The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Nidānasthāna, based on the Nepalese MSS
Published in 2025 by The Suśruta Project
| Siglum | NE |
|---|
The Nepalese version of the Nidānasthāna is supported by manuscripts H and N. But unfortunately K only supports adhyāya 16.
APrinted edition: Ācārya 1938: Nidānasthāna
KMS Kathmandu KL 699: Nidānasthāna
KacMS Kathmandu KL 699: Nidānasthāna [ante correctionem]
KpcMS Kathmandu KL 699: Nidānasthāna [post correctionem]
NMS Kathmandu NAK 1-1079: Nidānasthāna
NacMS Kathmandu NAK 1-1079: Nidānasthāna [ante correctionem]
NpcMS Kathmandu NAK 1-1079: Nidānasthāna [post correctionem]
HMS Kathmandu NAK 5-333
HacMS Kathmandu NAK 5-333 [ante correctionem]
HpcMS Kathmandu NAK 5-333 [post correctionem]
NEThe Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Nidānasthāna, based on
the Nepalese MSS
Revision history
| 2023-01-04 | Began this file. |
|---|---|
| 2023-06-22 | Created a first draft of 2.1 by cleaning up MS H. |
| 2025-01-15 | fixed certain xml ids and added some missing text |
[Nidānasthāna]
[Adhyāya 1: draft edition based on MSS N & H]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.1.3
dhanvantarin dharmmabhṛtām variṣṭham amṛtodbhavaṃ |
caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
dhanvantarin dharmmabhṛtām variṣṭham amṛtodbhavaṃ |
caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
cf. 1938 ed. 2.1.4
vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca bhūpate |
sthānaṃ rogavibhāgañ ca vadasva vadatām vara ||
vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca bhūpate |
sthānaṃ rogavibhāgañ ca vadasva vadatām vara ||
cf. 1938 ed. 2.1.5
tasya tad vacanaṃ śrutvā jagāda bhagavān ṛṣiḥ |
svayaṃbhūr eṣa bhagavān vāyur ity abhiśabditaḥ ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā jagāda bhagavān ṛṣiḥ |
svayaṃbhūr eṣa bhagavān vāyur ity abhiśabditaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.6
svātantryān nityabhāvāc ca sarvvagatvāt tathaiva ca |
sarveṣām eva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ ||
svātantryān nityabhāvāc ca sarvvagatvāt tathaiva ca |
sarveṣām eva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.7
sthityutpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇaṃ |
avyakto vyaktakarmmā ca śīto rūkṣo laghuś caraḥ ||
sthityutpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇaṃ |
avyakto vyaktakarmmā ca śīto rūkṣo laghuś caraḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.8
tiryaggo dviguṇaś caiva rajo bahula eva ca |
acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ ||
tiryaggo dviguṇaś caiva rajo bahula eva ca |
acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ ||
cf. 1938 ed. 2.1.9
āśucārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ |
dehe vicaratas tasya lakṣaṇāni nibodha me ||
āśucārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ |
dehe vicaratas tasya lakṣaṇāni nibodha me ||
em. doṣadhātvagnisamatāṃ saṃprāptiṃ viṣayeṣu ca | kriyāṇām ānulomyaṃ ca karoty akupito 'nilaḥ A
cf. 1938 ed. 2.1.10
indriyārthopasampattir doṣadhātvagni sāmyatāṃ |
kriyāṇām ānulomyañ ca kuryād vāyur adūṣitaḥ ||
indriyārthopasampattir doṣadhātvagni sāmyatāṃ |
kriyāṇām ānulomyañ ca kuryād vāyur adūṣitaḥ ||
indriyārthopasampattirindriyārthopasampattirindriyārthopasampattirNH indriyārthopasaṃprāptiṃ A doṣadhātvagnisāmyatāṃdoṣadhātvagni sāmyatāṃddoṣadhātvagni sāmyatāṃNH doṣadhātvagnyavaikṛtam A ānulomyañ caānulomyaṃ caAH anulomyañ ca N
The 1938 vulgate, p. 259, gives two versions of this verse, noting that the second - which is collated here - is the reading accepted by Gayadāsa. The first reads doṣadhātvagnisamatāṃ saṃprāptiṃ viṣayeṣu ca | kriyāṇām ānulomyaṃ ca karoty akupito 'nilaḥ ||
The 1938 vulgate, p. 259, gives two versions of this verse, noting that the second - which is collated here - is the reading accepted by Gayadāsa. The first reads doṣadhātvagnisamatāṃ saṃprāptiṃ viṣayeṣu ca | kriyāṇām ānulomyaṃ ca karoty akupito 'nilaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.11
yathāgni pañcadhā bhinno nāmasthānātmakarmmabhiḥ |
bhinno 'nilas tathā hy eko nāmasthānakriyāmayaiḥ ||
yathāgni pañcadhā bhinno nāmasthānātmakarmmabhiḥ |
bhinno 'nilas tathā hy eko nāmasthānakriyāmayaiḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.12
prāṇodānaḥ samānaś ca vyāno 'pānas tathaiva ca |
sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam ||
prāṇodānaḥ samānaś ca vyāno 'pānas tathaiva ca |
sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam ||
cf. 1938 ed. 2.1.13
yo 'nilo vaktrasaṃcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk |
so 'nnam praveśayaty antaḥ prāṇām̐ś cāpy avalambate ||
yo 'nilo vaktrasaṃcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk |
so 'nnam praveśayaty antaḥ prāṇām̐ś cāpy avalambate ||
cf. 1938 ed. 2.1.14
prāyaśaḥ kurute cāpi hikkāśvāsādikān gadān |
udāno nāma yo 'hy ūrdhvam upaiti pavanottamaḥ ||
prāyaśaḥ kurute cāpi hikkāśvāsādikān gadān |
udāno nāma yo 'hy ūrdhvam upaiti pavanottamaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.15
tena bhāṣitagītādiviśeṣo 'bhipravarttate |
ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ ||
tena bhāṣitagītādiviśeṣo 'bhipravarttate |
ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.16
āmapakvāśayacaraḥ samāno 'gnisahāyavān |
annam pacati tajjām̐ś ca bhāvān pravivinakti saḥ ||
āmapakvāśayacaraḥ samāno 'gnisahāyavān |
annam pacati tajjām̐ś ca bhāvān pravivinakti saḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.17
gulmāgni saṃgātīsārān prāyaśaś ca karoti hi ||
kṛtsnadehacaro vyāno rasasamvahanodyataḥ | ||
gulmāgni saṃgātīsārān prāyaśaś ca karoti hi ||
kṛtsnadehacaro vyāno rasasamvahanodyataḥ | ||
gulmāgnisaṃgātīsārān prāyaśaś cagulmāgni saṃgātīsārān prāyaśaś cagulmāgni saṅgātīsārān prāyaśaś caNH gulmāgnisādātīsāraprabhṛtī A karoti hiNH n kurute ga A kṛtsnadehacaro
kṛtsnadehacaroNHpc dān | kṛtsnadehacaro A
kṛtsnadehadehacaro Hac rasasamvahanodyataḥrasasaṃvahanodyataḥAN rasasamvāhanodyataḥ H
kṛtsnadehacaroNHpc dān | kṛtsnadehacaro A
kṛtsnadehadehacaro Hac rasasamvahanodyataḥrasasaṃvahanodyataḥAN rasasamvāhanodyataḥ H
cf. 1938 ed. 2.1.18
svedāsṛksrāvaṇaś cāpi sarvvathā ceṣṭayaty api ||
kruddhaś ca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān ||
svedāsṛksrāvaṇaś cāpi sarvvathā ceṣṭayaty api ||
kruddhaś ca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān ||
cf. 1938 ed. 2.1.19
pakvādhānālayo 'pānaḥ kāle karṣati cāpy adhaḥ |
vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārttavāni ca ||
pakvādhānālayo 'pānaḥ kāle karṣati cāpy adhaḥ |
vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārttavāni ca ||
cf. 1938 ed. 2.1.20
kruddhaś ca kurute rogān ghorān bastigudāśrayān ||
śukradoṣāḥ pramehāś ca vyānāpānapradoṣajāḥ |
kruddhaś ca kurute rogān ghorān bastigudāśrayān ||
śukradoṣāḥ pramehāś ca vyānāpānapradoṣajāḥ |
cf. 1938 ed. 2.1.21cd
ataḥ sarvān pravakṣyāmi nānā sthānāntarāśritān |
ataḥ sarvān pravakṣyāmi nānā sthānāntarāśritān |
cf. 1938 ed. 2.1.22
bahuśaḥ kupito vāyur vvikārān kurute hi yān ||
vāyur āmāśaye kruddhaḥ kuryāc chardyādikāṃ gadān |
bahuśaḥ kupito vāyur vvikārān kurute hi yān ||
vāyur āmāśaye kruddhaḥ kuryāc chardyādikāṃ gadān |
cf. 1938 ed. 2.1.23
mohaṃ mūrcchām pipāsāṃ ca hṛdgraham pārśvavedanāṃ ||
pakvāsayastho 'ntrakūjaṃ śūlādhmānau karoti ca |
mohaṃ mūrcchām pipāsāṃ ca hṛdgraham pārśvavedanāṃ ||
pakvāsayastho 'ntrakūjaṃ śūlādhmānau karoti ca |
cf. 1938 ed. 2.1.24
kṛcchramūtrapurīṣatvam ānāhan trikavedanāṃ ||
śrotrādiṣv indriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ |
kṛcchramūtrapurīṣatvam ānāhan trikavedanāṃ ||
śrotrādiṣv indriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ |
cf. 1938 ed. 2.1.25abc
vaivarṇṇyaṃ sphuraṇaṃ rūkṣaṃ suptiṃ cumucumāyanaṃ ||
tvakstho nistodanaṃ granthīn
vaivarṇṇyaṃ sphuraṇaṃ rūkṣaṃ suptiṃ cumucumāyanaṃ ||
tvakstho nistodanaṃ granthīn
em. tvagbhedaṃ paripoṭanam || vraṇāṃś ca raktago granthīn A
cf. 1938 ed. 2.1.26bcd
sarujān māṃsasaṃśritaḥ |
tathā medāśritaḥ kuryād granthīn mandarujo 'vraṇān ||
sarujān māṃsasaṃśritaḥ |
tathā medāśritaḥ kuryād granthīn mandarujo 'vraṇān ||
cf. 1938 ed. 2.1.27
kuryād sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇaṃ |
snāyuprāptaḥ snāyujālaṃ stambhayaty ākṣipaty api ||
kuryād sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇaṃ |
snāyuprāptaḥ snāyujālaṃ stambhayaty ākṣipaty api ||
cf. 1938 ed. 2.1.28
hanti sandhigataḥ saṃdhīn śūlaśophau karoti ca |
asthibhedaḥ praśoṣaś ca kuryāc chūlañ ca tatkṛtaḥ ||
hanti sandhigataḥ saṃdhīn śūlaśophau karoti ca |
asthibhedaḥ praśoṣaś ca kuryāc chūlañ ca tatkṛtaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.29
tathā majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati |
apravṛttim pravṛttim vā vikṛtāṃ śukragonilaḥ ||
tathā majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati |
apravṛttim pravṛttim vā vikṛtāṃ śukragonilaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.30
hastapādaśirodhātūn tathā sañcarati kramāt |
vyāpnuyād vākhilaṃ deham vāyuḥ sarvvagato nṛṇām ||
hastapādaśirodhātūn tathā sañcarati kramāt |
vyāpnuyād vākhilaṃ deham vāyuḥ sarvvagato nṛṇām ||
cf. 1938 ed. 2.1.31
stambhanākṣepaṇa svāpa śopha śūlāṃś ca sarvaśaḥ |
sthāneṣūkteṣu sammiśraḥ sammiśrāḥ kurute rujāḥ ||
stambhanākṣepaṇa svāpa śopha śūlāṃś ca sarvaśaḥ |
sthāneṣūkteṣu sammiśraḥ sammiśrāḥ kurute rujāḥ ||
stambhanākṣepaṇasvāpaśophaśūlāṃś castambhaṇākṣepaṇa svāpa śopha śūlāṃś castambhanākṣepaṇa svāpa śopha śūlām̐ś caNH stambhanākṣepaṇasvāpaśophaśūlāni A sarvaśaḥsarvvaśaḥNH sarvagaḥ A sthāneṣūkteṣu
sthāneṣūkteṣuAH
sthānesūkteṣu N sammiśrāḥsaṃmiśrāḥsanmiśrāḥAH sammiśrā N rujāḥNH rujaḥ A
Gayadāsa noted the same reading for this half-śloka as the Nepalese version.
sthāneṣūkteṣuAH
sthānesūkteṣu N sammiśrāḥsaṃmiśrāḥsanmiśrāḥAH sammiśrā N rujāḥNH rujaḥ A
Gayadāsa noted the same reading for this half-śloka as the Nepalese version.
cf. 1938 ed. 2.1.32ab
kuryād avayavasthaś ca mātariśvā gadān bahūn |
kuryād avayavasthaś ca mātariśvā gadān bahūn |
kuryād avayavasthaś cakuryād avayavasthaś caNH kuryād avayavaprāpto A mātariśvāNH mārutas tv a A gadān bahūngadān vahūnH mitān gadān A gadāṃ vahūn N
Gayadāsa noted the same reading for this half-śloka as the Nepalese version.Verses 32cd and 33ab of the vulgate appear later in this chapter, after SS.2.1.62 of the Nepalese version.
Gayadāsa noted the same reading for this half-śloka as the Nepalese version.Verses 32cd and 33ab of the vulgate appear later in this chapter, after SS.2.1.62 of the Nepalese version.
em. sūcībhir iva nistodaḥ sparśadveṣaḥ prasuptatā A
em. śeṣāḥ pittavikārāḥ syur mārute śoṇitānvite A
cf. 1938 ed. 2.1.34cd
prāṇe pittāvṛte ccharddir ddāhaś caivopajāyate ||
prāṇe pittāvṛte ccharddir ddāhaś caivopajāyate ||
cf. 1938 ed. 2.1.35
daurbalyaṃ sadanan tandrā vairasyañ ca kaphāvṛte |
udāne pittayukte tu mohamūrcchābhramaklamāḥ ||
daurbalyaṃ sadanan tandrā vairasyañ ca kaphāvṛte |
udāne pittayukte tu mohamūrcchābhramaklamāḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.36
asvedaharṣo mandāgniḥ śītatā ca kaphāvṛte |
sveda dāhoṣṇa mūrcchāḥ syuḥ samāne pittasaṃyute ||
asvedaharṣo mandāgniḥ śītatā ca kaphāvṛte |
sveda dāhoṣṇa mūrcchāḥ syuḥ samāne pittasaṃyute ||
cf. 1938 ed. 2.1.37
kaphena saṃge viṇmūtre gātraharṣaś ca jāyate |
apāne pittayukte tu dāhoṣṇo raktamūtratā ||
kaphena saṃge viṇmūtre gātraharṣaś ca jāyate |
apāne pittayukte tu dāhoṣṇo raktamūtratā ||
cf. 1938 ed. 2.1.38
adhaḥkāyagurutvañ ca śītatā ca kaphāvṛte |
vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaḥ klamaḥ ||
adhaḥkāyagurutvañ ca śītatā ca kaphāvṛte |
vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaḥ klamaḥ ||
em. gurūṇi sarvagātrāṇi stambhanaṃ cāsthiparvaṇām | liṅgaṃ kaphāvṛte vyāne ceṣṭāstambhas tathaiva ca A
cf. 1938 ed. 2.1.39.1
stambhanoddaṇḍakaś cāpi śothaśūlaṃ kaphāvṛte ||
stambhanoddaṇḍakaś cāpi śothaśūlaṃ kaphāvṛte ||
cf. 1938 ed. 2.1.40
prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇāṃ ||
doṣādhva madyapramadā vyāyāmaiś ca prapīḍanāt ||
prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇāṃ ||
doṣādhva madyapramadā vyāyāmaiś ca prapīḍanāt ||
doṣādhvamadyapramadāvyāyāmaiś ca
doṣādhva madyapramadā vyāyāmaiś caNH rogādhvapramadāmadyavyāyāmaiś cā A prapīḍanātem. tipīḍanāt A prapīḍitāḥ N prapīḍitān H
We emend to the ablative prapīḍanāt, similar to the vulgate, on the analogy of paryāsād and bhojanāt. The acc. pl. of H is strained as an object of prakupyati.
doṣādhva madyapramadā vyāyāmaiś caNH rogādhvapramadāmadyavyāyāmaiś cā A prapīḍanātem. tipīḍanāt A prapīḍitāḥ N prapīḍitān H
We emend to the ablative prapīḍanāt, similar to the vulgate, on the analogy of paryāsād and bhojanāt. The acc. pl. of H is strained as an object of prakupyati.
cf. 1938 ed. 2.1.41
ṛtudeśa viparyāsād asātmyānāñ ca bhojanāt|
sthūlasyāvyāyāmavato vātaraktam prakupyati ||
ṛtudeśa viparyāsād asātmyānāñ ca bhojanāt|
sthūlasyāvyāyāmavato vātaraktam prakupyati ||
cf. 1938 ed. 2.1.42
hastyaśvoṣṭrair gacchato 'nyaiś ca vāyuḥ
kopaṃ yāyāt kāraṇaiḥ sevitaiś ca |
tīkṣṇoṣṇāmla kṣāra śākādi bhojyaiḥ
santāpādyair bhūya āsevitaiś ca ||
hastyaśvoṣṭrair gacchato 'nyaiś ca vāyuḥ
kopaṃ yāyāt kāraṇaiḥ sevitaiś ca |
tīkṣṇoṣṇāmla kṣāra śākādi bhojyaiḥ
santāpādyair bhūya āsevitaiś ca ||
cf. 1938 ed. 2.1.43abc
śīghraṃ raktam vidravaty āśu tac ca
vāyor mārggaṃ saṃruṇaddhy āśu yātaḥ |
kruddho 'tyartham mārgarodhād vipannas ||
śīghraṃ raktam vidravaty āśu tac ca
vāyor mārggaṃ saṃruṇaddhy āśu yātaḥ |
kruddho 'tyartham mārgarodhād vipannas ||
em. sa vāyur atyudriktaṃ dūṣayed raktam āśu A
cf. 1938 ed. 2.1.44
tat saṃpṛktam vāyunā dūṣitena ||
tatprābalyād ucyate vātaraktaṃ||
tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjāktaṃ |
tat saṃpṛktam vāyunā dūṣitena ||
tatprābalyād ucyate vātaraktaṃ||
tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjāktaṃ |
cf. 1938 ed. 2.1.45
asparśecchātodabhedapraśoṣo
svāpopeto vātaraktena pādau ||
pittāsṛgbhyāṃ bhavatas tūgradāhāv
atyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca |
asparśecchātodabhedapraśoṣo
svāpopeto vātaraktena pādau ||
pittāsṛgbhyāṃ bhavatas tūgradāhāv
atyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca |
cf. 1938 ed. 2.1.46
kaṇḍūmantau śvetaśītau saśothau
pīnastabdhau śleṣmaduṣṭe tu rakte ||
sarvvair duṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ
svaṃ svaṃ liṅgam pādayor ddarśayanti ||
kaṇḍūmantau śvetaśītau saśothau
pīnastabdhau śleṣmaduṣṭe tu rakte ||
sarvvair duṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ
svaṃ svaṃ liṅgam pādayor ddarśayanti ||
em. prāgrūpe śithilau svinnau śītalau saviparyayau | vaivarṇyatodasuptatvagurutvauṣasamanvitau A
cf. 1938 ed. 2.1.48
pādayor mūlam āsthāya kadācid dhastayor api |
ākhor vviṣam iva kruddhaṃ tad deham anusarppati ||
pādayor mūlam āsthāya kadācid dhastayor api |
ākhor vviṣam iva kruddhaṃ tad deham anusarppati ||
ākhor
ākhorH
āsvor A
ākhā N vviṣamviṣamAH d viṣam N kruddhaṃkruddhas kruddhasA kruddhas kruddhas kruddhas NH tad dehamAH ta deham N
The commentators Gayadāsa and Ḍalhaṇa both read saddehaṃ for tad dehaṃ, interpreting it as sakalaṃ dehaṃ (Ācārya 1938: 264). There is a difficulty in witness N's reading, which lacks a -d. Both N and H read a nominative kruddhas which does not parse sensibly.
ākhorH
āsvor A
ākhā N vviṣamviṣamAH d viṣam N kruddhaṃkruddhas kruddhasA kruddhas kruddhas kruddhas NH tad dehamAH ta deham N
The commentators Gayadāsa and Ḍalhaṇa both read saddehaṃ for tad dehaṃ, interpreting it as sakalaṃ dehaṃ (Ācārya 1938: 264). There is a difficulty in witness N's reading, which lacks a -d. Both N and H read a nominative kruddhas which does not parse sensibly.
cf. 1938 ed. 2.1.49ab
ājānusphuṭitaṃ yac ca prabhinnam prasrutañ ca yat |
ājānusphuṭitaṃ yac ca prabhinnam prasrutañ ca yat |
em. upadravaiś ca yajjuṣṭaṃ prāṇam āṃsakṣayādibhiḥ A
cf. 1938 ed. 2.1.50ab
vātaraktam asādhyan tad yāpyaṃ samvatsarotthitam ||
vātaraktam asādhyan tad yāpyaṃ samvatsarotthitam ||
cf. 1938 ed. 2.1.50cd
yadā tu dhamanīḥ sarvvāḥ kupito 'bhyeti mārutaḥ |
yadā tu dhamanīḥ sarvvāḥ kupito 'bhyeti mārutaḥ |
cf. 1938 ed. 2.1.51
tadākṣipaty āśu muhur muhur deham muhuścaraḥ ||
muhur mmuhus tv ākṣipaṇād ākṣepaka iti smṛtaḥ |
tadākṣipaty āśu muhur muhur deham muhuścaraḥ ||
muhur mmuhus tv ākṣipaṇād ākṣepaka iti smṛtaḥ |
cf. 1938 ed. 2.1.52
yato 'patāmyate 'tyartham ato jñeyo 'patānakaḥ ||
kaphānvito bhṛśam vāyus tāsv eva yadi tiṣṭhati |
yato 'patāmyate 'tyartham ato jñeyo 'patānakaḥ ||
kaphānvito bhṛśam vāyus tāsv eva yadi tiṣṭhati |
cf. 1938 ed. 2.1.53ab
sa daṇḍavat stambhayati sa tu daṇḍāpatānakaḥ ||
sa daṇḍavat stambhayati sa tu daṇḍāpatānakaḥ ||
em. hanugrahas tadā 'tyarthaṃ so 'nnaṃ kṛcchrān niṣevate A
cf. 1938 ed. 2.1.54
dhanustulyan named yas tu sa dhanuḥstambhasaṃjñitaḥ |
aṅgulīgulpha jaṭhara hṛdvakṣogala saṃśritaḥ ||
dhanustulyan named yas tu sa dhanuḥstambhasaṃjñitaḥ |
aṅgulīgulpha jaṭhara hṛdvakṣogala saṃśritaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.55
snāyupratānam anilo yadākṣipati vegavān |
viṣṭabdhākṣastabdhahanur bhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman ||
snāyupratānam anilo yadākṣipati vegavān |
viṣṭabdhākṣastabdhahanur bhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman ||
cf. 1938 ed. 2.1.56
abhyantaran dhanur iva yadā nāmyati mānavaḥ |
tadā so 'bhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī ||
abhyantaran dhanur iva yadā nāmyati mānavaḥ |
tadā so 'bhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī ||
cf. 1938 ed. 2.1.57
bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṅ karoti ca |
tam asādhyaṃ budhāḥ prāhur vvakṣaḥkaṭyūrubhañjanam ||
bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṅ karoti ca |
tam asādhyaṃ budhāḥ prāhur vvakṣaḥkaṭyūrubhañjanam ||
cf. 1938 ed. 2.1.58
kaphapittānvito vāyur vvāyur eva ca kevalaḥ|
kuryād ākṣepakaṃ tv anyaṃ caturtham abhighātajam ||
kaphapittānvito vāyur vvāyur eva ca kevalaḥ|
kuryād ākṣepakaṃ tv anyaṃ caturtham abhighātajam ||
cf. 1938 ed. 2.1.59
garbbhapātanimittaś ca śoṇitātisravāc ca yaḥ |
abhighātanimittaś ca na sidhyaty apatānakaḥ ||
garbbhapātanimittaś ca śoṇitātisravāc ca yaḥ |
abhighātanimittaś ca na sidhyaty apatānakaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.60
adhogamāś cordhvagāś ca tiryaggāś cānilo balī |
yadātyartham prakupito dhamanīḥ pratipadyate ||
adhogamāś cordhvagāś ca tiryaggāś cānilo balī |
yadātyartham prakupito dhamanīḥ pratipadyate ||
cf. 1938 ed. 2.1.61
tadānyatarapakṣasya sandhibandhān vimokṣayan |
hanti pakṣan tam āhuś ca pakṣāghātam bhiṣagvarāḥ ||
tadānyatarapakṣasya sandhibandhān vimokṣayan |
hanti pakṣan tam āhuś ca pakṣāghātam bhiṣagvarāḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.62
tasya kṛtsnaṃ śarīrārddham akarmmaṇyam acetanaṃ |
tataḥ pataty asūn vāpi tyajaty anilapīḍitaḥ ||
tasya kṛtsnaṃ śarīrārddham akarmmaṇyam acetanaṃ |
tataḥ pataty asūn vāpi tyajaty anilapīḍitaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.32cd
dāhasantāpamūrcchā syur vvāyau pittasamanvite |
dāhasantāpamūrcchā syur vvāyau pittasamanvite |
cf. 1938 ed. 2.1.33ab
śaityaśophagurutvañ ca tasminn eva kaphānvite ||
śaityaśophagurutvañ ca tasminn eva kaphānvite ||
cf. 1938 ed. 2.1.63
śuddhavātāhatam pakṣaṃ kṛcchraṃ sādhyatamam viduḥ |
sādhyam anyena saṃsṛṣṭam asādhyaṃ kṣayahetukam ||
śuddhavātāhatam pakṣaṃ kṛcchraṃ sādhyatamam viduḥ |
sādhyam anyena saṃsṛṣṭam asādhyaṃ kṣayahetukam ||
em. nimīlitākṣo niśceṣṭaḥ stabdhākṣo vā 'pi kūjati |
nirucchvāso 'thavā kṛcchrād ucchvasyān naṣṭacetanaḥ A
nirucchvāso 'thavā kṛcchrād ucchvasyān naṣṭacetanaḥ A
em. svasthaḥ syād dhṛdaye mukte hyāvṛte tu pramuhyati |
kaphānvitena vātena jñeya eṣo 'patantrakaḥ A
kaphānvitena vātena jñeya eṣo 'patantrakaḥ A
em. divāsvapnāsanasthānavivṛtādhvanirīkṣaṇaiḥ |
manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmaṇā++āvṛtaḥ A
manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmaṇā++āvṛtaḥ A
em. (garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣv asṛkkṣaye |) A
cf. 1938 ed. 2.1.68cdef
uccair vvyāharato 'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni vā |
hasato jṛmbhato bhārāc chayanād viṣamād api ||
uccair vvyāharato 'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni vā |
hasato jṛmbhato bhārāc chayanād viṣamād api ||
em. śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ A
cf. 1938 ed. 2.1.69cd
arddayitvānilo vaktram ardditañ janayaty ataḥ ||
arddayitvānilo vaktram ardditañ janayaty ataḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.70
vakrībhavati vaktrārddhaṅ grīvā cāpy upavarttate ||
śiraś calati vākbhaṃgo netrādīnāṃ ca vaikṛtaṃ |
vakrībhavati vaktrārddhaṅ grīvā cāpy upavarttate ||
śiraś calati vākbhaṃgo netrādīnāṃ ca vaikṛtaṃ |
cf. 1938 ed. 2.1.71ab
grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve ca vedanā ||
grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve ca vedanā ||
em. yasyāgrajo romaharṣo vepathur netram āvilam A
em. vāyur ūrdhvaṃ tvaci svāpas todo manyāhanugrahaḥ A
cf. 1938 ed. 2.1.72cd
tam arditam iti prāhur vvyādhiṃ vyādhivicakṣaṇāḥ ||
tam arditam iti prāhur vvyādhiṃ vyādhivicakṣaṇāḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.73
kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ ||
na sidhyaty arditam bāḍhaṃ trivarṣam vepanasya ca ||
kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktāvyaktabhāṣiṇaḥ ||
na sidhyaty arditam bāḍhaṃ trivarṣam vepanasya ca ||
cf. 1938 ed. 2.1.74
pārṣṇipratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā sānilārdditā |
sakthnaḥ kṣepan na gṛhṇāti gṛdhrasīti ca sā smṛtā ||
pārṣṇipratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā sānilārdditā |
sakthnaḥ kṣepan na gṛhṇāti gṛdhrasīti ca sā smṛtā ||
cf. 1938 ed. 2.1.75
talam pratyaṃgulīnān tu kaṇḍarā vāhupṛṣṭhataḥ |
bāhvoḥ karmmakṣayakarī viśvañcītīha socyate ||
talam pratyaṃgulīnān tu kaṇḍarā vāhupṛṣṭhataḥ |
bāhvoḥ karmmakṣayakarī viśvañcītīha socyate ||
cf. 1938 ed. 2.1.76
vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ |
jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣeti sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat ||
vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ |
jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣeti sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat ||
cf. 1938 ed. 2.1.77
vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarām ākṣiped yadā |
khañjas tadā bhavej jantuḥ paṅguḥ sakthnor dvayor vyadhāt ||
vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarām ākṣiped yadā |
khañjas tadā bhavej jantuḥ paṅguḥ sakthnor dvayor vyadhāt ||
cf. 1938 ed. 2.1.78
prakāmam vepate jantuḥ khañjann iva ca gacchati |
kalāyakhañjan tam vidyān muktasandhiprabandhanam ||
prakāmam vepate jantuḥ khañjann iva ca gacchati |
kalāyakhañjan tam vidyān muktasandhiprabandhanam ||
prakāmamH prakrāma A prakāma N vepaten vepateH n vepaten vepate AN jantuḥ
jantuḥ
NH yas tu A khañjann iva caH svañjanniva ca A khaṃjanniva ca N kalāyakhañjan tam
kalāyakhanjaṃ tam
kalāyakhañjan tamNH
kalāyasvañjaṃ taṃ A vidyān muktasandhiprabandhanamvidyān muktasandhiprabandhanaṃvidyān muktasandhipravandhanaṃNH vidyānmuktasandhiprabandhanam A
kalāyakhanjaṃ tam
kalāyakhañjan tamNH
kalāyasvañjaṃ taṃ A vidyān muktasandhiprabandhanamvidyān muktasandhiprabandhanaṃvidyān muktasandhipravandhanaṃNH vidyānmuktasandhiprabandhanam A
cf. 1938 ed. 2.1.79
nyaste tu viṣame pāde rujaṃ kuryāt samīraṇaḥ |
vātakaṇṭaka ity eṣa jāyate khalukāśrayaḥ ||
nyaste tu viṣame pāde rujaṃ kuryāt samīraṇaḥ |
vātakaṇṭaka ity eṣa jāyate khalukāśrayaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.80
pādayoḥ kurute dāham pittāsṛksahito 'nilaḥ ||
viśeṣataś caṅkramataḥ pādadāhan tam ādiśet ||
pādayoḥ kurute dāham pittāsṛksahito 'nilaḥ ||
viśeṣataś caṅkramataḥ pādadāhan tam ādiśet ||
cf. 1938 ed. 2.1.81
hṛṣyate caraṇau yasya bhaveyātāñ ca suptakau |
pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ ||
hṛṣyate caraṇau yasya bhaveyātāñ ca suptakau |
pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.82
aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayaty aṃsabandhanaṃ |
sirāś cākuñcya tatrastho janayaty avabāhukam ||
aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayaty aṃsabandhanaṃ |
sirāś cākuñcya tatrastho janayaty avabāhukam ||
cf. 1938 ed. 2.1.83
yadā śabdavaham vāyuḥ śrotra āvṛtya tiṣṭhati |
śuddhaḥ śleṣmānvito vāpi bādhiryan tena jāyate ||
yadā śabdavaham vāyuḥ śrotra āvṛtya tiṣṭhati |
śuddhaḥ śleṣmānvito vāpi bādhiryan tena jāyate ||
cf. 1938 ed. 2.1.85
āvṛtya vāyuḥ sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ |
narāṅ karoty akriyakām mūka minmira gadgadām ||
āvṛtya vāyuḥ sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ |
narāṅ karoty akriyakām mūka minmira gadgadām ||
cf. 1938 ed. 2.1.84
śiro grīva hanūḥ śaṃkhau yasya bhindann ivānilaḥ |
karṇṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇṇaśūlaḥ sa ucyate ||
śiro grīva hanūḥ śaṃkhau yasya bhindann ivānilaḥ |
karṇṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇṇaśūlaḥ sa ucyate ||
śirogrīvahanūḥem. hanuśaṅkhaśirogrī A śirogrīvahatunuḥ Nac śirogrīvahanuḥ NpcH śaṃkhauH vaṃ A saṃkhai Nac saṃkhaiḥ Npc bhindann ivānilaḥbhindann ivānilaḥ |AH bhindati vānilaḥ | N karṇṇaśūlaḥ saH karṇaśūlaṃ ta A karṇṇaśūla sa N ucyateNH d ucyate A
We emend -hanuḥ to the accusative plural for grammar.
We emend -hanuḥ to the accusative plural for grammar.
cf. 1938 ed. 2.1.86
adho yā vedanā yāti varccomūtrāśayotthitā ||
bhindatīva gudopasthau sā tūnīnāma nāmataḥ ||
adho yā vedanā yāti varccomūtrāśayotthitā ||
bhindatīva gudopasthau sā tūnīnāma nāmataḥ ||
cf. 1938 ed. 2.1.87
gudopasthotthitā saiva pratilomam pradhāvitā |
vegaiḥ pakvāśayaṃ yāvat pratitūnīti sā smṛtā ||
gudopasthotthitā saiva pratilomam pradhāvitā |
vegaiḥ pakvāśayaṃ yāvat pratitūnīti sā smṛtā ||
cf. 1938 ed. 2.1.88
sāṭopam atyugrarujam ādhmānam udaram bhṛśaṃ |
ādhmānan tam vijānīyād ghoram vātanirodhajam ||
sāṭopam atyugrarujam ādhmānam udaram bhṛśaṃ |
ādhmānan tam vijānīyād ghoram vātanirodhajam ||
cf. 1938 ed. 2.1.89
vimuktapārśvahṛdayan tad evāmāśayotthitaṃ |
pratyādhmānam vijānīyāt kaphavyākulitānilam
vimuktapārśvahṛdayan tad evāmāśayotthitaṃ |
pratyādhmānam vijānīyāt kaphavyākulitānilam
cf. 1938 ed. 2.1.90
nābher adhastāt saṃjātaḥ saṃcārī yadi vācalaḥ ||
aṣṭhīlāvad ghanaṃ granthim ūrdhvam āyatam unnataṃ |
vātāṣṭhīlām vijānīyād bahirmmārggāvarodhinīm ||
nābher adhastāt saṃjātaḥ saṃcārī yadi vācalaḥ ||
aṣṭhīlāvad ghanaṃ granthim ūrdhvam āyatam unnataṃ |
vātāṣṭhīlām vijānīyād bahirmmārggāvarodhinīm ||
nābherN om. AH adhastāt saṃjātaḥN om. AH saṃcārīsaṃcārīN om. AH yadiN om. AH vācalaḥvā'calaḥN om. AH aṣṭhīlāvad ghanaṃAH
aṣṭhīlā ghana Nac
aṣṭhīlāvaṃ ghana Npc granthimAH granthi N ūrdhvamAN ūddhvam H vijānīyād bahirmmārggāvarodhinīmvijānīyād bahirmārgāvarodhinīṃvijānīyād vahirmmārggāvarodhinīṃNH vijānīyād bahirmārgavarodhinīm A
The first line of this passage, nābher...acalaḥ, occurs only in witness N. However, it was mentioned by Gayadāsa and Ḍalhaṇa (Ācārya 1938: 270) as ``the opinion of some'' in their commentaries on 2.1.90.
aṣṭhīlā ghana Nac
aṣṭhīlāvaṃ ghana Npc granthimAH granthi N ūrdhvamAN ūddhvam H vijānīyād bahirmmārggāvarodhinīmvijānīyād bahirmārgāvarodhinīṃvijānīyād vahirmmārggāvarodhinīṃNH vijānīyād bahirmārgavarodhinīm A
The first line of this passage, nābher...acalaḥ, occurs only in witness N. However, it was mentioned by Gayadāsa and Ḍalhaṇa (Ācārya 1938: 270) as ``the opinion of some'' in their commentaries on 2.1.90.
cf. 1938 ed. 2.1.91
etām eva rujāyuktāṃ vāta viṇ mūtrarodhinīṃ |
pratyaṣṭhīlām iti vadej jaṭhare tiryagutthitām ||
etām eva rujāyuktāṃ vāta viṇ mūtrarodhinīṃ |
pratyaṣṭhīlām iti vadej jaṭhare tiryagutthitām ||
[Adhyāya 2: draft edition based on MS H]
cf. 1938 ed. 2.2.1
athāto 'rśasānnidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto 'rśasānnidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.2.3
ṣatarśāṃsi bhavanti ||
vātapittokaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni ceti ||
ṣatarśāṃsi bhavanti ||
vātapittokaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni ceti ||
cf. 1938 ed. 2.2.4
tatrānātmavatāṃ yathoktaiḥ pra kopanaiḥ prakupitāḥ doṣāś caiḥ kaikaśaḥ | dvandvaśaḥ sama stāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṃ prasṛtāḥ | viśeṣato mandāgneḥ pradhānadhamanīr anuprapadyā dho gatvā gudam āgamya pradūṣya gudavalīrmmāsam prarohaṃkandāñ janayanti tāny arśāṃsīty ācakṣate ||
tatrānātmavatāṃ yathoktaiḥ pra kopanaiḥ prakupitāḥ doṣāś caiḥ kaikaśaḥ | dvandvaśaḥ sama stāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṃ prasṛtāḥ | viśeṣato mandāgneḥ pradhānadhamanīr anuprapadyā dho gatvā gudam āgamya pradūṣya gudavalīrmmāsam prarohaṃkandāñ janayanti tāny arśāṃsīty ācakṣate ||
kopanaiḥkopanairNH kopaṇair A prakupitāḥprakupitāNH viruddhādhyaśanastrīprasaṅgotkaṭukāsanapṛṣṭhayānavvegavidhāraṇādibhir viśeṣaiḥ prakupitā A doṣāśdoṣāsNH doṣā A caiḥ kaikaśaḥem. ekaśo A ekaikaśaḥ N caikaikaśaḥ H dvandvaśaḥH dviśaḥ A śaḥ N sama stāḥsamastāḥsa ma stāḥsama stāḥANpcH sa stāḥ Nac prasṛtāḥNH prasṛ A viśeṣatoH tāḥ A viṣesato N mandāgneḥH om. A mandāgnaṃḥ N pradhānadhamanīrNH pradhānadhamanī A anuprapadyā dhoanuprapadyā dhoH ranuprapadyādho A anuprapadhyādho N gudamH guda AN āgamyamā gamyaH māgamyamā gamya AN gudavalīrmmāsamem. gudavalīrmāṃsa A gudāvalīr māṃsa N gudavalīrmmāṃsam H prarohaṃkandāñ janayantiprarohaṃ kandāñ janayantiH prarohāñjanayanti viśeṣato mandāgneḥ, tathā tṛṇakāṣṭhopalaloṣṭhavastrādibhiḥ śītodakasaṃsparśanādvā kandāḥ parivṛddhimāsādayanti A prarohā janayanti N arśāṃsītyAH arṣāsīty N
cf. 1938 ed. 2.2.5
tatra sthūlāntrapratibaddham ardhapañcamāṅagulaṃ gudam āhus tasmin avalayas tisro dhyadhdaṅagulāntarasambhūtāḥ | pravāhiṇī visṛjanī saṃvaraṇī ceti |
tatra sthūlāntrapratibaddham ardhapañcamāṅagulaṃ gudam āhus tasmin avalayas tisro dhyadhdaṅagulāntarasambhūtāḥ | pravāhiṇī visṛjanī saṃvaraṇī ceti |
ardhapañcamāṅagulaṃardhapañcamāṅagulaṅH ardhapañcāṅgulaṃ A gudamH guda A āhusH māhuḥ A tasmin avalayastasmin valayasem. tasmin valayastasmin valayas AH dhyadhdaṅagulāntarasambhūtāḥem. 'dhyāṅgulāntarasaṃbhūtāḥ A ddhyardhāṅagulāntarasambhūtāḥ H pravāhiṇīH pravāhaṇī A visṛjanīH visarjanī A cetiH ceti caturaṅgulāyatāḥ; sarvāstiryagekāṅgulocchritāḥ A
em. śaṅkhāvartanibhāś cāpi upary upari saṃsthitāḥ |
gajatālunibhāś cāpivarṇataḥ saṃprakīrtitāḥ A
gajatālunibhāś cāpivarṇataḥ saṃprakīrtitāḥ A
cf. 1938 ed. 2.2.6
romāntebhyo yavādhyardho gudauṣṭhaḥ |
romāntebhyo yavādhyardho gudauṣṭhaḥ |
cf. 1938 ed. 2.2.7
prathamā tu gudauṣṭhādaṅagulamātre
prathamā tu gudauṣṭhādaṅagulamātre
cf. 1938 ed. 2.2.8
teṣāṃ tu bhaviṣyetāṃ pūrvarūpāṇi | annena śraddhā kṛcchrāt paktir amlīkān na vijṛmbheḥ saktisadanamācopaḥ kārśyamudgārabāhulyam akṣṇoḥ śvayathur ntra daparikartanaṃ kāsaśvāsaḥ pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaḥ kadācittadā balahānirindriyayaiḥ daurbalyam |
teṣāṃ tu bhaviṣyetāṃ pūrvarūpāṇi | annena śraddhā kṛcchrāt paktir amlīkān na vijṛmbheḥ saktisadanamācopaḥ kārśyamudgārabāhulyam akṣṇoḥ śvayathur ntra daparikartanaṃ kāsaśvāsaḥ pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaḥ kadācittadā balahānirindriyayaiḥ daurbalyam |
bhaviṣyetāṃem. bhaviṣyatāṃ ANH annenaanne naNH anne ' A kṛcchrāt paktirH kṛcchrāt pakti A kṛcchāt pakti N amlīkān naH ramlīkā pa A om. N vijṛmbheḥem. ridāho viṣṭambhaḥ A kā viṣṭambhaḥ N om. H saktisadanamācopaḥem. pipāsā sakthisadanamāṭopaḥ A sakthisadanam āṭopaḥ N viṣṭambhaḥ sakthisadanamāṭopaḥ H kārśyamudgārabāhulyamem. kārśyamudgārabāhulya A kārśyam udgāravāhulyam N kārśya foliofoliom udgārabāhulyam H akṣṇoḥH makṣṇoḥ A akṣṇo N śvayathur ntra daparikartanaṃem. śvayathurantrakūjanaṃ gudaparikartana A śvayathur gudaparikarttanaṃ NH kāsaśvāsaḥNH māśaṅkā A pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaḥNH pāṇḍurogagrahaṇīdoṣa A kadācittadāem. śoṣāṇāṃ kāsaśvāsau balahānirmra A kadācit candrā valahā N kadācit tadā H balahānirindriyayaiḥ daurbalyamem. mastandrā nidrendriyadaurbalyaṃ ca A nir indriyadaurvalyaṃ ceti N balahānirindriyayair vvatvāñ ceti H
cf. 1938 ed. 2.2.9
jāte śvetānye va lakṣaṇāni pravyaktatarāṇi bhavanti ||
jāte śvetānye va lakṣaṇāni pravyaktatarāṇi bhavanti ||
cf. 1938 ed. 2.2.10
tatra mārutāt pariśu ṣkāruṇavivarṇāni viṣamamadhyamāni kadambapuṣpatuṇḍikerīkānāḍīmukhasūcīmukhākṛtīni tair upadrutaḥ saśūlaṃ saṃhatam upaveśyate | kaṭīpraṣṭhagudamadeṣu cāsya vedanā gulmāsthīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittāny eva kṛṣṇanakhanayanavadanamūtrapūrī ṣasś ca puruṣo bhavati ||
tatra mārutāt pariśu ṣkāruṇavivarṇāni viṣamamadhyamāni kadambapuṣpatuṇḍikerīkānāḍīmukhasūcīmukhākṛtīni tair upadrutaḥ saśūlaṃ saṃhatam upaveśyate | kaṭīpraṣṭhagudamadeṣu cāsya vedanā gulmāsthīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittāny eva kṛṣṇanakhanayanavadanamūtrapūrī ṣasś ca puruṣo bhavati ||
mārutāt pariśu ṣkāruṇavivarṇānimārutāt pariśuṣkāruṇavivarṇāniA mārutāt pariśuṣkāruṇavarṇānimārutāt pariśuṣkāruṇavarṇānimārutāt pariśu ṣkāruṇavarṇṇāni NH viṣamamadhyamāniH viṣamamadhyāni A viṣa dhyāmāni Nac viṣa ma dhyāmāni Npc kadambapuṣpatuṇḍikerīkānāḍīmukhasūcīmukhākṛtīniH kadambapuṣpatuṇḍikerīnāḍīmukulasūcīmukhākṛtīni ca A kadamvapuṣpatuṇḍikerikānāḍīmukhasūcīmukhākṛtīni N tairNH bhavanti; tair A kaṭīpraṣṭhagudamadeṣuem. kaṭīpṛṣṭhapārśvameḍhragudamābhipradeśeṣu A kaṭīpṛṣṭhagudameḍhreṣu NH gulmāsthīlāplīhodarāṇiem. bhavanti, gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi A gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi NH tannimittānyAH tan nimittā N evaAH om. N kṛṣṇanakhanayanavadanamūtrapūrī ṣasś caem. bhavanti, kṛṣṇatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaś ca A n eva kṛṣṇanakhanayanavadajpegnamūtrapurīṣavarṇṇaś ca N kṛṣṇanakhanayanavadanamūtrapūrī ṣavarṇṇaiś ca H
cf. 1938 ed. 2.2.11
pittāntunīlāgrāṇi tanūni visa rpāni pīttāvabhāsāni yakṛtprakāśāni śukajihvāsaṃsthanāni yavamadhyāni jalaukāvaktusadṛ śāni praklinnāni bhavanti | tair upadṛtaḥ sadāhaṃ sadṛṣitamavi pakvam atisāryate | dāhajvarapipāsāś cāsyopadravā bhavanti | tannimittāny eva pītanakhanayanavadanamūtrapurīṣaś ca puruṣo bhavati |
pittāntunīlāgrāṇi tanūni visa rpāni pīttāvabhāsāni yakṛtprakāśāni śukajihvāsaṃsthanāni yavamadhyāni jalaukāvaktusadṛ śāni praklinnāni bhavanti | tair upadṛtaḥ sadāhaṃ sadṛṣitamavi pakvam atisāryate | dāhajvarapipāsāś cāsyopadravā bhavanti | tannimittāny eva pītanakhanayanavadanamūtrapurīṣaś ca puruṣo bhavati |
pittāntunīlāgrāṇipittān tu nīlāgrāṇiH pittānnīlāgrāṇi A pinīlāgrāṇi N tanūniAH manūni N visa rpānivisarppāniH visarpīṇivisarppīṇi AN pīttāvabhāsāniem. pītāvabhāsāni ANH śukajihvāsaṃsthanāniem. śukajihvāsaṃsthānāni ANH jalaukāvaktusadṛ śāniem. jalaukovaktrasadṛśāni A jalaukovakra sadṛśāni N jalaukāvaktrasadṛśāni H praklinnāniNH praklinnāni ca A upadṛtaḥH upadrutaḥ AN sadṛṣitamavi pakvamsarudhiram avipakvamem. sarudhirama A sarudhiram avipakvamsarudhiram avipakvam NH atisāryateatisāryateNH tisāryate A dāhajvarapipāsāśH jvaradāhapipāsā A dāhajvarapipāsā N cāsyopadravāH mūrcchāś cāsyopadravā A mūrchyopadravā N tannimittānyH om. A tan nisiny N evaNH om. A pītanakhanayanavadanamūtrapurīṣaśem. pītatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaś A pītanakhanayanavadanamūtrapurīṣa N pītanakhananayanavadanamūtrapurīṣaś H caAH rvarṇṇa N
cf. 1938 ed. 2.2.12
śleṣmajāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni snigdhāni pāṇḍuni śuklāvabhāsāni karīrapanasāsthigostanākānāṇi na bhidyante na sravanti ca kaṇḍubahulāni ca bhavanti | tair upadṛtaḥ saśleṣmakam analpam āmaṃvasā medaḥ | prakāśam atisāryate | sobhūśītajvarārocakāvipākaśiro gauravagātu sadanāni yāsya tannimittāny eva śuklanakhanayanavadanamūtrapurīṣavaṇṇaś ca puruṣo bhavati |
śleṣmajāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni snigdhāni pāṇḍuni śuklāvabhāsāni karīrapanasāsthigostanākānāṇi na bhidyante na sravanti ca kaṇḍubahulāni ca bhavanti | tair upadṛtaḥ saśleṣmakam analpam āmaṃvasā medaḥ | prakāśam atisāryate | sobhūśītajvarārocakāvipākaśiro gauravagātu sadanāni yāsya tannimittāny eva śuklanakhanayanavadanamūtrapurīṣavaṇṇaś ca puruṣo bhavati |
śleṣmajāniNH śleṣmajāni śvetāni A pāṇḍunipāṇḍūniem. pāṇḍū A pāṃḍūnipāṇḍūni NH śuklāvabhāsāniH ni A mulāvatāni N karīrapanasāsthigostanākānāṇi naH karīrapanasāsthigostanākārāṇi, na A karīrapaṇasāsthigostanākārāṇi | na N sravanti caNH sravanti A kaṇḍubahulāni caem. kaṇḍūbahulāni ca AH kaṇḍavahulāni ca N upadṛtaḥH upadrutaḥ AN saśleṣmakamNH saśleṣmāṇa A analpam
analpam
H manalpaṃ A analpa N āmaṃvasā medaḥ | prakāśamāmaṃvasā medaḥ | prakāśamH māṃsadhāvanaprakāśa A māṃsavasāmedāprakāśa N atisāryateH matisāryate AN sobhūśītajvarārocakāvipākaśiro gauravagātuem. śophaśītajvarārocakāvipākaśirogaura A śophaśīta jvarārocakāvipākaśirogauravagrātra N sophaśītajvarārocakāvipākaśiro gauravagātra H sadanāniNH vāṇi A yāsyaem. cāsya ANH śuklanakhanayanavadanamūtrapurīṣavaṇṇaś caem. bhavanti, śuklatvaṅgakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaś ca A śukle na nakhanayanavadanamūtrapurīṣavarṇṇaś ca N śuklanakhanayanavadanamūtrapurīṣavarṇṇaś ca H
cf. 1938 ed. 2.2.13
raktajāni tunyatrodha prarohavidruma kākaṇantikāphalasadṛśāni pittalakṣaṇāni ceti | yadā tu gāḍhapurīṣaprapīḍitāni bhavanti | tad ātyarthaṃ duṣṭam analpam asṛk sahasā visṛjanti | tasya cā ti pravṛttau śoṇitāti yogopadravāś cāsya bhavanti ||
raktajāni tunyatrodha prarohavidruma kākaṇantikāphalasadṛśāni pittalakṣaṇāni ceti | yadā tu gāḍhapurīṣaprapīḍitāni bhavanti | tad ātyarthaṃ duṣṭam analpam asṛk sahasā visṛjanti | tasya cā ti pravṛttau śoṇitāti yogopadravāś cāsya bhavanti ||
tunyatrodha prarohavidrumatu nyatrodhaprarohavidrumaH nyagrodhaprarohavidruma A tu nyagrodhapramehavidruma N kākaṇantikāphalasadṛśāniAH kākanantikaphasadṛśāḥ N cetiNH ca A tuNH 'va A gāḍhapurīṣaprapīḍitāniNH gāḍhapurīṣapīḍitāni A tad ātyarthaṃem. tadā 'tyarthaṃ A tadātyarthan N tada ātyarthaṃ H analpamA
uśṇa
N uṣṇam H asṛk sahasāAH masṛk sahasā N yogopadravāśH yogopadra AN cāsyaH vā AN
cf. 1938 ed. 2.2.14
sannipātajāni sarvalakṣaṇayuktāni |
sannipātajāni sarvalakṣaṇayuktāni |
cf. 1938 ed. 2.2.15
sahajāni duṣṭaśukraśoṇitanimittāni | teṣāṃ doṣata eva prasādanaṃ kartavyaṃ | viśeṣataś cātra durdarśanāni paruṣāruṇa pāṇuni dāruṇāny antarmukhāni | tair upavidrutaḥ kṛṣo 'lpabhuk sirāsantata gātro 'lpaprajaḥ kṣiṇaretaś ca bhavati ||
sahajāni duṣṭaśukraśoṇitanimittāni | teṣāṃ doṣata eva prasādanaṃ kartavyaṃ | viśeṣataś cātra durdarśanāni paruṣāruṇa pāṇuni dāruṇāny antarmukhāni | tair upavidrutaḥ kṛṣo 'lpabhuk sirāsantata gātro 'lpaprajaḥ kṣiṇaretaś ca bhavati ||
duṣṭaśukraśoṇitanimittāniduṣṭaśukraśoṇitanimittāniNH duṣṭaśoṇitaśukranimittāni A prasādanaṃH prasādhanaṃ A prasādana N kartavyaṃAH n kartavya N viśeṣataśAH viśeṣaś N cātraNH caitāni A paruṣāruṇaH paruṣāṇi A paruṇāṣāṇa N pāṇuniem. pāṃsūni A pāṇḍūni N pāṇdūni H dāruṇānyAH dāruṇā N antarmukhāni | tairantarmukhāni; tairantarmukhāni | tairAH nyantar mukhā ni | tair N upavidrutaḥH upadrutaḥ AN kṛṣoH kṛśo A kṛśo N 'lpabhuk sirāsantataAH lpabhuk śirāsannata N gātroAH gātrā N 'lpaprajaḥAH lpaprajaḥ N kṣiṇaretaś caH kṣīṇaretāḥ kṣā A kṣīṇar etāś N bhavatiH masvaraḥ krodhano 'lpāgniprāṇaḥ paramalasaś ca, tathā ghrāṇaśiro 'kṣināsāśravaṇarogī, satatam antrakūjāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate A ca bhavati N
cf. 1938 ed. 2.2.16
bhavati cātra |
bāhyamadhyamayor valyoḥ pratikuryād bhiṣagvaraḥ |
valyām abhyantarāyāṃ tu pratyākhyāyācaret kriyāṃ
bhavati cātra |
bāhyamadhyamayor valyoḥ pratikuryād bhiṣagvaraḥ |
valyām abhyantarāyāṃ tu pratyākhyāyācaret kriyāṃ
bhavatiAH om. N cātraAH śloka N bāhyamadhyamayor
bāhyamadhyamayorH
bāhyamadhya A vāhyamadhyamayo N valyoḥH vali A valyo N pratikuryād bhiṣagvaraḥpratikuryād bhiṣagvaraḥN sthānāṃ pratikuryād bhiṣagvaraḥ A pratikuryād bhiṣakvaraḥ H valyām
valyāmNH om. A abhyantarāyāṃ tuabhyantarāyāṃ tufolioH
antarvalisamutthānāṃ A abhyantaro yān tu N pratyākhyāyācaret kriyāṃpratyākhyāyācaret kriyāmAH pratyākhyāyāvacen kriyā N
bāhyamadhyamayorH
bāhyamadhya A vāhyamadhyamayo N valyoḥH vali A valyo N pratikuryād bhiṣagvaraḥpratikuryād bhiṣagvaraḥN sthānāṃ pratikuryād bhiṣagvaraḥ A pratikuryād bhiṣakvaraḥ H valyām
valyāmNH om. A abhyantarāyāṃ tuabhyantarāyāṃ tufolioH
antarvalisamutthānāṃ A abhyantaro yān tu N pratyākhyāyācaret kriyāṃpratyākhyāyācaret kriyāmAH pratyākhyāyāvacen kriyā N
cf. 1938 ed. 2.2.17
prakupitās tu doṣā meḍhramabhiprapannā māṃsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūṃ janayanti tataḥ kaṇḍūyanāt kṣataṃ samupajāyate tasmiṃś ca kṣate duṣṭamāṃsajāḥ prarohāḥ picchilalarudhirasrāviṇo jāyante kūrcakino 'bhyantaram upariṣṭādvā te tu śepho vināśayantyupaghnanti ca puṃstvaṃ yonimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilarudhirasrāviṇaśchatrākārān karīrāñ janayanti te tu yonim upaghnanty ārtavaṃ ca | nābhim abhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśān karīrāñ janayanti ta evordhvam āgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣv arśāṃsy upanirvartayanti tatra karṇajeṣu bādhiryaṃ śūlaṃ pūtikarṇatā ca netrajeṣu vartmā varodho vedanā srāvo darśananāśaś ca, ghrāṇajeṣu pratiśyāyo 'timātraṃ kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsatā pūtinasyaṃ sānunāsikavākyatvaṃ śiroduḥkhaṃ ca vaktrajeṣu kaṇṭhauṣṭhatālūnām anyatam asmiṃs tair gadgadavākyatā rasājñānaṃ mukharogāś ca bhavanti ||
prakupitās tu doṣā meḍhramabhiprapannā māṃsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūṃ janayanti tataḥ kaṇḍūyanāt kṣataṃ samupajāyate tasmiṃś ca kṣate duṣṭamāṃsajāḥ prarohāḥ picchilalarudhirasrāviṇo jāyante kūrcakino 'bhyantaram upariṣṭādvā te tu śepho vināśayantyupaghnanti ca puṃstvaṃ yonimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilarudhirasrāviṇaśchatrākārān karīrāñ janayanti te tu yonim upaghnanty ārtavaṃ ca | nābhim abhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśān karīrāñ janayanti ta evordhvam āgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣv arśāṃsy upanirvartayanti tatra karṇajeṣu bādhiryaṃ śūlaṃ pūtikarṇatā ca netrajeṣu vartmā varodho vedanā srāvo darśananāśaś ca, ghrāṇajeṣu pratiśyāyo 'timātraṃ kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsatā pūtinasyaṃ sānunāsikavākyatvaṃ śiroduḥkhaṃ ca vaktrajeṣu kaṇṭhauṣṭhatālūnām anyatam asmiṃs tair gadgadavākyatā rasājñānaṃ mukharogāś ca bhavanti ||
prakupitās tuAH prakupitā N doṣāAH sty doṣāḥ N meḍhramabhiprapannāem. meḍhram abhiprapannā AH meḍhrum abhiprapannā N māṃsaśoṇiteAH māṃsaśoṇita N pradūṣyaAH praduṣya N kaṇḍūṃAH kaṇḍū N janayantiAH n janayanti N tataḥA tasmi NH kaṇḍūyanāt kṣataṃA n kaṇḍū NH samupajāyateA kṣa N kṛ H tasmiṃś caA ta N te H kṣateAH n kṣate N duṣṭamāṃsajāḥAH duṣṭaṃ māsa N picchilalarudhirasrāviṇopicchilarudhirasrāviṇoA picchilarudhirasrāviṇopicchilarudhirasrāviṇo NH kūrcakinoAH kurcakino N 'bhyantaramAH bhyantaram N upariṣṭādvā te tuupariṣṭādvā te tuH upariṣṭād vā, te tu A upapariṣṭhādvā | te tu N śephoA sahaṃ N śepham H vināśayantyupaghnanti caem. vināśayanty upaghnanti ca A vināśayantyupaghnanti N vināśayanty upaghnanti H yonimabhiprapannāḥem. yonim abhiprapannāḥ A yonim abhiprapan NH sukumārānA nā NH durgandhān picchilarudhirasrāviṇaśchatrākārān karīrāñdurgandhi picchilāsrāviṇaḥ | cchatrākārāṃ prarohāṃdurgandhi picchilā srāviṇaḥ | chatrākārām prarohāñem. durgandhān picchilarudhirasrāviṇaś chatrākārān karīrāñ A durgandhi picchilāsrāviṇaḥ cchatrākārāṃ prarohāṃdurgandhi picchilāsrāviṇaḥ | cchatrākārāṃ prarohāṃdurgandhi picchilā srāviṇaḥ | chatrākārām prarohāñ NH upaghnantyAH upaghnan N ārtavaṃ caAH tyārtavaś ca N sukumārānA sukumārā NH durgandhān picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśān karīrāñA ṇāṃ picchilaṃ gaṇḍūpadamukhasadṛśāṃ karīrāṃ N n picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśāṃ karīrāñ H upanirvartayantiupajanayantiA upajanayantiupajanayanti NH bādhiryaṃvādhiryaṃNH bādhir yaṃ A śūlaṃAH śūlaḥ N pūtikarṇatā caA pūtikarṇṇatāś ca N pūtikarṇatāñ ca H darśananāśaś caAN darśanavināśaś ca H ghrāṇajeṣuAH grāṇajeṣu N 'timātraṃAH timātraṃ N kṛcchrocchvāsatāA kṛcchrocchvāsita N kṛcchrocchvāsitā H pūtinasyaṃA pūtināsya NH sānunāsikavākyatvaṃA śiro tu nāsika vākyaś N śiroruk sānunāsikavākyañ H śiroduḥkhaṃ caA ca bhavati NH vaktrajeṣuAH vakreṣu N kaṇṭhauṣṭhatālūnāmA kaṇṭhāṣu tālu N kaṇṭhoṣṭhatālūṣv H anyatamA ṣṭhanyata N anyata H asmiṃs tairA meṣu tair NH rasājñānaṃA rasāvaroṇa N rasāvarodho H
cf. 1938 ed. 2.2.18
vyānas tu prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ parigṛhya bahiḥ sthirāṇi kīlavadarśāṃsi nirvartayati tāni carmakīlāny arśāṃsīty ācakṣate ||
vyānas tu prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ parigṛhya bahiḥ sthirāṇi kīlavadarśāṃsi nirvartayati tāni carmakīlāny arśāṃsīty ācakṣate ||
cf. 1938 ed. 2.2.19
bhavanti cātra
tasya todo 'tha pārūṣyaṃ mārutenopajāyate |
śleṣmaṇā tu savarṇṇatvaṃ grathitatvañ ca nirdiśet ||
bhavanti cātra
tasya todo 'tha pārūṣyaṃ mārutenopajāyate |
śleṣmaṇā tu savarṇṇatvaṃ grathitatvañ ca nirdiśet ||
cf. 1938 ed. 2.2.20
pittaśoṇitajaraukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ ślakṣṇatā tathā |
samudīrṇakharatvaṃ ca carmakīlasya lakṣaṇam||
pittaśoṇitajaraukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ ślakṣṇatā tathā |
samudīrṇakharatvaṃ ca carmakīlasya lakṣaṇam||
cf. 1938 ed. 2.2.21
arśasāṃ lakṣaṇaṃ vyāsāduktaṃ sāmānyatas tu yat |
tat sarvaṃ prāgvinirdiṣṭāt sādhayed bhiṣajāṃ varaḥ ||
arśasāṃ lakṣaṇaṃ vyāsāduktaṃ sāmānyatas tu yat |
tat sarvaṃ prāgvinirdiṣṭāt sādhayed bhiṣajāṃ varaḥ ||
arśasāṃA durnāsnāṃ N durnnāmnāṃ H vyāsāduktaṃvyāsād uktaṃA vyāsād uktaṃvyāsād uktaṃ NH sāmānyatasyac ca samāsataḥA yat ca samāsataḥyac ca samāsataḥ NH tuA
tat sarvvaṃ prāgabhihitāt sādhayate ciki N
sannipāta samutthāni sahajāni ca varjja H yat | tat sarvaṃyat |
tat sarvaṃA tsakaḥ N yet H prāgvinirdiṣṭāt sādhayed bhiṣajāṃA om. NH varaḥA om. NH
tat sarvvaṃ prāgabhihitāt sādhayate ciki N
sannipāta samutthāni sahajāni ca varjja H yat | tat sarvaṃyat |
tat sarvaṃA tsakaḥ N yet H prāgvinirdiṣṭāt sādhayed bhiṣajāṃA om. NH varaḥA om. NH
cf. 1938 ed. 2.2.22
arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu |
saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ sa ca ṣaḍvidhiḥ ||
arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu |
saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ sa ca ṣaḍvidhiḥ ||
cf. 1938 ed. 2.2.23
tridoṣāṇyalpaliṅgāni yāpyāni tu vinirdiśet |
dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yāny āśritāni ca ||
tridoṣāṇyalpaliṅgāni yāpyāni tu vinirdiśet |
dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yāny āśritāni ca ||
cf. 1938 ed. 2.2.24
kṛcchrasādhyāni tāny āhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca |
sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet ||
kṛcchrasādhyāni tāny āhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca |
sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet ||
cf. 1938 ed. 2.2.25
sarvāḥ syur valayo yeṣāṃ durnāmabhir upadrutāḥ |
tais tu pratihato vāyur apānaḥ sannivartate ||
sarvāḥ syur valayo yeṣāṃ durnāmabhir upadrutāḥ |
tais tu pratihato vāyur apānaḥ sannivartate ||
cf. 1938 ed. 2.2.26
tato vyānena saṅgamya jyotir mṛdgāti dehinām ||
tato vyānena saṅgamya jyotir mṛdgāti dehinām ||
[Adhyāya 3: draft edition based on MS H]
em. tāsāṃ pūrvarūpāṇi jvaro vastipīḍārocakau mūtrakṛcchraṃ bastiśiromuṣkaśephasāṃ vedanā kṛcchrāvasādo bastagandhitvaṃ mūtrasyeti A tatra jvaror vastipīḍārocaka mūtrakṛcchrā bastisiraśi ca vedanā śepasi muṣkayoś ca bastgandhimūtrañ ca sāmānyapūrvarūpaṃ sarvāsām eva tatrāpathyasevinaḥ N tatrāpathyasevinaḥ śleṣmā mūtrasaṃsṛṣṭo'nupraviśya vastim aśmarīm upajanayati H
cf. 1938 ed. 2.3.8
tatra śleṣmāśmarī śleṣmalamannamabhyasato 'tyartham upalipyādhaḥ parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya śroto nirupaṇaddhi | tasya mūtrapratighātād dālyate bhidyate nistudyata iva ca bastiguruḥ ca bhavati | ūṣmarī cātra śvetā snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍapratīmā madhuvarṇā bhā bhavati | tāṃ ślaiṣmikīmiti vidyāta |
tatra śleṣmāśmarī śleṣmalamannamabhyasato 'tyartham upalipyādhaḥ parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya śroto nirupaṇaddhi | tasya mūtrapratighātād dālyate bhidyate nistudyata iva ca bastiguruḥ ca bhavati | ūṣmarī cātra śvetā snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍapratīmā madhuvarṇā bhā bhavati | tāṃ ślaiṣmikīmiti vidyāta |
śleṣmalamannamabhyasatoem. śleṣmalam annam abhyavaharato A śleṣmalam annam abhyaśato N śleṣmalam annam abhyasato H parivṛddhiṃNH parivṛddhiṃ parivṛddhiṃ A śrotoH sroto A srotro N nirupaṇaddhiem. niruṇaddhi ANH mūtrapratighātād dālyateAH mūtrapratighātād dālabhyate N bastiguruḥbasti guruśN bastir guruḥ A bavastiguruś H caNH śītaś ca A ūṣmarīem. aśmarī ANH kukkuṭāṇḍapratīmāH kukkuṭāṇḍapratīkāśā ma A kurkuṭāṇḍapratīmā N madhuvarṇā bhāH dhūkapuṣpavarṇā vā A sadhuvarṇṇā bhā N ślaiṣmikīmitiśleṣmāśmarīm itiem. ślaiṣmikīm iti A śleṣmāśmarīm itiśleṣmāśmarīm iti NH vidyātaem. vidyāt ANH
cf. 1938 ed. 2.3.9
pittayuktas tu śleṣmā saṃghātam upagamya yathoktaṃ parivṛddhimprāpya bastimukha madhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi | tasya mūtrapratighātādūṣyate cūṣyate pacyate iva bastiruṣṇaś ca bhavati | aśmarī cātra saraktā pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāpratimā madhuva bhā bhavati | tāṃ paittikīm iti vidyāta ||
pittayuktas tu śleṣmā saṃghātam upagamya yathoktaṃ parivṛddhimprāpya bastimukha madhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi | tasya mūtrapratighātādūṣyate cūṣyate pacyate iva bastiruṣṇaś ca bhavati | aśmarī cātra saraktā pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāpratimā madhuva bhā bhavati | tāṃ paittikīm iti vidyāta ||
pittayuktas tuNH pittayutas tu A saṃghātamsaṅghātamAN saṃghāta H upagamyaAN mupagamya H yathoktaṃyathoktamNH yathoktāṃ A bastimukhabastimukha mem. bastimukhambastimukha m ANH madhiṣṭhāyaem. adhiṣṭhāya ANH srotoAH srotro N mūtrapratighātādūṣyateem. mūtrapratīghātā dūṣyate A mūtrapatīghātā dūṣyate N mūtrapratighātād ūṣyate H cūṣyateNH cūṣyate dahyate A pacyateH pacyata AN bastiruṣṇaś caem. bastir uṣṇavātaś ca A bastir uṣṇaś ca NH kṛṣṇāA kṛṣṇa NH bhallātakāpratimābhallātakapratimāem. bhallātakāsthipratimā A bhallātakapratimābhallātakapratimā NH madhuva bhāmadhuvarṇṇābhāem. madhuvarṇā vā A madhuvarṇṇābhāmadhuvarṇṇābhā NH paittikīmAH patikīm N vidyātaem. vidyāt ANH
cf. 1938 ed. 2.3.10
vātayuktas tu śleṣmāsaṃghātamupagamya yathoktaṃ parivṛddhimprāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi | tasya mūtrapratīghātāt tīvrā vedanā bhavati | tayā 'tyarthaṃ pīḍamāno dantān khādanti nābhim pīḍayati meḍhraṃ pramṛdgāti garddhayati vidahati | vātamūtrapurīṣakṛcchrtād a bhavati | aśmarī cātra śyāvā viṣamā kharā paruṣā kadambapuṣpavatkaṇṭakācitā bhavati | tāṃ vātikīm iti vidyāt ||
vātayuktas tu śleṣmāsaṃghātamupagamya yathoktaṃ parivṛddhimprāpya bastimukhamadhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi | tasya mūtrapratīghātāt tīvrā vedanā bhavati | tayā 'tyarthaṃ pīḍamāno dantān khādanti nābhim pīḍayati meḍhraṃ pramṛdgāti garddhayati vidahati | vātamūtrapurīṣakṛcchrtād a bhavati | aśmarī cātra śyāvā viṣamā kharā paruṣā kadambapuṣpavatkaṇṭakācitā bhavati | tāṃ vātikīm iti vidyāt ||
vātayuktas tuNH vātayutas tu A śleṣmāsaṃghātamupagamyaśleṣmāsaṃghātam upagamyaem. śleṣmā saṃghātam upagamyaśleṣmāsaṃghātam upagamya ANH yathoktaṃyathoktāmH yathoktāṃyathoktām AN bastimukhamadhiṣṭhāyaem. bastimukham adhiṣṭhāya ANH srotoAH srotro N tayātadāH tadātadā AN 'tyarthaṃAH tyartham N pīḍamānoH pīḍyamāno AN dantān khādantiem. dantān khādati AH dantāṃ khādati N pramṛdgātiA pramṛdgā N
pramṛdnāti
H garddhayatiH pāyuṃ spṛśati, viśardhate A ti gadhayati N vātamūtrapurīṣakṛcchrtād aem. vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa cāsya mehato A vātamūtrapurīṣa kracchratā ca N vātamūtrapurīṣakṛcchrtā ca H bhavatiNH niḥsaranti A śyāvāA śyā NH viṣamāem. paruṣā viṣamā A sād viṣamā N mā viṣamā H paruṣāH om. A ru N kadambapuṣpavatkaṇṭakācitākadambapuṣpavat kaṇṭakācitāA kadambapuṣpavat kaṇṭhakacitā N kadambapuṣpavat kaṇṭakacitā H
cf. 1938 ed. 2.3.11
prāyeṇaitās tisro 'śmaryo bhavanti | divāsvapnasamāsanādhyāsanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvād bālānāṃ teṣāṃ evāvalpabastikāyatvād amāṃsopavayāc ca sukhagrahaṇāharaṇāś ca bhavanti | mahatān tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati ||
prāyeṇaitās tisro 'śmaryo bhavanti | divāsvapnasamāsanādhyāsanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvād bālānāṃ teṣāṃ evāvalpabastikāyatvād amāṃsopavayāc ca sukhagrahaṇāharaṇāś ca bhavanti | mahatān tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati ||
prāyeṇaitāsA prāpayeṇaitās N prāyeṇa tās H bhavantiNH om. A divāsvapnasamāsanādhyāsanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvād bālānāṃem. divāsvapnasamaśanādhyaśanaśītasnigdhagurumadhurāhārapriyatvād viśeṣeṇa bālānāṃ A divāsvapnasamaśanādhyasaraśītasnigdhamadhurāhārapriyatvād bā N divāsvapnasamasanādhyasanaśītasnigdhamadhurāhārapriyatvād vā H teṣāṃlānāṃ teṣāmem. bhavanti; teṣām A lānān teṣāmlānāṃ teṣām NH evāvalpabastikāyatvād amāṃsopavayāc caevacālpabastikāyatvād amāṃsopacayāc caeva cālpabastikāyatvād amāṃsopacayāc caem. evālpabastikāyatvād anupacitamāṃsatvāc ca basteḥ A evacālpabastikāyatvād amāṃsopacayāc caevacālpabastikāyatvād amāṃsopacayāc caeva cālpabastikāyatvād amāṃsopacayāc ca NH sukhagrahaṇāharaṇāś casukhagrahaṇāharaṇāś caNH sukhagrahaṇāharaṇā A
cf. 1938 ed. 2.3.12
maithunavighātāc chakram upasthitam anirgacchanvimārgamanilovigṛṣkavṛṣaṇayor antare saṃharati saṃhṛtya copaśoṣayati sāmūtramārgam āvṛtya mūtrakṛcchraṃ basti śirasi vedanāṃ śepasi muṣkayoś ca śvayathum utpādayati nipīḍitāmātre ca tasminnavakāśe pravilayam āpadyate | tāṃ śukrāśmarīm iti vidyāt ||
maithunavighātāc chakram upasthitam anirgacchanvimārgamanilovigṛṣkavṛṣaṇayor antare saṃharati saṃhṛtya copaśoṣayati sāmūtramārgam āvṛtya mūtrakṛcchraṃ basti śirasi vedanāṃ śepasi muṣkayoś ca śvayathum utpādayati nipīḍitāmātre ca tasminnavakāśe pravilayam āpadyate | tāṃ śukrāśmarīm iti vidyāt ||
maithunavighātāc chakramH maithunavighātādatimaithunādvā śukraṃ A maithunadbhighātā śukram N upasthitamupasthitamNH calitam A anirgacchanvimārgamanilovigṛṣkavṛṣaṇayorem. anirgacchadvimārgagamanād anilo 'bhitaḥ saṃgṛhya meḍhravṛṣaṇayor A anirgacchatanti mārgagam anilo vigṛhya vṛṣaṇayor N anirgacchan vimārgam anilovigṛṣkavṛṣaṇayor H sāmūtramārgamsā mūtramārgamAH sa mūtramārgam N āvṛtyaNH āvṛṇoti A bastiAH bastir N śirasiH om. A asi N śepasiśepasiH vṛṣa A erśām N muṣkayoś caH ṇayoś ca A uṣṇayoś ca N utpādayatiH āpādayati A uyodayati N nipīḍitāmātre canipīḍitamātre caem. pīḍitamātre ca A nipīḍitamātre canipīḍitamātre ca NH tasminnavakāśetasminnavakāśeH tasminn eva praveśe A tasmiṃna va kāśa N
cf. 1938 ed. 2.3.7
atha jātāsu vedanā sumūtradhārāsu saṅgaḥ sa rudhiramūtravikiraṇaḥ ||
atha jātāsu vedanā sumūtradhārāsu saṅgaḥ sa rudhiramūtravikiraṇaḥ ||
athaAH om. N jātāsuAH om. N vedanāH nābhibastisevanīmehaneṣv anyatamasmin mehato vedanā A atha tārśu vedanā N sumūtradhārāsusu mūtradhārāsuH mūtradhārā A mūtradhārāsu N rudhiramūtravikiraṇaḥem. rudhiramūtratā mūtravikiraṇaṃ gomedakaprakāśamaty āvilaṃ sasikataṃ visṛjati; dhāvanalaṅghanaplavanapṛṣṭhayānoṣṇādhvagamanaiś cāsya vedanā bhavanti A rūdhiramūtravikirañ cā N rudhiramūtravikiraṇañ ca H
em. bhavanti cātra --- |
śarkarā sikatā meho bhasmākhyo 'śmarivaikṛtam |
aśmaryā śarkarā jñeyā tulyavyañjanavedanā A
śarkarā sikatā meho bhasmākhyo 'śmarivaikṛtam |
aśmaryā śarkarā jñeyā tulyavyañjanavedanā A
em. hṛtpīḍā sakthisadanaṃ kukṣiśūlaṃ ca vepathuḥ |
tṛṣṇordhvago 'nilaḥ kārṣṇyaṃ daurbalyaṃ pāṇḍugātratā A
tṛṣṇordhvago 'nilaḥ kārṣṇyaṃ daurbalyaṃ pāṇḍugātratā A
em. arocakrāvipākau tu śarkarārte bhavanti ca A
cf. 1938 ed. 2.3.18
nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṃkṣaṇaśepasām |
nakradvāras tanutvakkomadhye bastir adhomukhaḥ|
nābhipṛṣṭhakaṭīmuṣkagudavaṃkṣaṇaśepasām |
nakradvāras tanutvakkomadhye bastir adhomukhaḥ|
em. bastir bastiśiraśaiva pauruṣaṃ vṛṣaṇau gudaḥ |
ekasaṃbandhino hy ete gudāsthivivarāśritāḥ A
ekasaṃbandhino hy ete gudāsthivivarāśritāḥ A
cf. 1938 ed. 2.3.20
alabur iva rūpeṇa sirāsnāyubhir āvṛtaḥ |
mūtrāsayomalādhāraḥ prāṇāyatanam uttamam |
alabur iva rūpeṇa sirāsnāyubhir āvṛtaḥ |
mūtrāsayomalādhāraḥ prāṇāyatanam uttamam |
em. pakvāśayagatās tatra nāḍyo mūtravahās tu yāḥ |
tarpayanti sadā mūtraṃ saritaḥ sāgaraṃ yathā A
tarpayanti sadā mūtraṃ saritaḥ sāgaraṃ yathā A
em. sūkṣmatvān nopalabhyante mukhāny āsāṃ sahasraśaḥ A
cf. 1938 ed. 2.3.22
nāḍībhir upanītasya mūtrasyāmāśayāntarāta |
nāḍībhir upanītasya mūtrasyāmāśayāntarāta |
cf. 1938 ed. 2.3.23
jāgrataḥ svapno vāpi sa niṣyande na pūryate ||
āmukhāt salile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pratipūryate ||
jāgrataḥ svapno vāpi sa niṣyande na pūryate ||
āmukhāt salile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pratipūryate ||
cf. 1938 ed. 2.3.24
nave ghaṭe yathā vaddhibastimūtrasya pūryate |
etenaiva tu kalpena vātaḥ pittaṃ kapho 'pi vā |
nave ghaṭe yathā vaddhibastimūtrasya pūryate |
etenaiva tu kalpena vātaḥ pittaṃ kapho 'pi vā |
cf. 1938 ed. 2.3.25
mūtrayuktam upasnehān praviṣya kurute 'śmarīn ||
apsu svacchāsv api yathā niṣiktāsu nave maṇau |
mūtrayuktam upasnehān praviṣya kurute 'śmarīn ||
apsu svacchāsv api yathā niṣiktāsu nave maṇau |
cf. 1938 ed. 2.3.26
bhavet kālāntarāt paṅkaḥ tavdad aśmarisambhavaḥ ||
saṃhṛtyāpo yathā divyāṃ māruto 'gniś ca vaidyutaḥ ||
bhavet kālāntarāt paṅkaḥ tavdad aśmarisambhavaḥ ||
saṃhṛtyāpo yathā divyāṃ māruto 'gniś ca vaidyutaḥ ||
bhavet kālāntarāt paṅkaḥbhavet kālāntarāt paṅkasH kālāntareṇa paṅ A kālāntarāt paṅkas N tavdad aśmarisambhavaḥem. kaḥ syād aśmarīsaṃbhavas A tadvadaśmarīsaṃbhavaḥ N tadvad aśmarisambhavaḥ H saṃhṛtyāpo
saṃhṛtyāpoH tathā |
saṃhanty āpo A
saṃhṛty āpo N divyāṃNH divyā A mārutoAH mārute N 'gniś caAH gniś ca N
saṃhṛtyāpoH tathā |
saṃhanty āpo A
saṃhṛty āpo N divyāṃNH divyā A mārutoAH mārute N 'gniś caAH gniś ca N
cf. 1938 ed. 2.3.27ab
tadvad valāsaṃ bastistham uṣmā saṃhṛtya sānilaḥ ||
tadvad valāsaṃ bastistham uṣmā saṃhṛtya sānilaḥ ||
em. pavane 'nuguṇe sā tu nirety alpā viśeṣataḥ A
sā bhinnamūrttir vvātena śarkkarety
abhidhīyate |
cf. 1938 ed. 2.3.27cd
mārute viguṇe bastau mūtraṃ samyagra varttate |
vikārā vividhāś cāpi pratilome bhavanti hīti ||
mārute viguṇe bastau mūtraṃ samyagra varttate |
vikārā vividhāś cāpi pratilome bhavanti hīti ||
em. mūtrāghātāḥ pramehāś ca śukradoṣās tathaiva ca |
mūtradoṣāś ca ye kecid vastāv eva bhavanti hi A
mūtradoṣāś ca ye kecid vastāv eva bhavanti hi A
[Adhyāya 4: draft edition based on MS H]
cf. 1938 ed. 2.4.3
vātapittaśleṣmasannipātāgantukanimittāḥ śataponakoṣṭragrīva parisrāviśambūkāvartonmārgiko yathāsaṃkhyaṃ pañca bhagandarā bhavanti | te tu gudabastibhagapradeśadāraṇābhagandarā ity ucyante | abhinnās tu piḍakā bhinnās tu bhagandarāḥ ||
vātapittaśleṣmasannipātāgantukanimittāḥ śataponakoṣṭragrīva parisrāviśambūkāvartonmārgiko yathāsaṃkhyaṃ pañca bhagandarā bhavanti | te tu gudabastibhagapradeśadāraṇābhagandarā ity ucyante | abhinnās tu piḍakā bhinnās tu bhagandarāḥ ||
vātapittaśleṣmasannipātāgantukanimittāḥvātapittaśleṣmasannipātāgantukanimittāḥNH vātapittaśleṣmasannipātāgantunimittāḥ A śataponakoṣṭragrīva parisrāviśambūkāvartonmārgikośataponakoṣṭragrīvaparisrāviśamvūkāvarttonmārgikośataponakoṣṭragrīva parisrāviśamvūkāvarttonmārggikoNH śataponakoṣṭragrīvaparisrāviśambūkāvartonmārgiṇo A bhagandarāAH bhagarā N gudabastibhagapradeśadāraṇābhagandarāem. bhagagudabastipradeśadāraṇāc ca bhagandarā A gudavastibhagapradeśadarpaṇād bhagadandarā Nac gudavastibhagapradeśadarpaṇād bhagandarā Npc gudabastibhagapradeśadāraṇād bhagandarā H ucyanteAH ucyate N abhinnās tuNH abhinnāḥ A bhagandarāḥANpcH sabhagandarāḥ Nac
Ḍalhaṇa noted that Gayadāsa accepted the next passage, 2.4.4, which is in the vulgate but not in the Nepalese version (Ācārya 1938: 280, note 3).
Ḍalhaṇa noted that Gayadāsa accepted the next passage, 2.4.4, which is in the vulgate but not in the Nepalese version (Ācārya 1938: 280, note 3).
cf. 1938 ed. 2.4.5
tatrāpathyasevinām vāyuḥ prakupitaḥ sannivṛttaḥ sthirībhūto gudam abhigato gudadvārād aṅgule dvyaṅgule aṅgule vā māsaśoṇitam abhipradūṣyāruṇavarṇṇāṃ piḍakāñ janayati | sāsyatodādīn vedanāviśeṣān upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam upaiti | mūtrāsayābhyāsagatatvāc ca vraṇapraklinnaḥ śataponakavadaṇumukhaiś chidrair āpūryate | tāni cacchidrāṇy ajasraṃbhenānuviddham āsrāvam pravahanti | vraṇaś chidyate bhidyate tāḍyate sūcībhir iva nistudyate gudaś cāvadīryate vātamūtrapurīṣaretasām apy āgamaś ca taiś chidrair bhavati tam bhagandaraṃ śataponakam ity ācakṣate ||
tatrāpathyasevinām vāyuḥ prakupitaḥ sannivṛttaḥ sthirībhūto gudam abhigato gudadvārād aṅgule dvyaṅgule aṅgule vā māsaśoṇitam abhipradūṣyāruṇavarṇṇāṃ piḍakāñ janayati | sāsyatodādīn vedanāviśeṣān upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam upaiti | mūtrāsayābhyāsagatatvāc ca vraṇapraklinnaḥ śataponakavadaṇumukhaiś chidrair āpūryate | tāni cacchidrāṇy ajasraṃbhenānuviddham āsrāvam pravahanti | vraṇaś chidyate bhidyate tāḍyate sūcībhir iva nistudyate gudaś cāvadīryate vātamūtrapurīṣaretasām apy āgamaś ca taiś chidrair bhavati tam bhagandaraṃ śataponakam ity ācakṣate ||
abhigatoNH abhi A gudadvārād aṅguleNH to A dvyaṅguleNpcH 'ṅgule A dvyadyaṅgule Nac aṅgule vāem. dvyaṅgule vā A tryaṅgule vā NH māsaśoṇitammānsaśoṇitamem. māṃsaśoṇite A māṃsaśoṇitammānsaśoṇitam NH abhipradūṣyāruṇavarṇṇāṃabhipradūṣyāruṇavarṇṇāmabhipradūṣyā ruṇavarṇṇāṃNH pradūṣyāruṇavarṇāṃ A sāsyatodādīn vedanāviśeṣān upajanayatiem. sā 'sya todādīn vedanāviśeṣāñ janayati A sāsya todādīm vedanāviśeṣān upajanayati N sā 'sya todādīn vedanāviśeṣān upajanayati H mūtrāsayābhyāsagatatvāc camūtrāśayābhyāsagatatvāc camūtrāsayābhyāsagatatvāc caNH mūtrāśayābhyāsagatatvāc ca A vraṇapraklinnaḥvraṇa praklinnaḥNH vraṇaḥ praklinnaḥ A śataponakavadaṇumukhaiśśataponakavadanumukhaiśAN śataponakavad aṇumukhaiś H āpūryateāpūryateAH āpūte | N cacchidrāṇyca cchidrāṇyH ca chidrāṇy A ca cchidrā N ajasraṃbhenānuviddhamem. ajasram acchaṃ phenānuviddham A ṇyajasramphe nānuvi N ajasraṃ phenānuviddham H āsrāvamH adhikam āsrāvaṃ A ddhamāsrāvam N pravahantiH sravanti A pravahati N vraṇaśNH vraṇaś ca A chidyateNH tāḍyate A tāḍyateNH chidyate A nistudyateAH nisdudyate N gudaśgudamH gudaṃgudam AN cāvadīryatecāvadīryateNH cāvadīryate, upekṣite ca A vātamūtrapurīṣaretasāmvātamūtrapurīṣaretasāmAH vātamūtrapurīṣaretasā N apyAH ma N āgamaś ca taiśāgamaś ca tairAH dyāgamaś ca taiś N chidrairNH eva chidrair A bhavati tambhavati; taṃAN vbhavati tam H bhagandaraṃANpcH bhagandaraṃā Nac śataponakamAH śatapokam N
cf. 1938 ed. 2.4.6
pittaṃ tu kupitam anilenādhaḥ preritaṃ pūrvvavad evāvasthitaṃ raktān tanvīmucchritāgrām uṣṭragrīvākārām piḍakāñ janayati | sāsyadāhādīn vedanāviśeṣān upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam upaiti | vraṇaś cāgnikṣārābhyām iva dahyate durgandham uṣṇam āsrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati taṃ bhagandaram uṣṭragrīvam ity ācakṣate ||
pittaṃ tu kupitam anilenādhaḥ preritaṃ pūrvvavad evāvasthitaṃ raktān tanvīmucchritāgrām uṣṭragrīvākārām piḍakāñ janayati | sāsyadāhādīn vedanāviśeṣān upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam upaiti | vraṇaś cāgnikṣārābhyām iva dahyate durgandham uṣṇam āsrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati taṃ bhagandaram uṣṭragrīvam ity ācakṣate ||
kupitamNH prakupitam A anilenādhaḥanilenādhaḥAH anilerādhaḥ N pūrvvavad evāvasthitaṃH pūrvavad avasthitaṃ A pūrvavadavāvasthitaṃ N raktānraktāṃAH raktā N tanvīmucchritāgrām uṣṭragrīvākārāmem. tanvīmucchritām uṣṭragrīvākāṃ A t tanvīm ucchritāgrāmuṣṭhagrīvākārām N tanvīm ucchritāgrām uṣṭragrīvākārām H sāsyadāhādīn vedanāviśeṣān upajanayatisāsya dāhādīn vedanāviśeṣān upajanayati ||N sā 'sya coṣādīn vedanāviśeṣāñ janayati A sā 'sya dāhādīn vedanāviśeṣān upajanayati H apratikriyamāṇā caAH apratitikriyaā māṇā ca Nac apratitikriya māṇā ca Npc uṣṇamAH uṣṇa N āsrāvaṃAH māsrāvaṃ N sravatysravatiAH srava N upekṣitaś caAH tyupekṣitaś ca N
cf. 1938 ed. 2.4.7
śleṣmā prakupitaḥ samīraṇenādhaḥ preritaḥ pūrvvavadevāvasthitaḥ śuklāvabhāsāṃ sthirāpkaṃṇḍūmatīmpiḍakāñ janayati | sāsyakaṇḍvādīnvedanāviśeṣān upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam upaiti | vraṇaś ca kaṭhinaḥ sasaṃrambhaḥ kaṇḍūprāyaḥ picchilamāsrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretānsi visṛjati tam bhagandaram parisrāviṇam ity ācakṣate ||
śleṣmā prakupitaḥ samīraṇenādhaḥ preritaḥ pūrvvavadevāvasthitaḥ śuklāvabhāsāṃ sthirāpkaṃṇḍūmatīmpiḍakāñ janayati | sāsyakaṇḍvādīnvedanāviśeṣān upajanayati | apratikriyamāṇā ca pākam upaiti | vraṇaś ca kaṭhinaḥ sasaṃrambhaḥ kaṇḍūprāyaḥ picchilamāsrāvaṃ sravaty upekṣitaś ca vātamūtrapurīṣaretānsi visṛjati tam bhagandaram parisrāviṇam ity ācakṣate ||
śleṣmāH śleṣmā tu A śleāṣmā N prakupitaḥAH prakupitās N samīraṇenādhaḥsamīraṇenādhaḥAH samīraṇenādha N preritaḥAH preripūta Nac prerita Npc pūrvvavadevāvasthitaḥH pūrvavadavasthitaḥ A pūrvavad eva avasthitaḥ N sthirāpkaṃṇḍūmatīmpiḍakāñsthirāṅ kaṇḍūmatīm piḍakāṃsthirāṅ kaṇḍūmatīm piḍakāñem. sthirāṃ kaṇḍūmatīṃ piḍakāṃsthirāṅ kaṇḍūmatīm piḍakāṃsthirāṅ kaṇḍūmatīm piḍakāñ ANH sāsyakaṇḍvādīnvedanāviśeṣān upajanayatisāsya kaṇḍvādīm vedanāviśeṣān upajanayatiN sā 'sya kaṇḍvādīn vedanāviśeṣāñajanayati A sā 'sya kaṇḍvādīn vedanāviśeṣān upajanayati H sasaṃrambhaḥNH saṃrambhī A picchilamāsrāvaṃH picchilam ajasram āsrāvaṃ A picchilam ajasramāsrāvaṃ N bhagandarambhagandaraṃAH bhagadaram N parisrāviṇamparisrāviṇamH parīsrāviṇam A parisraviṇam N
cf. 1938 ed. 2.4.8
vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau tu pittaśleṣmāṇau parigṛhyādho gatvā pūrvvavad eva sthitaḥ pādāṅguṣṭhapramāṇāṃ sarvvaliṃgām piḍaktāñ janayanti | te 'sya todadāhakaṇḍvādīn vedanāviśeṣān upajanayanty apratikriyamāṇāś ca pākaṃ gacchanti | vraṇaś ca nānāvidhavarṇṇavedanā nānāvidhavarṇṇam āsrāvaṃ sravati pūrṇṇanadīśambukāvarttavac cātrābhyuttiṣṭhati vedanāviśeṣāḥ| taṃ bhagandaraṃ śambukāvarttam ity ācakṣate ||
vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau tu pittaśleṣmāṇau parigṛhyādho gatvā pūrvvavad eva sthitaḥ pādāṅguṣṭhapramāṇāṃ sarvvaliṃgām piḍaktāñ janayanti | te 'sya todadāhakaṇḍvādīn vedanāviśeṣān upajanayanty apratikriyamāṇāś ca pākaṃ gacchanti | vraṇaś ca nānāvidhavarṇṇavedanā nānāvidhavarṇṇam āsrāvaṃ sravati pūrṇṇanadīśambukāvarttavac cātrābhyuttiṣṭhati vedanāviśeṣāḥ| taṃ bhagandaraṃ śambukāvarttam ity ācakṣate ||
prakupitau tuNH prakupitau A pittaśleṣmāṇauAH pittaśleṣmāṇo N parigṛhyādhoAH parigṛhya dho N pūrvvavad evaH pūrvavad ava A pūrvavad eva ava N pādāṅguṣṭhapramāṇāṃH pādāṅguṣṭhāgrapramāṇāṃ A pādāṅguṣṭhapramāṇaāṃ N piḍaktāñH piḍakāṃ AN janayanti | tejanayanti | teNH janayati, sā A 'syaAH sya N todadāhakaṇḍvādīn vedanāviśeṣān upajanayantyH todadāhakaṇḍvādīn vedanāviśeṣāñ janayati A todadāhakaṇḍvādīm vedanāviśeṣān upa janayaty N apratikriyamāṇāś caH apratikriyamāṇā ca A apratikriyāmāṇām ca N gacchantiNH uapaiti A nānāvidhavarṇṇavedanāH nā A nānāvidhavarṇṇavedaro N nānāvidhavarṇṇamH nāvidhavarṇam A ganāvidhavarṇṇa N āsrāvaṃAH māsrāvaṃ N pūrṇṇanadīśambukāvarttavac cātrābhyuttiṣṭhatiem. pūrṇanadīśambūkāvartavac cātra samuttiṣṭhanti A pūrṇṇanadīśamvūkāvarttavac cātrābhyuttiṣṭhati N pūrṇṇanadīśambukāvarttavac cātra abhyuttiṣṭhati H śambukāvarttamśambukāvarttamH śambūkāvartam A savūkāvarttam N
cf. 1938 ed. 2.4.9
mūḍhena tu sāsthiśalyam annam abhyavahṛtaṃ yad āgāḍhapurīṣonmiśram apānenādhaḥ preritam asamyag āgataṃ gudaṃ kṣiṇoti | tadā tatra kṣatanimittāṅgatir upajāyate || tasmi~ścakṣate pūyarudhirāvarṇṇaimāṃsakothe bhūmāviva jalapraklinnāyāṃ krimayaḥ sañjāyate | te bhakṣayanto gudamanekadhā pārśvato 'vadārayanti tasya taiś ca kṛmikṛtair mmārgair vvātamūtrapurīṣaretatāṃsy abhiprapadyante | tam bhagandaram unmārgiṇam ity ākṣate ||
mūḍhena tu sāsthiśalyam annam abhyavahṛtaṃ yad āgāḍhapurīṣonmiśram apānenādhaḥ preritam asamyag āgataṃ gudaṃ kṣiṇoti | tadā tatra kṣatanimittāṅgatir upajāyate || tasmi~ścakṣate pūyarudhirāvarṇṇaimāṃsakothe bhūmāviva jalapraklinnāyāṃ krimayaḥ sañjāyate | te bhakṣayanto gudamanekadhā pārśvato 'vadārayanti tasya taiś ca kṛmikṛtair mmārgair vvātamūtrapurīṣaretatāṃsy abhiprapadyante | tam bhagandaram unmārgiṇam ity ākṣate ||
tuNH māṃsalu A sāsthiśalyamNH bdhena yad asthiśalyam A annamN annena sa A annam a H abhyavahṛtaṃabhyavahṛtaṃN hābhyavahṛtaṃ A bhyavahṛtaṃ H yad āgāḍhapurīṣonmiśramem. yadā 'vagāḍhapurīṣonmiśram A yadā gāḍhapurīṣonmiśram NH apānenādhaḥAH apānenādha N preritamAH prerita N asamyag āgataṃAH maṃsamyagāgataṃ N kṣiṇotiNH apakṣiṇoti A tatraNH om. A kṣatanimittāṅgatirkṣatanimittāṅ gatirH kṣatanimittaḥ kotha A kṣatanimittād gatir N tasmi~ścakṣatetasmiñś cakṣateem. tasmiṃś ca kṣatetasmiñś cakṣate AH tasmiś ca kṣate N pūyarudhirāvarṇṇaimāṃsakothepūyarudhirāvarṇṇai māṃsakotheH pūyarudhirāvakīrṇamāṃsakothe A pūyarudhirāvadīrṇṇamāṃsakothe N bhūmāvivaem. bhūmāv iva ANH sañjāyate | tesaṃjāyante, tesaṃjāyante | teH saṃjāyante tesaṃjāyante, tesaṃjāyante | te AN gudamanekadhāgudam anekadhāem. gudam anekadhāgudam anekadhā ANH 'vadārayantiH dārayanti A vadārayanti N tasya taiś caNH tasya tair mā A kṛmikṛtairH rgaiḥ kṛmikṛtair A krimikṛtair N mmārgairmmārggairH om. A mārgai N vvātamūtrapurīṣaretatāṃsyvvātamūtrapurīṣaretatāṃsyH vātamūtrapurīṣaretāṃsy AN abhiprapadyante | tamabhiprapadyante tamNH abhiniḥsarantiḥ; taṃ A ākṣateH ācakṣate AN
cf. 1938 ed. 2.4.13
bhavati cātra |
ghorāḥ sādhayitun duḥkhāḥ sarvva eva bhagandarāḥ |
teṣv asādhyas tridoṣotthaḥ kṣatajaś ca bhagandara iti || 4 ||
bhavati cātra |
ghorāḥ sādhayitun duḥkhāḥ sarvva eva bhagandarāḥ |
teṣv asādhyas tridoṣotthaḥ kṣatajaś ca bhagandara iti || 4 ||
[Adhyāya 5: draft edition based on MS H]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.5.3
mithyāhārācārasya pittaśleṣmāṇau prakupitau parigṛhyānilaḥ pravṛddhas tiryagāḥ sirāḥ saṃprapadya samūddhūya bāhyamārgam prati samantād vikṣipati | yatra yatra vikṣipto niścarati tatra tatra maṇḍalāni bhavanti | tatra ca parivṛddhim prāpyāpratikriyamāṇo 'bhyantaram anuprāpto dhātūn vidūṣayati |
mithyāhārācārasya pittaśleṣmāṇau prakupitau parigṛhyānilaḥ pravṛddhas tiryagāḥ sirāḥ saṃprapadya samūddhūya bāhyamārgam prati samantād vikṣipati | yatra yatra vikṣipto niścarati tatra tatra maṇḍalāni bhavanti | tatra ca parivṛddhim prāpyāpratikriyamāṇo 'bhyantaram anuprāpto dhātūn vidūṣayati |
mithyāhārācārasyaNH mithyāhārācārasya viśeṣād guruviruddhāsātmyājīrṇāhitāśinaḥ snehapītasya vāntasya vā vyāyāmagrāmyadharmasevino grāmyānūpaudakamāṃsāni vā payasā 'bhīkṣṇam aśnato yo vā majjaty apsūṣmābhitaptaḥ sahasāchardiṃ vā pratihanti, tasya A prakupitauAH prakupito N tiryagāḥtiryaggāḥem. tiryaggāḥtiryaggāḥ AHN saṃprapadyaH sarprapadya A samprapadyate N samūddhūyaH samuddhūya AN bāhyamārgambāhyamārggamH bāhyaṃ mārgaṃ A vāhyaṃ mārgam N yatraNH yatra ca A vikṣiptoH doṣo vikṣipto A vikṣiptā N bhavantiH prādur bhavanti A om. N tatra caH evaṃ samutpannas tvaci doṣas tatra tatra ca A bhavanti | tatra ca N prāpyāpratikriyamāṇoprāpyāpratikriyamāṇoAH prāpyāpratikriyāmāṇo N 'bhyantaram'bhyantaraṃAN bhyantaram H anuprāptoNH pratipadyate A dhātūn vidūṣayatiNH dhātūn abhidūṣayan A
cf. 1938 ed. 2.5.4
tasya ca pūrvvarūpāṇi tvakpārūṣyam akasmād romaharṣaḥ kaṇḍusvedabahutvaṃ suptatvam aṅgānām asṛkkṛṣṇatā ca ||
tasya ca pūrvvarūpāṇi tvakpārūṣyam akasmād romaharṣaḥ kaṇḍusvedabahutvaṃ suptatvam aṅgānām asṛkkṛṣṇatā ca ||
cf. 1938 ed. 2.5.5
tatra sapta mahākuṣṭhāni | ekādaśakṣudrakuṣṭhāny evam aṣṭādaśa bhavanti | te vā mahākuṣṭhāny aruṇodumbara ṛṣya jihva kapālakākaṇakapaṇḍurīkāni dardṛ kuṣṭhañ ceti kṣūdrakuṣṭhāni tu sthūlāruṣkam aṣṭhaikakuṣṭhacarmmadalaṃ parisarppo visarppasidhmaṃ vicarccikā kiṭibhaṃ pāmā ca kasā ceti ||
tatra sapta mahākuṣṭhāni | ekādaśakṣudrakuṣṭhāny evam aṣṭādaśa bhavanti | te vā mahākuṣṭhāny aruṇodumbara ṛṣya jihva kapālakākaṇakapaṇḍurīkāni dardṛ kuṣṭhañ ceti kṣūdrakuṣṭhāni tu sthūlāruṣkam aṣṭhaikakuṣṭhacarmmadalaṃ parisarppo visarppasidhmaṃ vicarccikā kiṭibhaṃ pāmā ca kasā ceti ||
aṣṭādaśaAH aṣṭhāda N bhavantiH kuṣṭhāni bhavanti A śā bhavanti N te vāem. tatra A teṣām NH aruṇodumbaraṛṣyajihvakapālakākaṇakapaṇḍurīkāniem. aruṇodumbararṣya(rkṣa)jihvakapālakākaṇakapuṇḍarīka A aruṇodumvaraṛśyajihvakapālakākaṇakapuṇḍarīkāni N aruṇodumbaraṛṣyajihvakapālakākaṇaka puṇḍarīkāni H dardṛkuṣṭhañem. dadrukuṣṭhā A dadrukuṣṭhaś N darddrūkuṣṭhañ H cetiNH nīti A kṣūdrakuṣṭhānikṣūdrakuṣṭhā niH kṣudrakuṣṭhānykṣudrakuṣṭhāni AN tuNH api A sthūlāruṣkamsthūlāruṣkaṃA sthūlārukṣa N sthūlāruṣka H aṣṭhaikakuṣṭhacarmmadalaṃem. mahākuṣṭham ekakuṣṭhaṃ carmadalaṃ A mahākuṣṭha kajuṣṭhaś carmadalam N mahāku ṣṭhaikakuṣṭhacarmmadalaṃ H parisarppoH om. A parisarpā N visarppasidhmaṃvisarppasidhmaṃH visarpaḥ parisarpaḥ sidhmaṃ A visarpā visarpasidhmam N kiṭibhaṃkiṭibhamN kiṭibhaṃ(maṃ) A kiṭimaṃ H pāmā capāmā raA pāmārapāmā ra NH
cf. 1938 ed. 2.5.6
sarvvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakrimāṇi bhavanti | utpannasya tu grahaṇam abhibhavānta ||
sarvvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakrimāṇi bhavanti | utpannasya tu grahaṇam abhibhavānta ||
cf. 1938 ed. 2.5.7
tra vātenāruṇaṃ | pittenaudumbaraṃ |aṣyajihvakapālakākaṇakāni | śleṣmaṇā puṇḍarīkaṃ dadṛkuṣṭhañ cety eṣāṃ tu mahatvaṃ sarvvadhātvanusāritvād asādhdhatvañ ceti |
tra vātenāruṇaṃ | pittenaudumbaraṃ |aṣyajihvakapālakākaṇakāni | śleṣmaṇā puṇḍarīkaṃ dadṛkuṣṭhañ cety eṣāṃ tu mahatvaṃ sarvvadhātvanusāritvād asādhdhatvañ ceti |
traem. tatra ANH pittenaudumbaraṃ |aṣyajihvakapālakākaṇakāniem. pittenodumbararṣya(rkṣa)jihvakapālakākaṇakāni A pittenodumvaraṛṣyajihvakapālakākaṇakāni N pittenaudumbaraṃ |ṛṣyajihvakapālakākaṇakāni H śleṣmaṇāNH sleṣmaṇā A dadṛkuṣṭhañH dadrukuṣṭhaṃ A dadruku N cetycetiAH om. N eṣāṃ tuH teṣāṃ ma A om. N mahatvaṃH hattvaṃ kriyāgurutvam uttaro A ṣṭhaṇ cet yeṣān tu mahatvaṃ N sarvvadhātvanusāritvād asādhdhatvañem. ttaraṃ dhātvanupraveśād asādhyatvaṃ A sarvadhātvanusāritvād asādhyatvā N sarvvadhātvanusāri tvād asādhyatvañ H cetiAH c ceti N
cf. 1938 ed. 2.5.8
tatra vātenārūṇavarṇṇāni tanūni visarppīṇi todasvāpayuktāni bhavanti || pakvodumbaravarṇṇāny audumbarāṇi | aṣyajihvevakharāṇi aṣyajihvāni || kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni |kākaṇanti kaphalasadṛśāni atīva raktāni paryante ca kṛṣṇāni kākaṇanti kāni teṣāṃ caturṇṇām apy āṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni | kṣiprotthāna prapākabheditvāni ca sāmānyāni | puṇḍarīkaprakāśāni puṇḍarīkāny atasīpuṣpavarṇṇānitāmrāṇi vā visarppīṇi piḍakā bhavanti dardṛkuṣṭhāni ca tayor dvayor apyutmannatā | parimaṇḍalatā kaṇḍuś cirotthānatvañ ceti ||
tatra vātenārūṇavarṇṇāni tanūni visarppīṇi todasvāpayuktāni bhavanti || pakvodumbaravarṇṇāny audumbarāṇi | aṣyajihvevakharāṇi aṣyajihvāni || kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni |kākaṇanti kaphalasadṛśāni atīva raktāni paryante ca kṛṣṇāni kākaṇanti kāni teṣāṃ caturṇṇām apy āṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni | kṣiprotthāna prapākabheditvāni ca sāmānyāni | puṇḍarīkaprakāśāni puṇḍarīkāny atasīpuṣpavarṇṇānitāmrāṇi vā visarppīṇi piḍakā bhavanti dardṛkuṣṭhāni ca tayor dvayor apyutmannatā | parimaṇḍalatā kaṇḍuś cirotthānatvañ ceti ||
vātenārūṇavarṇṇāniH vātenāruṇābhāni A vātenāruṇavarṇṇāni N todasvāpayuktāniNH todabhedasvāpayuktāny A bhavantibhavantiNH aruṇāni | pittena A pakvodumbaravarṇṇānyH pakvodumbaraphalākṛtivarṇāny A pakvodumvaravarṇṇānyodumva N audumbarāṇiAH rāṇi N aṣyajihvevakharāṇiṛṣyajihvevakharāṇiem. ṛṣya(kṣa)jihvāprakāśāni kharāṇi A ṛṣyajihveva kharāṇiṛṣyajihvevakharāṇi NH aṣyajihvāniem. ṛṣya(kṣa)jihvāni A ṛśyajihvāni N ṛṣyajihvāni H kapālakuṣṭhāni |kākaṇanti kaphalasadṛśānikapālakuṣṭhāni | kākaṇantika phalasadṛśānykapālakuṣṭhāni |kākaṇantikaphalasadṛśāniNH kapālakuṣṭhāni, kākaṇantikāphalasadṛśāny A raktāniraktāniNH rakta A paryante caparyante caN om. A pacyante ca H kākaṇanti kānikākaṇantikāniNH kākaṇakāni A caturṇṇām apy āṣācoṣaparidāhadhūmāyanāniem. caturṇāmapyoṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni A pañcānāpyoṣā coṣaparidāhadhūmāyanāni N caturṇṇāmapyāṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni H kṣiprotthānakṣiprotthānaAH kṣipotthāna N caNH krimijanma ca A sāmānyāniNH sāmānyāni liṅgāni A puṇḍarīkaprakāśāniH śleṣmaṇā puṇḍarīkapatraprakāśāni A puṇḍarīkaprakāśānya N puṇḍarīkānypuṇḍarīkāniNH pauṇḍarīkāṇi A atasīpuṣpavarṇṇānitāmrāṇi vāatasīpuṣpavarṇāni tāmrāṇi vāatasīpuṣpavarṇṇāni tāmrāṇi vāAH tasīpuṣpavarṇṇāni tāmrāṇi vā N bhavantiH vanti ca A vanti N dardṛkuṣṭhāni caem. dadrukuṣṭhāni AN darddrūkuṣṭhāni ca H tayorAN tayo H dvayorAN rdvayor H apyutmannatāem. apy utsannatā AH apyutsannatā N kaṇḍuśem. kaṇḍūś AH kaṇḍū N cirotthānatvañcirotthānatvaṃAH ścirotthānatvañ N cetiH ceti sāmāny āni rūpāṇi A ce N
cf. 1938 ed. 2.5.9
kṣudrakuṣṭhāny ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ| aruḥkuṣṭhe sthūlamūlāny aruṃṣi saṃjāyaṃte sandhiṣu dāruṇāni | mahākumaṣṭhe sarvvadehe bhavanti tvakkocaḥ bhedāṅgadāhāḥ||
kṣudrakuṣṭhāny ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ| aruḥkuṣṭhe sthūlamūlāny aruṃṣi saṃjāyaṃte sandhiṣu dāruṇāni | mahākumaṣṭhe sarvvadehe bhavanti tvakkocaḥ bhedāṅgadāhāḥ||
aruḥkuṣṭhe
aruḥkuṣṭheH om. A aruḥ | kuṣṭham N sthūlamūlānyH sthūlāni A sthūlamūlā N aruṃṣiH om. A nyarūṃṣi N saṃjāyaṃtesaṃjāyante
saṃjāyaṃteNH om. A sandhiṣuNH sandhiṣva A dāruṇāniH tidāruṇāni A dāruṇā N mahākumaṣṭheem. sthūlāruṣi syuḥ kaṭhināny arūṃṣi | tvakkocabhedasvapanāṅgasādāḥ kuṣṭhe ma A ni |
mahākuṣṭhe N
mahākuṣṭhe H sarvvadehesarvadeheNH hatpūrvayute A tvakkocaḥem. om. A tvaksaṃkoca N
tvak saṃkocaḥ H bhedāṅgadāhāḥem. om. A svedabhedāṅgadāhāḥ NH
aruḥkuṣṭheH om. A aruḥ | kuṣṭham N sthūlamūlānyH sthūlāni A sthūlamūlā N aruṃṣiH om. A nyarūṃṣi N saṃjāyaṃtesaṃjāyante
saṃjāyaṃteNH om. A sandhiṣuNH sandhiṣva A dāruṇāniH tidāruṇāni A dāruṇā N mahākumaṣṭheem. sthūlāruṣi syuḥ kaṭhināny arūṃṣi | tvakkocabhedasvapanāṅgasādāḥ kuṣṭhe ma A ni |
mahākuṣṭhe N
mahākuṣṭhe H sarvvadehesarvadeheNH hatpūrvayute A tvakkocaḥem. om. A tvaksaṃkoca N
tvak saṃkocaḥ H bhedāṅgadāhāḥem. om. A svedabhedāṅgadāhāḥ NH
cf. 1938 ed. 2.5.10
kṛtsne dehe yasya kṛṣṇo 'ruṇovātac caikāravyaṃ kuṣṭhamā sukaṣṭaṃ | kaṇḍucoṣautodahau tu yasya kāle cāsmin carmmadalam vadanti |
kṛtsne dehe yasya kṛṣṇo 'ruṇovātac caikāravyaṃ kuṣṭhamā sukaṣṭaṃ | kaṇḍucoṣautodahau tu yasya kāle cāsmin carmmadalam vadanti |
kṛtsneH om. A kṛtsu N dehedeheNH om. A yasyaNH om. A kṛṣṇoH kṛṣṇāruṇaṃ yena bhave A kṛṣṇāruṇo vā tam cai N 'ruṇovātac caikāravyaṃ kuṣṭhamā sukaṣṭaṃem. c charīraṃ tad ekakuṣṭhaṃ pravadanti kuṣṭham | syur yena A kākhyaṃ kuṣṭham āhuḥ sukaṣṭaṃ N 'ruṇo vā
tac caikākhyaṃ kuṣṭham āhuḥ sukaṣṭhaṃ H kaṇḍucoṣautodahau tu
kaṇḍucoṣau todahau tuH kaṇḍūvyathanauṣacoṣās A
kaṇḍūcoṣau todadāhau tu N yasyaNH ta A kāle
kāleNH le A cāsmin carmmadalamcāsmin carmmadalamH ṣu tac carmadalaṃ A ccāsmiñ carmadālaṃ N
tac caikākhyaṃ kuṣṭham āhuḥ sukaṣṭhaṃ H kaṇḍucoṣautodahau tu
kaṇḍucoṣau todahau tuH kaṇḍūvyathanauṣacoṣās A
kaṇḍūcoṣau todadāhau tu N yasyaNH ta A kāle
kāleNH le A cāsmin carmmadalamcāsmin carmmadalamH ṣu tac carmadalaṃ A ccāsmiñ carmadālaṃ N
cf. 1938 ed. 2.5.12ab
yasmin sphoṭāsrāvavantas tam āhnaḥ pārīsarppan tac chanaiḥ sarppamāṇaṃ |
yasmin sphoṭāsrāvavantas tam āhnaḥ pārīsarppan tac chanaiḥ sarppamāṇaṃ |
em. visarpavat sarpati sarvato yastvagraktamāṃsāny abhibhūya śīghram A
cf. 1938 ed. 2.5.11cd
vaisarpyaḥ syāt sarvvataḥ sarpyate tu tvagraktadīn vyāpya bhāvān suśīghram ||
vaisarpyaḥ syāt sarvvataḥ sarpyate tu tvagraktadīn vyāpya bhāvān suśīghram ||
cf. 1938 ed. 2.5.12cd
svacchasvetapkaṇḍumac cāpi bhiṣmaṃ paridhvaṃsimrā yasaś cordvakāye |
svacchasvetapkaṇḍumac cāpi bhiṣmaṃ paridhvaṃsimrā yasaś cordvakāye |
2.5.12.1
pāṇau pādau dāruṇau yasya rukṣaiśovākaṇaḍuḥsāvicarcciḥ pradiṣṭhā |
pāṇau pādau dāruṇau yasya rukṣaiśovākaṇaḍuḥsāvicarcciḥ pradiṣṭhā |
2.5.12.2
vaipādyākhyaḥ pādayoś cāvadīrṇṇu saivārthajñes tīvrakaṇḍusadāhaḥ|
kṛṣṇaṃ kaṇḍummaṇlaṃ kaṇḍarañ ca śyāmopetaṃ kaiṭabham pathate tu ||
vaipādyākhyaḥ pādayoś cāvadīrṇṇu saivārthajñes tīvrakaṇḍusadāhaḥ|
kṛṣṇaṃ kaṇḍummaṇlaṃ kaṇḍarañ ca śyāmopetaṃ kaiṭabham pathate tu ||
vaipādyākhyaḥH vaipādyā vaiśo N cāvadīrṇṇuH cāvadīrṇṇā N saivārthajñes
saivārthajñaisem. saivārthajñais
saivārthajñais NH tīvrakaṇḍusadāhaḥtīvrakaṇḍu sadāhaḥH tīvrakaṇḍū sadohāḥ N kaṇḍummaṇlaṃem. snigdham maṇḍalaṅ N kaṇḍumaṇḍalaṃ H kaṇḍarañ cakaṇḍurañ caem. kaṅḍurañ cakaṇḍurañ ca NH śyāmopetaṃ
śyāmopetaṃH śyāvopetaṅ N kaiṭabhamH kiṭibham N pathateem. pathyate N paṭhyate H
saivārthajñaisem. saivārthajñais
saivārthajñais NH tīvrakaṇḍusadāhaḥtīvrakaṇḍu sadāhaḥH tīvrakaṇḍū sadohāḥ N kaṇḍummaṇlaṃem. snigdham maṇḍalaṅ N kaṇḍumaṇḍalaṃ H kaṇḍarañ cakaṇḍurañ caem. kaṅḍurañ cakaṇḍurañ ca NH śyāmopetaṃ
śyāmopetaṃH śyāvopetaṅ N kaiṭabhamH kiṭibham N pathateem. pathyate N paṭhyate H
2.5.12.3
śukṣāva paiḍakāḥ āvacatyaḥ pāmety uktāḥ kaṇḍumatyugradāhāḥ|
saivāsthedās tīvradāhair upetākjñathāḥ pāṇyau kaṇḍurugrāḥ sthicau ca ||
śukṣāva paiḍakāḥ āvacatyaḥ pāmety uktāḥ kaṇḍumatyugradāhāḥ|
saivāsthedās tīvradāhair upetākjñathāḥ pāṇyau kaṇḍurugrāḥ sthicau ca ||
śukṣāva paiḍakāḥem. sūkṣmā vahuḥ piḍakāḥ N śukṣmā vahvyaḥ paiḍakāḥ H āvacatyaḥem. srāvavatyaḥ NH kaṇḍumatyugradāhāḥem. kaṇḍūmatyagrudāhāḥ N kaṇḍumaty ugradāhāḥ H saivāsthedās
saivāsphoṭās
saivā sphoṭāsem. saivāsphoṭās
saivāsphoṭās
saivā sphoṭās NH upetākjñathāḥem. upetā jñeyā N upetā
jñeyāḥ H kaṇḍurugrāḥem. kaccharugrāḥ N kaṇḍur ugrāḥ H sthicauem. sthirāś N sphicau H
saivāsphoṭās
saivā sphoṭāsem. saivāsphoṭās
saivāsphoṭās
saivā sphoṭās NH upetākjñathāḥem. upetā jñeyā N upetā
jñeyāḥ H kaṇḍurugrāḥem. kaccharugrāḥ N kaṇḍur ugrāḥ H sthicauem. sthirāś N sphicau H
2.5.12.4
kṛtsne dehe paiḍakāḥkaṇḍumatyo tair āsrāvārākasety ucyate tu | tatrāruṣkaṃrākasaṃyac ca sidhmaṃ kaphādhiṣadeka kuṣṭhammahac ca | | pitte drekātpārisarpyan tu vidyādṛṣṭo niṣṭhaḥ kuṣṭhavargas tridoṣaḥ |
kṛtsne dehe paiḍakāḥkaṇḍumatyo tair āsrāvārākasety ucyate tu | tatrāruṣkaṃrākasaṃyac ca sidhmaṃ kaphādhiṣadeka kuṣṭhammahac ca | | pitte drekātpārisarpyan tu vidyādṛṣṭo niṣṭhaḥ kuṣṭhavargas tridoṣaḥ |
paiḍakāḥkaṇḍumatyo tairpaiḍakāḥkaṇḍumatyo
tairH paiḍakāḥ kaṇḍūmatyo nai N āsrāvārākasetyH rāsrāvārākasety N tatrāruṣkaṃrākasaṃyac ca
tatrāruṣkaṃ rākasaṃ yac caN
tatrāruṣkaṃ rākasaṃ yacca H sidhmaṃH sidhma N kaphādhiṣadekaem. kaṃphādhikyādeka N
kaphādhiṣkad eka H pitte drekātpārisarpyan tuem.
pittodreparisarpanti N
pittodrekāt pārisarpan tu H vidyādṛṣṭoem. vidyāduṣṭho N
duṣṭo H
tairH paiḍakāḥ kaṇḍūmatyo nai N āsrāvārākasetyH rāsrāvārākasety N tatrāruṣkaṃrākasaṃyac ca
tatrāruṣkaṃ rākasaṃ yac caN
tatrāruṣkaṃ rākasaṃ yacca H sidhmaṃH sidhma N kaphādhiṣadekaem. kaṃphādhikyādeka N
kaphādhiṣkad eka H pitte drekātpārisarpyan tuem.
pittodreparisarpanti N
pittodrekāt pārisarpan tu H vidyādṛṣṭoem. vidyāduṣṭho N
duṣṭo H
em. rājyo 'tikaṇḍvartirujaḥ sarūkṣā bhavanti gātreṣu vicarcikāyām |
kaṇḍūmatī dāharujopapannā vipādikā pādagateyam eva A
kaṇḍūmatī dāharujopapannā vipādikā pādagateyam eva A
em. yat srāvi vṛttaṃ ghanamugrakaṇḍu tat snigdhakṛṣṇaṃ kiṭibhaṃ(maṃ) vadanti |
sāsrāvakaṇḍūparidāhakābhiḥ pāmā 'ṇukābhiḥ piḍakābhir ūhyā A
sāsrāvakaṇḍūparidāhakābhiḥ pāmā 'ṇukābhiḥ piḍakābhir ūhyā A
em. sphoṭaiḥ sadāhair ati saiva kacchūḥ sphikpāṇipādaprabhavair nirūpyā |
kaṇḍvanvitā yā piḍakā śarīre saṃsrāvahīnā rakasocyate sā A
kaṇḍvanvitā yā piḍakā śarīre saṃsrāvahīnā rakasocyate sā A
em. aruḥ sasidhmaṃ rakasā mahac ca yac caikakuṣṭhaṃ kaphajāny amūni |
vāyoḥ prakopāt parisarpam ekaṃ śeṣāṇi pittaprabhavāṇi vidyāt A
vāyoḥ prakopāt parisarpam ekaṃ śeṣāṇi pittaprabhavāṇi vidyāt A
cf. 1938 ed. 2.5.17
kilāsam api kuṣṭhavikāra eva | tat tu trividham vā te pittena ślemaṇeti | kuṣṭhakilāsayor antaraṃ tv agatam eva kilāsam aparisrāvi ca | tadvātena maṇḍalamaruṇamparidhvaṃsi ca | pittena padmapatrapratīkāsaṃsaparidhāhaṃ ca | śleṣmaṇā svataṃ snigdhaṃ kaṇḍurañ ca | tatra sambaddhamaṇḍalamantajātaṃ raktaromāṇañ ca sādhyam agnidagdhañ ca
kilāsam api kuṣṭhavikāra eva | tat tu trividham vā te pittena ślemaṇeti | kuṣṭhakilāsayor antaraṃ tv agatam eva kilāsam aparisrāvi ca | tadvātena maṇḍalamaruṇamparidhvaṃsi ca | pittena padmapatrapratīkāsaṃsaparidhāhaṃ ca | śleṣmaṇā svataṃ snigdhaṃ kaṇḍurañ ca | tatra sambaddhamaṇḍalamantajātaṃ raktaromāṇañ ca sādhyam agnidagdhañ ca
kuṣṭhavikāraNH kuṣṭhavikalpa A tat tuNH ta A trividhamtrividhaṃNH t trividhaṃ A vā tevāteH vātena AN ślemaṇetiH śleṣmaṇā ceti AN tv agatamem. tvaggatam ANH tadvātenaN tad vātena AH maṇḍalamaruṇamparidhvaṃsi camaṇḍalam aruṇaṃ paridhvaṃsi camaṇḍalam aruṇam paridhvaṃsi caem. maṇḍalamaruṇaṃ paruṣaṃ paridhvaṃsi ca A maṇḍalam aruṇaṃ paridhvaṃsi camaṇḍalam aruṇaṃ paridhvaṃsi camaṇḍalam aruṇam paridhvaṃsi ca NH padmapatrapratīkāsaṃsaparidhāhaṃ capadmapatrapratīkāsaṃ saparidhāhaṃ caH padmapatrapratīkāśaṃ saparidāhaṃ capadmapatrapratīkāśaṃ saparidāhañ ca AN svataṃem. śvetaṃ AN svetaṃ H kaṇḍurañ caH bahalaṃ kaṇḍūmac ca A kaṇaaḍūrañ ca N tatraNH teṣu A sambaddhamaṇḍalamantajātaṃH saṃbaddhamaṇḍalam antejātaṃ A samvaddhamaṇḍalam antejāta N raktaromāṇañ caraktaromāṇañ caH raktaroma cā A raktaromāṇañ cā N
cf. 1938 ed. 2.5.18
tatra kuṣṭheṣu tvakṣaṃkoca svedaṇobhasvāpabhedakauṇyasvaropaghāto vātena | pākāvadaraṇam aṅgulipatanaṃ karṇṇanāsābhaṅgākṣirāgāḥ kṣiprotyattayaḥ pittena | kaṇḍuvarṇṇabhedaḥśobhāsrāvāḥ śleṣmaṇā |
tatra kuṣṭheṣu tvakṣaṃkoca svedaṇobhasvāpabhedakauṇyasvaropaghāto vātena | pākāvadaraṇam aṅgulipatanaṃ karṇṇanāsābhaṅgākṣirāgāḥ kṣiprotyattayaḥ pittena | kaṇḍuvarṇṇabhedaḥśobhāsrāvāḥ śleṣmaṇā |
tatraNH om. A kuṣṭheṣuNH kuṣṭheṣu tu A tvakṣaṃkocatvaksaṅkocaH tvaksaṃkocatvaksaṅkoca AN svedaṇobhasvāpabhedakauṇyasvaropaghātosvedaśophasvāpabhedakauṇyasvaropaghātoem. svāpasvedaśophabhedakauṇyasvaropaghātā A svedaśophasvāpabhedakauṇyasvaropaghātosvedaśophasvāpabhedakauṇyasvaropaghāto NH pākāvadaraṇamNH pākāvadaraṇāṅ A aṅgulipatanaṃNH gulipatana A karṇṇanāsābhaṅgākṣirāgāḥkarṇṇanāsābhaṅgākṣirāgāḥNH karṇanāsābhaṅgākṣirāga A kṣiprotyattayaḥem. sattvotpattayaḥ A kṣipotpatayaḥ N kṣiprotpattayaḥ H kaṇḍuvarṇṇabhedaḥśobhāsrāvāḥem. kaṇḍūvarṇabhedaśophāsrāvagauravāṇi A kaṇḍūvarṇṇabhedaḥ śophaḥ srāvāḥ N kaṇḍūvarṇṇabhedaḥ śophāsrāvāḥ H
cf. 1938 ed. 2.5.19
tatrātibalapravṛttaṃ puṇḍarīkaṃ kākaṇañ cāsādhyam iti || ślokau ||
tatrātibalapravṛttaṃ puṇḍarīkaṃ kākaṇañ cāsādhyam iti || ślokau ||
cf. 1938 ed. 2.5.20
ślokau ||
yathā vanaspatir jjātaḥ prāpya kālaṃ krameṇa tu |
antarbhūmim vigāheta mūlair vṛṣṭivivarddhitaiḥ ||
ślokau ||
yathā vanaspatir jjātaḥ prāpya kālaṃ krameṇa tu |
antarbhūmim vigāheta mūlair vṛṣṭivivarddhitaiḥ ||
cf. 1938 ed. 2.5.21
evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ |
krameṇa dhātūn prāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ |
evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ |
krameṇa dhātūn prāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ |
cf. 1938 ed. 2.5.21.1
tvatsthe vaivarṇṇyam aṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyañ ca jāyate |
tvatsthe vaivarṇṇyam aṅgeṣu kuṣṭhe raukṣyañ ca jāyate |
cf. 1938 ed. 2.5.23
tvakasrāvo romamaharṣañ ca svedasyāti pravarttanam ||
kaṇḍurvvipuyakaś caiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite |
tvakasrāvo romamaharṣañ ca svedasyāti pravarttanam ||
kaṇḍurvvipuyakaś caiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite |
cf. 1938 ed. 2.5.24
bāhulyaṃ vaktraśoṣaś ca kārkkaṣyampiḍakodgamaḥ ||
todaḥ sphoṭasthiratvañ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite ||
bāhulyaṃ vaktraśoṣaś ca kārkkaṣyampiḍakodgamaḥ ||
todaḥ sphoṭasthiratvañ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite ||
em. daurgandhyam upadehaś ca pūyo 'tha krimayas tathā |
gātrāṇāṃ bhedanaṃ cāpi kuṣṭhe medaḥsamāśrite A
gātrāṇāṃ bhedanaṃ cāpi kuṣṭhe medaḥsamāśrite A
cf. 1938 ed. 2.5.27
kauṇyaṅ gatikṣayo 'ṅgānām bhedaḥ kṣatavisarpyaṇaḥ ||
medaḥ sthānagate liṃgan pūrvvoktāni tathaiva ca |
kauṇyaṅ gatikṣayo 'ṅgānām bhedaḥ kṣatavisarpyaṇaḥ ||
medaḥ sthānagate liṃgan pūrvvoktāni tathaiva ca |
cf. 1938 ed. 2.5.26
nāsākṣibhaṅgorāgāś ca kṣate ca krimisambhavaḥ ||
svaropaghātaś ca bhaved asthimajjā samāśrite ||
nāsākṣibhaṅgorāgāś ca kṣate ca krimisambhavaḥ ||
svaropaghātaś ca bhaved asthimajjā samāśrite ||
cf. 1938 ed. 2.5.28
strīpuṃsoḥ kuṣṭhavāhnalyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ |
yad apatyaṃ bhavej jātaṃ jñeyan tada pi kuṣṭhilaṃ |
strīpuṃsoḥ kuṣṭhavāhnalyād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ |
yad apatyaṃ bhavej jātaṃ jñeyan tada pi kuṣṭhilaṃ |
cf. 1938 ed. 2.5.29
kuṣṭham ātmavataḥ sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritaṃ ||
medogataṃ bhaved yāpyam asādhyam ata uttaraṃ |
kuṣṭham ātmavataḥ sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritaṃ ||
medogataṃ bhaved yāpyam asādhyam ata uttaraṃ |
cf. 1938 ed. 2.5.30
devadravyagurūdravyaparadārābhimarṣaṇāt |
pāpmāpāpakṛtam etat kuṣṭham ity abhiśabditaṃ |
devadravyagurūdravyaparadārābhimarṣaṇāt |
pāpmāpāpakṛtam etat kuṣṭham ity abhiśabditaṃ |
devadravyagurūdravyaparadārābhimarṣaṇāt | pāpmāpāpakṛtamdevadravyagurūdravyaparadārābhimarṣaṇāt | 𑑎
pāpmāpāpakṛtamH brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhiḥ |
karmabhiḥ pāpa A devadravyagurudravyaparadārābhimarśanāt ||
pāpmāpāpakṛtām N etat kuṣṭhamNH om. A ityNH om. A abhiśabditaṃabhiśabditaṃabhiśabditaṃNH rogasya prāhuḥ kuṣṭhasya saṃbhavam A
pāpmāpāpakṛtamH brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhiḥ |
karmabhiḥ pāpa A devadravyagurudravyaparadārābhimarśanāt ||
pāpmāpāpakṛtām N etat kuṣṭhamNH om. A ityNH om. A abhiśabditaṃabhiśabditaṃabhiśabditaṃNH rogasya prāhuḥ kuṣṭhasya saṃbhavam A
cf. 1938 ed. 2.5.31
mriyate yadi kuṣṭhena punarjjāte na gacchati ||
mriyate yadi kuṣṭhena punarjjāte na gacchati ||
cf. 1938 ed. 2.5.32
āhārācārayoḥ proktām āsthāya mahatī kriṃyām ||
auṣadhīnām vviṣiṣṭānāṃ tapasaś ca niṣevaṇāt ||
yas tena mucyate jantuḥ puṇyāṅ gatim avāpnuyāt |
āhārācārayoḥ proktām āsthāya mahatī kriṃyām ||
auṣadhīnām vviṣiṣṭānāṃ tapasaś ca niṣevaṇāt ||
yas tena mucyate jantuḥ puṇyāṅ gatim avāpnuyāt |
mahatīmahatīṅem. mahatīṃmahatīṅ ANH kriṃyāmkriṃyāṃH kriyāmkriyāṃ AN auṣadhīnām
auṣadhīnāṃ
auṣadhīnāmAH
oṣadhīnām N vviṣiṣṭānāṃem. viśiṣṭānāṃ A viśaiṣṭānān N viṣiṣṭānāṃ H niṣevaṇāt || yasniṣevaṇāt |
yasniṣevaṇāt ||
yasAH niśevaṇāt ||
yas N jantuḥNH jantuḥ sa A puṇyāṅpuṇyāṃAH puṇyā N gatimAH d gatim N avāpnuyātNH āpnuyāt A
auṣadhīnāṃ
auṣadhīnāmAH
oṣadhīnām N vviṣiṣṭānāṃem. viśiṣṭānāṃ A viśaiṣṭānān N viṣiṣṭānāṃ H niṣevaṇāt || yasniṣevaṇāt |
yasniṣevaṇāt ||
yasAH niśevaṇāt ||
yas N jantuḥNH jantuḥ sa A puṇyāṅpuṇyāṃAH puṇyā N gatimAH d gatim N avāpnuyātNH āpnuyāt A
cf. 1938 ed. 2.5.33ab
pravātād gātrasaṃsparśān niśvāsāt sahabhojanāt ||
pravātād gātrasaṃsparśān niśvāsāt sahabhojanāt ||
em. sahaśayyāsanāc cāpi vastramālyānulepanāt A
cf. 1938 ed. 2.5.34
kuṣṭhañ jvaraś ca śoṣaś ca netrābhiṣyanda eva ca |
aupasargikarogāś ca saṃkrāmanti narāt naram ||
kuṣṭhañ jvaraś ca śoṣaś ca netrābhiṣyanda eva ca |
aupasargikarogāś ca saṃkrāmanti narāt naram ||
[Adhyāya 6: draft edition based on MS H]
cf. 1938 ed. 2.6.1
athātaḥ pramehāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
athātaḥ pramehāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.6.3
divāsvapnaprasaktam alasaṃ śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānam puruṣañ jānīyāt pramehī bhaviṣyatīti |
divāsvapnaprasaktam alasaṃ śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānam puruṣañ jānīyāt pramehī bhaviṣyatīti |
divāsvapnaprasaktamdivāsvapnaprasaktamH divāsvapnāvyāyām ālasyaprasaktaṃ A divāsvapnaprasaktānām N alasaṃNH om. A śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānamśītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinamem. śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinaṃśītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinam AN śītasnigdhamadhuramedhyadravānnapānam H
cf. 1938 ed. 2.6.4
tasyaivaṃpravṛttasya yadā vātapittaśleṣamāṇo medaś coparipakvādhogatvā bastimukham āśritya nirbhidyante tadā pramehān janayanti |
tasyaivaṃpravṛttasya yadā vātapittaśleṣamāṇo medaś coparipakvādhogatvā bastimukham āśritya nirbhidyante tadā pramehān janayanti |
tasyaivaṃpravṛttasyatasyaivampravṛttasyatasyaivaṃpravṛttasyaNH tasya caivaṃpravṛttasyā A yadāNH paripakvā eva A vātapittaśleṣamāṇoH vātapittaśleṣmāṇo yadā medasā sahaikatvam upetya A vātapittaśleṣmāṇo medaś cāparipakvam N medaśH mūtra A om. N coparipakvādhogatvāem. vāhisrotāṃsyanusṛtyādho gatvā A adho gatvā N coparipakvādho gatvā H bastimukhamvastimukhamNH bastermukha A āśrityaNH māśr ity a A
cf. 1938 ed. 2.6.5
teṣām pūrvvarūpāṇi pāṇipādataladāhaḥ snigdhaḥcikkanagātratā madhuraśuklamūtratā tandrā ca |
teṣām pūrvvarūpāṇi pāṇipādataladāhaḥ snigdhaḥcikkanagātratā madhuraśuklamūtratā tandrā ca |
teṣāmNH teṣāṃ tu A pūrvvarūpāṇiNH pūrvarū A pāṇipādataladāhaḥH pāṇi hastapādataladāhaḥ A pāṇihapādataladāhaḥ N snigdhaḥcikkanagātratāem. snigdhapicchilagurutā A svinnacikūṇa N snigdhacikkanagātratā H madhuraśuklamūtratāH gātrāṇāṃ madhuraśuklamūtratā A grātatāṃ madhurasūśuklamūtratā N caNH sādaḥ pipāsā durgandhaś ca śvāsastālugalajihvādanteṣu malotpattirjaṭilībhāvaḥ keśānāṃ vṛddhiś ca nakhānām A
cf. 1938 ed. 2.6.6
tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarvva eva pramehā bhavanti |
tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarvva eva pramehā bhavanti |
cf. 1938 ed. 2.6.7
sarvva eva sarvvadoṣasamutthāś ca saha piḍakābhiḥ|
sarvva eva sarvvadoṣasamutthāś ca saha piḍakābhiḥ|
cf. 1938 ed. 2.6.8
tatra kaphād udakekṣuvālikāsurāsikatāśanair llavaṇapiṣṭasāndraśukramehāḥ phenamehaś ceti daśa || pittānnīlaharidrāmvlakṣāramañjiṣṭhāmehāḥ śoṇitamehaś ceti ṣaṭ || vātātsarppirvvasākṣaudramehāhastimehaś ceti catvāro 'sādhyāḥ||
tatra kaphād udakekṣuvālikāsurāsikatāśanair llavaṇapiṣṭasāndraśukramehāḥ phenamehaś ceti daśa || pittānnīlaharidrāmvlakṣāramañjiṣṭhāmehāḥ śoṇitamehaś ceti ṣaṭ || vātātsarppirvvasākṣaudramehāhastimehaś ceti catvāro 'sādhyāḥ||
kaphād udakekṣuvālikāsurāsikatāśanairkaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanairem. kaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanairkaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanair AH kaphād udakākṣuvalikāsurarāsikatāśanair N llavaṇapiṣṭasāndraśukramehāḥlavaṇapiṣṭasāndraśukramehāḥNH lavaṇapiṣṭasāndraśukra A phenamehaśH phenamehā A phenamehāś N ceticetiNH om. A pittānnīlaharidrāmvlakṣāramañjiṣṭhāmehāḥH sādhyāḥ, doṣadūṣyāṇāṃ samakriyatvāt ; pittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣṭhā A pittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣthāmehāḥ N śoṇitamehaśśoṇitamehāśH śoṇitamehāḥśoṇitamehāś AN cetiNH ṣaḍ yāpyāḥ, doṣadūṣyāṇāṃ viṣamakri A ṣaṭ || vātātsarppirvvasākṣaudramehāhastimehaśṣaṭ || vātātsarppirvvasākṣaudramehāhastimehaśH yatvāt ; vātāt sarpirvasākṣaudrahastimehāś A ṣaḍ || vātāt sarpir vasākṣaudramehahā hastimehaś N cetiNH om. A 'sādhyāḥsādhyāḥNH 'sādhyatamāḥ, mahātyayikatvāt A
cf. 1938 ed. 2.6.9
tatra vātapittamedobhir anvitaḥ śleṣmāsvānmehān janayanti |
vātakaphaśoṇitamedobhir anvitampittaṃ | kaphapittavasāmajjāmedobhir anvito vāyur iti ||
tatra vātapittamedobhir anvitaḥ śleṣmāsvānmehān janayanti |
vātakaphaśoṇitamedobhir anvitampittaṃ | kaphapittavasāmajjāmedobhir anvito vāyur iti ||
cf. 1938 ed. 2.6.10
tatra svetam avedanam udakatulyam udakamehī mehati | īkṣurasatulyam ikṣuvālikāmehī |surātulyaṃ surāmehī sarujāṃ sikatānuviddhaṃ sikatāmehī |śanaiḥ sakaphaṃ sāndraṃ śanair mmehī | viṣadaṃ lavaṇatulyaṃ lavaṇamehī |hṛṣṭaromāpiṣṭatulyaṃ piṣṭamehī | āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī | śukratulyaṃ śukramehī || stokas tokaṃ saphenañ ca phenamehī mehati ||
tatra svetam avedanam udakatulyam udakamehī mehati | īkṣurasatulyam ikṣuvālikāmehī |surātulyaṃ surāmehī sarujāṃ sikatānuviddhaṃ sikatāmehī |śanaiḥ sakaphaṃ sāndraṃ śanair mmehī | viṣadaṃ lavaṇatulyaṃ lavaṇamehī |hṛṣṭaromāpiṣṭatulyaṃ piṣṭamehī | āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī | śukratulyaṃ śukramehī || stokas tokaṃ saphenañ ca phenamehī mehati ||
svetamśvetamNH śveta A avedanamNH mavedana A udakatulyamudakatulyamNH mudakasadṛśa A udakamehīNH mudakamehī A īkṣurasatulyamH ikṣurasatulya A ikṣurasatulyam N ikṣuvālikāmehī |surātulyaṃH mikṣuvālikāmehī; surātulyaṃ A ikṣuvalikāmehī || surātulyaṃ N sarujāṃsarujāṃH sarujaṃ AN sāndraṃH mṛtsnaṃ A sā N śanairAN śanai H mmehīmehīA mahī N rmmehī H viṣadaṃH viśadaṃ AN lavaṇamehī |hṛṣṭaromāpiṣṭatulyaṃlavaṇamehī | hṛṣṭaromā piṣṭatulyamlavaṇamehī | hṛṣṭaromāpiṣṭatulyaṃNH lavaṇamehī; hṛṣṭaromā piṣṭarasatulyaṃ A śukratulyaṃAH śukratu.yaṃ N stokasem. stokaṃ A stoka NH tokaṃem. stokaṃ ANH saphenañ caNH saphenama A phenamehīH cchaṃ phenamehī A phanamehī N mehatiAH mahati N
cf. 1938 ed. 2.6.11
ata ūrdhdvam pittanimittān vakṣyāmaḥ |
saphenam acchannīlannīlamehī mehati | sadāhaṃ kadkaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī mehati | amlarasagandhamamlamehī | sṛtakṣārapratimaṃ kṣāramehī | mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhamehī | śoṇitamehī śoṇitam mehati ||
ata ūrdhdvam pittanimittān vakṣyāmaḥ |
saphenam acchannīlannīlamehī mehati | sadāhaṃ kadkaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī mehati | amlarasagandhamamlamehī | sṛtakṣārapratimaṃ kṣāramehī | mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhamehī | śoṇitamehī śoṇitam mehati ||
ūrdhdvamūrdhvamH ūrdhvaṃūrdhvam AN pittanimittān vakṣyāmaḥAH pittanimittam vakṣyāmaḥ N saphenamH saphena AN acchannīlannīlamehīH macchaṃ nīlaṃ nīlamehī A macchan nīlamahī N kadkaṃem. om. A kakaṃ N kaṭukaṃ H mehatiNH om. A amlarasagandhamamlamehīAH amvlarasagandham amvlamehī N sṛtakṣārapratimaṃH srutakṣārapratimaṃ AN mañjiṣṭhodakaprakāśaṃAH mañjiṣṭhadakaṃ prakāśa N mañjiṣṭhamehīNH mañjiṣṭhāmehī A śoṇitamehīNH śoṇitaprakāśaṃ śoṇitamehī A śoṇitamNH om. A
cf. 1938 ed. 2.6.12
vātanimittānvakṣyāmaḥ || sarppiḥprakāśaṃ sarppirmmehī mehati | vasāprakāśaṃ vasāmehī | kṣaudrasavarṇṇaṃkṣaudramehī |mattamātaṅgavadanapradhūraṃhastimehimehati ||
vātanimittānvakṣyāmaḥ || sarppiḥprakāśaṃ sarppirmmehī mehati | vasāprakāśaṃ vasāmehī | kṣaudrasavarṇṇaṃkṣaudramehī |mattamātaṅgavadanapradhūraṃhastimehimehati ||
vātanimittānvakṣyāmaḥH ata ūrdhvaṃ vātanimittān vakṣyāmaḥ A vātanimittān vakṣāmaḥ N sarppirmmehīsarpirmehīAH sarpim mehī N kṣaudrasavarṇṇaṃkṣaudramehī |mattamātaṅgavadanapradhūraṃhastimehimehatikṣaudrasavarṇṇaṃ kṣaudramehī | mattamātaṅgavadanapradhūraṃ hastimehi mehatiH kṣaudrarasavarṇaṃ kṣaudramehī; mattamātaṅgavadanuprabandhaṃ hastimehī mehati A kṣaudrasavarṇṇakṣaudramehī || mattamātaṅgavadanapravaddhaṃ madhuraṃ hastimehī mehati N
cf. 1938 ed. 2.6.13
upadravān ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ || makṣikopasarppaṇamālasyamāsyopadehaḥ pratiśyāyaḥ | śaithilyam arocakā 'vipākau kaphaprasekaś chardyati nidrākāsa iti śleṣmajānām upadravā bhavanti || vṛṣaṇayor avadaraṇaṃ bastibhedo meḍhratodo 'mlīkā pipāsā jvaro 'tīsāro mūrcchāpāṇḍuroga iti pittajānām upadravā bhavanti || hṛdgrahau daurbbalyam anidrālambhaḥ kampaḥ śūlo badhdapurīṣatvaṃ śoṣaḥ kāsaḥ śvāsa iti vātajānām upadravā bhavanti ||
evam ete viṃśati pramehāḥ sopadravā vyākhyātāḥ ||
upadravān ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ || makṣikopasarppaṇamālasyamāsyopadehaḥ pratiśyāyaḥ | śaithilyam arocakā 'vipākau kaphaprasekaś chardyati nidrākāsa iti śleṣmajānām upadravā bhavanti || vṛṣaṇayor avadaraṇaṃ bastibhedo meḍhratodo 'mlīkā pipāsā jvaro 'tīsāro mūrcchāpāṇḍuroga iti pittajānām upadravā bhavanti || hṛdgrahau daurbbalyam anidrālambhaḥ kampaḥ śūlo badhdapurīṣatvaṃ śoṣaḥ kāsaḥ śvāsa iti vātajānām upadravā bhavanti ||
evam ete viṃśati pramehāḥ sopadravā vyākhyātāḥ ||
upadravān ataH om. A upadravānate N ūrdhvamūrdhvaṃNH om. A vakṣyāmaḥNH om. A makṣikopasarppaṇamālasyamāsyopadehaḥmakṣikopasarppaṇamālasyamāsyopadehaḥH makṣikopasarpaṇamālasyaṃ māṃsopacayaḥ A medakṣikopasarpaṇamālasya māsyopadehaḥ N pratiśyāyaḥAH pratijpegśyāya N śaithilyamsaithilyamN śaithilyā A śaithilya H arocakāN rocakā A marocakā H 'vipākauH vipākāḥ A vipāko N kaphaprasekaśH kaphapraseka AN chardyatiH cchardi A schardyati N itiNH śvāsāśceti A upadravāupadravāḥAH upadra N bhavantiH om. A n bhavanti N vṛṣaṇayorAN vṛṣaṇayo H avadaraṇaṃavadaraṇaṃAN ravadaraṇaṃ H meḍhratodoAH me N 'mlīkā pipāsā jvaro 'tīsāro'mlīkāpipāsājvaro 'tīsāroH hṛdi śūlamamlīkājvarātīsārārocakā vamathuḥ paridhūpanaṃ dāho A tādāmlīkāpipāsājvarotīsāro N mūrcchāpāṇḍurogamūrcchā pāṇḍurogaNH mūrcchā pipāsā nidrānāśaḥ pāṇḍurogaḥ A itiNH om. A pittajānāmpittajānāmH pītaviṇmū A pittajā N upadravāH tranetratvaṃ A om. N bhavantiH ceti paitti A om. N hṛdgrahauH kānāṃ; hṛdgraho A nā || hṛdgraho N daurbbalyamdaurvalyamNH laulya A anidrālambhaḥNH manidrā stambhaḥ A śūloH śūlaṃ A śulo N badhdapurīṣatvaṃvadhdapurīṣatvamNH baddhapurīṣatvaṃ A śoṣaḥNH om. A kāsaḥNH om. A śvāsasvāsaNH ce A itiNH ti A upadravāNH om. A bhavantiNH om. A
cf. 1938 ed. 2.6.14
tatra vasāmedobhyām abhipannaśarīrasya doṣair anugatadhātoḥ pramehiṇo navapiḍakāḥ sañjāyante || tad yathā || sarāvikā | sarṣaṣī | kacchapikā | jālinī | puttriṇī | masūrikā | alajī | vidārikā | vidradhikā ceti ||
tatra vasāmedobhyām abhipannaśarīrasya doṣair anugatadhātoḥ pramehiṇo navapiḍakāḥ sañjāyante || tad yathā || sarāvikā | sarṣaṣī | kacchapikā | jālinī | puttriṇī | masūrikā | alajī | vidārikā | vidradhikā ceti ||
cf. 1938 ed. 2.6.15
antonnatā ca tadṛpā nimnamadhyā sarāvikā |
gaurasarṣapasaṃsthānātatpramāṇā ca sarṣaṣī ||
antonnatā ca tadṛpā nimnamadhyā sarāvikā |
gaurasarṣapasaṃsthānātatpramāṇā ca sarṣaṣī ||
cf. 1938 ed. 2.6.16
sadāhā kūrmmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ |
jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā ||
sadāhā kūrmmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ |
jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā ||
cf. 1938 ed. 2.6.17
mahaty alpacitā jñeyā piḍakā cāpi putriṇī |
mahaty alpacitā jñeyā piḍakā cāpi putriṇī |
cf. 1938 ed. 2.6.18
masūrasaṃsthānasamā vijñeyā tu masūrikā ||
raktā śitā sphoṭacitā dāruṇā tvalajī bhavet |
masūrasaṃsthānasamā vijñeyā tu masūrikā ||
raktā śitā sphoṭacitā dāruṇā tvalajī bhavet |
cf. 1938 ed. 2.6.19
vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā ||
vidradher llakṣaṇair yuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ ||
vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā ||
vidradher llakṣaṇair yuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ ||
cf. 1938 ed. 2.6.19.1
ye yan mayā smṛtā mehās teṣāṃ etām tu tan mayā ||
ye yan mayā smṛtā mehās teṣāṃ etām tu tan mayā ||
cf. 1938 ed. 2.6.20
gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmmasu cotthitāḥ|
sopadravā durbbalāgraiḥ piḍakāḥ parivarjjayet ||
gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmmasu cotthitāḥ|
sopadravā durbbalāgraiḥ piḍakāḥ parivarjjayet ||
cf. 1938 ed. 2.6.21
kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjāvasāyutaḥ|
adhaḥ prakramate vāyus tenāsādhyās tu vātajāḥ|
kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjāvasāyutaḥ|
adhaḥ prakramate vāyus tenāsādhyās tu vātajāḥ|
cf. 1938 ed. 2.6.22
pramehe pūrvvarūpāṇām ākṛtir yatra dṛśyate |
kiñcid asyadhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehīti nirddiśet |
pramehe pūrvvarūpāṇām ākṛtir yatra dṛśyate |
kiñcid asyadhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehīti nirddiśet |
cf. 1938 ed. 2.6.23
kṛcchrāṇy arddhāni vā yasmin pūrvvarūpāṇi mānave | pravṛttaṃ mūtram atyarthaṃ taṃ pramehiṇam ādiśet ||
kṛcchrāṇy arddhāni vā yasmin pūrvvarūpāṇi mānave | pravṛttaṃ mūtram atyarthaṃ taṃ pramehiṇam ādiśet ||
cf. 1938 ed. 2.6.24
piḍakāpīḍitaṃ gāḍham upasṭaṣṭam upadravaiḥ |
madhumehiṇam ācaṣṭe sa cāsādhyatamaḥ syāteḥ||
piḍakāpīḍitaṃ gāḍham upasṭaṣṭam upadravaiḥ |
madhumehiṇam ācaṣṭe sa cāsādhyatamaḥ syāteḥ||
cf. 1938 ed. 2.6.25
sa cāpi gamanāt sthānaṃ sthānād āsanam eva ca |
āsanād vṛṇute śayyāṃ śayane svapnam icchati ||
sa cāpi gamanāt sthānaṃ sthānād āsanam eva ca |
āsanād vṛṇute śayyāṃ śayane svapnam icchati ||
cf. 1938 ed. 2.6.26
yathā śuklādivarṇṇānām pañcānām utkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa svetababhṛkapilakapotamecakādīnāṃ varṇṇānāmanekeṣām utpattir bhavati | evam eva doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa pramehanān ākaraṇam bhavati ||
yathā śuklādivarṇṇānām pañcānām utkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa svetababhṛkapilakapotamecakādīnāṃ varṇṇānāmanekeṣām utpattir bhavati | evam eva doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa pramehanān ākaraṇam bhavati ||
śuklādivarṇṇānāmśuklādivarṇṇānāṃNH hi varṇānāṃ A pañcānāmNH pañcānā A utkarṣāpakarṣakṛtenaNH mutkarṣāpakarṣakṛtena A svetababhṛkapilakapotamecakādīnāṃsvetababhṛkapilakapotamecakādīnāṃH śabalababhrukapilakapotamecakādīnāṃ A svetavaabhrūkapilakapotam ecakādīnām N varṇṇānāmanekeṣāmem. varṇānāmanekeṣā A varṇṇānāṃ anekaṣām N varṇṇānām anekeṣām H utpattirNH mutpatti A bhavatiNH rbhavati A doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtenadoṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtenaAH doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtema N pramehanān ākaraṇamprameha nānākaraṇampramehanānākaraṇamNH pramehāṇāṃ nānākaraṇaṃ A
cf. 1938 ed. 2.6.27
bhavati cātra ||
sarvva eva pramehās tu kālenāpratikāriṇaḥ
madhumehatvam āyānti tadā sādhyā bhavanti ca ||
bhavati cātra ||
sarvva eva pramehās tu kālenāpratikāriṇaḥ
madhumehatvam āyānti tadā sādhyā bhavanti ca ||
[Adhyāya 7: draft edition based on MS H]
cf. 1938 ed. 2.7.1
athāta udarāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
athāta udarāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.7.3
dhanvantarir dharmmabhṛtām variṣṭho rājarṣir indrapratimo mahātmā |
brahmarṣiputram vinayopapannaṃ śiṣyaṃ śubhaṃ suśrutam anvaśāsat ||
dhanvantarir dharmmabhṛtām variṣṭho rājarṣir indrapratimo mahātmā |
brahmarṣiputram vinayopapannaṃ śiṣyaṃ śubhaṃ suśrutam anvaśāsat ||
cf. 1938 ed. 2.7.4
pṛthak samastair api doṣaiḥ plīhodaram baddhagudavam vadanti |
āgantukaṃ saptamam aṣṭaman tu dakodaraṃ caiva bhavanti tāni ||
pṛthak samastair api doṣaiḥ plīhodaram baddhagudavam vadanti |
āgantukaṃ saptamam aṣṭaman tu dakodaraṃ caiva bhavanti tāni ||
cf. 1938 ed. 2.7.5a
sudurbbalāgner ahitāśanasya
vṛddhiṃ gatāḥ koṣṭham abhiprapannāḥ ||
sudurbbalāgner ahitāśanasya
vṛddhiṃ gatāḥ koṣṭham abhiprapannāḥ ||
cf. 1938 ed. 2.7.6
gulmākṛtivyañjanalakṣaṇāni kurvvanti ghorāṇyudarāṇi doṣāḥ ||
koṣṭhād upasnehavad annasāro niḥsṛtya duṣṭo 'nilasaṃprayuktaḥ|
gulmākṛtivyañjanalakṣaṇāni kurvvanti ghorāṇyudarāṇi doṣāḥ ||
koṣṭhād upasnehavad annasāro niḥsṛtya duṣṭo 'nilasaṃprayuktaḥ|
cf. 1938 ed. 2.7.7
tvacaḥ samunnāmya śanaiḥ samastād dhi sarpyamāṇo jaṭharaṃ karoti ||
tvacaḥ samunnāmya śanaiḥ samastād dhi sarpyamāṇo jaṭharaṃ karoti ||
em. tatpūrvarūpaṃ balavarṇakāṅkṣāvalīvināśo jaṭhare hi rājyaḥ A
em. jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau rujaḥ pādagataś ca śophaḥ A
cf. 1938 ed. 2.7.8cd
yad gṛhyapṛṣṭhodarapārśvavastī na vivarddhate kṛṣṇasirāvanaddhaṃ |
yad gṛhyapṛṣṭhodarapārśvavastī na vivarddhate kṛṣṇasirāvanaddhaṃ |
cf. 1938 ed. 2.7.9
samūḍhavātaṃ sarujaṃ saśabdaṃ satodabhedam pavanātmakan tat ||
sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktaṃ pītāḥ sirā yatra ca bhānti pītāḥ
samūḍhavātaṃ sarujaṃ saśabdaṃ satodabhedam pavanātmakan tat ||
sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktaṃ pītāḥ sirā yatra ca bhānti pītāḥ
samūḍhavātaṃsamūḍhavātaṃNH om. A sarujaṃNH saśūlam A saśabdaṃsaśavdaṃNH ānāhavad ugraśabdaṃ A tat || sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktaṃtat ||
sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktaṃH tat |
yac coṣatṛṣṇājvaradāhayuktaṃ A tat ||
sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktāṃ N pītāḥpītāsNH pītaṃ A yatra caNH bhānti ca A bhāntiNH yatra A pītāḥAH pītā N
sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktaṃH tat |
yac coṣatṛṣṇājvaradāhayuktaṃ A tat ||
sacoṣakṛṣṇājvaradāhayuktāṃ N pītāḥpītāsNH pītaṃ A yatra caNH bhānti ca A bhāntiNH yatra A pītāḥAH pītā N
cf. 1938 ed. 2.7.10
pītākṣiviṇmūtranakhānanasya pittodarantaṃtvacirābhivṛddhiḥ ||
yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ gurusthiraṃ śuklanakhānanasya |
pītākṣiviṇmūtranakhānanasya pittodarantaṃtvacirābhivṛddhiḥ ||
yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ gurusthiraṃ śuklanakhānanasya |
cf. 1938 ed. 2.7.11
snigdham mahatsādanaśophayuktaṃ cirābhivṛddhim prathitaṃ kaphāttat ||
striyo 'nnapānannakharomamūtrair vviḍārttavair yuktam asādhuvṛttāḥ|
snigdham mahatsādanaśophayuktaṃ cirābhivṛddhim prathitaṃ kaphāttat ||
striyo 'nnapānannakharomamūtrair vviḍārttavair yuktam asādhuvṛttāḥ|
mahatsādanaśophayuktaṃH mahacchophayutaṃ A mahatsīdanaśophayuktaṃ N cirābhivṛddhimcirābhivṛddhiṃNH sasādaṃ kaphodaraṃ tat tu cirābhivṛ A prathitaṃNH ddhi A kaphāttat || striyokaphāt tat ||
striyokaphāt tat ||
striyoNH
striyo A 'nnapānannakharomamūtrairnnapānannakharomamūtrairH 'nnapānaṃ nakharomamūtra A nnadhānan nakharomamūtrair N vviḍārttavairviḍārtavairAH vviḍārttavai N
striyokaphāt tat ||
striyoNH
striyo A 'nnapānannakharomamūtrairnnapānannakharomamūtrairH 'nnapānaṃ nakharomamūtra A nnadhānan nakharomamūtrair N vviḍārttavairviḍārtavairAH vviḍārttavai N
cf. 1938 ed. 2.7.12
yasmai prayacchanty arayogarāṃś ca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanād vā ||
tenāśu raktaṃ kupitāś ca doṣāḥ kuryuḥ sughorañ jaṭharan triliṅgaṃ |
yasmai prayacchanty arayogarāṃś ca duṣṭāmbudūṣīviṣasevanād vā ||
tenāśu raktaṃ kupitāś ca doṣāḥ kuryuḥ sughorañ jaṭharan triliṅgaṃ |
cf. 1938 ed. 2.7.13
tac chītavātātapadurddineṣu viśeṣataḥ kupyati dahyate ca ||
sa cāturo mūrcchati samprayuktaḥ pāṇḍuḥ kṛṣaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca ||
tac chītavātātapadurddineṣu viśeṣataḥ kupyati dahyate ca ||
sa cāturo mūrcchati samprayuktaḥ pāṇḍuḥ kṛṣaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca ||
cf. 1938 ed. 2.7.14
dūṣyodaraṃ kīrttitam etad evaṃ plīhodaraṃ kīrtayato nibodhaḥ ||
vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ pradūṣṭam atyarthamasṛkkaphaś ca |
dūṣyodaraṃ kīrttitam etad evaṃ plīhodaraṃ kīrtayato nibodhaḥ ||
vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ pradūṣṭam atyarthamasṛkkaphaś ca |
dūṣyodaraṃdūṣyodaraṅNH prakīrtitaṃ dūṣyudaraṃ A kīrttitamkīrttitamNH om. A etad evaṃH tu ghoraṃ A eva evaṃ N nibodhaḥNH nibodha A pradūṣṭamNH praduṣṭam A atyarthamasṛkkaphaśatyarttham asṛkkaphaśatyartham asṛkkaphaśem. atyartham asṛk kaphaś A atyarttham asṛkkaphaśatyarttham asṛkkaphaśatyartham asṛkkaphaś NH
cf. 1938 ed. 2.7.15
plīhābhivṛddhiṃ kurute plihotthaṃ pracakṣata taj jaṭharam pravṛddhaṃ ||
tad vāmapārśve parivṛddhim eti viśeṣataḥ sīdati cāturo 'tra |
plīhābhivṛddhiṃ kurute plihotthaṃ pracakṣata taj jaṭharam pravṛddhaṃ ||
tad vāmapārśve parivṛddhim eti viśeṣataḥ sīdati cāturo 'tra |
cf. 1938 ed. 2.7.16
mandajvarāgniḥkaphapittaliṃgair ūpadṛtaḥ kṣīṇabalo 'tipāṇḍuḥ|
savye tu pārśve yakṛtipraduṣṭe jñeyaṃ yakṛddālyadaraṃ tad eva |
mandajvarāgniḥkaphapittaliṃgair ūpadṛtaḥ kṣīṇabalo 'tipāṇḍuḥ|
savye tu pārśve yakṛtipraduṣṭe jñeyaṃ yakṛddālyadaraṃ tad eva |
cf. 1938 ed. 2.7.17
yasyāntam annair ūpalapibhir vvābālāśmabhir vvāpihitaṃ yathāvat ||
sañcīyate tatra malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ śajvaravaktunāḍyāṃ |
yasyāntam annair ūpalapibhir vvābālāśmabhir vvāpihitaṃ yathāvat ||
sañcīyate tatra malaḥ sadoṣaḥ śanaiḥ śanaiḥ śajvaravaktunāḍyāṃ |
yasyāntamH yasyāntra A yasyānta N annairH mannair AN ūpalapibhirem. upalepibhir AH apalepibhir N vvābālāśmabhirvā bālāśmabhirvvā bālāśmabhirAH vvālāśmabhir N vvāpihitaṃvvāpi hitaṃNH vā sahitaiḥ A yathāvat || sañcīyateyathāvat ||
sañcīyateNH pṛthagvā |
saṃcīyate A sadoṣaḥAH pradoṣaḥ N śanaiḥNH om. A śanaiḥśanaiśNH om. A śajvaravaktunāḍyāṃem. krameṇa nāḍyāmiva saṃkaro hi A śakeravan tu nānyāḥ N śaṅkaravat tu nāḍyāṃ H
sañcīyateNH pṛthagvā |
saṃcīyate A sadoṣaḥAH pradoṣaḥ N śanaiḥNH om. A śanaiḥśanaiśNH om. A śajvaravaktunāḍyāṃem. krameṇa nāḍyāmiva saṃkaro hi A śakeravan tu nānyāḥ N śaṅkaravat tu nāḍyāṃ H
cf. 1938 ed. 2.7.18
nirudhyate cāsya gudaṃ purīṣaṃ nireti kṛcchrād api cālpamalpaṃ ||
hṛnnābhimadhye parivṛddhim eti tasyodaram vaddhagudam vadanti ||
nirudhyate cāsya gudaṃ purīṣaṃ nireti kṛcchrād api cālpamalpaṃ ||
hṛnnābhimadhye parivṛddhim eti tasyodaram vaddhagudam vadanti ||
em. pracchardayan baddhagudī vibhāvyaḥ tataḥ parisrāvyudaraṃ nibodha A
cf. 1938 ed. 2.7.19cd
śalyan tathānopahitaṃ gudāntram bhinatti varccāgatam anyato vā ||
śalyan tathānopahitaṃ gudāntram bhinatti varccāgatam anyato vā ||
cf. 1938 ed. 2.7.20
tasmāt sṛtāntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatas tu bhūyaḥ|
nābher adhaś codaram eti vṛddhin nistudyate dālyati cātisrāvaṃ |
tasmāt sṛtāntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai gudatas tu bhūyaḥ|
nābher adhaś codaram eti vṛddhin nistudyate dālyati cātisrāvaṃ |
tasmāt sṛtāntrāt salilaprakāśaḥtasmātsṛtāntrāt salilaprakāśaḥH tasmāt sruto 'ntrāt salilaprakāśaḥ A tasmāt srutāntrāt salilaprakāśaḥ N sravedvaiA sraved vai NH adhaśAN adha H codaramAN ścodaram H vṛddhinvṛddhiṃAH vṛddhi N dālyatidālyatiNH 'tīva vidahyate A cātisrāvaṃem. ca A ca trimātraṃ N cāti mātraṃ H
cf. 1938 ed. 2.7.21
etat parisrāvyu ram praviṣṭaṃ dakodaraṃ kīrttayato nibodhaḥ|
yaḥ snehapīto 'py anuvāsito vā vānto virikto 'py athavā nicūḍhaḥ||
etat parisrāvyu ram praviṣṭaṃ dakodaraṃ kīrttayato nibodhaḥ|
yaḥ snehapīto 'py anuvāsito vā vānto virikto 'py athavā nicūḍhaḥ||
etat parisrāvyu rametat parisrāvyuramH etat parisrāvyudaraṃ A etat parisrāvy udaraṃ N praviṣṭaṃNH pradiṣṭaṃ A nibodhaḥ| yaḥnivodhaḥ | yaḥnibodhaḥ|
yaḥNH nibodha |
yaḥ A 'pyH ' AN anuvāsito vāpya nuvāsito vāH pyanuvāsito vāpya nuvāsito vā AN 'pypyNH ' A athavāNH pyathavā A nicūḍhaḥN nirūḍhaḥ AH
yaḥNH nibodha |
yaḥ A 'pyH ' AN anuvāsito vāpya nuvāsito vāH pyanuvāsito vāpya nuvāsito vā AN 'pypyNH ' A athavāNH pyathavā A nicūḍhaḥN nirūḍhaḥ AH
cf. 1938 ed. 2.7.22
pibej jalaṃ śītalam āśu tasya srotāṃsi dūṣyanti hi tadvahāni |
snehopalipteṣv athavāpi teṣu dakodaraṃ pūrvvavad abhyupaiti ||
pibej jalaṃ śītalam āśu tasya srotāṃsi dūṣyanti hi tadvahāni |
snehopalipteṣv athavāpi teṣu dakodaraṃ pūrvvavad abhyupaiti ||
cf. 1938 ed. 2.7.23
snigdham mahat tat parivṛttanābhiḥ samātatam pūrvvam ivāmbunā ca |
yathā dṛśyati kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaran tat ||
snigdham mahat tat parivṛttanābhiḥ samātatam pūrvvam ivāmbunā ca |
yathā dṛśyati kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaran tat ||
cf. 1938 ed. 2.7.24
ādhmano gamane śaktir ddaubbalyan durbbalāgnitā |
śophaḥ sadanam aṅganāṃ saṃgovātapurīṣayoḥ ||
dāhatandrī ca mūrcchā ca jaṭhareṣu bhavanti hi |
ādhmano gamane śaktir ddaubbalyan durbbalāgnitā |
śophaḥ sadanam aṅganāṃ saṃgovātapurīṣayoḥ ||
dāhatandrī ca mūrcchā ca jaṭhareṣu bhavanti hi |
ādhmanoN ādhmānaṃ A adhvano H śaktirH 'śaktir A śakti N ddaubbalyanddaurbbalyanem. daurbalyaṃddaurbbalyan AH daurvvalydu N durbbalāgnitādurbalāgnitāAH rvvalāgnitā N aṅganāṃaṅgānāṃN aṅgānāṃaṅgānāṃ AH saṃgovātapurīṣayoḥsaṃgo vātapurīṣayoḥem. saṅgo vātapurīṣayoḥsaṃgo vātapurīṣayoḥ AH saṃgovātapurīṣośayoḥ N dāhatandrī ca
dāha tandrī caH
dāhas tṛṣṇā ca A
dāhas tandrī ca N mūrcchā caNH sarveṣu A
dāha tandrī caH
dāhas tṛṣṇā ca A
dāhas tandrī ca N mūrcchā caNH sarveṣu A
cf. 1938 ed. 2.7.24.1
chardiś caivātisāraś ca trṣṇā daurvvalyam eva ca |
mūtragrahaḥ pārśvaśūlaṃ svarabhedapramūḍhatā |
hikkāśvāsaś ca kāsaś ca aruciś cāpy upadravāḥ ||
chardiś caivātisāraś ca trṣṇā daurvvalyam eva ca |
mūtragrahaḥ pārśvaśūlaṃ svarabhedapramūḍhatā |
hikkāśvāsaś ca kāsaś ca aruciś cāpy upadravāḥ ||
cf. 1938 ed. 2.7.25
ante salilabhāvañ ca bhavanti jaṭharāṇi tu |
sarvāṇi paripakvāni tasmāt tam parivarjjayet ||
ante salilabhāvañ ca bhavanti jaṭharāṇi tu |
sarvāṇi paripakvāni tasmāt tam parivarjjayet ||
[Adhyāya 8: draft edition based on MS H]
cf. 1938 ed. 2.8.1
athāto mūḍhagarbhāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto mūḍhagarbhāṇān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
grāmyadharmma yāna vāhanādhva gamana praskhalana prapatana pīḍanābhighāta viṣama śayanopavāsa vegābhighātātirūkṣa kaṭukatiktabhojanājīrṇṇagarbhaśātanaprabhṛtibhir
abhighātaviśeṣanā cchidyante garbham phalam iva vṛttabandhanāt |
sakhalumuktabandhanatvād garbhaśayyām atikramya
yakṛtplīhāntravivagair avasransamānaḥ koṣṭha saṃkṣobhayati |
tasyāḥ koṣṭhasaṃkṣobhād vāyurapāno mūḍhaḥ
pārśvabastiśiraudarayoniśūlānāhamūtrasadgānāpādyagarbhas
pracyāvayati | taruṇaṃ śoṇitabhāvena kadācid vivṛddham asamyag
āgatam apatyapatham anuprāptam anirgacchantam
apānavaiguṇyasammohitaṅ garbhaṃ mūḍhagarbham ity ācakṣate ||
grāmyadharmmayānavāhanādhvagamanapraskhalanaprapatanapīḍanābhighātaviṣamaśayanopavāsavegābhighātātirūkṣakaṭukatiktabhojanājīrṇṇagarbhaśātanaprabhṛtibhirgrāmyadharmma yāna vāhanādhva gamana praskhalana prapatana pīḍanābhighāta viṣama śayanopavāsa vegābhighātātirūkṣa kaṭukatiktabhojanājīrṇṇagarbhaśātanaprabhṛtibhirH grāmyadharmayānavāhanādhvagamanapraskhalanaprapatanaprapīḍānadhāvanābhighātaviṣamaśayanāsanopavāsavegābhighātātirūkṣakaṭutiktabhojanaśokātikṣārasevanātisāravamanavirecanapreṅkholanājīrṇagarbhaśātanaprabhṛtibhir A grāmyadharmayānavāhanādhvagamanapraskhalanaprapatanapīḍanābhighātaviṣamaśayanāsanopavāsavegābhighātātirūkṣākaṭukatiktabhojanājīrṇṇagarbhaśātanaprabhṛtibhir N abhighātaviśeṣanāabhighātaviśeṣanāH viśeṣair bandhānānm A abhighātaviśeṣacatvarāny N cchidyanteH ucyate A ucchidyante N garbhamH garbhaḥ A garvbham N vṛttabandhanāt | sakhalumuktabandhanatvād garbhaśayyāmvṛttavandhanāt | sa khalu muktavandhanatvād garbhaśayyāmNH vṛntabandhanādabhighātaviśeṣaiḥ; sa vimuktabandhano garbhāśayam A yakṛtplīhāntravivagairyakṛtplīhāntravivarairH yakṛtplīhāntravivarairyakṛtplīhāntravivarair AN avasransamānaḥavasraṃsamānaḥAH avasrastamānaḥ N koṣṭhaAH koṣṭhaṃ N saṃkṣobhayatiNH saṃkṣobham āpādayati A tasyāḥNH tasyā A koṣṭhasaṃkṣobhād vāyurapānoN jaṭharasaṃkṣomād vāyurapāno A koṣṭhasakṣomād vāyur avyaṃno H mūḍhaḥAH mūḍhaṃ N pārśvabastiśiraudarayoniśūlānāhamūtrasadgānāpādyagarbhasH pārśvabastiśīrṣodarayoniśūlānāhamūtrasaṅgānām anyatamam āpādya garbhaṃ A prārśvavastiśira udarayoniśūlānāhamūtrasadganāṣādyagarbhas N pracyāvayatiNH cyāvayati A śoṇitabhāvenaNH śoṇitasrāveṇa; tam eva A anirgacchantamNH anira A apānavaiguṇyasammohitaṅapānavaiguṇyasammohitaṅH syamānaṃ viguṇāpānasaṃmohitaṃ A apānavaiguṇyāsamohitaṃ N ācakṣateAN ākṣate H
cf. 1938 ed. 2.8.4
sa kīlaḥ pratikhuro bījakaḥ parigha iti caturvvidho mūḍhagarbho bhavatīty eke bhāṣante || ya ūrdhvaṃ śiraḥpādābhyāṃ yonimukhan niruṇaddhi kīla iva sa kīlaḥ | niḥsṛtahastapādaśiraḥkāyaśaktaḥ sa pratikhuraḥ | yas tu nirgacchati śirobhujaḥ sa bījakaḥ | parigha iva yonimukham āvṛtya tiṣṭhet sa parigha iti | tat tu na samyak || sa yadā viguṇānilapīḍito 'patyapatham anekadhā pratipadyate | tadā catuḥsaṃkhyā hīyate ||
sa kīlaḥ pratikhuro bījakaḥ parigha iti caturvvidho mūḍhagarbho bhavatīty eke bhāṣante || ya ūrdhvaṃ śiraḥpādābhyāṃ yonimukhan niruṇaddhi kīla iva sa kīlaḥ | niḥsṛtahastapādaśiraḥkāyaśaktaḥ sa pratikhuraḥ | yas tu nirgacchati śirobhujaḥ sa bījakaḥ | parigha iva yonimukham āvṛtya tiṣṭhet sa parigha iti | tat tu na samyak || sa yadā viguṇānilapīḍito 'patyapatham anekadhā pratipadyate | tadā catuḥsaṃkhyā hīyate ||
saNH tataḥ A itiNH i A caturvvidhoNH om. A mūḍhagarbhoNH om. A bhavatītyNH ti A ekeNH om. A bhāṣante || yabhāṣante | yaNH tatra A ūrdhvaṃNH ūrdhva A śiraḥpādābhyāṃśiraḥ pādābhyāṃNH bāhuśiraḥpādo yo A niḥsṛtahastapādaśiraḥkāyaśaktaḥ saniḥsṛtahastapādaśiraḥkāyaśaktaḥ saH niḥsṛtahastapādaśirāḥ kāyasaṅgī A niḥsṛtahastapādaśiraḥ | kāyaśaktaḥ N pratikhuraḥ | yas tupratikhuraḥ yas tuNH pratikhuraḥ; yo A śirobhujaḥ saem. ekaśirobhujaḥ sa A śiro bhujaḥ sa NH bījakaḥvījakaḥNH bījakaḥ; yas tu A tiṣṭhet saNH tiṣṭhati sa A itiNH iti caturvidho bhavatīty A tat tu natattu naNH eke bhāṣante | tat tu na A samyak || saNH samyak; kasmāt sa A viguṇānilapīḍitoH viguṇānilaprapīḍito A viguṇānipīḍito N pratipadyateNH prapadyate A catuḥsaṃkhyācatussaṃkhyāNH saṅkhyā A
cf. 1938 ed. 2.8.5
tatra kaś cid dvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonim abhiprapadyate | kaścid ābhugnaikasakthi | kaścid ābhugnaśiraḥsphideśenatiryagāgataḥ | kaścid udarapārśvapṛṣṭhānām anyatamena yonidvāram pidhāya tiṣṭhati | kaścid ekena bāhunā pārśvāpavṛttaśirā | kaścid ābhugnaśirābāhudvayena | kaścid ābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ | kaścid ekena sakthnāyonimabhiprapadyāpareṇa pāyum ity aṣṭavidhāmūḍhagarbhagatir uddiṣṭā samāsena |
tatra kaś cid dvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonim abhiprapadyate | kaścid ābhugnaikasakthi | kaścid ābhugnaśiraḥsphideśenatiryagāgataḥ | kaścid udarapārśvapṛṣṭhānām anyatamena yonidvāram pidhāya tiṣṭhati | kaścid ekena bāhunā pārśvāpavṛttaśirā | kaścid ābhugnaśirābāhudvayena | kaścid ābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ | kaścid ekena sakthnāyonimabhiprapadyāpareṇa pāyum ity aṣṭavidhāmūḍhagarbhagatir uddiṣṭā samāsena |
tatra kaśNH tatra ka A cid dvābhyāṃNH ścid dvābhyāṃ A yonimNH yoni A abhiprapadyateabhiprapadyateNH mukhaṃ pratipadyate A kaścid ābhugnaikasakthikaścid ābhugnaikasakthiḥH kaścid ābhugnaikasakthirkaścid ābhugnaikasakthiḥ AN kaścid ābhugnaśiraḥsphideśenatiryagāgataḥkaścid ābhugnaśiraḥsphideśena tiryagāgataḥH ekena; kaścid ābhugnasakthiśarīraḥ sphigdeśena tiryagāgataḥ A kaścid ābhugnaśiraḥ sphigdeśena tiryag āgataḥ N kaścid udarapārśvapṛṣṭhānāmNH kaścid uraḥpārśvapṛṣṭhānām A pidhāya tiṣṭhatiNH pidhāyāvatiṣṭhate; antaḥpārśvāpavṛttaśirāḥ A pārśvāpavṛttaśirāNH om. A sakthnāyonimabhiprapadyāpareṇaem. sakthnā yonimukhaṃ pratipadyate 'pareṇa A sakthnakāyonim abhiprapadyāpareṇa N sakthnāyonim abhiprapadyāpareṇa H aṣṭavidhāmūḍhagarbhagatiraṣṭavidhāmūḍhagarbhagatirH aṣṭavidhā mūḍhagarbhagati A aṣṭavidho mūḍhagarbhāgatir N uddiṣṭāH ruddiṣṭā A uddiṣṭāḥ N samāsenaAH samāsenaḥ N
cf. 1938 ed. 2.8.6
tatra dvāv antyau mūḍhagarbhāvasādhyau śeṣeṣv api viparītendriyārthasākṣepakayonibhraṃsasamvaraṇasakkalaśvāsakāsabhramanipīḍitaṃś ca pariharet ||
tatra dvāv antyau mūḍhagarbhāvasādhyau śeṣeṣv api viparītendriyārthasākṣepakayonibhraṃsasamvaraṇasakkalaśvāsakāsabhramanipīḍitaṃś ca pariharet ||
dvāv antyauem. dvāvantyā A dvābhyāṃ vaṃtyau N dvāvantyau H mūḍhagarbhāvasādhyaumūḍhagarbhāvasādhyauN vasādhyau A mūḍhagarbhāvasā H śeṣeṣvN mūḍhagarbhau, śeṣā A dhyau śeṣeṣv H apiH napi A api tu N viparītendriyārthasākṣepakayonibhraṃsasamvaraṇasakkalaśvāsakāsabhramanipīḍitaṃś caem. viparītendriyārthākṣepakayonibhraṃśasṃvaraṇamakkallaśvāsakāsabhramanipīḍitā A viparītendriyārthasākṣepakayonibhrañsasamvaraṇasakkallaśvāsakāsabhramanipīḍitaṃś ca N viparītendriyārthasākṣepakayonibhraṃsasamvaraṇasakkalaśvāsakāsabhramanipīḍitaॉṃś ca H pariharetNH n pariharet A
cf. 1938 ed. 2.8.7
bhavanti cātra ślokāḥ||
kālasya parimāṇena muktavṛttād yathāphalaṃ |
prapadyate svabhāvena nānyathā pṛthivītalam ||
bhavanti cātra ślokāḥ||
kālasya parimāṇena muktavṛttād yathāphalaṃ |
prapadyate svabhāvena nānyathā pṛthivītalam ||
cf. 1938 ed. 2.8.8
evaṃ kālaprakarṣeṇa mukto nāḍīni bandhanāt |
garbhāśayastho hi garbho jananāya prapadyate ||
evaṃ kālaprakarṣeṇa mukto nāḍīni bandhanāt |
garbhāśayastho hi garbho jananāya prapadyate ||
cf. 1938 ed. 2.8.9
krimivātābhighātais tu tad evopadrutam phalaṃ |
pataty akāle 'pi yathā tathā syād garbhavicyutiḥ||
krimivātābhighātais tu tad evopadrutam phalaṃ |
pataty akāle 'pi yathā tathā syād garbhavicyutiḥ||
cf. 1938 ed. 2.8.10
ācaturthāntato māsāt prasṛte garbhavicyutaḥ |
tataḥ sthiraśarīrasya pādaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ ||
ācaturthāntato māsāt prasṛte garbhavicyutaḥ |
tataḥ sthiraśarīrasya pādaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ ||
cf. 1938 ed. 2.8.11
apaviddhaśarīrā tu śītāṅgī nirapatrapā |
nīloddhatasirā hanti mā garbhan sa catāḥpūnaḥ ||
apaviddhaśarīrā tu śītāṅgī nirapatrapā |
nīloddhatasirā hanti mā garbhan sa catāḥpūnaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.8.12
garbhāspandanamāvīnāmpraṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā |
bhaved ucchvāsapūtitvaṃ śūlaś cāntarmmṛte śiśau ||
garbhāspandanamāvīnāmpraṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā |
bhaved ucchvāsapūtitvaṃ śūlaś cāntarmmṛte śiśau ||
cf. 1938 ed. 2.8.13
mānasāgantubhir mmātur upatāpaiḥ prapīḍitaḥ |
garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiś ca nipīḍitaḥ ||
mānasāgantubhir mmātur upatāpaiḥ prapīḍitaḥ |
garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiś ca nipīḍitaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.8.14
kukṣau māturvvipannāyā garbhaḥ praspandate striyāḥ |
janmakāle muhurttāt taṃ pāṭayitvoddharec chiśum ||
kukṣau māturvvipannāyā garbhaḥ praspandate striyāḥ |
janmakāle muhurttāt taṃ pāṭayitvoddharec chiśum ||
cf. 1938 ed. 2.8.14.1
yadā so 'ntarmmṛto garbhaḥ śunobastir ivātataḥ |
tenāvṛtā ca nāryas tu kukṣir unnahyate bhṛśam ||
yadā so 'ntarmmṛto garbhaḥ śunobastir ivātataḥ |
tenāvṛtā ca nāryas tu kukṣir unnahyate bhṛśam ||
cf. 1938 ed. 2.8.14.2
utkṣipya iva cāṅgāni mūtrabastiś ca vidyate |
klomaplīhāyakṛc caiva phuphphusaṃ hṛdayantathā ||
garbheṇa pīḍitā hy etad ūrdhvam prakrāmati striyāḥ |
sā sūyate muhyati ca kṛcchrocchvāsā ca jāyate ||
utkṣipya iva cāṅgāni mūtrabastiś ca vidyate |
klomaplīhāyakṛc caiva phuphphusaṃ hṛdayantathā ||
garbheṇa pīḍitā hy etad ūrdhvam prakrāmati striyāḥ |
sā sūyate muhyati ca kṛcchrocchvāsā ca jāyate ||
cf. 1938 ed. 2.8.14.3
pūtigandhyantathāsvedo jihvātālū ca śuṣyati |
vepate srāmyati tathā jīvitañ coparudhyate ||
etair lliṅgair vvijānīyān mṛtagarbhañ cikitsaka iti ||
pūtigandhyantathāsvedo jihvātālū ca śuṣyati |
vepate srāmyati tathā jīvitañ coparudhyate ||
etair lliṅgair vvijānīyān mṛtagarbhañ cikitsaka iti ||
[Adhyāya 9: draft edition based on MS H]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.9.3
sarvvāmaraguruḥ śrīmān nimittāntarabhūmipaḥ |
śiṣyāyovāca nikhilam idam vidradhilakṣaṇam ||
sarvvāmaraguruḥ śrīmān nimittāntarabhūmipaḥ |
śiṣyāyovāca nikhilam idam vidradhilakṣaṇam ||
cf. 1938 ed. 2.9.4
tvagraktamāṃsamedānsi pradūṣyāsthi samāśritāḥ |
doṣāḥ śophaṃ śanair ghorañjanayantyucchritā bhṛśam ||
tvagraktamāṃsamedānsi pradūṣyāsthi samāśritāḥ |
doṣāḥ śophaṃ śanair ghorañjanayantyucchritā bhṛśam ||
cf. 1938 ed. 2.9.5
mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttam vāpy athavā yataṃ |
savidrādhir iti khyāte vijñeyaḥ ṣaḍvidhaś ca yaḥ ||
mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttam vāpy athavā yataṃ |
savidrādhir iti khyāte vijñeyaḥ ṣaḍvidhaś ca yaḥ ||
mahāmūlaṃAH mahāmūlā N rujāvantaṃAH rujāvanta N vāpyem. cā (vā) A cā py N vā H athavā yataṃathavāyataṃN 'pyathavā++āyatam A pyathavāyataṃ H savidrādhirH
tam āhur vidradhiṃ A sa vidradhir N itiNH om. A khyāteH dhīrā A syā khyāto N vijñeyaḥNH vijñeyaḥ sa A ṣaḍvidhaś caNH ca ṣaṅvidhaḥ A yaḥNH om. A
tam āhur vidradhiṃ A sa vidradhir N itiNH om. A khyāteH dhīrā A syā khyāto N vijñeyaḥNH vijñeyaḥ sa A ṣaḍvidhaś caNH ca ṣaṅvidhaḥ A yaḥNH om. A
cf. 1938 ed. 2.9.6
pṛthagdoṣaiḥ samastaiś ca kṣatenāpy asṛjā tathā |
ṣaṇṇām api hi teṣān tu lakṣaṇaṃ sampravakṣyate ||
pṛthagdoṣaiḥ samastaiś ca kṣatenāpy asṛjā tathā |
ṣaṇṇām api hi teṣān tu lakṣaṇaṃ sampravakṣyate ||
cf. 1938 ed. 2.9.7
kṛṣṇo 'ruṇo vā paruṣo bhṛṣam atyarthavedanaḥ |
kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhir vvātasaṃbhavaḥ ||
kṛṣṇo 'ruṇo vā paruṣo bhṛṣam atyarthavedanaḥ |
kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhir vvātasaṃbhavaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.9.8
pakvodumbarasaṃkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān |
kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhiḥ pittasaṃbhavaḥ ||
pakvodumbarasaṃkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān |
kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhiḥ pittasaṃbhavaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.9.9
sarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ snigdhālpavedanaḥ |
cirotthānaprapākaś ca sakuṇḍaś ca kaphātmakaḥ ||
sarāvasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ snigdhālpavedanaḥ |
cirotthānaprapākaś ca sakuṇḍaś ca kaphātmakaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.9.10
tanupītasitāś caiṣām āsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ |
nānāvarṇṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān ||
tanupītasitāś caiṣām āsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ |
nānāvarṇṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān ||
cf. 1938 ed. 2.9.11
viṣamam pacyate cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ |
tais tair bhāvair abhihate kṣate vā pathyasevinaḥ ||
viṣamam pacyate cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ |
tais tair bhāvair abhihate kṣate vā pathyasevinaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.9.12
kṣatoṣmā vāyurvvisṛtaḥ saraktam pittam īrayet |
jvaras tṛṣṇā ca dāhaś ca jāyate cāsya dehinaḥ ||
kṣatoṣmā vāyurvvisṛtaḥ saraktam pittam īrayet |
jvaras tṛṣṇā ca dāhaś ca jāyate cāsya dehinaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.9.13
āgantur vvidradhis tv eṣa pittavidradhilakṣaṇaḥ |
kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvas tīvradāharujājvaraḥ ||
āgantur vvidradhis tv eṣa pittavidradhilakṣaṇaḥ |
kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvas tīvradāharujājvaraḥ ||
cf. 1938 ed. 2.9.14
pittavidradhiliṅgaś ca raktavidradhir ucyate |
uktā vidradhayo hyete teṣv asādhyas tu sarvvajaḥ ||
pittavidradhiliṅgaś ca raktavidradhir ucyate |
uktā vidradhayo hyete teṣv asādhyas tu sarvvajaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.9.15ab
abhyantarānata ūrdhvam vidradhīn sampravakṣyate |
abhyantarānata ūrdhvam vidradhīn sampravakṣyate |
em. gurvasātmyaviruddhānnaśuṣkasaṃsṛṣṭabhojanāt A
em. ativyavāyavyāyāmavegāghātavidāhibhiḥ A
cf. 1938 ed. 2.9.16cd
pṛthaksaṃbhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam ||
pṛthaksaṃbhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam ||
cf. 1938 ed. 2.9.17
valmīkavat samunnaddham antaḥ kurvanti vidradhiṃ |
gude bastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṃkṣaṇayos tathā ||
valmīkavat samunnaddham antaḥ kurvanti vidradhiṃ |
gude bastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṃkṣaṇayos tathā ||
cf. 1938 ed. 2.9.18
vṛkkayoḥ plīhniyakṛti hṛdivāklomni vāpy atha |
eṣām uktāni liṃgāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||
vṛkkayoḥ plīhniyakṛti hṛdivāklomni vāpy atha |
eṣām uktāni liṃgāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||
cf. 1938 ed. 2.9.19
āmapakveṣaṇīyāc ca pakvā pakvam vibhāvayet |
adhiṣṭhāna viśeṣeṇa liṃgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ ||
āmapakveṣaṇīyāc ca pakvā pakvam vibhāvayet |
adhiṣṭhāna viśeṣeṇa liṃgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ ||
cf. 1938 ed. 2.9.20
gude vātanirodhas tu kṛcchrālpamūtratā |
nābhyāṃ hikkā tathāṭopaḥ kukṣau mārutakopanam ||
gude vātanirodhas tu kṛcchrālpamūtratā |
nābhyāṃ hikkā tathāṭopaḥ kukṣau mārutakopanam ||
cf. 1938 ed. 2.9.21
kaṭīpṛṣṭagrahas tīvro vaṃkṣaṇotthe tu vidradhau |
vṛkkayoḥ pārśvasaṃkocaḥ plīhny ucchvāsarodhanam ||
kaṭīpṛṣṭagrahas tīvro vaṃkṣaṇotthe tu vidradhau |
vṛkkayoḥ pārśvasaṃkocaḥ plīhny ucchvāsarodhanam ||
cf. 1938 ed. 2.9.22
sarvvāṅgapragrahas tīvro hṛdikāsaś ca jāyate |
śvāso vā yakṛti tṛṣṇā klomni pepīyate 'py apaḥ ||
sarvvāṅgapragrahas tīvro hṛdikāsaś ca jāyate |
śvāso vā yakṛti tṛṣṇā klomni pepīyate 'py apaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.9.23
āmo vā yadi pakvo vā mahān vā yadi vetaraḥ |
sarvvo marmmotthitatvās tu vidradhiḥ kaṣṭa ucyate ||
āmo vā yadi pakvo vā mahān vā yadi vetaraḥ |
sarvvo marmmotthitatvās tu vidradhiḥ kaṣṭa ucyate ||
cf. 1938 ed. 2.9.23.add
nābher ūparijāto yo marmmābhyāse ca vidradhiḥ |
yaḥ pakvaḥ so 'pyasādhyaḥ syād yaś corddham udarve tathā ||
nābher ūparijāto yo marmmābhyāse ca vidradhiḥ |
yaḥ pakvaḥ so 'pyasādhyaḥ syād yaś corddham udarve tathā ||
cf. 1938 ed. 2.9.24
nābher ūparijāḥ pakvā yānty urdhvam itare tv adhaḥ |
adhaḥ sṛteṣu jīvet tu sṛteṣūrdhvan na jīvati ||
nābher ūparijāḥ pakvā yānty urdhvam itare tv adhaḥ |
adhaḥ sṛteṣu jīvet tu sṛteṣūrdhvan na jīvati ||
cf. 1938 ed. 2.9.25
hṛdbastinābhivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ |
jīvet kadācit puruṣo netareṣu kadācana ||
hṛdbastinābhivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ |
jīvet kadācit puruṣo netareṣu kadācana ||
cf. 1938 ed. 2.9.26
strīṇām avaprajātānām prajātānān tathā hitaiḥ |
dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidradhiḥ ||
strīṇām avaprajātānām prajātānān tathā hitaiḥ |
dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidradhiḥ ||
cf. 1938 ed. 2.9.27
strīṇām mithyo prajātānām asṛkk apy ādaniḥ sṛtāṃ |
raktajam vidradhiṅ kuryāt kukṣau makkalasaṃjñitaṃ |
strīṇām mithyo prajātānām asṛkk apy ādaniḥ sṛtāṃ |
raktajam vidradhiṅ kuryāt kukṣau makkalasaṃjñitaṃ |
cf. 1938 ed. 2.9.28
saptāhāt nopaśāntaś cet tataḥ sampratipacyate ||
viśeṣam atha vakṣyāmi spaṣṭam vidradhigulmayoḥ ||
saptāhāt nopaśāntaś cet tataḥ sampratipacyate ||
viśeṣam atha vakṣyāmi spaṣṭam vidradhigulmayoḥ ||
em. gulmadoṣasamutthānād vidradher gulmakasya ca A
cf. 1938 ed. 2.9.30ab
na nibandho 'sti gulmānām vidradhiḥ sanibandhanaḥ ||
na nibandho 'sti gulmānām vidradhiḥ sanibandhanaḥ ||
em. gulmākārāḥ svayaṃ doṣā vidradhirmāṃsaśoṇite A
cf. 1938 ed. 2.9.31
vivarānucaro gulmam tv apsu budbudakopamaḥ |
evam prakāro gulmas tu tasmāt pākan na gacchati ||
vivarānucaro gulmam tv apsu budbudakopamaḥ |
evam prakāro gulmas tu tasmāt pākan na gacchati ||
cf. 1938 ed. 2.9.32cd
māmśaśoṇitahīnasya gulmo na paripacyate |
cf. 1938 ed. 2.9.33
gulmas tiṣṭhati doṣaiḥ svair vvidradhir mmānsaśoṇite ||
vidradhiḥ pacyate tasmād gulmaś cāpi na pacyate |
gulmas tiṣṭhati doṣaiḥ svair vvidradhir mmānsaśoṇite ||
vidradhiḥ pacyate tasmād gulmaś cāpi na pacyate |
em. atha majjaparīpāko ghoraḥ samupajāyate A
cf. 1938 ed. 2.9.34.add
vidradheḥ pūrvvarūpāṇi viṇmūtrānilasaṅgrahaḥ |
bhramodgamarddovair asyaṃ kāṇṭavyammadhucāsyatā ||
muhur mmuhus tathātyartha yathā sthānam bhaved rujā |
vivarddhate jvaraś cāsya tṛṣṇā cāsya pravādhata iti ||
vidradheḥ pūrvvarūpāṇi viṇmūtrānilasaṅgrahaḥ |
bhramodgamarddovair asyaṃ kāṇṭavyammadhucāsyatā ||
muhur mmuhus tathātyartha yathā sthānam bhaved rujā |
vivarddhate jvaraś cāsya tṛṣṇā cāsya pravādhata iti ||
viṇmūtrānilasaṅgrahaḥviṇmūtrānilasaṅgrahaḥH vidsūtrānilasadgrahaḥ N bhramodgamarddovairem.
bhramodgamardover N
bhramo 'dgamarddovair H asyaṃH asya N kāṇṭavyammadhucāsyatākāṇṭavyam madhucāsyatāH kām madhurasyatā N muhur
muhurN
muhu H mmuhusmuhusN rmmuhus H tathātyarthaH tathātyatha N sthānamH sṭhānam N bhaved rujāN uvedrujā H
bhramodgamardover N
bhramo 'dgamarddovair H asyaṃH asya N kāṇṭavyammadhucāsyatākāṇṭavyam madhucāsyatāH kām madhurasyatā N muhur
muhurN
muhu H mmuhusmuhusN rmmuhus H tathātyarthaH tathātyatha N sthānamH sṭhānam N bhaved rujāN uvedrujā H
em. so 'sthimāṃsanirodhena dvāraṃ na labhate yadā |
tataḥ sa vyādhinā tena jvalaneneva dahyate A
tataḥ sa vyādhinā tena jvalaneneva dahyate A
em. asthi(tha) majjoṣmaṇā tena śīryate dahyamānavat |
vikāraḥ śalyabhūto 'yaṃ kleśayed āturaṃ ciram A
vikāraḥ śalyabhūto 'yaṃ kleśayed āturaṃ ciram A
em. athāsya karmaṇā vyādhir dvāraṃ tu labhate yadā |
tato medaḥpramaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītamatho guru A
tato medaḥpramaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītamatho guru A
em. bhinne 'sthni niḥsravet pūyam etad asthigataṃ viduḥ |
vidradhiṃ śāstrakuśalāḥ sarvadoṣarujāvaham A
vidradhiṃ śāstrakuśalāḥ sarvadoṣarujāvaham A
[Adhyāya 10: draft edition based on MS H]
cf. 1938 ed. 2.10.1
athāto visarppanāḍīstanarogāṇānnidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto visarppanāḍīstanarogāṇānnidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.10.3
tvagmāṃsaśoṇitagatāḥ kupitāś ca doṣāḥ sarvvāṅgacāriṇam iha sthitam ātmaliṅgaṃ |
kurvvanti vistṛtamanunnatam āśu śophan taṃ sarvvato visaraṇāt tu visarppam āhuḥ ||
tvagmāṃsaśoṇitagatāḥ kupitāś ca doṣāḥ sarvvāṅgacāriṇam iha sthitam ātmaliṅgaṃ |
kurvvanti vistṛtamanunnatam āśu śophan taṃ sarvvato visaraṇāt tu visarppam āhuḥ ||
tvagmāṃsaśoṇitagatāḥtvagmāṃsaśoṇitagatāḥH tvaṅmāṃsaśoṇitagatāḥtvaṅmānsaśoṇitagatāḥ AN kupitāś caNH kupitās tu A sarvvāṅgacāriṇamsarvāṅgacāriṇamsarvvāṅgacāriṇamNH sarvāṅgasāriṇam A ihaNH ihā A vistṛtamanunnatamvistṛtamanunnatamH vistṛtam anunnatam AN śophan taṃśophaṃ taṃAH śophaṃ ta N visaraṇāt tuH visaraṇāc ca A visarañ ā tu N āhuḥANpcH āmahuḥ Nac
cf. 1938 ed. 2.10.4
vātātmako sitamṛduḥ paruṣo 'ṅgamarddaḥ saṃbhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ |
vātātmako sitamṛduḥ paruṣo 'ṅgamarddaḥ saṃbhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ |
cf. 1938 ed. 2.10.5
pittātmako- drūtagatir jvaradāhapākaḥ sphoṭaprabhedabahula kṣatajaprakāśaḥ || sadyaḥkṣatānvitam ivāpi hi-tam vihāti srotojakarddamavapurn na tadā sa sidhyet |
pittātmako- drūtagatir jvaradāhapākaḥ sphoṭaprabhedabahula kṣatajaprakāśaḥ || sadyaḥkṣatānvitam ivāpi hi-tam vihāti srotojakarddamavapurn na tadā sa sidhyet |
drūtagatirdrūtagatirH drutagati AN jvaradāhapākaḥH rjvaradāhapāka A rjvaradāhapākaḥ N sphoṭaprabhedabahulasphoṭaprabhedavahulaNH sphoṭaprabhedabahulaḥ A sadyaḥkṣatānvitamH
doṣapravṛddhihatamāṃsa A
sadyaḥ kṛtānvitam N ivāpiNH om. A hi-tamhitamhi-tamNH siro A vihātiH yadā syā A vibhāti N srotojakarddamavapurn naH t srotojakardamanibho na A srotojakardamavapur nā N
doṣapravṛddhihatamāṃsa A
sadyaḥ kṛtānvitam N ivāpiNH om. A hi-tamhitamhi-tamNH siro A vihātiH yadā syā A vibhāti N srotojakarddamavapurn naH t srotojakardamanibho na A srotojakardamavapur nā N
cf. 1938 ed. 2.10.6
śleṣmā-tmakaḥ sarati mandam aśīghrapākī snigdhaḥ sthirapracurakaṇḍaran anyavarṇṇaḥ || sarvvātmakas trividhavarṇṇarujāvagāḍhaḥ pakvo na sidhyati sa māṃsasirāpraṇāśāt |
śleṣmā-tmakaḥ sarati mandam aśīghrapākī snigdhaḥ sthirapracurakaṇḍaran anyavarṇṇaḥ || sarvvātmakas trividhavarṇṇarujāvagāḍhaḥ pakvo na sidhyati sa māṃsasirāpraṇāśāt |
mandam aśīghrapākīH mandamaśīghrapākaḥ A mandamaśīghrapākī N sthirapracurakaṇḍaran anyavarṇṇaḥsthirapracurakaṇḍaran anyavarṇṇaḥH sitaśvayathuralparugugrahaṇḍuḥ A sthiraḥ pracurakaṇḍurananyavarṇṇaḥ N sarvvātmakasH
sarvātmaka A
sarvātkamas N trividhavarṇṇarujāvagāḍhaḥtrividhavarṇṇarujāvagāḍhaḥNH strividhavarṇarujo 'vagāḍhaḥ A sidhyati sasidhyati saNH sidhyati ca A māṃsasirāpraṇāśātmāṃsasirāpraṇāśātH māṃsasirāpraśātāt A maṃśiirā praṇāśāt Nac maṃśirā praṇāśāt Npc
sarvātmaka A
sarvātkamas N trividhavarṇṇarujāvagāḍhaḥtrividhavarṇṇarujāvagāḍhaḥNH strividhavarṇarujo 'vagāḍhaḥ A sidhyati sasidhyati saNH sidhyati ca A māṃsasirāpraṇāśātmāṃsasirāpraṇāśātH māṃsasirāpraśātāt A maṃśiirā praṇāśāt Nac maṃśirā praṇāśāt Npc
cf. 1938 ed. 2.10.7
sadyaḥkṣatamvraṇam upetya narasya raktaṃ pittañ ca doṣabahulasya karoti śopham || śyāvaṃ salo-hitam atijvaradāhapākaḥ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśair asitaiś ca kīrṇṇam ||
sadyaḥkṣatamvraṇam upetya narasya raktaṃ pittañ ca doṣabahulasya karoti śopham || śyāvaṃ salo-hitam atijvaradāhapākaḥ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśair asitaiś ca kīrṇṇam ||
cf. 1938 ed. 2.10.8
siddhyanti vātakaphapittakṛtā visarppāḥ sarvvātmakaḥ kṣatakṛtaś ca na siddhim eti || pittātmakoñjanavapuś ca yadā tad āsyāt kṛcchrāc ca marmmasu bhavanti hi savva eva |
siddhyanti vātakaphapittakṛtā visarppāḥ sarvvātmakaḥ kṣatakṛtaś ca na siddhim eti || pittātmakoñjanavapuś ca yadā tad āsyāt kṛcchrāc ca marmmasu bhavanti hi savva eva |
cf. 1938 ed. 2.10.9
yaḥ śopham īkṣati supakkvam apakkvasañjī yo vā vraṇaṃ pracurapūyam asādhuvṛttaḥ |
abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvvavihitāni tataḥ sa pūyaḥ |
yaḥ śopham īkṣati supakkvam apakkvasañjī yo vā vraṇaṃ pracurapūyam asādhuvṛttaḥ |
abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvvavihitāni tataḥ sa pūyaḥ |
cf. 1938 ed. 2.10.10
tasyātimātragamanād gatir ity atas tu nāḍī ca yad vahati tena matā tu nāḍī || doṣais tribir bbhavati yā pṛthag ekaśaś ca saṃmūrcchitair api ca śalyanimittato nyā |
tasyātimātragamanād gatir ity atas tu nāḍī ca yad vahati tena matā tu nāḍī || doṣais tribir bbhavati yā pṛthag ekaśaś ca saṃmūrcchitair api ca śalyanimittato nyā |
cf. 1938 ed. 2.10.11
tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāsu ||
tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāsu ||
cf. 1938 ed. 2.10.12
jñeyā kaphādbahughanārjjunapicchilāsrā stasakaṇḍurarujārajanī pravṛddhāḥ || ||
jñeyā kaphādbahughanārjjunapicchilāsrā stasakaṇḍurarujārajanī pravṛddhāḥ || ||
kaphādbahughanārjjunapicchilāsrākaphādbahughanārjunapicchilāsrāAH kaphād vahughanārjanapicchilāsrā N stasakaṇḍurarujārajanī pravṛddhāḥem. rātrisrutiḥ stimitarukkaṭhinā sakaṇḍūḥ |
doṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanena tisro gatīrvyatikaraprabhavās tu vidyāt A stavdhāḥ sakaṇḍurarujā rajanīpravṛddhāḥ N sta sakaṇḍuraru-jārajanī pravṛddhāḥ || ? H
doṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanena tisro gatīrvyatikaraprabhavās tu vidyāt A stavdhāḥ sakaṇḍurarujā rajanīpravṛddhāḥ N sta sakaṇḍuraru-jārajanī pravṛddhāḥ || ? H
cf. 1938 ed. 2.10.13
dāhajvaraś ca sanamūrcchanavaktraśoṣā yasyā bhavanty abhihitāni ca lakṣaṇāni | tām ādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāṅgatittvasuha-rām iva kālarātrim ||
dāhajvaraś ca sanamūrcchanavaktraśoṣā yasyā bhavanty abhihitāni ca lakṣaṇāni | tām ādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāṅgatittvasuha-rām iva kālarātrim ||
dāhajvaraś caH dāhajvaraśva AN yasyāyasyāNH yasyāṃ A bhavantyH bhavan A bhava N abhihitāni caH tyabhihitāni ca AN ādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāṅgatittvasuha-rāmādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāṅgatittvasuha-rāmH ādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāmasu kṣayakarīm A ādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāṃ gatiṃ tvasuharām N
cf. 1938 ed. 2.10.14
naṣṭaṅ kathañcid aṇumārggam udīriteṣu sthāneṣu śalyam acireṇa gatiṅ karoti | sā phenilaṃ mathitamaccham asṛgvimiśram uṣṇaṃ karoti sahasā su sarujañ ca nityam ||
naṣṭaṅ kathañcid aṇumārggam udīriteṣu sthāneṣu śalyam acireṇa gatiṅ karoti | sā phenilaṃ mathitamaccham asṛgvimiśram uṣṇaṃ karoti sahasā su sarujañ ca nityam ||
kathañcid aṇumārggamkathañcid anumārgam NH kathaṃcidanumārga A udīriteṣu
udīriteṣu
NH mudīriteṣu A sthāneṣuAH sthāne N śalyamNH śalya A acireṇaNH macireṇa A mathitamacchamH mathitamaccha AN asṛgvimiśramH masṛgvimiśra A masṛgviniśra N uṣṇaṃH muṣṇaṃ A muṣṇa N karotiNH sraveta A su sarujañ casusarujañ caH sarujā ca A sarujaś ca N
cf. 1938 ed. 2.10.15
yāvantyo gatayaś caiva kāraṇaiḥ saṃbhavanti hi |
tāvantyaḥ stanarogās tu tair eva ca bhavanti ha ||
yāvantyo gatayaś caiva kāraṇaiḥ saṃbhavanti hi |
tāvantyaḥ stanarogās tu tair eva ca bhavanti ha ||
cf. 1938 ed. 2.10.16
dhamanyas saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanasaṃśritāḥ |
doṣā-gatitvāt tāsāṃ hi stanarogān asantyataḥ ||
dhamanyas saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanasaṃśritāḥ |
doṣā-gatitvāt tāsāṃ hi stanarogān asantyataḥ ||
cf. 1938 ed. 2.10.17
tāsām eva prajātānāṅ garbbhiṇīnāñ ca tāḥ punaḥ |
svabhāvād eva vivṛtā jāyante saṃbhataḥ ||
tāsām eva prajātānāṅ garbbhiṇīnāñ ca tāḥ punaḥ |
svabhāvād eva vivṛtā jāyante saṃbhataḥ ||
cf. 1938 ed. 2.10.18
rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ |
kṛtsnād dehāt stanau prāpya stanyam ity abhidhīyate ||
rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ |
kṛtsnād dehāt stanau prāpya stanyam ity abhidhīyate ||
cf. 1938 ed. 2.10.19ab
viṣas teṣv api gātreṣu yathā śukran na dṛśyate |
viṣas teṣv api gātreṣu yathā śukran na dṛśyate |
cf. 1938 ed. 2.10.20
tad eva ceṣṭāyuvatiṃ darśanāt smaraṇād api ||
saṃśabdāt sparśanād vāpi saṃharṣāc ca pravarttate |
tad eva ceṣṭāyuvatiṃ darśanāt smaraṇād api ||
saṃśabdāt sparśanād vāpi saṃharṣāc ca pravarttate |
cf. 1938 ed. 2.10.21
suprasannamanaś cātra darśane hetur ucyate ||
āhārarasavīryatvād evaṃ stanyam api striyaḥ |
suprasannamanaś cātra darśane hetur ucyate ||
āhārarasavīryatvād evaṃ stanyam api striyaḥ |
cf. 1938 ed. 2.10.22-
tadapatyasya saṃsparśād darśanāt smaraṇād api ||
grahaṇāc ca śarīrebhyaḥ śukravat saṃpravarttate ||
tadapatyasya saṃsparśād darśanāt smaraṇād api ||
grahaṇāc ca śarīrebhyaḥ śukravat saṃpravarttate ||
cf. 1938 ed. 2.10.23
sneho nirantaras tāsāṃ prasnave hetur ucyate |
tat kaṣāyam bhaved vātāt kṣiptañ ca plavate mbhasi ||
sneho nirantaras tāsāṃ prasnave hetur ucyate |
tat kaṣāyam bhaved vātāt kṣiptañ ca plavate mbhasi ||
cf. 1938 ed. 2.10.24
pittād amlaṃ sakaṭukaṃ rājyambhasi ca pītikā | śleṣmād ghanam picchilañ ca jale cāpy avasīdati || sarvvair duṣṭaṃ sarvvaliṅgam abhighātāc ca du-ṣyati |
pittād amlaṃ sakaṭukaṃ rājyambhasi ca pītikā | śleṣmād ghanam picchilañ ca jale cāpy avasīdati || sarvvair duṣṭaṃ sarvvaliṅgam abhighātāc ca du-ṣyati |
em. yat kṣīram udake kṣiptam ekībhavati pāṇḍuram |
madhuraṃ cāvivarṇaṃ ca prasannaṃ tad vinirdiśet A
madhuraṃ cāvivarṇaṃ ca prasannaṃ tad vinirdiśet A
cf. 1938 ed. 2.10.26
sakṣīro vā py adugdho vā doṣaḥ prāpya stanau striyāḥ | pradūṣya māṃsarudhira stanarogāya kalpate |
sakṣīro vā py adugdho vā doṣaḥ prāpya stanau striyāḥ | pradūṣya māṃsarudhira stanarogāya kalpate |
cf. 1938 ed. 2.10.27
ṣaṇṇām api ca teṣāṃ hi raktajam vidradhim vinā || lakṣaṇāni samānāni bāhyavidradhilakṣaṇair iti ||
ṣaṇṇām api ca teṣāṃ hi raktajam vidradhim vinā || lakṣaṇāni samānāni bāhyavidradhilakṣaṇair iti ||
[Adhyāya 11: draft edition based on MS H]
cf. 1938 ed. 2.11.1
athāto granthyapacyarvvudagalagaṇḍānān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto granthyapacyarvvudagalagaṇḍānān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.11.3
vātādayo mānsam asṛk praduṣṭāḥ sandūṣya sedaś ca tathā sirāṃś ca vṛttonnatam vigrathitan tu śophaṃ kurvantyato granthir iti pradiṣṭaḥ ||
vātādayo mānsam asṛk praduṣṭāḥ sandūṣya sedaś ca tathā sirāṃś ca vṛttonnatam vigrathitan tu śophaṃ kurvantyato granthir iti pradiṣṭaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.11.4
āyamyate vṛñjati tudyate ca pratyasya te sāthsyati bhidyate ca | kṛṣṇo mṛdurv bastir ivātataś ca bhinnaḥ sravec cānilajomremacchaṃ ||
āyamyate vṛñjati tudyate ca pratyasya te sāthsyati bhidyate ca | kṛṣṇo mṛdurv bastir ivātataś ca bhinnaḥ sravec cānilajomremacchaṃ ||
vṛñjati
vṛñjati
H vyathyata eti A vṛti N tudyate caNH todaṃ A sāthsyatiH kṛtyata A mathyati N bhidyate caNH eti bhedam A mṛdurv bastirmṛdurv vastirH 'mṛdurbastir A mṛdurvastir N bhinnaḥbhinnaḥH binnaḥ A bhinna N sravec cānilajomremacchaṃsravec cānilajomremacchaṃH sravec cānilajo 'sramaccham A sravec cānilajosramacchaṃ N
cf. 1938 ed. 2.11.5
dandahyate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate prajvalatīva cāpi | raktaḥ sapitto py athavāpi pittād bhinnaḥ sraved duṣṇam atīva cāsram ||
dandahyate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate prajvalatīva cāpi | raktaḥ sapitto py athavāpi pittād bhinnaḥ sraved duṣṇam atīva cāsram ||
cf. 1938 ed. 2.11.6
pīto vivarṇo lparujo tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥ
| cirādhi vṛddhiś ca kaphaprakopādbhinnaḥ sravec chuklaghanañ ca pūyam ||
pīto vivarṇo lparujo tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat saṃhananopapannaḥ
| cirādhi vṛddhiś ca kaphaprakopādbhinnaḥ sravec chuklaghanañ ca pūyam ||
cf. 1938 ed. 2.11.7
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahānūkaṇḍuyuto 'rujaś ca |
medaḥkṛto dṛśyati cātra bhinne piṇyākakalkapratiman tu medaḥ ||
śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahānūkaṇḍuyuto 'rujaś ca |
medaḥkṛto dṛśyati cātra bhinne piṇyākakalkapratiman tu medaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.11.8
vyāyāmajātair avalasya tais tair ākṣipya vāyurhi sirāpratānaṃ |
saṅkuñcya sapiṇḍya viśoṣya cāpi granthiṅ karoty unnatam āśu vṛttam ||
vyāyāmajātair avalasya tais tair ākṣipya vāyurhi sirāpratānaṃ |
saṅkuñcya sapiṇḍya viśoṣya cāpi granthiṅ karoty unnatam āśu vṛttam ||
cf. 1938 ed. 2.11.9
granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhaved yadi syāt sarujaścalaś ca |
aruk sa evāpyacalo mahāṃś ca marmotthitaś cāpivivarjjanīyaḥ ||
granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhaved yadi syāt sarujaścalaś ca |
aruk sa evāpyacalo mahāṃś ca marmotthitaś cāpivivarjjanīyaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.11.10
hanvasthikakṣyākṣakavāhusandhimanyāgaleṣūpacitan tu medaḥ |
granthiṃ sthiraṃ vṛttam athāyatam vā snigdhaṅ kaphaś cāsya rujaṅ karoti ||
hanvasthikakṣyākṣakavāhusandhimanyāgaleṣūpacitan tu medaḥ |
granthiṃ sthiraṃ vṛttam athāyatam vā snigdhaṅ kaphaś cāsya rujaṅ karoti ||
hanvasthikakṣyākṣakavāhusandhimanyāgaleṣūpacitan tuhanvasthikakṣyākṣakavāhusandhimanyāgaleṣūpacitan tuH hanvasthikakṣākṣakabāhusandhimanyāgaleṣūpacitaṃ tu A hṛvasthikakṣākṣakavāhusandhim anyāgaleṣūpacitaṃ tu N granthiṃ
granthiṃAH om. N snigdhaṅsnigdhaṃsnigdhaṅAH sniṃgdha N kaphaśAH kaphāś N cāsyaH cālpa A cā N
granthiṃAH om. N snigdhaṅsnigdhaṃsnigdhaṅAH sniṃgdha N kaphaśAH kaphāś N cāsyaH cālpa A cā N
cf. 1938 ed. 2.11.11
taṃ granthibhis tvāmalakāsthimātrair mmatsyāṇḍajālapratimais tathānyaiḥ ananyavarṇair upacīyamānaṃ cayaprakarṣād apaciṃ vadanti ||
taṃ granthibhis tvāmalakāsthimātrair mmatsyāṇḍajālapratimais tathānyaiḥ ananyavarṇair upacīyamānaṃ cayaprakarṣād apaciṃ vadanti ||
taṃ granthibhisAH tair granthibhi N tvāmalakāsthimātrairtv āmalakāsthimātrairAH stvāmalakāsthimātrair N mmatsyāṇḍajālapratimaismatsyāṇḍajālapratimaisAH martyāṇḍajālapratimais N tathānyaiḥNH tathā 'nyaiḥ A ananyavarṇair
ananyavarṇairAH
ananyavarṇai N upacīyamānaṃAH rūpacīyamānaṃ N cayaprakarṣād apaciṃH cayaprakarṣādapacīṃ A cayaprakarṣādapacim N
ananyavarṇairAH
ananyavarṇai N upacīyamānaṃAH rūpacīyamānaṃ N cayaprakarṣād apaciṃH cayaprakarṣādapacīṃ A cayaprakarṣādapacim N
cf. 1938 ed. 2.11.12
kaṇḍvanvitās te 'lparujā prabhinnāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye |
medaḥkaphābhyāṃ khalu roga eṣa sudustaro varṣagaṇānubandhī ||
kaṇḍvanvitās te 'lparujā prabhinnāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye |
medaḥkaphābhyāṃ khalu roga eṣa sudustaro varṣagaṇānubandhī ||
cf. 1938 ed. 2.11.13
gātrapradeśe kvacid eva doṣāḥ saṃmūrcchitā māṃsam asṛkpradūṣya | vṛttaṃ mṛdum mandarujam mahāntam analpamūlañ ciravṛddhyapākam ||
gātrapradeśe kvacid eva doṣāḥ saṃmūrcchitā māṃsam asṛkpradūṣya | vṛttaṃ mṛdum mandarujam mahāntam analpamūlañ ciravṛddhyapākam ||
cf. 1938 ed. 2.11.14
kurvvanti māṃsocchrayam abhyagādhan tam arvvudaṃ śāstravido vadanti |
vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca ||
kurvvanti māṃsocchrayam abhyagādhan tam arvvudaṃ śāstravido vadanti |
vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca ||
cf. 1938 ed. 2.11.15
yajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānani sadā bhavanti |
doṣāḥ praduṣṭā rudhiraṃ sirāsu sakuñcya sampiṇḍya tatas tv apākaṃ ||
yajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānani sadā bhavanti |
doṣāḥ praduṣṭā rudhiraṃ sirāsu sakuñcya sampiṇḍya tatas tv apākaṃ ||
cf. 1938 ed. 2.11.16
sāsrāvamunnahyati mānsapiṇḍam māṃsāṅkurair ācitam āśu ghoraṃ |
sravaty ajasraṃ rudhiram praduṣṭam asādhyam etad rudhirātmakan tu ||
sāsrāvamunnahyati mānsapiṇḍam māṃsāṅkurair ācitam āśu ghoraṃ |
sravaty ajasraṃ rudhiram praduṣṭam asādhyam etad rudhirātmakan tu ||
cf. 1938 ed. 2.11.17
raktakṣayopahūtapīḍitatvāt pāṇḍurvbhavet so 'rvvudapīḍitas tu |
muṣṭiprahārādibhir arddite ṅge mānsam praduṣṭañ janayat tu śopham ||
raktakṣayopahūtapīḍitatvāt pāṇḍurvbhavet so 'rvvudapīḍitas tu |
muṣṭiprahārādibhir arddite ṅge mānsam praduṣṭañ janayat tu śopham ||
raktakṣayopahūtapīḍitatvāt pāṇḍurvbhavet soraktakṣayopahūtapīḍitatvāt pāṇḍurvbhavet soH raktakṣayopadravapīḍitatvāt pāṇḍur bhavet so A raktakṣapadgatapiḍitatvāt pāṇḍūr bhavet so N 'rvvudapīḍitas tuH 'rbudapīḍitas tu A vurdapīḍitas tu N muṣṭiprahārādibhir
muṣṭiprahārādibhirAH
muṣṭhiprahārādibhir N arddite ṅgeH ardite 'ṅge A arditaṃge N mānsammāṃsaṃmānsamAH māsaṃ N janayat tuH prakaroti A janayet tu N śophamAH śophā N
muṣṭiprahārādibhirAH
muṣṭhiprahārādibhir N arddite ṅgeH ardite 'ṅge A arditaṃge N mānsammāṃsaṃmānsamAH māsaṃ N janayat tuH prakaroti A janayet tu N śophamAH śophā N
cf. 1938 ed. 2.11.18
avedanaṃ snigdham ananyavarṇṇam apākam aśmopamam apracālyaṃ |
praduṣṭamānsasya narasya gāḍham etad bhavet mānsaparāyaṇasya ||
avedanaṃ snigdham ananyavarṇṇam apākam aśmopamam apracālyaṃ |
praduṣṭamānsasya narasya gāḍham etad bhavet mānsaparāyaṇasya ||
cf. 1938 ed. 2.11.19
māṃsārvvudaṃ tv etad asādhyam uktaṃ sādhyeṣv apīmāni vivarjjayīta |
samprasrutam marmmaṇi yac ca jātaṃ srotassu vā yac ca bhaved acālyam ||
māṃsārvvudaṃ tv etad asādhyam uktaṃ sādhyeṣv apīmāni vivarjjayīta |
samprasrutam marmmaṇi yac ca jātaṃ srotassu vā yac ca bhaved acālyam ||
cf. 1938 ed. 2.11.20
yajjāyate 'nyat khalu pūrvvajāte jñeyan tad adhyarvvudam arbudajñaiḥ |
yad dvandvajātaṃ yugapat kramād vā dvirarvvudan tac ca bhaved asādhyam ||
yajjāyate 'nyat khalu pūrvvajāte jñeyan tad adhyarvvudam arbudajñaiḥ |
yad dvandvajātaṃ yugapat kramād vā dvirarvvudan tac ca bhaved asādhyam ||
cf. 1938 ed. 2.11.21
na pākam āyānti kaphānvitatvān medovahutvāc ca viśeṣatas tu |
doṣasthiratvād grathanāc ca teṣāṃ sarvvārvvudāny eva viśetam tu ||
na pākam āyānti kaphānvitatvān medovahutvāc ca viśeṣatas tu |
doṣasthiratvād grathanāc ca teṣāṃ sarvvārvvudāny eva viśetam tu ||
cf. 1938 ed. 2.11.22
vātaḥ kaphaś cāpi gale pra ttu saṃśritya tathaiva medaḥ |
kurvvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitan taṅ galagaṇḍam āhuḥ ||
vātaḥ kaphaś cāpi gale pra ttu saṃśritya tathaiva medaḥ |
kurvvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitan taṅ galagaṇḍam āhuḥ ||
cf. 1938 ed. 2.11.23
todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo ruṇo vā pavanātmakas tu |
todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo ruṇo vā pavanātmakas tu |
cf. 1938 ed. 2.11.24
pāruṣyayuktiś ciravṛddhyapāko yadṛcchayā caiṣa bhavet kadācit pākam iyāt kadācit || vairasyam āsyasya ca tasya jantor vbhavet tathā tālugalapraśoṣaḥ |
pāruṣyayuktiś ciravṛddhyapāko yadṛcchayā caiṣa bhavet kadācit pākam iyāt kadācit || vairasyam āsyasya ca tasya jantor vbhavet tathā tālugalapraśoṣaḥ |
cf. 1938 ed. 2.11.25
sthiraḥ savarṇo gururugrakaṇḍū śīto mahāṃś cāpikaphātmakas tu ||
cirābhivṛddhim bhajate cirāc ca prapadyate mandarujaḥ kadācit |
sthiraḥ savarṇo gururugrakaṇḍū śīto mahāṃś cāpikaphātmakas tu ||
cirābhivṛddhim bhajate cirāc ca prapadyate mandarujaḥ kadācit |
cf. 1938 ed. 2.11.26
mādhuryam āsyasya ca jantor vbhavet tathā tālugalapralepaḥ ||
snigdho guduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medothitaḥ pāṇḍuyuto rujaś ca |
mādhuryam āsyasya ca jantor vbhavet tathā tālugalapralepaḥ ||
snigdho guduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medothitaḥ pāṇḍuyuto rujaś ca |
cf. 1938 ed. 2.11.27
pralamvate 'lāvuvad alpamūlo vivarddhate hīyati cātra deham ||
snigdhāsyatā tasya bhavec ca jantor ggale ca śavdaṅ kurute ca nityaṃ |
pralamvate 'lāvuvad alpamūlo vivarddhate hīyati cātra deham ||
snigdhāsyatā tasya bhavec ca jantor ggale ca śavdaṅ kurute ca nityaṃ |
pralamvatepralamvateNH pralambate A 'lāvuvad alpamūloH 'lābuvadalpamūlo A lāvuvadalpamūlo N vivarddhatevivardhateNH om. A hīyatiNH om. A cātraNH om. A dehamdehaṃNH dehānurūpakṣaya A snigdhāsyatā
snigdhāsyatāNH vṛddhiyuktaḥ |
snigdhāsyatā A jantorH janto AN ggalergale+H rgalergale+ AN caH anu A na ca N śavdaṅśavdaṃNH śabdaṃ A nityaṃnityamAH nity a N
snigdhāsyatāNH vṛddhiyuktaḥ |
snigdhāsyatā A jantorH janto AN ggalergale+H rgalergale+ AN caH anu A na ca N śavdaṅśavdaṃNH śabdaṃ A nityaṃnityamAH nity a N
cf. 1938 ed. 2.11.28
kṛcchrocchvasan tam mṛdusarvvagātraṃ samvatsarāt ī tam arocakārttam ||
kṣīṇañ ca vaidyo galagaṇḍinan tu bhinnasvarañ cāpi vivarjjayīta ||
kṛcchrocchvasan tam mṛdusarvvagātraṃ samvatsarāt ī tam arocakārttam ||
kṣīṇañ ca vaidyo galagaṇḍinan tu bhinnasvarañ cāpi vivarjjayīta ||
cf. 1938 ed. 2.11.29
nivaddhaśvayathur yasya yathā muṣkam pralamvate |
mahānuvodhy athavā hrasvas taṃ gaṇḍam iti nirdiśet ||
iti granthyapacyarvvudagalagaṇḍanidāna ekādaśa || 11 ||
nivaddhaśvayathur yasya yathā muṣkam pralamvate |
mahānuvodhy athavā hrasvas taṃ gaṇḍam iti nirdiśet ||
iti granthyapacyarvvudagalagaṇḍanidāna ekādaśa || 11 ||
nivaddhaśvayathurNH nibaddhaḥ śvayathu A yasyaNH ryasya A yathāNH om. A muṣkamH muṣka AN pralamvateNH val lambate A mahānuvodhyH om. AN athavā hrasvas taṃHpc om. AN atha hrasvas taṃ Hac gaṇḍamH om. AN itiH om. AN nirdiśet || iti granthyapacyarvvudagalagaṇḍanidāna ekādaśaem. gale |
mahān vā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṃ tam ādiśet A
mahān vāpy athavā hṛsvos taṅ gaṇḍam iti nirdiśet N nirdiśet H
mahān vā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṃ tam ādiśet A
mahān vāpy athavā hṛsvos taṅ gaṇḍam iti nirdiśet N nirdiśet H
[Adhyāya 12: draft edition based on MS H]
cf. 1938 ed. 2.12.1
athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadānān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadānān nidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.12.3
vātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntranimittāḥ sapta vṛddhayo bhavanti | teṣu mūtrāntranimittau vātasamutthau | kevalam utpattihetur anyaḥ ||
vātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntranimittāḥ sapta vṛddhayo bhavanti | teṣu mūtrāntranimittau vātasamutthau | kevalam utpattihetur anyaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.12.4
adhaḥ kupito 'nyatamas tu doṣaphalakośayor vvātavāhinīdhamanīm abhiprapadya phalakoṣayor vvṛddhim upajanayati || tam vṛddhim ity ācakṣate ||
adhaḥ kupito 'nyatamas tu doṣaphalakośayor vvātavāhinīdhamanīm abhiprapadya phalakoṣayor vvṛddhim upajanayati || tam vṛddhim ity ācakṣate ||
kupitoH prakupito AN 'nyatamas tuH 'nyatamo hi A nyatamas tu N doṣaphalakośayordoṣaphalakośayorH doṣaḥ phalakośa A doṣaḥ | phalakośayor N vvātavāhinīdhamanīmvātavāhiṇīdhamanīmNH vāhinīr A phalakoṣayorNH dhamanīḥ phalakoṣayor A upajanayati || tamupajanayati | tamupajanayati || tamNH janayati tāṃ A
em. tāsāṃ bhaviṣyatīnāṃ pūrvarūpāṇi bastikaṭīmuṣkameḍhreṣu vedanā mārutanigrahaḥ phalakośaśophaś ceti A
cf. 1938 ed. 2.12.6
tatrānilapūrṇṇabastim ivātatam puruṣam animittarujam vātavṛddhim ity ācakṣate | pakvodumbarasaṅkāśam āśu samutthānam pittavṛddhiṃ || kaṭhinaṃ snigdham alpavedanaṃ śleṣmavṛddhiṃ || kṛṣṇasphoṭāvṛtaṃ pittavṛddhiliṅgaṃ raktavṛddhiṃ || mṛdusnigdhaṃ sakaṇḍur alpavedanan tālaphalaprakāśam medovṛddhiṃ || mūtrasandhāraṇaśīlasya mūtravṛddhir bbhavati || sa gacchato 'mbupūrṇṇā dṛtir iva kṣubhyate mūtrakṛcchravedanāvantaṃ mūtravṛddhim ity ācakṣate || tatra balavadvigrahādibhir vviśeṣair vvāyuḥ prakupito ntrasya sthūlasya cetarasyaikadaśam viguṇam ādāyādho vaṃkṣaṇasandhim āgamya kālāntareṇa muṣkakoṣam upaiti ādhmātabastir ivātataḥ pradīrghaḥ śopho bhavati | saśabdam anupīḍitaś corddhvam utpatati vimuktaś ca punar ādhmāti | tam antravṛddhim asādhyam ity ācakṣate ||
tatrānilapūrṇṇabastim ivātatam puruṣam animittarujam vātavṛddhim ity ācakṣate | pakvodumbarasaṅkāśam āśu samutthānam pittavṛddhiṃ || kaṭhinaṃ snigdham alpavedanaṃ śleṣmavṛddhiṃ || kṛṣṇasphoṭāvṛtaṃ pittavṛddhiliṅgaṃ raktavṛddhiṃ || mṛdusnigdhaṃ sakaṇḍur alpavedanan tālaphalaprakāśam medovṛddhiṃ || mūtrasandhāraṇaśīlasya mūtravṛddhir bbhavati || sa gacchato 'mbupūrṇṇā dṛtir iva kṣubhyate mūtrakṛcchravedanāvantaṃ mūtravṛddhim ity ācakṣate || tatra balavadvigrahādibhir vviśeṣair vvāyuḥ prakupito ntrasya sthūlasya cetarasyaikadaśam viguṇam ādāyādho vaṃkṣaṇasandhim āgamya kālāntareṇa muṣkakoṣam upaiti ādhmātabastir ivātataḥ pradīrghaḥ śopho bhavati | saśabdam anupīḍitaś corddhvam utpatati vimuktaś ca punar ādhmāti | tam antravṛddhim asādhyam ity ācakṣate ||
tatrānilapūrṇṇabastimNH tatrānilaparipūrṇāṃ bastim A ivātatamivātataṃNH ivātatāṃ A puruṣampuruṣamNH paruṣām A animittarujamNH animittānilarujāṃ A ityNH om. A pakvodumbarasaṅkāśamH pakvodumbarasaṅkāśāṃ A pakvodumbarasaṃkā N āśuH jvaradāhoṣmavatīṃ cāśu A sam āśu N samutthānamNH sam utthāna A pittavṛddhiṃpittavṛddhiṃNH pākāṃ pittavṛddhiṃ A kaṭhinaṃNH kaṭhi A snigdhamH om. A snigdha N alpavedanaṃH nām alpavedanāṃ śītāṃ kaṇ A kaṇḍum alpavedanaṃ N śleṣmavṛddhiṃśleṣmavṛddhiṃNH ḍūmatīṃ śleṣmavṛddhiṃ A kṛṣṇasphoṭāvṛtaṃH kṛṣṇasphoṭāvṛtāṃ A kṛṣṇāsphoṭāvṛtaṃ N pittavṛddhiliṅgaṃH pittavṛddhiliṅgāṃ A pittavṛiddhiliṅgaṃ N mṛdusnigdhaṃNH mṛdusnigdhāṃ A sakaṇḍurNH kaṇḍūmatīm A alpavedananNH alpavedanāṃ A tālaphalaprakāśamNH tālaphalaprakāśāṃ A bbhavati || sabhavati | saNH bhavati, sā A 'mbupūrṇṇā'mbupūrṇāAH bupūrṇṇa N kṣubhyateNH kṣubhyati A mūtrakṛcchravedanāvantaṃH mūtrakṛcchravedanāṃ vṛṣaṇayoḥ śvayathuṃ kośayoś cāpādayati, tāṃ A mūtrakṛcchravedanāvaṃttaṃ N mūtravṛddhimmūtravṛddhiṃAH mūtravṛddhir N ityNH vidyā A ācakṣateNH t; bhāraha A tatraNH raṇa A balavadvigrahādibhirNH balavadvigrahavṛkṣaprapata nādibhir A vviśeṣairviśeṣairNH āyāsaviśeṣair A prakupitoNH abhipravṛddhaḥ prakupitaś A ntrasyaNH ca A sthūlasyaNH sthūlāntra A cetarasyaikadaśamH syetarasya caikadeśaṃ A cetarasyaikadeśam N vaṃkṣaṇasandhimNH gatvā vaṅkṣaṇasandhim A āgamyaNH upetya granthirūpeṇa sthitvā 'pra A kālāntareṇaNH tikriyamāṇe ca kālāntareṇa A muṣkakoṣammuṣkakoṣamH phalakośaṃ praviśya muṣkaśopham A muśkakośam N upaitiNH āpādayati A ādhmātabastirNH ādhmāto bastir A pradīrghaḥNH pradīrghaḥ sa A saśabdamsasabdamNH saśabda A anupīḍitaśNH mavapīḍita A corddhvamcordhvamNH ścordhvam A utpatatiNH upaiti A ādhmāti | tamādhmāti tamNH ādhmāyate, tām A asādhyamNH asādhyām A
cf. 1938 ed. 2.12.7
tatra brahmacāriṇīn dīrghakarkkaśaromāṃ yonirogopasṛṣṭām alpadvārām apriyām akāmām acaukṣasalilaprakṣālitayonim vā nārīṃ yo 'dhigacchet tathā karajadaśanasaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāc catuṣpadagamanād acaukṣasalilaprakṣālanād vā prakupitā meḍhragatās tu doṣāḥ kṣate kṣate vā śvayathum upajanayanti | tam upadaṃśam ity ācakṣate ||
tatra brahmacāriṇīn dīrghakarkkaśaromāṃ yonirogopasṛṣṭām alpadvārām apriyām akāmām acaukṣasalilaprakṣālitayonim vā nārīṃ yo 'dhigacchet tathā karajadaśanasaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāc catuṣpadagamanād acaukṣasalilaprakṣālanād vā prakupitā meḍhragatās tu doṣāḥ kṣate kṣate vā śvayathum upajanayanti | tam upadaṃśam ity ācakṣate ||
tatraNH tatrātimaithunād atibrahmacaryād vā tathā 'ti A brahmacāriṇīnbrahmacāriṇīṃAH brahmacāri N dīrghakarkkaśaromāṃH cirotsṛṣṭāṃ rajasvalāṃ dīrgharomāṃ karkaśaromāṃ A 𑑎ṇī dīrghakarkaśaro N yonirogopasṛṣṭāmyonirogopasṛṣṭāmH saṅkīrṇaromāṃ nigūḍharomām A māṇonirogopasṛṣṭām N alpadvārāmNH alpadvārāṃ mahādvārām A acaukṣasalilaprakṣālitayonim vāH acaukṣasalilaprakṣālitayonim aprakṣālitayoniṃ yonirogopasṛṣṭāṃ svabhāvato vā duṣṭayoniṃ viyoniṃ vā A acokṣasalilaprakṣālitayonim N nārīṃ yoH nārīm a A om. N 'dhigacchet tathā'dhigacchet tathāH tyartham upasevamānasya tathā A vā nārī yo dhigacchet tathā N karajadaśanasaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāc catuṣpadagamanād acaukṣasalilaprakṣālanād vā prakupitā meḍhragatās tukarajadaśanasaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāc catu𑑎ṣpadagamanād acaukṣasalilaprakṣālanād vā prakupitā meḍhragatās tuH karajadaśanaviṣaśūkanipātanādbandhanāddhastābhighātāc catuṣpadīgamanād acaukṣasalilaprakṣālanādavapīḍanācchrukravegavighāraṇānmaithunānte vā+aprakṣālanādibhir meḍhramāgamya prakupitā A karajadaśanasaviṣaśūkanipātanāddhastābhighātāc catuṣpadagamanād acaukṣasalilaprakṣālanād vā prakupitās tu N doṣāḥANHpc doṣā Hac kṣate vāNH 'kṣate vā A
cf. 1938 ed. 2.12.8
sa pañcavidhas tribhir ddoṣaiḥ pṛthak samastair asṛjaś ca |
sa pañcavidhas tribhir ddoṣaiḥ pṛthak samastair asṛjaś ca |
cf. 1938 ed. 2.12.9
tatra vātike tvakparimoṭanaṃ stabdhameḍhratā paruṣaśophatā vividhavedanāprādurbhāvaś ca || paittike śvayathur udumbarapratikāśo jvaradāhayuktaḥ || ślaiṣmike śvayathuḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ snigdhaś ca || raktaje kṛṣṇasphoṭaprādurbbhāvo 'tyartham asṛkpravṛttiḥ pittaliṅgāni ca || sarvvaje sarvvaliṅgadarśanam avadaraṇañ ca śephasaḥ | krimiprādurbbhāvo maraṇañ ceti ||
tatra vātike tvakparimoṭanaṃ stabdhameḍhratā paruṣaśophatā vividhavedanāprādurbhāvaś ca || paittike śvayathur udumbarapratikāśo jvaradāhayuktaḥ || ślaiṣmike śvayathuḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ snigdhaś ca || raktaje kṛṣṇasphoṭaprādurbbhāvo 'tyartham asṛkpravṛttiḥ pittaliṅgāni ca || sarvvaje sarvvaliṅgadarśanam avadaraṇañ ca śephasaḥ | krimiprādurbbhāvo maraṇañ ceti ||
tvakparimoṭanaṃN pāruṣyaṃ tvakparipuṭanaṃ A tvakpari pā ṭanaṃ Hac tvakpari mo ṭanaṃ Hpc vividhavedanāprādurbhāvaś cavividhavedanāprādurbhāvaś caNH vividhāś ca vātavedanāḥ A śvayathursvayathurNH jvaraḥ śvayathuḥ A udumbarapratikāśoNH pakvoḍumbarasaṅkāśas A jvaradāhayuktaḥNH tīvradāhaḥ kṣiprapākaḥ pittavedanāś ca A kaṇḍūmān kaṭhinaḥAH kaṇḍūnmāṃ kaṭhinaḥ N snigdhaś caNHac snigdhaḥ śle A snigdhaś Hpc raktajeNHac ṣmaveda A om. Hpc kṛṣṇasphoṭaprādurbbhāvoHac nāś ca; raktaje kṛṣṇasphoṭaprādurbhāvo A meḍhragato kṛṣṇasphoṭaprādurbbhāvo N ca || raktaje kṛṣṇasphoṭaprādurbbhāvo Hpc pittaliṅgānipittaliṅgānyAH pittāliṅgāni N caNH atyarthaṃ jvaradāhau śoṣaś ca, yāpyaś caiva kadāci A sarvvajesarvajeNH t; sarvaje A krimiprādurbbhāvokrimi prā durbhāvoNpcH kṛmiprādurbhāvo A krimi dā durbhāvo Nac
cf. 1938 ed. 2.12.10
prakupitās tu doṣās tv adhaḥprapannā vaṃkṣaṇorujaṃghāsv avatiṣṭhante | tataḥ kālāntareṇa pādam āśritya śanaiḥ śanaiḥ śopham upajanayanti | tac chlīpadam ity ācakṣate || tat tu trividham vātapittakaphanimittam iti ||
prakupitās tu doṣās tv adhaḥprapannā vaṃkṣaṇorujaṃghāsv avatiṣṭhante | tataḥ kālāntareṇa pādam āśritya śanaiḥ śanaiḥ śopham upajanayanti | tac chlīpadam ity ācakṣate || tat tu trividham vātapittakaphanimittam iti ||
prakupitās tuNH kupitās tu A doṣāsNH doṣā A tv adhaḥprapannāNH vātapittaśleṣmāṇo 'dhaḥprapannā A vaṃkṣaṇorujaṃghāsvvaṃkṣaṇorujaṅghāsvNH vaṅkṣaṇorujānujaṅghāsv A avatiṣṭhanteavatiṣṭhanteavatiṣṭhanteNH avatiṣṭha A tataḥH mānāḥ A tatra N āśrityaNH āśrity A śanaiḥNH a A upajanayantiNH janayanti A tac chlīpadamNH taṃ ślīpadam A tat tuH ta A taṃ tu N
cf. 1938 ed. 2.12.11
tatra vātajaṃ kṛṣṇam paruṣaṃ kharam animittarujam analpavedanam parisphuṭati ca bahuśaḥ || pittajan tu pītāvabhāsaṃ mṛdujvaradāhapradañ ca || śleṣmajan tu snigdhaṃ svetāvabhāsaṃ mavedanam atimahāntaṃ granthikaṇṭakair upacitañ ca ||
tatra vātajaṃ kṛṣṇam paruṣaṃ kharam animittarujam analpavedanam parisphuṭati ca bahuśaḥ || pittajan tu pītāvabhāsaṃ mṛdujvaradāhapradañ ca || śleṣmajan tu snigdhaṃ svetāvabhāsaṃ mavedanam atimahāntaṃ granthikaṇṭakair upacitañ ca ||
kṛṣṇamNH kharaṃ kṛṣṇaṃ A paruṣaṃNH paruṣa A kharamNH ma A animittarujamNH nimittānilarujaṃ A analpavedanamH om. A analpavedana N pītāvabhāsaṃNH pītāvabhāsamīṣan A mṛdujvaradāhapradañ caNH mṛdu jvaradāhaprāyaṃ ca A snigdhaṃNH śvetaṃ A svetāvabhāsaṃsvetāvabhāsamNH snigdhāvabhāsaṃ A mavedanamH mandavedānaṃ A avedanam N atimahāntaṃH bhārikaṃ mahā A atimahāntra N granthikaṇṭakairNH granthikaṃ kaṇṭakair A
cf. 1938 ed. 2.12.12
tatra samvatsarātītam atimahantaṃ valmīkajātam atiprasrutam iti varjanīyāni ||
tatra samvatsarātītam atimahantaṃ valmīkajātam atiprasrutam iti varjanīyāni ||
cf. 1938 ed. 2.12.13
trīṇy apy etāni jānīyāc chlīpadāni kaphocchrayāt |
gurutvañ ca mahattvañ ca yasmān nāsti vinā kaphāt ||
trīṇy apy etāni jānīyāc chlīpadāni kaphocchrayāt |
gurutvañ ca mahattvañ ca yasmān nāsti vinā kaphāt ||
cf. 1938 ed. 2.12.14
purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvvarttuṣu ca śītalāḥ |
ye deśās teṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ ||
purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvvarttuṣu ca śītalāḥ |
ye deśās teṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ ||
cf. 1938 ed. 2.12.15
pādavaddhas tayoś cāpi ślīpadañ jāyate nṛṇām |
karṇākṣināsāsv api ca kecid icchanti tadvida iti ||
pādavaddhas tayoś cāpi ślīpadañ jāyate nṛṇām |
karṇākṣināsāsv api ca kecid icchanti tadvida iti ||
[Adhyāya 13: draft edition based on MS H]
cf. 1938 ed. 2.13.1
athātaḥ kṣudraroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athātaḥ kṣudraroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.13.3
saptacatvāriṃśat kṣudrarogā bhavanti || tad yathā || ajagallikā | yavaprakhyā | amvālajī | vivṛtā | kacchapikā | valmīkā | indraviddhā | garddabhikā | panasikā | pāṣāṇagarddabhaḥ | icivallikā | kakṣā | gandhanāmā | visphoṭakaṃ | agnirohiṇī | cippa | anuśayī | vidārikā | śarkkarā | śarkarārvvudaṃ | pāmā | vicarccikā | rakasā | pādadārī | kadaraṃ | alasakaḥ | rujā dārūṇakaṃ | arūṣikā | palitaṃ | mayūrikā | yuvānapiṭakā | padminīkaṇṭakā | jatumaṇi | masakaṃ | tilakā | naccha | vyaṃgaḥ | nīlikā | parivarttikā | niruddhaprakāśaṃ | avapāṭikā | sanniruddhagudaṃ | ahipūtanaṃ | vṛṣaṇakacchūḥ | gudabhransaś ceti ||
saptacatvāriṃśat kṣudrarogā bhavanti || tad yathā || ajagallikā | yavaprakhyā | amvālajī | vivṛtā | kacchapikā | valmīkā | indraviddhā | garddabhikā | panasikā | pāṣāṇagarddabhaḥ | icivallikā | kakṣā | gandhanāmā | visphoṭakaṃ | agnirohiṇī | cippa | anuśayī | vidārikā | śarkkarā | śarkarārvvudaṃ | pāmā | vicarccikā | rakasā | pādadārī | kadaraṃ | alasakaḥ | rujā dārūṇakaṃ | arūṣikā | palitaṃ | mayūrikā | yuvānapiṭakā | padminīkaṇṭakā | jatumaṇi | masakaṃ | tilakā | naccha | vyaṃgaḥ | nīlikā | parivarttikā | niruddhaprakāśaṃ | avapāṭikā | sanniruddhagudaṃ | ahipūtanaṃ | vṛṣaṇakacchūḥ | gudabhransaś ceti ||
saptacatvāriṃśat kṣudrarogāsaptacatvāriṃśat kṣudrarogāNH samāsena catuścatvāriṃśat kṣudrarogā A amvālajīH andhālajī A andhājalajī N valmīkāNH valmīakaṃ A indraviddhāindraviddhāNH indravṛddhā A garddabhikāgardabhikāNH om. A pāṣāṇagarddabhaḥH pāṣāṇagardabhaḥ jālagardabhaḥ A pāṣāṇagardabha || jālagardabhaḥ N icivallikāH om. A iriveṇṇikā N kakṣāAH kakṣyā N gandhanāmāgandhanāmāNH om. A visphoṭakaṃNH visphoṭakaḥ A cippaH cippaṃ A ci N anuśayīH kunakhaḥ anuśayī A ppā | anuśayī N śarkkarāNH śa A śarkarārvvudaṃsarkkarārbudaṃ |NH rkarārbudaṃ A pādadārīNH pādadārikā A alasakaḥalasakoNH alasendra A rujāNH luptau A dārūṇakaṃH dāruṇakaḥ A dāruṇāka N arūṣikāH aruṃṣikā A aruṣikā N mayūrikāH masūrikā A maśūrikā N yuvānapiṭakāyuvānapiṭakā NH yauvanapiḍakā A padminīkaṇṭakāH padminīkaṇṭakaḥ A padminīkaṇṭhakā N jatumaṇiNH jatumaṇiḥ A masakaṃH maśakaḥ A ma N tilakāH carmakīlaḥ tilakā A śaka | tilakā N nacchaNH lakaḥ nyacchaṃ A vyaṃgaḥvyaṅgaḥAH vyaṅga N nīlikāH om. A nālikā N parivarttikāNH parivartikā avapāṭikā A niruddhaprakāśaṃniruddhaprakāśaṃH niruddhaprakaśaḥ A niruddhaprakaśaṃ N avapāṭikāH om. A avapāṭhikā N sanniruddhagudaṃsanniruddhagudaṃNH saṃniruddhagudaḥ A vṛṣaṇakacchūḥvṛṣaṇakacchūḥH vṛṣaṇakacchraḥ A vṛṣaṇakacchṛ N gudabhransaśH gudabhraṃśaś A gudaṃ bhramaś N
cf. 1938 ed. 2.13.4
snigdhāḥ savarṇṇā grathitā nīrujā mudgasannitāḥ |
kaphavātotthitā jñeyā vālānām ajagallikā ||
snigdhāḥ savarṇṇā grathitā nīrujā mudgasannitāḥ |
kaphavātotthitā jñeyā vālānām ajagallikā ||
cf. 1938 ed. 2.13.5
yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā |
piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti cocyate ||
yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā |
piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti cocyate ||
cf. 1938 ed. 2.13.6
ghanālpavakrām piḍakām unnatām parimaṇḍalāṃ |
amvālajīm alpapūyān tām vidyāt kaphavātajāṃ ||
ghanālpavakrām piḍakām unnatām parimaṇḍalāṃ |
amvālajīm alpapūyān tām vidyāt kaphavātajāṃ ||
cf. 1938 ed. 2.13.7
vivṛtābhyām mahādāhām pakvodumvarasannibhāṃ |
parimaṇḍalām pittakṛtām vivṛtān nāsatām viduḥ ||
vivṛtābhyām mahādāhām pakvodumvarasannibhāṃ |
parimaṇḍalām pittakṛtām vivṛtān nāsatām viduḥ ||
cf. 1938 ed. 2.13.8
grathitā pañca vā ṣaḍ vā dārūṇāḥ kacchaponnatāḥ |
kaphānilābhyām piḍakā jñeyā kacchapikā vudhaiḥ ||
grathitā pañca vā ṣaḍ vā dārūṇāḥ kacchaponnatāḥ |
kaphānilābhyām piḍakā jñeyā kacchapikā vudhaiḥ ||
cf. 1938 ed. 2.13.9
pāṇipādatale sandhau grīvāyām ūrdhvajatruṇi |
granthir vvalmīkavadyasya śanaiḥ samupacīyate ||
pāṇipādatale sandhau grīvāyām ūrdhvajatruṇi |
granthir vvalmīkavadyasya śanaiḥ samupacīyate ||
cf. 1938 ed. 2.13.10
todaḥ kledaparīdāhaḥ kaṇḍūmadbhir mmukhair vvṛtaḥ |
vyādhir vvalmīka ity eṣa vijñeyaḥ kaphapaittikaḥ ||
todaḥ kledaparīdāhaḥ kaṇḍūmadbhir mmukhair vvṛtaḥ |
vyādhir vvalmīka ity eṣa vijñeyaḥ kaphapaittikaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.13.11
padmakarṇṇikavat madhye piḍakābhiḥ samācitāṃ |
indrā viddhām vijānīyād vātapittotthitām bhiṣak ||
padmakarṇṇikavat madhye piḍakābhiḥ samācitāṃ |
indrā viddhām vijānīyād vātapittotthitām bhiṣak ||
cf. 1938 ed. 2.13.12
maṇḍalam vṛttam utsannaṃ saraktam piḍakācitaṃ |
rujākarīṅ garddabhikāṃ tām vaded vātapittataḥ ||
karṇṇasyābhyantare jātām piḍakām ugravedanāṃ |
sthirām penasikān tān tu vidyād vātakaphotthitām ||
maṇḍalam vṛttam utsannaṃ saraktam piḍakācitaṃ |
rujākarīṅ garddabhikāṃ tām vaded vātapittataḥ ||
karṇṇasyābhyantare jātām piḍakām ugravedanāṃ |
sthirām penasikān tān tu vidyād vātakaphotthitām ||
vṛttamH vṛtta AN utsannaṃmutsannaṃH mutsannaṃmutsannaṃ AN piḍakācitaṃpiḍakācitamAH piṭakācitaṃ N rujākarīṅ
rujākarīṃ
rujākarīṅAH rujākarī N garddabhikāṃ tāmgardabhikāṃ tāmgarddabhikāṃ tāmNH gadarbhikāṃ tāṃ A vaded vātapittataḥH vidyādvātapittajām A vadedvātapittaḥ N karṇṇasyābhyantare
karṇṇasyābhyantareH
karṇau pari samantādvā A karṇṇasyābhyāntare N jātāmH pṛṣṭhe vā A jātā N piḍakāmH piḍako A piṭkā N ugravedanāṃugravedanāṃH om. A mugravedanāṃ N sthirāmsthirām
sthirāmNH om. A penasikān tān tuH graruk |
śālūkavatpanasikāṃ tāṃ A parinasikān tān tu N vidyād vātakaphotthitāmvidyād vātakaphotthitāṃH vidyācchleṣmavātajām A vidyād vātakaphotthitān N
rujākarīṃ
rujākarīṅAH rujākarī N garddabhikāṃ tāmgardabhikāṃ tāmgarddabhikāṃ tāmNH gadarbhikāṃ tāṃ A vaded vātapittataḥH vidyādvātapittajām A vadedvātapittaḥ N karṇṇasyābhyantare
karṇṇasyābhyantareH
karṇau pari samantādvā A karṇṇasyābhyāntare N jātāmH pṛṣṭhe vā A jātā N piḍakāmH piḍako A piṭkā N ugravedanāṃugravedanāṃH om. A mugravedanāṃ N sthirāmsthirām
sthirāmNH om. A penasikān tān tuH graruk |
śālūkavatpanasikāṃ tāṃ A parinasikān tān tu N vidyād vātakaphotthitāmvidyād vātakaphotthitāṃH vidyācchleṣmavātajām A vidyād vātakaphotthitān N
cf. 1938 ed. 2.13.13
hanvāḥ sandhisamudbhūtaṃ śopham alparujaṃ sthiraṃ |
pāṣāṇagarddabham iti vrūyāt tat kaphapittataḥ ||
hanvāḥ sandhisamudbhūtaṃ śopham alparujaṃ sthiraṃ |
pāṣāṇagarddabham iti vrūyāt tat kaphapittataḥ ||
cf. 1938 ed. 2.13.14
visarppavat sarppati yaḥ śophastanurapākavān |
dāhajvarakaraḥ pittāt sajñeyo jālagarddabhaḥ ||
visarppavat sarppati yaḥ śophastanurapākavān |
dāhajvarakaraḥ pittāt sajñeyo jālagarddabhaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.13.15
piḍakām uttamāṅgasthām vṛttām ugrarujāṃ jvarāṃ |
sarvvātmakāṃ sarvvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām ||
piḍakām uttamāṅgasthām vṛttām ugrarujāṃ jvarāṃ |
sarvvātmakāṃ sarvvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām ||
cf. 1938 ed. 2.13.16
vāhukandyāṃ sapārśvaṣu kṛṣṇāṃ sphoṭāṃ savedanāṃ |
pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣyetibhiṣagā diśet ||
vāhukandyāṃ sapārśvaṣu kṛṣṇāṃ sphoṭāṃ savedanāṃ |
pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣyetibhiṣagā diśet ||
cf. 1938 ed. 2.13.17
ekām etādṛśīn dṛṣṭāṃ piṭikāṃ sphoṭasannibhāṃ |
tvaggatām pittakopena gandhanāmām vinirddeśet ||
ekām etādṛśīn dṛṣṭāṃ piṭikāṃ sphoṭasannibhāṃ |
tvaggatām pittakopena gandhanāmām vinirddeśet ||
cf. 1938 ed. 2.13.18
agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarāḥ pittaraktataḥ |
ci sarvvatra vā dehe visphoṭaka iti smṛtaḥ ||
agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarāḥ pittaraktataḥ |
ci sarvvatra vā dehe visphoṭaka iti smṛtaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.13.19
kakṣabhāgeṣu ye sphoṭā jāyante mānsadārūṇā |
antarddāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ ||
kakṣabhāgeṣu ye sphoṭā jāyante mānsadārūṇā |
antarddāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ ||
cf. 1938 ed. 2.13.20
saptāhādvā daśāhād vā pakṣād vā ghnanti mānavaṃ |
tām agnirohiṇīm vidyād asādhyāṃ sannipātataḥ ||
saptāhādvā daśāhād vā pakṣād vā ghnanti mānavaṃ |
tām agnirohiṇīm vidyād asādhyāṃ sannipātataḥ ||
cf. 1938 ed. 2.13.21
nakhamānsam adhiṣṭhāya vātaḥ pittañ dehināṃ |
kuryā tān dāhapākau ca taṃ vyādhiñ cippam ādiśet ||
nakhamānsam adhiṣṭhāya vātaḥ pittañ dehināṃ |
kuryā tān dāhapākau ca taṃ vyādhiñ cippam ādiśet ||
cf. 1938 ed. 2.13.22
tad evālpatatarair doṣaiḥ kunakham parūṣaṃ kharam ||
tad evālpatatarair doṣaiḥ kunakham parūṣaṃ kharam ||
cf. 1938 ed. 2.13.23cd
gambhīrām alpasaṃrambhāṃ savarṇṇām uparisthitāṃ |
gambhīrām alpasaṃrambhāṃ savarṇṇām uparisthitāṃ |
cf. 1938 ed. 2.13.24
kaphād anuśayīm yasyām vidyād antaḥ prapākinīṃ ||
vidārīkandavad dhṛtān kakṣavaṃkṣaṇasandhiṣu |
kaphād anuśayīm yasyām vidyād antaḥ prapākinīṃ ||
vidārīkandavad dhṛtān kakṣavaṃkṣaṇasandhiṣu |
kaphād anuśayīmH kaphā A kaphād anuśayī N yasyāmH om. A paṅkha N vidyād antaḥNH dantaḥ A prapākinīṃH prapākāṃ tāṃ A pra N vidārīkandavad dhṛtān kakṣavaṃkṣaṇasandhiṣu
vidārīkandavad dhṛtān kakṣavaṃkṣaṇasandhiṣuH vidyādanuśayīṃ bhiṣak |
vidārīkandavadvṛttāṃ kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu A yākirīṃ | vidārīkandavadvṛttāṃ kakṣāvaṃkṣaṇasandhiṣu N
vidārīkandavad dhṛtān kakṣavaṃkṣaṇasandhiṣuH vidyādanuśayīṃ bhiṣak |
vidārīkandavadvṛttāṃ kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu A yākirīṃ | vidārīkandavadvṛttāṃ kakṣāvaṃkṣaṇasandhiṣu N
cf. 1938 ed. 2.13.25
vidārikām iti vadet sarujāṃ sarvvalakṣaṇāṃ ||
prāpyamāṃsasirāmnāyu śleṣmā medastathānilaḥ |
vidārikām iti vadet sarujāṃ sarvvalakṣaṇāṃ ||
prāpyamāṃsasirāmnāyu śleṣmā medastathānilaḥ |
vidārikāmNH raktāṃ vidārikāṃ A itiNH om. A vadet sarujāṃvadet sarujpegjāṃH vidyāt sarvajāṃ A vaded sarujāṃ N prāpyamāṃsasirāmnāyu
prāpya māṃsasirāsnāyu
prāpya māṃsasirāsnāyuem. prāpya māṃsasirāsnāyu
prāpya māṃsasirāsnāyu
prāpya māṃsasirāsnāyu AH prāpya māṃsasirāsnāyuṃ N medastathānilaḥmedas tathānilaḥem. medas tathā 'nilaḥ A medas tathānilaḥmedas tathānilaḥ NH
prāpya māṃsasirāsnāyu
prāpya māṃsasirāsnāyuem. prāpya māṃsasirāsnāyu
prāpya māṃsasirāsnāyu
prāpya māṃsasirāsnāyu AH prāpya māṃsasirāsnāyuṃ N medastathānilaḥmedas tathānilaḥem. medas tathā 'nilaḥ A medas tathānilaḥmedas tathānilaḥ NH
cf. 1938 ed. 2.13.26
granthiṅ kurvvanty asau bhinno madhusarppirvvasānibhaṃ ||
karot asrāvam anilas tatra vṛddhiṅ gataḥ punaḥ ||
granthiṅ kurvvanty asau bhinno madhusarppirvvasānibhaṃ ||
karot asrāvam anilas tatra vṛddhiṅ gataḥ punaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.13.27
mānsam viśograthitāṃ śarkkarāñjanaty ataḥ ||
durgandhiklinnamaty arthan nānāvarṇṇan tataḥ sirāḥ |
mānsam viśograthitāṃ śarkkarāñjanaty ataḥ ||
durgandhiklinnamaty arthan nānāvarṇṇan tataḥ sirāḥ |
cf. 1938 ed. 2.13.28
sṛjanti raktaṃ sahasā tam vidyāc charśarkkarār vvudam ||
pāmāvicarcyau kuṣṭheṣu rakasā ca prakīrtitā ||
sṛjanti raktaṃ sahasā tam vidyāc charśarkkarār vvudam ||
pāmāvicarcyau kuṣṭheṣu rakasā ca prakīrtitā ||
cf. 1938 ed. 2.13.29
parikramaṇaśīlasya vāyuraty artharūkṣayoḥ |
pādayoḥ kurute dārīsarūjās talasaṃśritāḥ ||
parikramaṇaśīlasya vāyuraty artharūkṣayoḥ |
pādayoḥ kurute dārīsarūjās talasaṃśritāḥ ||
cf. 1938 ed. 2.13.30
śarkkaronmathite pāde kṣata vā kaṇṭakādibhiḥ |
śarkkaronmathite pāde kṣata vā kaṇṭakādibhiḥ |
cf. 1938 ed. 2.13.31
granthiṃ kīlavad utsanno jāyate kadaran tu tata ||
granthiṃ kīlavad utsanno jāyate kadaran tu tata ||
cf. 1938 ed. 2.13.32
klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍadāharujānvitau |
duṣṭakarddamasaṃsparśādalaseti vibhāvayet ||
klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍadāharujānvitau |
duṣṭakarddamasaṃsparśādalaseti vibhāvayet ||
cf. 1938 ed. 2.13.33
romakūpānugam pittam vātena saha mūrcchitaṃ |
pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ ||
romakūpānugam pittam vātena saha mūrcchitaṃ |
pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.13.34
ruṇddhi romakūpās tu tato 'nyeṣāmasambhavaḥ |
tad indraluptaṃ khālity aṃ rūjeti ca vibhāvyate ||
ruṇddhi romakūpās tu tato 'nyeṣāmasambhavaḥ |
tad indraluptaṃ khālity aṃ rūjeti ca vibhāvyate ||
cf. 1938 ed. 2.13.35
dāruṇākaṇḍurā rūkṣā keśabhūmim prayodyate |
kaphamārutakopena vidyād dāruṇakan tu tat ||
dāruṇākaṇḍurā rūkṣā keśabhūmim prayodyate |
kaphamārutakopena vidyād dāruṇakan tu tat ||
cf. 1938 ed. 2.13.36
aruṃṣi vahuvakrāṇi vahukledāni mūrddhantu |
kaphāsṛkkritakopena vraṇām vidyād arūṣikām ||
aruṃṣi vahuvakrāṇi vahukledāni mūrddhantu |
kaphāsṛkkritakopena vraṇām vidyād arūṣikām ||
aruṃṣiH arūṃṣi AN vahuvakrāṇiH bahuvaktrāṇi AN vahukledānibahukledāniNH bahukledīni A mūrddhantumūrddhan tuH mūrdhani A mūrdhdhitra N kaphāsṛkkritakopena
kaphāsṛkkritakopenaH
kaphāsṛkkṛmikopena A kaphāsṛkṣintakopena N vraṇāmvraṇāṃNH nṛṇāṃ A vidyād arūṣikāmvidyād arūṣikāṃH vidyādaruṃṣikām A vidyād arūṃṣikāṃ N
kaphāsṛkkritakopenaH
kaphāsṛkkṛmikopena A kaphāsṛkṣintakopena N vraṇāmvraṇāṃNH nṛṇāṃ A vidyād arūṣikāmvidyād arūṣikāṃH vidyādaruṃṣikām A vidyād arūṃṣikāṃ N
cf. 1938 ed. 2.13.37
krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ |
pittañ ca keśān pacati palitan tena jāyate ||
krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ |
pittañ ca keśān pacati palitan tena jāyate ||
cf. 1938 ed. 2.13.38
dāhajvararujāvantastāmrāḥ sphoṭāḥ savedanāḥ |
gātreṣv antaś ca vadane vijñeyā tu masūrikā ||
dāhajvararujāvantastāmrāḥ sphoṭāḥ savedanāḥ |
gātreṣv antaś ca vadane vijñeyā tu masūrikā ||
cf. 1938 ed. 2.13.39
śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaraktajāḥ |
yuvānapiḍakā yūnām vijñeyā mukhadūṣaṇāḥ ||
śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaraktajāḥ |
yuvānapiḍakā yūnām vijñeyā mukhadūṣaṇāḥ ||
śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥAH śālmalīkaṇṭhakaprakhyāḥ N kaphamārutaraktajāḥkaphamārutaraktajāḥH kaphamārutaśoṇi A kapāphamārutaraktajāḥ N yuvānapiḍakā
yuvānapiḍakāH taiḥ |
jāyante piḍakā A yuvāna piṭakā N yūnāmyūnāṃNH yūnaṃ A vijñeyāNH vaktre yā A mukhadūṣaṇāḥmukhadūṣaṇāḥH mukhadūṣikāḥ A mukhaidūṣaṇā Nac mukhadūṣaṇā Npc
yuvānapiḍakāH taiḥ |
jāyante piḍakā A yuvāna piṭakā N yūnāmyūnāṃNH yūnaṃ A vijñeyāNH vaktre yā A mukhadūṣaṇāḥmukhadūṣaṇāḥH mukhadūṣikāḥ A mukhaidūṣaṇā Nac mukhadūṣaṇā Npc
cf. 1938 ed. 2.13.40
kaṇṭakair ācitam vidyān maṇḍalam pāṇḍu kaṇḍuraṃ |
padminīkaṇṭakaprakhyais tadākhyaṅ kaphabātajam ||
kaṇṭakair ācitam vidyān maṇḍalam pāṇḍu kaṇḍuraṃ |
padminīkaṇṭakaprakhyais tadākhyaṅ kaphabātajam ||
kaṇṭakairH kaṇṭakai A kaṇṭhakair N ācitamNH rācitaṃ A vidyān maṇḍalamNH vṛttaṃ kaṇḍūma A pāṇḍuNH t pāṇḍu A kaṇḍuraṃH maṇḍalam A kaṇḍūraṃ N padminīkaṇṭakaprakhyais
padminīkaṇṭakaprakhyaisAH padminīkaṇṭhakaprakhyais N tadākhyaṅtadākhyaṃAH tadāsya N kaphabātajamkaphavātajamkaphabātajaṃ NH kaphavātajam A
padminīkaṇṭakaprakhyaisAH padminīkaṇṭhakaprakhyais N tadākhyaṅtadākhyaṃAH tadāsya N kaphabātajamkaphavātajamkaphabātajaṃ NH kaphavātajam A
cf. 1938 ed. 2.13.41
samam utsannam arujam maṇḍalaṅ kapharaktajaṃ |
sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatumaṇīti sā ||
samam utsannam arujam maṇḍalaṅ kapharaktajaṃ |
sahajaṃ lakṣma caikeṣāṃ lakṣyo jatumaṇīti sā ||
cf. 1938 ed. 2.13.42
avedanaṃ sthirañ caiva yasmin gātre pradṛśyate |
māṣavat kṛṣṇam utsannam anilāt maṣakam ādiśet ||
avedanaṃ sthirañ caiva yasmin gātre pradṛśyate |
māṣavat kṛṣṇam utsannam anilāt maṣakam ādiśet ||
cf. 1938 ed. 2.13.43
kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca |
vātapittalavotsetām vidhyāttikālakām ||
kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca |
vātapittalavotsetām vidhyāttikālakām ||
cf. 1938 ed. 2.13.44
mahad vā yadi vāty alpaṃ śyāvam vā yadi vā sitaṃ |
nīrujam maṇḍalaṃ gātre naccham ity abhidhīyate ||
mahad vā yadi vāty alpaṃ śyāvam vā yadi vā sitaṃ |
nīrujam maṇḍalaṃ gātre naccham ity abhidhīyate ||
cf. 1938 ed. 2.13.45
krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ |
krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ |
cf. 1938 ed. 2.13.46
mukham āgamya sahasā maṇḍalam visṛjaty ataḥ ||
nirujan tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgan tam ādiśet |
mukham āgamya sahasā maṇḍalam visṛjaty ataḥ ||
nirujan tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgan tam ādiśet |
cf. 1938 ed. 2.13.47
kṛṣṇam evaṅ guṇaṃ gātre mukhe vā nīlikām viduḥ ||
marddanāt pīḍanād cāpi tathaivāpyabhighātataḥ |
meḍhracarmma yadā vāyur bhajate sarvvataś caran ||
kṛṣṇam evaṅ guṇaṃ gātre mukhe vā nīlikām viduḥ ||
marddanāt pīḍanād cāpi tathaivāpyabhighātataḥ |
meḍhracarmma yadā vāyur bhajate sarvvataś caran ||
cf. 1938 ed. 2.13.48ab
tadā vātopasaṃsṛṣṭaṃ carmma pratinivarttaye |
tadā vātopasaṃsṛṣṭaṃ carmma pratinivarttaye |
cf. 1938 ed. 2.13.49ab
sa vedanan sadāhaś ca pākaṃ vrajati cāsakṛt ||
sa vedanan sadāhaś ca pākaṃ vrajati cāsakṛt ||
cf. 1938 ed. 2.13.48cd
maṇer adhastāt kośas tu granthirūpeṇa lamvate |
maṇer adhastāt kośas tu granthirūpeṇa lamvate |
cf. 1938 ed. 2.13.49cd
parivartiketi tām vidyāt sarujām vātasaṃbhavām ||
parivartiketi tām vidyāt sarujām vātasaṃbhavām ||
cf. 1938 ed. 2.13.50
sakaṇḍūḥ kaṭhinā cāpi saiva śleṣmasamutthitā |
alpīyaḥ khāṃ yadā harṣod valāṅ gacchen striyan naraḥ ||
sakaṇḍūḥ kaṭhinā cāpi saiva śleṣmasamutthitā |
alpīyaḥ khāṃ yadā harṣod valāṅ gacchen striyan naraḥ ||
cf. 1938 ed. 2.13.51
hastābhighātād api vā carmmāṇyud varttate valāt |
hastābhighātād api vā carmmāṇyud varttate valāt |
cf. 1938 ed. 2.13.52
yasyāvapāte carmmatām vidyād avapāṭikām ||
vātopasṛṣṭam eveta ccarmma saṃśrayate maṇiṃ |
yasyāvapāte carmmatām vidyād avapāṭikām ||
vātopasṛṣṭam eveta ccarmma saṃśrayate maṇiṃ |
cf. 1938 ed. 2.13.53
maṇiś carmmoparuddhaś ca mūtrasroto ruṇaddhi tu ||
niruddhaprakāśam vidyān mandadhāraṃ savedanaṃ |
maṇiś carmmoparuddhaś ca mūtrasroto ruṇaddhi tu ||
niruddhaprakāśam vidyān mandadhāraṃ savedanaṃ |
carmmoparuddhaś cacarmmoparuddha𑑎ś caH carmopanaddhas tu A carmoparuddhas tu N mūtrasrotoAH mūtrasoto N ruṇaddhi turuṇaddhi tuNH ruṇaddhi ca A niruddhaprakāśam
niruddhaprakāśamH
niruddhaprakaśe A niruddhaprakaśam N vidyān mandadhāraṃ vidyā n mandadhāraṃH tasmin mandaghāram A vidyāt sandadhāraṃ N savedanaṃNH avedanam A
niruddhaprakāśamH
niruddhaprakaśe A niruddhaprakaśam N vidyān mandadhāraṃ vidyā n mandadhāraṃH tasmin mandaghāram A vidyāt sandadhāraṃ N savedanaṃNH avedanam A
cf. 1938 ed. 2.13.54
mūtraṃ pravartate jantor mmaṇirn na ca vidāryate ||
niruddhaprakāśam vidyāt sarujam vātasambhavaṃ |
mūtraṃ pravartate jantor mmaṇirn na ca vidāryate ||
niruddhaprakāśam vidyāt sarujam vātasambhavaṃ |
cf. 1938 ed. 2.13.55
vegasandhāraṇād vāyur vvihato gudam āśritaḥ ||
niruṇaddhi mahotsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca |
vegasandhāraṇād vāyur vvihato gudam āśritaḥ ||
niruṇaddhi mahotsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca |
cf. 1938 ed. 2.13.56
mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa purīṣan tasya gacchati ||
sanniruddhagudam vyādhim etad vidyāt sudustaraṃ |
mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa purīṣan tasya gacchati ||
sanniruddhagudam vyādhim etad vidyāt sudustaraṃ |
cf. 1938 ed. 2.13.57
śakṛt mūtrasamāyukte dhaute pāne śiśor bhavet ||
svinne vāsvedyamāne vā kaṇḍūraktakaphodbhavāḥ ||
śakṛt mūtrasamāyukte dhaute pāne śiśor bhavet ||
svinne vāsvedyamāne vā kaṇḍūraktakaphodbhavāḥ ||
śakṛt mūtrasamāyukteH śakṛnmūtrasamāyukte A sakṛnmūtrasamāyuktā N dhautedhauteNH 'dhaute A pānepāneNH 'pāne A bhavet || svinnebhavet ||
svinneH bhavet svinnabhavet |
svinnabhavet || svinna AN vāsvedyamāne vāH syāsnāpyamānasya A vā svedyaymāno vā N kaṇḍūraktakaphodbhavāḥkaṇḍūraktakaphodbhavāḥH kaṇḍū raktakaphodbhavā AN
svinneH bhavet svinnabhavet |
svinnabhavet || svinna AN vāsvedyamāne vāH syāsnāpyamānasya A vā svedyaymāno vā N kaṇḍūraktakaphodbhavāḥkaṇḍūraktakaphodbhavāḥH kaṇḍū raktakaphodbhavā AN
cf. 1938 ed. 2.13.58
kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭāsrāvaś ca jāyate ||
ekībhūtam vraṇaṃ ghoraṃ tam vidyād ahipūtanam ||
kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭāsrāvaś ca jāyate ||
ekībhūtam vraṇaṃ ghoraṃ tam vidyād ahipūtanam ||
cf. 1938 ed. 2.13.59
snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇasaṃsthitaḥ |
yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ sañjanayet tadā ||
snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇasaṃsthitaḥ |
yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ sañjanayet tadā ||
cf. 1938 ed. 2.13.60
tataḥ kaṇḍūyanāt kṣipraṃ sphoṭāsrāvaś ca jāyate |
prāhur vvṛṣaṇakacchrūn tāṃ śleṣmaraktaprakojām ||
tataḥ kaṇḍūyanāt kṣipraṃ sphoṭāsrāvaś ca jāyate |
prāhur vvṛṣaṇakacchrūn tāṃ śleṣmaraktaprakojām ||
cf. 1938 ed. 2.13.61
pravāhaṇātisārābhyān nirgacchati gudo vahiḥ |
rūkṣadurvvaladehasya taṃ gudabhranśam ādiśet ||
pravāhaṇātisārābhyān nirgacchati gudo vahiḥ |
rūkṣadurvvaladehasya taṃ gudabhranśam ādiśet ||
cf. 1938 ed. 2.13.62
ity evaṃ kṣudrarogāṇāṃ sthānaṃ samparikīrtitam |
tad avekṣya bhiṣak prājño yathādoṣam upācaret || ||
ity evaṃ kṣudrarogāṇāṃ sthānaṃ samparikīrtitam |
tad avekṣya bhiṣak prājño yathādoṣam upācaret || ||
[Adhyāya 14: draft edition based on MS H]
cf. 1938 ed. 2.14.1
athātaḥ śūkadoṣanidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
athātaḥ śūkadoṣanidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.14.3
liṅgavṛddhimicchatāmakramapravṛttānāṃ śūkadoṣanimittaṃ vyādhayo daśa cāṣṭau jāyante || tad yathā || sarṣapikāṣṭhīlā grathitaṃ kumbhīkā alajīmṛditaṃ sammūḍhapiṭakā | avamanthaḥ puṣkarikā sparśahāniḥ | uttavaḥ śataponakaḥ | tvaṣkākaḥ śoṇitārbbudaṃ māṃsārbbudaṃ māṃsapāko vidradhis tilakālakañ ceti ||
liṅgavṛddhimicchatāmakramapravṛttānāṃ śūkadoṣanimittaṃ vyādhayo daśa cāṣṭau jāyante || tad yathā || sarṣapikāṣṭhīlā grathitaṃ kumbhīkā alajīmṛditaṃ sammūḍhapiṭakā | avamanthaḥ puṣkarikā sparśahāniḥ | uttavaḥ śataponakaḥ | tvaṣkākaḥ śoṇitārbbudaṃ māṃsārbbudaṃ māṃsapāko vidradhis tilakālakañ ceti ||
liṅgavṛddhimicchatāmakramapravṛttānāṃA liṅgavṛddhim iicchatām akramapravṛttānā Nac liṅgavṛddhim icchatām akramapravṛttānā Npc liṅgavṛddhim icchat āmakramapravṛttānāṃ H śūkadoṣanimittaṃH śūkadoṣanimittā A śūkadoṣanimittāṃ N vyādhayoNH om. A cāṣṭauH cāṣṭau ca AN jāyanteNH vyādhayo jāyante A tad yathāAH tadyathā N sarṣapikāṣṭhīlāNH sarṣapikā aṣṭhīlikā A alajīmṛditaṃalajī mṛditaṃAH alajī mṛdita N sammūḍhapiṭakāH saṃmūḍhapiḍakā A saṃmūḍhaṃ samūḍhapiḍakā N puṣkarikāAH puśkarikā N uttavaḥH uttamā A uttava N tvaṣkākaḥ
tvakpākaḥ
H tvakpākaḥ
tvakpākaḥ
AN śoṇitārbbudaṃśoṇitārbudaṃAH śoṇitārvudaḥ N māṃsārbbudaṃmāṃsārbudaṃ
māṃsārbbudaṃ
AH māṃsārvudaḥ N vidradhisvidradhiḥAN vidradhi H tilakālakañem. tilakālakaś AN stilakālakañ H
cf. 1938 ed. 2.14.4
gaurasarṣapasaṃsthānā śūkanirvdugnahetukāḥ |
piṭakākapharaktābhyāṃ jñeyā sarṣapisā||
gaurasarṣapasaṃsthānā śūkanirvdugnahetukāḥ |
piṭakākapharaktābhyāṃ jñeyā sarṣapisā||
gaurasarṣapasaṃsthānāgaurasarṣapasaṃsthānāH gaurasarṣapatulyā tu A gaurasarṣapasaṃsthāna N śūkanirvdugnahetukāḥśūkanirvdugnahetukāḥH śūkadurbhagnahetukā A śūkanirbhugnahetukā N piṭakākapharaktābhyāṃpiṭakākapharaktābhyāṃH piḍakā kapharaktābhyāṃ
piḍakā kapharaktābhyāṃ
piḍakākapharaktābhyāṃ AN sarṣapisāsarṣapisāH sarṣapikā budhaiḥ A sarṣapikā tu sā N
piḍakā kapharaktābhyāṃ
piḍakākapharaktābhyāṃ AN sarṣapisāsarṣapisāH sarṣapikā budhaiḥ A sarṣapikā tu sā N
cf. 1938 ed. 2.14.5
kaṭhinā viṣamā bhagnair vāyunāṣṭhīlikā bhavet |
śūkair yat pūritaṃ śaśvad grathitaṃ nāma tat kaphāt ||
kaṭhinā viṣamā bhagnair vāyunāṣṭhīlikā bhavet |
śūkair yat pūritaṃ śaśvad grathitaṃ nāma tat kaphāt ||
cf. 1938 ed. 2.14.6
kumbhīkā raktapittotthā jāvvasthisadṛśāśuṇat |
tulyajātvalajīm vidyād yathā proktām vicakṣaṇaḥ ||
kumbhīkā raktapittotthā jāvvasthisadṛśāśuṇat |
tulyajātvalajīm vidyād yathā proktām vicakṣaṇaḥ ||
kumbhīkāH śūkair yat pūritaṃ śaśvadgrathitaṃ tat kaphotthitam |
kumbhīkā A śūkair yat pūritaṃ śaśvad grathitan nāma tatkaphāt ||
kumbhīkā N jāvvasthisadṛśāśuṇat | tulyajātvalajīmjāvvasthisadṛśāśuṇat | tulyajātvalajīmH jāmbavāsthinibhā 'śubhā A jaṃvvasthisadṛśā śubhā N vidyād yathāH om. AN proktāmH om. AN vicakṣaṇaḥvicakṣaṇaḥH om. AN
kumbhīkā A śūkair yat pūritaṃ śaśvad grathitan nāma tatkaphāt ||
kumbhīkā N jāvvasthisadṛśāśuṇat | tulyajātvalajīmjāvvasthisadṛśāśuṇat | tulyajātvalajīmH jāmbavāsthinibhā 'śubhā A jaṃvvasthisadṛśā śubhā N vidyād yathāH om. AN proktāmH om. AN vicakṣaṇaḥvicakṣaṇaḥH om. AN
cf. 1938 ed. 2.14.7
mṛditaṃ pīḍitaṃ yat tu saṃrabdham vātakopataḥ |
mṛditaṃ pīḍitaṃ yat tu saṃrabdham vātakopataḥ |
cf. 1938 ed. 2.14.8
pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe saṃmūḍhapiṭakā bhavet ||
dīrghā bahvyaś ca piṭakā dīryante madhdhatas tu yāḥ ||
pāṇibhyāṃ bhṛśasammūḍhe saṃmūḍhapiṭakā bhavet ||
dīrghā bahvyaś ca piṭakā dīryante madhdhatas tu yāḥ ||
cf. 1938 ed. 2.14.9
so 'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyām vedanāromaharṣakṛt || ||
so 'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyām vedanāromaharṣakṛt || ||
cf. 1938 ed. 2.14.10
padmakarṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkariketisā ||
sparśahānin tu janayec choṇitaṃ śūkadūṣitaṃ |
padmakarṇikasaṃsthānā jñeyā puṣkariketisā ||
sparśahānin tu janayec choṇitaṃ śūkadūṣitaṃ |
cf. 1938 ed. 2.14.11
mudgamāṣopamā raktā piṭakā raktapittajā |
vyādhir evottavo nāma śūkājīrṇṇanimittajaḥ |
mudgamāṣopamā raktā piṭakā raktapittajā |
vyādhir evottavo nāma śūkājīrṇṇanimittajaḥ |
cf. 1938 ed. 2.14.12
chidrair aṇumukhair lliṅgañ citaṃ yasya samantataḥ ||
vātaśoṇitajo vyādhiḥ sa jñeyaḥ śataponakaḥ |
chidrair aṇumukhair lliṅgañ citaṃ yasya samantataḥ ||
vātaśoṇitajo vyādhiḥ sa jñeyaḥ śataponakaḥ |
cf. 1938 ed. 2.14.13
vātapittakṛto jñeyas tv akkāko jvaradāhakṛt |
kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ sarabhiḥ piṭakābhiś ca pīḍitaṃ |
yasya bastirujañ cogrā jñeyan tac choṇitārbbudam ||
vātapittakṛto jñeyas tv akkāko jvaradāhakṛt |
kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ sarabhiḥ piṭakābhiś ca pīḍitaṃ |
yasya bastirujañ cogrā jñeyan tac choṇitārbbudam ||
vātapittakṛtoNH pittaraktakṛto A jñeyasjñeyaḥjñeyasNH jñeya A tv akkākotv akkākoH stvakpāko A tva kpako N jvaradāhakṛt | kṛṣṇaiḥjvaradāhakṛt ||
kṛṣṇaiḥNH jvaradāhavān |
kṛṣṇaiḥ A sarabhiḥsarabhiḥH saraktaiś ca A saraktābhiḥ N piṭakābhiś caH piḍakābhiś ca AN pīḍitaṃpīḍitamAH pīḍītaṃ N bastirujañH vas tu ruja A vastirujaś N cogrāNH ścogrā A
kṛṣṇaiḥNH jvaradāhavān |
kṛṣṇaiḥ A sarabhiḥsarabhiḥH saraktaiś ca A saraktābhiḥ N piṭakābhiś caH piḍakābhiś ca AN pīḍitaṃpīḍitamAH pīḍītaṃ N bastirujañH vas tu ruja A vastirujaś N cogrāNH ścogrā A
cf. 1938 ed. 2.14.14
māṃsadoṣeṇa jānīyādarbbudam mānsasaṃbhavaṃ |
śīryante yasya mānsāni yatra sarvvāś ca vedanāḥ ||
māṃsadoṣeṇa jānīyādarbbudam mānsasaṃbhavaṃ |
śīryante yasya mānsāni yatra sarvvāś ca vedanāḥ ||
cf. 1938 ed. 2.14.15
vidyāt tam mānsapākan tu sarvadoṣakṛtam bhiṣak |
vidradhiḥ sannipātena yathoktam abhinirddiśet ||
vidyāt tam mānsapākan tu sarvadoṣakṛtam bhiṣak |
vidradhiḥ sannipātena yathoktam abhinirddiśet ||
cf. 1938 ed. 2.14.16
kṛṣṇāni citrāṇy athavā śūkāni saviṣāṇi vā |
pātitāni pacanty āśu meḍhranniravaśeṣataḥ ||
kṛṣṇāni citrāṇy athavā śūkāni saviṣāṇi vā |
pātitāni pacanty āśu meḍhranniravaśeṣataḥ ||
cf. 1938 ed. 2.14.17
kṛṣṇāni bhūtvā mānsāni śīryante yasya dehinaḥ |
sannipātasamutthānan tam vidyāt tilakālakam ||
kṛṣṇāni bhūtvā mānsāni śīryante yasya dehinaḥ |
sannipātasamutthānan tam vidyāt tilakālakam ||
cf. 1938 ed. 2.14.18
tatra māṃsārbbudaṃ yac ca māṃsapākaś ca yaḥ smṛtaḥ |
vidradhiś ca na sidhdhanti ye ca syus tilakālakāḥ ||
tatra māṃsārbbudaṃ yac ca māṃsapākaś ca yaḥ smṛtaḥ |
vidradhiś ca na sidhdhanti ye ca syus tilakālakāḥ ||
[Adhyāya 15: draft edition based on MS H]
cf. 1938 ed. 2.15.1
athāto bhagnanidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto bhagnanidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.15.3
patanapīḍanaprahāraviṣaduṣṭaprabhṛtibhir abhighātaviśeṣaiḥ | anekavidhamasthnāṃ bhaṅgam upadiśanti |
patanapīḍanaprahāraviṣaduṣṭaprabhṛtibhir abhighātaviśeṣaiḥ | anekavidhamasthnāṃ bhaṅgam upadiśanti |
cf. 1938 ed. 2.15.4
tatra bhagnajātamanekavidhamanusāryamāṇaṃ dvividhamevopapadyate | sandhimukataṃ kāṇḍabhagnañ ca | tatra ṣaḍvidhaṃ sandhim uktaṃ dvādaśavidhaṃ kāṇḍabhagnam bhavati |
tatra bhagnajātamanekavidhamanusāryamāṇaṃ dvividhamevopapadyate | sandhimukataṃ kāṇḍabhagnañ ca | tatra ṣaḍvidhaṃ sandhim uktaṃ dvādaśavidhaṃ kāṇḍabhagnam bhavati |
cf. 1938 ed. 2.15.5
tatra sandhimuktamutpiṣṭam viśliṣṭam viparivarttitam avakṣiptam atikṣiptan tiryak kṣiptam iti |
tatra sandhimuktamutpiṣṭam viśliṣṭam viparivarttitam avakṣiptam atikṣiptan tiryak kṣiptam iti |
cf. 1938 ed. 2.15.6
prasāraṇākuñcanāśaktirugrarujatā sparśāsahatvāñ ceti |
sāmānyataḥ sandhim uktalakṣaṇam uktaṃ |
prasāraṇākuñcanāśaktirugrarujatā sparśāsahatvāñ ceti |
sāmānyataḥ sandhim uktalakṣaṇam uktaṃ |
prasāraṇākuñcanāśaktirugrarujatāprasāraṇākuñcanāśaktirugrarujatāH tatra prasāraṇākuñcanavivartanākṣepaṇāśaktirugrarujatvaṃ A prasāraṇākuñcanāśaktir ugrarujatā N sparśāsahatvāñsparśāsahatvāñ H sparśāsahatvaṃsparśāsahatvañ AN sāmānyataḥNH sāmānyaṃ A sandhimNH sandhi A uktalakṣaṇamuktalakṣaṇamNH muktalakṣaṇa A uktaṃNH muktam A
cf. 1938 ed. 2.15.7
vaiśeṣikaṃ tūtpiṣṭe saṃdhāvubhayataḥ śopho vedanāprādurbbhāvo viśeṣataś ca rātrau bhavati | viśliṣṭe 'lpaśophatā vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca || viparivarttite ca sandhau pārśvagamanād viṣamāṅgatā vedanā ca | avakṣipte sandhiviśleṣas tīvrarujatā ca || atikṣipte dvayoḥ sandhdhasthnoratikrāntatā vedanā ca | tiryakkṣipte tv ekāsthipārśvagamanam atyartham iti ||
vaiśeṣikaṃ tūtpiṣṭe saṃdhāvubhayataḥ śopho vedanāprādurbbhāvo viśeṣataś ca rātrau bhavati | viśliṣṭe 'lpaśophatā vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca || viparivarttite ca sandhau pārśvagamanād viṣamāṅgatā vedanā ca | avakṣipte sandhiviśleṣas tīvrarujatā ca || atikṣipte dvayoḥ sandhdhasthnoratikrāntatā vedanā ca | tiryakkṣipte tv ekāsthipārśvagamanam atyartham iti ||
saṃdhāvubhayataḥH sandhāvumayataḥ A sandhāv ubhayataḥ N rātrauNH nānāprakārā vedanā rātrau prādu A bhavatiNH rbhavanti A 'lpaśophatāH 'lpaḥ śopho A lpaśophatā N viparivarttite caH vivartite tu A viparivarttitañ ca N sandhauNH sandhi A pārśvagamanād viṣamāṅgatāNH pārśvāpagamanād viṣamāṅgatā A sandhiviśleṣasśandhiviśleṣasAN sandhiviśleṣa H tīvrarujatā caN tīvrarujatvaṃ ca A stīvrarujatā ca H atikṣipteAH avakṣipte N sandhdhasthnoratikrāntatāsandhdhasthnoratikrāntatāH sandhyasthnoratikrāntatā A sandhyasthnor atikrāntatā N tv ekāsthipārśvagamanamNH tv ekāsthipārśvāpagamanam A itiNH vedanā ceti A
cf. 1938 ed. 2.15.8
kāṇḍabhagnam ata ūrddhvam vakṣyāmaḥ || karkkaṭakam aśvakarṇṇañ cūrṇitam piccitam asthicchallitākāṇḍabhagnam atipātitam majjānugataṃ vakrañ cchinnaṃ sphuṭitaṃ sphāṭitam iti ||
kāṇḍabhagnam ata ūrddhvam vakṣyāmaḥ || karkkaṭakam aśvakarṇṇañ cūrṇitam piccitam asthicchallitākāṇḍabhagnam atipātitam majjānugataṃ vakrañ cchinnaṃ sphuṭitaṃ sphāṭitam iti ||
kāṇḍabhagnamNH kāṇḍabhagna A ataNH mata A asthicchallitākāṇḍabhagnamasthicchallitākāṇḍabhagnamH asthicchallitaṃ kāṇḍabhagnaṃ A acchallitā kāṇḍā bhagnam Nac asthicchallitā kāṇḍā bhagnam Npc atipātitamatipātitaṃNH om. A majjānugataṃH majjānugatam atipātitaṃ A majjānugata N sphuṭitaṃNH pāṭitaṃ A sphāṭitamNH sphuṭitam A itiNH iti dvādaśavidham A
cf. 1938 ed. 2.15.9
śvayathubāhulyam avapīḍyamāne śabdaḥ srastāṅgatā vividhavedanāpravṛttir iti || sāmānyataḥ kāṇḍabhagnalakṣaṇam uktaṃ ||
śvayathubāhulyam avapīḍyamāne śabdaḥ srastāṅgatā vividhavedanāpravṛttir iti || sāmānyataḥ kāṇḍabhagnalakṣaṇam uktaṃ ||
cf. 1938 ed. 2.15.10
viśeṣatas tu sammūḍham ubhayato 'sthi madhye bhagnaṃ granthirivonnataṃ karkkaṭakaṃ || aśvakarṇṇavad udgatamaśvakarṇṇaṃ || śabdasparśābhyāñcūrṇṇitam avagacchet || piccitam pṛthulatāṅgatam alpaśophaṃ || pārśvato 'nvasthihīnodgato 'asthicchalitakannāmavellite prakampyamānaṃ || kāṇḍabhagnam asthiniḥśeṣacchinnāsthyavayavaḥ || asthimadhyapraviṣṭātipātitasaṃjñaḥ || kṣatabhagnam unnahyamānam ajjammajjānugataṃ || ābhugnam iva yad vimuktāsthi tad vakran nāma || anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ chinnaṃ || sphuṭitama nubahudāritavedanāvān || śūkapūrṇṇam ivādhmātam vipulaikadā visphāṭitan nāma ||
viśeṣatas tu sammūḍham ubhayato 'sthi madhye bhagnaṃ granthirivonnataṃ karkkaṭakaṃ || aśvakarṇṇavad udgatamaśvakarṇṇaṃ || śabdasparśābhyāñcūrṇṇitam avagacchet || piccitam pṛthulatāṅgatam alpaśophaṃ || pārśvato 'nvasthihīnodgato 'asthicchalitakannāmavellite prakampyamānaṃ || kāṇḍabhagnam asthiniḥśeṣacchinnāsthyavayavaḥ || asthimadhyapraviṣṭātipātitasaṃjñaḥ || kṣatabhagnam unnahyamānam ajjammajjānugataṃ || ābhugnam iva yad vimuktāsthi tad vakran nāma || anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ chinnaṃ || sphuṭitama nubahudāritavedanāvān || śūkapūrṇṇam ivādhmātam vipulaikadā visphāṭitan nāma ||
viśeṣatas tuviśeṣatas tuNH viśeṣas tu A sammūḍhamNH saṃmūḍha A ubhayatoNH mubhayato A bhagnaṃH bha(la)gnaṃ A bhagna N granthirivonnataṃH granthir ivonnataṃ A ganthir ivonnaṃ N karkkaṭakaṃkarkaṭakamkarkkaṭakaṃ AH karkaṭakaḥ N aśvakarṇṇavad udgatamaśvakarṇṇaṃaśvakarṇṇavad udgatamaśvakarṇṇaṃH aśvakarṇavad udgatam aśvakarṇakaṃ A aśvakarṇṇavad udgatam aśvakarṇṇaṃ N śabdasparśābhyāñcūrṇṇitamsabdasparśābhyāṃ cūrṇṇitamNH spṛśyamānaṃ śabdavac cūrṇitam A pṛthulatāṅgatampṛthulatāṃ gatamNH pṛthutāṃ gatam A alpaśophaṃana_lpaśophaṃH analpaśophaṃana_lpaśophaṃ AN pārśvatoNH pārśvayor A 'nvasthihīnodgatoṇvasthihīnodgatoNH asthi hīnodgatam A 'asthicchalitakannāmavellite'asthicchalitakannāmavelliteH asthicchalitaṃ, vellate A sthicchallitakan nāmavellite N prakampyamānaṃNH prakampamānaṃ A kāṇḍabhagnamAH kaṇḍabhagnam N asthiniḥśeṣacchinnāsthyavayavaḥH asthyavayavo A asthi niśeṣacchinnāsthyavayavaḥ N asthimadhyapraviṣṭātipātitasaṃjñaḥasthimadhyapraviṣṭātipātitasaṃjñaḥH 'sthimadhyam anupravi A asthimadhyapraviṣṭhātipātitaḥ saṃjñaḥ N kṣatabhagnamNH śya majjānam A unnahyamānamunnahyamānamH unnahyatī A unnahyamāna N ajjammajjānugataṃajjammajjānugataṃH ti majjānugatam, asthi niḥśeṣataś chinnam atipātitam A majjām majjānugataṃ N ivaNH om. A yad vimuktāsthiNH avimuktāsthi A tad vakranH vakram A ta vakran N nāmaH om. A nāmaḥ N sphuṭitamaH pāṭitam a A sphuṭitaṃ a N nubahudāritavedanāvān || śūkapūrṇṇamH ṇubahuvidāritaṃ vedanāvac ca, śūkapūrṇam A nubahudaritavedanāvān || śūkajpegpūrṇṇam N vipulaikadāvipulaikadāNH vipulaṃ A visphāṭitanvisphāṭitanH visphuṭitaṃ A ri sphāṭitan N nāmaNH sphuṭitam iti A
cf. 1938 ed. 2.15.11
teṣu cūrṇṇitaṃcchinnātipātitamajjānugatāni kṛcchrasādhdhāni | kṛśātivṛddhabālāsahāyānāṃ kṣatakṣīṇakuṣṭiśvāsināṃ savraṇāḥ niḥsandhyupagatāni ceti ||
teṣu cūrṇṇitaṃcchinnātipātitamajjānugatāni kṛcchrasādhdhāni | kṛśātivṛddhabālāsahāyānāṃ kṣatakṣīṇakuṣṭiśvāsināṃ savraṇāḥ niḥsandhyupagatāni ceti ||
cūrṇṇitaṃcchinnātipātitamajjānugatāniH cūrṇitacchinnātipātitamajjānugatāni A cūrṇṇataṃ cchinnātipātitamajjānugatāni N kṛcchrasādhdhāniH kṛcchrasādhyāni AN kṛśātivṛddhabālāsahāyānāṃkṛśātivṛddhabālāsahāyānāṃNH kṛśavṛddhabālānāṃ A kṣatakṣīṇakuṣṭiśvāsināṃNH kṣatakṣīṇakuṣṭhiśvāsināṃ A savraṇāḥsavraṇāsavraṇāḥNH om. A niḥsandhyupagatāniH sandhyupagataṃ A ni sandhyupagatāni N
cf. 1938 ed. 2.15.12
bhavati cātra || bhinnaṅkapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhim uktaṃ tathā cyutaṃ | jaghanam pratipiṣṭañ ca varjjayīta vicakṣaṇaḥ |
bhavati cātra || bhinnaṅkapālaṃ kaṭyāṃ tu sandhim uktaṃ tathā cyutaṃ | jaghanam pratipiṣṭañ ca varjjayīta vicakṣaṇaḥ |
cf. 1938 ed. 2.15.13
asaṃkliṣṭaṅkapālañ ca lalāṭe cūrṇṇitañ ca yat ||
bhagnaṃ stanāntare śaṃkhaṃ pṛṣṭhe mūrddhni ca varjjayet ||
asaṃkliṣṭaṅkapālañ ca lalāṭe cūrṇṇitañ ca yat ||
bhagnaṃ stanāntare śaṃkhaṃ pṛṣṭhe mūrddhni ca varjjayet ||
em. ādito yac ca durjātamasthi sandhir athāpi vā A
cf. 1938 ed. 2.15.14cd
samyaksandhitam apy asthidurnnikṣeptanibandhanāt |
samyaksandhitam apy asthidurnnikṣeptanibandhanāt |
cf. 1938 ed. 2.15.15ab
saṃkṣobhād vāpi yad gacchet vikriyāntam api varjjayet ||
saṃkṣobhād vāpi yad gacchet vikriyāntam api varjjayet ||
em. madhyasya vayaso 'vasthās tisro yāḥ parikīrtitāḥ A
em. tatra sthiro bhavej jantur upakrānto vijānatā A
cf. 1938 ed. 2.15.17
kapālān vibhajyante sphullanti rucakāni tu ||
kapālān vibhajyante sphullanti rucakāni tu ||
[Adhyāya 16: draft edition based on MS H]
cf. 1938 ed. 2.16.1
athāto mukharoganidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto mukharoganidānam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
cf. 1938 ed. 2.16.3
mukharogāḥ pañca ṣaṣṭir bhavanti || saptasv āyataneṣu || tatrāyatanāni oṣṭhau dantamūlāni dantā jihvā tālū kaṇṭha sarvvāṇi ceti || tatrāṣṭāv oṣṭhayoḥ ||pañcadaśa dantamūle || aṣṭau danteṣu || pañcajihvāyāṃ || navatāluni || saptadaśakaṇṭhe || trayas sarvveṣv āyataneṣu ||
mukharogāḥ pañca ṣaṣṭir bhavanti || saptasv āyataneṣu || tatrāyatanāni oṣṭhau dantamūlāni dantā jihvā tālū kaṇṭha sarvvāṇi ceti || tatrāṣṭāv oṣṭhayoḥ ||pañcadaśa dantamūle || aṣṭau danteṣu || pañcajihvāyāṃ || navatāluni || saptadaśakaṇṭhe || trayas sarvveṣv āyataneṣu ||
ṣaṣṭirNH ṣaṣṭi A bhavantiNH rbhavanti A saptasvsapta svNH sapta A āyataneṣuāyataneṣuNH svāyataneṣu A jihvāAH jijihvā N tālūH tālu AN kaṇṭhaNH kaṇṭhaḥ A cetiAH cceti N tatrāṣṭāvH tatrāṣṭā A tarāṣṭā N oṣṭhayoḥ ||pañcadaśaoṣṭhayoḥ ||pañcadaśaH voṣṭhayoḥ, pañcadaśa A voṣthayoḥ pañcadaśa N dantamūleH dantamūleṣu A dantamūla N navatāluninava tāluniAH nava tālūni N sarvveṣvsarvveṣvH sarve A sarveṣ N āyataneṣuH ṣvāyataneṣu A āyataneṣv iti N
cf. 1938 ed. 2.16.4
tatroṣṭhe prakopād vātapittakaphasannipātaraktamānsamedo 'bhighātanimittāḥ ||
tatroṣṭhe prakopād vātapittakaphasannipātaraktamānsamedo 'bhighātanimittāḥ ||
cf. 1938 ed. 2.16.5
karkkaśau paruṣau stabdhau samprāptānilavedanau |
dālyete paripoṭyete oṣṭhaumārutakopataḥ ||
karkkaśau paruṣau stabdhau samprāptānilavedanau |
dālyete paripoṭyete oṣṭhaumārutakopataḥ ||
cf. 1938 ed. 2.16.6
cīyete piṭakābhiś ca sarujābhiḥ samantataḥ |
sadāhapākapiṭakau pītābhāsau ca pittataḥ ||
cīyete piṭakābhiś ca sarujābhiḥ samantataḥ |
sadāhapākapiṭakau pītābhāsau ca pittataḥ ||
cf. 1938 ed. 2.16.7
savarṇṇābhiś ca cīyete piṭakābhir avedanau |
bhavatas tu kaphādoṣṭhau picchilau śītalau gurū ||
savarṇṇābhiś ca cīyete piṭakābhir avedanau |
bhavatas tu kaphādoṣṭhau picchilau śītalau gurū ||
cf. 1938 ed. 2.16.8
sakṛtkṛṣṇau sakṛtpītau sakṛtsv etau tathaiva ca |
sannipātena vijñeyāv anekapiḍakācitau ||
sakṛtkṛṣṇau sakṛtpītau sakṛtsv etau tathaiva ca |
sannipātena vijñeyāv anekapiḍakācitau ||
cf. 1938 ed. 2.16.9
kharjjūraraktavarṇṇābhiḥ piṭakābhir nnipīḍitau |
raktopasṛṣṭarudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau ||
kharjjūraraktavarṇṇābhiḥ piṭakābhir nnipīḍitau |
raktopasṛṣṭarudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau ||
cf. 1938 ed. 2.16.10
gurū sthūlau māṃsaduṣṭau māṃsapiṇḍavad udgatau |
jantavaś cātramūrcchanti narasyobhayato mukhāt ||
gurū sthūlau māṃsaduṣṭau māṃsapiṇḍavad udgatau |
jantavaś cātramūrcchanti narasyobhayato mukhāt ||
cf. 1938 ed. 2.16.11ab
sarppirmmaṇḍapratīkāśau medasā kaṇḍurau gurū |
sarppirmmaṇḍapratīkāśau medasā kaṇḍurau gurū |
cf. 1938 ed. 2.16.12ab
oṣṭhauparyavadīryete poṭyete cābhighātataḥ ||
oṣṭhauparyavadīryete poṭyete cābhighātataḥ ||
em. grathitau ca samākhyātāvoṣṭhau kaṇḍūsamanvitau A
cf. 1938 ed. 2.16.11cd
acchaṃ sphaṭikasaṃkāśaṃ sasrāvaṃ sravato bhṛśaṃ |
acchaṃ sphaṭikasaṃkāśaṃ sasrāvaṃ sravato bhṛśaṃ |
cf. 1938 ed. 2.16.11a
dantacchadāvadīryete poṭyete cāsakṛtpunaḥ ||
tato vraṇaḥ susaṃrūḍho mṛdutvam upagacchati ||
dantacchadāvadīryete poṭyete cāsakṛtpunaḥ ||
tato vraṇaḥ susaṃrūḍho mṛdutvam upagacchati ||
cf. 1938 ed. 2.16.13
dantamūlagatās tu śītādo dantapuppuṭo dantaveṣṭaḥ sauśiro mahāsauśiraḥ paridaraḥ | upakuśaḥ | dantavaidarbbhaḥ | khalivarddhanaḥ | adhimāṃsaḥ | nāḍyaḥ pañceti ||
dantamūlagatās tu śītādo dantapuppuṭo dantaveṣṭaḥ sauśiro mahāsauśiraḥ paridaraḥ | upakuśaḥ | dantavaidarbbhaḥ | khalivarddhanaḥ | adhimāṃsaḥ | nāḍyaḥ pañceti ||
cf. 1938 ed. 2.16.14
śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravarttate |
durggandhī nisakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca ||
śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravarttate |
durggandhī nisakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca ||
cf. 1938 ed. 2.16.15
dantamāṃsāni pacyante pacanti ca parasparaṃ |
śītādonāmasavyādhiḥ kaphaśoṇitasambhavaḥ ||
dantamāṃsāni pacyante pacanti ca parasparaṃ |
śītādonāmasavyādhiḥ kaphaśoṇitasambhavaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.16.16
dantayos triṣu vā yasya śvayathuḥ sparśanā sahaḥ |
dantapuppuṭako nāma savyādhiḥ kapharaktajaḥ ||
dantayos triṣu vā yasya śvayathuḥ sparśanā sahaḥ |
dantapuppuṭako nāma savyādhiḥ kapharaktajaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.16.17
sravanti pūyarudhiraṃ calādantā bhavanti ca |
dantaveṣṭaḥ savijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ ||
sravanti pūyarudhiraṃ calādantā bhavanti ca |
dantaveṣṭaḥ savijñeyo duṣṭaśoṇitasambhavaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.16.18
śvayathūr ddantamūleṣu rujāvān kaphasambhavaḥ | lālāsrāvī sa vijñeyaḥ sauśironām anāmataḥ ||
śvayathūr ddantamūleṣu rujāvān kaphasambhavaḥ | lālāsrāvī sa vijñeyaḥ sauśironām anāmataḥ ||
cf. 1938 ed. 2.16.19
dantāś calanti veṣṭabhyas tālu cāpy avadīryate |
dantāś calanti veṣṭabhyas tālu cāpy avadīryate |
cf. 1938 ed. 2.16.20
yasmin sa sarvvajo vyādhir mmahāsauśirasaṃjñitaḥ ||
dantamāṃsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāsakṛt |
yasmin sa sarvvajo vyādhir mmahāsauśirasaṃjñitaḥ ||
dantamāṃsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāsakṛt |
cf. 1938 ed. 2.16.21
pittāsṛkkaphajo vyādhir jñeyaḥ paridaro hi saḥ ||
veṣṭaḥ sadāhampacati yasyadantāścalantica| dāhena veṣṭāstaptāś ca śuṣyante cāgninā yathā ||
pittāsṛkkaphajo vyādhir jñeyaḥ paridaro hi saḥ ||
veṣṭaḥ sadāhampacati yasyadantāścalantica| dāhena veṣṭāstaptāś ca śuṣyante cāgninā yathā ||
vyādhirNH vyādhi A jñeyaḥH rjñeyaḥ A jñeya yā N veṣṭaḥH
ceṣṭe A
veṣṭes N sadāhampacatisadāham pacatiNH ṣu dāhaḥ pākaś ca A yasyadantāścalanticayasyadantāścalanticaH tebhyo dantāś calanti ca A yasya dantāś calanti ca N dāhenaNH om. A veṣṭāstaptāś caH om. A veṣṭās taptāś ca N śuṣyanteśuṣyanteNH om. A cāgnināNH om. A yathāNH om. A
ceṣṭe A
veṣṭes N sadāhampacatisadāham pacatiNH ṣu dāhaḥ pākaś ca A yasyadantāścalanticayasyadantāścalanticaH tebhyo dantāś calanti ca A yasya dantāś calanti ca N dāhenaNH om. A veṣṭāstaptāś caH om. A veṣṭās taptāś ca N śuṣyanteśuṣyanteNH om. A cāgnināNH om. A yathāNH om. A
cf. 1938 ed. 2.16.22
aghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitam mandavedanāḥ |
aghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitam mandavedanāḥ |
cf. 1938 ed. 2.16.23
yasmin sopakuśonāma pittaraktakṛto gadaḥ ||
ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān |
yasmin sopakuśonāma pittaraktakṛto gadaḥ ||
ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān |
cf. 1938 ed. 2.16.24
bhavanti dantāś ca calāḥ savaidarbbhā'bhighātajaḥ ||
mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ |
bhavanti dantāś ca calāḥ savaidarbbhā'bhighātajaḥ ||
mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ |
cf. 1938 ed. 2.16.25
khalivarddhanasaṃjño sau jāter ukca praśāmyati ||
hānavye paścime dante mahāśophomahārujaḥ |
khalivarddhanasaṃjño sau jāter ukca praśāmyati ||
hānavye paścime dante mahāśophomahārujaḥ |
cf. 1938 ed. 2.16.26
lālāsrāvī kaphakṛto jñeyaḥ so 'dhikamāṃsakaḥ ||
dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yathoditāḥ ||
lālāsrāvī kaphakṛto jñeyaḥ so 'dhikamāṃsakaḥ ||
dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yathoditāḥ ||
cf. 1938 ed. 2.16.27
dantagatās tu dālanaḥ krimidanta kodanta harṣo bhañjanakaḥ | dantaśarkkarā | kapālikā | śyāvadantaḥ | hanur mmokṣaś ceti ||
dantagatās tu dālanaḥ krimidanta kodanta harṣo bhañjanakaḥ | dantaśarkkarā | kapālikā | śyāvadantaḥ | hanur mmokṣaś ceti ||
cf. 1938 ed. 2.16.28
dāryamāṇeṣv ivarujā yasya danteṣu jāyate |
dālanonāma savyādhiḥ sadāgatinimittajaḥ |
dāryamāṇeṣv ivarujā yasya danteṣu jāyate |
dālanonāma savyādhiḥ sadāgatinimittajaḥ |
cf. 1938 ed. 2.16.29
kṛṣṇaścchidraś ca calati sasaṃrambho mahārujaḥ |
animittarujovātātsajñeyaḥ krimidantakaḥ ||
kṛṣṇaścchidraś ca calati sasaṃrambho mahārujaḥ |
animittarujovātātsajñeyaḥ krimidantakaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.16.30
śītamuṣṇañ ca daśanāḥ sahante sparśanan na ca |
yasya tad dantaharṣan tu vyādhim vidyāt samīraṇāt ||
śītamuṣṇañ ca daśanāḥ sahante sparśanan na ca |
yasya tad dantaharṣan tu vyādhim vidyāt samīraṇāt ||
cf. 1938 ed. 2.16.31
vaktram vakram bhaved yasya dantabhaṅgaś ca jāyate |
kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñitaḥ ||
vaktram vakram bhaved yasya dantabhaṅgaś ca jāyate |
kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñitaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.16.32
śarkkar eva sthirībhūto malo danteṣu yasya vai |
sā dantānāṃ guṇaharī vijñeyā dantaśarkkarā ||
śarkkar eva sthirībhūto malo danteṣu yasya vai |
sā dantānāṃ guṇaharī vijñeyā dantaśarkkarā ||
cf. 1938 ed. 2.16.33
kapāleṣv iva dīryatsudantānāṃ saiva śarkkarā |
kapāliketi paṭhitā sadā dantavināśinī ||
kapāleṣv iva dīryatsudantānāṃ saiva śarkkarā |
kapāliketi paṭhitā sadā dantavināśinī ||
kapāleṣvkapāleṣvKNH om. A ivaKNH om. A dīryatsudantānāṃdīryatsu dantānāṃKNH dalanti dan A saivaKNH tava A śarkkarāśarkarāKNH lkāni yadā śarkarayā saha |
jñeyā A kapāliketi
kapāliketiKNH kapālikā A paṭhitāpaṭhitāKNH sai A sadāKNH va da A dantavināśinīNH śanānāṃ vināśinī A dantavināśanī K
jñeyā A kapāliketi
kapāliketiKNH kapālikā A paṭhitāpaṭhitāKNH sai A sadāKNH va da A dantavināśinīNH śanānāṃ vināśinī A dantavināśanī K
cf. 1938 ed. 2.16.34
asṛṇmiśreṇa pittena dagdhodantas tv aśeṣataḥ |
śyāvatān nīlatām vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ ||
asṛṇmiśreṇa pittena dagdhodantas tv aśeṣataḥ |
śyāvatān nīlatām vāpi gataḥ sa śyāvadantakaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.16.35
vātena tais tair bbhāvaiś ca hanusandhivisaṅgataḥ |
hanurmmokṣa iti jñeyo vyādhir ardditalakṣaṇaḥ ||
vātena tais tair bbhāvaiś ca hanusandhivisaṅgataḥ |
hanurmmokṣa iti jñeyo vyādhir ardditalakṣaṇaḥ ||
vātena tais tairvātena tais tairANH vātena tair stair K bbhāvaiś cabhāvaiś caNH bhāvais tu AK hanusandhivisaṅgataḥH hanusandhirvidaṃhataḥ A hanusandhir vidaṅgataḥ K hanusandhir viṃsagataḥ N hanurmmokṣa
hanurmokṣaNH
hanumokṣa AK jñeyoAKH vijñeyo N ardditalakṣaṇaḥarditalakṣaṇaḥAKH arddhitalakṣaṇaḥ N
hanurmokṣaNH
hanumokṣa AK jñeyoAKH vijñeyo N ardditalakṣaṇaḥarditalakṣaṇaḥAKH arddhitalakṣaṇaḥ N
cf. 1938 ed. 2.16.36
jihvāgatās tu |
kaṇṭakās trividhās tribhir ddoṣair alāsa upajihvā ceti ||
jihvāgatās tu |
kaṇṭakās trividhās tribhir ddoṣair alāsa upajihvā ceti ||
cf. 1938 ed. 2.16.37
jihvānilena sphuṭitā prasuptā bhavec ca śākacchadanaprakāśā |
pittātsadāhair anucīyate ca dīrghaiḥ saraktair apikaṇṭakaiś ca ||
kaphena gurvvī bahalā citā ca mānsāṅkuraiḥ śālmalikaṇṭakaubhābhaiḥ |
jihvānilena sphuṭitā prasuptā bhavec ca śākacchadanaprakāśā |
pittātsadāhair anucīyate ca dīrghaiḥ saraktair apikaṇṭakaiś ca ||
kaphena gurvvī bahalā citā ca mānsāṅkuraiḥ śālmalikaṇṭakaubhābhaiḥ |
jihvānilenaNH jihvā 'nilena A jijvānilena K sphuṭitāANH sphuṭiā K śākacchadanaprakāśāAKH śākac chādanaprakāśā N pittātsadāhair
pittāt sadāhair
pittāt sadāhairKNH
pittena pītā A anucīyate caanucīyate caKH paridahyate ca A aṇumīyate ca N dīrghaiḥKNH citā A bahalāvahalāANH vahalā K mānsāṅkuraiḥmānsāṅkuraiḥH māṃsodgamaiḥ A māṃsodgaraiḥ K māṃsodḥ N śālmalikaṇṭakaubhābhaiḥem. śālmalikaṇṭakābhaiḥ AKN śālmalikaṇṭakaubhaibhaiḥ H
pittāt sadāhair
pittāt sadāhairKNH
pittena pītā A anucīyate caanucīyate caKH paridahyate ca A aṇumīyate ca N dīrghaiḥKNH citā A bahalāvahalāANH vahalā K mānsāṅkuraiḥmānsāṅkuraiḥH māṃsodgamaiḥ A māṃsodgaraiḥ K māṃsodḥ N śālmalikaṇṭakaubhābhaiḥem. śālmalikaṇṭakābhaiḥ AKN śālmalikaṇṭakaubhaibhaiḥ H
cf. 1938 ed. 2.16.38
adhogato yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so 'lāsasaṃjñaḥkapharaktamūrttiḥ ||
jihvāṃ sa tu stambhayate pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśam eti pākaṃ |
adhogato yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so 'lāsasaṃjñaḥkapharaktamūrttiḥ ||
jihvāṃ sa tu stambhayate pravṛddho mūle ca jihvā bhṛśam eti pākaṃ |
adhogato yaḥNH jihvātale yaḥ A om. K śvayathuḥśvayathuḥANH om. K pragāḍhaḥ soANH om. K 'lāsasaṃjñaḥkapharaktamūrttiḥ'lāsasaṃjñaḥ kapharaktamūrtiḥ'lāsasaṃjñaḥkapharaktamūrttiḥAH kapharaktamūrtti K lāsasaṃjñaḥ kapharaktamūrtiḥ N jihvāṃ sa tu
jihvāṃ sa tuAKH
jihvā sa tu N stambhayateKNH stambhayati A mūle caKNH mūle tu A bhṛśamANH bhṛśa K etiANH meti K
jihvāṃ sa tuAKH
jihvā sa tu N stambhayateKNH stambhayati A mūle caKNH mūle tu A bhṛśamANH bhṛśa K etiANH meti K
cf. 1938 ed. 2.16.39
jihvāgrarūpaḥ śvayathur hi jihvām
unnāmya jātaḥ kapharaktamūlaḥ ||
jihvāgrarūpaḥ śvayathur hi jihvām
unnāmya jātaḥ kapharaktamūlaḥ ||
cf. 1938 ed. 2.16.40
tālugatās tu || galaśuṇḍikā tuṇḍikerī adhruṣaḥ kacchapaḥ | arbbudaḥ | mānsasaṃghātaḥ | tālu puppuṭakaḥ | tāluśoṣaḥ | tālupāka iti ||
tālugatās tu || galaśuṇḍikā tuṇḍikerī adhruṣaḥ kacchapaḥ | arbbudaḥ | mānsasaṃghātaḥ | tālu puppuṭakaḥ | tāluśoṣaḥ | tālupāka iti ||
cf. 1938 ed. 2.16.41
kaphāsṛgbhyāntālumūlātpravṛddho dīrghaḥ śophodhmātabastiprakāśaḥ | tṛṣṇākāsaḥ śvāsakṛttam vadanti vyādhim vaidyā galaśuṇḍeti nāmnā ||
kaphāsṛgbhyāntālumūlātpravṛddho dīrghaḥ śophodhmātabastiprakāśaḥ | tṛṣṇākāsaḥ śvāsakṛttam vadanti vyādhim vaidyā galaśuṇḍeti nāmnā ||
kaphāsṛgbhyāntālumūlātpravṛddhokaphāsṛgbhyāntālumūlātpravṛddhoH śleṣmāsṛgbhyāṃ tālumūlāt pravṛddho A kaphāṃ sṛbhyāṃ tālumūlāt pravṛddhā Kac kaphāṃ sṛgabhyāṃ tālumūlāt pravṛddhā Kpc kaphosṛgbhyān tālumūlāt pravṛddho N śophodhmātabastiprakāśaḥH śopho dhmātabastiprakāśaḥ A śopho dhmātavastiprakāśaḥ K śopho dhmāṃtavastiprakāśaḥ N tṛṣṇākāsaḥ
tṛṣṇākāsaḥ
tṛṣṇā kāsaḥKNH
tṛṣṇākāsa A śvāsakṛttamśvāsakṛ ttaṃśvāsakṛttaṃKNH śvāsakṛt saṃ A vadantiKNH pradiṣṭo A vyādhimNH vyādhir A vyādhi K vaidyāvaidyāḥKH vaidyaiḥ A vaidyaḥ N galaśuṇḍetigalaśuṇḍetiNH kaṇṭhaśuṇḍīti A galaśuṇḍati K nāmnāAKH nāmnāḥ N
tṛṣṇākāsaḥ
tṛṣṇā kāsaḥKNH
tṛṣṇākāsa A śvāsakṛttamśvāsakṛ ttaṃśvāsakṛttaṃKNH śvāsakṛt saṃ A vadantiKNH pradiṣṭo A vyādhimNH vyādhir A vyādhi K vaidyāvaidyāḥKH vaidyaiḥ A vaidyaḥ N galaśuṇḍetigalaśuṇḍetiNH kaṇṭhaśuṇḍīti A galaśuṇḍati K nāmnāAKH nāmnāḥ N
cf. 1938 ed. 2.16.42
śophaḥ sthūlastodadāha prapākī prāguktābhyāṃ tuṇḍikerīmatā tu | mṛduḥ śopho lohitottho jñeyo 'dhruṣaḥ sajvaras tīvra ruk ca ||
śophaḥ sthūlastodadāha prapākī prāguktābhyāṃ tuṇḍikerīmatā tu | mṛduḥ śopho lohitottho jñeyo 'dhruṣaḥ sajvaras tīvra ruk ca ||
śophaḥAKH śophāḥ N sthūlastodadāha prapākīsthūlastodadāhaprapākīKNH sta A prāguktābhyāṃprāg uktābhyānKNH om. A tuṇḍikerīmatā tutuṇḍikerī matā tutuṇḍikerī matā tuKNH om. A mṛduḥ
mṛduḥKNH om. A śophoNH bdho A śotho K lohitotthoNH lohiṃtastāludeśe raktā A lohitā K jñeyoKNH jñeyaḥ so A 'dhruṣaḥ'dhruṣoAH dhruṣaḥ KN sajvarassa jvarasKNH rugjvarā A tīvraKNH ḍhyaḥ A ruk caKH om. A ruk N
mṛduḥKNH om. A śophoNH bdho A śotho K lohitotthoNH lohiṃtastāludeśe raktā A lohitā K jñeyoKNH jñeyaḥ so A 'dhruṣaḥ'dhruṣoAH dhruṣaḥ KN sajvarassa jvarasKNH rugjvarā A tīvraKNH ḍhyaḥ A ruk caKH om. A ruk N
cf. 1938 ed. 2.16.43
kūrmmonnato vedanā'śīghrajanmā rogo jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā tu || padmākaran tālumadhye tu śophaṃ tam vidyād raktārbbudaṃ proktaliṃgaṃ |
kūrmmonnato vedanā'śīghrajanmā rogo jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā tu || padmākaran tālumadhye tu śophaṃ tam vidyād raktārbbudaṃ proktaliṃgaṃ |
kūrmmonnatokūrmonnatoNH kūrmotsanno A kūrmonna K vedanā'śīghrajanmāvedanā'śīghrajanmāH 'vedano 'śīghrajanmā A tovedanośrīghrajanmā K vedanāśīghrajarmā N rogorogoKNH 'rakto A jñeyaḥAKH jñeu N kacchapaḥAKH aḥ cchapaḥ N śleṣmaṇā tuśleṣmaṇā tuKNH śleṣmaṇā syā A padmākaran
padmākāraṃ
padmākāranH t |
padmākāraṃ A padmākāraṃ
padmākāraṃ
padmākāran KN śophaṃ tamśophaṃ taṃśophaṃ tamKNH śophaṃ A vidyād raktārbbudaṃvidyād raktārvudaṃNH vidyād raktād arbudaṃ A vidyād raktārdvudaṃ K proktaliṃgaṃproktaliṅgamproktaliṅgaṃproktaliṃgaṃANH proktaliṃṅgaṃ K
padmākāraṃ
padmākāranH t |
padmākāraṃ A padmākāraṃ
padmākāraṃ
padmākāran KN śophaṃ tamśophaṃ taṃśophaṃ tamKNH śophaṃ A vidyād raktārbbudaṃvidyād raktārvudaṃNH vidyād raktād arbudaṃ A vidyād raktārdvudaṃ K proktaliṃgaṃproktaliṅgamproktaliṅgaṃproktaliṃgaṃANH proktaliṃṅgaṃ K
cf. 1938 ed. 2.16.44
māṃsannirujan tālumadhye kaphāt tu prokto vaidyair mmāṃsasaṃghāta eṣaḥ || arukchiraḥ kolamātraḥ kaphena samedasāpuppuṭas tāludeśe |
māṃsannirujan tālumadhye kaphāt tu prokto vaidyair mmāṃsasaṃghāta eṣaḥ || arukchiraḥ kolamātraḥ kaphena samedasāpuppuṭas tāludeśe |
māṃsannirujanmāṃsaṃ nirujaṃmānsannirujanKNH duṣṭaṃ māṃsaṃ śleṣmaṇā nīrujaṃ A tālumadhyeNH om. A tālu K kaphāt tu proktoH ca tālvantaḥ A kaphān prorvai K kaphā prokto N vaidyairH sthaṃ A dyai K vaidair N mmāṃsasaṃghātamāṃsasaṃghātamāṃsasaṅghātammāṃsasaṃghātaKNH māṃsasaṅghātam A eṣaḥKNH āhuḥ A arukchiraḥarukchiraḥH
nīruk sthāyī A
aruk sthiraḥ K
arusthiraḥ N kaphenaKNH kaphāt syā A samedasāpuppuṭassamedasāpuppuṭasH n medoyuktāt puppuṭa A samedasā purpuṭās K samedasā purppuṭas N tāludeśetāludeśe KNH stāludeśe A
nīruk sthāyī A
aruk sthiraḥ K
arusthiraḥ N kaphenaKNH kaphāt syā A samedasāpuppuṭassamedasāpuppuṭasH n medoyuktāt puppuṭa A samedasā purpuṭās K samedasā purppuṭas N tāludeśetāludeśe KNH stāludeśe A
cf. 1938 ed. 2.16.45
śuṣyaty atyarthan dīryate cāpi tāluśvāsaś caivograstāluśoṣo 'nilāt tu || pittaṃ kuryāt pākam atyarthaghoraṃ tāluny evan tālupākam vadanti ||
śuṣyaty atyarthan dīryate cāpi tāluśvāsaś caivograstāluśoṣo 'nilāt tu || pittaṃ kuryāt pākam atyarthaghoraṃ tāluny evan tālupākam vadanti ||
cf. 1938 ed. 2.16.46
kaṇṭhagatās tu || rohiṇyaḥ pañca | kaṇṭhaśālūkam adhijihvāṃ valayaḥ | alāsaḥ | ekavṛndaḥ | śataghnī | gilāyuḥ | galavidradhiḥ | galaughaḥ | svaraghnaḥ | māṃsatānovicāriś ceti ||
kaṇṭhagatās tu || rohiṇyaḥ pañca | kaṇṭhaśālūkam adhijihvāṃ valayaḥ | alāsaḥ | ekavṛndaḥ | śataghnī | gilāyuḥ | galavidradhiḥ | galaughaḥ | svaraghnaḥ | māṃsatānovicāriś ceti ||
kaṇṭhaśālūkamAKH kaṇṭhaśālūka N adhijihvāṃadhijihvāṃH adhijihvo A adhijihvāadhijihvā KN valayaḥH balayo A valayor K balayor N alāsaḥNH balāsa A alāma K ekavṛndaḥekavṛndoekavṛndaḥekavṛndaḥANH eka K śataghnīNH vṛndaḥ, śataghnī A vṛkṣaḥ | śataghī K galavidradhiḥAKH galavidrapiḥ N māṃsatānovicāriśH māṃsatāno, vidārī A māṃsatāno vidāriñ K māṃsatāno vidāriś N
cf. 1938 ed. 2.16.47
gale 'nilaḥ pittakaphau tu mūrcchitau pradūṣya māṃsañ ca tathaiva śoṇitaṃ | galopasaṃrodhakarais tathāṅkurair nihantyas unvyādhir ayaṃ hi rohiṇī ||
gale 'nilaḥ pittakaphau tu mūrcchitau pradūṣya māṃsañ ca tathaiva śoṇitaṃ | galopasaṃrodhakarais tathāṅkurair nihantyas unvyādhir ayaṃ hi rohiṇī ||
'nilaḥ'nilaḥAH nilaḥnilaḥ KN pittakaphau tuKNH pittakaphau ca A mūrcchitauAKH mūtau N pradūṣyaKNH pṛthak sa A māṃsañ caKNH mastāś ca A tathaivaAKH tothaiva N galopasaṃrodhakarais
galopasaṃrodhakaraisgalopasaṃrodhakaraisKNH
pradūṣya māṃsaṃ galarodhi A tathāṅkurairNH no 'ṅkurā A tathāṅkurau K nihantyasNH n sṛjan A ?haṃ nya K unvyādhirNH ti yān sā A staṃ vyādhir K ayaṃ hiKNH 'suharā hi A
galopasaṃrodhakaraisgalopasaṃrodhakaraisKNH
pradūṣya māṃsaṃ galarodhi A tathāṅkurairNH no 'ṅkurā A tathāṅkurau K nihantyasNH n sṛjan A ?haṃ nya K unvyādhirNH ti yān sā A staṃ vyādhir K ayaṃ hiKNH 'suharā hi A
cf. 1938 ed. 2.16.48
jihvā samantād bhṛśavedanān tu mānsāṅkuraiḥ kaṇṭhanirodhinīyā |
tāṃ rohiṇīm vātakṛtām vadanti tisraś ca tāstvād ita eva kṛcchrā ||
jihvā samantād bhṛśavedanān tu mānsāṅkuraiḥ kaṇṭhanirodhinīyā |
tāṃ rohiṇīm vātakṛtām vadanti tisraś ca tāstvād ita eva kṛcchrā ||
jihvāKNH jihvāṃ A samantād bhṛśavedanān tuNH samantād bhṛśavedanā ye A samantād dhṛtaśavedanāt tu K mānsāṅkuraiḥmāṃsāṅkuraiḥKH māṃsāṅkurāḥ A māsāṃṅkuraiḥ N kaṇṭhanirodhinīyā | tāṃH kaṇṭhanirodhinaḥ syuḥ |
tāṃ A kaṇṭhaṃ nirodhinī yā |
tāṃ K kaṇṭhanirodhanīyā |
tāṃ N rohiṇīmrohiṇīṃAH rohiṇī KN vadantiKNH vadan A tisraś catisras caKNH ti A tāstvād itatāstvād itaH om. A tās tv ādita KN evaKNH om. A kṛcchrāKNH vātātm akopadravagāḍhayuktām A
tāṃ A kaṇṭhaṃ nirodhinī yā |
tāṃ K kaṇṭhanirodhanīyā |
tāṃ N rohiṇīmrohiṇīṃAH rohiṇī KN vadantiKNH vadan A tisraś catisras caKNH ti A tāstvād itatāstvād itaH om. A tās tv ādita KN evaKNH om. A kṛcchrāKNH vātātm akopadravagāḍhayuktām A
cf. 1938 ed. 2.16.49
kṣiprodgamā kṣipravidāhapākās tīvrajvarā pittanimittajā tu |
sroto nirodhinyacalonnatā ca sthirāṅkurā yā kaphasaṃbhavā sā ||
kṣiprodgamā kṣipravidāhapākās tīvrajvarā pittanimittajā tu |
sroto nirodhinyacalonnatā ca sthirāṅkurā yā kaphasaṃbhavā sā ||
kṣipravidāhapākāskṣipravidāhapākāsNH kṣipravidāhapākā AK tīvrajvarāANH stīvrajvarā K pittanimittajā tupittanimittajā tuKNH pittanimittajā syā A sroto
srotoKNH t |
sroto A nirodhinyacalonnatā caKNH nirodhiny api mandapākā A sthirāṅkurā yāsthirāṃkurā yāKH gurvī sthirā sā A sthitāṃkurā yā N sāKNH vai A
srotoKNH t |
sroto A nirodhinyacalonnatā caKNH nirodhiny api mandapākā A sthirāṅkurā yāsthirāṃkurā yāKH gurvī sthirā sā A sthitāṃkurā yā N sāKNH vai A
cf. 1938 ed. 2.16.50
gambhīrapākiny anivāravīryā tridoṣaliṅgā tritayotthitaṃ tu |
sphoṭaiś citā pittasamānaliṃgāsādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu ||
gambhīrapākiny anivāravīryā tridoṣaliṅgā tritayotthitaṃ tu |
sphoṭaiś citā pittasamānaliṃgāsādhyā pradiṣṭā rudhirātmikā tu ||
gambhīrapākinyH gambhīrapākā ' A gambhīrapāki K gambhīrā pākiny N anivāravīryāNH prativāravīryā A nyanivāravī K tritayotthitaṃ tutritayotthitan tuNH trayasaṃbhavā syā A tritayokti tat tu K sphoṭaiś citāH t |
sphoṭācitā A
sphoṭaumcitā K
sphoṭacitā N pittasamānaliṃgāsādhyāpittasamānaliṅgāsādhyāKNH pittasamānaliṅgā 'sādhyā A rudhirātmikāKNH rudhirātmike A tuKNH yam A
sphoṭācitā A
sphoṭaumcitā K
sphoṭacitā N pittasamānaliṃgāsādhyāpittasamānaliṅgāsādhyāKNH pittasamānaliṅgā 'sādhyā A rudhirātmikāKNH rudhirātmike A tuKNH yam A
cf. 1938 ed. 2.16.51
kolāsthimātraḥ kaphasaṃbhavo yo granthir galekaṇṭakaśūkabhūtaḥ |
kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyas tat kaṇṭaśālūkam iti bruvanti ||
kolāsthimātraḥ kaphasaṃbhavo yo granthir galekaṇṭakaśūkabhūtaḥ |
kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyas tat kaṇṭaśālūkam iti bruvanti ||
kaphasaṃbhavo yokaphasambhavo yoKNH kaphasṃbhavo yo A galekaṇṭakaśūkabhūtaḥgale kaṇṭakaśūkabhūtaḥgalekaṇṭakaśūkabhūtaḥAH gale kaṣṭakaśukabhūtaḥ K gale kaṇṭhakaśūkabhūtaḥ N kharaḥ
kharaḥAH
khara KN tat kaṇṭaśālūkamtat kaṇṭaśālūkamH taṃ kaṇṭhaśālūkamtaṅkaṇṭhaśālūkamtaṅ kaṇṭhaśālūkam AKN bruvantivruvantiANH vruvanti K
kharaḥAH
khara KN tat kaṇṭaśālūkamtat kaṇṭaśālūkamH taṃ kaṇṭhaśālūkamtaṅkaṇṭhaśālūkamtaṅ kaṇṭhaśālūkam AKN bruvantivruvantiANH vruvanti K
cf. 1938 ed. 2.16.52
jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāt tu jihvopariṣṭādapiraktamiśraḥ |
jñeyo 'dhijihvā khalu roga eṣa vivarjjayed āgatapākam enam ||
jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāt tu jihvopariṣṭādapiraktamiśraḥ |
jñeyo 'dhijihvā khalu roga eṣa vivarjjayed āgatapākam enam ||
cf. 1938 ed. 2.16.53
balāsa evāyatam unnatañ ca śophaṃ karoty annagatin nivārya|taṃ sarvvathaivāprativāravīryam vivarjjanīyam valayam vadanti ||
balāsa evāyatam unnatañ ca śophaṃ karoty annagatin nivārya|taṃ sarvvathaivāprativāravīryam vivarjjanīyam valayam vadanti ||
cf. 1938 ed. 2.16.54
gale tu śophaṅkurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujopapannaṃ |
marmmacchidan dustaram etad āhur alāsasaṃjñan nipuṇādhikāram ||
gale tu śophaṅkurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujopapannaṃ |
marmmacchidan dustaram etad āhur alāsasaṃjñan nipuṇādhikāram ||
cf. 1938 ed. 2.16.55
vṛttonnatāntaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ sakakaṇḍuro 'pāvyagururm mṛduś ca |
nāmnaikavṛndaḥ parikīrtyate 'sau vyādhir bbalāsakṣatajaḥ prasūtaḥ ||
vṛttonnatāntaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ sakakaṇḍuro 'pāvyagururm mṛduś ca |
nāmnaikavṛndaḥ parikīrtyate 'sau vyādhir bbalāsakṣatajaḥ prasūtaḥ ||
vṛttonnatāntaḥvṛtonnatāntaḥNH vṛttonnato yaḥ A vṛttonnatānnaḥ K sakakaṇḍurosakakaṇḍuroH kaṇḍvanvito A sa kaṇḍuro K sakaṇḍuro N 'pāvyagururm mṛduś ca'pāvyagururm mṛduś caH 'pākyamṛdurguruś ca A pākgurūmṛduś ca K vākyagurur mṛduś ca N nāmnaikavṛndaḥ
nāmnaikavṛndaḥAKH
nāmvaikavṛndaḥ N parikīrtyateparikīrtyateNH parikīrtito A parikīrtite K 'sauAH sau KN vyādhirANH vyādhi K bbalāsakṣatajaḥH balāsakṣataja A rvalāsaḥ kṣatajaḥ K valāsaḥ kṣatajaḥ N
nāmnaikavṛndaḥAKH
nāmvaikavṛndaḥ N parikīrtyateparikīrtyateNH parikīrtito A parikīrtite K 'sauAH sau KN vyādhirANH vyādhi K bbalāsakṣatajaḥH balāsakṣataja A rvalāsaḥ kṣatajaḥ K valāsaḥ kṣatajaḥ N
cf. 1938 ed. 2.16.56
samunnatamvṛttam amandadāhantīvrajvaraṃ vṛndam udāharanti |
tac cāpi pittakṣatajaprakopāj jñeyaṃ satodam pavanātmakan tu ||
samunnatamvṛttam amandadāhantīvrajvaraṃ vṛndam udāharanti |
tac cāpi pittakṣatajaprakopāj jñeyaṃ satodam pavanātmakan tu ||
samunnatamvṛttamsamunnataṃ vṛttamsamunnatamvṛttamAKH samunnataṃ varttam N amandadāhantīvrajvaraṃamandadāhaṃ tīvrajvaraṃamandadāhaṃ tīvrajvaraṃAKH amandadāhaṃ tīvraṃ jvarāṃ N vṛndamKNH vṛnda A udāharantiudāharantiKNH mudāharanti A tac cāpi
tac cāpiKNH
taṃ cāpi A pittakṣatajaprakopāj jñeyaṃH pittakṣatajaprakopādvidyā A pittakṣatajaprakopād jñeyaṃ K pittakṣataruḥ prakopāj jñeyaṃ N satodamsatodaṃKNH t satodaṃ A pavanātmakanKNH pavanāsrajaṃ A
tac cāpiKNH
taṃ cāpi A pittakṣatajaprakopāj jñeyaṃH pittakṣatajaprakopādvidyā A pittakṣatajaprakopād jñeyaṃ K pittakṣataruḥ prakopāj jñeyaṃ N satodamsatodaṃKNH t satodaṃ A pavanātmakanKNH pavanāsrajaṃ A
cf. 1938 ed. 2.16.57
varttir ghanā kaṇṭhanirodhanī tu citātimātram piśitaprarohaiḥ | anekarukprāṇaharī tridoṣāj jñeyā śataghnīti śataghnirūpā ||
varttir ghanā kaṇṭhanirodhanī tu citātimātram piśitaprarohaiḥ | anekarukprāṇaharī tridoṣāj jñeyā śataghnīti śataghnirūpā ||
varttirvartirAKH vartti N kaṇṭhanirodhanī tuH kaṇṭhanirodhinī yā A kaṇṭhanirodhinī tu K kuṇṭhanirodhinī tu N citātimātramH citā 'timātraṃ A citānimātraṃ K citācimātraṃ N anekarukprāṇaharī
anekaruk prāṇaharīKNH
nānārujocchrāyakarī A tridoṣāj jñeyāH tridoṣājjñeyā A tṛdoṣāj jñeyā K tṛdoṣā jñeyā N śataghnītiKNH śataghnīva A śataghnirūpāsataghnirūpāKNH śataghny asādhyā A
anekaruk prāṇaharīKNH
nānārujocchrāyakarī A tridoṣāj jñeyāH tridoṣājjñeyā A tṛdoṣāj jñeyā K tṛdoṣā jñeyā N śataghnītiKNH śataghnīva A śataghnirūpāsataghnirūpāKNH śataghny asādhyā A
cf. 1938 ed. 2.16.58
granthirggale tv āmalakāsthimātraḥ sthiro 'lparukyaḥ kaphapittamūrttiḥ |
yo lakṣyate raktam ivāsravaś ca saśasrasādhdhas tu gilāyusaṃjñaḥ ||
granthirggale tv āmalakāsthimātraḥ sthiro 'lparukyaḥ kaphapittamūrttiḥ |
yo lakṣyate raktam ivāsravaś ca saśasrasādhdhas tu gilāyusaṃjñaḥ ||
granthirggalegranthirgaleAH granthir gale KN 'lparukyaḥ'lparukyaḥH 'lparuk syā A lparūgyaḥ K lparupaḥ N kaphapittamūrttiḥ | yokaphapittamūrttiḥ |
yoKH t kapharaktamūrtiḥ |
saṃ A kaphapittamūrtti |
yo N raktamKNH saktam A ivāsravaś caivāśravaś caKH ivāśanaṃ ca A ivāsravañ ca N saśasrasādhdhas tusaśasrasādhdhas tuH sa śastrasādhyas tu AKN
yoKH t kapharaktamūrtiḥ |
saṃ A kaphapittamūrtti |
yo N raktamKNH saktam A ivāsravaś caivāśravaś caKH ivāśanaṃ ca A ivāsravañ ca N saśasrasādhdhas tusaśasrasādhdhas tuH sa śastrasādhyas tu AKN
cf. 1938 ed. 2.16.59
sarvvaṅgalaṃ vyāpya samutthito yaḥ śopho rujāḥ santi ca yatra sarvvā |
sa sarvvadoṣair ggalavidradhis tu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvvajasya ||
sarvvaṅgalaṃ vyāpya samutthito yaḥ śopho rujāḥ santi ca yatra sarvvā |
sa sarvvadoṣair ggalavidradhis tu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvvajasya ||
cf. 1938 ed. 2.16.60
śopho mahāntan na jalāvarodhī tīvrajvaro vāyugater nnihantā |
kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ paṭhito bhiṣagbhiḥ ||
śopho mahāntan na jalāvarodhī tīvrajvaro vāyugater nnihantā |
kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ paṭhito bhiṣagbhiḥ ||
mahāntan na jalāvarodhīmahān annajalāvarodhīH mahānannajalāvarodhīmahān annajalāvarodhī AK mahānannaja jalāvarodhī N tīvrajvaroANH tīvraṃ jvaro K vāyugatervāyugaterKNH vātagate A nnihantāH rnihantā A nihanta KN rudhirānvitenaAKH rudhir anvitena N paṭhitoNH parikīrtyate 'sau A parito niṣagniḥ K bhiṣagbhiḥNH om. AK
cf. 1938 ed. 2.16.61
yas tāmyamānaḥ śvasiti prasaktam bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ |
kaphopadiṣṭeṣv anilāyateṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāts varaghnaḥ ||
yas tāmyamānaḥ śvasiti prasaktam bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ |
kaphopadiṣṭeṣv anilāyateṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāts varaghnaḥ ||
yas tāmyamānaḥH yo 'tipratāmya A yastāmya mānaḥ K yasmyamānaḥ N śvasitiKNH n śvasiti A śuṣkavimuktakaṇṭhaḥAKH śuṣkakaṇṭhaḥ N kaphopadiṣṭeṣvkaphopadiṣṭeṣvH
kaphopadigdheṣv AN
kaphopadigdhe K anilāyateṣuH anilāyaneṣu AN ṣvanilāyaneṣu K śvasanāts varaghnaḥśvasanāt svaraghnaḥH śvasanāt svaraghnaḥśvasanāt svaraghnaḥ AN śvasanān svaraghnaḥ K
kaphopadigdheṣv AN
kaphopadigdhe K anilāyateṣuH anilāyaneṣu AN ṣvanilāyaneṣu K śvasanāts varaghnaḥśvasanāt svaraghnaḥH śvasanāt svaraghnaḥśvasanāt svaraghnaḥ AN śvasanān svaraghnaḥ K
cf. 1938 ed. 2.16.62
pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo |
galoparodhān kurute krameṇa |
sa mānsatān eti bibhartti saṃjñāprāṇapraṇutsarvvakṛto vikāraḥ ||
pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo |
galoparodhān kurute krameṇa |
sa mānsatān eti bibhartti saṃjñāprāṇapraṇutsarvvakṛto vikāraḥ ||
sukaṣṭoANH sukaṣṭho K galoparodhān kurutegaloparodhāṃ kurutegaloparodhāṅ kuruteKNH galoparodhaṃ kurute A mānsatān etimāṃsatānetiKNH māṃsatānaḥ ka A bibharttivibharttiNH thito ' A vinartti K saṃjñāprāṇapraṇutsarvvakṛtosaṃjñāprāṇapraṇutsarvvakṛtoH valambī prāṇapraṇut sarvakṛto A saṃjña prāṇapraṇun sarvakṛto K sajpegṇa praṇut sarvakṛto N
cf. 1938 ed. 2.16.63
sadāhatodaṃ śvayathuṃ satāmram antarggale pūtiviśīrṇṇamānsaṃ |
pittena vidyād vadane vicārim pārśve viśeṣāt sa tu yena śete ||
sadāhatodaṃ śvayathuṃ satāmram antarggale pūtiviśīrṇṇamānsaṃ |
pittena vidyād vadane vicārim pārśve viśeṣāt sa tu yena śete ||
cf. 1938 ed. 2.16.64
sarvvasarās tu vātapittakaphanimittāḥ ||
sarvvasarās tu vātapittakaphanimittāḥ ||
cf. 1938 ed. 2.16.65
sphoṭaiḥ satodair vvadanaṃ samantād yasyācitaṃ sarvvasaraḥ savātāt |
raktaiḥ sadāhaiḥ piṭakaiḥ sapītair yasyācitaṃ cāpi sapittakopāt ||
sphoṭaiḥ satodair vvadanaṃ samantād yasyācitaṃ sarvvasaraḥ savātāt |
raktaiḥ sadāhaiḥ piṭakaiḥ sapītair yasyācitaṃ cāpi sapittakopāt ||
cf. 1938 ed. 2.16.66
avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ satodair yasyācitaṃ cāpi sa vai kaphena ||
avedanaiḥ kaṇḍuyutaiḥ satodair yasyācitaṃ cāpi sa vai kaphena ||
em. raktena pittodita eka eva kaiś cit pradiṣṭo mukhapākasaṃjñaḥ A
cf. 1938 ed. 2.16.trailer
|| iti mukharoganidāne ṣoḍaśamaḥ ||
|| iti mukharoganidāne ṣoḍaśamaḥ ||
2.16.66.add1
granththyapacyarbudaṅgaṇḍuṃ vṛddhin daṃśañ ca ślīpadam |
kṣudraśūkaṃ sabhagnañ ca mukharogeṇa ṣaṭ smṛtaḥ ||
granththyapacyarbudaṅgaṇḍuṃ vṛddhin daṃśañ ca ślīpadam |
kṣudraśūkaṃ sabhagnañ ca mukharogeṇa ṣaṭ smṛtaḥ ||
granththyapacyarbudaṅgaṇḍuṃgranththyapacyarbbudaṅgaṇḍuṃH granththyapacyarvudaṅgaṇḍuṃ K granpacyarvudaṅgaṇḍaṃ N vṛddhinKH vṛdvin N daṃśañ caKH dañ ca N ślīpadamślīpadaṃślīpadaṃKH ślīpa N kṣudraśūkaṃkṣudraśūkaṃ
kṣudraśūkaṃNH kṣudram śukaṃ K sabhagnañ caNH sabhagrañ ca K ṣaṭ smṛtaḥṣaṭsmṛtaḥH smṛtaḥ KN
kṣudraśūkaṃNH kṣudram śukaṃ K sabhagnañ caNH sabhagrañ ca K ṣaṭ smṛtaḥṣaṭsmṛtaḥH smṛtaḥ KN
2.16.66.add2
sūtre pradiṣṭan daśaṣaṭvā pūrvvaṃ sthanan nidānam bhavatīti yac ca |
savistaran tat kathitam mayeha svayambhunā yat kathitaṃ hitāya ||
sūtre pradiṣṭan daśaṣaṭvā pūrvvaṃ sthanan nidānam bhavatīti yac ca |
savistaran tat kathitam mayeha svayambhunā yat kathitaṃ hitāya ||