyañ caānulomyaṃ caA​H anulomyañ ca N
The 1938 vulgate, p. 259, gives two versions of this verse, noting that the second - which is collated here - is the reading accepted by Gayadāsa. The first reads doṣadhātvagnisamatāṃ saṃprāptiṃ viṣayeṣu ca | kriyāṇām ānulomyaṃ ca karoty akupito 'nilaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.11
yathāgni pañcadhā bhinno nāmasthānātmakarmmabhiḥ |
bhinno 'nilas tathā hy eko nāmasthānakriyāmayaiḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yathāgniH yathā 'gniḥ A yathāgniḥ N nāmasthānātmakarmmabhiḥnāmasthānātmakarmabhiḥN​H nāmasthānakriyāmayaiḥ A 'nilas'nilasA​H nilas N tathā hyH tasthā hy A​N nāmasthānakriyāmayaiḥA​H nāmasthānokriyāmayaiḥ N
cf. 1938 ed. 2.1.12
prāṇodānaḥ samānaś ca vyāno 'pānas tathaiva ca |
sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
prāṇodānaḥN​H prāṇodānau A 'pānasem. cāpā A pānas N​H tathaiva caN​H na eva ca A mārutāḥmārutāḥN​H mārutāḥ ` A pañcaN​H om. A
The words prāṇaḥ and udānaḥ have undergone double sandhi. See Oberlies 2003: para 1.8.4
cf. 1938 ed. 2.1.13
yo 'nilo vaktrasaṃcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk |
so 'nnam praveśayaty antaḥ prāṇām̐ś cāpy avalambate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yo 'niloH yo vāyur A yo nilo N dehadhṛk | sodehadhṛk |
so
A​H
dehadhṛk |
son
N
'nnam'nnaṃnnamA​H nam N
cf. 1938 ed. 2.1.14
prāyaśaḥ kurute cāpi hikkāśvāsādikān gadān |
udāno nāma yo 'hy ūrdhvam upaiti pavanottamaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kuruteA​H kuruteś N cāpiN​H duṣṭo A nāma yonāma yasnāma yo A​H nāma yor N 'hyem. om. A hy N py H ūrdhvamūrdhvamūrdhvamN​H tūrdhvam A
cf. 1938 ed. 2.1.15
tena bhāṣitagītādiviśeṣo 'bhipravarttate |
ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bhāṣitagītādiviśeṣoA​N bhāṣitagītādir vviśeṣo H
cf. 1938 ed. 2.1.16
āmapakvāśayacaraḥ samāno 'gnisahāyavān |
annam pacati tajjām̐ś ca bhāvān pravivinakti saḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
'gnisahāyavān | annam'gnisahāyavān |
annam
H
vahnisaṅgataḥ | so 'nnaṃ A gnisahāyavān ||
annam
N
bhāvān pravivinaktibhāvām pravivinaktiN​H viśeṣān vivinakti A saḥ saḥ N​H hi A
cf. 1938 ed. 2.1.17
gulmāgnisaṃgātīsārān prāyaśaś ca karoti hi ||
kṛtsnadehacaro vyāno rasasamvahanodyataḥ | ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
gulmāgnisaṃgātīsārān prāyaśaś cagulmāgnisaṃgātīsārān prāyaśaś cagulmāgnisaṅgātīsārān prāyaśaś caN​H gulmāgnisādātīsāraprabhṛtī A karoti hiN​H n kurute ga A kṛtsnadehacaro
kṛtsnadehacaro
N​Hpc
dān | kṛtsnadehacaro A
kṛtsnadehadehacaro
Hac
rasasamvahanodyataḥrasasaṃvahanodyataḥA​N rasasamvāhanodyataḥ H
cf. 1938 ed. 2.1.18
svedāsṛksrāvaṇaś cāpi sarvvathā ceṣṭayaty api ||
kruddhaś ca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sarvvathāsarvvathāN​H pañcadhā A sarvadehagānA​N shagān H
cf. 1938 ed. 2.1.19
pakvādhānālayo 'pānaḥ kāle karṣati cāpy adhaḥ |
vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārttavāni ca ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
karṣatiA​Npc​H karṣayati Nac vātamūtrapurīṣāṇi
vātamūtrapurīṣāṇi
N​H
samīraṇaḥ śakṛnmūtraṃ A

A folio of witness N has been photographed out of order at this point.
cf. 1938 ed. 2.1.20
kruddhaś ca kurute rogān ghorān bastigudāśrayān ||
śukradoṣāḥ pramehāś ca vyānāpānapradoṣajāḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
rogān ghorān bastigudāśrayān || śukradoṣāḥrogān ghorān vasti gudāśrayān ||
śukradoṣāḥ
H
rogān ghorān bastigudāśrayān | śukradoṣa A rogāṃ ghorāṃ vastigudāśrayān |
śukradoṣā
N
pramehāś capramehāś caN​H pramehās tu A vyānāpānapradoṣajāḥH vyānāpānaprakopajāḥ A vyānāpānapradoṣajā N
cf. 1938 ed. 2.1.21ab
yugapat kupitāś cāpi dehaṃ bhindyur asaṃśayam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
|| 0 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cf. 1938 ed. 2.1.21cd
ataḥ sarvān pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritān |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ataḥN​H ata A sarvān pravakṣyāmisarvvān pravakṣyāmiH ūrdhvaṃ pravakṣyāmi A sarvāṃ pravākṣyāmi N nānāsthānāntarāśritānnānāsthānāntarāśritānH nānāsthānāntarāśritaḥ A nānāsthināntarāsritāṃ Nac nānāsthānāntarāsritāṃ Npc
cf. 1938 ed. 2.1.22
bahuśaḥ kupito vāyur vvikārān kurute hi yān ||
vāyur āmāśaye kruddhaḥ kuryāc chardyādikāṃ gadān |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vvikārān kurute hivikārān kurute hiA​H vikāraṃ kurute hi N kuryāc chardyādikāṃN chardyādīn kurute A kuryāc chardyādikā H gadānA​N n gadān H
cf. 1938 ed. 2.1.23
mohaṃ mūrcchām pipāsāṃ ca hṛdgraham pārśvavedanāṃ ||
pakvāsayastho 'ntrakūjaṃ śūlādhmānau karoti ca |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mohaṃA​H mohām N mūrcchāmmūrcchāṃA​H mūrcchā N pipāsāṃ caA​H pipāsās ca N pārśvavedanāṃpārśvavedanāmA​H pārśvavedanaṃ N pakvāsayastho
pakvāsayastho
N​H
pakvāśayastho A
śūlādhmānauśūlādhmānauH śūlaṃ nābhau A śūlāṃ dhmāno N
cf. 1938 ed. 2.1.24
kṛcchramūtrapurīṣatvam ānāhan trikavedanāṃ ||
śrotrādiṣv indriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cf. 1938 ed. 2.1.25abc
vaivarṇṇyaṃ sphuraṇaṃ rūkṣaṃ suptiṃ cumucumāyanaṃ ||
tvakstho nistodanaṃ granthīn
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
rūkṣaṃN​H raukṣyaṃ A suptiṃsuptiṃA​H supti N granthīnH kuryāt A granthī N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. tvagbhedaṃ paripoṭanam || vraṇāṃś ca raktago granthīn A
cf. 1938 ed. 2.1.26bcd
sarujān māṃsasaṃśritaḥ |
tathā medāśritaḥ kuryād granthīn mandarujo 'vraṇān ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sarujān māṃsasaṃśritaḥem. saśūlān māṃsasaṃśritaḥ A saṃrujām māṃsasaṃsritaḥ N sarujān māṃsasaṃśritaḥ | ? H medāśritaḥmedāśritaḥH medaḥśritaḥ A medasritaḥ N kuryād granthīn mandarujoA​H kuryād granthī mandarujo N 'vraṇānA vraṇān N​H
cf. 1938 ed. 2.1.27
kuryād sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇaṃ |
snāyuprāptaḥ snāyujālaṃ stambhayaty ākṣipaty api ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kuryād sirāgataḥkuryād sirāgataḥN​H kuryāt sirāgataḥ A snāyujālaṃN​H om. A stambhayatyN​H stambhakampau śūlam A ākṣipatyN​H ākṣepaṇaṃ A apiN​H tathā A
cf. 1938 ed. 2.1.28
hanti sandhigataḥ saṃdhīn śūlaśophau karoti ca |
asthibhedaḥ praśoṣaś ca kuryāc chūlañ ca tatkṛtaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
hantiA​H hasti N saṃdhīn śūlaśophausandhīn śūlaśophauA​H sandhī śūlaśophau N asthibhedaḥ
asthibhedaḥ
H
asthiśoṣaṃ A
asthibheda
N
praśoṣaś caN​H prabhedaṃ ca A kuryāc chūlañ cakuryāc chūlaṃ caA​H kuryāc chūlaś ca N tatkṛtaḥtatkṛtaḥN​H tacchritaḥ A
cf. 1938 ed. 2.1.29
tathā majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati |
apravṛttim pravṛttim vā vikṛtāṃ śukragonilaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
apravṛttim
apravṛttiṃ

apravṛttim
N​H
apravṛttiḥ A
pravṛttim vāN​H pravṛttir vā A vikṛtāṃN​H vikṛtā A śukragonilaḥN​H śukrage 'nile A
cf. 1938 ed. 2.1.30
hastapādaśirodhātūn tathā sañcarati kramāt |
vyāpnuyād vākhilaṃ deham vāyuḥ sarvvagato nṛṇām ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
hastapādaśirodhātūnhastapādaśirodhātūṃsA​H hastapādasirodhātū N
cf. 1938 ed. 2.1.31
stambhanākṣepaṇasvāpaśophaśūlāṃś ca sarvaśaḥ |
sthāneṣūkteṣu sammiśraḥ sammiśrāḥ kurute rujāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
stambhanākṣepaṇasvāpaśophaśūlāṃś castambhaṇākṣepaṇasvāpaśophaśūlāṃś castambhanākṣepaṇasvāpaśophaśūlām̐ś caN​H stambhanākṣepaṇasvāpaśophaśūlāni A sarvaśaḥsarvvaśaḥN​H sarvagaḥ A sthāneṣūkteṣu
sthāneṣūkteṣu
A​H

sthānesūkteṣu
N
sammiśrāḥsaṃmiśrāḥsanmiśrāḥA​H sammiśrā N rujāḥN​H rujaḥ A
Gayadāsa noted the same reading for this half-śloka as the Nepalese version.
cf. 1938 ed. 2.1.32ab
kuryād avayavasthaś ca mātariśvā gadān bahūn |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kuryād avayavasthaś cakuryād avayavasthaś caN​H kuryād avayavaprāpto A mātariśvāN​H mārutas tv a A gadān bahūngadān vahūnH mitān gadān A gadāṃ vahūn N
Gayadāsa noted the same reading for this half-śloka as the Nepalese version.Verses 32cd and 33ab of the vulgate appear later in this chapter, after SS.2.1.62 of the Nepalese version.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. sūcībhir iva nistodaḥ sparśadveṣaḥ prasuptatā A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. śeṣāḥ pittavikārāḥ syur mārute śoṇitānvite A
cf. 1938 ed. 2.1.34cd
prāṇe pittāvṛte ccharddir ddāhaś caivopajāyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ddāhaśdāhaśA​Npc​H dāhaāś Nac
cf. 1938 ed. 2.1.35
daurbalyaṃ sadanan tandrā vairasyañ ca kaphāvṛte |
udāne pittayukte tu mohamūrcchābhramaklamāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vairasyañ caN​H vaivarṇyaṃ ca A pittayukte tuN​H pittasaṃyukte A mohamūrcchābhramaklamāḥmohamūrcchābhramaklamāḥH mūrcchādāhabhramaklamāḥ A mohamūrcchābhramaklamā N
cf. 1938 ed. 2.1.36
asvedaharṣo mandāgniḥ śītatā ca kaphāvṛte |
svedadāhoṣṇamūrcchāḥ syuḥ samāne pittasaṃyute ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
asvedaharṣoN​H asvedaharṣau A mandāgniḥmandāgniḥ N​H mando 'gniḥ A śītatā caNpc śītastambhau A om. Nac śītatā H kaphāvṛtekaphāvṛteA​Npc​H om. Nac svedadāhoṣṇamūrcchāḥ syuḥem. om. A
svedadāhoṣṇamūrcchā syuḥ
N

svedadāhoṣṇyamūrcchāḥ syuḥ
H
pittasaṃyuteN​H pittasaṃyukte svedadāhauṣṇyamūrcchanam A
cf. 1938 ed. 2.1.37
kaphena saṃge viṇmūtre gātraharṣaś ca jāyate |
apāne pittayukte tu dāhoṣṇo raktamūtratā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kaphenaN​H kaphādhi A saṃgeH kaṃ ca A saṃsaṃgo N viṇmūtreH viṇmūtraṃ A viṭmūtre N gātraharṣaś caN romaharṣaḥ ka A gātre harṣaś ca H jāyateN​H phāvṛte A pittayukte tuN​H pittasaṃyukte A dāhoṣṇoH dāhauṣṇye A dāhauṣṇo N raktamūtratāraktamūtratāN​H syād asṛgdaraḥ A
cf. 1938 ed. 2.1.38
adhaḥkāyagurutvañ ca śītatā ca kaphāvṛte |
vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaḥ klamaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śītatā caśītatācaN​H tasminn eva A gātravikṣepaṇaḥN​H gātravikṣepaṇaṃ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. gurūṇi sarvagātrāṇi stambhanaṃ cāsthiparvaṇām | liṅgaṃ kaphāvṛte vyāne ceṣṭāstambhas tathaiva ca A
cf. 1938 ed. 2.1.39.1
stambhanoddaṇḍakaś cāpi śothaśūlaṃ kaphāvṛte ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
stambhanoddaṇḍakaśNpc​Hpc om. Nac om. Hac cāpiNpc​Hpc om. Nac​Hac śothaśūlaṃNpc​Hpc om. Nac​Hac kaphāvṛteNpc​Hpc om. Nac​Hac
cf. 1938 ed. 2.1.40
prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇāṃ ||
doṣādhvamadyapramadāvyāyāmaiś ca prapīḍanāt ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
doṣādhvamadyapramadāvyāyāmaiś ca
doṣādhvamadyapramadāvyāyāmaiś ca
N​H
rogādhvapramadāmadyavyāyāmaiś cā A
prapīḍanātem. tipīḍanāt A prapīḍitāḥ N prapīḍitān H
We emend to the ablative prapīḍanāt, similar to the vulgate, on the analogy of paryāsād and bhojanāt. The acc. pl. of H is strained as an object of prakupyati.
cf. 1938 ed. 2.1.41
ṛtudeśaviparyāsād asātmyānāñ ca bhojanāt|
sthūlasyāvyāyāmavato vātaraktam prakupyati ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ṛtudeśaviparyāsād asātmyānāñ caṛtudeśaviparyāsād asātmyānāñ caṛtudeśaviparyāsād asātmyānāñ caN​H ṛtusātmyaviparyāsāt snehādīnāṃ ca A bhojanāt| sthūlasyāvyāyāmavatobhojanāt || sthūlasyāvyāyāmavatobhojanāt |
sthūlasyāvyāyāmavato
N​H
vibhramāt |
avyavāye tathā sthūle
A
cf. 1938 ed. 2.1.42
hastyaśvoṣṭrair gacchato 'nyaiś ca vāyuḥ
kopaṃ yāyāt kāraṇaiḥ sevitaiś ca |
tīkṣṇoṣṇāmlakṣāraśākādibhojyaiḥ
santāpādyair bhūya āsevitaiś ca ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
'nyaiś caA​H nyaiś ca N kopaṃA​H kopo N yāyāt kāraṇaiḥN​H yātaḥ kāraṇaiḥ A sevitaiś caN​H sevitaiḥ svaiḥ A tīkṣṇoṣṇāmlakṣāraśākādibhojyaiḥtīkṣṇoṣṇāmlakṣāraśākādibhojyaiḥ
tīkṣṇoṣṇāmlakṣāraśākādibhojyaiḥ
A​H

tīkṣṇoṣṇāmvlakṣāraśākādibhaujyais
N
āsevitaiśN​H sā sevitaiś A
cf. 1938 ed. 2.1.43abc
śīghraṃ raktam vidravaty āśu tac ca
vāyor mārggaṃ saṃruṇaddhy āśu yātaḥ |
kruddho 'tyartham mārgarodhād vipannas ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śīghraṃN​H kṣipraṃ A vidravatyvidravatyN​H duṣṭim A āśuN​H āyāti A saṃruṇaddhysaṃruṇadhyA​N saṃruṇadhdhy H mārgarodhād vipannasN mārgarodhāt A mārggarodhād vipannas ? H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. sa vāyur atyudriktaṃ dūṣayed raktam āśu A
cf. 1938 ed. 2.1.44
tat saṃpṛktam vāyunā dūṣitena ||
tatprābalyād ucyate vātaraktaṃ||
tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjāktaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tadvat pittaṃ
tadvat pittaṃ
A​H

tadvat pitta
N
dūṣitenāsṛjāktaṃN dūṣitenāsṛjāktaṃ śleṣmā duṣṭo dūṣitenāsṛjāktaḥ A dūṣitenāsṛjāktaṃ | ? H
cf. 1938 ed. 2.1.45
asparśecchātodabhedapraśoṣo
svāpopeto vātaraktena pādau ||
pittāsṛgbhyāṃ bhavatas tūgradāhāv
atyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
asparśecchātodabhedapraśoṣoH sparśodvignau todabhedapraśoṣa A asparśecchātodabhedapraśoṣau N svāpopetosvāpopetoH svāpopetau A​N bhavatasN​H om. A tūgradāhāvtūgradāhāvN​H ugradāhau A atyarthoṣṇauN​H bhavetām atyarthoṣṇau A
cf. 1938 ed. 2.1.46
kaṇḍūmantau śvetaśītau saśothau
pīnastabdhau śleṣmaduṣṭe tu rakte ||
sarvvair duṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ
svaṃ svaṃ liṅgam pādayor ddarśayanti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
saśothausaśothauN​H saśophau A śleṣmaduṣṭe tuśleṣmaduṣṭe tuA​H śleṣmaduṣṭau tu Nac śleṣmaduṣṭo tu Npc rakteA​H raktau Nac rakto Npc sarvvairsarvairA
sarvve
N

sarvva
H
liṅgamliṅgaṃliṃgamN​H rūpaṃ A
We emend to the vulgate reading sarvair against H and N, for the sake of metre and sense.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. prāgrūpe śithilau svinnau śītalau saviparyayau | vaivarṇyatodasuptatvagurutvauṣasamanvitau A
cf. 1938 ed. 2.1.48
pādayor mūlam āsthāya kadācid dhastayor api |
ākhor vviṣam iva kruddhaṃ tad deham anusarppati ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ākhor
ākhor
H

āsvor
A

ākhā
N
vviṣamviṣamA​H d viṣam N kruddhaṃkruddhas kruddhasA kruddhas kruddhas kruddhas N​H tad dehamA​H ta deham N
The commentators Gayadāsa and Ḍalhaṇa both read saddehaṃ for tad dehaṃ, interpreting it as sakalaṃ dehaṃ (Ācārya 1938: 264). There is a difficulty in witness N's reading, which lacks a -d. Both N and H read a nominative kruddhas which does not parse sensibly.
cf. 1938 ed. 2.1.49ab
ājānusphuṭitaṃ yac ca prabhinnam prasrutañ ca yat |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ājānusphuṭitaṃA​H ajāntusphuṭitaṃ N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. upadravaiś ca yajjuṣṭaṃ prāṇam āṃsakṣayādibhiḥ A
cf. 1938 ed. 2.1.50ab
vātaraktam asādhyan tad yāpyaṃ samvatsarotthitam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vātaraktamN​H śoṇitaṃ tad a A asādhyanN​H sādhyaṃ A tad yāpyaṃH syād yāpyaṃ A tad yāpya N samvatsarotthitamsaṃvatsarotthitamsamvatsarotthitaṃA​H n samvatsaromitaḥ Nac n samvatsaromitaṃ Npc
cf. 1938 ed. 2.1.50cd
yadā tu dhamanīḥ sarvvāḥ kupito 'bhyeti mārutaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yadā tuA​N ?
yadā tu
H
dhamanīḥA​H dharmanīḥ N kupitoA​H kupite N 'bhyetiA bhyeti N​H
cf. 1938 ed. 2.1.51
tadākṣipaty āśu muhur muhur deham muhuścaraḥ ||
muhur mmuhus tv ākṣipaṇād ākṣepaka iti smṛtaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
muhurmmuhurA​H muhu N tv ākṣipaṇād ākṣepakaN​H tad ākṣepād ākṣepaka A
cf. 1938 ed. 2.1.52
yato 'patāmyate 'tyartham ato jñeyo 'patānakaḥ ||
kaphānvito bhṛśam vāyus tāsv eva yadi tiṣṭhati |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yatoN​H om. A 'patāmyatepatāmyateN om. A yaṃ tāmyate H 'tyarthamH om. A tyartham N atoN​H om. A jñeyoN​H so A 'patānakaḥpatānakaḥN​H 'patānakasaṃjño yaḥ A kaphānvito
kaphānvito
H
pātayaty antarā 'ntarā |
kaphānvito
A

kaphanvito
N
cf. 1938 ed. 2.1.53ab
sa daṇḍavat stambhayati sa tu daṇḍāpatānakaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sa daṇḍavat stambhayati sa tusa daṇḍavat stambhayati sa tuN​H sa daṇḍavat stambhayati kṛcchro A daṇḍāpatānakaḥA​N daṇḍāpatānakaḥ ||
?
H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. hanugrahas tadā 'tyarthaṃ so 'nnaṃ kṛcchrān niṣevate A
cf. 1938 ed. 2.1.54
dhanustulyan named yas tu sa dhanuḥstambhasaṃjñitaḥ |
aṅgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
dhanustulyandhanustulyaṃA​H dhanutulyan N dhanuḥstambhasaṃjñitaḥH dhanuḥstambhasaṃjñakaḥ A dhanutambhasañjñitaḥ N aṅgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ
aṅgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ

aṃgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ
A​H

aṅgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaṃḥ
N
cf. 1938 ed. 2.1.55
snāyupratānam anilo yadākṣipati vegavān |
viṣṭabdhākṣastabdhahanur bhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
snāyupratānamA​H snāyupratāna N aniloaniloA​H ninilo Nac n anilo Npc vegavān | viṣṭabdhākṣastabdhahanurvegavān |
viṣṭabdhākṣastavdhahanur
vegavān |
viṣṭavdhākṣastavdhahanur
N​H
vegavān |
viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanur
A
bhagnapārśvaḥbhagnapārśvaḥA​N vbhagnapārśvaḥ H kaphaṃA​N kaphā H vamanA​N n vaman H
cf. 1938 ed. 2.1.56
abhyantaran dhanur iva yadā nāmyati mānavaḥ |
tadā so 'bhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
nāmyatiN​H namati A tadā so
tadā so
N​H

tadā '
A
'bhyantarāyāmaṃH syābhyantarāyāmaṃ A bhyantarāyāṃmaṃ N
cf. 1938 ed. 2.1.57
bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṅ karoti ca |
tam asādhyaṃ budhāḥ prāhur vvakṣaḥkaṭyūrubhañjanam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
karoti ca | tamkaroti ca |
tam
N​H
karoti ca |
ta
A
asādhyaṃN​H masād hy aṃ A vvakṣaḥkaṭyūrubhañjanamvvakṣaḥkaṭyūrubhañjanaṃH vakṣaḥkaṭhyūrubhañjanam A vakṣaḥkayūrubhañjana N
cf. 1938 ed. 2.1.58
kaphapittānvito vāyur vvāyur eva ca kevalaḥ|
kuryād ākṣepakaṃ tv anyaṃ caturtham abhighātajam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kevalaḥA​N kevalaṃḥ Hac kevalaṃ Hpc kuryād ākṣepakaṃ
kuryād ākṣepakaṃ
A​H

kuryāt vākṣepakam
N
cf. 1938 ed. 2.1.59
garbbhapātanimittaś ca śoṇitātisravāc ca yaḥ |
abhighātanimittaś ca na sidhyaty apatānakaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cf. 1938 ed. 2.1.60
adhogamāś cordhvagāś ca tiryaggāś cānilo balī |
yadātyartham prakupito dhamanīḥ pratipadyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cordhvagāś caH sa A cordhvagaś ca N tiryaggāśH tiryaggā A tiryagāś N cāniloN​H dhamanīr A balīvalīN​H ūrdhvadehagāḥ A yadātyartham
yadātyartham
N​H

yadā
A
dhamanīḥN​H 'tyarthaṃ mātariśvā A pratipadyatepratipadyateN​H prapadyate A
cf. 1938 ed. 2.1.61
tadānyatarapakṣasya sandhibandhān vimokṣayan |
hanti pakṣan tam āhuś ca pakṣāghātam bhiṣagvarāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sandhibandhān vimokṣayan | hantisandhibandhān vimokṣayan |
hanti
sandhivandhān vimokṣayan |
hanti
A​H
sandhivandhān yamokṣayan |
hanti
N
āhuś caN​H āhur hi A bhiṣagvarāḥA​Npc​H bhiṣagvārāḥ Nac
cf. 1938 ed. 2.1.62
tasya kṛtsnaṃ śarīrārddham akarmmaṇyam acetanaṃ |
tataḥ pataty asūn vāpi tyajaty anilapīḍitaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tasyatasyaN​H yasya A
cf. 1938 ed. 2.1.32cd
dāhasantāpamūrcchā syur vvāyau pittasamanvite |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
dāhasantāpamūrcchā syurN dāhasaṃtāpamūrcchāḥ syur A dāhaḥ santāpamūrcchā syur H
cf. 1938 ed. 2.1.33ab
śaityaśophagurutvañ ca tasminn eva kaphānvite ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śaityaśophagurutvañ casaityaśophagurutvañ caN​H śaityaśophagurutvāni A kaphānviteN​H kaphāvṛte A
cf. 1938 ed. 2.1.63
śuddhavātāhatam pakṣaṃ kṛcchraṃ sādhyatamam viduḥ |
sādhyam anyena saṃsṛṣṭam asādhyaṃ kṣayahetukam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śuddhavātāhatamśuddhavātāhatamN​H śuddhavātahataṃ A kṛcchraṃN​H kṛcchra A
We read kṛcchrasādhyatamam with the vulgate, against the Nepalese witnesses, for sense.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. vāyur ūrdhvaṃ vrajet sthānāt kupito hṛdayaṃ śiraḥ |
śaṅkhau ca pīḍayaty aṅgāny ākṣipen namayec ca saḥ
A
garbhiṇīsūtikāvālavṛddhakṣīṇeṣv a śrute |
pakṣāghātaṃ pariharet vedanā rahitaṃ yadi
Nac
garbhiṇīsūtikāvālavṛddhakṣīṇeṣv a sṛk śrute |
pakṣāghātaṃ pariharet vedanā rahitaṃ yadi
Npc
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. nimīlitākṣo niśceṣṭaḥ stabdhākṣo vā 'pi kūjati |
nirucchvāso 'thavā kṛcchrād ucchvasyān naṣṭacetanaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. svasthaḥ syād dhṛdaye mukte hyāvṛte tu pramuhyati |
kaphānvitena vātena jñeya eṣo 'patantrakaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. divāsvapnāsanasthānavivṛtādhvanirīkṣaṇaiḥ |
manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmaṇā++āvṛtaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. (garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣv asṛkkṣaye |) A
cf. 1938 ed. 2.1.68cdef
uccair vvyāharato 'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni vā |
hasato jṛmbhato bhārāc chayanād viṣamād api ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
khādataḥN​H svādataḥ A bhārāc chayanād viṣamād apibhārāt śayanād viṣamād apibhārāc chayanād viṣamād apiN​H bhārād viṣamāc chayanād api A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ A
cf. 1938 ed. 2.1.69cd

arddayitvānilo vaktram ardditañ janayaty ataḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
arddayitvāniloardayitvā'niloA​N ?
arddayitvānilo
H
vaktramA​H vakram N
cf. 1938 ed. 2.1.70
vakrībhavati vaktrārddhaṅ grīvā cāpy upavarttate ||
śiraś calati vākbhaṃgo netrādīnāṃ ca vaikṛtaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
upavarttateH apavartate A​N vākbhaṃgovākbhaṃgoN​H vāksaṅgo A
cf. 1938 ed. 2.1.71ab
grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve ca vedanā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tasmin pārśve catasmin pārśve caN​H tasmin pārśve tu A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. yasyāgrajo romaharṣo vepathur netram āvilam A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. vāyur ūrdhvaṃ tvaci svāpas todo manyāhanugrahaḥ A
cf. 1938 ed. 2.1.72cd
tam arditam iti prāhur vvyādhiṃ vyādhivicakṣaṇāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vvyādhiṃvyādhiṃA​H om. N vyādhivicakṣaṇāḥN​H vyādhiviśāradāḥ A
cf. 1938 ed. 2.1.73
kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ ||
na sidhyaty arditam bāḍhaṃ trivarṣam vepanasya ca ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ || naprasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ ||
na
praśaktāvyaktabhāṣiṇaḥ ||
na
N​H
prasaktaṃ saktabhāṣiṇaḥ |
na
A
cf. 1938 ed. 2.1.74
pārṣṇipratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā sānilārdditā |
sakthnaḥ kṣepan na gṛhṇāti gṛdhrasīti ca sā smṛtā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pārṣṇipratyaṅgulīnāṃ yāpārṣṇipratyaṅgulīnāṃ yāH pārṣṇipratyaṅgulīnāṃ tu A pārṣṇipratyaṅgulīnā yāṅ N sānilārdditāH yā 'nilārditāḥ A yānilārditā N kṣepan naN​H kṣepaṃ ni A gṛhṇātiN​H gṛhṇīyā A gṛdhrasīti ca sāgṛdhrasīti ca sāgṛdhrasīti ca sāN​H d gṛdhrasīti hi sā A smṛtāA​H smṛtāḥ N
cf. 1938 ed. 2.1.75
talam pratyaṃgulīnān tu kaṇḍarā vāhupṛṣṭhataḥ |
bāhvoḥ karmmakṣayakarī viśvañcītīha socyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
talamN​H tala A vāhupṛṣṭhataḥN​H bāhupṛṣṭhataḥ A viśvañcītīhaH viśvācīti hi A viśvañjatī hi Nac viśvañcītī hi Npc socyateN sā smṛtā A cocyate H
cf. 1938 ed. 2.1.76
vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ |
jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣeti sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vātaśoṇitajaḥA​N vātaḥ śoṇitajaḥ H jñeyaḥ
jñeyaḥ
N​H

śiraḥ
A
kroṣṭukaśīrṣetikroṣṭukaśīrṣetikroṣṭukaśīrṣetiN​H kroṣṭukapūrvaṃ tu A kroṣṭukaśīrṣavatkroṣṭukaśīrṣavatN​H kroṣṭukamūrdhavat A
cf. 1938 ed. 2.1.77
vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarām ākṣiped yadā |
khañjas tadā bhavej jantuḥ paṅguḥ sakthnor dvayor vyadhāt ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kaṭyāśritaḥkaṭyāśritasN​H kaṭyāṃ sthitaḥ A kaṇḍarāmA​H kaṇṭharām N khañjas
khañjas
N​H

svañjas
A
vyadhātN​H vadhāt A
cf. 1938 ed. 2.1.78
prakāmam vepate jantuḥ khañjann iva ca gacchati |
kalāyakhañjan tam vidyān muktasandhiprabandhanam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
prakāmamH prakrāma A prakāma N vepaten vepateH n vepaten vepate A​N jantuḥ jantuḥ N​H yas tu A khañjann iva caH svañjanniva ca A khaṃjanniva ca N kalāyakhañjan tam
kalāyakhanjaṃ tam

kalāyakhañjan tam
N​H

kalāyasvañjaṃ taṃ
A
vidyān muktasandhiprabandhanamvidyān muktasandhiprabandhanaṃvidyān muktasandhipravandhanaṃN​H vidyānmuktasandhiprabandhanam A
cf. 1938 ed. 2.1.79
nyaste tu viṣame pāde rujaṃ kuryāt samīraṇaḥ |
vātakaṇṭaka ity eṣa jāyate khalukāśrayaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
viṣameN​H viṣamaṃ(me) A rujaṃrujpegjaṃN​H rujaḥ A vātakaṇṭaka
vātakaṇṭaka
A​H

vātakaṇṭhakaḥ
N
jāyateN​H vijñeyaḥ kha A khalukāśrayaḥkhalukāśrayaḥN​H ḍu(la)kāśritaḥ A
cf. 1938 ed. 2.1.80
pādayoḥ kurute dāham pittāsṛksahito 'nilaḥ ||
viśeṣataś caṅkramataḥ pādadāhan tam ādiśet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pittāsṛksahitoA​H pittasṛksahito N 'nilaḥA​H nilaḥ N caṅkramataḥcaṃkramataḥN​H caṅkramaṇā A pādadāhan tamN​H t pādadāhaṃ tam A
cf. 1938 ed. 2.1.81
hṛṣyate caraṇau yasya bhaveyātāñ ca suptakau |
pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
hṛṣyateN​H hṛṣyataś A bhaveyātāñ caN​H bhavataś ca pra A suptakauN​H suptava A pādaharṣaḥ sa
pādaharṣaḥ sa

pādaharṣaḥ sa
N​H
t |
pādaharṣaḥ sa
A
cf. 1938 ed. 2.1.82
aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayaty aṃsabandhanaṃ |
sirāś cākuñcya tatrastho janayaty avabāhukam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śoṣayatyN​H śoṣayitvāṃ A aṃsabandhanaṃansavandhanaṃN 'sabandhanam A aṃgavandhanaṃ H avabāhukamavavāhukaṃA​H avavāhakaṃ N
cf. 1938 ed. 2.1.83
yadā śabdavaham vāyuḥ śrotra āvṛtya tiṣṭhati |
śuddhaḥ śleṣmānvito vāpi bādhiryan tena jāyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vāyuḥN​H sroto vāyur A śrotrasrotraN​H om. A śuddhaḥ
śuddhaḥ
A​H

śuddha
N
vāpiN​H vā 'pi A
cf. 1938 ed. 2.1.85
āvṛtya vāyuḥ sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ |
narāṅ karoty akriyakām mūkaminmiragadgadām ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vāyuḥH om. A vāyum N dhamanīḥN​H vāyur dhamanīḥ A śabdavāhinīḥN​H śabdavāhīnīḥ A narāṅ
narāṃ

narāṅ
N​H

narā
A
karotyN​H n karoty A akriyakāmH akriyakā A akriyākām N mūkaminmiragadgadāmmūkaminmira ga2dgadāṃNpc n mūkaminmiṇagadgadān A mūkaminmira dgadāṃ Nac mūkamirmmiragadgadāṃ H
cf. 1938 ed. 2.1.84
śirogrīvahanūḥ śaṃkhau yasya bhindann ivānilaḥ |
karṇṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇṇaśūlaḥ sa ucyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śirogrīvahanūḥem. hanuśaṅkhaśirogrī A śirogrīvahatunuḥ Nac śirogrīvahanuḥ Npc​H śaṃkhauH vaṃ A saṃkhai Nac saṃkhaiḥ Npc bhindann ivānilaḥbhindann ivānilaḥ |A​H bhindati vānilaḥ | N karṇṇaśūlaḥ saH karṇaśūlaṃ ta A karṇṇaśūla sa N ucyateN​H d ucyate A
We emend -hanuḥ to the accusative plural for grammar.
cf. 1938 ed. 2.1.86
adho yā vedanā yāti varccomūtrāśayotthitā ||
bhindatīva gudopasthau sā tūnīnāma nāmataḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vedanāN​H vedanāṃ A gudopasthau sāH gudopasthaṃ sā A gudopasthaisā N tūnīnāmatūnī nāmaN​H tūnīty a A nāmataḥN​H bhidhīyate A
cf. 1938 ed. 2.1.87
gudopasthotthitā saiva pratilomam pradhāvitā |
vegaiḥ pakvāśayaṃ yāvat pratitūnīti sā smṛtā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pratilomampratilomaṃN​H pratiloma A pradhāvitāpradhāvitāḥN​H visarpiṇī A yāvat pratitūnīti sāyāvat pratitūnīti sāN​H yāti pratitūnīti sā A smṛtāA​H smṛtāḥ N
cf. 1938 ed. 2.1.88
sāṭopam atyugrarujam ādhmānam udaram bhṛśaṃ |
ādhmānan tam vijānīyād ghoram vātanirodhajam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ādhmānamN​H ādhmātam A bhṛśaṃbhṛśamA​H bhṛṣaṃ N ādhmānan tam
ādhmānan tam
N​H

ādhmānam i
A
vijānīyād ghoramvijānīyād ghoraṃvijānīyād ghoramN​H ti jānīyād ghoraṃ A
cf. 1938 ed. 2.1.89
vimuktapārśvahṛdayan tad evāmāśayotthitaṃ |
pratyādhmānam vijānīyāt kaphavyākulitānilam
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cf. 1938 ed. 2.1.90
nābher adhastāt saṃjātaḥ saṃcārī yadi vācalaḥ ||
aṣṭhīlāvad ghanaṃ granthim ūrdhvam āyatam unnataṃ |
vātāṣṭhīlām vijānīyād bahirmmārggāvarodhinīm ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nābherN om. A​H adhastāt saṃjātaḥN om. A​H saṃcārīsaṃcārīN om. A​H yadiN om. A​H vācalaḥvā'calaḥN om. A​H aṣṭhīlāvad ghanaṃA​H
aṣṭhīlā ghana
Nac

aṣṭhīlāvaṃ ghana
Npc
granthimA​H granthi N ūrdhvamA​N ūddhvam H vijānīyād bahirmmārggāvarodhinīmvijānīyād bahirmārgāvarodhinīṃvijānīyād vahirmmārggāvarodhinīṃN​H vijānīyād bahirmārgavarodhinīm A
The first line of this passage, nābher...acalaḥ, occurs only in witness N. However, it was mentioned by Gayadāsa and Ḍalhaṇa (Ācārya 1938: 270) as ``the opinion of some'' in their commentaries on 2.1.90.
cf. 1938 ed. 2.1.91
etām eva rujāyuktāṃ vātaviṇmūtrarodhinīṃ |
pratyaṣṭhīlām iti vadej jaṭhare tiryagutthitām ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
etāmN​H enām A rujāyuktāṃA​N rujāyuktaṃ H vātaviṇmūtrarodhinīṃvātaviṇmūtrarodhinīmvātadigital_imageviṇmūtrarodhinīṃA​H vātaviṭmūtrarodhinīṃ N pratyaṣṭhīlām
pratyaṣṭhīlām
A​H

pratyaṣṭhīlam
N
iti vātavyādhinidānaṃ prathamaḥ || 1 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
itiH iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne A iti || nidāne || 1 || || ❈ N vātavyādhinidānaṃA​H om. N prathamaḥH nāma prathamo 'dhyāyaḥ A om. N

[Adhyāya 2: draft edition based on MS H]

cf. 1938 ed. 2.2.1
athāto 'rśasānnidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
'rśasānnidānaṃ'rśasāṃ nidānaṃ'rśasān nidānaṃA​H rśasān nidāṃ N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
H yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.2.3
ṣatarśāṃsi bhavanti ||
vātapittokaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni ceti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ṣatarśāṃsiem. ṣaḍarśāṃsi A​H ṣaḍarṣāṃsi N vātapittokaphaśoṇitasannipātaiḥH vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ A vātapittakaphaśoṇitasannipātas N ceticeti N​H cet A
cf. 1938 ed. 2.2.4
tatrānātmavatāṃ yathoktaiḥ pra kopanaiḥ prakupitāḥ doṣāś caiḥ kaikaśaḥ | dvandvaśaḥ sama stāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṃ prasṛtāḥ | viśeṣato mandāgneḥ pradhānadhamanīr anuprapadyā dho gatvā gudam āgamya pradūṣya gudavalīrmmāsam prarohaṃkandāñ janayanti tāny arśāṃsīty ācakṣate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kopanaiḥkopanairN​H kopaṇair A prakupitāḥprakupitāN​H viruddhādhyaśanastrīprasaṅgotkaṭukāsanapṛṣṭhayānavvegavidhāraṇādibhir viśeṣaiḥ prakupitā A doṣāśdoṣāsN​H doṣā A caiḥ kaikaśaḥem. ekaśo A ekaikaśaḥ N caikaikaśaḥ H dvandvaśaḥH dviśaḥ A śaḥ N sama stāḥsamastāḥsa ma stāḥsama stāḥA​Npc​H sa stāḥ Nac prasṛtāḥN​H prasṛ A viśeṣatoH tāḥ A viṣesato N mandāgneḥH om. A mandāgnaṃḥ N pradhānadhamanīrN​H pradhānadhamanī A anuprapadyā dhoanuprapadyā dhoH ranuprapadyādho A anuprapadhyādho N gudamH guda A​N āgamyamā gamyaH māgamyamā gamya A​N gudavalīrmmāsamem. gudavalīrmāṃsa A gudāvalīr māṃsa N gudavalīrmmāṃsam H prarohaṃkandāñ janayantiprarohaṃ kandāñ janayantiH prarohāñjanayanti viśeṣato mandāgneḥ, tathā tṛṇakāṣṭhopalaloṣṭhavastrādibhiḥ śītodakasaṃsparśanādvā kandāḥ parivṛddhimāsādayanti A prarohā janayanti N arśāṃsītyA​H arṣāsīty N
cf. 1938 ed. 2.2.5
tatra sthūlāntrapratibaddham ardhapañcamāṅagulaṃ gudam āhus tasmin avalayas tisro dhyadhdaṅagulāntarasambhūtāḥ | pravāhiṇī visṛjanī saṃvaraṇī ceti |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ardhapañcamāṅagulaṃardhapañcamāṅagulaṅH ardhapañcāṅgulaṃ A gudamH guda A āhusH māhuḥ A tasmin avalayastasmin valayasem. tasmin valayastasmin valayas A​H dhyadhdaṅagulāntarasambhūtāḥem. 'dhyāṅgulāntarasaṃbhūtāḥ A ddhyardhāṅagulāntarasambhūtāḥ H pravāhiṇīH pravāhaṇī A visṛjanīH visarjanī A cetiH ceti caturaṅgulāyatāḥ; sarvāstiryagekāṅgulocchritāḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. śaṅkhāvartanibhāś cāpi upary upari saṃsthitāḥ |

gajatālunibhāś cāpivarṇataḥ saṃprakīrtitāḥ
A
cf. 1938 ed. 2.2.6
romāntebhyo yavādhyardho gudauṣṭhaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yavādhyardhoA​N yavāddhyarthe H gudauṣṭhaḥH gudauṣṭhaḥ parikīrtitaḥ A gudauṣṭha N
cf. 1938 ed. 2.2.7
prathamā tu gudauṣṭhādaṅagulamātre
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
gudauṣṭhādaṅagulamātreH gudauṣṭhādaṅgulamātre A​N
cf. 1938 ed. 2.2.8
teṣāṃ tu bhaviṣyetāṃ pūrvarūpāṇi | annena śraddhā kṛcchrāt paktir amlīkān na vijṛmbheḥ saktisadanamācopaḥ kārśyamudgārabāhulyam akṣṇoḥ śvayathur ntra daparikartanaṃ kāsaśvāsaḥ pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaḥ kadācittadā balahānirindriyayaiḥ daurbalyam |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bhaviṣyetāṃem. bhaviṣyatāṃ A​N​H annenaanne naN​H anne ' A kṛcchrāt paktirH kṛcchrāt pakti A kṛcchāt pakti N amlīkān naH ramlīkā pa A om. N vijṛmbheḥem. ridāho viṣṭambhaḥ A kā viṣṭambhaḥ N om. H saktisadanamācopaḥem. pipāsā sakthisadanamāṭopaḥ A sakthisadanam āṭopaḥ N viṣṭambhaḥ sakthisadanamāṭopaḥ H kārśyamudgārabāhulyamem. kārśyamudgārabāhulya A kārśyam udgāravāhulyam N kārśya foliofoliom udgārabāhulyam H akṣṇoḥH makṣṇoḥ A akṣṇo N śvayathur ntra daparikartanaṃem. śvayathurantrakūjanaṃ gudaparikartana A śvayathur gudaparikarttanaṃ N​H kāsaśvāsaḥN​H māśaṅkā A pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaḥN​H pāṇḍurogagrahaṇīdoṣa A kadācittadāem. śoṣāṇāṃ kāsaśvāsau balahānirmra A kadācit candrā valahā N kadācit tadā H balahānirindriyayaiḥ daurbalyamem. mastandrā nidrendriyadaurbalyaṃ ca A nir indriyadaurvalyaṃ ceti N balahānirindriyayair vvatvāñ ceti H
cf. 1938 ed. 2.2.9
jāte śvetānye va lakṣaṇāni pravyaktatarāṇi bhavanti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
jāte śvetānye vajāteṣv etāny evaem. jāteṣv etāny evajāteṣv etāny eva A​H jāteṣv etān e N lakṣaṇāniA va liṅgāni N liṃgāni H
cf. 1938 ed. 2.2.10
tatra mārutāt pariśu ṣkāruṇavivarṇāni viṣamamadhyamāni kadambapuṣpatuṇḍikerīkānāḍīmukhasūcīmukhākṛtīni tair upadrutaḥ saśūlaṃ saṃhatam upaveśyate | kaṭīpraṣṭhagudamadeṣu cāsya vedanā gulmāsthīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittāny eva kṛṣṇanakhanayanavadanamūtrapūrī ṣasś ca puruṣo bhavati ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
mārutāt pariśu ṣkāruṇavivarṇānimārutāt pariśuṣkāruṇavivarṇāniA mārutāt pariśuṣkāruṇavarṇānimārutāt pariśuṣkāruṇavarṇānimārutāt pariśu ṣkāruṇavarṇṇāni N​H viṣamamadhyamāniH viṣamamadhyāni A viṣa dhyāmāni Nac viṣa ma dhyāmāni Npc kadambapuṣpatuṇḍikerīkānāḍīmukhasūcīmukhākṛtīniH kadambapuṣpatuṇḍikerīnāḍīmukulasūcīmukhākṛtīni ca A kadamvapuṣpatuṇḍikerikānāḍīmukhasūcīmukhākṛtīni N tairN​H bhavanti; tair A kaṭīpraṣṭhagudamadeṣuem. kaṭīpṛṣṭhapārśvameḍhragudamābhipradeśeṣu A kaṭīpṛṣṭhagudameḍhreṣu N​H gulmāsthīlāplīhodarāṇiem. bhavanti, gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi A gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi N​H tannimittānyA​H tan nimittā N evaA​H om. N kṛṣṇanakhanayanavadanamūtrapūrī ṣasś caem. bhavanti, kṛṣṇatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaś ca A n eva kṛṣṇanakhanayanavadajpegnamūtrapurīṣavarṇṇaś ca N kṛṣṇanakhanayanavadanamūtrapūrī ṣavarṇṇaiś ca H
cf. 1938 ed. 2.2.11
pittāntunīlāgrāṇi tanūni visa rpāni pīttāvabhāsāni yakṛtprakāśāni śukajihvāsaṃsthanāni yavamadhyāni jalaukāvaktusadṛ śāni praklinnāni bhavanti | tair upadṛtaḥ sadāhaṃ sadṛṣitamavi pakvam atisāryate | dāhajvarapipāsāś cāsyopadravā bhavanti | tannimittāny eva pītanakhanayanavadanamūtrapurīṣaś ca puruṣo bhavati |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pittāntunīlāgrāṇipittān tu nīlāgrāṇiH pittānnīlāgrāṇi A pinīlāgrāṇi N tanūniA​H manūni N visa rpānivisarppāniH visarpīṇivisarppīṇi A​N pīttāvabhāsāniem. pītāvabhāsāni A​N​H śukajihvāsaṃsthanāniem. śukajihvāsaṃsthānāni A​N​H jalaukāvaktusadṛ śāniem. jalaukovaktrasadṛśāni A jalaukovakra sadṛśāni N jalaukāvaktrasadṛśāni H praklinnāniN​H praklinnāni ca A upadṛtaḥH upadrutaḥ A​N sadṛṣitamavi pakvamsarudhiram avipakvamem. sarudhirama A sarudhiram avipakvamsarudhiram avipakvam N​H atisāryateatisāryateN​H tisāryate A dāhajvarapipāsāśH jvaradāhapipāsā A dāhajvarapipāsā N cāsyopadravāH mūrcchāś cāsyopadravā A mūrchyopadravā N tannimittānyH om. A tan nisiny N evaN​H om. A pītanakhanayanavadanamūtrapurīṣaśem. pītatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaś A pītanakhanayanavadanamūtrapurīṣa N pītanakhananayanavadanamūtrapurīṣaś H caA​H rvarṇṇa N
cf. 1938 ed. 2.2.12
śleṣmajāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni snigdhāni pāṇḍuni śuklāvabhāsāni karīrapanasāsthigostanākānāṇi na bhidyante na sravanti ca kaṇḍubahulāni ca bhavanti | tair upadṛtaḥ saśleṣmakam analpam āmaṃvasā medaḥ | prakāśam atisāryate | sobhūśītajvarārocakāvipākaśiro gauravagātu sadanāni yāsya tannimittāny eva śuklanakhanayanavadanamūtrapurīṣavaṇṇaś ca puruṣo bhavati |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śleṣmajāniN​H śleṣmajāni śvetāni A pāṇḍunipāṇḍūniem. pāṇḍū A pāṃḍūnipāṇḍūni N​H śuklāvabhāsāniH ni A mulāvatāni N karīrapanasāsthigostanākānāṇi naH karīrapanasāsthigostanākārāṇi, na A karīrapaṇasāsthigostanākārāṇi | na N sravanti caN​H sravanti A kaṇḍubahulāni caem. kaṇḍūbahulāni ca A​H kaṇḍavahulāni ca N upadṛtaḥH upadrutaḥ A​N saśleṣmakamN​H saśleṣmāṇa A analpam analpam H manalpaṃ A analpa N āmaṃvasā medaḥ | prakāśamāmaṃvasā medaḥ | prakāśamH māṃsadhāvanaprakāśa A māṃsavasāmedāprakāśa N atisāryateH matisāryate A​N sobhūśītajvarārocakāvipākaśiro gauravagātuem. śophaśītajvarārocakāvipākaśirogaura A śophaśīta jvarārocakāvipākaśirogauravagrātra N sophaśītajvarārocakāvipākaśiro gauravagātra H sadanāniN​H vāṇi A yāsyaem. cāsya A​N​H śuklanakhanayanavadanamūtrapurīṣavaṇṇaś caem. bhavanti, śuklatvaṅgakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaś ca A śukle na nakhanayanavadanamūtrapurīṣavarṇṇaś ca N śuklanakhanayanavadanamūtrapurīṣavarṇṇaś ca H
cf. 1938 ed. 2.2.13
raktajāni tunyatrodha prarohavidruma kākaṇantikāphalasadṛśāni pittalakṣaṇāni ceti | yadā tu gāḍhapurīṣaprapīḍitāni bhavanti | tad ātyarthaṃ duṣṭam analpam asṛk sahasā visṛjanti | tasya cā ti pravṛttau śoṇitāti yogopadravāś cāsya bhavanti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tunyatrodha prarohavidrumatu nyatrodhaprarohavidrumaH nyagrodhaprarohavidruma A tu nyagrodhapramehavidruma N kākaṇantikāphalasadṛśāniA​H kākanantikaphasadṛśāḥ N cetiN​H ca A tuN​H 'va A gāḍhapurīṣaprapīḍitāniN​H gāḍhapurīṣapīḍitāni A tad ātyarthaṃem. tadā 'tyarthaṃ A tadātyarthan N tada ātyarthaṃ H analpamA uśṇa N uṣṇam H asṛk sahasāA​H masṛk sahasā N yogopadravāśH yogopadra A​N cāsyaH vā A​N
cf. 1938 ed. 2.2.14
sannipātajāni sarvalakṣaṇayuktāni |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sarvalakṣaṇayuktānisarvvalakṣaṇayuktāniN​H sarvadoṣalakṣaṇayuktāni A
cf. 1938 ed. 2.2.15
sahajāni duṣṭaśukraśoṇitanimittāni | teṣāṃ doṣata eva prasādanaṃ kartavyaṃ | viśeṣataś cātra durdarśanāni paruṣāruṇa pāṇuni dāruṇāny antarmukhāni | tair upavidrutaḥ kṛṣo 'lpabhuk sirāsantata gātro 'lpaprajaḥ kṣiṇaretaś ca bhavati ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
duṣṭaśukraśoṇitanimittāniduṣṭaśukraśoṇitanimittāniN​H duṣṭaśoṇitaśukranimittāni A prasādanaṃH prasādhanaṃ A prasādana N kartavyaṃA​H n kartavya N viśeṣataśA​H viśeṣaś N cātraN​H caitāni A paruṣāruṇaH paruṣāṇi A paruṇāṣāṇa N pāṇuniem. pāṃsūni A pāṇḍūni N pāṇdūni H dāruṇānyA​H dāruṇā N antarmukhāni | tairantarmukhāni; tairantarmukhāni | tairA​H nyantar mukhā ni | tair N upavidrutaḥH upadrutaḥ A​N kṛṣoH kṛśo A kṛśo N 'lpabhuk sirāsantataA​H lpabhuk śirāsannata N gātroA​H gātrā N 'lpaprajaḥA​H lpaprajaḥ N kṣiṇaretaś caH kṣīṇaretāḥ kṣā A kṣīṇar etāś N bhavatiH masvaraḥ krodhano 'lpāgniprāṇaḥ paramalasaś ca, tathā ghrāṇaśiro 'kṣināsāśravaṇarogī, satatam antrakūjāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate A ca bhavati N
cf. 1938 ed. 2.2.16
bhavati cātra |
bāhyamadhyamayor valyoḥ pratikuryād bhiṣagvaraḥ |
valyām abhyantarāyāṃ tu pratyākhyāyācaret kriyāṃ
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bhavatiA​H om. N cātraA​H śloka N bāhyamadhyamayor
bāhyamadhyamayor
H

bāhyamadhya
A
vāhyamadhyamayo N
valyoḥH vali A valyo N pratikuryād bhiṣagvaraḥpratikuryād bhiṣagvaraḥN sthānāṃ pratikuryād bhiṣagvaraḥ A pratikuryād bhiṣakvaraḥ H valyām
valyām
N​H
om. A
abhyantarāyāṃ tuabhyantarāyāṃ tufolioH
antarvalisamutthānāṃ
A
abhyantaro yān tu N
pratyākhyāyācaret kriyāṃpratyākhyāyācaret kriyāmA​H pratyākhyāyāvacen kriyā N
cf. 1938 ed. 2.2.17
prakupitās tu doṣā meḍhramabhiprapannā māṃsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūṃ janayanti tataḥ kaṇḍūyanāt kṣataṃ samupajāyate tasmiṃś ca kṣate duṣṭamāṃsajāḥ prarohāḥ picchilalarudhirasrāviṇo jāyante kūrcakino 'bhyantaram upariṣṭādvā te tu śepho vināśayantyupaghnanti ca puṃstvaṃ yonimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilarudhirasrāviṇaśchatrākārān karīrāñ janayanti te tu yonim upaghnanty ārtavaṃ ca | nābhim abhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśān karīrāñ janayanti ta evordhvam āgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣv arśāṃsy upanirvartayanti tatra karṇajeṣu bādhiryaṃ śūlaṃ pūtikarṇatā ca netrajeṣu vartmā varodho vedanā srāvo darśananāśaś ca, ghrāṇajeṣu pratiśyāyo 'timātraṃ kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsatā pūtinasyaṃ sānunāsikavākyatvaṃ śiroduḥkhaṃ ca vaktrajeṣu kaṇṭhauṣṭhatālūnām anyatam asmiṃs tair gadgadavākyatā rasājñānaṃ mukharogāś ca bhavanti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
prakupitās tuA​H prakupitā N doṣāA​H sty doṣāḥ N meḍhramabhiprapannāem. meḍhram abhiprapannā A​H meḍhrum abhiprapannā N māṃsaśoṇiteA​H māṃsaśoṇita N pradūṣyaA​H praduṣya N kaṇḍūṃA​H kaṇḍū N janayantiA​H n janayanti N tataḥA tasmi N​H kaṇḍūyanāt kṣataṃA n kaṇḍū N​H samupajāyateA kṣa N kṛ H tasmiṃś caA ta N te H kṣateA​H n kṣate N duṣṭamāṃsajāḥA​H duṣṭaṃ māsa N picchilalarudhirasrāviṇopicchilarudhirasrāviṇoA picchilarudhirasrāviṇopicchilarudhirasrāviṇo N​H kūrcakinoA​H kurcakino N 'bhyantaramA​H bhyantaram N upariṣṭādvā te tuupariṣṭādvā te tuH upariṣṭād vā, te tu A upapariṣṭhādvā | te tu N śephoA sahaṃ N śepham H vināśayantyupaghnanti caem. vināśayanty upaghnanti ca A vināśayantyupaghnanti N vināśayanty upaghnanti H yonimabhiprapannāḥem. yonim abhiprapannāḥ A yonim abhiprapan N​H sukumārānA nā N​H durgandhān picchilarudhirasrāviṇaśchatrākārān karīrāñdurgandhi picchilāsrāviṇaḥ | cchatrākārāṃ prarohāṃdurgandhi picchilā srāviṇaḥ | chatrākārām prarohāñem. durgandhān picchilarudhirasrāviṇaś chatrākārān karīrāñ A durgandhi picchilāsrāviṇaḥ cchatrākārāṃ prarohāṃdurgandhi picchilāsrāviṇaḥ | cchatrākārāṃ prarohāṃdurgandhi picchilā srāviṇaḥ | chatrākārām prarohāñ N​H upaghnantyA​H upaghnan N ārtavaṃ caA​H tyārtavaś ca N sukumārānA sukumārā N​H durgandhān picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśān karīrāñA ṇāṃ picchilaṃ gaṇḍūpadamukhasadṛśāṃ karīrāṃ N n picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśāṃ karīrāñ H upanirvartayantiupajanayantiA upajanayantiupajanayanti N​H bādhiryaṃvādhiryaṃN​H bādhir yaṃ A śūlaṃA​H śūlaḥ N pūtikarṇatā caA pūtikarṇṇatāś ca N pūtikarṇatāñ ca H darśananāśaś caA​N darśanavināśaś ca H ghrāṇajeṣuA​H grāṇajeṣu N 'timātraṃA​H timātraṃ N kṛcchrocchvāsatāA kṛcchrocchvāsita N kṛcchrocchvāsitā H pūtinasyaṃA pūtināsya N​H sānunāsikavākyatvaṃA śiro tu nāsika vākyaś N śiroruk sānunāsikavākyañ H śiroduḥkhaṃ caA ca bhavati N​H vaktrajeṣuA​H vakreṣu N kaṇṭhauṣṭhatālūnāmA kaṇṭhāṣu tālu N kaṇṭhoṣṭhatālūṣv H anyatamA ṣṭhanyata N anyata H asmiṃs tairA meṣu tair N​H rasājñānaṃA rasāvaroṇa N rasāvarodho H
cf. 1938 ed. 2.2.18
vyānas tu prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ parigṛhya bahiḥ sthirāṇi kīlavadarśāṃsi nirvartayati tāni carmakīlāny arśāṃsīty ācakṣate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bahiḥA vahi N bahi H sthirāṇiA rdh-asthiraṃ N rddhā sthirāṅ H kīlavadarśāṃsiA kīlavadarśānti N kīlavadarśo 'bhi H nirvartayatiA​N nivarttayati H tāniA taś N tañ H carmakīlānyA carmakīlasi N carmakī H arśāṃsītyA ty N lam īty H
cf. 1938 ed. 2.2.19
bhavanti cātra
tasya todo 'tha pārūṣyaṃ mārutenopajāyate |
śleṣmaṇā tu savarṇṇatvaṃ grathitatvañ ca nirdiśet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bhavantiA​H om. N cātraA​H om. N tasyabhavanti cātra ||
tasya

tasya
N​H

teṣu
A
todoH kīle A to N 'thaH ṣu A doṣa N pārūṣyaṃH nistodo A rum N grathitatvañ caH granthitvaṃ ca vi A graṃthitatvaś ca N
cf. 1938 ed. 2.2.20
pittaśoṇitajaraukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ ślakṣṇatā tathā |
samudīrṇakharatvaṃ ca carmakīlasya lakṣaṇam||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pittaśoṇitajaraukṣyaṃpittaśoṇitajaraujpegkṣyaṃN​H pittaśoṇitajaṃ raukṣyaṃ A kṛṣṇatvaṃA kṛṣṇatā N​H ślakṣṇatāśla kṣṇatāA​N​Hpc ślakṣnatā Hac samudīrṇakharatvaṃ ca
samudīrṇakharatvaṃ ca

samudīrṇakhara tvañ ca
A​H

samudīrṇṇakharatvaś ca
N
lakṣaṇamA​H lakṣaṇāṃ N
cf. 1938 ed. 2.2.21
arśasāṃ lakṣaṇaṃ vyāsāduktaṃ sāmānyatas tu yat |
tat sarvaṃ prāgvinirdiṣṭāt sādhayed bhiṣajāṃ varaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
arśasāṃA durnāsnāṃ N durnnāmnāṃ H vyāsāduktaṃvyāsād uktaṃA vyāsād uktaṃvyāsād uktaṃ N​H sāmānyatasyac ca samāsataḥA yat ca samāsataḥyac ca samāsataḥ N​H tuA
tat sarvvaṃ prāgabhihitāt sādhayate ciki
N

sannipāta samutthāni sahajāni ca varjja
H
yat | tat sarvaṃyat |
tat sarvaṃ
A
tsakaḥ N yet H
prāgvinirdiṣṭāt sādhayed bhiṣajāṃA om. N​H varaḥA om. N​H
cf. 1938 ed. 2.2.22
arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu |
saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ sa ca ṣaḍvidhiḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
arśaḥsuarśaś suA​N om. H dṛśyateA​N om. H rūpaṃA​N om. H yadāA​N om. H doṣadvayasya tuA​N om. H saṃsargaṃ taṃ
saṃsargaṃ taṃ

saṃsargan tam
A​N
om. H
vijānīyāt saṃsargaḥ sa caA vijānīyāt saṃsargaḥ ṣaḍvi N om. H ṣaḍvidhiḥA dhasaḥ N om. H
cf. 1938 ed. 2.2.23
tridoṣāṇyalpaliṅgāni yāpyāni tu vinirdiśet |
dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yāny āśritāni ca ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tridoṣāṇyalpaliṅgāniem. tridoṣāṇy alpaliṅgāni A om. H yāpyāni tuA om. H vinirdiśet | dvandvajānivinirdiśet |
dvandvajāni
A
om. H
dvitīyāyāṃA om. H valauA om. H yānyA om. H āśritāniA om. H caA om. H
cf. 1938 ed. 2.2.24
kṛcchrasādhyāni tāny āhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca |
sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kṛcchrasādhyāniA om. N​H tānyA om. N​H āhuḥA om. N​H parisaṃvatsarāṇi caA om. N​H sannipātasamutthāni
sannipātasamutthāni
A​N
om. H
sahajāni tuA​N om. H varjayetA varjayet |
valyaḥ sarvvā syū yeṣāṃ hi durnām abhir upadrutāḥ
N
om. H
cf. 1938 ed. 2.2.25
sarvāḥ syur valayo yeṣāṃ durnāmabhir upadrutāḥ |
tais tu pratihato vāyur apānaḥ sannivartate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sarvāḥ syurA om. N valyaḥ sa H valayoA om. N rvvāś ca ye H yeṣāṃA om. N ṣāṃ hi H durnāmabhirA​H om. N upadrutāḥ | tais tuupadrutāḥ |
tais tu
upadrutāḥ |
tais tu
A​H
tais tu N
pratihatoA​H pratihito N vāyurA​H vāyu N apānaḥA​H rapānas N
cf. 1938 ed. 2.2.26
tato vyānena saṅgamya jyotir mṛdgāti dehinām ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mṛdgātiA om. N​H dehināmA asya pramarddatīti N​H
iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne 'rśonidānaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ||2 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
itiA om. N​H suśrutasaṃhitāyāṃA om. N​H nidānasthāneA om. N​H 'rśonidānaṃA om. N arśonidā H nāmaA om. N ne H dvitīyodvitīyaḥA​H om. N 'dhyāyaḥA || 2 || ❈ N om. H

[Adhyāya 3: draft edition based on MS H]

athāto śmarīṇān nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vyākhyāsyāmaḥA​H om. N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
H yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. catasro 'śmaryo bhavanti; śleṣmādhiṣṭhānāḥ; tad yathā śleṣmaṇā, vātena, pittena, śukreṇa cet A catasro śmayo bhavanti śleṣmādhiṣṭhānād vāto na pittena śleṣmaṇā śukreṇeti N catasro'maryo bhavanti śleṣmādhiṣṭhānād vātena pittena śleṣmaṇā śukreṇeti H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. tatrāsaṃśodhanaśīlasyāpathyakāriṇaḥ prakupitaḥ śleṣmā mūtrasaṃpṛkto 'nupraviśya bastimaśmarīṃ janayati A śleṣmā mūtrasaṃsṛṣṭho nupraviṣya bastim aśmarīm upajanayati N catasro'maryo bhavanti śleṣmādhiṣṭhānād vātena pittena śleṣmaṇā śukreṇeti H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. tāsāṃ pūrvarūpāṇi jvaro vastipīḍārocakau mūtrakṛcchraṃ bastiśiromuṣkaśephasāṃ vedanā kṛcchrāvasādo bastagandhitvaṃ mūtrasyeti A tatra jvaror vastipīḍārocaka mūtrakṛcchrā bastisiraśi ca vedanā śepasi muṣkayoś ca bastgandhimūtrañ ca sāmānyapūrvarūpaṃ sarvāsām eva tatrāpathyasevinaḥ N tatrāpathyasevinaḥ śleṣmā mūtrasaṃsṛṣṭo'nupraviśya vastim aśmarīm upajanayati H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
H yathā svavedanāvarṇaṃ duṣṭaṃ sāndram athāvilam | pūrvarūpe 'śmanaḥ kṛcchrān mūtraṃ sṛjati mānavaḥ A
cf. 1938 ed. 2.3.8
tatra śleṣmāśmarī śleṣmalamannamabhyasato 'tyartham upalipyādhaḥ parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya śroto nirupaṇaddhi | tasya mūtrapratighātād dālyate bhidyate nistudyata iva ca bastiguruḥ ca bhavati | ūṣmarī cātra śvetā snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍapratīmā madhuvarṇā bhā bhavati | tāṃ ślaiṣmikīmiti vidyāta |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śleṣmalamannamabhyasatoem. śleṣmalam annam abhyavaharato A śleṣmalam annam abhyaśato N śleṣmalam annam abhyasato H parivṛddhiṃN​H parivṛddhiṃ parivṛddhiṃ A śrotoH sroto A srotro N nirupaṇaddhiem. niruṇaddhi A​N​H mūtrapratighātād dālyateA​H mūtrapratighātād dālabhyate N bastiguruḥbasti guruśN bastir guruḥ A bavastiguruś H caN​H śītaś ca A ūṣmarīem. aśmarī A​N​H kukkuṭāṇḍapratīmāH kukkuṭāṇḍapratīkāśā ma A kurkuṭāṇḍapratīmā N madhuvarṇā bhāH dhūkapuṣpavarṇā vā A sadhuvarṇṇā bhā N ślaiṣmikīmitiśleṣmāśmarīm itiem. ślaiṣmikīm iti A śleṣmāśmarīm itiśleṣmāśmarīm iti N​H vidyātaem. vidyāt A​N​H
cf. 1938 ed. 2.3.9
pittayuktas tu śleṣmā saṃghātam upagamya yathoktaṃ parivṛddhimprāpya bastimukha madhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi | tasya mūtrapratighātādūṣyate cūṣyate pacyate iva bastiruṣṇaś ca bhavati | aśmarī cātra saraktā pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāpratimā madhuva bhā bhavati | tāṃ paittikīm iti vidyāta ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pittayuktas tuN​H pittayutas tu A saṃghātamsaṅghātamA​N saṃghāta H upagamyaA​N mupagamya H yathoktaṃyathoktamN​H yathoktāṃ A bastimukhabastimukha mem. bastimukhambastimukha m A​N​H madhiṣṭhāyaem. adhiṣṭhāya A​N​H srotoA​H srotro N mūtrapratighātādūṣyateem. mūtrapratīghātā dūṣyate A mūtrapatīghātā dūṣyate N mūtrapratighātād ūṣyate H cūṣyateN​H cūṣyate dahyate A pacyateH pacyata A​N bastiruṣṇaś caem. bastir uṣṇavātaś ca A bastir uṣṇaś ca N​H kṛṣṇāA kṛṣṇa N​H bhallātakāpratimābhallātakapratimāem. bhallātakāsthipratimā A bhallātakapratimābhallātakapratimā N​H madhuva bhāmadhuvarṇṇābhāem. madhuvarṇā vā A madhuvarṇṇābhāmadhuvarṇṇābhā N​H paittikīmA​H patikīm N vidyātaem. vidyāt A​N​H
cf. 1938 ed. 2.3.10
vātayuktas tu śleṣmāsaṃghātamupagamya yathoktaṃ parivṛddhimprāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi | tasya mūtrapratīghātāt tīvrā vedanā bhavati | tayā 'tyarthaṃ pīḍamāno dantān khādanti nābhim pīḍayati meḍhraṃ pramṛdgāti garddhayati vidahati | vātamūtrapurīṣakṛcchrtād a bhavati | aśmarī cātra śyāvā viṣamā kharā paruṣā kadambapuṣpavatkaṇṭakācitā bhavati | tāṃ vātikīm iti vidyāt ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vātayuktas tuN​H vātayutas tu A śleṣmāsaṃghātamupagamyaśleṣmāsaṃghātam upagamyaem. śleṣmā saṃghātam upagamyaśleṣmāsaṃghātam upagamya A​N​H yathoktaṃyathoktāmH yathoktāṃyathoktām A​N bastimukhamadhiṣṭhāyaem. bastimukham adhiṣṭhāya A​N​H srotoA​H srotro N tayātadāH tadātadā A​N 'tyarthaṃA​H tyartham N pīḍamānoH pīḍyamāno A​N dantān khādantiem. dantān khādati A​H dantāṃ khādati N pramṛdgātiA pramṛdgā N pramṛdnāti H garddhayatiH pāyuṃ spṛśati, viśardhate A ti gadhayati N vātamūtrapurīṣakṛcchrtād aem. vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa cāsya mehato A vātamūtrapurīṣa kracchratā ca N vātamūtrapurīṣakṛcchrtā ca H bhavatiN​H niḥsaranti A śyāvāA śyā N​H viṣamāem. paruṣā viṣamā A sād viṣamā N mā viṣamā H paruṣāH om. A ru N kadambapuṣpavatkaṇṭakācitākadambapuṣpavat kaṇṭakācitāA kadambapuṣpavat kaṇṭhakacitā N kadambapuṣpavat kaṇṭakacitā H
cf. 1938 ed. 2.3.11
prāyeṇaitās tisro 'śmaryo bhavanti | divāsvapnasamāsanādhyāsanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvād bālānāṃ teṣāṃ evāvalpabastikāyatvād amāṃsopavayāc ca sukhagrahaṇāharaṇāś ca bhavanti | mahatān tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
prāyeṇaitāsA prāpayeṇaitās N prāyeṇa tās H bhavantiN​H om. A divāsvapnasamāsanādhyāsanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvād bālānāṃem. divāsvapnasamaśanādhyaśanaśītasnigdhagurumadhurāhārapriyatvād viśeṣeṇa bālānāṃ A divāsvapnasamaśanādhyasaraśītasnigdhamadhurāhārapriyatvād bā N divāsvapnasamasanādhyasanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvād vā H teṣāṃlānāṃ teṣāmem. bhavanti; teṣām A lānān teṣāmlānāṃ teṣām N​H evāvalpabastikāyatvād amāṃsopavayāc caevacālpabastikāyatvād amāṃsopacayāc caeva cālpabastikāyatvād amāṃsopacayāc caem. evālpabastikāyatvād anupacitamāṃsatvāc ca basteḥ A evacālpabastikāyatvād amāṃsopacayāc caevacālpabastikāyatvād amāṃsopacayāc caeva cālpabastikāyatvād amāṃsopacayāc ca N​H sukhagrahaṇāharaṇāś casukhagrahaṇāharaṇāś caN​H sukhagrahaṇāharaṇā A
cf. 1938 ed. 2.3.12
maithunavighātāc chakram upasthitam anirgacchanvimārgamanilovigṛṣkavṛṣaṇayor antare saṃharati saṃhṛtya copaśoṣayati sāmūtramārgam āvṛtya mūtrakṛcchraṃ basti śirasi vedanāṃ śepasi muṣkayoś ca śvayathum utpādayati nipīḍitāmātre ca tasminnavakāśe pravilayam āpadyate | tāṃ śukrāśmarīm iti vidyāt ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
maithunavighātāc chakramH maithunavighātādatimaithunādvā śukraṃ A maithunadbhighātā śukram N upasthitamupasthitamN​H calitam A anirgacchanvimārgamanilovigṛṣkavṛṣaṇayorem. anirgacchadvimārgagamanād anilo 'bhitaḥ saṃgṛhya meḍhravṛṣaṇayor A anirgacchatanti mārgagam anilo vigṛhya vṛṣaṇayor N anirgacchan vimārgam anilovigṛṣkavṛṣaṇayor H sāmūtramārgamsā mūtramārgamA​H sa mūtramārgam N āvṛtyaN​H āvṛṇoti A bastiA​H bastir N śirasiH om. A asi N śepasiśepasiH vṛṣa A erśām N muṣkayoś caH ṇayoś ca A uṣṇayoś ca N utpādayatiH āpādayati A uyodayati N nipīḍitāmātre canipīḍitamātre caem. pīḍitamātre ca A nipīḍitamātre canipīḍitamātre ca N​H tasminnavakāśetasminnavakāśeH tasminn eva praveśe A tasmiṃna va kāśa N
cf. 1938 ed. 2.3.7
atha jātāsu vedanā sumūtradhārāsu saṅgaḥ sa rudhiramūtravikiraṇaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
athaA​H om. N jātāsuA​H om. N vedanāH nābhibastisevanīmehaneṣv anyatamasmin mehato vedanā A atha tārśu vedanā N sumūtradhārāsusu mūtradhārāsuH mūtradhārā A mūtradhārāsu N rudhiramūtravikiraṇaḥem. rudhiramūtratā mūtravikiraṇaṃ gomedakaprakāśamaty āvilaṃ sasikataṃ visṛjati; dhāvanalaṅghanaplavanapṛṣṭhayānoṣṇādhvagamanaiś cāsya vedanā bhavanti A rūdhiramūtravikirañ cā N rudhiramūtravikiraṇañ ca H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. bhavanti cātra --- |
śarkarā sikatā meho bhasmākhyo 'śmarivaikṛtam |
aśmaryā śarkarā jñeyā tulyavyañjanavedanā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. hṛtpīḍā sakthisadanaṃ kukṣiśūlaṃ ca vepathuḥ |
tṛṣṇordhvago 'nilaḥ kārṣṇyaṃ daurbalyaṃ pāṇḍugātratā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. arocakrāvipākau tu śarkarārte bhavanti ca A
cf. 1938 ed. 2.3.18
nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṃkṣaṇaśepasām |
nakradvāras tanutvakkomadhye bastir adhomukhaḥ|
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṃkṣaṇaśepasāmem. nābhipṛṣṭhakaṭūmuṣkagudavaṅkṣaṇaśephasām A sloka
nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavakṣaṃṇasepasāṃ
N
bhavati cātra
nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṃkṣaṇaśepasāṃ
H
nakradvārasem.
ekavāras
A

ekadvāras
N​H
tanutvakkomadhyeem. tanutvakko madhye A​H tantatvakko madhyai N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. bastir bastiśiraśaiva pauruṣaṃ vṛṣaṇau gudaḥ |
ekasaṃbandhino hy ete gudāsthivivarāśritāḥ
A
cf. 1938 ed. 2.3.20
alabur iva rūpeṇa sirāsnāyubhir āvṛtaḥ |
mūtrāsayomalādhāraḥ prāṇāyatanam uttamam |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
alaburem. alābvā A alābur N​H sirāsnāyubhirN​H sirāsnāyupa A āvṛtaḥNpc​H rigrahaḥ A āvṛtaāḥ Nac mūtrāsayomalādhāraḥem.
mūtrāśayo malādhāraḥ
A

mūtrāśayo malādhāra
N

mūtrāsayo malādhāraḥ
H
uttamamA​H uttamaḥ N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. pakvāśayagatās tatra nāḍyo mūtravahās tu yāḥ |
tarpayanti sadā mūtraṃ saritaḥ sāgaraṃ yathā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. sūkṣmatvān nopalabhyante mukhāny āsāṃ sahasraśaḥ A
cf. 1938 ed. 2.3.22
nāḍībhir upanītasya mūtrasyāmāśayāntarāta |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
upanītasyaA​H ucanītasya N mūtrasyāmāśayāntarātaem. mūtrasyāmāśayāntarāt A mūtrasyāmāṣayāntarāt N mūtrasyāsayāntarāt Hac mūtrasyāmāsayāntarāt Hpc
cf. 1938 ed. 2.3.23
jāgrataḥ svapno vāpi sa niṣyande na pūryate ||
āmukhāt salile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pratipūryate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
svapnosvapatoem. svapataśsvapato A​H svato N vāpi saN​H caiva sa A niṣyande naniṣyandenaN​H niḥsyande na A āmukhāt salile
āmukhāt salile
A​H

āmukhāsalile
N
pratipūryatepratipūryateN​H pūryate navaḥ A
cf. 1938 ed. 2.3.24
nave ghaṭe yathā vaddhibastimūtrasya pūryate |
etenaiva tu kalpena vātaḥ pittaṃ kapho 'pi vā |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
naveN​H om. A ghaṭeH ghaṭo A​N vaddhibastimūtrasyavaddhi bastimūtrasyaH tathā viddhi bastir mūtreṇa A viddhi bastir mūtrasya N etenaiva tu
etenaiva tu
N​H

evam eva pra
A
kalpenakalpenaN​H veśena A vātaḥA​H vāta N
cf. 1938 ed. 2.3.25
mūtrayuktam upasnehān praviṣya kurute 'śmarīn ||
apsu svacchāsv api yathā niṣiktāsu nave maṇau |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
upasnehān praviṣyaem. upasnehāt praviśya A upasnehā praviśya N upasnehāt praviṣya H 'śmarīn || apsu'śmarīn ||
apsu
H
'śmarīm |
apsu
A
śmarīna ||
apsu
N
svacchāsvsvacchāsvN​H svacchā(sthā)sv A niṣiktāsuA​H nisiktāsu N maṇauH ghaṭe A śṛṇau bhavet N
cf. 1938 ed. 2.3.26
bhavet kālāntarāt paṅkaḥ tavdad aśmarisambhavaḥ ||
saṃhṛtyāpo yathā divyāṃ māruto 'gniś ca vaidyutaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bhavet kālāntarāt paṅkaḥbhavet kālāntarāt paṅkasH kālāntareṇa paṅ A kālāntarāt paṅkas N tavdad aśmarisambhavaḥem. kaḥ syād aśmarīsaṃbhavas A tadvadaśmarīsaṃbhavaḥ N tadvad aśmarisambhavaḥ H saṃhṛtyāpo
saṃhṛtyāpo
H
tathā |
saṃhanty āpo
A

saṃhṛty āpo
N
divyāṃN​H divyā A mārutoA​H mārute N 'gniś caA​H gniś ca N
cf. 1938 ed. 2.3.27ab
tadvad valāsaṃ bastistham uṣmā saṃhṛtya sānilaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bastisthamH bastis tham A​N uṣmāH ūṣmā A ūṣmāṃ N saṃhṛtyaH saṃhanti A sahṛtya N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. pavane 'nuguṇe sā tu nirety alpā viśeṣataḥ A
sā bhinnamūrttir vvātena śarkkarety abhidhīyate |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sā bhinnamūrttirsā bhinnamūrtirsābhinnamūrttirA​H sā bhinnamūrti N śarkkaretyśarkaretyA​H sarkarebhy N
cf. 1938 ed. 2.3.27cd
mārute viguṇe bastau mūtraṃ samyagra varttate |
vikārā vividhāś cāpi pratilome bhavanti hīti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
viguṇeH praguṇe A viguṇai N mūtraṃA​H mūtra N samyagraem. samyak pra A samyaṅ na N samyag na H hītiH hi A hītri N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. mūtrāghātāḥ pramehāś ca śukradoṣās tathaiva ca |
mūtradoṣāś ca ye kecid vastāv eva bhavanti hi
A
aśmarīnidāne tṛtīyaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
aśmarīnidāne3 || aśmarīnidāneH iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne 'śmarīnidānaṃ nāma A tṛtīyaḥem. tṛtīyo 'dhyāyaḥ A tṛtīyaḥ || ꣸ H

[Adhyāya 4: draft edition based on MS H]

cf. 1938 ed. 2.4.1
athāto bhagandarāṇān nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vyākhyāsyāmaḥA​H om. N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
H yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.4.3
vātapittaśleṣmasannipātāgantukanimittāḥ śataponakoṣṭragrīva parisrāviśambūkāvartonmārgiko yathāsaṃkhyaṃ pañca bhagandarā bhavanti | te tu gudabastibhagapradeśadāraṇābhagandarā ity ucyante | abhinnās tu piḍakā bhinnās tu bhagandarāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vātapittaśleṣmasannipātāgantukanimittāḥvātapittaśleṣmasannipātāgantukanimittāḥN​H vātapittaśleṣmasannipātāgantunimittāḥ A śataponakoṣṭragrīva parisrāviśambūkāvartonmārgikośataponakoṣṭragrīvaparisrāviśamvūkāvarttonmārgikośataponakoṣṭragrīva parisrāviśamvūkāvarttonmārggikoN​H śataponakoṣṭragrīvaparisrāviśambūkāvartonmārgiṇo A bhagandarāA​H bhagarā N gudabastibhagapradeśadāraṇābhagandarāem. bhagagudabastipradeśadāraṇāc ca bhagandarā A gudavastibhagapradeśadarpaṇād bhagadandarā Nac gudavastibhagapradeśadarpaṇād bhagandarā Npc gudabastibhagapradeśadāraṇād bhagandarā H ucyanteA​H ucyate N abhinnās tuN​H abhinnāḥ A bhagandarāḥA​Npc​H sabhagandarāḥ Nac
Ḍalhaṇa noted that Gayadāsa accepted the next passage, 2.4.4, which is in the vulgate but not in the Nepalese version (Ācārya 1938: 280, note 3).
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
H teṣāṃ tu pūrvarūpāṇi -- kaṭīkapālavedanā kaṇḍūrdāhaḥ śophaś ca gudasya bhavati A
cf. 1938 ed. 2.4.5
tatrāpathyasevinām vāyuḥ prakupitaḥ sannivṛttaḥ sthirībhūto gudam abhigato gudadvārād aṅgule dvyaṅgule aṅgule vā māsaśoṇitam abhipradūṣyāruṇavarṇṇāṃ piḍakāñ janayati | sāsyatodādīn vedanāviśeṣān upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam upaiti | mūtrāsayābhyāsagatatvāc ca vraṇapraklinnaḥ śataponakavadaṇumukhaiś chidrair āpūryate | tāni cacchidrāṇy ajasraṃbhenānuviddham āsrāvam pravahanti | vraṇaś chidyate bhidyate tāḍyate sūcībhir iva nistudyate gudaś cāvadīryate vātamūtrapurīṣaretasām apy āgamaś ca taiś chidrair bhavati tam bhagandaraṃ śataponakam ity ācakṣate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
abhigatoN​H abhi A gudadvārād aṅguleN​H to A dvyaṅguleNpc​H 'ṅgule A dvyadyaṅgule Nac aṅgule vāem. dvyaṅgule vā A tryaṅgule vā N​H māsaśoṇitammānsaśoṇitamem. māṃsaśoṇite A māṃsaśoṇitammānsaśoṇitam N​H abhipradūṣyāruṇavarṇṇāṃabhipradūṣyāruṇavarṇṇāmabhipradūṣyā ruṇavarṇṇāṃN​H pradūṣyāruṇavarṇāṃ A sāsyatodādīn vedanāviśeṣān upajanayatiem. sā 'sya todādīn vedanāviśeṣāñ janayati A sāsya todādīm vedanāviśeṣān upajanayati N sā 'sya todādīn vedanāviśeṣān upajanayati H mūtrāsayābhyāsagatatvāc camūtrāśayābhyāsagatatvāc camūtrāsayābhyāsagatatvāc caN​H mūtrāśayābhyāsagatatvāc ca A vraṇapraklinnaḥvraṇa praklinnaḥN​H vraṇaḥ praklinnaḥ A śataponakavadaṇumukhaiśśataponakavadanumukhaiśA​N śataponakavad aṇumukhaiś H āpūryateāpūryateA​H āpūte | N cacchidrāṇyca cchidrāṇyH ca chidrāṇy A ca cchidrā N ajasraṃbhenānuviddhamem. ajasram acchaṃ phenānuviddham A ṇyajasramphe nānuvi N ajasraṃ phenānuviddham H āsrāvamH adhikam āsrāvaṃ A ddhamāsrāvam N pravahantiH sravanti A pravahati N vraṇaśN​H vraṇaś ca A chidyateN​H tāḍyate A tāḍyateN​H chidyate A nistudyateA​H nisdudyate N gudaśgudamH gudaṃgudam A​N cāvadīryatecāvadīryateN​H cāvadīryate, upekṣite ca A vātamūtrapurīṣaretasāmvātamūtrapurīṣaretasāmA​H vātamūtrapurīṣaretasā N apyA​H ma N āgamaś ca taiśāgamaś ca tairA​H dyāgamaś ca taiś N chidrairN​H eva chidrair A bhavati tambhavati; taṃA​N vbhavati tam H bhagandaraṃA​Npc​H bhagandaraṃā Nac śataponakamA​H śatapokam N
cf. 1938 ed. 2.4.6
pittaṃ tu kupitam anilenādhaḥ preritaṃ pūrvvavad evāvasthitaṃ raktān tanvīmucchritāgrām uṣṭragrīvākārām piḍakāñ janayati | sāsyadāhādīn vedanāviśeṣān upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam upaiti | vraṇaś cāgnikṣārābhyām iva dahyate durgandham uṣṇam āsrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati taṃ bhagandaram uṣṭragrīvam ity ācakṣate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kupitamN​H prakupitam A anilenādhaḥanilenādhaḥA​H anilerādhaḥ N pūrvvavad evāvasthitaṃH pūrvavad avasthitaṃ A pūrvavadavāvasthitaṃ N raktānraktāṃA​H raktā N tanvīmucchritāgrām uṣṭragrīvākārāmem. tanvīmucchritām uṣṭragrīvākāṃ A t tanvīm ucchritāgrāmuṣṭhagrīvākārām N tanvīm ucchritāgrām uṣṭragrīvākārām H sāsyadāhādīn vedanāviśeṣān upajanayatisāsya dāhādīn vedanāviśeṣān upajanayati ||N sā 'sya coṣādīn vedanāviśeṣāñ janayati A sā 'sya dāhādīn vedanāviśeṣān upajanayati H apratikriyamāṇā caA​H apratitikriyaā māṇā ca Nac apratitikriya māṇā ca Npc uṣṇamA​H uṣṇa N āsrāvaṃA​H māsrāvaṃ N sravatysravatiA​H srava N upekṣitaś caA​H tyupekṣitaś ca N
cf. 1938 ed. 2.4.7
śleṣmā prakupitaḥ samīraṇenādhaḥ preritaḥ pūrvvavadevāvasthitaḥ śuklāvabhāsāṃ sthirāpkaṃṇḍūmatīmpiḍakāñ janayati | sāsyakaṇḍvādīnvedanāviśeṣān upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam upaiti | vraṇaś ca kaṭhinaḥ sasaṃrambhaḥ kaṇḍūprāyaḥ picchilamāsrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretānsi visṛjati tam bhagandaram parisrāviṇam ity ācakṣate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śleṣmāH śleṣmā tu A śleāṣmā N prakupitaḥA​H prakupitās N samīraṇenādhaḥsamīraṇenādhaḥA​H samīraṇenādha N preritaḥA​H preripūta Nac prerita Npc pūrvvavadevāvasthitaḥH pūrvavadavasthitaḥ A pūrvavad eva avasthitaḥ N sthirāpkaṃṇḍūmatīmpiḍakāñsthirāṅ kaṇḍūmatīm piḍakāṃsthirāṅ kaṇḍūmatīm piḍakāñem. sthirāṃ kaṇḍūmatīṃ piḍakāṃsthirāṅ kaṇḍūmatīm piḍakāṃsthirāṅ kaṇḍūmatīm piḍakāñ A​N​H sāsyakaṇḍvādīnvedanāviśeṣān upajanayatisāsya kaṇḍvādīm vedanāviśeṣān upajanayatiN sā 'sya kaṇḍvādīn vedanāviśeṣāñajanayati A sā 'sya kaṇḍvādīn vedanāviśeṣān upajanayati H sasaṃrambhaḥN​H saṃrambhī A picchilamāsrāvaṃH picchilam ajasram āsrāvaṃ A picchilam ajasramāsrāvaṃ N bhagandarambhagandaraṃA​H bhagadaram N parisrāviṇamparisrāviṇamH parīsrāviṇam A parisraviṇam N
cf. 1938 ed. 2.4.8
vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau tu pittaśleṣmāṇau parigṛhyādho gatvā pūrvvavad eva sthitaḥ pādāṅguṣṭhapramāṇāṃ sarvvaliṃgām piḍaktāñ janayanti | te 'sya todadāhakaṇḍvādīn vedanāviśeṣān upajanayanty apratikriyamāṇāś ca pākaṃ gacchanti | vraṇaś ca nānāvidhavarṇṇavedanā nānāvidhavarṇṇam āsrāvaṃ sravati pūrṇṇanadīśambukāvarttavac cātrābhyuttiṣṭhati vedanāviśeṣāḥ| taṃ bhagandaraṃ śambukāvarttam ity ācakṣate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
prakupitau tuN​H prakupitau A pittaśleṣmāṇauA​H pittaśleṣmāṇo N parigṛhyādhoA​H parigṛhya dho N pūrvvavad evaH pūrvavad ava A pūrvavad eva ava N pādāṅguṣṭhapramāṇāṃH pādāṅguṣṭhāgrapramāṇāṃ A pādāṅguṣṭhapramāṇaāṃ N piḍaktāñH piḍakāṃ A​N janayanti | tejanayanti | teN​H janayati, sā A 'syaA​H sya N todadāhakaṇḍvādīn vedanāviśeṣān upajanayantyH todadāhakaṇḍvādīn vedanāviśeṣāñ janayati A todadāhakaṇḍvādīm vedanāviśeṣān upa janayaty N apratikriyamāṇāś caH apratikriyamāṇā ca A apratikriyāmāṇām ca N gacchantiN​H uapaiti A nānāvidhavarṇṇavedanāH nā A nānāvidhavarṇṇavedaro N nānāvidhavarṇṇamH nāvidhavarṇam A ganāvidhavarṇṇa N āsrāvaṃA​H māsrāvaṃ N pūrṇṇanadīśambukāvarttavac cātrābhyuttiṣṭhatiem. pūrṇanadīśambūkāvartavac cātra samuttiṣṭhanti A pūrṇṇanadīśamvūkāvarttavac cātrābhyuttiṣṭhati N pūrṇṇanadīśambukāvarttavac cātra abhyuttiṣṭhati H śambukāvarttamśambukāvarttamH śambūkāvartam A savūkāvarttam N
cf. 1938 ed. 2.4.9
mūḍhena tu sāsthiśalyam annam abhyavahṛtaṃ yad āgāḍhapurīṣonmiśram apānenādhaḥ preritam asamyag āgataṃ gudaṃ kṣiṇoti | tadā tatra kṣatanimittāṅgatir upajāyate || tasmi~ścakṣate pūyarudhirāvarṇṇaimāṃsakothe bhūmāviva jalapraklinnāyāṃ krimayaḥ sañjāyate | te bhakṣayanto gudamanekadhā pārśvato 'vadārayanti tasya taiś ca kṛmikṛtair mmārgair vvātamūtrapurīṣaretatāṃsy abhiprapadyante | tam bhagandaram unmārgiṇam ity ākṣate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tuN​H māṃsalu A sāsthiśalyamN​H bdhena yad asthiśalyam A annamN annena sa A annam a H abhyavahṛtaṃabhyavahṛtaṃN hābhyavahṛtaṃ A bhyavahṛtaṃ H yad āgāḍhapurīṣonmiśramem. yadā 'vagāḍhapurīṣonmiśram A yadā gāḍhapurīṣonmiśram N​H apānenādhaḥA​H apānenādha N preritamA​H prerita N asamyag āgataṃA​H maṃsamyagāgataṃ N kṣiṇotiN​H apakṣiṇoti A tatraN​H om. A kṣatanimittāṅgatirkṣatanimittāṅ gatirH kṣatanimittaḥ kotha A kṣatanimittād gatir N tasmi~ścakṣatetasmiñś cakṣateem. tasmiṃś ca kṣatetasmiñś cakṣate A​H tasmiś ca kṣate N pūyarudhirāvarṇṇaimāṃsakothepūyarudhirāvarṇṇai māṃsakotheH pūyarudhirāvakīrṇamāṃsakothe A pūyarudhirāvadīrṇṇamāṃsakothe N bhūmāvivaem. bhūmāv iva A​N​H sañjāyate | tesaṃjāyante, tesaṃjāyante | teH saṃjāyante tesaṃjāyante, tesaṃjāyante | te A​N gudamanekadhāgudam anekadhāem. gudam anekadhāgudam anekadhā A​N​H 'vadārayantiH dārayanti A vadārayanti N tasya taiś caN​H tasya tair mā A kṛmikṛtairH rgaiḥ kṛmikṛtair A krimikṛtair N mmārgairmmārggairH om. A mārgai N vvātamūtrapurīṣaretatāṃsyvvātamūtrapurīṣaretatāṃsyH vātamūtrapurīṣaretāṃsy A​N abhiprapadyante | tamabhiprapadyante tamN​H abhiniḥsarantiḥ; taṃ A ākṣateH ācakṣate A​N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
H bhavanti cātra ---
utpadyate 'lparuk śophāt kṣipraṃ cāpy upaśāmayati |
pāyvantadeśe piḍakā sā jñeyā 'nyā bhagandarāt
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
H pāyoḥ syād dvyaṅgule deśe gūḍamūlā sarugjvarā |
bhāgandarīti vijñeyā piḍakā 'to viparyayāt
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
H yān ayānān malotsargāt kaṇḍūrugdāhaśophavān |
pāyur bhaved rujaḥ kaṭyāṃ pūrvarūpaṃ bhagandare
A
cf. 1938 ed. 2.4.13
bhavati cātra |
ghorāḥ sādhayitun duḥkhāḥ sarvva eva bhagandarāḥ |
teṣv asādhyas tridoṣotthaḥ kṣatajaś ca bhagandara iti || 4 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bhavatiH om. A​N cātraH om. A​N sādhayitunsādhayituṃsādhayitunA​H sādhayitur N bhagandaraN​H bhagandaraḥ A itiH om. A​N
bhagandaranidāne caturthaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bhagandaranidāneH iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne bhagandaranidānaṃ nāma A iti | . | . o N caturthaḥH caturtho 'dhyāyaḥ A om. N

[Adhyāya 5: draft edition based on MS H]

cf. 1938 ed. 2.5.1
athātaḥ kuṣṭhanidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vyākhyāsyāmaḥvyākhyāsyāmaḥA​H om. N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.5.3
mithyāhārācārasya pittaśleṣmāṇau prakupitau parigṛhyānilaḥ pravṛddhas tiryagāḥ sirāḥ saṃprapadya samūddhūya bāhyamārgam prati samantād vikṣipati | yatra yatra vikṣipto niścarati tatra tatra maṇḍalāni bhavanti | tatra ca parivṛddhim prāpyāpratikriyamāṇo 'bhyantaram anuprāpto dhātūn vidūṣayati |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mithyāhārācārasyaN​H mithyāhārācārasya viśeṣād guruviruddhāsātmyājīrṇāhitāśinaḥ snehapītasya vāntasya vā vyāyāmagrāmyadharmasevino grāmyānūpaudakamāṃsāni vā payasā 'bhīkṣṇam aśnato yo vā majjaty apsūṣmābhitaptaḥ sahasāchardiṃ vā pratihanti, tasya A prakupitauA​H prakupito N tiryagāḥtiryaggāḥem. tiryaggāḥtiryaggāḥ A​H​N saṃprapadyaH sarprapadya A samprapadyate N samūddhūyaH samuddhūya A​N bāhyamārgambāhyamārggamH bāhyaṃ mārgaṃ A vāhyaṃ mārgam N yatraN​H yatra ca A vikṣiptoH doṣo vikṣipto A vikṣiptā N bhavantiH prādur bhavanti A om. N tatra caH evaṃ samutpannas tvaci doṣas tatra tatra ca A bhavanti | tatra ca N prāpyāpratikriyamāṇoprāpyāpratikriyamāṇoA​H prāpyāpratikriyāmāṇo N 'bhyantaram'bhyantaraṃA​N bhyantaram H anuprāptoN​H pratipadyate A dhātūn vidūṣayatiN​H dhātūn abhidūṣayan A
cf. 1938 ed. 2.5.4
tasya ca pūrvvarūpāṇi tvakpārūṣyam akasmād romaharṣaḥ kaṇḍusvedabahutvaṃ suptatvam aṅgānām asṛkkṛṣṇatā ca ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tasya caN​H tasya A tvakpārūṣyamH tvakpāruṣyam A​N kaṇḍusvedabahutvaṃem. kaṇḍūḥ svedabāhulyam A kaṇḍū svedavahu N kaṇḍūsvedabahutvaṃ H suptatvamH asvedanaṃ vāṅgapradeśānāṃ svāpaḥ kṣatavisarpa A tvasuptatvam N aṅgānāmN​H ṇam A asṛkkṛṣṇatāN​H asṛjaḥ kṛṣṇatā A caN​H ceti A
cf. 1938 ed. 2.5.5
tatra sapta mahākuṣṭhāni | ekādaśakṣudrakuṣṭhāny evam aṣṭādaśa bhavanti | te vā mahākuṣṭhāny aruṇodumbaraṛṣyajihvakapālakākaṇakapaṇḍurīkāni dardṛkuṣṭhañ ceti kṣūdrakuṣṭhāni tu sthūlāruṣkam aṣṭhaikakuṣṭhacarmmadalaṃ parisarppo visarppasidhmaṃ vicarccikā kiṭibhaṃ pāmā ca kasā ceti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
aṣṭādaśaA​H aṣṭhāda N bhavantiH kuṣṭhāni bhavanti A śā bhavanti N te vāem. tatra A teṣām N​H aruṇodumbaraṛṣyajihvakapālakākaṇakapaṇḍurīkāniem. aruṇodumbararṣya(rkṣa)jihvakapālakākaṇakapuṇḍarīka A aruṇodumvaraṛśyajihvakapālakākaṇakapuṇḍarīkāni N aruṇodumbaraṛṣyajihvakapālakākaṇaka puṇḍarīkāni H dardṛkuṣṭhañem. dadrukuṣṭhā A dadrukuṣṭhaś N darddrūkuṣṭhañ H cetiN​H nīti A kṣūdrakuṣṭhānikṣūdrakuṣṭhā niH kṣudrakuṣṭhānykṣudrakuṣṭhāni A​N tuN​H api A sthūlāruṣkamsthūlāruṣkaṃA sthūlārukṣa N sthūlāruṣka H aṣṭhaikakuṣṭhacarmmadalaṃem. mahākuṣṭham ekakuṣṭhaṃ carmadalaṃ A mahākuṣṭha kajuṣṭhaś carmadalam N mahāku ṣṭhaikakuṣṭhacarmmadalaṃ H parisarppoH om. A parisarpā N visarppasidhmaṃvisarppasidhmaṃH visarpaḥ parisarpaḥ sidhmaṃ A visarpā visarpasidhmam N kiṭibhaṃkiṭibhamN kiṭibhaṃ(maṃ) A kiṭimaṃ H pāmā capāmā raA pāmārapāmā ra N​H
cf. 1938 ed. 2.5.6
sarvvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakrimāṇi bhavanti | utpannasya tu grahaṇam abhibhavānta ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sakrimāṇiH sakrimīṇi ca A sakriḥmīṇi N utpannasya tuH utsannatas tu A utpanna N grahaṇamH doṣagrahaṇam A sya grahaṇam N abhibhavāntaem. abhibhavāt A​N abhi bhavānt H
cf. 1938 ed. 2.5.7
tra vātenāruṇaṃ | pittenaudumbaraṃ |aṣyajihvakapālakākaṇakāni | śleṣmaṇā puṇḍarīkaṃ dadṛkuṣṭhañ cety eṣāṃ tu mahatvaṃ sarvvadhātvanusāritvād asādhdhatvañ ceti |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
traem. tatra A​N​H pittenaudumbaraṃ |aṣyajihvakapālakākaṇakāniem. pittenodumbararṣya(rkṣa)jihvakapālakākaṇakāni A pittenodumvaraṛṣyajihvakapālakākaṇakāni N pittenaudumbaraṃ |ṛṣyajihvakapālakākaṇakāni H śleṣmaṇāN​H sleṣmaṇā A dadṛkuṣṭhañH dadrukuṣṭhaṃ A dadruku N cetycetiA​H om. N eṣāṃ tuH teṣāṃ ma A om. N mahatvaṃH hattvaṃ kriyāgurutvam uttaro A ṣṭhaṇ cet yeṣān tu mahatvaṃ N sarvvadhātvanusāritvād asādhdhatvañem. ttaraṃ dhātvanupraveśād asādhyatvaṃ A sarvadhātvanusāritvād asādhyatvā N sarvvadhātvanusāri tvād asādhyatvañ H cetiA​H c ceti N
cf. 1938 ed. 2.5.8
tatra vātenārūṇavarṇṇāni tanūni visarppīṇi todasvāpayuktāni bhavanti || pakvodumbaravarṇṇāny audumbarāṇi | aṣyajihvevakharāṇi aṣyajihvāni || kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni |kākaṇanti kaphalasadṛśāni atīva raktāni paryante ca kṛṣṇāni kākaṇanti kāni teṣāṃ caturṇṇām apy āṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni | kṣiprotthāna prapākabheditvāni ca sāmānyāni | puṇḍarīkaprakāśāni puṇḍarīkāny atasīpuṣpavarṇṇānitāmrāṇi vā visarppīṇi piḍakā bhavanti dardṛkuṣṭhāni ca tayor dvayor apyutmannatā | parimaṇḍalatā kaṇḍuś cirotthānatvañ ceti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vātenārūṇavarṇṇāniH vātenāruṇābhāni A vātenāruṇavarṇṇāni N todasvāpayuktāniN​H todabhedasvāpayuktāny A bhavantibhavantiN​H aruṇāni | pittena A pakvodumbaravarṇṇānyH pakvodumbaraphalākṛtivarṇāny A pakvodumvaravarṇṇānyodumva N audumbarāṇiA​H rāṇi N aṣyajihvevakharāṇiṛṣyajihvevakharāṇiem. ṛṣya(kṣa)jihvāprakāśāni kharāṇi A ṛṣyajihveva kharāṇiṛṣyajihvevakharāṇi N​H aṣyajihvāniem. ṛṣya(kṣa)jihvāni A ṛśyajihvāni N ṛṣyajihvāni H kapālakuṣṭhāni |kākaṇanti kaphalasadṛśānikapālakuṣṭhāni | kākaṇantika phalasadṛśānykapālakuṣṭhāni |kākaṇantikaphalasadṛśāniN​H kapālakuṣṭhāni, kākaṇantikāphalasadṛśāny A raktāniraktāniN​H rakta A paryante caparyante caN om. A pacyante ca H kākaṇanti kānikākaṇantikāniN​H kākaṇakāni A caturṇṇām apy āṣācoṣaparidāhadhūmāyanāniem. caturṇāmapyoṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni A pañcānāpyoṣā coṣaparidāhadhūmāyanāni N caturṇṇāmapyāṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni H kṣiprotthānakṣiprotthānaA​H kṣipotthāna N caN​H krimijanma ca A sāmānyāniN​H sāmānyāni liṅgāni A puṇḍarīkaprakāśāniH śleṣmaṇā puṇḍarīkapatraprakāśāni A puṇḍarīkaprakāśānya N puṇḍarīkānypuṇḍarīkāniN​H pauṇḍarīkāṇi A atasīpuṣpavarṇṇānitāmrāṇi vāatasīpuṣpavarṇāni tāmrāṇi vāatasīpuṣpavarṇṇāni tāmrāṇi vāA​H tasīpuṣpavarṇṇāni tāmrāṇi vā N bhavantiH vanti ca A vanti N dardṛkuṣṭhāni caem. dadrukuṣṭhāni A​N darddrūkuṣṭhāni ca H tayorA​N tayo H dvayorA​N rdvayor H apyutmannatāem. apy utsannatā A​H apyutsannatā N kaṇḍuśem. kaṇḍūś A​H kaṇḍū N cirotthānatvañcirotthānatvaṃA​H ścirotthānatvañ N cetiH ceti sāmāny āni rūpāṇi A ce N
cf. 1938 ed. 2.5.9
kṣudrakuṣṭhāny ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ| aruḥkuṣṭhe sthūlamūlāny aruṃṣi saṃjāyaṃte sandhiṣu dāruṇāni | mahākumaṣṭhe sarvvadehe bhavanti tvakkocaḥ bhedāṅgadāhāḥ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
aruḥkuṣṭhe
aruḥkuṣṭhe
H
om. A aruḥ | kuṣṭham N
sthūlamūlānyH sthūlāni A sthūlamūlā N aruṃṣiH om. A nyarūṃṣi N saṃjāyaṃtesaṃjāyante
saṃjāyaṃte
N​H
om. A
sandhiṣuN​H sandhiṣva A dāruṇāniH tidāruṇāni A dāruṇā N mahākumaṣṭheem. sthūlāruṣi syuḥ kaṭhināny arūṃṣi | tvakkocabhedasvapanāṅgasādāḥ kuṣṭhe ma A ni |
mahākuṣṭhe
N

mahākuṣṭhe
H
sarvvadehesarvadeheN​H hatpūrvayute A tvakkocaḥem. om. A tvaksaṃkoca N
tvak saṃkocaḥ
H
bhedāṅgadāhāḥem. om. A svedabhedāṅgadāhāḥ N​H
cf. 1938 ed. 2.5.10
kṛtsne dehe yasya kṛṣṇo 'ruṇovātac caikāravyaṃ kuṣṭhamā sukaṣṭaṃ | kaṇḍucoṣautodahau tu yasya kāle cāsmin carmmadalam vadanti |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kṛtsneH om. A kṛtsu N dehedeheN​H om. A yasyaN​H om. A kṛṣṇoH kṛṣṇāruṇaṃ yena bhave A kṛṣṇāruṇo vā tam cai N 'ruṇovātac caikāravyaṃ kuṣṭhamā sukaṣṭaṃem. c charīraṃ tad ekakuṣṭhaṃ pravadanti kuṣṭham | syur yena A kākhyaṃ kuṣṭham āhuḥ sukaṣṭaṃ N 'ruṇo vā
tac caikākhyaṃ kuṣṭham āhuḥ sukaṣṭhaṃ
H
kaṇḍucoṣautodahau tu
kaṇḍucoṣau todahau tu
H
kaṇḍūvyathanauṣacoṣās A
kaṇḍūcoṣau todadāhau tu
N
yasyaN​H ta A kāle
kāle
N​H
le A
cāsmin carmmadalamcāsmin carmmadalamH ṣu tac carmadalaṃ A ccāsmiñ carmadālaṃ N
cf. 1938 ed. 2.5.12ab
yasmin sphoṭāsrāvavantas tam āhnaḥ pārīsarppan tac chanaiḥ sarppamāṇaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yasmin sphoṭāsrāvavantas tamyasmin sphoṭā srāvavantas tamH śanaiḥ śarīre piḍakāḥ sravantyaḥ sarpanti yās taṃ parisarpam A yasmin sphoṭā srāvavanta tam N āhnaḥem. āhuḥ A​N​H pārīsarppan
pārīsarppan
H
om. A parīsarpan N
tac chanaiḥN​H om. A sarppamāṇaṃN​H om. A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. visarpavat sarpati sarvato yastvagraktamāṃsāny abhibhūya śīghram A
cf. 1938 ed. 2.5.11cd
vaisarpyaḥ syāt sarvvataḥ sarpyate tu tvagraktadīn vyāpya bhāvān suśīghram ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vaisarpyaḥem. mūrcchāvidāhāratitodapākām kṛtvā visarpaḥ A vaisarppa N vaisarppaḥ H syāt sarvvataḥsyāt sarvataḥN​H sa bhaved vi A sarpyate tuH kāraḥ A sarpanan tu N tvagraktadīn vyāpya
tvagraktadīn vyāpya
H
om. A tvagraktādīn vyāpya N
bhāvān suśīghrambhāvān suśīghraṃH om. A bhāvāṃ suśīghraṃ N
cf. 1938 ed. 2.5.12cd
svacchasvetapkaṇḍumac cāpi bhiṣmaṃ paridhvaṃsimrā yasaś cordvakāye |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
svacchasvetapkaṇḍumac cāpiem. kaṇḍvanvitaṃ śvetam apāyi A
svaccha svetaṃ kaṇḍumac cāpi
N
svacchasvetaṅ kaṇṇḍumac cāpi H
bhiṣmaṃsidhmaṃem. si A sidhmamsidhmaṃ N​H paridhvaṃsimrā yasaśem. dhma vidyāt tanu prāyaśa A paridhvaṃsi prāyaśaś N
paridhvaṃsi prāyasaś
H
cordvakāyeH ūrdhvakāye A cordhvakāye N
2.5.12.1
pāṇau pādau dāruṇau yasya rukṣaiśovākaṇaḍuḥsāvicarcciḥ pradiṣṭhā |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pāṇauH pānī N rukṣaiśovākaṇaḍuḥsāvicarcciḥem. rūkṣau soṣā kaṇḍū sā vicarcci N rūkṣai
śoṣākaṇaḍūḥ sā vicarcciḥ
H
pradiṣṭhāem. pradiṣṭā N​H
2.5.12.2
vaipādyākhyaḥ pādayoś cāvadīrṇṇu saivārthajñes tīvrakaṇḍusadāhaḥ|
kṛṣṇaṃ kaṇḍummaṇlaṃ kaṇḍarañ ca śyāmopetaṃ kaiṭabham pathate tu ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vaipādyākhyaḥH vaipādyā vaiśo N cāvadīrṇṇuH cāvadīrṇṇā N saivārthajñes
saivārthajñais
em.
saivārthajñais
saivārthajñais
N​H
tīvrakaṇḍusadāhaḥtīvrakaṇḍu sadāhaḥH tīvrakaṇḍū sadohāḥ N kaṇḍummaṇlaṃem. snigdham maṇḍalaṅ N kaṇḍumaṇḍalaṃ H kaṇḍarañ cakaṇḍurañ caem. kaṅḍurañ cakaṇḍurañ ca N​H śyāmopetaṃ
śyāmopetaṃ
H
śyāvopetaṅ N
kaiṭabhamH kiṭibham N pathateem. pathyate N paṭhyate H
2.5.12.3
śukṣāva paiḍakāḥ āvacatyaḥ pāmety uktāḥ kaṇḍumatyugradāhāḥ|
saivāsthedās tīvradāhair upetākjñathāḥ pāṇyau kaṇḍurugrāḥ sthicau ca ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śukṣāva paiḍakāḥem. sūkṣmā vahuḥ piḍakāḥ N śukṣmā vahvyaḥ paiḍakāḥ H āvacatyaḥem. srāvavatyaḥ N​H kaṇḍumatyugradāhāḥem. kaṇḍūmatyagrudāhāḥ N kaṇḍumaty ugradāhāḥ H saivāsthedās
saivāsphoṭās

saivā sphoṭās
em.
saivāsphoṭās
saivāsphoṭās

saivā sphoṭās
N​H
upetākjñathāḥem. upetā jñeyā N upetā
jñeyāḥ
H
kaṇḍurugrāḥem. kaccharugrāḥ N kaṇḍur ugrāḥ H sthicauem. sthirāś N sphicau H
2.5.12.4
kṛtsne dehe paiḍakāḥkaṇḍumatyo tair āsrāvārākasety ucyate tu | tatrāruṣkaṃrākasaṃyac ca sidhmaṃ kaphādhiṣadeka kuṣṭhammahac ca | | pitte drekātpārisarpyan tu vidyādṛṣṭo niṣṭhaḥ kuṣṭhavargas tridoṣaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
paiḍakāḥkaṇḍumatyo tairpaiḍakāḥkaṇḍumatyo
tair
H
paiḍakāḥ kaṇḍūmatyo nai N
āsrāvārākasetyH rāsrāvārākasety N tatrāruṣkaṃrākasaṃyac ca
tatrāruṣkaṃ rākasaṃ yac ca
N

tatrāruṣkaṃ rākasaṃ yacca
H
sidhmaṃH sidhma N kaphādhiṣadekaem. kaṃphādhikyādeka N
kaphādhiṣkad eka
H
pitte drekātpārisarpyan tuem.
pittodreparisarpanti
N

pittodrekāt pārisarpan tu
H
vidyādṛṣṭoem. vidyāduṣṭho N
duṣṭo
H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. rājyo 'tikaṇḍvartirujaḥ sarūkṣā bhavanti gātreṣu vicarcikāyām |
kaṇḍūmatī dāharujopapannā vipādikā pādagateyam eva
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. yat srāvi vṛttaṃ ghanamugrakaṇḍu tat snigdhakṛṣṇaṃ kiṭibhaṃ(maṃ) vadanti |
sāsrāvakaṇḍūparidāhakābhiḥ pāmā 'ṇukābhiḥ piḍakābhir ūhyā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. sphoṭaiḥ sadāhair ati saiva kacchūḥ sphikpāṇipādaprabhavair nirūpyā |
kaṇḍvanvitā yā piḍakā śarīre saṃsrāvahīnā rakasocyate sā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. aruḥ sasidhmaṃ rakasā mahac ca yac caikakuṣṭhaṃ kaphajāny amūni |
vāyoḥ prakopāt parisarpam ekaṃ śeṣāṇi pittaprabhavāṇi vidyāt
A
cf. 1938 ed. 2.5.17
kilāsam api kuṣṭhavikāra eva | tat tu trividham vā te pittena ślemaṇeti | kuṣṭhakilāsayor antaraṃ tv agatam eva kilāsam aparisrāvi ca | tadvātena maṇḍalamaruṇamparidhvaṃsi ca | pittena padmapatrapratīkāsaṃsaparidhāhaṃ ca | śleṣmaṇā svataṃ snigdhaṃ kaṇḍurañ ca | tatra sambaddhamaṇḍalamantajātaṃ raktaromāṇañ ca sādhyam agnidagdhañ ca
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kuṣṭhavikāraN​H kuṣṭhavikalpa A tat tuN​H ta A trividhamtrividhaṃN​H t trividhaṃ A vā tevāteH vātena A​N ślemaṇetiH śleṣmaṇā ceti A​N tv agatamem. tvaggatam A​N​H tadvātenaN tad vātena A​H maṇḍalamaruṇamparidhvaṃsi camaṇḍalam aruṇaṃ paridhvaṃsi camaṇḍalam aruṇam paridhvaṃsi caem. maṇḍalamaruṇaṃ paruṣaṃ paridhvaṃsi ca A maṇḍalam aruṇaṃ paridhvaṃsi camaṇḍalam aruṇaṃ paridhvaṃsi camaṇḍalam aruṇam paridhvaṃsi ca N​H padmapatrapratīkāsaṃsaparidhāhaṃ capadmapatrapratīkāsaṃ saparidhāhaṃ caH padmapatrapratīkāśaṃ saparidāhaṃ capadmapatrapratīkāśaṃ saparidāhañ ca A​N svataṃem. śvetaṃ A​N svetaṃ H kaṇḍurañ caH bahalaṃ kaṇḍūmac ca A kaṇaaḍūrañ ca N tatraN​H teṣu A sambaddhamaṇḍalamantajātaṃH saṃbaddhamaṇḍalam antejātaṃ A samvaddhamaṇḍalam antejāta N raktaromāṇañ caraktaromāṇañ caH raktaroma cā A raktaromāṇañ cā N
cf. 1938 ed. 2.5.18
tatra kuṣṭheṣu tvakṣaṃkoca svedaṇobhasvāpabhedakauṇyasvaropaghāto vātena | pākāvadaraṇam aṅgulipatanaṃ karṇṇanāsābhaṅgākṣirāgāḥ kṣiprotyattayaḥ pittena | kaṇḍuvarṇṇabhedaḥśobhāsrāvāḥ śleṣmaṇā |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tatraN​H om. A kuṣṭheṣuN​H kuṣṭheṣu tu A tvakṣaṃkocatvaksaṅkocaH tvaksaṃkocatvaksaṅkoca A​N svedaṇobhasvāpabhedakauṇyasvaropaghātosvedaśophasvāpabhedakauṇyasvaropaghātoem. svāpasvedaśophabhedakauṇyasvaropaghātā A svedaśophasvāpabhedakauṇyasvaropaghātosvedaśophasvāpabhedakauṇyasvaropaghāto N​H pākāvadaraṇamN​H pākāvadaraṇāṅ A aṅgulipatanaṃN​H gulipatana A karṇṇanāsābhaṅgākṣirāgāḥkarṇṇanāsābhaṅgākṣirāgāḥN​H karṇanāsābhaṅgākṣirāga A kṣiprotyattayaḥem. sattvotpattayaḥ A kṣipotpatayaḥ N kṣiprotpattayaḥ H kaṇḍuvarṇṇabhedaḥśobhāsrāvāḥem. kaṇḍūvarṇabhedaśophāsrāvagauravāṇi A kaṇḍūvarṇṇabhedaḥ śophaḥ srāvāḥ N kaṇḍūvarṇṇabhedaḥ śophāsrāvāḥ H
cf. 1938 ed. 2.5.19
tatrātibalapravṛttaṃ puṇḍarīkaṃ kākaṇañ cāsādhyam iti || ślokau ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tatrātibalapravṛttaṃtatrātivalapravṛttamN​H tatrādibalapravṛttaṃ A puṇḍarīkaṃN​H pauṇḍarīkaṃ A iti || ślokauem. om. A iti N​H
cf. 1938 ed. 2.5.20
ślokau ||
yathā vanaspatir jjātaḥ prāpya kālaṃ krameṇa tu |
antarbhūmim vigāheta mūlair vṛṣṭivivarddhitaiḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ślokauH bhavanti cātra A bha vati cātra N vanaspatirvanaspatirH banaspati A vanarspatir N jjātaḥjātaḥN​H rjātaḥ A kālaṃH kāla A​N krameṇa tuN​H prakarṣaṇam A vṛṣṭivivarddhitaiḥvṛṣṭivivardhitaiḥvvṛṣṭivivarddhitaiḥA​H vṛṣṭivivarddhitaḥ N
cf. 1938 ed. 2.5.21
evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ |
krameṇa dhātūn prāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kuṣṭhaṃA​H kuṣṭha N samutpannaṃA​H samutpanna N dhātūn prāpnotidhātūṃ prāpnotiN​H dhātūn vyāpnoti A narasyāpratikāriṇaḥnarasyāpratikāriṇaḥA​H narasyāpratikāraṇaḥ N
cf. 1938 ed. 2.5.21.1
tvatsthe vaivarṇṇyam aṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyañ ca jāyate |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tvatstheem. sparśahāniḥ svedanatva A tvaksthai N tvaksthe H vaivarṇṇyamH om. A vaivarṇṇam N aṅgeṣuN​H mīṣa A kuṣṭheH tkaṇ A kuṣṭhai N raukṣyañ caH ḍūś ca A raukṣyaiś ca N jāyatejāyateN​H jāyate |
vaivarṇyaṃ rūkṣabhāvaś ca kuṣṭhe tvaci samāśrite
A
cf. 1938 ed. 2.5.23
tvakasrāvo romamaharṣañ ca svedasyāti pravarttanam ||
kaṇḍurvvipuyakaś caiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tvakasrāvotvakasrāvoH tvaksvāpo A tvaksravo N romamaharṣañ caH romaharṣaś ca A​N svedasyātiN​H svedasyābhi A kaṇḍurvvipuyakaś
kaṇḍūrvipūyakaś

kaṇḍūrvvipūyakaś
em.
kaṇḍūrvipūyakaś
kaṇḍūrvipūyakaś

kaṇḍūrvvipūyakaś
A​N​H
cf. 1938 ed. 2.5.24
bāhulyaṃ vaktraśoṣaś ca kārkkaṣyampiḍakodgamaḥ ||
todaḥ sphoṭasthiratvañ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kārkkaṣyampiḍakodgamaḥH kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ A kārkaśye piḍakodgamaḥ N sphoṭasthiratvañ casphoṭasthiratvañ caH sphoṭaḥ sthiratvaṃ casphoṭaḥ sthiratvañ ca A​N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. daurgandhyam upadehaś ca pūyo 'tha krimayas tathā |
gātrāṇāṃ bhedanaṃ cāpi kuṣṭhe medaḥsamāśrite
A
cf. 1938 ed. 2.5.27
kauṇyaṅ gatikṣayo 'ṅgānām bhedaḥ kṣatavisarpyaṇaḥ ||
medaḥ sthānagate liṃgan pūrvvoktāni tathaiva ca |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
gatikṣayogatikṣayo A​N gatikṣayoṅ H 'ṅgānām'ṅgānāṃṅgānāmA​N gānām H bhedaḥH saṃbhedaḥ A bheda N kṣatavisarpyaṇaḥem. kṣatasarpaṇam A kṣatavisarppaṇaṃ N kṣatavisarpyaṇaṃ H medaḥ
medaḥ
H

śukra
A

meda
N
liṃgan pūrvvoktāniliṃgam pūrvvoktāniH liṅgaṃ prāguktāni A liṅge pūrvoktāni N
cf. 1938 ed. 2.5.26
nāsākṣibhaṅgorāgāś ca kṣate ca krimisambhavaḥ ||
svaropaghātaś ca bhaved asthimajjā samāśrite ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
nāsākṣibhaṅgorāgāś caH nāsābhaṅgo 'kṣirāgaś ca A nāsākṣitaṅgo rāgaś ca N svaropaghātaś ca
svaropaghātaś ca
N​H

bhavet svaropaghātaś ca
A
bhaved asthimajjāem. hy asthimajja A bhaved asthimajja N bhave𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎d asthimajjā H
cf. 1938 ed. 2.5.28
strīpuṃsoḥ kuṣṭhavāhnalyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ |
yad apatyaṃ bhavej jātaṃ jñeyan tada pi kuṣṭhilaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
strīpuṃsoḥN​H strīpuṃsayoḥ A kuṣṭhavāhnalyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥkuṣṭhavāhulyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥem. kuṣṭhadoṣād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ A kuṣṭhavāhulyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥkuṣṭhavāhulyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ N​H bhavej jātaṃN​H tayor jātaṃ A tada pitadapiH tad api A​N kuṣṭhilaṃN​H kuṣṭhitam A
cf. 1938 ed. 2.5.29
kuṣṭham ātmavataḥ sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritaṃ ||
medogataṃ bhaved yāpyam asādhyam ata uttaraṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cf. 1938 ed. 2.5.30
devadravyagurūdravyaparadārābhimarṣaṇāt |
pāpmāpāpakṛtam etat kuṣṭham ity abhiśabditaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
devadravyagurūdravyaparadārābhimarṣaṇāt | pāpmāpāpakṛtamdevadravyagurūdravyaparadārābhimarṣaṇāt | 𑑎
pāpmāpāpakṛtam
H
brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhiḥ |
karmabhiḥ pāpa
A
devadravyagurudravyaparadārābhimarśanāt ||
pāpmāpāpakṛtām
N
etat kuṣṭhamN​H om. A ityN​H om. A abhiśabditaṃabhiśabditaṃabhiśabditaṃN​H rogasya prāhuḥ kuṣṭhasya saṃbhavam A
cf. 1938 ed. 2.5.31
mriyate yadi kuṣṭhena punarjjāte na gacchati ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mriyateA​H mṛyate N punarjjāte naH punarjāte 'pi A punar jāte pi N gacchatiN gacchati |
gātaḥ kaṣṭarato rogo yathā kuṣṭhaṃ prakīrtitam
A
gacchati || 𑑎 𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 H
cf. 1938 ed. 2.5.32
āhārācārayoḥ proktām āsthāya mahatī kriṃyām ||
auṣadhīnām vviṣiṣṭānāṃ tapasaś ca niṣevaṇāt ||
yas tena mucyate jantuḥ puṇyāṅ gatim avāpnuyāt |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mahatīmahatīṅem. mahatīṃmahatīṅ A​N​H kriṃyāmkriṃyāṃH kriyāmkriyāṃ A​N auṣadhīnām
auṣadhīnāṃ

auṣadhīnām
A​H

oṣadhīnām
N
vviṣiṣṭānāṃem. viśiṣṭānāṃ A viśaiṣṭānān N viṣiṣṭānāṃ H niṣevaṇāt || yasniṣevaṇāt |
yas
niṣevaṇāt ||
yas
A​H
niśevaṇāt ||
yas
N
jantuḥN​H jantuḥ sa A puṇyāṅpuṇyāṃA​H puṇyā N gatimA​H d gatim N avāpnuyātN​H āpnuyāt A
cf. 1938 ed. 2.5.33ab
pravātād gātrasaṃsparśān niśvāsāt sahabhojanāt ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pravātād gātrasaṃsparśānH prasaṅgād gātrasaṃsparśān A pravāta gātrasamparśā N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. sahaśayyāsanāc cāpi vastramālyānulepanāt A
cf. 1938 ed. 2.5.34
kuṣṭhañ jvaraś ca śoṣaś ca netrābhiṣyanda eva ca |
aupasargikarogāś ca saṃkrāmanti narāt naram ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
netrābhiṣyandaA​H netrābhiṣyandi N narāt naramnarāt naramN​H narān naram A
Sic irregular sandhi of narāt.
iti 5 kuṣṭhanidāne pañcamaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
iti 5 kuṣṭhanidāneem. iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ nāma A iti || || o N iti || ja || kuṣṭhanidāne H pañcamaḥH pañcamo 'dhyāyaḥ A om. N

[Adhyāya 6: draft edition based on MS H]

cf. 1938 ed. 2.6.1
athātaḥ pramehāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pramehāṇānpramehānānN​H prameha A nidānamnidānaṃA​H nidānādhyāyāṃ N vyākhyāsyāmaḥA​H vyāṃ vyākhāśyāmaḥ N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.6.3
divāsvapnaprasaktam alasaṃ śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānam puruṣañ jānīyāt pramehī bhaviṣyatīti |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
divāsvapnaprasaktamdivāsvapnaprasaktamH divāsvapnāvyāyām ālasyaprasaktaṃ A divāsvapnaprasaktānām N alasaṃN​H om. A śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānamśītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinamem. śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinaṃśītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinam A​N śītasnigdhamadhuramedhyadravānnapānam H
cf. 1938 ed. 2.6.4
tasyaivaṃpravṛttasya yadā vātapittaśleṣamāṇo medaś coparipakvādhogatvā bastimukham āśritya nirbhidyante tadā pramehān janayanti |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tasyaivaṃpravṛttasyatasyaivampravṛttasyatasyaivaṃpravṛttasyaN​H tasya caivaṃpravṛttasyā A yadāN​H paripakvā eva A vātapittaśleṣamāṇoH vātapittaśleṣmāṇo yadā medasā sahaikatvam upetya A vātapittaśleṣmāṇo medaś cāparipakvam N medaśH mūtra A om. N coparipakvādhogatvāem. vāhisrotāṃsyanusṛtyādho gatvā A adho gatvā N coparipakvādho gatvā H bastimukhamvastimukhamN​H bastermukha A āśrityaN​H māśr ity a A
cf. 1938 ed. 2.6.5
teṣām pūrvvarūpāṇi pāṇipādataladāhaḥ snigdhaḥcikkanagātratā madhuraśuklamūtratā tandrā ca |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
teṣāmN​H teṣāṃ tu A pūrvvarūpāṇiN​H pūrvarū A pāṇipādataladāhaḥH pāṇi hastapādataladāhaḥ A pāṇihapādataladāhaḥ N snigdhaḥcikkanagātratāem. snigdhapicchilagurutā A svinnacikūṇa N snigdhacikkanagātratā H madhuraśuklamūtratāH gātrāṇāṃ madhuraśuklamūtratā A grātatāṃ madhurasūśuklamūtratā N caN​H sādaḥ pipāsā durgandhaś ca śvāsastālugalajihvādanteṣu malotpattirjaṭilībhāvaḥ keśānāṃ vṛddhiś ca nakhānām A
cf. 1938 ed. 2.6.6
tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarvva eva pramehā bhavanti |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pramehāA​H pramehī N
cf. 1938 ed. 2.6.7
sarvva eva sarvvadoṣasamutthāś ca saha piḍakābhiḥ|
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sarvvadoṣasamutthāś casarvadoṣasamutthāś caN​H sarvadoṣasamutthāḥ A
cf. 1938 ed. 2.6.8
tatra kaphād udakekṣuvālikāsurāsikatāśanair llavaṇapiṣṭasāndraśukramehāḥ phenamehaś ceti daśa || pittānnīlaharidrāmvlakṣāramañjiṣṭhāmehāḥ śoṇitamehaś ceti ṣaṭ || vātātsarppirvvasākṣaudramehāhastimehaś ceti catvāro 'sādhyāḥ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kaphād udakekṣuvālikāsurāsikatāśanairkaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanairem. kaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanairkaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanair A​H kaphād udakākṣuvalikāsurarāsikatāśanair N llavaṇapiṣṭasāndraśukramehāḥlavaṇapiṣṭasāndraśukramehāḥN​H lavaṇapiṣṭasāndraśukra A phenamehaśH phenamehā A phenamehāś N ceticetiN​H om. A pittānnīlaharidrāmvlakṣāramañjiṣṭhāmehāḥH sādhyāḥ, doṣadūṣyāṇāṃ samakriyatvāt ; pittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣṭhā A pittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣthāmehāḥ N śoṇitamehaśśoṇitamehāśH śoṇitamehāḥśoṇitamehāś A​N cetiN​H ṣaḍ yāpyāḥ, doṣadūṣyāṇāṃ viṣamakri A ṣaṭ || vātātsarppirvvasākṣaudramehāhastimehaśṣaṭ || vātātsarppirvvasākṣaudramehāhastimehaśH yatvāt ; vātāt sarpirvasākṣaudrahastimehāś A ṣaḍ || vātāt sarpir vasākṣaudramehahā hastimehaś N cetiN​H om. A 'sādhyāḥsādhyāḥN​H 'sādhyatamāḥ, mahātyayikatvāt A
cf. 1938 ed. 2.6.9
tatra vātapittamedobhir anvitaḥ śleṣmāsvānmehān janayanti |
vātakaphaśoṇitamedobhir anvitampittaṃ | kaphapittavasāmajjāmedobhir anvito vāyur iti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śleṣmāsvānmehān janayantiH śleṣmā śleṣmapramehāñjanayati A śleṣmaśvāṃ mo hāṃjanayati N kaphapittavasāmajjāmedobhirkaphapittavasāmajjāmedobhirH pittapramehān, kaphapittavasāmajjamedobhir A pittavasāmajjāmedobhir N vāyurN​H vāyu A itiN​H rvātapramehān A
cf. 1938 ed. 2.6.10
tatra svetam avedanam udakatulyam udakamehī mehati | īkṣurasatulyam ikṣuvālikāmehī |surātulyaṃ surāmehī sarujāṃ sikatānuviddhaṃ sikatāmehī |śanaiḥ sakaphaṃ sāndraṃ śanair mmehī | viṣadaṃ lavaṇatulyaṃ lavaṇamehī |hṛṣṭaromāpiṣṭatulyaṃ piṣṭamehī | āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī | śukratulyaṃ śukramehī || stokas tokaṃ saphenañ ca phenamehī mehati ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
svetamśvetamN​H śveta A avedanamN​H mavedana A udakatulyamudakatulyamN​H mudakasadṛśa A udakamehīN​H mudakamehī A īkṣurasatulyamH ikṣurasatulya A ikṣurasatulyam N ikṣuvālikāmehī |surātulyaṃH mikṣuvālikāmehī; surātulyaṃ A ikṣuvalikāmehī || surātulyaṃ N sarujāṃsarujāṃH sarujaṃ A​N sāndraṃH mṛtsnaṃ A sā N śanairA​N śanai H mmehīmehīA mahī N rmmehī H viṣadaṃH viśadaṃ A​N lavaṇamehī |hṛṣṭaromāpiṣṭatulyaṃlavaṇamehī | hṛṣṭaromā piṣṭatulyamlavaṇamehī | hṛṣṭaromāpiṣṭatulyaṃN​H lavaṇamehī; hṛṣṭaromā piṣṭarasatulyaṃ A śukratulyaṃA​H śukratu.yaṃ N stokasem. stokaṃ A stoka N​H tokaṃem. stokaṃ A​N​H saphenañ caN​H saphenama A phenamehīH cchaṃ phenamehī A phanamehī N mehatiA​H mahati N
cf. 1938 ed. 2.6.11
ata ūrdhdvam pittanimittān vakṣyāmaḥ |
saphenam acchannīlannīlamehī mehati | sadāhaṃ kadkaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī mehati | amlarasagandhamamlamehī | sṛtakṣārapratimaṃ kṣāramehī | mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhamehī | śoṇitamehī śoṇitam mehati ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ūrdhdvamūrdhvamH ūrdhvaṃūrdhvam A​N pittanimittān vakṣyāmaḥA​H pittanimittam vakṣyāmaḥ N saphenamH saphena A​N acchannīlannīlamehīH macchaṃ nīlaṃ nīlamehī A macchan nīlamahī N kadkaṃem. om. A kakaṃ N kaṭukaṃ H mehatiN​H om. A amlarasagandhamamlamehīA​H amvlarasagandham amvlamehī N sṛtakṣārapratimaṃH srutakṣārapratimaṃ A​N mañjiṣṭhodakaprakāśaṃA​H mañjiṣṭhadakaṃ prakāśa N mañjiṣṭhamehīN​H mañjiṣṭhāmehī A śoṇitamehīN​H śoṇitaprakāśaṃ śoṇitamehī A śoṇitamN​H om. A
cf. 1938 ed. 2.6.12
vātanimittānvakṣyāmaḥ || sarppiḥprakāśaṃ sarppirmmehī mehati | vasāprakāśaṃ vasāmehī | kṣaudrasavarṇṇaṃkṣaudramehī |mattamātaṅgavadanapradhūraṃhastimehimehati ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vātanimittānvakṣyāmaḥH ata ūrdhvaṃ vātanimittān vakṣyāmaḥ A vātanimittān vakṣāmaḥ N sarppirmmehīsarpirmehīA​H sarpim mehī N kṣaudrasavarṇṇaṃkṣaudramehī |mattamātaṅgavadanapradhūraṃhastimehimehatikṣaudrasavarṇṇaṃ kṣaudramehī | mattamātaṅgavadanapradhūraṃ hastimehi mehatiH kṣaudrarasavarṇaṃ kṣaudramehī; mattamātaṅgavadanuprabandhaṃ hastimehī mehati A kṣaudrasavarṇṇakṣaudramehī || mattamātaṅgavadanapravaddhaṃ madhuraṃ hastimehī mehati N
cf. 1938 ed. 2.6.13
upadravān ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ || makṣikopasarppaṇamālasyamāsyopadehaḥ pratiśyāyaḥ | śaithilyam arocakā 'vipākau kaphaprasekaś chardyati nidrākāsa iti śleṣmajānām upadravā bhavanti || vṛṣaṇayor avadaraṇaṃ bastibhedo meḍhratodo 'mlīkā pipāsā jvaro 'tīsāro mūrcchāpāṇḍuroga iti pittajānām upadravā bhavanti || hṛdgrahau daurbbalyam anidrālambhaḥ kampaḥ śūlo badhdapurīṣatvaṃ śoṣaḥ kāsaḥ śvāsa iti vātajānām upadravā bhavanti ||
evam ete viṃśati pramehāḥ sopadravā vyākhyātāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
upadravān ataH om. A upadravānate N ūrdhvamūrdhvaṃN​H om. A vakṣyāmaḥN​H om. A makṣikopasarppaṇamālasyamāsyopadehaḥmakṣikopasarppaṇamālasyamāsyopadehaḥH makṣikopasarpaṇamālasyaṃ māṃsopacayaḥ A medakṣikopasarpaṇamālasya māsyopadehaḥ N pratiśyāyaḥA​H pratijpegśyāya N śaithilyamsaithilyamN śaithilyā A śaithilya H arocakāN rocakā A marocakā H 'vipākauH vipākāḥ A vipāko N kaphaprasekaśH kaphapraseka A​N chardyatiH cchardi A schardyati N itiN​H śvāsāśceti A upadravāupadravāḥA​H upadra N bhavantiH om. A n bhavanti N vṛṣaṇayorA​N vṛṣaṇayo H avadaraṇaṃavadaraṇaṃA​N ravadaraṇaṃ H meḍhratodoA​H me N 'mlīkā pipāsā jvaro 'tīsāro'mlīkāpipāsājvaro 'tīsāroH hṛdi śūlamamlīkājvarātīsārārocakā vamathuḥ paridhūpanaṃ dāho A tādāmlīkāpipāsājvarotīsāro N mūrcchāpāṇḍurogamūrcchā pāṇḍurogaN​H mūrcchā pipāsā nidrānāśaḥ pāṇḍurogaḥ A itiN​H om. A pittajānāmpittajānāmH pītaviṇmū A pittajā N upadravāH tranetratvaṃ A om. N bhavantiH ceti paitti A om. N hṛdgrahauH kānāṃ; hṛdgraho A nā || hṛdgraho N daurbbalyamdaurvalyamN​H laulya A anidrālambhaḥN​H manidrā stambhaḥ A śūloH śūlaṃ A śulo N badhdapurīṣatvaṃvadhdapurīṣatvamN​H baddhapurīṣatvaṃ A śoṣaḥN​H om. A kāsaḥN​H om. A śvāsasvāsaN​H ce A itiN​H ti A upadravāN​H om. A bhavantiN​H om. A
cf. 1938 ed. 2.6.14
tatra vasāmedobhyām abhipannaśarīrasya doṣair anugatadhātoḥ pramehiṇo navapiḍakāḥ sañjāyante || tad yathā || sarāvikā | sarṣaṣī | kacchapikā | jālinī | puttriṇī | masūrikā | alajī | vidārikā | vidradhikā ceti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
doṣairN​H tribhir doṣaiś A anugatadhātoḥN​H cānugatadhātoḥ A navapiḍakāḥnavapiḍakāḥN​H daśapiḍakā A sañjāyanteN​H jāyante A tad yathāA​H tadyatvā N sarāvikāśarāvikāsarāvifoliokāN​H śarāvikā A sarṣaṣīH sarṣapikā A sarṣapī N puttriṇīputriṇīN​H vinatā, putriṇī A alajīA​H aṃjala jī N
cf. 1938 ed. 2.6.15
antonnatā ca tadṛpā nimnamadhyā sarāvikā |
gaurasarṣapasaṃsthānātatpramāṇā ca sarṣaṣī ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
antonnatā caH śarāvamātrā A antonnatān ca N tadṛpāem. tadrūpā A​N​H sarāvikāH śarāvikā A śarīvikāḥ N gaurasarṣapasaṃsthānātatpramāṇā ca
gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca

gaurasarṣapasaṃsthānā tat pramāṇā ca
A​N

gaurasarṣapasaṃsthānā𑑎𑑎 tat pramāṇā ca
H
sarṣaṣīN​H sārṣapī A
cf. 1938 ed. 2.6.16
sadāhā kūrmmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ |
jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cf. 1938 ed. 2.6.17
mahaty alpacitā jñeyā piḍakā cāpi putriṇī |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mahatyN​H mahatī piḍakā nīlā piḍakā vinatā smṛtā |
maha
A
alpacitāalpa citāN​H tyalpācitā A jñeyāA​H yo N cāpiN​H sā tu A
cf. 1938 ed. 2.6.18
masūrasaṃsthānasamā vijñeyā tu masūrikā ||
raktā śitā sphoṭacitā dāruṇā tvalajī bhavet |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
masūrasaṃsthānasamāH masūrasamasaṃsthānā A masurasaṃsthāna samo N vijñeyā tuH jñeyā sā tu A vijñeyān tu N śitāsitāN​H sitā A sphoṭacitāH sphoṭavatī A sphoṭācitā N
cf. 1938 ed. 2.6.19
vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā ||
vidradher llakṣaṇair yuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vidārīkandavadvṛttāA​H vidārīkandavaddhṛttā N vidradher
vidradher
N​H

vidradhe
A
llakṣaṇairN​H rlakṣaṇair A
cf. 1938 ed. 2.6.19.1
ye yan mayā smṛtā mehās teṣāṃ etām tu tan mayā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ye yan mayāN ye yanmayāḥ H mehāsH mehā N etām tuH mehās tu N tan mayāN tanmayāḥ H
cf. 1938 ed. 2.6.20
gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmmasu cotthitāḥ|
sopadravā durbbalāgraiḥ piḍakāḥ parivarjjayet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
marmmasumarmasuN​H marmaṇi A durbbalāgraiḥem. durbalāgreḥ A durvalāgnaḥ N durbbalāgnaiḥ H
cf. 1938 ed. 2.6.21
kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjāvasāyutaḥ|
adhaḥ prakramate vāyus tenāsādhyās tu vātajāḥ|
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kṛtsnaṃA​H kṛtsna N medomajjāvasāyutaḥH medomajjavasāyutaḥ A medomajjavasāyutāḥ N adhaḥ
adhaḥ
A​H

ataḥ
N
vāyusN​H vayu A tenāsādhyās tuN​H stenāsādhyās tu A
cf. 1938 ed. 2.6.22
pramehe pūrvvarūpāṇām ākṛtir yatra dṛśyate |
kiñcid asyadhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehīti nirddiśet |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
prameheH prameha A​N pūrvvarūpāṇāmpūrvvarūpāṇāmN​H pūrvarūpāṇā A ākṛtirN​H mākṛti A yatraN​H ryatra A kiñcid asyadhikaṃem.
kiṃcic cāpy adhikaṃ
A

kiñcid anyadhikaṃ
N

kiñcid atyadhikaṃ
H
pramehītiN​H pramehiṇam A nirddiśetnirdiśetN​H ādiśet A
cf. 1938 ed. 2.6.23
kṛcchrāṇy arddhāni vā yasmin pūrvvarūpāṇi mānave | pravṛttaṃ mūtram atyarthaṃ taṃ pramehiṇam ādiśet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kṛcchrāṇyH kṛtsnāny A kṛtsnāṇy N pravṛttaṃ
pravṛttaṃ
H

pravṛtta
A

vṛtta
N
atyarthaṃ taṃA​H aty arthan tam N
cf. 1938 ed. 2.6.24
piḍakāpīḍitaṃ gāḍham upasṭaṣṭam upadravaiḥ |
madhumehiṇam ācaṣṭe sa cāsādhyatamaḥ syāteḥ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
piḍakāpīḍitaṃN​H piḍakāpiḍitaṃ A upasṭaṣṭamem. upasṛṣṭam A​N​H madhumehiṇam
madhu
mehinam

madhumehiṇam
N​H

madhumehinam
A
cāsādhyatamaḥN​H cāsādhyaḥ prakī A syāteḥem. rtitaḥ A smṛtaḥ N​H
cf. 1938 ed. 2.6.25
sa cāpi gamanāt sthānaṃ sthānād āsanam eva ca |
āsanād vṛṇute śayyāṃ śayane svapnam icchati ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
gamanāt sthānaṃA​H gamanāṃ sthānaṃ N sthānād āsanamsthānād āsanamN​H sthānadāsanam A eva caN​H icchati A śayaneN​H śayanā A svapnamN t svapnam A svaptum H
cf. 1938 ed. 2.6.26
yathā śuklādivarṇṇānām pañcānām utkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa svetababhṛkapilakapotamecakādīnāṃ varṇṇānāmanekeṣām utpattir bhavati | evam eva doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa pramehanān ākaraṇam bhavati ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śuklādivarṇṇānāmśuklādivarṇṇānāṃN​H hi varṇānāṃ A pañcānāmN​H pañcānā A utkarṣāpakarṣakṛtenaN​H mutkarṣāpakarṣakṛtena A svetababhṛkapilakapotamecakādīnāṃsvetababhṛkapilakapotamecakādīnāṃH śabalababhrukapilakapotamecakādīnāṃ A svetavaabhrūkapilakapotam ecakādīnām N varṇṇānāmanekeṣāmem. varṇānāmanekeṣā A varṇṇānāṃ anekaṣām N varṇṇānām anekeṣām H utpattirN​H mutpatti A bhavatiN​H rbhavati A doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtenadoṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtenaA​H doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtema N pramehanān ākaraṇamprameha nānākaraṇampramehanānākaraṇamN​H pramehāṇāṃ nānākaraṇaṃ A
cf. 1938 ed. 2.6.27
bhavati cātra ||
sarvva eva pramehās tu kālenāpratikāriṇaḥ
madhumehatvam āyānti tadā sādhyā bhavanti ca ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bhavatiA​H om. N cātraA​H om. N pramehās tuN​H pramehāstu A kālenāpratikāriṇaḥkālenāpratikāriṇaḥH kālenāpratikurvataḥ A kāle pratikāriṇo N madhumehatvam
madhumehatvam
A​H

madhumehātvam
N
sādhyāN​H 'sādhyā A bhavanti caN bhavanti hi A bhavanti ceti H
iti pramehanidāne ṣaṣṭhaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
itiem. iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne A tra 6 N om. H pramehanidāneH pramehanidānaṃ nāma A om. N ṣaṣṭhaḥH ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ A om. N

[Adhyāya 7: draft edition based on MS H]

cf. 1938 ed. 2.7.1
athāta udarāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
nidānamnidānaṃA​H nidāna vyākhyāsyāmaḥ N vyākhyāsyāmaḥA​H om. N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.7.3
dhanvantarir dharmmabhṛtām variṣṭho rājarṣir indrapratimo mahātmā |
brahmarṣiputram vinayopapannaṃ śiṣyaṃ śubhaṃ suśrutam anvaśāsat ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
dhanvantarirA​H dhanvantirir N variṣṭhoA​H pariṣṭho N mahātmāN​H 'bhavad yaḥ A vinayopapannaṃA​H vināyopapannaṃ N śiṣyaṃA​H śiṣya N anvaśāsatN​H anvaśāt saḥ A
cf. 1938 ed. 2.7.4
pṛthak samastair api doṣaiḥ plīhodaram baddhagudavam vadanti |
āgantukaṃ saptamam aṣṭaman tu dakodaraṃ caiva bhavanti tāni ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
doṣaiḥHac ceha doṣaiḥ A cāpi doṣaiḥ N​Hpc baddhagudavambaddhagudamem. baddhagudaṃbaddhagudam A​H vaddhagudam N vadantiN​H tathaiva A āgantukaṃ
āgantukaṃ
A​H
āgantuka N
aṣṭaman tuN​H aṣṭamaṃ ca A caivaN​H ceti A bhavantiN​H vadanti A
cf. 1938 ed. 2.7.5a
sudurbbalāgner ahitāśanasya
vṛddhiṃ gatāḥ koṣṭham abhiprapannāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vṛddhiṃ
vṛddhiṃ
N​H
saṃśuṣkapūtyannaniṣevaṇād vā
snehādimithyācaraṇāc ca jantor vṛddhiṃ
A
cf. 1938 ed. 2.7.6
gulmākṛtivyañjanalakṣaṇāni kurvvanti ghorāṇyudarāṇi doṣāḥ ||
koṣṭhād upasnehavad annasāro niḥsṛtya duṣṭo 'nilasaṃprayuktaḥ|
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
gulmākṛtivyañjanalakṣaṇāniH gulmākṛtivyañjitalakṣaṇāni A gulmākṛtiṃ vyaṃjanalakṣaṇāni N ghorāṇyudarāṇighorāfolioṇyudarāṇiN​H ghorāṇy udarāṇi A koṣṭhād upasnehavad annasāro
koṣṭhād upasnehavad annasāro
A​H
koṣṭhād upasnehavad antasāro N
'nilasaṃprayuktaḥH 'nilaveganunnaḥ A nilasaṃprayuktāḥ N
cf. 1938 ed. 2.7.7
tvacaḥ samunnāmya śanaiḥ samastād dhi sarpyamāṇo jaṭharaṃ karoti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
samunnāmyaN​H samunnamya A samastād dhisamastād dhisamastād dhiN​H samantād vi A sarpyamāṇoN​H vardhamāno A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. tatpūrvarūpaṃ balavarṇakāṅkṣāvalīvināśo jaṭhare hi rājyaḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau rujaḥ pādagataś ca śophaḥ A
cf. 1938 ed. 2.7.8cd
yad gṛhyapṛṣṭhodarapārśvavastī na vivarddhate kṛṣṇasirāvanaddhaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yad gṛhyapṛṣṭhodarapārśvavastīH saṃgṛhya pārśvodarapṛṣṭhanābhīr A pragṛhyapṛṣṭhaudarapārśvavastī N na vivarddhaten vivarddhateem. yad vardhate A n vivardhaten vivarddhate N​H
cf. 1938 ed. 2.7.9
samūḍhavātaṃ sarujaṃ saśabdaṃ satodabhedam pavanātmakan tat ||
sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktaṃ pītāḥ sirā yatra ca bhānti pītāḥ
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
samūḍhavātaṃsamūḍhavātaṃN​H om. A sarujaṃN​H saśūlam A saśabdaṃsaśavdaṃN​H ānāhavad ugraśabdaṃ A tat || sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktaṃtat ||
sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktaṃ
H
tat |
yac coṣatṛṣṇājvaradāhayuktaṃ
A
tat ||
sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktāṃ
N
pītāḥpītāsN​H pītaṃ A yatra caN​H bhānti ca A bhāntiN​H yatra A pītāḥA​H pītā N
cf. 1938 ed. 2.7.10
pītākṣiviṇmūtranakhānanasya pittodarantaṃtvacirābhivṛddhiḥ ||
yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ gurusthiraṃ śuklanakhānanasya |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pittodarantaṃtvacirābhivṛddhiḥpittodarantaṃtvacirābhivṛddhiḥH pittodaraṃ tattvacirābhivṛddhi A vidottodarantatvacirābhivṛddhiḥ N
cf. 1938 ed. 2.7.11
snigdham mahatsādanaśophayuktaṃ cirābhivṛddhim prathitaṃ kaphāttat ||
striyo 'nnapānannakharomamūtrair vviḍārttavair yuktam asādhuvṛttāḥ|
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mahatsādanaśophayuktaṃH mahacchophayutaṃ A mahatsīdanaśophayuktaṃ N cirābhivṛddhimcirābhivṛddhiṃN​H sasādaṃ kaphodaraṃ tat tu cirābhivṛ A prathitaṃN​H ddhi A kaphāttat || striyokaphāt tat ||
striyo
kaphāt tat ||
striyo
N​H

striyo
A
'nnapānannakharomamūtrairnnapānannakharomamūtrairH 'nnapānaṃ nakharomamūtra A nnadhānan nakharomamūtrair N vviḍārttavairviḍārtavairA​H vviḍārttavai N
cf. 1938 ed. 2.7.12
yasmai prayacchanty arayogarāṃś ca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanād vā ||
tenāśu raktaṃ kupitāś ca doṣāḥ kuryuḥ sughorañ jaṭharan triliṅgaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
arayogarāṃś caem. arayo garāṃś ca A​H arasogarāṃś ca N kuryuḥkuryuḥN​H kurvan A sughorañH ti ghoraṃ A sughaurañ N triliṅgaṃtriliṅgamA​H trilaṅgaṃ N
cf. 1938 ed. 2.7.13
tac chītavātātapadurddineṣu viśeṣataḥ kupyati dahyate ca ||
sa cāturo mūrcchati samprayuktaḥ pāṇḍuḥ kṛṣaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tac chītavātātapadurddineṣutac chītavātātapadurdineṣutac chītavātātapadurddineṣuN​H tac chītavātābhrasamudbhaveṣu A samprayuktaḥH saṃprasaktaṃ A saṃprayuktaṃ N kṛṣaḥN​H kṛśaḥ A
cf. 1938 ed. 2.7.14
dūṣyodaraṃ kīrttitam etad evaṃ plīhodaraṃ kīrtayato nibodhaḥ ||
vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ pradūṣṭam atyarthamasṛkkaphaś ca |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
dūṣyodaraṃdūṣyodaraṅN​H prakīrtitaṃ dūṣyudaraṃ A kīrttitamkīrttitamN​H om. A etad evaṃH tu ghoraṃ A eva evaṃ N nibodhaḥN​H nibodha A pradūṣṭamN​H praduṣṭam A atyarthamasṛkkaphaśatyarttham asṛkkaphaśatyartham asṛkkaphaśem. atyartham asṛk kaphaś A atyarttham asṛkkaphaśatyarttham asṛkkaphaśatyartham asṛkkaphaś N​H
cf. 1938 ed. 2.7.15
plīhābhivṛddhiṃ kurute plihotthaṃ pracakṣata taj jaṭharam pravṛddhaṃ ||
tad vāmapārśve parivṛddhim eti viśeṣataḥ sīdati cāturo 'tra |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
plīhābhivṛddhiṃA​H plīhābhivṛ N kuruteH satataṃ karoti A ddhi kurute N plihotthaṃN​H plīho A pracakṣataH om. A pracakṣate ta N taj jaṭharamH daraṃ ta A ṭhaj jaṭharaṃ N pravṛddhaṃN​H t pravadanti A tad vāmapārśve
tad vāmapārśve
H
tajjñāḥ |
vāme ca pārśve
A

tad vāmapārśva
N
cf. 1938 ed. 2.7.16
mandajvarāgniḥkaphapittaliṃgair ūpadṛtaḥ kṣīṇabalo 'tipāṇḍuḥ|
savye tu pārśve yakṛtipraduṣṭe jñeyaṃ yakṛddālyadaraṃ tad eva |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ūpadṛtaḥūpadṛtaḥN​H upadrutaḥ A kṣīṇabaloA​H kṣīṇo valo N savye tu
savye tu
N​H

savyeta
A
pārśveN​H rasmi A yakṛtipraduṣṭeyakṛtipraduṣṭeN​H n yakṛti praduṣṭe A yakṛddālyadaraṃem. yakṛddālyudaraṃ A​H vakṛddālyudaran N tad evaA​N tadeva H
cf. 1938 ed. 2.7.17
yasyāntam annair ūpalapibhir vvābālāśmabhir vvāpihitaṃ yathāvat ||
sañcīyate tatra malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ śajvaravaktunāḍyāṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yasyāntamH yasyāntra A yasyānta N annairH mannair A​N ūpalapibhirem. upalepibhir A​H apalepibhir N vvābālāśmabhirvā bālāśmabhirvvā bālāśmabhirA​H vvālāśmabhir N vvāpihitaṃvvāpi hitaṃN​H vā sahitaiḥ A yathāvat || sañcīyateyathāvat ||
sañcīyate
N​H
pṛthagvā |
saṃcīyate
A
sadoṣaḥA​H pradoṣaḥ N śanaiḥN​H om. A śanaiḥśanaiśN​H om. A śajvaravaktunāḍyāṃem. krameṇa nāḍyāmiva saṃkaro hi A śakeravan tu nānyāḥ N śaṅkaravat tu nāḍyāṃ H
cf. 1938 ed. 2.7.18
nirudhyate cāsya gudaṃ purīṣaṃ nireti kṛcchrād api cālpamalpaṃ ||
hṛnnābhimadhye parivṛddhim eti tasyodaram vaddhagudam vadanti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
gudaṃN​H gude A cālpamalpaṃcālpamalpamA​N cālpam alpaṃ H hṛnnābhimadhye
hṛnnābhimadhye
A​H
hṛnnaubhimadhye N
tasyodaramtasyodaraṃN​H ta(ya)c codaraṃ A vaddhagudamN​H viṭsamagan A vadantiN​H dhikaṃ ca A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. pracchardayan baddhagudī vibhāvyaḥ tataḥ parisrāvyudaraṃ nibodha A
cf. 1938 ed. 2.7.19cd
śalyan tathānopahitaṃ gudāntram bhinatti varccāgatam anyato vā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tathānopahitaṃtathā nopahitaṃH yad annopahitaṃ A tathānnopahitaṃ N gudāntramN​H tad antraṃ A bhinattiA​H bhinnanti N varccāgatamH yasyāgatam A varco gatam N anyatoN​H anyathā A
cf. 1938 ed. 2.7.20
tasmāt sṛtāntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatas tu bhūyaḥ|
nābher adhaś codaram eti vṛddhin nistudyate dālyati cātisrāvaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tasmāt sṛtāntrāt salilaprakāśaḥtasmātsṛtāntrāt salilaprakāśaḥH tasmāt sruto 'ntrāt salilaprakāśaḥ A tasmāt srutāntrāt salilaprakāśaḥ N sravedvaiA sraved vai N​H adhaśA​N adha H codaramA​N ścodaram H vṛddhinvṛddhiṃA​H vṛddhi N dālyatidālyatiN​H 'tīva vidahyate A cātisrāvaṃem. ca A ca trimātraṃ N cāti mātraṃ H
cf. 1938 ed. 2.7.21
etat parisrāvyu ram praviṣṭaṃ dakodaraṃ kīrttayato nibodhaḥ|
yaḥ snehapīto 'py anuvāsito vā vānto virikto 'py athavā nicūḍhaḥ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
etat parisrāvyu rametat parisrāvyuramH etat parisrāvyudaraṃ A etat parisrāvy udaraṃ N praviṣṭaṃN​H pradiṣṭaṃ A nibodhaḥ| yaḥnivodhaḥ | yaḥnibodhaḥ|
yaḥ
N​H
nibodha |
yaḥ
A
'pyH ' A​N anuvāsito vāpya nuvāsito vāH pyanuvāsito vāpya nuvāsito vā A​N 'pypyN​H ' A athavāN​H pyathavā A nicūḍhaḥN nirūḍhaḥ A​H
cf. 1938 ed. 2.7.22
pibej jalaṃ śītalam āśu tasya srotāṃsi dūṣyanti hi tadvahāni |
snehopalipteṣv athavāpi teṣu dakodaraṃ pūrvvavad abhyupaiti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
dūṣyanti hidūṣyanti hiN​H duṣyanti hi A athavāpiathavāpiN​H athavā 'pi A pūrvvavad abhyupaitipūrvavad abhyupaitiA pūrvvavad abhyupyaiti N​H
cf. 1938 ed. 2.7.23
snigdham mahat tat parivṛttanābhiḥ samātatam pūrvvam ivāmbunā ca |
yathā dṛśyati kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaran tat ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mahat tat parivṛttanābhiḥN​H mahat saṃparivṛttanābhi A samātatamsamātataṃN​H bhṛśonnataṃ A pūrvvampūrṇṇamH pūrṇampūrṇṇam A​N dṛśyatidṛśyatiN dṛtiḥ A dṛti H
cf. 1938 ed. 2.7.24
ādhmano gamane śaktir ddaubbalyan durbbalāgnitā |
śophaḥ sadanam aṅganāṃ saṃgovātapurīṣayoḥ ||
dāhatandrī ca mūrcchā ca jaṭhareṣu bhavanti hi |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ādhmanoN ādhmānaṃ A adhvano H śaktirH 'śaktir A śakti N ddaubbalyanddaurbbalyanem. daurbalyaṃddaurbbalyan A​H daurvvalydu N durbbalāgnitādurbalāgnitāA​H rvvalāgnitā N aṅganāṃaṅgānāṃN aṅgānāṃaṅgānāṃ A​H saṃgovātapurīṣayoḥsaṃgo vātapurīṣayoḥem. saṅgo vātapurīṣayoḥsaṃgo vātapurīṣayoḥ A​H saṃgovātapurīṣośayoḥ N dāhatandrī ca
dāha tandrī ca
H

dāhas tṛṣṇā ca
A

dāhas tandrī ca
N
mūrcchā caN​H sarveṣu A
cf. 1938 ed. 2.7.24.1
chardiś caivātisāraś ca trṣṇā daurvvalyam eva ca |
mūtragrahaḥ pārśvaśūlaṃ svarabhedapramūḍhatā |
hikkāśvāsaś ca kāsaś ca aruciś cāpy upadravāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
caivātisāraś ca trṣṇāN caivātisāraś ca tṛṣṇo H mūtragrahaḥ
mūtragrahaḥ
N

mūdragrahaḥ
H
cf. 1938 ed. 2.7.25
ante salilabhāvañ ca bhavanti jaṭharāṇi tu |
sarvāṇi paripakvāni tasmāt tam parivarjjayet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
salilabhāvañ caN​H salilabhāvaṃ hi A bhavantiN​H bhajante A paripakvāniparipakvāniN​H eva parīpākā A tasmāt tamN​H t tadā tā A parivarjjayetparivarjjayetN​H ni vivarjayet A
ity udaranidāne saptamaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ityH iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne A 7 || N udaranidāneudaranidāneH udaranidānaṃ nāma A om. N saptamaḥH saptamo 'dhyāyaḥ A om. N

[Adhyāya 8: draft edition based on MS H]

cf. 1938 ed. 2.8.1
athāto mūḍhagarbhāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mūḍhagarbhāṇānN​H mūḍhagarbha A vyākhyāsyāmaḥA​H om. N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
grāmyadharmmayānavāhanādhvagamanapraskhalanaprapatanapīḍanābhighātaviṣamaśayanopavāsavegābhighātātirūkṣakaṭukatiktabhojanājīrṇṇagarbhaśātanaprabhṛtibhir abhighātaviśeṣanā cchidyante garbham phalam iva vṛttabandhanāt | sakhalumuktabandhanatvād garbhaśayyām atikramya yakṛtplīhāntravivagair avasransamānaḥ koṣṭha saṃkṣobhayati | tasyāḥ koṣṭhasaṃkṣobhād vāyurapāno mūḍhaḥ pārśvabastiśiraudarayoniśūlānāhamūtrasadgānāpādyagarbhas pracyāvayati | taruṇaṃ śoṇitabhāvena kadācid vivṛddham asamyag āgatam apatyapatham anuprāptam anirgacchantam apānavaiguṇyasammohitaṅ garbhaṃ mūḍhagarbham ity ācakṣate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
grāmyadharmmayānavāhanādhvagamanapraskhalanaprapatanapīḍanābhighātaviṣamaśayanopavāsavegābhighātātirūkṣakaṭukatiktabhojanājīrṇṇagarbhaśātanaprabhṛtibhirgrāmyadharmmayānavāhanādhvagamanapraskhalanaprapatanapīḍanābhighātaviṣamaśayanopavāsavegābhighātātirūkṣakaṭukatiktabhojanājīrṇṇagarbhaśātanaprabhṛtibhirH grāmyadharmayānavāhanādhvagamanapraskhalanaprapatanaprapīḍānadhāvanābhighātaviṣamaśayanāsanopavāsavegābhighātātirūkṣakaṭutiktabhojanaśokātikṣārasevanātisāravamanavirecanapreṅkholanājīrṇagarbhaśātanaprabhṛtibhir A grāmyadharmayānavāhanādhvagamanapraskhalanaprapatanapīḍanābhighātaviṣamaśayanāsanopavāsavegābhighātātirūkṣākaṭukatiktabhojanājīrṇṇagarbhaśātanaprabhṛtibhir N abhighātaviśeṣanāabhighātaviśeṣanāH viśeṣair bandhānānm A abhighātaviśeṣacatvarāny N cchidyanteH ucyate A ucchidyante N garbhamH garbhaḥ A garvbham N vṛttabandhanāt | sakhalumuktabandhanatvād garbhaśayyāmvṛttavandhanāt | sa khalu muktavandhanatvād garbhaśayyāmN​H vṛntabandhanādabhighātaviśeṣaiḥ; sa vimuktabandhano garbhāśayam A yakṛtplīhāntravivagairyakṛtplīhāntravivarairH yakṛtplīhāntravivarairyakṛtplīhāntravivarair A​N avasransamānaḥavasraṃsamānaḥA​H avasrastamānaḥ N koṣṭhaA​H koṣṭhaṃ N saṃkṣobhayatiN​H saṃkṣobham āpādayati A tasyāḥN​H tasyā A koṣṭhasaṃkṣobhād vāyurapānoN jaṭharasaṃkṣomād vāyurapāno A koṣṭhasakṣomād vāyur avyaṃno H mūḍhaḥA​H mūḍhaṃ N pārśvabastiśiraudarayoniśūlānāhamūtrasadgānāpādyagarbhasH pārśvabastiśīrṣodarayoniśūlānāhamūtrasaṅgānām anyatamam āpādya garbhaṃ A prārśvavastiśira udarayoniśūlānāhamūtrasadganāṣādyagarbhas N pracyāvayatiN​H cyāvayati A śoṇitabhāvenaN​H śoṇitasrāveṇa; tam eva A anirgacchantamN​H anira A apānavaiguṇyasammohitaṅapānavaiguṇyasammohitaṅH syamānaṃ viguṇāpānasaṃmohitaṃ A apānavaiguṇyāsamohitaṃ N ācakṣateA​N ākṣate H
cf. 1938 ed. 2.8.4
sa kīlaḥ pratikhuro bījakaḥ parigha iti caturvvidho mūḍhagarbho bhavatīty eke bhāṣante || ya ūrdhvaṃ śiraḥpādābhyāṃ yonimukhan niruṇaddhi kīla iva sa kīlaḥ | niḥsṛtahastapādaśiraḥkāyaśaktaḥ sa pratikhuraḥ | yas tu nirgacchati śirobhujaḥ sa bījakaḥ | parigha iva yonimukham āvṛtya tiṣṭhet sa parigha iti | tat tu na samyak || sa yadā viguṇānilapīḍito 'patyapatham anekadhā pratipadyate | tadā catuḥsaṃkhyā hīyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
saN​H tataḥ A itiN​H i A caturvvidhoN​H om. A mūḍhagarbhoN​H om. A bhavatītyN​H ti A ekeN​H om. A bhāṣante || yabhāṣante | yaN​H tatra A ūrdhvaṃN​H ūrdhva A śiraḥpādābhyāṃśiraḥ pādābhyāṃN​H bāhuśiraḥpādo yo A niḥsṛtahastapādaśiraḥkāyaśaktaḥ saniḥsṛtahastapādaśiraḥkāyaśaktaḥ saH niḥsṛtahastapādaśirāḥ kāyasaṅgī A niḥsṛtahastapādaśiraḥ | kāyaśaktaḥ N pratikhuraḥ | yas tupratikhuraḥ yas tuN​H pratikhuraḥ; yo A śirobhujaḥ saem. ekaśirobhujaḥ sa A śiro bhujaḥ sa N​H bījakaḥvījakaḥN​H bījakaḥ; yas tu A tiṣṭhet saN​H tiṣṭhati sa A itiN​H iti caturvidho bhavatīty A tat tu natattu naN​H eke bhāṣante | tat tu na A samyak || saN​H samyak; kasmāt sa A viguṇānilapīḍitoH viguṇānilaprapīḍito A viguṇānipīḍito N pratipadyateN​H prapadyate A catuḥsaṃkhyācatussaṃkhyāN​H saṅkhyā A
cf. 1938 ed. 2.8.5
tatra kaś cid dvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonim abhiprapadyate | kaścid ābhugnaikasakthi | kaścid ābhugnaśiraḥsphideśenatiryagāgataḥ | kaścid udarapārśvapṛṣṭhānām anyatamena yonidvāram pidhāya tiṣṭhati | kaścid ekena bāhunā pārśvāpavṛttaśirā | kaścid ābhugnaśirābāhudvayena | kaścid ābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ | kaścid ekena sakthnāyonimabhiprapadyāpareṇa pāyum ity aṣṭavidhāmūḍhagarbhagatir uddiṣṭā samāsena |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tatra kaśN​H tatra ka A cid dvābhyāṃN​H ścid dvābhyāṃ A yonimN​H yoni A abhiprapadyateabhiprapadyateN​H mukhaṃ pratipadyate A kaścid ābhugnaikasakthikaścid ābhugnaikasakthiḥH kaścid ābhugnaikasakthirkaścid ābhugnaikasakthiḥ A​N kaścid ābhugnaśiraḥsphideśenatiryagāgataḥkaścid ābhugnaśiraḥsphideśena tiryagāgataḥH ekena; kaścid ābhugnasakthiśarīraḥ sphigdeśena tiryagāgataḥ A kaścid ābhugnaśiraḥ sphigdeśena tiryag āgataḥ N kaścid udarapārśvapṛṣṭhānāmN​H kaścid uraḥpārśvapṛṣṭhānām A pidhāya tiṣṭhatiN​H pidhāyāvatiṣṭhate; antaḥpārśvāpavṛttaśirāḥ A pārśvāpavṛttaśirāN​H om. A sakthnāyonimabhiprapadyāpareṇaem. sakthnā yonimukhaṃ pratipadyate 'pareṇa A sakthnakāyonim abhiprapadyāpareṇa N sakthnāyonim abhiprapadyāpareṇa H aṣṭavidhāmūḍhagarbhagatiraṣṭavidhāmūḍhagarbhagatirH aṣṭavidhā mūḍhagarbhagati A aṣṭavidho mūḍhagarbhāgatir N uddiṣṭāH ruddiṣṭā A uddiṣṭāḥ N samāsenaA​H samāsenaḥ N
cf. 1938 ed. 2.8.6
tatra dvāv antyau mūḍhagarbhāvasādhyau śeṣeṣv api viparītendriyārthasākṣepakayonibhraṃsasamvaraṇasakkalaśvāsakāsabhramanipīḍitaṃś ca pariharet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
dvāv antyauem. dvāvantyā A dvābhyāṃ vaṃtyau N dvāvantyau H mūḍhagarbhāvasādhyaumūḍhagarbhāvasādhyauN vasādhyau A mūḍhagarbhāvasā H śeṣeṣvN mūḍhagarbhau, śeṣā A dhyau śeṣeṣv H apiH napi A api tu N viparītendriyārthasākṣepakayonibhraṃsasamvaraṇasakkalaśvāsakāsabhramanipīḍitaṃś caem. viparītendriyārthākṣepakayonibhraṃśasṃvaraṇamakkallaśvāsakāsabhramanipīḍitā A viparītendriyārthasākṣepakayonibhrañsasamvaraṇasakkallaśvāsakāsabhramanipīḍitaṃś ca N viparītendriyārthasākṣepakayonibhraṃsasamvaraṇasakkalaśvāsakāsabhramanipīḍitaॉṃś ca H pariharetN​H n pariharet A
cf. 1938 ed. 2.8.7
bhavanti cātra ślokāḥ||
kālasya parimāṇena muktavṛttād yathāphalaṃ |
prapadyate svabhāvena nānyathā pṛthivītalam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bhavantiA​H bha vanti cātra ślokāḥ N cātraA​H om. N ślokāḥH om. A​N parimāṇenaparimāṇenaH pariṇāmena A parimāṇau na N muktavṛttād yathāphalaṃN muktaṃ vṛntād yathā paham A muktavṛttādyathāphalaṃ H pṛthivītalampṛthivītalaṃN​H patituṃ dhruvam A
cf. 1938 ed. 2.8.8
evaṃ kālaprakarṣeṇa mukto nāḍīni bandhanāt |
garbhāśayastho hi garbho jananāya prapadyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bandhanāt | garbhāśayastho hivandhanāt | garbhāśayastho hiN bandhanāt |
garbhāśayastho
A
vambandhanāt | garbhāsayastho hi H
garbhoH yo garbho A jaja garbho N
cf. 1938 ed. 2.8.9
krimivātābhighātais tu tad evopadrutam phalaṃ |
pataty akāle 'pi yathā tathā syād garbhavicyutiḥ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
krimivātābhighātais tuN​H kṛmivātābhighātais tu A tad evopadrutamtad evopadrutaṃN​H tadevopadrutaṃ A 'piA pi N​H syād garbhavicyutiḥsyād garbhavicyutiḥA​H syāṃ garbhavicyutiḥ N
cf. 1938 ed. 2.8.10
ācaturthāntato māsāt prasṛte garbhavicyutaḥ |
tataḥ sthiraśarīrasya pādaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ācaturthāntatoā caturthāntatoN​H ācaturthāttato A māsāt prasṛteH māsāt prasrave A māsātprasūte N garbhavicyutaḥgarbhavicyutaḥ |N​H dgarbhavicyutiḥ A pādaḥN​H pātaḥ A
cf. 1938 ed. 2.8.11
apaviddhaśarīrā tu śītāṅgī nirapatrapā |
nīloddhatasirā hanti mā garbhan sa catāḥpūnaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
apaviddhaśarīrā tuapaviddhaśarīrātuN​H pravidhyati śiro yā tu A nirapatrapāA​H nirapatrayā N hanti māN​H hanti sā A garbhan sagarbhansaem. garbhaṃ sagarbhansa A​H garbhasa N catāḥpūnaḥH ca tāṃ tathā A catām pūnaḥ N
cf. 1938 ed. 2.8.12
garbhāspandanamāvīnāmpraṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā |
bhaved ucchvāsapūtitvaṃ śūlaś cāntarmmṛte śiśau ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
garbhāspandanamāvīnāmpraṇāśaḥgarbhāspandanamāvīnāṃ praṇāśaḥA garbhāspaṃdana nopīnāṃ praṇāśaḥ N garbhāspandanam āvīnām praṇāśaḥ H bhaved ucchvāsapūtitvaṃN​H
bhavatyucchvāsapūtitvaṃ
A
śūlaśN​H śūlaṃ A cāntarmmṛteH cāntarbhṛte A cāntamṛṃte N
cf. 1938 ed. 2.8.13
mānasāgantubhir mmātur upatāpaiḥ prapīḍitaḥ |
garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiś ca nipīḍitaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mmātur upatāpaiḥmāturupatāpairmmāturupatāpaiḥem. māturupatāpaiḥmāturupatāpairmmāturupatāpaiḥ A​N​H vyādhibhiś caA​H vyādhibhi su N nipīḍitaḥN​H prapīḍitaḥ A
cf. 1938 ed. 2.8.14
kukṣau māturvvipannāyā garbhaḥ praspandate striyāḥ |
janmakāle muhurttāt taṃ pāṭayitvoddharec chiśum ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kukṣauH basta A kukṣe N māturvvipannāyāmāturvvipannāyāḥN​H māravipannāyāḥ A garbhaḥN​H kukṣiḥ A striyāḥN​H yadi |
tat kṣaṇā
A
janmakāleN​H j janmakāle A muhurttāt taṃmuhurttāttamN​H taṃ A pāṭayitvoddharec chiśumpāṭayitvoddharec chiśuṃN​H pāṭayitvoddhared bhiṣak A
cf. 1938 ed. 2.8.14.1
yadā so 'ntarmmṛto garbhaḥ śunobastir ivātataḥ |
tenāvṛtā ca nāryas tu kukṣir unnahyate bhṛśam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śunobastirH śunovasti N ivātataḥH rivātataḥ N tenāvṛtā caH tonāvṛtā ca N nāryas tuH nāryās tu N
cf. 1938 ed. 2.8.14.2
utkṣipya iva cāṅgāni mūtrabastiś ca vidyate |
klomaplīhāyakṛc caiva phuphphusaṃ hṛdayantathā ||
garbheṇa pīḍitā hy etad ūrdhvam prakrāmati striyāḥ |
sā sūyate muhyati ca kṛcchrocchvāsā ca jāyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
phuphphusaṃH pupphusaṃ N hṛdayantathāH hṛdyuyan tathā N pīḍitā hyN pīḍitā H etad ūrdhvamN hyeta dūrdhvam H striyāḥ | sāH striyā | sā N jāyateH jñāte N
cf. 1938 ed. 2.8.14.3
pūtigandhyantathāsvedo jihvātālū ca śuṣyati |
vepate srāmyati tathā jīvitañ coparudhyate ||
etair lliṅgair vvijānīyān mṛtagarbhañ cikitsaka iti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pūtigandhyantathāsvedopūtigandhyantathāsvedoH pūtigandhas tathā svedo N jihvātālū caH jihvātāluś ca N srāmyatiH bhrāmyati N jīvitañjīvitañH jīvataṃ N lliṅgairliṅgairN lliṅgaur H vvijānīyān mṛtagarbhañH vijñānīyān mṛtagarbhañ N
mūḍhagarbhanidāne 'ṣṭamaḥ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mūḍhagarbhanidānemūḍhagarbhanidāneH iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne mūḍhagarbhanidānaṃ nā A ni || dra N 'ṣṭamaḥH māṣṭamo 'dhyāyaḥ A om. N

[Adhyāya 9: draft edition based on MS H]

cf. 1938 ed. 2.9.1
athāto vidradhīnāṃ nidānam vyākhyāsyāmaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vyākhyāsyāmaḥvyākhyāsyāmaḥA​H om. N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.9.3
sarvvāmaraguruḥ śrīmān nimittāntarabhūmipaḥ |
śiṣyāyovāca nikhilam idam vidradhilakṣaṇam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cf. 1938 ed. 2.9.4
tvagraktamāṃsamedānsi pradūṣyāsthi samāśritāḥ |
doṣāḥ śophaṃ śanair ghorañjanayantyucchritā bhṛśam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tvagraktamāṃsamedānsitvagraktamāṃsamedāṃsiA​H tvagraktamāṃsaṃ medāṃsi N ghorañjanayantyucchritāghorañ janayanty ucchritāH ghoraṃ janayanty ucchritāghorañ janayanty ucchritā A​N bhṛśambhṛśaṃA​H bhṛṣam N
cf. 1938 ed. 2.9.5
mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttam vāpy athavā yataṃ |
savidrādhir iti khyāte vijñeyaḥ ṣaḍvidhaś ca yaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mahāmūlaṃA​H mahāmūlā N rujāvantaṃA​H rujāvanta N vāpyem. cā (vā) A cā py N vā H athavā yataṃathavāyataṃN 'pyathavā++āyatam A pyathavāyataṃ H savidrādhirH
tam āhur vidradhiṃ
A
sa vidradhir N
itiN​H om. A khyāteH dhīrā A syā khyāto N vijñeyaḥN​H vijñeyaḥ sa A ṣaḍvidhaś caN​H ca ṣaṅvidhaḥ A yaḥN​H om. A
cf. 1938 ed. 2.9.6
pṛthagdoṣaiḥ samastaiś ca kṣatenāpy asṛjā tathā |
ṣaṇṇām api hi teṣān tu lakṣaṇaṃ sampravakṣyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cf. 1938 ed. 2.9.7
kṛṣṇo 'ruṇo vā paruṣo bhṛṣam atyarthavedanaḥ |
kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhir vvātasaṃbhavaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṛṣṇoA​H kṛṣṇā N 'ruṇo vāA ruṇo vā N​H bhṛṣamN​H bhṛśam A kṣiprotthānaprapākaś caN​H
citrotthānaprapākaś ca
A
vidradhirvidradhirA​Npc​H vidhradradhir Nac vvātasaṃbhavaḥvātasaṃbhavaḥA​H vātalakṣaṇaḥ N
cf. 1938 ed. 2.9.8
pakvodumbarasaṃkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān |
kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhiḥ pittasaṃbhavaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cf. 1938 ed. 2.9.9
sarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ snigdhālpavedanaḥ |
cirotthānaprapākaś ca sakuṇḍaś ca kaphātmakaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sarāvasadṛśaḥśarāvasadṛśaḥN​H śaravasadṛśaḥ A śītaḥA​H sīta N snigdhālpavedanaḥH stabdho 'lpavedanaḥ A śingdho lpavedanaḥ N cirotthānaprapākaś ca
cirotthānaprapākaś ca
A​H
cirosthānaprapākaś ca N
sakuṇḍaś caH sakaṇḍuś ca A sakaṇḍṛś ca N kaphātmakaḥN​H kaphotthitaḥ A
cf. 1938 ed. 2.9.10
tanupītasitāś caiṣām āsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ |
nānāvarṇṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ghāṭāloA​H ghāṭāle N viṣamoA​H viṣavo N
cf. 1938 ed. 2.9.11
viṣamam pacyate cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ |
tais tair bhāvair abhihate kṣate vā pathyasevinaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pathyasevinaḥpathyasevinaḥN​H 'pathyasevinaḥ A
cf. 1938 ed. 2.9.12
kṣatoṣmā vāyurvvisṛtaḥ saraktam pittam īrayet |
jvaras tṛṣṇā ca dāhaś ca jāyate cāsya dehinaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vāyurvvisṛtaḥH vāyuvisṛtaḥ A cāyurvisṛtaḥ N īrayet | jvarasīrayet |
jvaras
A​H
īrayet | jvara N
cāsyaH tasya A vā sya N
cf. 1938 ed. 2.9.13
āgantur vvidradhis tv eṣa pittavidradhilakṣaṇaḥ |
kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvas tīvradāharujājvaraḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
āganturH eṣa vidradhir āgantuḥ A āgantu N vvidradhisH om. A vidradhi N tv eṣaH om. A ṣa N kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ
kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ
kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥA​H
kṛṣṇaḥsphoṭāvṛtaḥ N
śyāvasA​H syāva N
cf. 1938 ed. 2.9.14
pittavidradhiliṅgaś ca raktavidradhir ucyate |
uktā vidradhayo hyete teṣv asādhyas tu sarvvajaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pittavidradhiliṅgaś capittavidradhiliṅgaś caH pittavidradhiliṅgas tu A pittavidradhiliṅgasya N vidradhayoA​H vidradhayo hy N hyeteA​H ete N asādhyas tuA​H asādhyaś ca N
cf. 1938 ed. 2.9.15ab
abhyantarānata ūrdhvam vidradhīn sampravakṣyate |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
abhyantarānataabhyantarānataN​H ābhyantarānatas A ūrdhvamN​H tūrdhvaṃ A vidradhīn sampravakṣyateH vidradhīn paricakṣate A vidradhī saṃ pravakṣyate N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. gurvasātmyaviruddhānnaśuṣkasaṃsṛṣṭabhojanāt A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. ativyavāyavyāyāmavegāghātavidāhibhiḥ A
cf. 1938 ed. 2.9.16cd
pṛthaksaṃbhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
gulmarūpiṇamgulmarūpiṇaṃA​H gulmarūpiṇaḥ N
cf. 1938 ed. 2.9.17
valmīkavat samunnaddham antaḥ kurvanti vidradhiṃ |
gude bastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṃkṣaṇayos tathā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bastimukheA​Npc​H baistimukhe Nac
cf. 1938 ed. 2.9.18
vṛkkayoḥ plīhniyakṛti hṛdivāklomni vāpy atha |
eṣām uktāni liṃgāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
plīhniyakṛtiplīhni yakṛtiN​H yakṛti A hṛdivāklomnihṛdi vā klomniN​H plīhni hṛdaye klomni A vāpyN​H vā A athaem. tathā A aca N etha H eṣāmN​H
teṣāṃ
A
uktāniN​H om. A bāhyavidradhilakṣaṇaiḥN jānīyād bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ A bāhyavidradhilakṣaṇṇaiḥ H
cf. 1938 ed. 2.9.19
āmapakveṣaṇīyāc ca pakvā pakvam vibhāvayet |
adhiṣṭhāna viśeṣeṇa liṃgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
āmapakveṣaṇīyāc caH āmapakvaiṣaṇīyāc ca A āmapakvaṣaṃṇīyāc ca N vibhāvayet | adhiṣṭhānavibhāvayet | adhiṣṭhānaN​H vinirdiśet |
adhiṣṭhāna
A
viśeṣeṇaA​H viśeṣaṇa N
cf. 1938 ed. 2.9.20
gude vātanirodhas tu kṛcchrālpamūtratā |
nābhyāṃ hikkā tathāṭopaḥ kukṣau mārutakopanam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vātanirodhas tuA​H gatanirodhas tu N kṛcchrālpamūtratākṛcchrālpamūtratāH bastau kṛcchrālpamūtratābastau kṛcchrālpamūtratā A​N tathāṭopaḥN​H tathā++āṭopaḥ A
cf. 1938 ed. 2.9.21
kaṭīpṛṣṭagrahas tīvro vaṃkṣaṇotthe tu vidradhau |
vṛkkayoḥ pārśvasaṃkocaḥ plīhny ucchvāsarodhanam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kaṭīpṛṣṭagrahasH kaṭīpṛṣṭhagrahas A​N vaṃkṣaṇotthe tuvaṅkṣaṇotthe tuA​H vaṅkṣaṇocche tu N vṛkkayoḥ
vṛkkayoḥ
A​H
vṛkṣayoḥ N
pārśvasaṃkocaḥpārśvasaṅkocaḥA​H yā svasaṃkocaḥ N ucchvāsarodhanamem. ucchvāsāvarodhanam A ucchvāsanirodhaṃ N ucchvāsanirodhanaṃ H
cf. 1938 ed. 2.9.22
sarvvāṅgapragrahas tīvro hṛdikāsaś ca jāyate |
śvāso vā yakṛti tṛṣṇā klomni pepīyate 'py apaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
hṛdikāsaś caH hṛdi śūlaś ca A hṛdi kāmaś ca N jāyateN​H dāruṇaḥ A śvāso vāśvāso vāH
śvāso
A
śvāsau vā N
klomniN​H om. A pepīyateH ca pipāsā klomaje A pai pīyate py eṣaḥ N 'pyH 'dhi A om. N apaḥH kā A om. N
cf. 1938 ed. 2.9.23
āmo vā yadi pakvo vā mahān vā yadi vetaraḥ |
sarvvo marmmotthitatvās tu vidradhiḥ kaṣṭa ucyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yadiH yadi vā A​N pakvo vāpakvo vāN​H pakvo A vetaraḥA​H vetara N marmmotthitatvās tuH marmotthitaś cāpi A marmotthitaś cātrai N kaṣṭaA​H kaṣṭha N
cf. 1938 ed. 2.9.23.add
nābher ūparijāto yo marmmābhyāse ca vidradhiḥ |
yaḥ pakvaḥ so 'pyasādhyaḥ syād yaś corddham udarve tathā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ūparijāto yoūparijāto yoH uparijāto |yo N marmmābhyāse caH marmākhyāṃ se ca N 'pyasādhyaḥ'py asādhyaḥem. py asādhyaḥ'py asādhyaḥ N​H corddhamH cotva N udarveH sudurai N
cf. 1938 ed. 2.9.24
nābher ūparijāḥ pakvā yānty urdhvam itare tv adhaḥ |
adhaḥ sṛteṣu jīvet tu sṛteṣūrdhvan na jīvati ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ūparijāḥH uparijāḥ A​N urdhvamH ūrdhvam A​N adhaḥN​H
jīvaty adho
A
sṛteṣuH niḥsruteṣu A sruteṣu N jīvet tuH om. A jīvantu N sṛteṣūrdhvan naH sruteṣūrdhvaṃ na A sruteśūrdhvan na N
cf. 1938 ed. 2.9.25
hṛdbastinābhivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ |
jīvet kadācit puruṣo netareṣu kadācana ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
hṛdbastinābhivarjyā yeN​H hṛnnābhibastivarjyā ye A jīvet kadācit puruṣo
jīvet kadācit puruṣo
jīvet kadācit puruṣoA​H
jīvet kadāci puruṣo N
cf. 1938 ed. 2.9.26
strīṇām avaprajātānām prajātānān tathā hitaiḥ |
dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidradhiḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
avaprajātānāmN​H apaprajātānāṃ A hitaiḥN​H 'hitaiḥ A
cf. 1938 ed. 2.9.27
strīṇām mithyo prajātānām asṛkk apy ādaniḥ sṛtāṃ |
raktajam vidradhiṅ kuryāt kukṣau makkalasaṃjñitaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
strīṇāmstrīṇāṃN​H a A mithyoH pi sa A mithyā N prajātānāmN​H myak prajātānām A asṛkk apyH asṛk kā A masṛk kā N ādaniḥH yād aniḥ A yād ani N sṛtāṃsṛtaṃ || H sṛtamsṛtaṃ || A​N raktajam
raktajaṃ
raktajamA​H
raktajāṃ N
kuryāt kukṣauN​H kuryāt kuksau A makkalasaṃjñitaṃN​H makkallasaṃjñitam A
cf. 1938 ed. 2.9.28
saptāhāt nopaśāntaś cet tataḥ sampratipacyate ||
viśeṣam atha vakṣyāmi spaṣṭam vidradhigulmayoḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
saptāhāt nopaśāntaśH saptāhān nopaśāntaś A śaptāhān nopaśāntaś N cet tataḥcet tatoA​H ce N sampratipacyateH 'sau saṃprapacyate A tt tas sampratipadyate N viśeṣam
viśeṣam
A​N
viśeṣa H
athaA​N matha H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. gulmadoṣasamutthānād vidradher gulmakasya ca A
cf. 1938 ed. 2.9.29cd
kasmāt na pacyate gulmo vidradhiḥ pākam eti ca |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kasmāt naH kasmān na A​N
cf. 1938 ed. 2.9.30ab
na nibandho 'sti gulmānām vidradhiḥ sanibandhanaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sanibandhanaḥA​H sanibandhanaṃ N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. gulmākārāḥ svayaṃ doṣā vidradhirmāṃsaśoṇite A
cf. 1938 ed. 2.9.31
vivarānucaro gulmam tv apsu budbudakopamaḥ |
evam prakāro gulmas tu tasmāt pākan na gacchati ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
gulmamH granthir A gulmai hy N tv apsuH apsu A​N budbudakopamaḥN​H budbudako yathā A
cf. 1938 ed. 2.9.32cd māmśaśoṇitahīnasya gulmo na paripacyate |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
māmśaśoṇitahīnasyamāmśaśoṇitahīnasyaN māṃsaśoṇitahīnatvā A gulmo naem. d gulmaḥ pā A gulmlo na N paripacyateN kaṃ na gacchati A
cf. 1938 ed. 2.9.32ab
māṃsaśoṇitabāhulyāt pākaṅ gacchati vidradhiḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cf. 1938 ed. 2.9.33
gulmas tiṣṭhati doṣaiḥ svair vvidradhir mmānsaśoṇite ||
vidradhiḥ pacyate tasmād gulmaś cāpi na pacyate |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
doṣaiḥ svairdoṣaiḥ svaiḥdoṣaiḥ svairN​H doṣe sve A vidradhiḥ
vidradhiḥ
A​H

vidradhiṃ
N
cf. 1938 ed. 2.9.34
hṛnnābhibastijaḥ pakvo varjyo yaś ca tridoṣajaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. atha majjaparīpāko ghoraḥ samupajāyate A
cf. 1938 ed. 2.9.34.add
vidradheḥ pūrvvarūpāṇi viṇmūtrānilasaṅgrahaḥ |
bhramodgamarddovair asyaṃ kāṇṭavyammadhucāsyatā ||
muhur mmuhus tathātyartha yathā sthānam bhaved rujā |
vivarddhate jvaraś cāsya tṛṣṇā cāsya pravādhata iti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
viṇmūtrānilasaṅgrahaḥviṇmūtrānilasaṅgrahaḥH vidsūtrānilasadgrahaḥ N bhramodgamarddovairem.
bhramodgamardover
N

bhramo 'dgamarddovair
H
asyaṃH asya N kāṇṭavyammadhucāsyatākāṇṭavyam madhucāsyatāH kām madhurasyatā N muhur
muhur
N

muhu
H
mmuhusmuhusN rmmuhus H tathātyarthaH tathātyatha N sthānamH sṭhānam N bhaved rujāN uvedrujā H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. so 'sthimāṃsanirodhena dvāraṃ na labhate yadā |
tataḥ sa vyādhinā tena jvalaneneva dahyate
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. asthi(tha) majjoṣmaṇā tena śīryate dahyamānavat |
vikāraḥ śalyabhūto 'yaṃ kleśayed āturaṃ ciram
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. athāsya karmaṇā vyādhir dvāraṃ tu labhate yadā |
tato medaḥpramaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītamatho guru
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. bhinne 'sthni niḥsravet pūyam etad asthigataṃ viduḥ |
vidradhiṃ śāstrakuśalāḥ sarvadoṣarujāvaham
A
|| ||vidradhinidāne navamaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
|| ||vidradhinidāneH iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vidradhinidānaṃ nāma A 9 N navamaḥH navamo 'dhyāyaḥ A om. N

[Adhyāya 10: draft edition based on MS H]

cf. 1938 ed. 2.10.1
athāto visarppanāḍīstanarogāṇānnidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
visarppanāḍīstanarogāṇānnidānamvisarpanāḍīstanarogāṇāṃ nidānaṃN​H visarpanāḍīstanaroganidānaṃ A vyākhyāsyāmaḥA​H vyā N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.10.3
tvagmāṃsaśoṇitagatāḥ kupitāś ca doṣāḥ sarvvāṅgacāriṇam iha sthitam ātmaliṅgaṃ |
kurvvanti vistṛtamanunnatam āśu śophan taṃ sarvvato visaraṇāt tu visarppam āhuḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tvagmāṃsaśoṇitagatāḥtvagmāṃsaśoṇitagatāḥH tvaṅmāṃsaśoṇitagatāḥtvaṅmānsaśoṇitagatāḥ A​N kupitāś caN​H kupitās tu A sarvvāṅgacāriṇamsarvāṅgacāriṇamsarvvāṅgacāriṇamN​H sarvāṅgasāriṇam A ihaN​H ihā A vistṛtamanunnatamvistṛtamanunnatamH vistṛtam anunnatam A​N śophan taṃśophaṃ taṃA​H śophaṃ ta N visaraṇāt tuH visaraṇāc ca A visarañ ā tu N āhuḥA​Npc​H āmahuḥ Nac
cf. 1938 ed. 2.10.4
vātātmako sitamṛduḥ paruṣo 'ṅgamarddaḥ saṃbhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
paruṣoA​H paruṣoṅ N 'ṅgamarddaḥ'ṅgamarddaḥH 'ṅgamarda A gamardda N saṃbhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥsambhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥN saṃbhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ |
gaṇḍair yadā tu viṣamair atidūṣitatvād yuktaḥ sa eva kathitaḥ khalu varjanīyaḥ
A
saṃbhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ | ? H
cf. 1938 ed. 2.10.5
pittātmako- drūtagatir jvaradāhapākaḥ sphoṭaprabhedabahula kṣatajaprakāśaḥ || sadyaḥkṣatānvitam ivāpi hi-tam vihāti srotojakarddamavapurn na tadā sa sidhyet |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
drūtagatirdrūtagatirH drutagati A​N jvaradāhapākaḥH rjvaradāhapāka A rjvaradāhapākaḥ N sphoṭaprabhedabahulasphoṭaprabhedavahulaN​H sphoṭaprabhedabahulaḥ A sadyaḥkṣatānvitamH
doṣapravṛddhihatamāṃsa
A

sadyaḥ kṛtānvitam
N
ivāpiN​H om. A hi-tamhitamhi-tamN​H siro A vihātiH yadā syā A vibhāti N srotojakarddamavapurn naH t srotojakardamanibho na A srotojakardamavapur nā N
cf. 1938 ed. 2.10.6
śleṣmā-tmakaḥ sarati mandam aśīghrapākī snigdhaḥ sthirapracurakaṇḍaran anyavarṇṇaḥ || sarvvātmakas trividhavarṇṇarujāvagāḍhaḥ pakvo na sidhyati sa māṃsasirāpraṇāśāt |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
mandam aśīghrapākīH mandamaśīghrapākaḥ A mandamaśīghrapākī N sthirapracurakaṇḍaran anyavarṇṇaḥsthirapracurakaṇḍaran anyavarṇṇaḥH sitaśvayathuralparugugrahaṇḍuḥ A sthiraḥ pracurakaṇḍurananyavarṇṇaḥ N sarvvātmakasH
sarvātmaka
A

sarvātkamas
N
trividhavarṇṇarujāvagāḍhaḥtrividhavarṇṇarujāvagāḍhaḥN​H strividhavarṇarujo 'vagāḍhaḥ A sidhyati sasidhyati saN​H sidhyati ca A māṃsasirāpraṇāśātmāṃsasirāpraṇāśātH māṃsasirāpraśātāt A maṃśiirā praṇāśāt Nac maṃśirā praṇāśāt Npc
cf. 1938 ed. 2.10.7
sadyaḥkṣatamvraṇam upetya narasya raktaṃ pittañ ca doṣabahulasya karoti śopham || śyāvaṃ salo-hitam atijvaradāhapākaḥ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśair asitaiś ca kīrṇṇam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sadyaḥkṣatamvraṇamH sadyaḥkṣatavraṇam A sadyaḥ kṛtavraṇam N raktaṃN​H pittaṃ A pittañ caH raktaṃ ca A patittañ ca N śophamśophaṃN​H śoham A salo-hitamsalo-hitamH salohitasalohita A​N atijvaradāhapākaḥH matijvaradāhapākaṃ A​N
cf. 1938 ed. 2.10.8
siddhyanti vātakaphapittakṛtā visarppāḥ sarvvātmakaḥ kṣatakṛtaś ca na siddhim eti || pittātmakoñjanavapuś ca yadā tad āsyāt kṛcchrāc ca marmmasu bhavanti hi savva eva |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vātakaphapittakṛtāA​H vātakaphapittakṛto N kṣatakṛtaś ca naA​H kṣatakṛtaś ca ni N pittātmakoñjanavapuś caH
paittānilāvapi ca
A

pittātmākaṃjanavapuś ca
N
yadāN​H darśi A tad āsyāt kṛcchrāc caH tapūrvaliṅgau sarve ca A tadā syāt kṛcchraś ca N savvaH om. A sarvva N evaevaN​H kṛcchrasādhyāḥ A
cf. 1938 ed. 2.10.9
yaḥ śopham īkṣati supakkvam apakkvasañjī yo vā vraṇaṃ pracurapūyam asādhuvṛttaḥ |
abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvvavihitāni tataḥ sa pūyaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yaḥ śophamN​H śophaṃ A īkṣatiN​H om. A supakkvamH na pakvam A supakvam N apakkvasañjī yo vāH iti pakvamupekṣate yo yo vā A apakvasaṃjñī yo vā N pracurapūyampracurapūyamN​H pracurapūya A asādhuvṛttaḥH masādhuvṛttaḥ A asādhuvṛttaṃ N
cf. 1938 ed. 2.10.10
tasyātimātragamanād gatir ity atas tu nāḍī ca yad vahati tena matā tu nāḍī || doṣais tribir bbhavati yā pṛthag ekaśaś ca saṃmūrcchitair api ca śalyanimittato nyā |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tasyātimātragamanād gatirA​H tasyātimātragamanād gati N ityA​H rity N atas tuataś tuN​Hpc ataś ca A as tu Hac nāḍī caH nāḍīva A​N yad vahatiN​H yadvahati A tenatenaA​H tenu N matā tuA​H matānu N tribirA​H tribhir N bbhavati yāem. bhavati sā A​N bhbhavati yā H nyāN​H 'nyā A
cf. 1938 ed. 2.10.11
tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāsu ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhīA​H tatrānilāt pāruṣasūkṣmukhī N kṣapāsuem. kṣapāyām |
tṛṭtāpatodasadanajvarabhedahetuḥ pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu pittāt
A
kṣapām |
pittā tu tṛṭjvarakarī paridāhayuktā pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥ sucāpi
N
kṣapāsu || ? H
cf. 1938 ed. 2.10.11a
pittāt tu tṛdkarakarī paridāhayuktā pītaṃ sravaty adhikam uṣṇam ahassu cāpi |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cf. 1938 ed. 2.10.12
jñeyā kaphādbahughanārjjunapicchilāsrā stasakaṇḍurarujārajanī pravṛddhāḥ || ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kaphādbahughanārjjunapicchilāsrākaphādbahughanārjunapicchilāsrāA​H kaphād vahughanārjanapicchilāsrā N stasakaṇḍurarujārajanī pravṛddhāḥem. rātrisrutiḥ stimitarukkaṭhinā sakaṇḍūḥ |
doṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanena tisro gatīrvyatikaraprabhavās tu vidyāt
A
stavdhāḥ sakaṇḍurarujā rajanīpravṛddhāḥ N sta sakaṇḍuraru-jārajanī pravṛddhāḥ || ? H
cf. 1938 ed. 2.10.13
dāhajvaraś ca sanamūrcchanavaktraśoṣā yasyā bhavanty abhihitāni ca lakṣaṇāni | tām ādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāṅgatittvasuha-rām iva kālarātrim ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
dāhajvaraś caH dāhajvaraśva A​N yasyāyasyāN​H yasyāṃ A bhavantyH bhavan A bhava N abhihitāni caH tyabhihitāni ca A​N ādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāṅgatittvasuha-rāmādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāṅgatittvasuha-rāmH ādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāmasu kṣayakarīm A ādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāṃ gatiṃ tvasuharām N
cf. 1938 ed. 2.10.14
naṣṭaṅ kathañcid aṇumārggam udīriteṣu sthāneṣu śalyam acireṇa gatiṅ karoti | sā phenilaṃ mathitamaccham asṛgvimiśram uṣṇaṃ karoti sahasā su sarujañ ca nityam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kathañcid aṇumārggamkathañcid anumārgam N​H kathaṃcidanumārga A udīriteṣu udīriteṣu N​H mudīriteṣu A sthāneṣuA​H sthāne N śalyamN​H śalya A acireṇaN​H macireṇa A mathitamacchamH mathitamaccha A​N asṛgvimiśramH masṛgvimiśra A masṛgviniśra N uṣṇaṃH muṣṇaṃ A muṣṇa N karotiN​H sraveta A su sarujañ casusarujañ caH sarujā ca A sarujaś ca N
cf. 1938 ed. 2.10.15
yāvantyo gatayaś caiva kāraṇaiḥ saṃbhavanti hi |
tāvantyaḥ stanarogās tu tair eva ca bhavanti ha ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yāvantyoN​H yāvatyo A caivaN​H yaiś ca A saṃbhavanti hiA​H sambhavanti hiḥ N tāvantyaḥH
tāvantaḥ
A

tāvantya
N
stanarogās tuH stanarogāḥ syuḥ A stanaro N tairH strīṇāṃ tair A gāstu tair N eva caN​H eva A bhavanti habhavanti haN​H hetubhiḥ A
cf. 1938 ed. 2.10.16
dhamanyas saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanasaṃśritāḥ |
doṣā-gatitvāt tāsāṃ hi stanarogān asantyataḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
doṣā-gatitvāt tāsāṃ
doṣāgatitvāt tāsāṃ
doṣā-gatitvāt tāsāṃN​H

doṣāvisaraṇāttāsāṃ na
A
hiN​H bhavanti A stanarogān asantyataḥstanarogā na santyataḥN​H stanāmayāḥ A
cf. 1938 ed. 2.10.17
tāsām eva prajātānāṅ garbbhiṇīnāñ ca tāḥ punaḥ |
svabhāvād eva vivṛtā jāyante saṃbhataḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
saṃbhataḥsaṃbhataḥH saṃbhavantyataḥsambhavaṃtyataḥ A​N
cf. 1938 ed. 2.10.18
rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ |
kṛtsnād dehāt stanau prāpya stanyam ity abhidhīyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kṛtsnād dehāt stanauH
kṛtsnadehāt stanau
A

kṛtsnāddehāt stanau
N
prāpyaprāpyaprāpyaN​H prāptaḥ A
cf. 1938 ed. 2.10.19ab
viṣas teṣv api gātreṣu yathā śukran na dṛśyate |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
viṣasHac viśas A viṣaṃs N viṣaśas Hpc
cf. 1938 ed. 2.10.20
tad eva ceṣṭāyuvatiṃ darśanāt smaraṇād api ||
saṃśabdāt sparśanād vāpi saṃharṣāc ca pravarttate |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ceṣṭāyuvatiṃH ceṣṭayuvate A ceṣṭāyuvati N darśanāt smaraṇād apiN​H rdarśanāt smaraṇād api A saṃśabdāt sparśanād vāpi
saṃśabdāt sparśanād vāpi
saṃśabdāt sparśanād vāpiN​H

śabdasaṃśravaṇāt sparśā
A
saṃharṣāc caN​H t saṃharṣāc ca A
cf. 1938 ed. 2.10.21
suprasannamanaś cātra darśane hetur ucyate ||
āhārarasavīryatvād evaṃ stanyam api striyaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
suprasannamanaśsuprasaṃnamanaśsuprasannamanaśN​H suprasannaṃ manas A cātracātra-N​H tatra A darśaneN​H harṣaṇe A āhārarasavīryatvād evaṃ
āhārarasavīryatvād evaṃ
N​H

āhārarasayonitvād evaṃ
A
striyaḥH striyāḥ A​N
cf. 1938 ed. 2.10.19cd
sarvvadehāśritatvāc ca śukralakṣaṇam ucyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
cf. 1938 ed. 2.10.22-
tadapatyasya saṃsparśād darśanāt smaraṇād api ||
grahaṇāc ca śarīrebhyaḥ śukravat saṃpravarttate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tadapatyasyaN tad evāpatya A tad apatyasya H śarīrebhyaḥH śarīrasya A śarīrasyaḥ N śukravat saṃA​H śukravat sama N
cf. 1938 ed. 2.10.23
sneho nirantaras tāsāṃ prasnave hetur ucyate |
tat kaṣāyam bhaved vātāt kṣiptañ ca plavate mbhasi ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
nirantarasA​H nira N tāsāṃH tatra A stāsāṃ N prasnaveH prasrave A​N plavate mbhasiplavatembhasiN​H plavate 'mbhasi A
cf. 1938 ed. 2.10.24
pittād amlaṃ sakaṭukaṃ rājyambhasi ca pītikā | śleṣmād ghanam picchilañ ca jale cāpy avasīdati || sarvvair duṣṭaṃ sarvvaliṅgam abhighātāc ca du-ṣyati |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pittād amlaṃA​H pittād amvlaṃ N rājyambhasi caH rājyo 'mbhasi ca A rājyombhasi ca N pītikāH pītikāḥ A​N śleṣmād ghanamH
kaphād ghanaṃ
A

śleṣmāghana
N
duṣṭaṃN​H duṣṭaiḥ A abhighātāc caA​H mabhighātāc ca N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. yat kṣīram udake kṣiptam ekībhavati pāṇḍuram |
madhuraṃ cāvivarṇaṃ ca prasannaṃ tad vinirdiśet
A
cf. 1938 ed. 2.10.26
sakṣīro vā py adugdho vā doṣaḥ prāpya stanau striyāḥ | pradūṣya māṃsarudhira stanarogāya kalpate |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sakṣīro vā pyH sakṣīrau vā ' A sakṣīrau vāpy N adugdho vāH pyadugdhau vā A adugdhau vā N doṣaḥH om. A doṣaṃ N stanauN​H doṣaḥ stanau A pradūṣya
pradūṣya
N​H

raktaṃ māṃsaṃ ca sandūṣya
A
māṃsarudhiraH om. A māṃsarudhire N
cf. 1938 ed. 2.10.27
ṣaṇṇām api ca teṣāṃ hi raktajam vidradhim vinā || lakṣaṇāni samānāni bāhyavidradhilakṣaṇair iti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ṣaṇṇāmH pañcānām A pañcām N api caN​H api A teṣāṃH teṣāṃ tu A teṣā N hiN​H hitvā śo A raktajamraktajamN​H ṇita A vidradhimA​H vidradhi N vināH om. A vānā N itiH om. A​N
cf. 1938 ed. 2.10.27a
prabhañjanakadurnnāmā bhagadāraṇaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cf. 1938 ed. 2.10.27b
kuṣṭhapramehajaḍhagarbbhañ ca vidradhim ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cf. 1938 ed. 2.10.27c
visarppastananāḍībhiḥ pūryate daśakopanaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
visarppanāḍīstanaroganidānadaśamaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
visarppanāḍīstanaroganidānadaśamaḥvisarppanāḍīstanaroganidānadaśamaḥH iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne visarpanāḍīstanaroganidānaṃ nāma daśamo 'dhyāyaḥ A iti || nidāne ||.. ❈ N

[Adhyāya 11: draft edition based on MS H]

cf. 1938 ed. 2.11.1
athāto granthyapacyarvvudagalagaṇḍānān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
granthyapacyarvvudagalagaṇḍānāngranthyapacyarvvudagalagaṇḍānānH granthapacyarbudagalagaṇḍānāṃ A granthyapacyarvudagalagaṇḍān N vyākhyāsyāmaḥA​H vyākhāśyāmaḥ N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.11.3
vātādayo mānsam asṛk praduṣṭāḥ sandūṣya sedaś ca tathā sirāṃś ca vṛttonnatam vigrathitan tu śophaṃ kurvantyato granthir iti pradiṣṭaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mānsammāṃsamA​H māṃsa N asṛk praduṣṭāḥH asṛk ca duṣṭāḥ A masṛk duṣṭāḥ N sedaś casedaś caH medaś camedaś ca A​N tathāH kaphā A ta N sirāṃś casirāṃś ca sirāṃś ca N​H nuviddham A śophaṃA​H śopha N kurvantyatoA​H n kurvantyato N granthirN​H granthi A itiN​H riti A
cf. 1938 ed. 2.11.4
āyamyate vṛñjati tudyate ca pratyasya te sāthsyati bhidyate ca | kṛṣṇo mṛdurv bastir ivātataś ca bhinnaḥ sravec cānilajomremacchaṃ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vṛñjati vṛñjati H vyathyata eti A vṛti N tudyate caN​H todaṃ A sāthsyatiH kṛtyata A mathyati N bhidyate caN​H eti bhedam A mṛdurv bastirmṛdurv vastirH 'mṛdurbastir A mṛdurvastir N bhinnaḥbhinnaḥH binnaḥ A bhinna N sravec cānilajomremacchaṃsravec cānilajomremacchaṃH sravec cānilajo 'sramaccham A sravec cānilajosramacchaṃ N
cf. 1938 ed. 2.11.5
dandahyate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate prajvalatīva cāpi | raktaḥ sapitto py athavāpi pittād bhinnaḥ sraved duṣṇam atīva cāsram ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
raktaḥ
raktaḥ
A​H

raktā
N
sapittoH sapīto A om. N pyH 'pya A pi N athavāpiH thavā 'pi A ttopyathavāpi N pittād bhinnaḥpittādbhinnasH pittādbhinnaḥpittādbhinnas A​N sraved duṣṇamem. sraved uṣṇam A​N sraved du Hac sraved duṣṇa Hpc atīvaA​N ṣṇamatīva Hac duṣṇamatīva Hpc
cf. 1938 ed. 2.11.6
pīto vivarṇo lparujo tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥ
| cirādhi vṛddhiś ca kaphaprakopādbhinnaḥ sravec chuklaghanañ ca pūyam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pītoH śīto ' A śīto N lparujoN​H 'lparujo A pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥA​H pāṣāṇavat saṃhanatopapapannnaḥ N cirādhiH
cirābhi
A​N
kaphaprakopādbhinnaḥkaphaprakopādbhinnaḥA​H kaphaprakopād bhinnas N
cf. 1938 ed. 2.11.7
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahānūkaṇḍuyuto 'rujaś ca |
medaḥkṛto dṛśyati cātra bhinne piṇyākakalkapratiman tu medaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥA​H śarīravṛddhiḥ kṣayavṛddhihān nīḥ N mahānūkaṇḍuyutoH mahānalparujo A mahākaṇḍayu N 'rujaś caH 'tikaṇḍūḥ A torūjāś ca N dṛśyatiH gacchati A dṛśyate N piṇyākakalkapratiman tuH piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu A piṇyākalkapratiman tu N
cf. 1938 ed. 2.11.8
vyāyāmajātair avalasya tais tair ākṣipya vāyurhi sirāpratānaṃ |
saṅkuñcya sapiṇḍya viśoṣya cāpi granthiṅ karoty unnatam āśu vṛttam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
avalasya tais tairabalasya tais tairN​H abalasya tais tair A vāyurhiA​H vāyur hi N saṅkuñcyaH
saṃpīḍya
A

saṃcya
N
sapiṇḍyaH saṅkocya A sa N granthiṅgranthiṃA​H granthi N karotyA​H karo N unnatamA​H tyunnatam N
cf. 1938 ed. 2.11.9
granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhaved yadi syāt sarujaścalaś ca |
aruk sa evāpyacalo mahāṃś ca marmotthitaś cāpivivarjjanīyaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
syāt sarujaścalaś caH syāt sarujaś calaś ca A​N aruk sa
aruk sa
A​H

aru sa
N
evāpyacaloevāpyacaloevāpyacaloN​H evāpy acalo A
cf. 1938 ed. 2.11.10
hanvasthikakṣyākṣakavāhusandhimanyāgaleṣūpacitan tu medaḥ |
granthiṃ sthiraṃ vṛttam athāyatam vā snigdhaṅ kaphaś cāsya rujaṅ karoti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
hanvasthikakṣyākṣakavāhusandhimanyāgaleṣūpacitan tuhanvasthikakṣyākṣakavāhusandhimanyāgaleṣūpacitan tuH hanvasthikakṣākṣakabāhusandhimanyāgaleṣūpacitaṃ tu A hṛvasthikakṣākṣakavāhusandhim anyāgaleṣūpacitaṃ tu N granthiṃ
granthiṃ
A​H
om. N
snigdhaṅsnigdhaṃsnigdhaṅA​H sniṃgdha N kaphaśA​H kaphāś N cāsyaH cālpa A cā N
cf. 1938 ed. 2.11.11
taṃ granthibhis tvāmalakāsthimātrair mmatsyāṇḍajālapratimais tathānyaiḥ ananyavarṇair upacīyamānaṃ cayaprakarṣād apaciṃ vadanti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
taṃ granthibhisA​H tair granthibhi N tvāmalakāsthimātrairtv āmalakāsthimātrairA​H stvāmalakāsthimātrair N mmatsyāṇḍajālapratimaismatsyāṇḍajālapratimaisA​H martyāṇḍajālapratimais N tathānyaiḥN​H tathā 'nyaiḥ A ananyavarṇair
ananyavarṇair
A​H

ananyavarṇai
N
upacīyamānaṃA​H rūpacīyamānaṃ N cayaprakarṣād apaciṃH cayaprakarṣādapacīṃ A cayaprakarṣādapacim N
cf. 1938 ed. 2.11.12
kaṇḍvanvitās te 'lparujā prabhinnāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye |
medaḥkaphābhyāṃ khalu roga eṣa sudustaro varṣagaṇānubandhī ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kaṇḍvanvitās teH kaṇḍūyutāste A kaṇdum vitāste N 'lparujāem. 'lparujaḥ A lparuja N lparujā H rogaA​H roga roga N varṣagaṇānubandhīA​H varṣagaṇ¦anuvandhi N
cf. 1938 ed. 2.11.13
gātrapradeśe kvacid eva doṣāḥ saṃmūrcchitā māṃsam asṛkpradūṣya | vṛttaṃ mṛdum mandarujam mahāntam analpamūlañ ciravṛddhyapākam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
gātrapradeśeA​H gātrapradośe N kvacid evaN​H kvacideva A māṃsamA​H māṃsa N asṛkpradūṣyaH abhipradūṣya A sapraṣya N vṛttaṃ
vṛttaṃ
vṛttaṃA​H

vṛtta
N
mṛdumH sthiraṃ A n mṛda N mandarujammandarujaṃA​H mandarūjam N
cf. 1938 ed. 2.11.14
kurvvanti māṃsocchrayam abhyagādhan tam arvvudaṃ śāstravido vadanti |
vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kurvvantikurvantiA​H kurva N māṃsocchrayamH māṃsopaca A māṃsoyam N abhyagādhan tamabhyagādhaṃ tamN​H yaṃ tu śophaṃ tam A arvvudaṃarvudaṃN​H arbudaṃ A raktenaA​N​Hpc rakte Hac
cf. 1938 ed. 2.11.15
yajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānani sadā bhavanti |
doṣāḥ praduṣṭā rudhiraṃ sirāsu sakuñcya sampiṇḍya tatas tv apākaṃ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yajjāyateH tajjāyate A yaj jāyate N samānanisamānaniH samānāni A​N doṣāḥ
doṣāḥ
N

doṣaḥ
A
doṣā H
praduṣṭāH praduṣṭo A​N sirāsuN​H sirās tu A sakuñcyaH saṃpīḍya A saṃkuñcya N sampiṇḍyaH saṅkocya A sapiñ N tatastatasN​H gatas A
cf. 1938 ed. 2.11.16
sāsrāvamunnahyati mānsapiṇḍam māṃsāṅkurair ācitam āśu ghoraṃ |
sravaty ajasraṃ rudhiram praduṣṭam asādhyam etad rudhirātmakan tu ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sāsrāvamunnahyatisāsrāvamunnahyatiN​H sāsrāvam unnahyati A mānsapiṇḍammāṃsapiṇḍaṃA​H māṃsapiṇm N ghoraṃghoraṃ |H vṛddhim A​N etad rudhirātmakan tuetad rudhirātmakam tuN​H etad rudhirātmakaṃ syāt A
cf. 1938 ed. 2.11.17
raktakṣayopahūtapīḍitatvāt pāṇḍurvbhavet so 'rvvudapīḍitas tu |
muṣṭiprahārādibhir arddite ṅge mānsam praduṣṭañ janayat tu śopham ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
raktakṣayopahūtapīḍitatvāt pāṇḍurvbhavet soraktakṣayopahūtapīḍitatvāt pāṇḍurvbhavet soH raktakṣayopadravapīḍitatvāt pāṇḍur bhavet so A raktakṣapadgatapiḍitatvāt pāṇḍūr bhavet so N 'rvvudapīḍitas tuH 'rbudapīḍitas tu A vurdapīḍitas tu N muṣṭiprahārādibhir
muṣṭiprahārādibhir
A​H

muṣṭhiprahārādibhir
N
arddite ṅgeH ardite 'ṅge A arditaṃge N mānsammāṃsaṃmānsamA​H māsaṃ N janayat tuH prakaroti A janayet tu N śophamA​H śophā N
cf. 1938 ed. 2.11.18
avedanaṃ snigdham ananyavarṇṇam apākam aśmopamam apracālyaṃ |
praduṣṭamānsasya narasya gāḍham etad bhavet mānsaparāyaṇasya ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
avedanaṃA​H avedana N apākamA​H avākam N aśmopamamA​H aśmopama N apracālyaṃapracālyamapracālyaṃ A​H mapracālya N gāḍhamN​H bāḍham A etad bhavet mānsaparāyaṇasyaetad bhavet mānsaparāyaṇasya H etad bhaven māṃsaparāyaṇasya A etad bhavet māṃsarāyanasya N
cf. 1938 ed. 2.11.19
māṃsārvvudaṃ tv etad asādhyam uktaṃ sādhyeṣv apīmāni vivarjjayīta |
samprasrutam marmmaṇi yac ca jātaṃ srotassu vā yac ca bhaved acālyam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
māṃsārvvudaṃmāṃsārvudaṃN​H māṃsārbudaṃ A vivarjjayītaN​H vivarjayet tu A srotassu vāsrotaḥsu vāsrotassu vāA​H srotassu N
cf. 1938 ed. 2.11.20
yajjāyate 'nyat khalu pūrvvajāte jñeyan tad adhyarvvudam arbudajñaiḥ |
yad dvandvajātaṃ yugapat kramād vā dvirarvvudan tac ca bhaved asādhyam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yajjāyateA yaj jāyate N > yajjāyate H 'nyat khaluA​H nyad khalu N tad adhyarvvudamH tad adhyarbudam A tadanyarvudam N dvirarvvudandvirarvudandvirarvvudanN​H dvir arbudaṃ A bhaved asādhyamA​H bhaved asādhya N
cf. 1938 ed. 2.11.21
na pākam āyānti kaphānvitatvān medovahutvāc ca viśeṣatas tu |
doṣasthiratvād grathanāc ca teṣāṃ sarvvārvvudāny eva viśetam tu ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kaphānvitatvān medovahutvāc caN​H kaphādhikatvān medobahutvāc ca A sarvvārvvudānysarvvārvudānysarvvārvvudānyN​H sarvārbudāny A viśetamH nisargatas A viṣetas N
cf. 1938 ed. 2.11.22
vātaḥ kaphaś cāpi gale pra ttu saṃśritya tathaiva medaḥ |
kurvvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitan taṅ galagaṇḍam āhuḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cāpiN​H caiva A pra ttuem. pravṛddhau manye tu A praduṣṭho manye tu N pra? ttu H saṃśrityasaṃsrityaN​H saṃsṛtya A samanvitan taṅsamanvitaṃ taṃA​H samanvitan ta N galagaṇḍamA​H n galagaṇḍam N
cf. 1938 ed. 2.11.23
todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo ruṇo vā pavanātmakas tu |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ruṇo vāN​H 'ruṇo vā A pavanātmakasA​H paṇanātmakas N tuN​H tu |
medonvitaś copacitaś ca kālād bhaved atisnigdhataro 'rujaś ca
A
cf. 1938 ed. 2.11.24
pāruṣyayuktiś ciravṛddhyapāko yadṛcchayā caiṣa bhavet kadācit pākam iyāt kadācit || vairasyam āsyasya ca tasya jantor vbhavet tathā tālugalapraśoṣaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pāruṣyayuktiśpāruṣyayuktiśH pāruṣyayuktaś A​N caiṣaN​H om. A bhavet kadācit pākamH pāka A bhave N iyāt kadācit || vairasyamH miyāt kadācit vairasyam A t kadācit |
vairasyam
N
vbhavet tathāH bhavet tathā A​N
cf. 1938 ed. 2.11.25
sthiraḥ savarṇo gururugrakaṇḍū śīto mahāṃś cāpikaphātmakas tu ||
cirābhivṛddhim bhajate cirāc ca prapadyate mandarujaḥ kadācit |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sthiraḥA​H sthire N gururugrakaṇḍūgururugrakaṇḍūH 'lparugugrakaṇḍūḥ A guturugrakaṇḍū N mahāṃśA​H mahāś N bhajateN​H kurute A prapadyateN​H prapacyate A
cf. 1938 ed. 2.11.26
mādhuryam āsyasya ca jantor vbhavet tathā tālugalapralepaḥ ||
snigdho guduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medothitaḥ pāṇḍuyuto rujaś ca |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
jantorH tasya jantor A​N vbhavet tathāH bhavet tathā A​N guduḥH mṛduḥ A guru N medothitaḥmedothitaḥN​H medaḥkṛto A pāṇḍuyutoH nīrugathātikaṇḍūḥ A kaṇḍūyuto N rujaśN​H om. A caN​H om. A
cf. 1938 ed. 2.11.27
pralamvate 'lāvuvad alpamūlo vivarddhate hīyati cātra deham ||
snigdhāsyatā tasya bhavec ca jantor ggale ca śavdaṅ kurute ca nityaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pralamvatepralamvateN​H pralambate A 'lāvuvad alpamūloH 'lābuvadalpamūlo A lāvuvadalpamūlo N vivarddhatevivardhateN​H om. A hīyatiN​H om. A cātraN​H om. A dehamdehaṃN​H dehānurūpakṣaya A snigdhāsyatā
snigdhāsyatā
N​H
vṛddhiyuktaḥ |
snigdhāsyatā
A
jantorH janto A​N ggalergale+H rgalergale+ A​N caH anu A na ca N śavdaṅśavdaṃN​H śabdaṃ A nityaṃnityamA​H nity a N
cf. 1938 ed. 2.11.28
kṛcchrocchvasan tam mṛdusarvvagātraṃ samvatsarāt ī tam arocakārttam ||
kṣīṇañ ca vaidyo galagaṇḍinan tu bhinnasvarañ cāpi vivarjjayīta ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kṛcchrocchvasan tamkṛcchrocchvasan tam H kṛcchrācchvasantaṃkṛcchrācchvasantaṃ A​N arocakārttamarocakārtamA​H arocakārta N caA​H caiva N galagaṇḍinan tugalagaṇḍinaṃ tuA​H galagaṇḍitaṃ tu N cāpiN​H caiva A vivarjjayītaH vivarjayet tu A vivarjjajīti N
cf. 1938 ed. 2.11.29
nivaddhaśvayathur yasya yathā muṣkam pralamvate |
mahānuvodhy athavā hrasvas taṃ gaṇḍam iti nirdiśet ||
iti granthyapacyarvvudagalagaṇḍanidāna ekādaśa || 11 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nivaddhaśvayathurN​H nibaddhaḥ śvayathu A yasyaN​H ryasya A yathāN​H om. A muṣkamH muṣka A​N pralamvateN​H val lambate A mahānuvodhyH om. A​N athavā hrasvas taṃHpc om. A​N atha hrasvas taṃ Hac gaṇḍamH om. A​N itiH om. A​N nirdiśet || iti granthyapacyarvvudagalagaṇḍanidāna ekādaśaem. gale |
mahān vā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṃ tam ādiśet
A

mahān vāpy athavā hṛsvos taṅ gaṇḍam iti nirdiśet
N
nirdiśet H

[Adhyāya 12: draft edition based on MS H]

cf. 1938 ed. 2.12.1
athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadānān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vyākhyāsyāmaḥA​H vyāvyākhyāsyāmaḥ N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.12.3
vātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntranimittāḥ sapta vṛddhayo bhavanti | teṣu mūtrāntranimittau vātasamutthau | kevalam utpattihetur anyaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntranimittāḥvātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntranimittāḥA​H vātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntanimittās N teṣuN​H tāsāṃ A mūtrāntranimittaumūtrāntranimittauN​H mūtrāntranimitte A vātasamutthauN​H vṛddhī vātasamutthe A anyaḥN​H anyatamaḥ A
cf. 1938 ed. 2.12.4
adhaḥ kupito 'nyatamas tu doṣaphalakośayor vvātavāhinīdhamanīm abhiprapadya phalakoṣayor vvṛddhim upajanayati || tam vṛddhim ity ācakṣate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kupitoH prakupito A​N 'nyatamas tuH 'nyatamo hi A nyatamas tu N doṣaphalakośayordoṣaphalakośayorH doṣaḥ phalakośa A doṣaḥ | phalakośayor N vvātavāhinīdhamanīmvātavāhiṇīdhamanīmN​H vāhinīr A phalakoṣayorN​H dhamanīḥ phalakoṣayor A upajanayati || tamupajanayati | tamupajanayati || tamN​H janayati tāṃ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. tāsāṃ bhaviṣyatīnāṃ pūrvarūpāṇi bastikaṭīmuṣkameḍhreṣu vedanā mārutanigrahaḥ phalakośaśophaś ceti A
cf. 1938 ed. 2.12.6
tatrānilapūrṇṇabastim ivātatam puruṣam animittarujam vātavṛddhim ity ācakṣate | pakvodumbarasaṅkāśam āśu samutthānam pittavṛddhiṃ || kaṭhinaṃ snigdham alpavedanaṃ śleṣmavṛddhiṃ || kṛṣṇasphoṭāvṛtaṃ pittavṛddhiliṅgaṃ raktavṛddhiṃ || mṛdusnigdhaṃ sakaṇḍur alpavedanan tālaphalaprakāśam medovṛddhiṃ || mūtrasandhāraṇaśīlasya mūtravṛddhir bbhavati || sa gacchato 'mbupūrṇṇā dṛtir iva kṣubhyate mūtrakṛcchravedanāvantaṃ mūtravṛddhim ity ācakṣate || tatra balavadvigrahādibhir vviśeṣair vvāyuḥ prakupito ntrasya sthūlasya cetarasyaikadaśam viguṇam ādāyādho vaṃkṣaṇasandhim āgamya kālāntareṇa muṣkakoṣam upaiti ādhmātabastir ivātataḥ pradīrghaḥ śopho bhavati | saśabdam anupīḍitaś corddhvam utpatati vimuktaś ca punar ādhmāti | tam antravṛddhim asādhyam ity ācakṣate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatrānilapūrṇṇabastimN​H tatrānilaparipūrṇāṃ bastim A ivātatamivātataṃN​H ivātatāṃ A puruṣampuruṣamN​H paruṣām A animittarujamN​H animittānilarujāṃ A ityN​H om. A pakvodumbarasaṅkāśamH pakvodumbarasaṅkāśāṃ A pakvodumbarasaṃkā N āśuH jvaradāhoṣmavatīṃ cāśu A sam āśu N samutthānamN​H sam utthāna A pittavṛddhiṃpittavṛddhiṃN​H pākāṃ pittavṛddhiṃ A kaṭhinaṃN​H kaṭhi A snigdhamH om. A snigdha N alpavedanaṃH nām alpavedanāṃ śītāṃ kaṇ A kaṇḍum alpavedanaṃ N śleṣmavṛddhiṃśleṣmavṛddhiṃN​H ḍūmatīṃ śleṣmavṛddhiṃ A kṛṣṇasphoṭāvṛtaṃH kṛṣṇasphoṭāvṛtāṃ A kṛṣṇāsphoṭāvṛtaṃ N pittavṛddhiliṅgaṃH pittavṛddhiliṅgāṃ A pittavṛiddhiliṅgaṃ N mṛdusnigdhaṃN​H mṛdusnigdhāṃ A sakaṇḍurN​H kaṇḍūmatīm A alpavedananN​H alpavedanāṃ A tālaphalaprakāśamN​H tālaphalaprakāśāṃ A bbhavati || sabhavati | saN​H bhavati, sā A 'mbupūrṇṇā'mbupūrṇāA​H bupūrṇṇa N kṣubhyateN​H kṣubhyati A mūtrakṛcchravedanāvantaṃH mūtrakṛcchravedanāṃ vṛṣaṇayoḥ śvayathuṃ kośayoś cāpādayati, tāṃ A mūtrakṛcchravedanāvaṃttaṃ N mūtravṛddhimmūtravṛddhiṃA​H mūtravṛddhir N ityN​H vidyā A ācakṣateN​H t; bhāraha A tatraN​H raṇa A balavadvigrahādibhirN​H balavadvigrahavṛkṣaprapata nādibhir A vviśeṣairviśeṣairN​H āyāsaviśeṣair A prakupitoN​H abhipravṛddhaḥ prakupitaś A ntrasyaN​H ca A sthūlasyaN​H sthūlāntra A cetarasyaikadaśamH syetarasya caikadeśaṃ A cetarasyaikadeśam N vaṃkṣaṇasandhimN​H gatvā vaṅkṣaṇasandhim A āgamyaN​H upetya granthirūpeṇa sthitvā 'pra A kālāntareṇaN​H tikriyamāṇe ca kālāntareṇa A muṣkakoṣammuṣkakoṣamH phalakośaṃ praviśya muṣkaśopham A muśkakośam N upaitiN​H āpādayati A ādhmātabastirN​H ādhmāto bastir A pradīrghaḥN​H pradīrghaḥ sa A saśabdamsasabdamN​H saśabda A anupīḍitaśN​H mavapīḍita A corddhvamcordhvamN​H ścordhvam A utpatatiN​H upaiti A ādhmāti | tamādhmāti tamN​H ādhmāyate, tām A asādhyamN​H asādhyām A
cf. 1938 ed. 2.12.7
tatra brahmacāriṇīn dīrghakarkkaśaromāṃ yonirogopasṛṣṭām alpadvārām apriyām akāmām acaukṣasalilaprakṣālitayonim vā nārīṃ yo 'dhigacchet tathā karajadaśanasaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāc catuṣpadagamanād acaukṣasalilaprakṣālanād vā prakupitā meḍhragatās tu doṣāḥ kṣate kṣate vā śvayathum upajanayanti | tam upadaṃśam ity ācakṣate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraN​H tatrātimaithunād atibrahmacaryād vā tathā 'ti A brahmacāriṇīnbrahmacāriṇīṃA​H brahmacāri N dīrghakarkkaśaromāṃH cirotsṛṣṭāṃ rajasvalāṃ dīrgharomāṃ karkaśaromāṃ A 𑑎ṇī dīrghakarkaśaro N yonirogopasṛṣṭāmyonirogopasṛṣṭāmH saṅkīrṇaromāṃ nigūḍharomām A māṇonirogopasṛṣṭām N alpadvārāmN​H alpadvārāṃ mahādvārām A acaukṣasalilaprakṣālitayonim vāH acaukṣasalilaprakṣālitayonim aprakṣālitayoniṃ yonirogopasṛṣṭāṃ svabhāvato vā duṣṭayoniṃ viyoniṃ vā A acokṣasalilaprakṣālitayonim N nārīṃ yoH nārīm a A om. N 'dhigacchet tathā'dhigacchet tathāH tyartham upasevamānasya tathā A vā nārī yo dhigacchet tathā N karajadaśanasaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāc catuṣpadagamanād acaukṣasalilaprakṣālanād vā prakupitā meḍhragatās tukarajadaśanasaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāc catu𑑎ṣpadagamanād acaukṣasalilaprakṣālanād vā prakupitā meḍhragatās tuH karajadaśanaviṣaśūkanipātanādbandhanāddhastābhighātāc catuṣpadīgamanād acaukṣasalilaprakṣālanādavapīḍanācchrukravegavighāraṇānmaithunānte vā+aprakṣālanādibhir meḍhramāgamya prakupitā A karajadaśanasaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāc catuṣpadagamanād acaukṣasalilaprakṣālanād vā prakupitās tu N doṣāḥA​N​Hpc doṣā Hac kṣate vāN​H 'kṣate vā A
cf. 1938 ed. 2.12.8
sa pañcavidhas tribhir ddoṣaiḥ pṛthak samastair asṛjaś ca |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tribhirA​H tribhi N asṛjaś caN​H asṛjā ceti A
cf. 1938 ed. 2.12.9
tatra vātike tvakparimoṭanaṃ stabdhameḍhratā paruṣaśophatā vividhavedanāprādurbhāvaś ca || paittike śvayathur udumbarapratikāśo jvaradāhayuktaḥ || ślaiṣmike śvayathuḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ snigdhaś ca || raktaje kṛṣṇasphoṭaprādurbbhāvo 'tyartham asṛkpravṛttiḥ pittaliṅgāni ca || sarvvaje sarvvaliṅgadarśanam avadaraṇañ ca śephasaḥ | krimiprādurbbhāvo maraṇañ ceti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tvakparimoṭanaṃN pāruṣyaṃ tvakparipuṭanaṃ A tvakpari pā ṭanaṃ Hac tvakpari mo2 ṭanaṃ Hpc vividhavedanāprādurbhāvaś cavividhavedanāprādurbhāvaś caN​H vividhāś ca vātavedanāḥ A śvayathursvayathurN​H jvaraḥ śvayathuḥ A udumbarapratikāśoN​H pakvoḍumbarasaṅkāśas A jvaradāhayuktaḥN​H tīvradāhaḥ kṣiprapākaḥ pittavedanāś ca A kaṇḍūmān kaṭhinaḥA​H kaṇḍūnmāṃ kaṭhinaḥ N snigdhaś caN​Hac snigdhaḥ śle A snigdhaś Hpc raktajeN​Hac ṣmaveda A om. Hpc kṛṣṇasphoṭaprādurbbhāvoHac nāś ca; raktaje kṛṣṇasphoṭaprādurbhāvo A meḍhragato kṛṣṇasphoṭaprādurbbhāvo N ca || raktaje kṛṣṇasphoṭaprādurbbhāvo Hpc pittaliṅgānipittaliṅgānyA​H pittāliṅgāni N caN​H atyarthaṃ jvaradāhau śoṣaś ca, yāpyaś caiva kadāci A sarvvajesarvajeN​H t; sarvaje A krimiprādurbbhāvokrimi prā durbhāvoNpc​H kṛmiprādurbhāvo A krimi dā durbhāvo Nac
cf. 1938 ed. 2.12.10
prakupitās tu doṣās tv adhaḥprapannā vaṃkṣaṇorujaṃghāsv avatiṣṭhante | tataḥ kālāntareṇa pādam āśritya śanaiḥ śanaiḥ śopham upajanayanti | tac chlīpadam ity ācakṣate || tat tu trividham vātapittakaphanimittam iti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
prakupitās tuN​H kupitās tu A doṣāsN​H doṣā A tv adhaḥprapannāN​H vātapittaśleṣmāṇo 'dhaḥprapannā A vaṃkṣaṇorujaṃghāsvvaṃkṣaṇorujaṅghāsvN​H vaṅkṣaṇorujānujaṅghāsv A avatiṣṭhanteavatiṣṭhanteavatiṣṭhanteN​H avatiṣṭha A tataḥH mānāḥ A tatra N āśrityaN​H āśrity A śanaiḥN​H a A upajanayantiN​H janayanti A tac chlīpadamN​H taṃ ślīpadam A tat tuH ta A taṃ tu N
cf. 1938 ed. 2.12.11
tatra vātajaṃ kṛṣṇam paruṣaṃ kharam animittarujam analpavedanam parisphuṭati ca bahuśaḥ || pittajan tu pītāvabhāsaṃ mṛdujvaradāhapradañ ca || śleṣmajan tu snigdhaṃ svetāvabhāsaṃ mavedanam atimahāntaṃ granthikaṇṭakair upacitañ ca ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kṛṣṇamN​H kharaṃ kṛṣṇaṃ A paruṣaṃN​H paruṣa A kharamN​H ma A animittarujamN​H nimittānilarujaṃ A analpavedanamH om. A analpavedana N pītāvabhāsaṃN​H pītāvabhāsamīṣan A mṛdujvaradāhapradañ caN​H mṛdu jvaradāhaprāyaṃ ca A snigdhaṃN​H śvetaṃ A svetāvabhāsaṃsvetāvabhāsamN​H snigdhāvabhāsaṃ A mavedanamH mandavedānaṃ A avedanam N atimahāntaṃH bhārikaṃ mahā A atimahāntra N granthikaṇṭakairN​H granthikaṃ kaṇṭakair A
cf. 1938 ed. 2.12.12
tatra samvatsarātītam atimahantaṃ valmīkajātam atiprasrutam iti varjanīyāni ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
samvatsarātītamsamva𑑎tsarātītamN​H saṃvatsarātīta A atimahantaṃN​H matimaha A valmīkajātamN​H dvalmīkajātaṃ A atiprasrutamN​H prasṛtam A
cf. 1938 ed. 2.12.13
trīṇy apy etāni jānīyāc chlīpadāni kaphocchrayāt |
gurutvañ ca mahattvañ ca yasmān nāsti vinā kaphāt ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
trīṇyN​H bhavanti cātra trīṇy A jānīyāc chlīpadāniA​N jānīyācchlīpad ī ni Hac jānīyācchlīpad ā ni Hpc
cf. 1938 ed. 2.12.14
purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvvarttuṣu ca śītalāḥ |
ye deśās teṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
purāṇodakabhūyiṣṭhāḥA​H purāṇodakabhūyiṣṭhā N
cf. 1938 ed. 2.12.15
pādavaddhas tayoś cāpi ślīpadañ jāyate nṛṇām |
karṇākṣināsāsv api ca kecid icchanti tadvida iti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
karṇākṣināsāsv
karṇṇākṣināsāsv

karṇākṣināsāsv
N​H

karṇākṣināsikau
A
api caN​H ṣṭheṣu A tadvidaN​H tadvidaḥ A itiN​H om. A
vṛddhyupadaṅśaślīpadānān nidāne dvādaśa || ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vṛddhyupadaṅśaślīpadānānvṛddhyupadaṅśaślīpadānānH iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vṛddhyupadaṃśaślīpadanidā A ni N nidāneH naṃ nāma A om. N dvādaśaH dvādaśo 'dhyāyaḥ A om. N

[Adhyāya 13: draft edition based on MS H]

cf. 1938 ed. 2.13.1
athātaḥ kṣudraroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kṣudraroganidānaṃN​H kṣudrarogāṇāṃ nidānaṃ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.13.3
saptacatvāriṃśat kṣudrarogā bhavanti || tad yathā || ajagallikā | yavaprakhyā | amvālajī | vivṛtā | kacchapikā | valmīkā | indraviddhā | garddabhikā | panasikā | pāṣāṇagarddabhaḥ | icivallikā | kakṣā | gandhanāmā | visphoṭakaṃ | agnirohiṇī | cippa | anuśayī | vidārikā | śarkkarā | śarkarārvvudaṃ | pāmā | vicarccikā | rakasā | pādadārī | kadaraṃ | alasakaḥ | rujā dārūṇakaṃ | arūṣikā | palitaṃ | mayūrikā | yuvānapiṭakā | padminīkaṇṭakā | jatumaṇi | masakaṃ | tilakā | naccha | vyaṃgaḥ | nīlikā | parivarttikā | niruddhaprakāśaṃ | avapāṭikā | sanniruddhagudaṃ | ahipūtanaṃ | vṛṣaṇakacchūḥ | gudabhransaś ceti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
saptacatvāriṃśat kṣudrarogāsaptacatvāriṃśat kṣudrarogāN​H samāsena catuścatvāriṃśat kṣudrarogā A amvālajīH andhālajī A andhājalajī N valmīkāN​H valmīakaṃ A indraviddhāindraviddhāN​H indravṛddhā A garddabhikāgardabhikāN​H om. A pāṣāṇagarddabhaḥH pāṣāṇagardabhaḥ jālagardabhaḥ A pāṣāṇagardabha || jālagardabhaḥ N icivallikāH om. A iriveṇṇikā N kakṣāA​H kakṣyā N gandhanāmāgandhanāmāN​H om. A visphoṭakaṃN​H visphoṭakaḥ A cippaH cippaṃ A ci N anuśayīH kunakhaḥ anuśayī A ppā | anuśayī N śarkkarāN​H śa A śarkarārvvudaṃsarkkarārbudaṃ |N​H rkarārbudaṃ A pādadārīN​H pādadārikā A alasakaḥalasakoN​H alasendra A rujāN​H luptau A dārūṇakaṃH dāruṇakaḥ A dāruṇāka N arūṣikāH aruṃṣikā A aruṣikā N mayūrikāH masūrikā A maśūrikā N yuvānapiṭakāyuvānapiṭakā N​H yauvanapiḍakā A padminīkaṇṭakāH padminīkaṇṭakaḥ A padminīkaṇṭhakā N jatumaṇiN​H jatumaṇiḥ A masakaṃH maśakaḥ A ma N tilakāH carmakīlaḥ tilakā A śaka | tilakā N nacchaN​H lakaḥ nyacchaṃ A vyaṃgaḥvyaṅgaḥA​H vyaṅga N nīlikāH om. A nālikā N parivarttikāN​H parivartikā avapāṭikā A niruddhaprakāśaṃniruddhaprakāśaṃH niruddhaprakaśaḥ A niruddhaprakaśaṃ N avapāṭikāH om. A avapāṭhikā N sanniruddhagudaṃsanniruddhagudaṃN​H saṃniruddhagudaḥ A vṛṣaṇakacchūḥvṛṣaṇakacchūḥH vṛṣaṇakacchraḥ A vṛṣaṇakacchṛ N gudabhransaśH gudabhraṃśaś A gudaṃ bhramaś N
cf. 1938 ed. 2.13.4
snigdhāḥ savarṇṇā grathitā nīrujā mudgasannitāḥ |
kaphavātotthitā jñeyā vālānām ajagallikā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
snigdhāḥśnigdhāḥN​H snigdhā A savarṇṇāsavarṇāA​H savarṇṇa N nīrujāN​H nīrujāa A mudgasannitāḥH mudrasannibhā A mudgasammitā N vālānāmH bālānā A​N ajagallikāH majagallikā A​N
cf. 1938 ed. 2.13.5
yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā |
piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti cocyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
māṃsasaṃśritāA​H māṃsasaṃśritāḥ N piḍakā
piḍakā
A​H
piṭakā N
cocyateN​H socyate A
cf. 1938 ed. 2.13.6
ghanālpavakrām piḍakām unnatām parimaṇḍalāṃ |
amvālajīm alpapūyān tām vidyāt kaphavātajāṃ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ghanālpavakrāmH ghanāmavaktrāṃ A ghanālpavaktram N piḍakāmH piḍakā A piṭakā N unnatāmH munnatāṃ A​N amvālajīm
amvālajīm
H
andhālajī
andhālajī
andhālajī A​N
alpapūyān tāmH malpapūyāṃ tāṃ A malpapūyā tām N vidyāt kaphavātajāṃvidyāt kaphavātajāmA​H vidyāt kaphavātajā N
cf. 1938 ed. 2.13.7
vivṛtābhyām mahādāhām pakvodumvarasannibhāṃ |
parimaṇḍalām pittakṛtām vivṛtān nāsatām viduḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vivṛtābhyāmvivṛtāsyāmH vivṛtāsyāṃvivṛtāsyām A​N pakvodumvarasannibhāṃpakvodumbarasannibhāṃN​H pakvodumbarasannibhām A parimaṇḍalām
parimaṇḍalām
N​H

vivṛtām iti tāṃ vidyāt pittotthāṃ parimaṇḍalām
A
pittakṛtāmN​H om. A vivṛtānN​H om. A nāsatāmH om. A nāmatām N viduḥN​H om. A
cf. 1938 ed. 2.13.8
grathitā pañca vā ṣaḍ vā dārūṇāḥ kacchaponnatāḥ |
kaphānilābhyām piḍakā jñeyā kacchapikā vudhaiḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
grathitāgrathitāH grathitāḥ A​N dārūṇāḥH dāruṇāḥ A​N piḍakāpiḍakāA​H piṭakā N vudhaiḥbudhaiḥN​H budhaiḥ A
cf. 1938 ed. 2.13.9
pāṇipādatale sandhau grīvāyām ūrdhvajatruṇi |
granthir vvalmīkavadyasya śanaiḥ samupacīyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
grīvāyāmgrīvāyāṃN​H grīvāyā A ūrdhvajatruṇimūrdhvajatruṇiH mūrdhvajatruṇimūrdhvajatruṇi A​N granthir
granthir
H
granthi
granthi
granthi A​N
vvalmīkavadyasyavvalmīkavadyasyaH rvalmīkavadyas tu A rvalmīkavadyasya N
cf. 1938 ed. 2.13.10
todaḥ kledaparīdāhaḥ kaṇḍūmadbhir mmukhair vvṛtaḥ |
vyādhir vvalmīka ity eṣa vijñeyaḥ kaphapaittikaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
todaḥH toda A​N kledaparīdāhaḥN​H kledaparīdāha A vyādhir
vyādhir
A​H
vyādhi N
vijñeyaḥH om. A vijñāyaḥ N kaphapaittikaḥkaphapaittikaḥN​H kaphapittānilidbhavaḥ A
cf. 1938 ed. 2.13.11
padmakarṇṇikavat madhye piḍakābhiḥ samācitāṃ |
indrā viddhām vijānīyād vātapittotthitām bhiṣak ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
padmakarṇṇikavat madhyepadmakarṇṇikavat madhyeH padmāpuṣkaravanmadhye A padmakarṇṇikavanmadhye N piḍakābhiḥA​H piṭakābhiḥ N indrā
indrā
H
indra
indra
indra A​N
viddhāmH vṛddhāṃ A vidvā N vijānīyād vātapittotthitāmvijānīyād vātapittotthitāṃvijānīyād vātapittotthitāmN​H tu tāṃ vidyādvātapittotthitāṃ A
cf. 1938 ed. 2.13.12
maṇḍalam vṛttam utsannaṃ saraktam piḍakācitaṃ |
rujākarīṅ garddabhikāṃ tām vaded vātapittataḥ ||
karṇṇasyābhyantare jātām piḍakām ugravedanāṃ |
sthirām penasikān tān tu vidyād vātakaphotthitām ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vṛttamH vṛtta A​N utsannaṃmutsannaṃH mutsannaṃmutsannaṃ A​N piḍakācitaṃpiḍakācitamA​H piṭakācitaṃ N rujākarīṅ
rujākarīṃ

rujākarīṅ
A​H
rujākarī N
garddabhikāṃ tāmgardabhikāṃ tāmgarddabhikāṃ tāmN​H gadarbhikāṃ tāṃ A vaded vātapittataḥH vidyādvātapittajām A vadedvātapittaḥ N karṇṇasyābhyantare
karṇṇasyābhyantare
H

karṇau pari samantādvā
A
karṇṇasyābhyāntare N
jātāmH pṛṣṭhe vā A jātā N piḍakāmH piḍako A piṭkā N ugravedanāṃugravedanāṃH om. A mugravedanāṃ N sthirāmsthirām
sthirām
N​H
om. A
penasikān tān tuH graruk |
śālūkavatpanasikāṃ tāṃ
A
parinasikān tān tu N
vidyād vātakaphotthitāmvidyād vātakaphotthitāṃH vidyācchleṣmavātajām A vidyād vātakaphotthitān N
cf. 1938 ed. 2.13.13
hanvāḥ sandhisamudbhūtaṃ śopham alparujaṃ sthiraṃ |
pāṣāṇagarddabham iti vrūyāt tat kaphapittataḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
hanvāḥN​H hanu A sandhisamudbhūtaṃsandhi samudbhūtaṃN​H sandhau samudbhūtaṃ A śophamśophamH śopha A​N alparujaṃH malparujaṃ A​N itiN​H vidyā A vrūyāt tat kaphapittataḥH dbalāsapavanātmakam A brūyāt kaphapittataḥ N
cf. 1938 ed. 2.13.14
visarppavat sarppati yaḥ śophastanurapākavān |
dāhajvarakaraḥ pittāt sajñeyo jālagarddabhaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śophastanurapākavānH om. A sopham taturpākvān N dāhajvarakaraḥ
dāhajvarakaraḥ
N​H
dāhajvarakarastanuḥ |
apākaḥ
A
pittāt sajñeyopittāt sa jñeyopittājpegt sa jñeyoN​H śvayathuḥ pittāt sa jñeyo A
cf. 1938 ed. 2.13.15
piḍakām uttamāṅgasthām vṛttām ugrarujāṃ jvarāṃ |
sarvvātmakāṃ sarvvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
piḍakāmH piḍikā A piṭakā N uttamāṅgasthāmH muttamāṅgasthāṃ A​N vṛttāmH vṛttā A​N ugrarujāṃH mugrarujā A​N sarvvātmakāṃ
sarvātmakāṃ

sarvvātmakāṃ
A​H
sarvātmikāṃ N
cf. 1938 ed. 2.13.16
vāhukandyāṃ sapārśvaṣu kṛṣṇāṃ sphoṭāṃ savedanāṃ |
pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣyetibhiṣagā diśet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vāhukandyāṃH bāhupārśvāṃ A bāhukakṣyāṃ N sapārśvaṣuH sakakṣāsu A sapārśveṣu N kṛṣṇāṃkṛṣṇāṃN​H kṛṣṇa A savedanāṃsavedanāmA​H savenāṃ N kakṣyetibhiṣagākakṣyetibhiṣagāH kakṣām iti vini A kati bhiṣagā N diśetdisetN​H rdiśet A
cf. 1938 ed. 2.13.17
ekām etādṛśīn dṛṣṭāṃ piṭikāṃ sphoṭasannibhāṃ |
tvaggatām pittakopena gandhanāmām vinirddeśet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ekāmH ekā A​N etādṛśīnH mevaṃvidhāṃ A metāndṛśī N dṛṣṭāṃH dṛṣṭvā A​N piṭikāṃA​H piṭakāṃ N tvaggatām
tvaggatāṃ

tvaggatām
A​H
tvagtāṃ N
vinirddeśetvinirddeśetH pracakṣate A vinidiśet N
cf. 1938 ed. 2.13.18
agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarāḥ pittaraktataḥ |
ci sarvvatra vā dehe visphoṭaka iti smṛtaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ci
ci
H

kvaci
A
tvaci N
sarvvatra vāsarvatra vāN​H t sarvatra vā A visphoṭakaN​H smṛtā visphoṭakā A smṛtaḥN​H om. A
cf. 1938 ed. 2.13.19
kakṣabhāgeṣu ye sphoṭā jāyante mānsadārūṇā |
antarddāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kakṣabhāgeṣu yeH kakṣābhāgeṣu ye A kakṣakāroṣu ye N mānsadārūṇāmānsadārū𑑎ṇāH māṃsadāru(ra)ṇāḥ A māṃsadāruṇāḥ N antarddāhajvarakarā
antardāhajvarakarā

antarddāhajvarakarā
A​H
antardāhajvarākarā N
dīptapāvakasannibhāḥA​H dīptapāvakasannibhā N
cf. 1938 ed. 2.13.20
saptāhādvā daśāhād vā pakṣād vā ghnanti mānavaṃ |
tām agnirohiṇīm vidyād asādhyāṃ sannipātataḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
daśāhād vāH daśāhādvā A​N pakṣād vāH pakṣādvā A​N mānavaṃ | tāmmānavaṃ |
tām
H
mānavam tāmānavam |
tā
mānavaṃ | tā A​N
agnirohiṇīmH magnirohiṇīṃ A magnirohiṇī N vidyād asādhyāṃH vidyādasādhyāṃ A​N
cf. 1938 ed. 2.13.21
nakhamānsam adhiṣṭhāya vātaḥ pittañ dehināṃ |
kuryā tān dāhapākau ca taṃ vyādhiñ cippam ādiśet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
nakhamānsamnakha𑑎mānsamH nakhamāṃsa A​N adhiṣṭhāyaH madhiṣṭhāya A​N vātaḥH pittaṃ A vāta N pittañ dehināṃH vātaś ca vedanām A pittañ ca dehināṃ N kuryā tān
kuryā tān
H

karoti
A
kuryāt ā N
cf. 1938 ed. 2.13.22
tad evālpatatarair doṣaiḥ kunakham parūṣaṃ kharam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tad evālpatatarairH tadevākṣatarogākhyaṃ tathopanakham ity api |
abhighātāt pra
A
tad evālpatarair doṣair kunakham pāruṣaṃ khara vā N
doṣaiḥH duṣṭo A om. N kunakhamH yo nakho A om. N parūṣaṃH rūkṣo 'sitaḥ A om. N kharamkharaṃH kharaḥ A om. N
cf. 1938 ed. 2.13.23cd
gambhīrām alpasaṃrambhāṃ savarṇṇām uparisthitāṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
gambhīrāmN​H bhavet taṃ kunakhaṃ vidyāt kulīnam iti saṃjñitam |
gambhīrā
A
alpasaṃrambhāṃalpasaṃrambhāṃH malpasaṃrambhāṃ A alpasanrambhāṃ N savarṇṇāmsavarṇāmA​H savarṅṇām N
cf. 1938 ed. 2.13.24
kaphād anuśayīm yasyām vidyād antaḥ prapākinīṃ ||
vidārīkandavad dhṛtān kakṣavaṃkṣaṇasandhiṣu |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kaphād anuśayīmH kaphā A kaphād anuśayī N yasyāmH om. A paṅkha N vidyād antaḥN​H dantaḥ A prapākinīṃH prapākāṃ tāṃ A pra N vidārīkandavad dhṛtān kakṣavaṃkṣaṇasandhiṣu
vidārīkandavad dhṛtān kakṣavaṃkṣaṇasandhiṣu
H
vidyādanuśayīṃ bhiṣak |
vidārīkandavadvṛttāṃ kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu
A
yākirīṃ | vidārīkandavadvṛttāṃ kakṣāvaṃkṣaṇasandhiṣu N
cf. 1938 ed. 2.13.25
vidārikām iti vadet sarujāṃ sarvvalakṣaṇāṃ ||
prāpyamāṃsasirāmnāyu śleṣmā medastathānilaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vidārikāmN​H raktāṃ vidārikāṃ A itiN​H om. A vadet sarujāṃvadet sarujpegjāṃH vidyāt sarvajāṃ A vaded sarujāṃ N prāpyamāṃsasirāmnāyu
prāpya māṃsasirāsnāyu

prāpya māṃsasirāsnāyu
em.
prāpya māṃsasirāsnāyu
prāpya māṃsasirāsnāyu

prāpya māṃsasirāsnāyu
A​H
prāpya māṃsasirāsnāyuṃ N
medastathānilaḥmedas tathānilaḥem. medas tathā 'nilaḥ A medas tathānilaḥmedas tathānilaḥ N​H
cf. 1938 ed. 2.13.26
granthiṅ kurvvanty asau bhinno madhusarppirvvasānibhaṃ ||
karot asrāvam anilas tatra vṛddhiṅ gataḥ punaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kurvvantykurvantiA​H kurvan N asauH om. A tya sau N madhusarppirvvasānibhaṃmadhusarpirvasānibhaṃN​H 'sau madhusarpirvasānimam A karot asrāvam
karot asrāvam
H

sravatyāsrāva
A
karotyāsrāva N
anilasH matyarthaṃ A manilas N punaḥN​H 'nilaḥ A
cf. 1938 ed. 2.13.27
mānsam viśograthitāṃ śarkkarāñjanaty ataḥ ||
durgandhiklinnamaty arthan nānāvarṇṇan tataḥ sirāḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
viśograthitāṃviśograthitāṃH viśoṣya grathitāṃviśo¦ṣya grathitāṃ A​N śarkkarāñjanatyH śarkarāṃ janaye A śarkkarāṃ janaya N ataḥH t punaḥ A nyataḥ N durgandhiklinnamaty
durgandhiklinnamaty
H

durgandhaṃ klinnama
A
durgandha klinnam a N
arthanH tyrthaṃ A tyarthan N
cf. 1938 ed. 2.13.28
sṛjanti raktaṃ sahasā tam vidyāc charśarkkarār vvudam ||
pāmāvicarcyau kuṣṭheṣu rakasā ca prakīrtitā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sṛjantiN​H sravanti A raktaṃN​H om. A tamtaṃN​H raktaṃ ta A vidyāc charśarkkarārH dvidyāccharkarā A vidyāc charkkarā N vvudamvvudaṃH rbudamrbudaṃ A​N
cf. 1938 ed. 2.13.29
parikramaṇaśīlasya vāyuraty artharūkṣayoḥ |
pādayoḥ kurute dārīsarūjās talasaṃśritāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vāyuratyvāyuratyH vāyura A vāyur a N artharūkṣayoḥH tyartharūkṣayoḥ A​N kuruteA​H kurate N dārīsarūjāsH dārīṃ sarujāṃ A dārī sarujām N talasaṃśritāḥtalasaṃsritāḥN​H talasaṃśritaḥ A
cf. 1938 ed. 2.13.30
śarkkaronmathite pāde kṣata vā kaṇṭakādibhiḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kṣata vāH kṣate vā A​N kaṇṭakādibhiḥka𑑎ṇṭakādibhiḥH kaṇṭakādibhiḥ |
medoraktānugaiś caiva doṣair vā jāyate nṛṇām
A
kaṇṭhakādibhiḥ N
cf. 1938 ed. 2.13.31
granthiṃ kīlavad utsanno jāyate kadaran tu tata ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
granthiṃH sakīlakaṭhino granthirnimnamadhyonnato 'pi vā A granthi N kīlavad utsannoH
kolamātraḥ saruk srāvī
A
kīla vadutsanno N
kadaran tuN​H kadaras tu A tatatata |N​H saḥ A
cf. 1938 ed. 2.13.32
klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍadāharujānvitau |
duṣṭakarddamasaṃsparśādalaseti vibhāvayet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kaṇḍadāharujānvitauH kaṇḍūdāharuganvitau A kaṇḍūdāharujānvitau N duṣṭakarddamasaṃsparśādalaseti
duṣṭakarddamasaṃsparśādalaseti
H

duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ taṃ
A
duṣṭakarddamasaṃsparśād alaseti N
vibhāvayetN​H vinirdiśet A
cf. 1938 ed. 2.13.33
romakūpānugam pittam vātena saha mūrcchitaṃ |
pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
romakūpānugamromakūpānugaṃA​H romakūpānurām N saśoṇitaḥA​H saśoṇitaṃ N
cf. 1938 ed. 2.13.34
ruṇddhi romakūpās tu tato 'nyeṣāmasambhavaḥ |
tad indraluptaṃ khālity aṃ rūjeti ca vibhāvyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ruṇddhiH ruṇaddhi A​N romakūpās turomakūpās tuN​H romakūpāṃs tu A 'nyeṣāmasambhavaḥ'nyeṣāmasaṃbhavaḥA​H nyeṣām asambhavaḥ N tad indraluptaṃ
tad indraluptaṃ𑑎
H

tadindraluptaṃ
A
tad indralupta N
khālity aṃA​H khālityaṃ N rūjeti caH rujyeti ca A rujeti ca N
cf. 1938 ed. 2.13.35
dāruṇākaṇḍurā rūkṣā keśabhūmim prayodyate |
kaphamārutakopena vidyād dāruṇakan tu tat ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
keśabhūmimH keśabhūmiḥ A​N prayodyateH prapāṭyate A pracodyate N kaphamārutakopena
kaphamārutakopena
H

kaphavātaprakopeṇa
A
kapham ārutakopena N
vidyād dāruṇakan tuvidyād dāruṇakan tuN​H vidyāddāruṇakaṃ tu A tatN​H tam A
cf. 1938 ed. 2.13.36
aruṃṣi vahuvakrāṇi vahukledāni mūrddhantu |
kaphāsṛkkritakopena vraṇām vidyād arūṣikām ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
aruṃṣiH arūṃṣi A​N vahuvakrāṇiH bahuvaktrāṇi A​N vahukledānibahukledāniN​H bahukledīni A mūrddhantumūrddhan tuH mūrdhani A mūrdhdhitra N kaphāsṛkkritakopena
kaphāsṛkkritakopena
H

kaphāsṛkkṛmikopena
A
kaphāsṛkṣintakopena N
vraṇāmvraṇāṃN​H nṛṇāṃ A vidyād arūṣikāmvidyād arūṣikāṃH vidyādaruṃṣikām A vidyād arūṃṣikāṃ N
cf. 1938 ed. 2.13.37
krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ |
pittañ ca keśān pacati palitan tena jāyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pittañ ca
pittaṃ ca

pittañ ca
A​Npc​H
pittaāñ ca Nac
cf. 1938 ed. 2.13.38
dāhajvararujāvantastāmrāḥ sphoṭāḥ savedanāḥ |
gātreṣv antaś ca vadane vijñeyā tu masūrikā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
savedanāḥśaveda¦nāḥN​H sapītakāḥ A gātreṣv
gātreṣu

gātreṣv
A​H
gātren N
antaś caH om. A taś ca N vijñeyā tuH cāntarvijñeyāstā A vijñeyāt tu N masūrikāH masūrikāḥ A maśūrikāḥ N
cf. 1938 ed. 2.13.39
śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaraktajāḥ |
yuvānapiḍakā yūnām vijñeyā mukhadūṣaṇāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥA​H śālmalīkaṇṭhakaprakhyāḥ N kaphamārutaraktajāḥkaphamārutaraktajāḥH kaphamārutaśoṇi A kapāphamārutaraktajāḥ N yuvānapiḍakā
yuvānapiḍakā
H
taiḥ |
jāyante piḍakā
A
yuvāna piṭakā N
yūnāmyūnāṃN​H yūnaṃ A vijñeyāN​H vaktre yā A mukhadūṣaṇāḥmukhadūṣaṇāḥH mukhadūṣikāḥ A mukhaidūṣaṇā Nac mukhadūṣaṇā Npc
cf. 1938 ed. 2.13.40
kaṇṭakair ācitam vidyān maṇḍalam pāṇḍu kaṇḍuraṃ |
padminīkaṇṭakaprakhyais tadākhyaṅ kaphabātajam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kaṇṭakairH kaṇṭakai A kaṇṭhakair N ācitamN​H rācitaṃ A vidyān maṇḍalamN​H vṛttaṃ kaṇḍūma A pāṇḍuN​H t pāṇḍu A kaṇḍuraṃH maṇḍalam A kaṇḍūraṃ N padminīkaṇṭakaprakhyais
padminīkaṇṭakaprakhyais
A​H
padminīkaṇṭhakaprakhyais N
tadākhyaṅtadākhyaṃA​H tadāsya N kaphabātajamkaphavātajamkaphabātajaṃ N​H kaphavātajam A
cf. 1938 ed. 2.13.41
samam utsannam arujam maṇḍalaṅ kapharaktajaṃ |
sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatumaṇīti sā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
samamN​H nīrujaṃ sama A utsannamN​H mutsannaṃ A arujamN​H om. A lakṣmaH rakta A lakṣya N caikeṣāṃN​H mīṣac ca A lakṣyoH ślakṣṇaṃ A lakṣyā N jatumaṇītijatumanītiN​H jatumaṇiṃ vi A sāN​H duḥ A
cf. 1938 ed. 2.13.42
avedanaṃ sthirañ caiva yasmin gātre pradṛśyate |
māṣavat kṛṣṇam utsannam anilāt maṣakam ādiśet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yasmin gātreyasmiṃ gātreN​H yasya gātre A pradṛśyateH ṣu dṛśyate A​N māṣavat kṛṣṇam
māṣavat kṛṣṇam
H
māṣavatkṛṣṇa
māṣavatkṛṣṇa
māṣavatkṛṣṇa A​N
utsannamH mutsanna A​N anilāt maṣakamH manilānmaṣakaṃ A manilānmaśakam N ādiśetādisetN​H vadet A
cf. 1938 ed. 2.13.43
kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca |
vātapittalavotsetām vidhyāttikālakām ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vātapittalavotsetām
vātapittalavotsetām
H

vātapittakaphocchoṣāttā
A
vātapittalachotsedhāntās N
vidhyāttikālakāmvidhyāttikālakāṃH n vidyāttilakālakān A viryāttilakām bhiṣak N
cf. 1938 ed. 2.13.44
mahad vā yadi vāty alpaṃ śyāvam vā yadi vā sitaṃ |
nīrujam maṇḍalaṃ gātre naccham ity abhidhīyate ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mahad vāmahad vāN​H maṇḍalaṃ maha A yadiN​H om. A vātyH om. A vātya N alpaṃH dalpaṃ A nyalpaṃ N śyāvam vāH vā A spācaṃ vā N yadi vāA​H yaṃ tivā N sitaṃsitamA​H mitaṃ N nīrujam
nīrujam
H

sahajaṃ nīrujaṃ
A
nirujaṃ N
maṇḍalaṃN​H om. A gātreA​H gātra N nacchamN​H nyaccham A
cf. 1938 ed. 2.13.45
krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
krodhāyāsaprakupitoH samutthānanidānābhyāṃ carmakīlaṃ prakīrtitam |
krodhāyāsaprakupito
A
krodhāyāsaḥ prakupito N
cf. 1938 ed. 2.13.46
mukham āgamya sahasā maṇḍalam visṛjaty ataḥ ||
nirujan tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgan tam ādiśet |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mukhamH sahasā mukha A mukha N āgamyaH māgatya A māgamyajpeg N sahasāN​H om. A visṛjatyA​H visṛja N ataḥA​H tyataḥ N nirujan
nirujan
H
nīrujaṃ
nīrujaṃ
nīrujan A​N
śyāvaṃA​H śyāva N
cf. 1938 ed. 2.13.47
kṛṣṇam evaṅ guṇaṃ gātre mukhe vā nīlikām viduḥ ||
marddanāt pīḍanād cāpi tathaivāpyabhighātataḥ |
meḍhracarmma yadā vāyur bhajate sarvvataś caran ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṛṣṇamN​H kṛṣṇa A evaṅevaṃN​H mevaṃ A nīlikāmnīlikāṃnīlikāmA​Npc​H nīilikām Nac marddanāt pīḍanād cāpi
marddanāt pīḍanād cāpi
H

mardanāt pīḍanāccāti
A
marddanā pīḍānāñ cāpi N
tathaivāpyabhighātataḥA​H tathaivāpy abhighātataḥ N caranN​H caraḥ A
cf. 1938 ed. 2.13.48ab
tadā vātopasaṃsṛṣṭaṃ carmma pratinivarttaye |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vātopasaṃsṛṣṭaṃvātopasaṃsṛṣṭañN​H vātopasṛṣṭaṃ tu A pratinivarttayeH pratinivartate A pratinivarttayet N
cf. 1938 ed. 2.13.49ab
sa vedanan sadāhaś ca pākaṃ vrajati cāsakṛt ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sa vedanan sadāhaś caH savedanaḥ sadāhaś ca A savedanaṃ sadāhañ ca N pākaṃN​H pākaṃ ca A vrajativraja𑑎tiA​H prajati N cāsakṛtcā sakṛtN​H kvacit A
cf. 1938 ed. 2.13.48cd
maṇer adhastāt kośas tu granthirūpeṇa lamvate |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
maṇerN​H maṇe A adhastāt kośas tuN​H radhastāt kośaś ca A granthirūpeṇaA​H granthirūpapeṇa N lamvatelambateN​H lambate A
cf. 1938 ed. 2.13.49cd
parivartiketi tām vidyāt sarujām vātasaṃbhavām ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
parivartiketi tāmparivarttiketi tāṃN​H mārutāgantusaṃbhūtāṃ vidyāt tāṃ parivartikām A vidyāt sarujāmvidyāt sarujāmH om. A vidyād sarujām N vātasaṃbhavāmvātasaṃbhavāṃH om. A vātasaṃbhavās N
cf. 1938 ed. 2.13.50
sakaṇḍūḥ kaṭhinā cāpi saiva śleṣmasamutthitā |
alpīyaḥ khāṃ yadā harṣod valāṅ gacchen striyan naraḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sakaṇḍūḥA​H saṇḍūkaṇḍūḥ N cāpiA​H vāpi N khāṃA​H khākhā N yadāA​H n yadā N harṣod valāṅH harṣād bālāṃ A harṣād balā N gacchen striyanH gacchet striyaṃ A d gacchet yan N
cf. 1938 ed. 2.13.51
hastābhighātād api vā carmmāṇyud varttate valāt |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
hastābhighātād api vāhastābhighātād api vāH hastābhighātādathavā A hastābhighātāpi vā N carmmāṇyud varttateH carmaṇy udvartite A carmaṇy udvarttate N valātH balāt |
mardanātpīḍanādvā 'pi śukravegavighātataḥ
A
vā balāt N
cf. 1938 ed. 2.13.52
yasyāvapāte carmmatām vidyād avapāṭikām ||
vātopasṛṣṭam eveta ccarmma saṃśrayate maṇiṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yasyāvapāteyasyāvapāteH yasyāvapāṭhyate A yasyāvapāṭyate N vātopasṛṣṭam
vātopasṛṣṭam
A​H
vātopasṛṣṭa N
evetaH evaṃ tu A mevaita N ccarmmaH carma A c carma N
cf. 1938 ed. 2.13.53
maṇiś carmmoparuddhaś ca mūtrasroto ruṇaddhi tu ||
niruddhaprakāśam vidyān mandadhāraṃ savedanaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
carmmoparuddhaś cacarmmoparuddha𑑎ś caH carmopanaddhas tu A carmoparuddhas tu N mūtrasrotoA​H mūtrasoto N ruṇaddhi turuṇaddhi tuN​H ruṇaddhi ca A niruddhaprakāśam
niruddhaprakāśam
H

niruddhaprakaśe
A
niruddhaprakaśam N
vidyān mandadhāraṃ vidyā n mandadhāraṃH tasmin mandaghāram A vidyāt sandadhāraṃ N savedanaṃN​H avedanam A
cf. 1938 ed. 2.13.54
mūtraṃ pravartate jantor mmaṇirn na ca vidāryate ||
niruddhaprakāśam vidyāt sarujam vātasambhavaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
jantorN​H janto A mmaṇirn na caH rmaṇirna ca A maṇir na ca N vidāryateN​H vidīryate A niruddhaprakāśam
jpegniruddhaprakāśam
H
niruddhaprakaśaṃ
niruddhaprakaśaṃ
niruddhaprakaśam A​N
vidyāt sarujamvidyāt sarujamN​H vidyāddurūḍhāṃ A vātasambhavaṃN​H cāvapāṭikām A
cf. 1938 ed. 2.13.55
vegasandhāraṇād vāyur vvihato gudam āśritaḥ ||
niruṇaddhi mahotsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vegasandhāraṇād vāyurH vegasaṃghāraṇādvāyur A vegasandhāraṇādvāyuḥ N gudamH guda A​N āśritaḥH māśritaḥ A māsritaḥ N mahotsrotaḥH mahatsrotaḥ A​N
cf. 1938 ed. 2.13.56
mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa purīṣan tasya gacchati ||
sanniruddhagudam vyādhim etad vidyāt sudustaraṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sanniruddhagudam
sanniruddhagudaṃ

sanniruddhagudam
A​H
saniruddhagudaṃ N
etad vidyāt sudustaraṃetad vidyā𑑎t sudustaraṃH enaṃ vidyāt sudustaram A eta vidyāt sudustaraṃ N
cf. 1938 ed. 2.13.57
śakṛt mūtrasamāyukte dhaute pāne śiśor bhavet ||
svinne vāsvedyamāne vā kaṇḍūraktakaphodbhavāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śakṛt mūtrasamāyukteH śakṛnmūtrasamāyukte A sakṛnmūtrasamāyuktā N dhautedhauteN​H 'dhaute A pānepāneN​H 'pāne A bhavet || svinnebhavet ||
svinne
H
bhavet svinnabhavet |
svinna
bhavet || svinna A​N
vāsvedyamāne vāH syāsnāpyamānasya A vā svedyaymāno vā N kaṇḍūraktakaphodbhavāḥkaṇḍūraktakaphodbhavāḥH kaṇḍū raktakaphodbhavā A​N
cf. 1938 ed. 2.13.58
kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭāsrāvaś ca jāyate ||
ekībhūtam vraṇaṃ ghoraṃ tam vidyād ahipūtanam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sphoṭāsrāvaś casphoṭā srāvaś caN​H sphoṭāḥ srāvaś ca A vraṇaṃN​H vraṇair A
cf. 1938 ed. 2.13.59
snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇasaṃsthitaḥ |
yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ sañjanayet tadā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vṛṣaṇasaṃsthitaḥvṛṣaṇasaṃsthitaḥH vṛṣṇasaṃśritaḥ A vṛṣyaṇasaṃsthitaḥ N sañjanayet tadāsaṃjanayet tadāsañjanayet tadā𑑎 A​H sa janayet tadā N
cf. 1938 ed. 2.13.60
tataḥ kaṇḍūyanāt kṣipraṃ sphoṭāsrāvaś ca jāyate |
prāhur vvṛṣaṇakacchrūn tāṃ śleṣmaraktaprakojām ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tataḥN​H tatra A sphoṭāsrāvaś caH sphoṭāḥ srāvaś ca A sphoṭā srācaś ca N prāhur
prāhur
N​H

prāhu
A
vvṛṣaṇakacchrūn tāṃH rvṛṣaṇakacchūṃ tāṃ A vṛṣaṇakacchūs tāṃ N śleṣmaraktaprakojāmśleṣmaraktaprakojāṃH śleṣmaraktaprakopajāmśleṣmaraktaprakopajāṃ A​N
cf. 1938 ed. 2.13.61
pravāhaṇātisārābhyān nirgacchati gudo vahiḥ |
rūkṣadurvvaladehasya taṃ gudabhranśam ādiśet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
gudoH gudaṃ A gudā N vahiḥbahiḥN​H bahiḥ A rūkṣadurvvaladehasya taṃrūkṣadurbaladehasya taṃ
rūkṣadurvvaladehasya taṃ
N​H

rūkṣadurbaladehasya taṃ
A
gudabhranśamgudabhraṃśamA​H gudaṃ bhraṃśam N
cf. 1938 ed. 2.13.62
ity evaṃ kṣudrarogāṇāṃ sthānaṃ samparikīrtitam |
tad avekṣya bhiṣak prājño yathādoṣam upācaret || ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
iti kṣudraroganidāne trayodaśamaḥ || 0 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
itiH om. A ity evaṃ kṣudrārogānāṃ jñānaṃ samyari N kṣudraroganidāneH iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne kṣudraroganidānaṃ nāma A kīrttitaṃ || tadavekṣyā bhiṣak prājño yathā doṣam upācaret || ninidānasthāne N trayodaśamaḥH trayodaśo 'dhyāyaḥ A om. N

[Adhyāya 14: draft edition based on MS H]

cf. 1938 ed. 2.14.1
athātaḥ śūkadoṣanidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śūkadoṣanidānamśūkadoṣanidānaṃA​H śūkadoṣanidānā N vyākhyāsyāmaḥA​H dhyāyaṃ vyā N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.14.3
liṅgavṛddhimicchatāmakramapravṛttānāṃ śūkadoṣanimittaṃ vyādhayo daśa cāṣṭau jāyante || tad yathā || sarṣapikāṣṭhīlā grathitaṃ kumbhīkā alajīmṛditaṃ sammūḍhapiṭakā | avamanthaḥ puṣkarikā sparśahāniḥ | uttavaḥ śataponakaḥ | tvaṣkākaḥ śoṇitārbbudaṃ māṃsārbbudaṃ māṃsapāko vidradhis tilakālakañ ceti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
liṅgavṛddhimicchatāmakramapravṛttānāṃA liṅgavṛddhim iicchatām akramapravṛttānā Nac liṅgavṛddhim icchatām akramapravṛttānā Npc liṅgavṛddhim icchat āmakramapravṛttānāṃ H śūkadoṣanimittaṃH śūkadoṣanimittā A śūkadoṣanimittāṃ N vyādhayoN​H om. A cāṣṭauH cāṣṭau ca A​N jāyanteN​H vyādhayo jāyante A tad yathāA​H tadyathā N sarṣapikāṣṭhīlāN​H sarṣapikā aṣṭhīlikā A alajīmṛditaṃalajī mṛditaṃA​H alajī mṛdita N sammūḍhapiṭakāH saṃmūḍhapiḍakā A saṃmūḍhaṃ samūḍhapiḍakā N puṣkarikāA​H puśkarikā N uttavaḥH uttamā A uttava N tvaṣkākaḥ tvakpākaḥ H tvakpākaḥ tvakpākaḥ A​N śoṇitārbbudaṃśoṇitārbudaṃA​H śoṇitārvudaḥ N māṃsārbbudaṃmāṃsārbudaṃ māṃsārbbudaṃ A​H māṃsārvudaḥ N vidradhisvidradhiḥA​N vidradhi H tilakālakañem. tilakālakaś A​N stilakālakañ H
cf. 1938 ed. 2.14.4
gaurasarṣapasaṃsthānā śūkanirvdugnahetukāḥ |
piṭakākapharaktābhyāṃ jñeyā sarṣapisā||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
gaurasarṣapasaṃsthānāgaurasarṣapasaṃsthānāH gaurasarṣapatulyā tu A gaurasarṣapasaṃsthāna N śūkanirvdugnahetukāḥśūkanirvdugnahetukāḥH śūkadurbhagnahetukā A śūkanirbhugnahetukā N piṭakākapharaktābhyāṃpiṭakākapharaktābhyāṃH piḍakā kapharaktābhyāṃ
piḍakā kapharaktābhyāṃ

piḍakākapharaktābhyāṃ
A​N
sarṣapisāsarṣapisāH sarṣapikā budhaiḥ A sarṣapikā tu sā N
cf. 1938 ed. 2.14.5
kaṭhinā viṣamā bhagnair vāyunāṣṭhīlikā bhavet |
śūkair yat pūritaṃ śaśvad grathitaṃ nāma tat kaphāt ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
viṣamāH viṣamair A viṣa N bhagnairH antair A om. N vāyunāṣṭhīlikāH mārutasya prako A mā N bhavet | śūkairH pataḥ |
śūkais
A
om. N
yat pūritaṃH tu viṣasaṃ A om. N śaśvad grathitaṃH bhugnaiḥ piḍakā 'ṣṭhīlikā bhave A bhagnair vāyunāṣṭhīlikā bhave N nāmaH om. A​N tat kaphātH t A​N
cf. 1938 ed. 2.14.6
kumbhīkā raktapittotthā jāvvasthisadṛśāśuṇat |
tulyajātvalajīm vidyād yathā proktām vicakṣaṇaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kumbhīkāH śūkair yat pūritaṃ śaśvadgrathitaṃ tat kaphotthitam |
kumbhīkā
A
śūkair yat pūritaṃ śaśvad grathitan nāma tatkaphāt ||
kumbhīkā
N
jāvvasthisadṛśāśuṇat | tulyajātvalajīmjāvvasthisadṛśāśuṇat | tulyajātvalajīmH jāmbavāsthinibhā 'śubhā A jaṃvvasthisadṛśā śubhā N vidyād yathāH om. A​N proktāmH om. A​N vicakṣaṇaḥvicakṣaṇaḥH om. A​N
cf. 1938 ed. 2.14.7
mṛditaṃ pīḍitaṃ yat tu saṃrabdham vātakopataḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mṛditaṃH alajīlakṣaṇair yuktāmalajīṃ ca vitarkayet | mṛditaṃ A tulyajātvalajīm vidyād yathāproktām vicakṣaṇaḥ ||
mṛditam
N
vātakopataḥH vāyukopataḥ A vāyatakopataḥ N
cf. 1938 ed. 2.14.8
pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe saṃmūḍhapiṭakā bhavet ||
dīrghā bahvyaś ca piṭakā dīryante madhdhatas tu yāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bhṛśasammūḍhebhṛśasaṃmūḍhebhṛśasammūḍheA​H bhṛśasaṃmūḍha N saṃmūḍhapiṭakāH saṃmūḍhapiḍakā A samūḍhāpiḍakam N bahvyaś cabahvyaś caA​H vahvaś ca N piṭakāH piḍakā A​N dīryanteA​H dīryate N madhdhatas tuH madhyatas tu A​N
cf. 1938 ed. 2.14.9
so 'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyām vedanāromaharṣakṛt || ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
so 'vamanthaḥA​H sovamanthaḥ N kaphāsṛgbhyāmkaphāsṛgbhyāṃA​H kaphāsṛgbhyā N vedanāromaharṣakṛtem. vedanāromaharṣakṛt |
pittaśoṇitasaṃbhūtā piḍakā piḍakācitā
A
svedanā romaharṣakṛt ||
piḍakācitā yā piḍakā pittaśoṇitasambhavā
N
vedanāromaharṣakṛt || piṭakācitāyāpiṭakāpittaśoṇitasaṃbhavā H
cf. 1938 ed. 2.14.10
padmakarṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkariketisā ||
sparśahānin tu janayec choṇitaṃ śūkadūṣitaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
padmakarṇikasaṃsthānāpadmakarṇṇikasaṃsthānāN​H padmapuṣkarasṃsthānā A sparśahānin tu
sparśahāniṃ tu
N​H

janayet sparśahāniṃ tu
A
janayec choṇitaṃjanayecchoṇitaṃN​H śoṇitaṃ A śūkadūṣitaṃN​H śūkadūpitam A
cf. 1938 ed. 2.14.11
mudgamāṣopamā raktā piṭakā raktapittajā |
vyādhir evottavo nāma śūkājīrṇṇanimittajaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mudgamāṣopamāA​H mudgamāśopamā N piṭakāH piḍakā A​N vyādhirH
utta
A

vyādhi
N
evottavoevottavoH maiṣā tu vi A reṣottavo N nāmaN​H jñeyā A śūkājīrṇṇanimittajaḥN​H śūkājīrṇanimittajā A
cf. 1938 ed. 2.14.12
chidrair aṇumukhair lliṅgañ citaṃ yasya samantataḥ ||
vātaśoṇitajo vyādhiḥ sa jñeyaḥ śataponakaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
lliṅgañliṅgañlliṅgañN​H vastu A vātaśoṇitajo
vātaśoṇitajo
A​H
om. N
vyādhiḥ saH vyādhirvi A om. N jñeyaḥjñeyaḥA​H om. N śataponakaḥA​H om. N
cf. 1938 ed. 2.14.13
vātapittakṛto jñeyas tv akkāko jvaradāhakṛt |
kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ sarabhiḥ piṭakābhiś ca pīḍitaṃ |
yasya bastirujañ cogrā jñeyan tac choṇitārbbudam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vātapittakṛtoN​H pittaraktakṛto A jñeyasjñeyaḥjñeyasN​H jñeya A tv akkākotv akkākoH stvakpāko A tva kpako N jvaradāhakṛt | kṛṣṇaiḥjvaradāhakṛt ||
kṛṣṇaiḥ
N​H
jvaradāhavān |
kṛṣṇaiḥ
A
sarabhiḥsarabhiḥH saraktaiś ca A saraktābhiḥ N piṭakābhiś caH piḍakābhiś ca A​N pīḍitaṃpīḍitamA​H pīḍītaṃ N bastirujañH vas tu ruja A vastirujaś N cogrāN​H ścogrā A
cf. 1938 ed. 2.14.14
māṃsadoṣeṇa jānīyādarbbudam mānsasaṃbhavaṃ |
śīryante yasya mānsāni yatra sarvvāś ca vedanāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
jānīyādarbbudamjānīyādarbudaṃjānīyādarbbudamA​H jānīyād arvudam N
cf. 1938 ed. 2.14.15
vidyāt tam mānsapākan tu sarvadoṣakṛtam bhiṣak |
vidradhiḥ sannipātena yathoktam abhinirddiśet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bhiṣak | vidradhiḥbhiṣak |
vidradhiṃ
bhiṣak |
vidradhim
H
bhiṣak vidradhiṃbhiṣak |
vidradhiṃ
bhiṣak |
vidradhim
A​N
yathoktamyathoktamN​H yathokta A abhinirddiśetN​H mabhinirdiśet A
cf. 1938 ed. 2.14.16
kṛṣṇāni citrāṇy athavā śūkāni saviṣāṇi vā |
pātitāni pacanty āśu meḍhranniravaśeṣataḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
citrāṇyN​H citrā A athavāN​H ṇyathavā A saviṣāṇi vāsaviṣāṇi vāH saviṣāṇi ca A saviṣāni ca | N pacantypacaṃH pacanpacaṃ A​N āśuH tyāśu A​N
cf. 1938 ed. 2.14.17
kṛṣṇāni bhūtvā mānsāni śīryante yasya dehinaḥ |
sannipātasamutthānan tam vidyāt tilakālakam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kṛṣṇāniN​H kālāni A
cf. 1938 ed. 2.14.18
tatra māṃsārbbudaṃ yac ca māṃsapākaś ca yaḥ smṛtaḥ |
vidradhiś ca na sidhdhanti ye ca syus tilakālakāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tatraA​H tanu N māṃsārbbudaṃH māṃsārbudaḥ A māsārvurda N māṃsapākaś ca yaḥA​H māṃsā pākaś ca yaḥ N sidhdhanti ye ca syusH sidhyanti ye ca syus A sidhyanti ye ca syu N tilakālakāḥtilakālakāḥ A​H ttilakālakāḥ N
iti śūkadoṣanidāne caturddaśamaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
itiH iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne A om. N śūkadoṣanidāneH śūkadoṣanidānaṃ nāma A ni || || o N caturddaśamaḥH caturdaśo 'dhyāyaḥ A om. N

[Adhyāya 15: draft edition based on MS H]

cf. 1938 ed. 2.15.1
athāto bhagnanidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhagnanidānamH bhagnānāṃ nidānaṃ A bhagninidānā Nac bhagnanidānā Npc vyākhyāsyāmaḥA​H dhyāyaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.15.3
patanapīḍanaprahāraviṣaduṣṭaprabhṛtibhir abhighātaviśeṣaiḥ | anekavidhamasthnāṃ bhaṅgam upadiśanti |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
patanapīḍanaprahāraviṣaduṣṭaprabhṛtibhirN​H patanapīḍanaprahārakṣepaṇavyālamṛgadaśanaprabhṛtibhir A anekavidhamasthnāṃA​H anekavidham asthnāṃ N
cf. 1938 ed. 2.15.4
tatra bhagnajātamanekavidhamanusāryamāṇaṃ dvividhamevopapadyate | sandhimukataṃ kāṇḍabhagnañ ca | tatra ṣaḍvidhaṃ sandhim uktaṃ dvādaśavidhaṃ kāṇḍabhagnam bhavati |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bhagnajātamanekavidhamanusāryamāṇaṃH bhaṅga(gna)jātamanekavidhamanusāryamāṇaṃ A bhagnajātam anekavidham anusāryamāṇa N dvividhamevopapadyateA​H dvividham evopapadyate N sandhimukataṃA​H sandhimuktaṃ N sandhimN​H sandhi A uktaṃN​H muktaṃ A dvādaśavidhaṃdvādaśavidhaṃA​H dvādaśavidha N
cf. 1938 ed. 2.15.5
tatra sandhimuktamutpiṣṭam viśliṣṭam viparivarttitam avakṣiptam atikṣiptan tiryak kṣiptam iti |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sandhimuktamutpiṣṭamH sandhimuktam utpiṣṭaṃ A sandhim uktam utpiṣṭam N viparivarttitamN​H vivartitam A avakṣiptamA​H ava N atikṣiptanatikṣiptaṃA​H kṣiptan N itiN​H iti ṣaḍvidham A
cf. 1938 ed. 2.15.6
prasāraṇākuñcanāśaktirugrarujatā sparśāsahatvāñ ceti |
sāmānyataḥ sandhim uktalakṣaṇam uktaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
prasāraṇākuñcanāśaktirugrarujatāprasāraṇākuñcanāśaktirugrarujatāH tatra prasāraṇākuñcanavivartanākṣepaṇāśaktirugrarujatvaṃ A prasāraṇākuñcanāśaktir ugrarujatā N sparśāsahatvāñsparśāsahatvāñ H sparśāsahatvaṃsparśāsahatvañ A​N sāmānyataḥN​H sāmānyaṃ A sandhimN​H sandhi A uktalakṣaṇamuktalakṣaṇamN​H muktalakṣaṇa A uktaṃN​H muktam A
cf. 1938 ed. 2.15.7
vaiśeṣikaṃ tūtpiṣṭe saṃdhāvubhayataḥ śopho vedanāprādurbbhāvo viśeṣataś ca rātrau bhavati | viśliṣṭe 'lpaśophatā vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca || viparivarttite ca sandhau pārśvagamanād viṣamāṅgatā vedanā ca | avakṣipte sandhiviśleṣas tīvrarujatā ca || atikṣipte dvayoḥ sandhdhasthnoratikrāntatā vedanā ca | tiryakkṣipte tv ekāsthipārśvagamanam atyartham iti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
saṃdhāvubhayataḥH sandhāvumayataḥ A sandhāv ubhayataḥ N rātrauN​H nānāprakārā vedanā rātrau prādu A bhavatiN​H rbhavanti A 'lpaśophatāH 'lpaḥ śopho A lpaśophatā N viparivarttite caH vivartite tu A viparivarttitañ ca N sandhauN​H sandhi A pārśvagamanād viṣamāṅgatāN​H pārśvāpagamanād viṣamāṅgatā A sandhiviśleṣasśandhiviśleṣasA​N sandhiviśleṣa H tīvrarujatā caN tīvrarujatvaṃ ca A stīvrarujatā ca H atikṣipteA​H avakṣipte N sandhdhasthnoratikrāntatāsandhdhasthnoratikrāntatāH sandhyasthnoratikrāntatā A sandhyasthnor atikrāntatā N tv ekāsthipārśvagamanamN​H tv ekāsthipārśvāpagamanam A itiN​H vedanā ceti A
cf. 1938 ed. 2.15.8
kāṇḍabhagnam ata ūrddhvam vakṣyāmaḥ || karkkaṭakam aśvakarṇṇañ cūrṇitam piccitam asthicchallitākāṇḍabhagnam atipātitam majjānugataṃ vakrañ cchinnaṃ sphuṭitaṃ sphāṭitam iti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kāṇḍabhagnamN​H kāṇḍabhagna A ataN​H mata A asthicchallitākāṇḍabhagnamasthicchallitākāṇḍabhagnamH asthicchallitaṃ kāṇḍabhagnaṃ A acchallitā kāṇḍā bhagnam Nac asthicchallitā kāṇḍā bhagnam Npc atipātitamatipātitaṃN​H om. A majjānugataṃH majjānugatam atipātitaṃ A majjānugata N sphuṭitaṃN​H pāṭitaṃ A sphāṭitamN​H sphuṭitam A itiN​H iti dvādaśavidham A
cf. 1938 ed. 2.15.9
śvayathubāhulyam avapīḍyamāne śabdaḥ srastāṅgatā vividhavedanāpravṛttir iti || sāmānyataḥ kāṇḍabhagnalakṣaṇam uktaṃ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
avapīḍyamāneN​H spandanavivartanasparśāsahiṣṇutvam avapīḍyamāne A vividhavedanāpravṛttirN​H vividhavedanāprādurbhāvaḥ sarvāsv avasthāsu na śarma A itiN​H lābha iti A sāmānyataḥN​H samāsena A
cf. 1938 ed. 2.15.10
viśeṣatas tu sammūḍham ubhayato 'sthi madhye bhagnaṃ granthirivonnataṃ karkkaṭakaṃ || aśvakarṇṇavad udgatamaśvakarṇṇaṃ || śabdasparśābhyāñcūrṇṇitam avagacchet || piccitam pṛthulatāṅgatam alpaśophaṃ || pārśvato 'nvasthihīnodgato 'asthicchalitakannāmavellite prakampyamānaṃ || kāṇḍabhagnam asthiniḥśeṣacchinnāsthyavayavaḥ || asthimadhyapraviṣṭātipātitasaṃjñaḥ || kṣatabhagnam unnahyamānam ajjammajjānugataṃ || ābhugnam iva yad vimuktāsthi tad vakran nāma || anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ chinnaṃ || sphuṭitama nubahudāritavedanāvān || śūkapūrṇṇam ivādhmātam vipulaikadā visphāṭitan nāma ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
viśeṣatas tuviśeṣatas tuN​H viśeṣas tu A sammūḍhamN​H saṃmūḍha A ubhayatoN​H mubhayato A bhagnaṃH bha(la)gnaṃ A bhagna N granthirivonnataṃH granthir ivonnataṃ A ganthir ivonnaṃ N karkkaṭakaṃkarkaṭakamkarkkaṭakaṃ A​H karkaṭakaḥ N aśvakarṇṇavad udgatamaśvakarṇṇaṃaśvakarṇṇavad udgatamaśvakarṇṇaṃH aśvakarṇavad udgatam aśvakarṇakaṃ A aśvakarṇṇavad udgatam aśvakarṇṇaṃ N śabdasparśābhyāñcūrṇṇitamsabdasparśābhyāṃ cūrṇṇitamN​H spṛśyamānaṃ śabdavac cūrṇitam A pṛthulatāṅgatampṛthulatāṃ gatamN​H pṛthutāṃ gatam A alpaśophaṃana_lpaśophaṃH analpaśophaṃana_lpaśophaṃ A​N pārśvatoN​H pārśvayor A 'nvasthihīnodgatoṇvasthihīnodgatoN​H asthi hīnodgatam A 'asthicchalitakannāmavellite'asthicchalitakannāmavelliteH asthicchalitaṃ, vellate A sthicchallitakan nāmavellite N prakampyamānaṃN​H prakampamānaṃ A kāṇḍabhagnamA​H kaṇḍabhagnam N asthiniḥśeṣacchinnāsthyavayavaḥH asthyavayavo A asthi niśeṣacchinnāsthyavayavaḥ N asthimadhyapraviṣṭātipātitasaṃjñaḥasthimadhyapraviṣṭātipātitasaṃjñaḥH 'sthimadhyam anupravi A asthimadhyapraviṣṭhātipātitaḥ saṃjñaḥ N kṣatabhagnamN​H śya majjānam A unnahyamānamunnahyamānamH unnahyatī A unnahyamāna N ajjammajjānugataṃajjammajjānugataṃH ti majjānugatam, asthi niḥśeṣataś chinnam atipātitam A majjām majjānugataṃ N ivaN​H om. A yad vimuktāsthiN​H avimuktāsthi A tad vakranH vakram A ta vakran N nāmaH om. A nāmaḥ N sphuṭitamaH pāṭitam a A sphuṭitaṃ a N nubahudāritavedanāvān || śūkapūrṇṇamH ṇubahuvidāritaṃ vedanāvac ca, śūkapūrṇam A nubahudaritavedanāvān || śūkajpegpūrṇṇam N vipulaikadāvipulaikadāN​H vipulaṃ A visphāṭitanvisphāṭitanH visphuṭitaṃ A ri sphāṭitan N nāmaN​H sphuṭitam iti A
cf. 1938 ed. 2.15.11
teṣu cūrṇṇitaṃcchinnātipātitamajjānugatāni kṛcchrasādhdhāni | kṛśātivṛddhabālāsahāyānāṃ kṣatakṣīṇakuṣṭiśvāsināṃ savraṇāḥ niḥsandhyupagatāni ceti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cūrṇṇitaṃcchinnātipātitamajjānugatāniH cūrṇitacchinnātipātitamajjānugatāni A cūrṇṇataṃ cchinnātipātitamajjānugatāni N kṛcchrasādhdhāniH kṛcchrasādhyāni A​N kṛśātivṛddhabālāsahāyānāṃkṛśātivṛddhabālāsahāyānāṃN​H kṛśavṛddhabālānāṃ A kṣatakṣīṇakuṣṭiśvāsināṃN​H kṣatakṣīṇakuṣṭhiśvāsināṃ A savraṇāḥsavraṇāsavraṇāḥN​H om. A niḥsandhyupagatāniH sandhyupagataṃ A ni sandhyupagatāni N
cf. 1938 ed. 2.15.12
bhavati cātra || bhinnaṅkapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhim uktaṃ tathā cyutaṃ | jaghanam pratipiṣṭañ ca varjjayīta vicakṣaṇaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
bhavatiH bhavanti A om. N cātraA​H bha bhavati cātra N kaṭyāṃ tukaṭyān tukaṭyāṃ tuN​H kaṭhyāṃ tu A sandhimN​H sandhi A uktaṃuktanN​H muktaṃ A varjjayītavarjayītaN​H varjayetta A vicakṣaṇaḥN​H ccikitsakaḥ A
cf. 1938 ed. 2.15.13
asaṃkliṣṭaṅkapālañ ca lalāṭe cūrṇṇitañ ca yat ||
bhagnaṃ stanāntare śaṃkhaṃ pṛṣṭhe mūrddhni ca varjjayet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
asaṃkliṣṭaṅkapālañ caH asaṃśliṣṭaṃ kapālaṃ tu A alaṃ kliṣṭaṅ kapālañ ca N śaṃkhaṃH śaṅkhe A saṅkhyam N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. ādito yac ca durjātamasthi sandhir athāpi vā A
cf. 1938 ed. 2.15.14cd
samyaksandhitam apy asthidurnnikṣeptanibandhanāt |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
samyaksandhitamsamyaksaṃdhitamN​H samyagyamitam A asthidurnnikṣeptanibandhanātasthi durnikṣeptanibandhanātN​H asthi durnyāsād durnibandhanāt A
cf. 1938 ed. 2.15.15ab
saṃkṣobhād vāpi yad gacchet vikriyāntam api varjjayet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
saṃkṣobhād vāpiH saṅkhobhād vā 'pi A sakṣobhād vāpi N yad gacchet vikriyāntamyad gacchet vikriyāntamH yad gacched vikriyāṃ tayad gacched vikriyānta A​N apiH c ca A vi N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. madhyasya vayaso 'vasthās tisro yāḥ parikīrtitāḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. tatra sthiro bhavej jantur upakrānto vijānatā A
cf. 1938 ed. 2.15.16cd
taruṇāsthīni nāmyante bhajyante nalakāni tu |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
nāmyanteN​H namyante A
cf. 1938 ed. 2.15.17
kapālān vibhajyante sphullanti rucakāni tu ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kapālān vibhajyanteH kapālān vibhidyante A kapālāni vibhajyante N sphullantisphullantiN​H sphuṭanti A tuN​H ca A
iti bhagnanidāne pañcadaśamaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
iti bhagnanidāneH iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne bhagnanidānaṃ nāma A 15 || 0 || N pañcadaśamaḥpañcadaśamaḥH pañcadaśo 'dhyāyaḥ A om. N

[Adhyāya 16: draft edition based on MS H]

cf. 1938 ed. 2.16.1
athāto mukharoganidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mukharoganidānamH mukharogāṇāṃ nidānaṃ A mukharoganidānādhyāyaṃ N vyākhyāsyāmaḥvyākhyāsyāmaḥA​H vāvyāvyākhyāsyāmaḥ N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.16.3
mukharogāḥ pañca ṣaṣṭir bhavanti || saptasv āyataneṣu || tatrāyatanāni oṣṭhau dantamūlāni dantā jihvā tālū kaṇṭha sarvvāṇi ceti || tatrāṣṭāv oṣṭhayoḥ ||pañcadaśa dantamūle || aṣṭau danteṣu || pañcajihvāyāṃ || navatāluni || saptadaśakaṇṭhe || trayas sarvveṣv āyataneṣu ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
ṣaṣṭirN​H ṣaṣṭi A bhavantiN​H rbhavanti A saptasvsapta svN​H sapta A āyataneṣuāyataneṣuN​H svāyataneṣu A jihvāA​H jijihvā N tālūH tālu A​N kaṇṭhaN​H kaṇṭhaḥ A cetiA​H cceti N tatrāṣṭāvH tatrāṣṭā A tarāṣṭā N oṣṭhayoḥ ||pañcadaśaoṣṭhayoḥ ||pañcadaśaH voṣṭhayoḥ, pañcadaśa A voṣthayoḥ pañcadaśa N dantamūleH dantamūleṣu A dantamūla N navatāluninava tāluniA​H nava tālūni N sarvveṣvsarvveṣvH sarve A sarveṣ N āyataneṣuH ṣvāyataneṣu A āyataneṣv iti N
cf. 1938 ed. 2.16.4
tatroṣṭhe prakopād vātapittakaphasannipātaraktamānsamedo 'bhighātanimittāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tatroṣṭheH tatrauṣṭha A​N prakopād vātapittakaphasannipātaraktamānsamedoprakopād vātapittakaphasannipātaraktamāṃsamedoprakopād vātapittakaphasannipātaraktamānsamedoN​H prakopā vātapittaśleṣmasannipātaraktamāṃsamedo A 'bhighātanimittāḥH bhighātanimittāḥ A​N
cf. 1938 ed. 2.16.5
karkkaśau paruṣau stabdhau samprāptānilavedanau |
dālyete paripoṭyete oṣṭhaumārutakopataḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
stabdhauA​H sta N samprāptānilavedanauH kṛṣṇau tīvraruganvitau A saṃprāptānilavedanu N paripoṭyeteparipoṭyeteH paripāṭhyete A paripāṭyete | hy N oṣṭhaumārutakopataḥoṣṭhau mārutakopataḥN​H hyoṣṭhau mārutakopataḥ A
cf. 1938 ed. 2.16.6
cīyete piṭakābhiś ca sarujābhiḥ samantataḥ |
sadāhapākapiṭakau pītābhāsau ca pittataḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cīyeteH ācitau A cīyate N piṭakābhiś caH piḍākābhis tu A piḍakābhiś ca N sarujābhiḥsarujābhisN​H sarṣapākṛtibhir A samantataḥN​H bhṛśam A sadāhapākapiṭakauH
sadāhapākasaṃsrāvau
A

sadāhapākapiḍakau
N
pītābhāsau caN​H nīlau pītau ca A
cf. 1938 ed. 2.16.7
savarṇṇābhiś ca cīyete piṭakābhir avedanau |
bhavatas tu kaphādoṣṭhau picchilau śītalau gurū ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
savarṇṇābhiś casavarṇṇābhis tuH savarṇābhis tusavarṇṇābhis tu A​N cīyeteA​H cīyate N piṭakābhirH piḍakābhir A​N bhavatas tu
bhava ta s tu
Npc​H

kaṇḍūmantau
A

bhava s tu
Nac
kaphādoṣṭhauN​H kaphācchūnau A gurūA​H guru N
cf. 1938 ed. 2.16.8
sakṛtkṛṣṇau sakṛtpītau sakṛtsv etau tathaiva ca |
sannipātena vijñeyāv anekapiḍakācitau ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sakṛtsvH sakṛ A​N etauH cchvetau A c chvetau N vijñeyāvH vijñeyā A​N anekapiḍakācitauanekapiḍakācitauH vanekapiḍikācitau A vanekapiḍakācitau N
cf. 1938 ed. 2.16.9
kharjjūraraktavarṇṇābhiḥ piṭakābhir nnipīḍitau |
raktopasṛṣṭarudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kharjjūraraktavarṇṇābhiḥH kharjūraphalavarṇābhiḥ A kharjūraraṅgavarṇṇābhiḥ N piṭakābhirpiṭakābhirH piḍakābhiḥ A piḍakābhi N nnipīḍitaunipīḍitauN​H samācitau A raktopasṛṣṭarudhiraṃH
raktopasṛṣṭau rudhiraṃ
A​N
cf. 1938 ed. 2.16.10
gurū sthūlau māṃsaduṣṭau māṃsapiṇḍavad udgatau |
jantavaś cātramūrcchanti narasyobhayato mukhāt ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
gurūH māsaduṣṭau gurū A guru N māṃsaduṣṭauN​H om. A māṃsapiṇḍavad udgatauN​H māṃsapiṇḍavadudgatau A narasyobhayatoN​H sṛkkasyobhayato A
cf. 1938 ed. 2.16.11ab
sarppirmmaṇḍapratīkāśau medasā kaṇḍurau gurū |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sarppirmmaṇḍapratīkāśauH om. A sarpir maṇḍapratīkāśau N kaṇḍuraukaṇḍurauH ghṛtamaṇḍābhau A om. N gurūH kaṇḍūmantau sthirau mṛdū A kaṇḍurau guru N
cf. 1938 ed. 2.16.12ab
oṣṭhauparyavadīryete poṭyete cābhighātataḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
oṣṭhauparyavadīryeteoṣṭhauparyavadīryeteH kṣatajābhau vidīryete A oṣṭhau paryavadīryate N poṭyeteH pāṭhyete A pāṭyete N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. grathitau ca samākhyātāvoṣṭhau kaṇḍūsamanvitau A
cf. 1938 ed. 2.16.11cd
acchaṃ sphaṭikasaṃkāśaṃ sasrāvaṃ sravato bhṛśaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sphaṭikasaṃkāśaṃsphaṭikasaṃkāśaH sphaṭikasaṅkāśasphaṭikasaṃkāśa A​N sasrāvaṃH māsrāvaṃ A​N sravatoH sravayo A sraṃvato N bhṛśaṃN​H gurū A
cf. 1938 ed. 2.16.11a
dantacchadāvadīryete poṭyete cāsakṛtpunaḥ ||
tato vraṇaḥ susaṃrūḍho mṛdutvam upagacchati ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
dantacchadāvadīryetedantacchadāvadīryeteH dantacchadāvadīryate N susaṃrūḍhoH susaṃruḍho N
cf. 1938 ed. 2.16.13
dantamūlagatās tu śītādo dantapuppuṭo dantaveṣṭaḥ sauśiro mahāsauśiraḥ paridaraḥ | upakuśaḥ | dantavaidarbbhaḥ | khalivarddhanaḥ | adhimāṃsaḥ | nāḍyaḥ pañceti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
dantapuppuṭoH dantapuppuṭako A dantapupuṭo N dantaveṣṭaḥH dantaveṣṭakaḥ A​N sauśirośauśiroN​H śauṣiro A mahāsauśiraḥH mahāśauṣiraḥ A​N khalivarddhanaḥN​H vardhanaḥ A pañcetiA​H pañcati N
cf. 1938 ed. 2.16.14
śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravarttate |
durggandhī nisakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yasyākasmāt pravarttateyasyākasmāt pravartateA​H yasyo kasmāt pravartate |\ N durggandhī
durgandhī
A​H

durgandī
N
mṛdūniA​H bhavanti N
cf. 1938 ed. 2.16.15
dantamāṃsāni pacyante pacanti ca parasparaṃ |
śītādonāmasavyādhiḥ kaphaśoṇitasambhavaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
pacyanteH śīryante A paryante N śītādonāmasavyādhiḥH
śītādo nāma sa vyādhiḥ
A​N
cf. 1938 ed. 2.16.16
dantayos triṣu vā yasya śvayathuḥ sparśanā sahaḥ |
dantapuppuṭako nāma savyādhiḥ kapharaktajaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
dantayosdantayoH dantayodantayo A​N triṣu vāH striṣu vā A stṛṣu vā N sparśanāH sarujo A sparśanārtha N sahaḥN​H mahān A dantapuppuṭako
dantapuppuṭako
A​H

dantapuprpaṭako
N
nāmaN​H om. A savyādhiḥN​H jñeyaḥ A kapharaktajaḥH kapharaktanimittajaḥ A kapharaktajāḥ N
cf. 1938 ed. 2.16.17
sravanti pūyarudhiraṃ calādantā bhavanti ca |
dantaveṣṭaḥ savijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cf. 1938 ed. 2.16.18
śvayathūr ddantamūleṣu rujāvān kaphasambhavaḥ | lālāsrāvī sa vijñeyaḥ sauśironām anāmataḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śvayathūrH śvayathu A śvayathur N ddantamūleṣudantamūleṣuN​H rdantamūleṣu A rujāvān kaphasambhavaḥrujāvān kaphasambhavaḥN​H rujāvān kapharaktajaḥ A sauśironāmH kaṇḍūmāñ śauṣiro A śauśiro nā N anāmataḥanāmataḥH gadaḥ A ma nāmataḥ N
cf. 1938 ed. 2.16.19
dantāś calanti veṣṭabhyas tālu cāpy avadīryate |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
veṣṭabhyasH veṣṭebhyas A​N avadīryateavadīryateN​H avadīryate |
dantamāṃsāni pacyante mukhaṃ ca paripīḍyate
A
cf. 1938 ed. 2.16.20
yasmin sa sarvvajo vyādhir mmahāsauśirasaṃjñitaḥ ||
dantamāṃsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāsakṛt |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yasmin saA​H yasmim sa N vyādhirH vyādhi A vādhir N mmahāsauśirasaṃjñitaḥmmahāsauśirasaṃjñitaḥH rmahāśauṣirasaṃjñakaḥ A mahāśausirasaṃjñetaḥ N yasmin ṣṭhīvatiA​H yasmin vati N cāsakṛtcāsakṛjpegtN​H cāpy asṛk A
cf. 1938 ed. 2.16.21
pittāsṛkkaphajo vyādhir jñeyaḥ paridaro hi saḥ ||
veṣṭaḥ sadāhampacati yasyadantāścalantica| dāhena veṣṭāstaptāś ca śuṣyante cāgninā yathā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vyādhirN​H vyādhi A jñeyaḥH rjñeyaḥ A jñeya yā N veṣṭaḥH
ceṣṭe
A

veṣṭes
N
sadāhampacatisadāham pacatiN​H ṣu dāhaḥ pākaś ca A yasyadantāścalanticayasyadantāścalanticaH tebhyo dantāś calanti ca A yasya dantāś calanti ca N dāhenaN​H om. A veṣṭāstaptāś caH om. A veṣṭās taptāś ca N śuṣyanteśuṣyanteN​H om. A cāgnināN​H om. A yathāN​H om. A
cf. 1938 ed. 2.16.22
aghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitam mandavedanāḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
aghaṭṭitāḥN​H āghaṭṭitāḥ A prasravantiA​H ptasravanti N mandavedanāḥH mandavedanāḥ |
ādhmāyante srute rakte mukhaṃ pūti ca jāyate
A
mandavedanā N
cf. 1938 ed. 2.16.23
yasmin sopakuśonāma pittaraktakṛto gadaḥ ||
ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yasmin sopakuśonāmaH yasminnupakuśaḥ sa syā A yasmiṃ sopakuśo nāma N pittaraktakṛtoN​H t pittaraktakṛto A
cf. 1938 ed. 2.16.24
bhavanti dantāś ca calāḥ savaidarbbhā'bhighātajaḥ ||
mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
dantāś caH ca calā A om. N calāḥcalāḥH dantāḥ A dantās calās N savaidarbbhā'bhighātajaḥH sa vaidarbho 'bhighātajaḥ A sac vaidarbhābhighātajaḥ N
cf. 1938 ed. 2.16.25
khalivarddhanasaṃjño sau jāter ukca praśāmyati ||
hānavye paścime dante mahāśophomahārujaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
khalivarddhanasaṃjñokhalivardhanasaṃjñokhalivarddhanasaṃjño N​H vardhanaḥ sa mato A sausauN​H vyādhi A jāterH rjāte A jāyate N ukcaH ruk ca A​N mahāśophomahārujaḥH mahāñ chotho mahārujaḥ A mahāsaupho mahārujāḥ N
cf. 1938 ed. 2.16.26
lālāsrāvī kaphakṛto jñeyaḥ so 'dhikamāṃsakaḥ ||
dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yathoditāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kaphakṛtoA​H kaphakṛ N jñeyaḥ soN​H vijñeyaḥ so A 'dhikamāṃsakaḥH 'dhimāṃsakaḥ A dhikamāṃsakaḥ N yathoditāḥN​H yatheritāḥ A
cf. 1938 ed. 2.16.27
dantagatās tu dālanaḥ krimidanta kodanta harṣo bhañjanakaḥ | dantaśarkkarā | kapālikā | śyāvadantaḥ | hanur mmokṣaś ceti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kodantako, dantaH ko dantako, danta A​N dantaśarkkarādantaśarkarāA​H śarkkarā N kapālikāA​H kakapālikāḥ N śyāvadantaḥśyāvadantaḥH śyāvadantako A śyāvadantā N hanurH hanu A​N
cf. 1938 ed. 2.16.28
dāryamāṇeṣv ivarujā yasya danteṣu jāyate |
dālanonāma savyādhiḥ sadāgatinimittajaḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
dāryamāṇeṣvH om. A dīryamāneṣv N ivarujāiva rujāN​H om. A yasyaN​H dā A danteṣuH lyante bahudhā dantā yasmiṃs tīvraru A danteṣu jāyate N jāyateH ganvitāḥ A om. N dālanonāmaH
dālanaḥ sa i
A

dālano nāmas
N
savyādhiḥsa | vyādhisN​H ti jñeyaḥ A
cf. 1938 ed. 2.16.29
kṛṣṇaścchidraś ca calati sasaṃrambho mahārujaḥ |
animittarujovātātsajñeyaḥ krimidantakaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kṛṣṇaścchidraś caH kṛṣṇaścchidrī ca A kṛṣṇas chidras ca N calatiN​H laḥ srāvī A sasaṃrambhoN​H sasṃrambho A animittarujovātātsajñeyaḥanimittarujovātātsajñeyaḥH
animittarujo vātādvijñeyaḥ
A

animittarujo vātāt saṅjeyaḥ
N
krimidantakaḥkrimidantakaḥN​H kṛmidantakaḥ A
cf. 1938 ed. 2.16.30
śītamuṣṇañ ca daśanāḥ sahante sparśanan na ca |
yasya tad dantaharṣan tu vyādhim vidyāt samīraṇāt ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śītamuṣṇañ caśītamuṣṇaṃ caA​H śītam uṣṇañ ca N tad dantaharṣan tutad dantaharṣan tuN​H taṃ dantaharṣaṃ tu A
cf. 1938 ed. 2.16.31
vaktram vakram bhaved yasya dantabhaṅgaś ca jāyate |
kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñitaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vaktramvaktraṃA​H vakram N bhaved yasyaH bhaved yasmin A bhavedyasya N dantabhaṅgaś cadantabhaṅgaś caA​H dantabhalngaś ca N jāyateH tīvraru A jajate N kaphavātakṛto
kaphavātakṛto
N​H
k |
kaphavātakṛto
A
cf. 1938 ed. 2.16.32
śarkkar eva sthirībhūto malo danteṣu yasya vai |
sā dantānāṃ guṇaharī vijñeyā dantaśarkkarā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śarkkarśarkarN​H śarka A … folio 68r K evaN​H reva A om. K sthirībhūtoA​N​H om. K maloA​N​H om. K danteṣudanteṣuN​H danateṣu A om. K yasya vai | sāyasya vai |
sā
A​H
om. K yasya vaiḥ |
sā
N
dantānāṃ dantānāṃA​N​H nāṃ K guṇaharīA​K​H guṇāṃ harī N
cf. 1938 ed. 2.16.33
kapāleṣv iva dīryatsudantānāṃ saiva śarkkarā |
kapāliketi paṭhitā sadā dantavināśinī ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kapāleṣvkapāleṣvK​N​H om. A ivaK​N​H om. A dīryatsudantānāṃdīryatsu dantānāṃK​N​H dalanti dan A saivaK​N​H tava A śarkkarāśarkarāK​N​H lkāni yadā śarkarayā saha |
jñeyā
A
kapāliketi
kapāliketi
K​N​H
kapālikā A
paṭhitāpaṭhitāK​N​H sai A sadāK​N​H va da A dantavināśinīN​H śanānāṃ vināśinī A dantavināśanī K
cf. 1938 ed. 2.16.34
asṛṇmiśreṇa pittena dagdhodantas tv aśeṣataḥ |
śyāvatān nīlatām vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
asṛṇmiśreṇaasṛnmiśreṇaasṛṇmiśreṇaN​H yo 'sṛṅniśreṇa A asṛṅbhiśreṇa K dagdhodantasH dagdho dantas A​N dagdhāṃ dantas K tv aśeṣataḥA​K​H tv avaśeṣataḥ N vāpiK​N​H vā 'pi A
cf. 1938 ed. 2.16.35
vātena tais tair bbhāvaiś ca hanusandhivisaṅgataḥ |
hanurmmokṣa iti jñeyo vyādhir ardditalakṣaṇaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vātena tais tairvātena tais tairA​N​H vātena tair stair K bbhāvaiś cabhāvaiś caN​H bhāvais tu A​K hanusandhivisaṅgataḥH hanusandhirvidaṃhataḥ A hanusandhir vidaṅgataḥ K hanusandhir viṃsagataḥ N hanurmmokṣa
hanurmokṣa
N​H

hanumokṣa
A​K
jñeyoA​K​H vijñeyo N ardditalakṣaṇaḥarditalakṣaṇaḥA​K​H arddhitalakṣaṇaḥ N
cf. 1938 ed. 2.16.36
jihvāgatās tu |
kaṇṭakās trividhās tribhir ddoṣair alāsa upajihvā ceti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
jihvāgatās tujihvāgatās tuK​N​H jihvāgatāstu A kaṇṭakāskaṇṭakāsK​N​H kaṇṭakā A trividhāsN​H strividhās A trividhāṃs K tribhirA​N​H tribhi K ddoṣairdoṣaiḥdoṣairA​K doṣaiddoṣai N​H alāsaA​K lāsa N ralāsa H upajihvāN​H upajihvikā A​K
cf. 1938 ed. 2.16.37
jihvānilena sphuṭitā prasuptā bhavec ca śākacchadanaprakāśā |
pittātsadāhair anucīyate ca dīrghaiḥ saraktair apikaṇṭakaiś ca ||
kaphena gurvvī bahalā citā ca mānsāṅkuraiḥ śālmalikaṇṭakaubhābhaiḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
jihvānilenaN​H jihvā 'nilena A jijvānilena K sphuṭitāA​N​H sphuṭiā K śākacchadanaprakāśāA​K​H śākac chādanaprakāśā N pittātsadāhair
pittāt sadāhair

pittāt sadāhair
K​N​H

pittena pītā
A
anucīyate caanucīyate caK​H paridahyate ca A aṇumīyate ca N dīrghaiḥK​N​H citā A bahalāvahalāA​N​H vahalā K mānsāṅkuraiḥmānsāṅkuraiḥH māṃsodgamaiḥ A māṃsodgaraiḥ K māṃsodḥ N śālmalikaṇṭakaubhābhaiḥem. śālmalikaṇṭakābhaiḥ A​K​N śālmalikaṇṭakaubhaibhaiḥ H
cf. 1938 ed. 2.16.38
adhogato yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so 'lāsasaṃjñaḥkapharaktamūrttiḥ ||
jihvāṃ sa tu stambhayate pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśam eti pākaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
adhogato yaḥN​H jihvātale yaḥ A om. K śvayathuḥśvayathuḥA​N​H om. K pragāḍhaḥ soA​N​H om. K 'lāsasaṃjñaḥkapharaktamūrttiḥ'lāsasaṃjñaḥ kapharaktamūrtiḥ'lāsasaṃjñaḥkapharaktamūrttiḥA​H kapharaktamūrtti K lāsasaṃjñaḥ kapharaktamūrtiḥ N jihvāṃ sa tu
jihvāṃ sa tu
A​K​H

jihvā sa tu
N
stambhayateK​N​H stambhayati A mūle caK​N​H mūle tu A bhṛśamA​N​H bhṛśa K etiA​N​H meti K
cf. 1938 ed. 2.16.39
jihvāgrarūpaḥ śvayathur hi jihvām
unnāmya jātaḥ kapharaktamūlaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
unnāmyaunnāmyaK​N​H unnamya A kapharaktamūlaḥH kapharaktayoniḥ |
prasekakaṇḍūparidāhayuktā prakathyate 'sāv upajihviketi
A
kapharaktamūlaḥ ||
lālākaraḥ kaṇḍuyutaḥ sacoṣaḥ sā tūpajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ
K
kapharaktamūlaḥ ||
lāakaraḥ kaṇḍuyutaḥ sa coṣaḥ | sātupajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ
N
cf. 1938 ed. 2.16.39a
lālākaraḥ kaṇḍuyutaḥ sa coṣaḥ sātupajihvā paṭhitā bhiṣagbhiḥ | |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
cf. 1938 ed. 2.16.40
tālugatās tu || galaśuṇḍikā tuṇḍikerī adhruṣaḥ kacchapaḥ | arbbudaḥ | mānsasaṃghātaḥ | tālu puppuṭakaḥ | tāluśoṣaḥ | tālupāka iti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
tuṇḍikerīA​N​H tuṇḍīkerī K arbbudaḥH arbudaṃ A arvudaḥ K arvuddhaḥ N mānsasaṃghātaḥmāṃsasaṅghātaḥmāṃsasaṃghātaḥA​K​H māsasaṃghātaḥ N tālu puppuṭakaḥtālu puppuṭakaḥH tālupuppuṭaḥ A
tālupuṣpuṭākaḥ
K
tālupurppuṭakaḥ N
cf. 1938 ed. 2.16.41
kaphāsṛgbhyāntālumūlātpravṛddho dīrghaḥ śophodhmātabastiprakāśaḥ | tṛṣṇākāsaḥ śvāsakṛttam vadanti vyādhim vaidyā galaśuṇḍeti nāmnā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kaphāsṛgbhyāntālumūlātpravṛddhokaphāsṛgbhyāntālumūlātpravṛddhoH śleṣmāsṛgbhyāṃ tālumūlāt pravṛddho A kaphāṃ sṛbhyāṃ tālumūlāt pravṛddhā Kac kaphāṃ sṛgabhyāṃ tālumūlāt pravṛddhā Kpc kaphosṛgbhyān tālumūlāt pravṛddho N śophodhmātabastiprakāśaḥH śopho dhmātabastiprakāśaḥ A śopho dhmātavastiprakāśaḥ K śopho dhmāṃtavastiprakāśaḥ N tṛṣṇākāsaḥ
tṛṣṇākāsaḥ

tṛṣṇā kāsaḥ
K​N​H

tṛṣṇākāsa
A
śvāsakṛttamśvāsakṛ ttaṃśvāsakṛttaṃK​N​H śvāsakṛt saṃ A vadantiK​N​H pradiṣṭo A vyādhimN​H vyādhir A vyādhi K vaidyāvaidyāḥK​H vaidyaiḥ A vaidyaḥ N galaśuṇḍetigalaśuṇḍetiN​H kaṇṭhaśuṇḍīti A galaśuṇḍati K nāmnāA​K​H nāmnāḥ N
cf. 1938 ed. 2.16.42
śophaḥ sthūlastodadāha prapākī prāguktābhyāṃ tuṇḍikerīmatā tu | mṛduḥ śopho lohitottho jñeyo 'dhruṣaḥ sajvaras tīvra ruk ca ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śophaḥA​K​H śophāḥ N sthūlastodadāha prapākīsthūlastodadāhaprapākīK​N​H sta A prāguktābhyāṃprāg uktābhyānK​N​H om. A tuṇḍikerīmatā tutuṇḍikerī matā tutuṇḍikerī matā tuK​N​H om. A mṛduḥ
mṛduḥ
K​N​H
om. A
śophoN​H bdho A śotho K lohitotthoN​H lohiṃtastāludeśe raktā A lohitā K jñeyoK​N​H jñeyaḥ so A 'dhruṣaḥ'dhruṣoA​H dhruṣaḥ K​N sajvarassa jvarasK​N​H rugjvarā A tīvraK​N​H ḍhyaḥ A ruk caK​H om. A ruk N
cf. 1938 ed. 2.16.43
kūrmmonnato vedanā'śīghrajanmā rogo jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā tu || padmākaran tālumadhye tu śophaṃ tam vidyād raktārbbudaṃ proktaliṃgaṃ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kūrmmonnatokūrmonnatoN​H kūrmotsanno A kūrmonna K vedanā'śīghrajanmāvedanā'śīghrajanmāH 'vedano 'śīghrajanmā A tovedanośrīghrajanmā K vedanāśīghrajarmā N rogorogoK​N​H 'rakto A jñeyaḥA​K​H jñeu N kacchapaḥA​K​H aḥ cchapaḥ N śleṣmaṇā tuśleṣmaṇā tuK​N​H śleṣmaṇā syā A padmākaran
padmākāraṃ

padmākāran
H
t |
padmākāraṃ
A
padmākāraṃ
padmākāraṃ

padmākāran
K​N
śophaṃ tamśophaṃ taṃśophaṃ tamK​N​H śophaṃ A vidyād raktārbbudaṃvidyād raktārvudaṃN​H vidyād raktād arbudaṃ A vidyād raktārdvudaṃ K proktaliṃgaṃproktaliṅgamproktaliṅgaṃproktaliṃgaṃA​N​H proktaliṃṅgaṃ K
cf. 1938 ed. 2.16.44
māṃsannirujan tālumadhye kaphāt tu prokto vaidyair mmāṃsasaṃghāta eṣaḥ || arukchiraḥ kolamātraḥ kaphena samedasāpuppuṭas tāludeśe |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
māṃsannirujanmāṃsaṃ nirujaṃmānsannirujanK​N​H duṣṭaṃ māṃsaṃ śleṣmaṇā nīrujaṃ A tālumadhyeN​H om. A tālu K kaphāt tu proktoH ca tālvantaḥ A kaphān prorvai K kaphā prokto N vaidyairH sthaṃ A dyai K vaidair N mmāṃsasaṃghātamāṃsasaṃghātamāṃsasaṅghātammāṃsasaṃghātaK​N​H māṃsasaṅghātam A eṣaḥK​N​H āhuḥ A arukchiraḥarukchiraḥH
nīruk sthāyī
A

aruk sthiraḥ
K

arusthiraḥ
N
kaphenaK​N​H kaphāt syā A samedasāpuppuṭassamedasāpuppuṭasH n medoyuktāt puppuṭa A samedasā purpuṭās K samedasā purppuṭas N tāludeśetāludeśe K​N​H stāludeśe A
cf. 1938 ed. 2.16.45
śuṣyaty atyarthan dīryate cāpi tāluśvāsaś caivograstāluśoṣo 'nilāt tu || pittaṃ kuryāt pākam atyarthaghoraṃ tāluny evan tālupākam vadanti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
śuṣyatyK​N​H śo A atyarthanatyarthaṃK​H so 'tyarthaṃ A aty arthan N tāluśvāsaśtāluḥ śvāsaśH tāluḥ śvāsotāluḥ śvāsaś A​K​N caivograstāluśoṣocaivograstāluśoṣoK​N​H vātāttāluśoṣaḥ A 'nilāt tu'nilāt tu ||H sapittā A nilāt tu K​N pittaṃ
pittaṃ
K​N​H
t |
pittaṃ
A
tālunyA​N​H tālany K evanevaṃK​N​H enaṃ A
cf. 1938 ed. 2.16.46
kaṇṭhagatās tu || rohiṇyaḥ pañca | kaṇṭhaśālūkam adhijihvāṃ valayaḥ | alāsaḥ | ekavṛndaḥ | śataghnī | gilāyuḥ | galavidradhiḥ | galaughaḥ | svaraghnaḥ | māṃsatānovicāriś ceti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kaṇṭhaśālūkamA​K​H kaṇṭhaśālūka N adhijihvāṃadhijihvāṃH adhijihvo A adhijihvāadhijihvā K​N valayaḥH balayo A valayor K balayor N alāsaḥN​H balāsa A alāma K ekavṛndaḥekavṛndoekavṛndaḥekavṛndaḥA​N​H eka K śataghnīN​H vṛndaḥ, śataghnī A vṛkṣaḥ | śataghī K galavidradhiḥA​K​H galavidrapiḥ N māṃsatānovicāriśH māṃsatāno, vidārī A māṃsatāno vidāriñ K māṃsatāno vidāriś N
cf. 1938 ed. 2.16.47
gale 'nilaḥ pittakaphau tu mūrcchitau pradūṣya māṃsañ ca tathaiva śoṇitaṃ | galopasaṃrodhakarais tathāṅkurair nihantyas unvyādhir ayaṃ hi rohiṇī ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
'nilaḥ'nilaḥA​H nilaḥnilaḥ K​N pittakaphau tuK​N​H pittakaphau ca A mūrcchitauA​K​H mūtau N pradūṣyaK​N​H pṛthak sa A māṃsañ caK​N​H mastāś ca A tathaivaA​K​H tothaiva N galopasaṃrodhakarais
galopasaṃrodhakarais
galopasaṃrodhakaraisK​N​H

pradūṣya māṃsaṃ galarodhi
A
tathāṅkurairN​H no 'ṅkurā A tathāṅkurau K nihantyasN​H n sṛjan A ?haṃ nya K unvyādhirN​H ti yān sā A staṃ vyādhir K ayaṃ hiK​N​H 'suharā hi A
cf. 1938 ed. 2.16.48
jihvā samantād bhṛśavedanān tu mānsāṅkuraiḥ kaṇṭhanirodhinīyā |
tāṃ rohiṇīm vātakṛtām vadanti tisraś ca tāstvād ita eva kṛcchrā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
jihvāK​N​H jihvāṃ A samantād bhṛśavedanān tuN​H samantād bhṛśavedanā ye A samantād dhṛtaśavedanāt tu K mānsāṅkuraiḥmāṃsāṅkuraiḥK​H māṃsāṅkurāḥ A māsāṃṅkuraiḥ N kaṇṭhanirodhinīyā | tāṃH kaṇṭhanirodhinaḥ syuḥ |
tāṃ
A
kaṇṭhaṃ nirodhinī yā |
tāṃ
K
kaṇṭhanirodhanīyā |
tāṃ
N
rohiṇīmrohiṇīṃA​H rohiṇī K​N vadantiK​N​H vadan A tisraś catisras caK​N​H ti A tāstvād itatāstvād itaH om. A tās tv ādita K​N evaK​N​H om. A kṛcchrāK​N​H vātātm akopadravagāḍhayuktām A
cf. 1938 ed. 2.16.49
kṣiprodgamā kṣipravidāhapākās tīvrajvarā pittanimittajā tu |
sroto nirodhinyacalonnatā ca sthirāṅkurā yā kaphasaṃbhavā sā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kṣipravidāhapākāskṣipravidāhapākāsN​H kṣipravidāhapākā A​K tīvrajvarāA​N​H stīvrajvarā K pittanimittajā tupittanimittajā tuK​N​H pittanimittajā syā A sroto
sroto
K​N​H
t |
sroto
A
nirodhinyacalonnatā caK​N​H nirodhiny api mandapākā A sthirāṅkurā yāsthirāṃkurā yāK​H gurvī sthirā sā A sthitāṃkurā yā N sāK​N​H vai A
cf. 1938 ed. 2.16.50
gambhīrapākiny anivāravīryā tridoṣaliṅgā tritayotthitaṃ tu |
sphoṭaiś citā pittasamānaliṃgāsādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
gambhīrapākinyH gambhīrapākā ' A gambhīrapāki K gambhīrā pākiny N anivāravīryāN​H prativāravīryā A nyanivāravī K tritayotthitaṃ tutritayotthitan tuN​H trayasaṃbhavā syā A tritayokti tat tu K sphoṭaiś citāH t |
sphoṭācitā
A

sphoṭaumcitā
K

sphoṭacitā
N
pittasamānaliṃgāsādhyāpittasamānaliṅgāsādhyāK​N​H pittasamānaliṅgā 'sādhyā A rudhirātmikāK​N​H rudhirātmike A tuK​N​H yam A
cf. 1938 ed. 2.16.51
kolāsthimātraḥ kaphasaṃbhavo yo granthir galekaṇṭakaśūkabhūtaḥ |
kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyas tat kaṇṭaśālūkam iti bruvanti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kaphasaṃbhavo yokaphasambhavo yoK​N​H kaphasṃbhavo yo A galekaṇṭakaśūkabhūtaḥgale kaṇṭakaśūkabhūtaḥgalekaṇṭakaśūkabhūtaḥA​H gale kaṣṭakaśukabhūtaḥ K gale kaṇṭhakaśūkabhūtaḥ N kharaḥ
kharaḥ
A​H

khara
K​N
tat kaṇṭaśālūkamtat kaṇṭaśālūkamH taṃ kaṇṭhaśālūkamtaṅkaṇṭhaśālūkamtaṅ kaṇṭhaśālūkam A​K​N bruvantivruvantiA​N​H vruvanti K
cf. 1938 ed. 2.16.52
jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāt tu jihvopariṣṭādapiraktamiśraḥ |
jñeyo 'dhijihvā khalu roga eṣa vivarjjayed āgatapākam enam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
kaphāt tukaphāttuA​K​H kaphāṃ tu N jihvopariṣṭādapiraktamiśraḥH jihvāprabandhopari raktamiśrā A jihvopariṣṭād api raktamiśraḥ K jihvopariṣṭhād api raktamiśraḥ N jñeyo
jñeyo
K​N​H
t |
jñeyo
A
'dhijihvā'dhijihvāH 'dhijihvaḥ A dhijihva K dhijihvā N eṣaA​N​H om. K enamenaṃA​K​H ena N
cf. 1938 ed. 2.16.53
balāsa evāyatam unnatañ ca śophaṃ karoty annagatin nivārya|taṃ sarvvathaivāprativāravīryam vivarjjanīyam valayam vadanti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
balāsavalāsaA​N​H valāsa K evāyatamevāyatamK​N​H evāyata A unnatañ caK​N​H munnataṃ ca A karotyK​N​H karo A annagatinannagatiṃK​N​H tyannagatiṃ A vivarjjanīyamvivarjanīyaṃA​N​H vivarjanīya K
cf. 1938 ed. 2.16.54
gale tu śophaṅkurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujopapannaṃ |
marmmacchidan dustaram etad āhur alāsasaṃjñan nipuṇādhikāram ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
dustaramA​N​H dustara K etad āhurA​N​H metad āhur K alāsasaṃjñanalāsasaṃjñaṃK​H balāsasṃjñaṃ A alāsasaṃjña N nipuṇādhikāramnipuṇādhikāraṃH nipuṇā vikāramnipuṇā vikāraṃ A​K nipuṇādhikāra N
cf. 1938 ed. 2.16.55
vṛttonnatāntaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ sakakaṇḍuro 'pāvyagururm mṛduś ca |
nāmnaikavṛndaḥ parikīrtyate 'sau vyādhir bbalāsakṣatajaḥ prasūtaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vṛttonnatāntaḥvṛtonnatāntaḥN​H vṛttonnato yaḥ A vṛttonnatānnaḥ K sakakaṇḍurosakakaṇḍuroH kaṇḍvanvito A sa kaṇḍuro K sakaṇḍuro N 'pāvyagururm mṛduś ca'pāvyagururm mṛduś caH 'pākyamṛdurguruś ca A pākgurūmṛduś ca K vākyagurur mṛduś ca N nāmnaikavṛndaḥ
nāmnaikavṛndaḥ
A​K​H

nāmvaikavṛndaḥ
N
parikīrtyateparikīrtyateN​H parikīrtito A parikīrtite K 'sauA​H sau K​N vyādhirA​N​H vyādhi K bbalāsakṣatajaḥH balāsakṣataja A rvalāsaḥ kṣatajaḥ K valāsaḥ kṣatajaḥ N
cf. 1938 ed. 2.16.56
samunnatamvṛttam amandadāhantīvrajvaraṃ vṛndam udāharanti |
tac cāpi pittakṣatajaprakopāj jñeyaṃ satodam pavanātmakan tu ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
samunnatamvṛttamsamunnataṃ vṛttamsamunnatamvṛttamA​K​H samunnataṃ varttam N amandadāhantīvrajvaraṃamandadāhaṃ tīvrajvaraṃamandadāhaṃ tīvrajvaraṃA​K​H amandadāhaṃ tīvraṃ jvarāṃ N vṛndamK​N​H vṛnda A udāharantiudāharantiK​N​H mudāharanti A tac cāpi
tac cāpi
K​N​H

taṃ cāpi
A
pittakṣatajaprakopāj jñeyaṃH pittakṣatajaprakopādvidyā A pittakṣatajaprakopād jñeyaṃ K pittakṣataruḥ prakopāj jñeyaṃ N satodamsatodaṃK​N​H t satodaṃ A pavanātmakanK​N​H pavanāsrajaṃ A
cf. 1938 ed. 2.16.57
varttir ghanā kaṇṭhanirodhanī tu citātimātram piśitaprarohaiḥ | anekarukprāṇaharī tridoṣāj jñeyā śataghnīti śataghnirūpā ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
varttirvartirA​K​H vartti N kaṇṭhanirodhanī tuH kaṇṭhanirodhinī yā A kaṇṭhanirodhinī tu K kuṇṭhanirodhinī tu N citātimātramH citā 'timātraṃ A citānimātraṃ K citācimātraṃ N anekarukprāṇaharī
anekaruk prāṇaharī
K​N​H

nānārujocchrāyakarī
A
tridoṣāj jñeyāH tridoṣājjñeyā A tṛdoṣāj jñeyā K tṛdoṣā jñeyā N śataghnītiK​N​H śataghnīva A śataghnirūpāsataghnirūpāK​N​H śataghny asādhyā A
cf. 1938 ed. 2.16.58
granthirggale tv āmalakāsthimātraḥ sthiro 'lparukyaḥ kaphapittamūrttiḥ |
yo lakṣyate raktam ivāsravaś ca saśasrasādhdhas tu gilāyusaṃjñaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
granthirggalegranthirgaleA​H granthir gale K​N 'lparukyaḥ'lparukyaḥH 'lparuk syā A lparūgyaḥ K lparupaḥ N kaphapittamūrttiḥ | yokaphapittamūrttiḥ |
yo
K​H
t kapharaktamūrtiḥ |
saṃ
A
kaphapittamūrtti |
yo
N
raktamK​N​H saktam A ivāsravaś caivāśravaś caK​H ivāśanaṃ ca A ivāsravañ ca N saśasrasādhdhas tusaśasrasādhdhas tuH sa śastrasādhyas tu A​K​N
cf. 1938 ed. 2.16.59
sarvvaṅgalaṃ vyāpya samutthito yaḥ śopho rujāḥ santi ca yatra sarvvā |
sa sarvvadoṣair ggalavidradhis tu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvvajasya ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vyāpyaA​K​H prāpya N rujāḥK​N​H rujo A santi caK​N​H yatra ca A yatraN​H santi A yatra tu K sarvvā | sasarvā |
sa
K​N​H
sarvāḥ |
sa
A
sarvvadoṣairsarvadoṣairsarvvadoṣairK​H sarvadoṣo A​N
cf. 1938 ed. 2.16.60
śopho mahāntan na jalāvarodhī tīvrajvaro vāyugater nnihantā |
kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ paṭhito bhiṣagbhiḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
mahāntan na jalāvarodhīmahān annajalāvarodhīH mahānannajalāvarodhīmahān annajalāvarodhī A​K mahānannaja jalāvarodhī N tīvrajvaroA​N​H tīvraṃ jvaro K vāyugatervāyugaterK​N​H vātagate A nnihantāH rnihantā A nihanta K​N rudhirānvitenaA​K​H rudhir anvitena N paṭhitoN​H parikīrtyate 'sau A parito niṣagniḥ K bhiṣagbhiḥN​H om. A​K
cf. 1938 ed. 2.16.61
yas tāmyamānaḥ śvasiti prasaktam bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ |
kaphopadiṣṭeṣv anilāyateṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāts varaghnaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
yas tāmyamānaḥH yo 'tipratāmya A yastāmya mānaḥ K yasmyamānaḥ N śvasitiK​N​H n śvasiti A śuṣkavimuktakaṇṭhaḥA​K​H śuṣkakaṇṭhaḥ N kaphopadiṣṭeṣvkaphopadiṣṭeṣvH
kaphopadigdheṣv
A​N

kaphopadigdhe
K
anilāyateṣuH anilāyaneṣu A​N ṣvanilāyaneṣu K śvasanāts varaghnaḥśvasanāt svaraghnaḥH śvasanāt svaraghnaḥśvasanāt svaraghnaḥ A​N śvasanān svaraghnaḥ K
cf. 1938 ed. 2.16.62
pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo |
galoparodhān kurute krameṇa |
sa mānsatān eti bibhartti saṃjñāprāṇapraṇutsarvvakṛto vikāraḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sukaṣṭoA​N​H sukaṣṭho K galoparodhān kurutegaloparodhāṃ kurutegaloparodhāṅ kuruteK​N​H galoparodhaṃ kurute A mānsatān etimāṃsatānetiK​N​H māṃsatānaḥ ka A bibharttivibharttiN​H thito ' A vinartti K saṃjñāprāṇapraṇutsarvvakṛtosaṃjñāprāṇapraṇutsarvvakṛtoH valambī prāṇapraṇut sarvakṛto A saṃjña prāṇapraṇun sarvakṛto K sajpegṇa praṇut sarvakṛto N
cf. 1938 ed. 2.16.63
sadāhatodaṃ śvayathuṃ satāmram antarggale pūtiviśīrṇṇamānsaṃ |
pittena vidyād vadane vicārim pārśve viśeṣāt sa tu yena śete ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
satāmramH saraktam A sa tāśra K satādam N antarggaleantargaleantarggaleA​H mantu jale K antamale N pūtiviśīrṇṇamānsaṃpūtiviśīrṇamāṃsampūtiviśīrṇamāṃsaṃA​K​H pūtiviśīrṇṇamāsa N vicārimH vidārīṃ A vidārim K vicāri N pārśveA​N​H pārśva K viśeṣāt sa tuA​N​H viśeṣān sa tu K
cf. 1938 ed. 2.16.64
sarvvasarās tu vātapittakaphanimittāḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
vātapittakaphanimittāḥvātapittakaphanimittāḥvātapittakaphanimittāḥK​N​H vātapittakaphaśoṇitanimittāḥ A
cf. 1938 ed. 2.16.65
sphoṭaiḥ satodair vvadanaṃ samantād yasyācitaṃ sarvvasaraḥ savātāt |
raktaiḥ sadāhaiḥ piṭakaiḥ sapītair yasyācitaṃ cāpi sapittakopāt ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
piṭakaiḥpiṭakaisN​H tanubhiḥ A piṭākaiḥ K sapītairsapītaiḥrA​N​H sapītai K
cf. 1938 ed. 2.16.66
avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ satodair yasyācitaṃ cāpi sa vai kaphena ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
avedanaiḥK​N​H om. A kaṇḍuyutaiḥkaṇḍuyutaisN​H kaṇḍūyutair A kaṇḍuyutaḥ K satodairH alparujaiḥ sarvaṇair A satādeśa K satodai N yasyācitaṃyasyācitañA​N​H syācitaṃ K kaphenaA​H kapheneti K​N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
em. raktena pittodita eka eva kaiś cit pradiṣṭo mukhapākasaṃjñaḥ A
cf. 1938 ed. 2.16.trailer
|| iti mukharoganidāne ṣoḍaśamaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
|| iti mukharoganidāne ṣoḍaśamaḥH iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne mukharoganidānaṃ nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ A "ni K || nidāne || || ❈ N
2.16.66.add1
granththyapacyarbudaṅgaṇḍuṃ vṛddhin daṃśañ ca ślīpadam |
kṣudraśūkaṃ sabhagnañ ca mukharogeṇa ṣaṭ smṛtaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
granththyapacyarbudaṅgaṇḍuṃgranththyapacyarbbudaṅgaṇḍuṃH granththyapacyarvudaṅgaṇḍuṃ K granpacyarvudaṅgaṇḍaṃ N vṛddhinK​H vṛdvin N daṃśañ caK​H dañ ca N ślīpadamślīpadaṃślīpadaṃK​H ślīpa N kṣudraśūkaṃkṣudraśūkaṃ
kṣudraśūkaṃ
N​H
kṣudram śukaṃ K
sabhagnañ caN​H sabhagrañ ca K ṣaṭ smṛtaḥṣaṭsmṛtaḥH smṛtaḥ K​N
2.16.66.add2
sūtre pradiṣṭan daśaṣaṭvā pūrvvaṃ sthanan nidānam bhavatīti yac ca |
savistaran tat kathitam mayeha svayambhunā yat kathitaṃ hitāya ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
sūtreK​H mūtre N pradiṣṭanpradiṣṭanN​H pradiṣṭa K daśaṣaṭvāK​H daśa ṣaṭva N pūrvvaṃpūrvaṃK​H t pūrvaṃ N sthananK​H sthānan N bhavatītiK​H ambhavatī i N yac caK​H t yac ca N svayambhunāH svayam sunā K sve yas tu nā N yat kathitaṃyat kathitaṃK​H yan kathitaṃ N hitāyaK​H hitāya || ❈ N
samāptan nidānasthānam ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
samāptanK​N​H iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ dvitīyaṃ A nidānasthānamA​H nidānasthānam || ❈ K nidānathāna N