athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 ||
sarvabhūtānāṃ kāraṇam akāraṇaṃ sattvarajastamo lakṣaṇam aṣṭarūpam akhilasya jagataḥ saṃbhavahetur
avyaktaṃ nāma | tad ekaṃ bahūnāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānaṃ
samudra ivaudakānāṃ bhāvānām ||3||
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca
mahatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate; sa trividho
vaikārikas taijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṅkārāt
taijasasahāyāt tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante,
tad yathā --
śrotra tvakcakṣurjihvā ghrāṇa vāgghastopastha pāyu pāda manāṃsīti;
tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi, itarāṇi pañca
karmendriyāṇi, ubhayātmakaṃ manaḥ; bhūtāder api taijasasahāyāt
tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante ---
śabdatanmātraṃ, sparśatanmātraṃ, rūpatanmātraṃ, rasatanmātraṃ,
gandhatanmātram iti; teṣāṃ viśeṣāḥ --
śabdasparśarūparasagandhāḥ; tebhyo bhūtāni --
vyomānilānalajalorvyaḥ; evam eṣā tattvacaturviṃśatir vyākhyātā
||4||
tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ; karmendriyāṇāṃ
yathāsaṅkhyaṃ vacanādānānandavisargaviharaṇāni ||5||
avyaktaṃ mahān ahaṅkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau
prakṛtayaḥ; śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ ||6||
svaḥ svaś caiṣāṃ viṣayo 'dhibhūtaṃ; svayam adhyātmam;
adhidaivatam --- atha buddher brahmā, ahaṅkārasyeśvaraḥ,
manasaś candramāḥ, diśaḥ śrotrasya, tvaco vāyuḥ, sūryaś
cakṣuṣaḥ, rasanasyāpaḥ, pṛthivī ghrāṇasya, vāco 'gniḥ,
hastayor indraḥ, pādayor viṣṇuḥ, pāyor mitraḥ, prajāpatir
upasthasyeti ||7||
tatra sarva evācetana eṣa vargaḥ, puruṣaḥ pañcaviṃśatitamaḥ
kāryakāraṇasaṃyuktaś cetayitā bhavati | saty apy acaitanye
pradhānasya puruṣakaivalyārthaṃ pravṛttim upadiśanti,
kṣīrādīṃś cātra hetūn udāharanti ||8||
ata ūrdhvaṃ prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ
| tad yathā --- ubhāv apy anādī, ubhāv apy anantau, ubhāv apy
aliṅgau, ubhāv api nityau, ubhāv apy anaparau, ubhau ca
sarvagatāv iti; ekā tu prakṛtir acetanā triguṇā bījadharmiṇī
prasavadharmiṇy amadhyasthadharmiṇī ceti, bahavas tu puruṣāś
cetanāvanto 'guṇā abījadharmāṇo 'prasavadharmāṇo
madhyasthadharmāṇaś ceti ||9||
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarva evaite viśeṣāḥ
sattvarajastamomayā bhavanti; tadañjanatvāt tanmayatvāc ca
tadguṇā eva puruṣā bhavantīty eke bhāṣante ||10||
vaidyake tu --
svabhāvam īśvaraṃ kālaṃ yadṛcchāṃ niyatiṃ tathā |
pariṇāmaṃ ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ ||11||
tanmayāny eva bhūtāni tadguṇāny eva cādiśet |
taiś ca tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmo vyajanyata ||12||
tasyopayogo 'bhihitaś cikitsāṃ prati sarvadā |
bhūtebhyo hi paraṃ yasmān nāsti cintā cikitsite ||13||
yato 'bhihitaṃ --- “tatsaṃbhavadravyasamūho bhūtādir uktaḥ”
(sū.1); bhautikāni cendriyāṇy āyurvede varṇyante,
tathendriyārthāḥ ||14||
bhavati cātra --- indriyeṇendiyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti
mānavaḥ || niyataṃ tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ ||
na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca;
asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityapuruṣakhyāpakān hetūn
udāharanti; āyurvedaśāstreṣv asarvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca,
tiryagyonimānuṣadeveṣu saṃcaranti dharmādharmanimittaṃ; ta ete
'numānagrāhyāḥ paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ
sannipāteṣv abhivyajyante, yato
'bhihitaṃ --- ‘pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ’ (sū.a.1)
iti; sa eṣa karmapuruṣaś cikitsādhikṛtaḥ ||16||
tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ prāṇāpānāv
unmeṣanimeṣau buddhir manaḥ saṅkalpo vicāraṇā smṛtir vijñānam
adhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ ||17||
sāttvikās tu --- ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā titikṣā satyaṃ
dharma āstikyaṃ jñānaṃ buddhir medhā smṛtir dhṛtir
anabhiṣaṅgaś ca; rājasās tu --- duḥkha bahulatāṭanaśīlatādhṛtir ahaṅkāra ānṛtikatvam akāruṇyaṃ
dambho māno harṣaḥ kāmaḥ krodhaś ca; tāmasās tu -- viṣāditvaṃ
nāstikyam adharmaśīlatā buddher nirodho 'jñānaṃ durmedhastvam
akarmaśīlatā nidrālutvaṃ ceti ||18||
āntarikṣāḥ --- śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvacchidrasamūho
viviktatā ca; vāyavyās tu --- sparśaḥ sparśendriyaṃ
sarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṃ laghutā ca; taijasās tu
--- rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktir
amarṣas taikṣṇyaṃ śauryaṃ ca; āpyās tu --- raso rasanendriyaṃ
sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaś ca; pārthivās tu
--- gandho gandhendriyaṃ sarvamūrtasamūho gurutā ceti ||19||
tatra sattvabahulam ākāśaṃ, rajobahulo vāyuḥ, sattvarajobahulo
'gniḥ, sattvatamobahulā āpaḥ, tamobahulā pṛthivīti ||20||
ślokau cātra bhavataḥ --
anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇy etāni nirdiśet
sve sve dravye tu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇam iṣyate ||21||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāḥ ṣoḍaśaiva tu |
kṣetrajñaś ca samāsena svatantraparatantrayoḥ ||22||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sarvabhūtacintāśārīraṃ nāma
prathamo 'dhyāyaḥ ||1||
athātaḥ śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 ||
vāta pitta śleṣma kuṇapa granthi pūtipūya kṣīṇa mūtrapurīṣa retasaḥ prajotpādane na
samarthā bhavanti ||3||
teṣu vātavarṇavedanaṃ vātena, pittavarṇavedanaṃ pittena,
śleṣmavarṇavedanaṃ śleṣmaṇā, kuṇapagandhyanalpaṃ ca raktena,
granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ, pūtipūyanibhaṃ
pittaśleṣmabhyāṃ, kṣīṇaṃ prāg uktaṃ pittamārutābhyāṃ,
mūtrapurīṣagandhi sannipāteneti | teṣu kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa retasaḥ kṛcchrasādhyāḥ,
mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti ||4||
ārtavam api tribhir doṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ
samastaiś copasṛṣṭam abījaṃ bhavati; tad api
doṣavarṇavedanādibhir vijñeyam | teṣu kuṇapagranthi pūtipūya kṣīṇamūtrapurīṣa prakāśam asādhyaṃ , sādhyam anyac ceti ||5||
bhavanti cātra --
teṣv ādyāñ śukradoṣāṃs trīn snehasvedādibhir jayet |
kriyāviśeṣair matimāṃs tathā cottarabastibhiḥ ||6||
pāyayeta naraṃ sarpir bhiṣak kuṇapa retasi |
dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjuna sādhitam
||7||
pāyayed athavā sarpiḥ śālasārādisādhitam |
granthibhūte śaṭīsiddhaṃ pālāśe vāpi bhasmani ||8||
parūṣakavaṭādibhyāṃ pūyaprakhye ca sādhitam |
prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi ||9||
viṭprabhe pāyayet siddhaṃ citrakośīrahiṅgubhiḥ |
snigdhaṃ vāntaṃ viriktaṃ ca nirūḍham anuvāsitam ||10||
yojayec chukradoṣārtaṃ samyag uttarabastinā ||
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuraṃ madhugandhi ca
||11||
śukram icchanti, kecit tu tailakṣaudranibhaṃ tathā ||
vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye ||
strīṇāṃ snehādiyuktānāṃ catasṛṣv ārtavārtiṣu |
kuryāt kalkān picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca ||13||
granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca ||
durgandhipūyasaṅkāśe majjatulye tathārtave ||14||
pibed bhadraśriyaḥ kvāthaṃ candanakvātham eva ca |
śukradoṣaharāṇāṃ ca yathāsvam avacāraṇam ||15||
yogānāṃ śuddhikaraṇaṃ śeṣāsv apy ārtavārtiṣu |
annaṃ śāliyavaṃ madyaṃ hitaṃ māṃsaṃ ca pittalam ||16||
śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamam |
tad ārtavaṃ praśaṃsanti yad vāso na virañjayet ||17||
tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api |
asṛgdaraṃ vijānīyād ato 'nyad raktalakṣaṇāt ||18||
asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ |
tasyātivṛttau daurbalyaṃ bhramo mūrcchā tamas tṛṣā ||19||
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāś ca vātajāḥ |
taruṇyā hitasevinyās tam alpopadravaṃ bhiṣak ||20||
raktapittavidhānena yathāvat samupācaret
doṣair āvṛtamārgatvād ārtavaṃ naśyati striyāḥ ||21||
tatra matsya kulatthāmla tilamāṣasurā hitāḥ
|
pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktaṃ ca bhojane ||22||
kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ salakṣaṇacikitsitam |
tathāpy atra vidhātavyaṃ vidhānaṃ naṣṭaraktavat ||23||
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ca ||24||
ṛtau prathama divasāt prabhṛti brahmacāriṇī
divāsvapnāñjanāśru pāta snānānulepanābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śravaṇāvalekhanānilāyāsān pariharet | kiṃ kāraṇaṃ? divā
svapantyāḥ svāpaśīlaḥ, añjanād andhaḥ, rodanād vikṛtadṛṣṭiḥ,
snānānulepanād duḥkhaśīlaḥ , tailābhyaṅgāt kuṣṭhī,
nakhāpakartanāt kunakhī, pradhāvanāc cañcalaḥ, hasanāc
chyāvadantauṣṭhatālujihvaḥ, pralāpī cātikathanāt ,
atiśabdaśravaṇād badhiraḥ, avalekhanāt khalatiḥ,
mārutāyāsasevanād unmatto garbho bhavatīty evam etān pariharet
| darbha saṃstara śāyinīṃ karatala śarāva parṇānyatama bhojinīṃ
haviṣyaṃ, tryahaṃ ca bhartuḥ saṃrakṣet | tataḥ śuddhasnātāṃ
caturthe 'hany ahata vāsaḥ samalaṅkṛtāṃ
kṛtamaṅgalasvasti vācanāṃ bhartāraṃ darśayet |
tat kasya hetoḥ? ||25||
pūrvaṃ paśyed ṛtusnātā yādṛśaṃ naram aṅganā |
tādṛśaṃ janayet putraṃ bhartāraṃ darśayed ataḥ ||26||
tato vidhānaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret |
karmānte ca kramaṃ hy enam ārabheta vicakṣaṇaḥ ||27||
tato 'parāhṇe pumān māsaṃ brahmacārī sarpiḥsnigdhaḥ
sarpiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanaṃ bhuktvā māsaṃ brahmacāriṇīṃ
tailasnigdhāṃ tailamāṣottarāhārāṃ nārīm upeyād rātrau
sāmādibhir abhiviśvāsya ; vikalpyaivaṃ caturthyāṃ ṣaṣṭhyām
aṣṭamyāṃ daśamyāṃ dvādaśyāṃ copeyād iti putrakāmaḥ ||28||
eṣūttarottaraṃ vidyād āyur ārogyam eva ca |
prajāsaubhāgyam aiśvaryaṃ balaṃ ca divaseṣu vai ||29||
ataḥ paraṃ pañcamyāṃ saptamyāṃ navamyām ekādaśyāṃ ca
strīkāmaḥ; trayodaśīprabhṛtayo nindyāḥ ||30||
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ
maithunagamanam anāyuṣyaṃ puṃsāṃ bhavati, yaś ca tatrādhīyate
garbhaḥ sa prasavamāno vimucyate ; dvitīye 'py evaṃ sūtikāgṛhe
vā; tṛtīye 'py evam asampūrṇāṅgo 'lpāyur vā bhavati; caturthe
tu sampūrṇāṅgo dīrghāyuś ca bhavati | na ca pravartamāne rakte
bījaṃ praviṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati, yathā nadyāṃ pratisrotaḥ
plāvidravyaṃ prakṣiptaṃ pratinivartate nordhvaṃ gacchati
tadvad etad draṣṭavyam | tasmān niyamavatīṃ trirātraṃ
pariharet |
ataḥ paraṃ māsād upeyāt ||31||
labdha garbhā yāś caiteṣv ahaḥsu
lakṣmaṇā vaṭa śuṅga sahadevā viśva devānām anyatamāṃ
kṣīreṇābhiṣutya trīṃś caturo vā bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe
putrakāmāyai , na ca tān niṣṭhīvet ||32||
dhruvaṃ caturṇāṃ sānnidhyād garbhaḥ syād vidhipūrvakam |
ṛtukṣetrāmbubījānāṃ sāmagryād aṅkuro yathā ||33||
evaṃ jātā rūpavantaḥ sattvavantaś cirāyuṣaḥ |
bhavanty ṛṇasya moktāraḥ satputrāḥ putriṇe hitāḥ ||34||
tatra tejodhātur varṇānāṃ prabhavaḥ, sa yadā garbhotpattāv
abdhātuprāyo bhavati tadā garbhaṃ gauraṃ karoti,
pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇaṃ, pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ
kṛṣṇaśyāmaṃ, toyākāśadhātuprāyo gauraśyāmam | ‘yādṛgvarṇam
āhāram upasevate garbhiṇī tādṛgvarṇaprasavā bhavati’ ity eke
bhāṣante | tatra dṛṣṭibhāgam apratipannaṃ tejo jātyandhaṃ
karoti, tad eva raktānugataṃ raktākṣaṃ, pittānugataṃ
piṅgākṣaṃ, śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ, vātānugataṃ vikṛtākṣam iti
||35||
bhavanti cātra --
ghṛtapiṇḍo yathaivāgnim āśritaḥ pravilīyate |
visarpaty ārtavaṃ nāryās tathā puṃsāṃ samāgame ||36||
bīje 'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣim āgatau |
yamāv ity abhidhīyete dharmetarapuraḥsarau ||37||
pitror atyalpabījatvād āsekyaḥ puruṣo bhavet |
sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśayam ||38||
yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ |
sa yoniśephasor gandham āghrāya labhate balam ||39||
sve gude 'brahmacaryād yaḥ strīṣu puṃvat pravartate |
kumbhīkaḥ sa tu vijñeyaḥ
īrṣyakaṃ śṛṇu cāparam ||40||
dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate |
īrṣyakaḥ sa ca vijñeyaḥ,
ṣaṇḍakaṃ śṛṇu pañcamam ||41||
yo bhāryāyām ṛtau mohād aṅganeva pravartate ||
tataḥ strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ ||42||
ṛtau puruṣavad vāpi pravartetāṅganā yadi |
tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||43||
āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā |
saretasas tv amī jñeyā aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ ||44||
anayā viprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahāḥ sirāḥ |
harṣāt sphuṭatvam āyānti dhvajocchrāyas tato bhavet ||45||
āhārācāraceṣṭābhir yādṛśībhiḥ samanvitau |
strīpuṃsau samupeyātāṃ tayoḥ putro 'pi tādṛśaḥ ||46||
yadā nāryāv upeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana |
muñcataḥ śukram anyonyam anasthis tatra jāyate ||47||
ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunam āvahet |
ārtavaṃ vāyur ādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi ||48||
māsi māsi vivardheta garbhiṇyā garbhalakṣaṇam |
kalalaṃ jāyate tasyā varjitaṃ paitṛkair guṇaiḥ ||49||
sarpa vṛścika kūṣmāṇḍa vikṛtākṛtayaś ca ye |
garbhās tv ete striyāś caiva jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam ||50||
garbho vātaprakopeṇa dauhṛde vāvamānite |
bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgur mūko minmiṇa eva vā ||51||
mātāpitros tu nāstikyād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ |
vātādīnāṃ prakopeṇa garbho vaikṛtam āpnuyāt ||52||
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya ca |
vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ karoti hi ||53||
jarāyuṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite |
vāyor mārganirodhāc ca na garbhasthaḥ praroditi ||54||
niḥśvāsocchvāsa saṅkṣobha svapnān garbho
'dhigacchati |
mātur niśvasitocchvāsasaṅkṣobhasvapnasaṃbhavān ||55||
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau |
taleṣv asaṃbhavo yaś ca romṇām etat svabhāvataḥ ||56||
bhāvitāḥ pūrvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
bhavanti sattva bhūyiṣṭhāḥ pūrvajātismarā narāḥ
||57||
karmaṇā codito yena tad āpnoti punarbhave |
abhyastāḥ pūrvadehe ye tān eva bhajate guṇān ||58||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ
nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ||2||
tṛtīyo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 ||
saumyaṃ śukram ārtavam āgneyam itareṣām apy atra bhūtānāṃ
sānnidhyam asty aṇunā viśeṣeṇa, parasparopakārāt
(parasparānugrahāt,) parasparānupraveśāc ca ||3||
tatra strīpuṃsayoḥ saṃyoge tejaḥ śarīrād vāyur udīrayati,
tatas tejonila sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim
abhipratipadyate saṃsṛjyate cārtavena, tato 'gnīṣomasaṃyogāt
saṃsṛjyamāno garbhāśayam anupratipadyate kṣetrajño vedayitā
spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣaḥ sraṣṭā gantā
sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair
nāmabhir abhidhīyate daivasaṃyogād akṣayo 'vyayo 'cintyo
bhūtātmanā sahānvakṣaṃ sattvarajastamobhir daivāsurair aparaiś
ca bhāvair vāyunābhipreryamāṇo garbhāśayam
anupraviśyāvatiṣṭhate ||4||
tatra śukrabāhulyāt pumān, ārtavabāhulyāt strī, sāmyād ubhayor
napuṃsakam iti ||5||
ṛtus tu dvādaśarātraṃ bhavati dṛṣṭārtavaḥ;
adṛṣṭārtavāpy astīty eke bhāṣante ||6||
bhavanti cātra
pīnaprasannavadanāṃ praklinnātmamukhadvijām |
narakāmāṃ priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrdhajām ||7||
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru jaghana sphicām |
harṣautsukyaparāṃ cāpi vidyād ṛtumatīm iti ||8||
niyataṃ divase 'tīte saṅkucaty ambujaṃ yathā |
ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃvriyate tathā ||9||
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ tad ārtavam |
īṣatkṛṣṇaṃ vivarṇaṃ ca vāyur yonimukhaṃ nayet ||10||
tad varṣād dvādaśāt kāle vartamānam asṛk punaḥ |
jarāpakvaśarīrāṇāṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam ||11||
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā |
puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||12||
tatra sadyo gṛhītagarbhāyā liṅgāni --- śramo glāniḥ
pipāsā sakthi sadanaṃ śukraśoṇitayor avabandhaḥ
sphuraṇaṃ ca yoneḥ ||13||
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamas tathā |
akṣipakṣmāṇi cāpy asyāḥ saṃmīlyante viśeṣataḥ ||14||
akāmataś chardayati gandhād udvijate śubhāt |
prasekaḥ sadanaṃ cāpi garbhiṇyā liṅgam ucyate ||15||
tadā prabhṛti vyavāyaṃ vyāyāmam atitarpaṇam atikarśanaṃ
divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇaṃ bhayam
utkuṭukāsanaṃ caikāntataḥ snehādikriyāṃ śoṇitamokṣaṇaṃ cākāle
vegavidhāraṇaṃ ca na seveta ||16||
doṣābhighātair garbhiṇyā yo yo bhāgaḥ prapīḍyate |
sa sa bhāgaḥ śiśos tasya garbhasthasya prapīḍyate ||17||
tatra prathame māsi kalalaṃ jāyate; dvitīye śītoṣmānilair
abhiprapacyamānānāṃ mahābhūtānāṃ saṃghāto ghanaḥ sañjāyate,
yadi piṇḍaḥ pumān, strī cet peśī, napuṃsakaṃ ced arbudam iti;
tṛtīye hastapādaśirasāṃ pañca piṇḍakā nirvartante
'ṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati; caturthe
sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto bhavati,
garbhahṛdayapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakto bhavati,
kasmāt? tatsthānatvāt | tasmād garbhaś caturthe māsy
abhiprāyam indriyārtheṣu karoti, dvihṛdayāṃ ca nārīṃ
dauhṛdinīm ācakṣate | dauhṛdavimānanāt kubjaṃ kuṇiṃ khañjaṃ
jaḍaṃ vāmanaṃ vikṛtākṣamanakṣaṃ vā nārī sutaṃ janayati, tasmāt
sā yad yad icchet tat tasyai dāpayet, labdhadauhṛdā hi
vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca putraṃ janayati ||18||
bhavanti cātra
indriyārthāṃs tu yān yān sā bhoktum icchati garbhiṇī
garbhābādhabhayāt tāṃs tān bhiṣag āhṛtya dāpayet ||19||
sā prāptadauhṛdā putraṃ janayeta guṇānvitam |
alabdhadauhṛdā garbhe labhetātmani vā bhayam ||20||
yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde vai vimānanā |
prajāyeta sutasyārtis tasmiṃs tasmiṃs tathendriye ||21||
rājasandarśane yasyā daurhṛdaṃ jāyate striyāḥ |
arthavantaṃ mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||22||
dukūlapaṭṭa kauśeya bhūṣaṇādiṣu dauhṛdāt |
alaṅkāraiṣiṇaṃ putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||23||
āśrame saṃyatātmānaṃ dharmaśīlaṃ prasūyate |
devatāpratimāyāṃ tu prasūte pārṣadopamam |
darśane vyālajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prasūyate ||24||
godhāmāṃsāśane putraṃ suṣupsuṃ dhāraṇātmakam |
gavāṃ māṃse tu balinaṃ sarvakleśasahaṃ tathā ||25||
māhiṣe daurhṛdācchūraṃ raktākṣaṃ lomasaṃyutam |
varāhamāṃsāt svapnāluṃ śūraṃ sañjanayet sutam ||26||
mārgād vikrāntajaṅghālaṃ sadā vanacaraṃ sutam |
sṛmarād vignamanasaṃ nityabhītaṃ ca taittirāt ||27||
ato 'nukteṣu yā nārī samabhidhyāti daurhṛdam |
śarīrācāraśīlaiḥ sā samānaṃ janayiṣyati ||28||
karmaṇā coditaṃ jantor bhavitavyaṃ punar bhavet |
yathā tathā daivayogād daurhṛdaṃ janayed dhṛdi ||29||
pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati, ṣaṣṭhe buddhiḥ,
saptame sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataraḥ; aṣṭame
'sthirībhavaty ojaḥ , tatra jātaś cen na jīven nirojastvān
nairṛtabhāgatvāc ca , tato baliṃ māṃsaudanam asmai dāpayet;
navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ jāyate, ato 'nyathā
vikārī bhavati ||30||
mātus tu khalu rasavahāyāṃ nāḍyāṃ garbhanābhināḍī pratibaddhā,
sāsya mātur āhārarasavīryam abhivahati |
tenopasnehenāsyābhivṛddhir bhavati |
asañjātāṅgapratyaṅgapravibhāgam ā niṣekāt prabhṛti
sarvaśarīrāvayavānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatānāṃ
dhamanīnām upasneho jīvayati ||31||
garbhasya khalu saṃbhavataḥ pūrvaṃ śiraḥ saṃbhavatīty āha
śaunakaḥ, śiromūlatvāt pradhānendriyāṇāṃ ; hṛdayam iti
kṛtavīryo, buddher manasaś ca sthānatvāt ; nābhir iti
pārāśaryaḥ, tato hi vardhate deho dehinaḥ; pāṇipādam iti
mārkaṇḍeyaḥ, tanmūlatvāc ceṣṭāyā garbhasya; madhyaśarīram iti
subhūtir gautamaḥ, tannibaddhatvāt sarvagātrasaṃbhavasya | tat
tu na samyak, sarvāṇy aṅgapratyaṅgāni yugapat saṃbhavantīty
āha dhanvantariḥ, garbhasya sūkṣmatvān nopalabhyante
vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca; tad yathā --- cūtaphale
paripakve keśara māṃsāsthi majjānaḥ pṛthak
pṛthag dṛśyante kālaprakarṣāt, tāny eva taruṇe nopalabhyante
sūkṣmatvāt ; teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnāṃ kālaḥ pravyaktatāṃ
karoti; etenaiva vaṃśāṅkuro 'pi vyākhyātaḥ | evaṃ garbhasya
tāruṇye sarveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād
anupalabdhiḥ, tāny eva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti
||32||
tatra garbhasya pitṛjamātṛja rasajātmaja sattvajasātmyajāni śarīralakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ |
garbhasya keśaśmaśru lomāsthi nakha danta sirāsnāyudhamanī retaḥ prabhṛtīni
sthirāṇi pitṛjāni, māṃsaśoṇitamedomajja hṛnnābhi yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni
mṛdūni mātṛjāni, śarīropacayo balaṃ varṇaḥ sthitir hāniś ca
rasajāni, indriyāṇi jñānaṃ vijñānam āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ
cātmajāni, sattvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ, vīryam ārogyaṃ
balavarṇau medhā ca sātmyajāni ||33||
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payodarśanaṃ bhavati
dakṣiṇākṣimahattvaṃ ca pūrvaṃ ca dakṣiṇaṃ sakthy utkarṣati
bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu daurhṛdam abhidhyāyati
svapneṣu copalabhate padmotpalakumudāmrātakādīni punnāmāny eva
prasannamukhavarṇā ca bhavati tāṃ brūyāt putram iyaṃ
janayiṣyatīti, tadviparyaye kanyāṃ, yasyāḥ pārśvadvayam
unnataṃ purastān nirgatam udaraṃ prāg abhihitaṃ ca lakṣaṇaṃ ca
tasyā napuṃsakam iti vidyāt, yasyā madhye nimnaṃ droṇībhūtam
udaraṃ sā yugmaṃ prasūyata iti ||34||
bhavanti cātra
devatābrāhmaṇaparāḥ śaucācārahite ratāḥ |
mahāguṇān prasūyante viparītās tu nirguṇān ||35||
aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate |
aṅgapratyaṅganirvṛttau ye bhavanti guṇāguṇāḥ |
te te garbhasya vijñeyā dharmādharmanimittajāḥ ||36||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhāvakrāntiśārīraṃ nāma
tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3||
caturtho 'dhyāyaḥ |
athāto garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 ||
agniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ rajas tamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti
prāṇāḥ ||3||
tasya khalv evaṃpravṛttasya śukraśoṇitasyābhipacyamānasya
kṣīrasy eva santānikāḥ sapta tvaco bhavanti | tāsāṃ
prathamāvabhāsinī nāma, yā sarvān varṇān avabhāsayati
pañcavidhāṃ ca chāyāṃ prakāśayati, sā vrīher
aṣṭādaśabhāgapramāṇā, sidhmapadmakaṇṭakādhiṣṭhānā; dvitīyā
lohitā nāma, ṣoḍaśabhāgapramāṇā,
tilakālakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā; tṛtīyā śvetā nāma,
dvādaśabhāgapramāṇā, carmadalājagallīmaṣakādhiṣṭhānā; caturthī
tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā, vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā;
pañcamī vedinī nāma pañcabhāgapramāṇā, kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā;
ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā,
granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā; saptamī
māṃsadharā nāma vrīhidvayapramāṇā, bhagandaravidradhyarśo
'dhiṣṭhānā | yad etat pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ tan māṃsaleṣv
avakāśeṣu, na lalāṭe sūkṣmāṅgulyādiṣu ca; yato vakṣyaty
udareṣu --- ‘vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇam avagāḍhaṃ
vidhyet’ (ci.14) iti ||4||
kalāḥ khalv api sapta bhavanti dhātvāśayāntaramaryādāḥ ||5||
bhavataś cātra --
yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate |
tathā hi dhātur māṃseṣu chidyamāneṣu dṛśyate ||6||
snāyubhiś ca praticchannān santatāṃś ca jarāyuṇā |
śleṣmaṇā veṣṭitāṃś cāpi kalābhāgāṃs tu tān viduḥ ||7||
tāsāṃ prathamā māṃsadharā, yasyāṃ māṃse
sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ pratānā bhavanti ||8||
yathā bisamṛṇālāni vivardhante samantataḥ |
bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ ||9||
dvitīyā raktadharā māṃsasyābhyantarataḥ, tasyāṃ śoṇitaṃ
viśeṣataś ca sirāsu yakṛtplīhnoś ca bhavati ||10||
vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ kṣīrim āvahet |
māṃsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ saṃprasicyate ||11||
tṛtīyā medodharā; medo hi sarvabhūtānām udarastham aṇvasthiṣu
ca, mahatsu ca majjā bhavati ||12||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāśritaḥ |
athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate |
śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā ||13||
caturthī śleṣmadharā sarva sandhiṣu prāṇabhṛtāṃ
bhavati ||14||
snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravartate |
sandhayaḥ sādhu vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||15||
pañcamī purīṣadharā nāma; yāntaḥkoṣṭhe malam abhivibhajate
pakvāśayasthā ||16||
yakṛtsamantāt koṣṭhaṃ ca tathāntrāṇi samāśritā |
uṇḍu(ndu)kasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā ||17||
ṣaṣṭhī pittadharā ; yā caturvidham annapānam āmāśayāt
pracyutaṃ pakvāśayopasthitaṃ dhārayati ||18||
aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ koṣṭhagataṃ nṛṇām |
taj jīryati yathākālaṃ śoṣitaṃ pittatejasā ||19||
saptamī śukradharā, yā sarvaprāṇināṃ sarvaśarīravyāpinī
||20||
yathā payasi sarpis tu gūḍhaś cekṣau raso yathā |
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇāṃ vidyād bhiṣagvaraḥ ||21||
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpy adhaḥ |
mūtrasrotaḥpathāc chukraṃ puruṣasya pravartate ||22||
kṛtsnadehāśritaṃ śukraṃ prasannamanasas tathā |
strīṣu vyāyacchataś cāpi harṣāt tat saṃpravartate ||23||
gṛhītagarbhāṇām ārtavavahānāṃ srotasāṃ vartmāny avarudhyante
garbheṇa, tasmād gṛhītagarbhāṇām ārtavaṃ na dṛśyate; tatas tad
adhaḥ pratihatam ūrdhvam āgatam aparaṃ copacīyamānam aparety
abhidhīyate ; śeṣaṃ cordhvataram āgataṃ payodharāv
abhipratipadyate, tasmād garbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā
bhavanti ||24||
garbhasya yakṛtplīhānau śoṇitajau, śoṇitaphenaprabhavaḥ
phupphusaḥ , śoṇitakiṭṭaprabhava uṇḍukaḥ ||25||
asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ |
taṃ pacyamānaṃ pittena vāyuś cāpy anudhāvati ||26||
tato 'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiś ca dehinaḥ |
udare pacyamānānām ādhmānād rukmasāravat ||27||
kaphaśoṇitamāṃsānāṃ sārāj jihvā prajāyate |
yathārtham ūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsi dārayet ||28||
anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā |
medasaḥ snehamādāya sirāsnāyutvam āpnuyāt ||29||
sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ |
āśayyābhyāsayogena karoty āśayasaṃbhavam ||30||
raktamedaḥprasādād vṛkkau;
māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇau;
śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ, yadāśrayā hi dhamanyaḥ
prāṇavahāḥ; tasyādho vāmataḥ plīhā phupphusaś ca, dakṣiṇato
yakṛt kloma ca;
tadviśeṣeṇa cetanāsthānam, atas tasmiṃs tamasāvṛte
sarvaprāṇinaḥ svapanti ||31||
bhavati cātra --
puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ hṛdayaṃ syād adhomukham |
jāgratas tad vikasati svapataś ca nimīlati ||32||
nidrāṃ tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti, sā svabhāvata eva
sarvaprāṇino 'bhispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni srotāṃsi
tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā
saṃbhavaty anavabodhinī, sā pralayakāle; tamobhūyiṣṭhānām
ahaḥsu niśāsu ca bhavati, rajobhūyiṣṭhānām animittaṃ,
sattvabhūyiṣṭhānām ardharātre; kṣīṇaśleṣmaṇām anilabahulānāṃ
manaḥśarīrābhitāpavatāṃ ca naiva, sā vaikārikī bhavati ||33||
bhavataś cātra --
hṛdayaṃ cetanāsthānam uktaṃ suśruta ! dehinām |
tamo 'bhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinam ||34||
nidrāhetus tamaḥ, sattvaṃ bodhane hetur ucyate |
svabhāva eva vā hetur garīyān parikīrtyate ||35||
pūrvadehānubhūtāṃs tu bhūtātmā svapataḥ prabhuḥ |
rajoyuktena manasā gṛhṇāty arthāñ śubhāśubhān ||36||
karaṇānāṃ tu vaikalye tamasābhipravardhite |
asvapann api bhūtātmā prasupta iva cocyate ||37||
sarvartuṣu divāsvāpaḥ pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt,
pratiṣiddheṣv api tu
bālavṛddhastrīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānām
abhuktavatāṃ medaḥsvedakapharasaraktakṣīṇānām ajīrṇināṃ ca
muhūrtaṃ divāsvapanam apratiṣiddham | rātrāv api jāgaritavatāṃ
jāgaritakālād ardham iṣyate divāsvapanam | vikṛtirhi
divāsvapno nāma; tatra svapatām adharmaḥ sarvadoṣaprakopaś ca,
tatprakopāc ca
kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamardārocakajvarāgnidaurbalyāni
bhavanti; rātrāv api jāgaritavatāṃ vātapittanimittāsta
evopadravā bhavanti ||38||
bhavanti cātra
tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnaṃ ca varjayet |
jñātvā doṣakarāvetau budhaḥ svapnaṃ mitaṃ caret ||39||
arogaḥ sumanā hyevaṃ balavarṇānvito vṛṣaḥ |
nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāḥ śatam ||40||
(nidrā sātmyīkṛtā yais tu rātrau ca yadi vā divā|)
divārātrau ca ye nityaṃ svapnajāgaraṇocitāḥ |
na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāgratāṃ vāpi jāyate ||41||
nidrānāśo 'nilāt pittān manastāpāt kṣayād api |
saṃbhavaty abhighātāc ca pratyanīkaiḥ praśāmyati ||42||
nidrānāśe 'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam |
gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca ||43||
śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyair aikṣavasaṃskṛtaiḥ |
bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ ||44||
rasair bileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca |
drākṣāsitekṣudravyāṇām upayogo bhaven niśi ||45||
śayanāsanayānāni manojñāni mṛdūni ca |
nidrānāśe tu kurvīta tathānyāny api buddhimān ||46||
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca |
laṅghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||47||
kaphamedoviṣārtānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam |48|
divāsvapnaś ca tṛṭśūlahikkājīrṇātisāriṇām ||48||
indriyārtheṣv asaṃprāptir gauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ |
nidrārtasyeva yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet ||49||
pītvaikam anilocchvāsam udveṣṭan vivṛtānanaḥ |
yaṃ muñcati sanetrāsraṃ sa jṛmbha iti saṃjñitaḥ ||50||
yo 'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ |
klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ ||51||
sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā |
śaktasya cāpy anutsāhaḥ karmasv ālasyam ucyate ||52||
utkliśyānnaṃ na nirgacchet prasekaṣṭhīvaneritam |
hṛdayaṃ pīḍyate cāsya tam utkleśaṃ vinirdiśet ||53||
vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ bhramaḥ |
na cānnam abhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet ||54||
ārdracarmāvanaddhaṃ vā yo gātraṃ manyate naraḥ |
tathā guru śiro 'tyarthaṃ gauravaṃ tad vinirdiśet ||55||
mūrcchā pittatamaḥprāyā, rajaḥpittānilād bhramaḥ |
tamovātakaphā ttandrā, nidrā śleṣmatamobhavā ||56||
garbhasya khalu rasanimittā mārutādhmānanimittā ca parivṛddhir
bhavati ||57||
bhavanti cātra
tasyāntareṇa nābhes tu jyotiḥsthānaṃ dhruvaṃ smṛtam |
tad ādhamati vātas tu dehas tenāsya vardhate ||58||
ūṣmaṇā sahitaś cāpi dārayaty asya mārutaḥ |
ūrdhvaṃ tiryagadhastāc ca srotāṃsy api yathā tathā ||59||
dṛṣṭiś ca romakūpāś ca na vardhante kadācana |
dhruvāṇy etāni martyānām iti dhanvantarer matam ||60||
śarīre kṣīyamāṇe 'pi vardhete dvāvimau sadā |
svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||61||
sapta prakṛtayo bhavanti --- doṣaiḥ pṛthak, dviśaḥ, samastaiś
ca ||62||
śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaved doṣa utkaṭaḥ |
prakṛtir jāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||63||
tatra vātaprakṛtiḥ prajāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagaḥ steno
matsaryanāryo gāndharvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇo
'lparūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ krāthī dantakhādī ca bhavati ||64||
adhṛtir adṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ kṛśaparuṣo dhamanītataḥ
pralāpī | drutagatir aṭano 'navasthitātmā viyati ca gacchati
saṃbhrameṇa suptaḥ ||65||
avyavasthitamatiś caladṛṣṭir mandaratnadhanasaṃcayamitraḥ |
kiṃcid eva vilapaty anibaddhaṃ mārutaprakṛtir eṣa manuṣyaḥ
||66||
(vātikāś cājagomāyuśaśākhūṣṭraśunāṃ tathā |
gṛdhrakākakharādīnām anūkaiḥ kīrtitā narāḥ) ||67||
pittaprakṛtis tu svedano durgandhaḥ
pītaśithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo
durbhago valīpalitakhālity ajuṣṭo bahubhuguṣṇadveṣī
kṣiprakopaprasādo madhyabalo madhyāyuś ca bhavati ||68||
medhāvī nipuṇamatir vigṛhya
vaktā tejasvī samitiṣu durnivāravīryaḥ |
suptaḥ san kanakapalāśakarṇikārān
saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāḥ ||69||
na bhayāt praṇamed anateṣv amṛduḥ
praṇateṣv api sāntvanadānaruciḥ |
bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ
sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ ||70||
(bhujaṅgolūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ |
vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikās tu narāḥ smṛtāḥ )
||71||
śleṣmaprakṛtis tu dūrvendīvaranistriṃśārdrāriṣṭakaśarakāṇḍānām
anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ kṛtajño
dhṛtimān sahiṣṇur alolupo balavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairaś ca
bhavati ||72||
śuklākṣaḥ sthirakuṭilālinīlakeśo lakṣmīvān
jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ |
suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān saṃpaśyed api ca jalāśayān
manojñān ||73||
raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ
sattvaguṇopapannaḥ | kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṃ jñeyo
balāsaprakṛtirmanuṣyaḥ ||74||
(dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya cirāt pradadāti
bahu | pariniścitavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś ca bhavet
sa sadā ||75||
brahmarudrendravaruṇaiḥ siṃhāśvagajagovṛṣaiḥ |
tārkṣyahaṃsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ ) ||76||
dvayor vā tisṛṇāṃ vāpi prakṛtīnāṃ tu lakṣaṇaiḥ |
jñātvā saṃsargajā vaidyaḥ prakṛtīr abhinirdiśet ||77||
prakopo vānyathābhāvo kṣayo vā nopajāyate |
prakṛtīnāṃ svabhāvena jāyate tu gatāyuṣaḥ ||78||
viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipadyate |
tadvat prakṛtayo martyaṃ śaknuvanti na bādhitum ||79||
prakṛtimiha narāṇāṃ bhautikīṃ kecid āhuḥ pavanadahanatoyaiḥ
kīrtitās tās tu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ pārthivaś ca
kṣamāvān śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mahadbhiḥ ||80||
śaucam āstikyam abhyāso vedeṣu gurupūjanam |
priyātithitvam ijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam ||81||
māhātmyaṃ śauryam ājñā ca satataṃ śāstrabuddhitā |
bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ cāpi māhendraṃ kāyalakṣaṇam ||82||
śītasevā sahiṣṇutvaṃ paiṅgalyaṃ harikeśatā |
priyavāditvam ity etad vāruṇaṃ kāyalakṣaṇam ||83||
madhyasthatā sahiṣṇutvam arthasyāgamasaṃcayau |
mahāprasavaśaktitvaṃ kauberaṃ kāyalakṣaṇam ||84||
gandhamālyapriyatvaṃ ca nṛtyavāditrakāmitā |
vihāraśīlatā caiva gāndharvaṃ kāyalakṣaṇam ||85||
prāptakārī dṛḍhotthāno nirbhayaḥ smṛtimāñ chuciḥ |
rāgamohamadadveṣair varjito yāmyasattvavān ||86||
japavratabrahmacaryahomādhyayanasevinam |
jñānavijñānasaṃpannam ṛṣisattvaṃ naraṃ viduḥ ||87||
saptaite sāttvikāḥ kāyā
rājasāṃs tu nibodha me |
aiśvaryavantaṃ raudraṃ ca śūraṃ caṇḍam asūyakam ||88||
ekāśinaṃ caudarikam āsuraṃ sattvam īdṛśam |
tīkṣṇam āyāsinaṃ bhīruṃ caṇḍaṃ māyānvitaṃ tathā ||89||
vihārācāracapalaṃ sarpasattvaṃ vidur naram |
pravṛddhakāmasevī cāpy ajasrāhāra eva ca ||90||
amarṣaṇo 'navasthāyī śākunaṃ kāyalakṣaṇam |
ekāntagrāhitā raudram asūyā dharmabāhyatā ||91||
bhṛśamātraṃ tamaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇam |
ucchiṣṭāhāratā taikṣṇyaṃ
sāhasapriyatā tathā ||92||
strīlolupatvaṃ nairlajjyaṃ paiśācaṃ kāyalakṣaṇam |
asaṃvibhāgam alasaṃ duḥkhaśīlam asūyakam ||93||
lolupaṃ cāpy adātāraṃ pretasattvaṃ vidur naram |
ṣaḍ ete rājasāḥ kāyāḥ,
tāmasāṃs tu nibodha me ||94||
durmedhastvaṃ mandatā ca svapne maithunanityatā |
nirākariṣṇutā caiva vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||95||
anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ salilārthitā |
parasparābhimardaś ca matsyasattvasya lakṣaṇam ||96||
ekasthānaratir nityam āhāre kevale rataḥ |
vānaspatyo naraḥ sattvadharmakāmārthavarjitaḥ ||97||
ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vai tāmasās tathā
kāyānāṃ prakṛtīr jñātvā tv anurūpāṃ kriyāṃ caret ||98||
mahāprakṛtayas tv etā rajaḥsattvatamaḥkṛtāḥ |
proktā lakṣaṇataḥ samyag bhiṣak tāś ca vibhāvayet ||99||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ
nāma caturtho 'dhyāyaḥ ||4||
pañcamo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
śukraśoṇitaṃ garbhāśayastham ātmaprakṛtivikārasaṃmūrcchitaṃ
‘garbha’ ity ucyate | taṃ cetanāvasthitaṃ vāyur vibhajati,
teja enaṃ pacati, āpaḥ kledayanti, pṛthivī saṃhanti, ākāśaṃ
vivardhayati; evaṃ vivardhitaḥ sa yadā
hastapādajihvāghrāṇakarṇanitambādibhir aṅgair upetas tadā
‘śarīraṃ’ iti saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍaṅgaṃ --- śākhāś
catasro, madhyaṃ pañcamaṃ, ṣaṣṭhaṃ śira iti ||3||
ataḥ paraṃ pratyaṅgāni vakṣyante -
mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācibukabastigrīvā ity etā
ekaikāḥ,
karṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavaṅkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphigjānukūrparabāhūruprabhṛtayo
dve dve, viṃśatir aṅgulayaḥ, srotāṃsi vakṣyamāṇāni , eṣa
pratyaṅgavibhāga uktaḥ ||4||
tasya punaḥ saṃkhyānaṃ --- tvacaḥ kalā dhātavo malā doṣā
yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayamāśayā antrāṇi vṛkkau
srotāṃsi kaṇḍarā jālāni kūrcā rajjavaḥ sevanyaḥ saṃghātāḥ
sīmantā asthīni sandhayaḥ snāyavaḥ peśyo marmāṇi sirā dhamanyo
yogavahāni srotāṃsi ca ||5||
tvacaḥ sapta, kalāḥ sapta, āśayāḥ sapta, dhātavaḥ sapta, sapta
sirāśatāni, pañca peśīśatāni, nava snāyuśatāni,
trīṇyasthiśatāni, dve daśottare saṃdhiśate, saptottaraṃ
marmaśataṃ, caturviṃśatirdhamanyaḥ, trayo doṣāḥ, trayo malāḥ,
nava srotāṃsi, (ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ, ṣoḍaśa jālāni, ṣaṭ kūrcāḥ,
catasro rajjavaḥ, sapta sevanyaḥ, caturdaśa saṃghātāḥ,
caturdaśa sīmantāḥ, dvāviṃśatir yogavahāni srotāṃsi,
dvikānyantrāṇi ) ceti samāsaḥ ||6||
vistāro 'ta ūrdhvaṃ --- tvaco 'bhihitāḥ kalā dhātavo malā doṣā
yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayaṃ vṛkkau ca ||7||
āśayās tu --- vātāśayaḥ, pittāśayaḥ, śleṣmāśayo, raktāśaya,
āmāśayaḥ, pakvāśayo, mūtrāśayaḥ , strīṇāṃ garbhāśayo 'ṣṭama
iti ||8||
sārdhatrivyāmānyantrāṇi puṃsāṃ, strīṇāmardhavyāmahīnāni ||9||
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotāṃsi narāṇāṃ
bahirmukhāni, etāny eva strīṇām aparāṇi ca trīṇi dve stanayor
adhastād raktavahaṃ ca ||10||
ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ --- tāsāṃ catasraḥ pādayoḥ, tāvatyo
hastagrīvāpṛṣṭheṣu; tatra hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ nakhā
agraprarohāḥ, grīvāhṛdayanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ
meḍhraṃ, śroṇipṛṣṭhanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ bimbaṃ,
mūrdhoruvakṣo'ṃsapiṇḍādīnāṃ ca ||11||
māṃsasirāsnāyvasthijālāni pratyekaṃ catvāri; tāni
maṇibandhagulphasaṃśritāni parasparanibaddhāni
parasparagavākṣitāni ceti, yair gavākṣitam idaṃ śarīram ||12||
ṣaṭ kūrcāḥ, te hastapādagrīvāmeḍhreṣu; hastayor dvau, pādayor
dvau, grīvāmeḍhrayor ekaikaḥ ||13||
mahatyo māṃsarajjavaś catasraḥ --- pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ
peśīnibandhanārthaṃ dve bāhye, ābhyantare ca dve ||14||
sapta sevanyaḥ ; sirasi vibhaktāḥ pañca, jihvāśephasor ekaikā;
tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa ||15||
caturdaśāsthnāṃ saṃghātāḥ; teṣāṃ trayo gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu,
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau, trikaśirasor ekaikaḥ
||16||
caturdaśaiva sīmantāḥ; te cāsthisaṅghātavadgaṇanīyāḥ, yatas
tair yuktā asthisaṃghātāḥ; ye hy uktāḥ saṃghātās te khalv
aṣṭādaśaikeṣām ||17||
trīṇi saṣaṣṭāny asthiśatāni vedavādino bhāṣante; śalyatantreṣu
tu trīṇy eva śatāni | teṣāṃ saviṃśam asthiśataṃ śākhāsu,
saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu, grīvāṃ praty
ūrdhvaṃ triṣaṣṭiḥ, evam asthnāṃ trīṇi śatāni pūryante ||18||
ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ trīṇi trīṇi tāni pañcadaśa,
talakūrcagulphasaṃśritāni daśa, pārṣṇyām ekaṃ, jaṅghāyāṃ dve,
jānuny ekam, ekam ūrāv iti, triṃśadevam ekasmin sakthni
bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; śroṇyāṃ pañca,
teṣāṃ gudabhaganitambeṣu catvāri, trikasaṃśritam ekaṃ, pārśve
ṣaṭtriṃśad ekasmin , dvitīye 'pyevaṃ, pṛṣṭhe triṃśat,
aṣṭāvurasi , dve aṃsaphalake ; grīvāyāṃ nava, kaṇṭhanāḍyāṃ
catvāri, dve hanvoḥ , dantā
dvātriṃśat, nāsāyāṃ trīṇi, ekaṃ tāluni, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣv
ekaikaṃ, ṣaṭ śirasīti ||19||
etāni pañcavidhāni bhavanti; tad yathā-
kapālarucakataruṇavalayanalakasaṃjñāni | teṣāṃ
jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhaśiraḥsu kapālāni, daśanās tu
rucakāni , ghrāṇakarṇagrīvākṣikoṣeṣu taruṇāni,
pārśvapṛṣṭhoraḥsu valayāni , śeṣāṇi nalakasaṃjñāni ||20||
bhavanti cātra
abhyantaragataiḥ sārair yathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ |
asthisārais tathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam ||21||
tasmāc ciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām |
asthīni na vinaśyanti sārāṇy etāni dehinām || 22||
māṃsāny atra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā |
asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti vā ||23||
sandhayas tu dvividhāś ceṣṭāvantaḥ , sthirāś ca ||24||
śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantas tu sandhayaḥ |
śeṣās tu sandhayaḥ sarve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ ||25||
saṅkhyātas tu daśottare dve śate | teṣāṃ śākhāsvaṣṭaṣaṣṭiḥ,
ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ tryaśītiḥ | ekaikasyāṃ
pādāṅgulyāṃ trayas trayaḥ, dvāvaṅguṣṭhe, te caturdaśa;
jānugulphavaṅkṣaṇeṣv ekaikaḥ, evaṃ saptadaśaikasmin sakthni
bhavanti; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; trayaḥ
kaṭīkapāleṣu, caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe, tāvanta eva
pārśvayoḥ, urasy aṣṭau; tāvanta eva grīvāyāṃ, trayaḥ kaṇṭhe,
nāḍīṣu hṛdayaklomanibaddhāsvaṣṭādaśa, dantaparimāṇā
dantamūleṣu, ekaḥ kākalake nāsāyāṃ ca, dvau vartmamaṇḍalayor
netrāśrayau, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣv ekaikaḥ, dvau hanusandhī, dvāv
upariṣṭād bhruvoḥ śaṅkhayoś ca, pañca śiraḥkapāleṣu, eko
mūrdhni ||26||
ta ete sandhayo 'ṣṭavidhāḥ-
korolūkhalasāmudgaprataratunnasevanīvāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṅkhāvartāḥ
| teṣām aṅgulimaṇibandhagulphajānukūrpareṣu korāḥ sandhayaḥ,
kakṣāvaṅkṣaṇadaśaneṣūlūkhalāḥ, aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu
sāmudgāḥ, grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ, śiraḥkaṭīkapāleṣu
tunnasevanyaḥ, hanvor ubhayatas tu vāyasatuṇḍāḥ,
kaṇṭhahṛdayanetraklomanāḍīṣu maṇḍalāḥ, śrotraśṛṅgāṭakeṣu
śaṅkhāvartāḥ | teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ
||27||
asthnāṃ tu sandhayo hyete kevalāḥ parikīrtitāḥ |
peśīsnāyusirāṇāṃ tu sandhisaṅkhyā na vidyate ||28||
nava snāyuśatāni | tāsāṃ śākhāsu ṣaṭśatāni, dve śate triṃśac
ca koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ tu
pādāṅgulyāṃ ṣaṇ nicitās tās triṃśat , tāvatya eva
talakūrcagulpheṣu, tāvatya eva jaṅghāyāṃ, daśa jānuni,
catvāriṃśadūrau, daśa vaṅkṣaṇe, śatam adhyardham evam ekasmin
sakthni bhavanti; etenetarasakthi bahū ca vyākhyātau; ṣaṣṭiḥ
kaṭyāṃ, pṛṣṭhe 'śītiḥ, pārśvayoḥ ṣaṣṭiḥ, urasi triṃśat;
ṣaṭtriṃśadgrīvāyāṃ, mūrdhni catustriṃśat; evaṃ nava
snāyuśatāni vyākhyātāni bhavanti ||29||
bhavanti cātra
snāyūś caturvidhā vidyāt tās tu sarvā nibodha me |
pratānavatyo vṛttāś ca pṛthvyaś ca śuṣirās tathā ||30||
pratānavatyaḥ śākhāsu sarvasandhiṣu cāpy atha |
vṛttās tu kaṇḍarāḥ sarvā vijñeyāḥ kuśalairiha ||31||
āmapakvāśayānteṣu bastau ca śuṣirāḥ khalu |
pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthulāś ca śirasyatha ||32||
nauryathā phalakāstīrṇā bandhanairbahubhir yutā |
bhārakṣamā bhaved apsu nṛyuktā susamāhitā ||33||
evam eva śarīre 'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
snāyubhir bahubhir baddhāstena bhārasahā narāḥ ||34||
na hy asthīni na vā peśyo na sirā na ca sandhayaḥ |
vyāpāditās tathā hanyuryathā snāyuḥ śarīriṇam ||35||
yaḥ snāyūḥ pravijānāti bāhyāś cābhyantarās tathā |
sa gūḍhaṃ śalyamāhartuṃ dehācchaknoti dehinām ||36||
pañca peśīśatāni bhavanti | tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu,
koṣṭhe ṣaṭṣaṣṭiḥ, grīvāṃ praty ūrdhvaṃ catustriṃśat |
ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ tisras tisras tāḥ pañcadaśa, daśa prapade, pādopari
kūrcasanniviṣṭāstāvatya eva, daśa gulphatalayoḥ,
gulphajānvantare viṃśatiḥ, pañca jānuni, viṃśatir ūrau , daśa
vaṅkṣaṇe, śatam evam ekasmin sakthni bhavati; etenetarasakthi
bāhū ca vyākhyātau; tisraḥ pāyau, ekā meḍhre, sevanyāṃ cāparā,
dve vṛṣaṇayoḥ , sphicoḥ pañca pañca, dve bastiśirasi,
pañcodare , nābhyām ekā, pṛṣṭhordhvasanniviṣṭāḥ pañca pañca
dīrghāḥ, ṣaṭ pārśvayoḥ, daśa vakṣasi, akṣakāṃsau prati
samantāt sapta, dve hṛdayāmāśayayoḥ, ṣaṭ
yakṛtplīhoṇḍu(ndu)keṣu; grīvāyāṃ catasraḥ, aṣṭau hanvoḥ ,
ekaikā kākalakagalayoḥ, dve tāluni, ekā jihvāyāṃ, dve
oṣṭhayoḥ, dve nāsāyāṃ , dve netrayoḥ, gaṇḍayoś catasraḥ,
karṇayor dve, catasro lalāṭe, ekā śirasīti ; evam etāni pañca
peśīśatāni ||37||
bhavati cātra --
sirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaś ca śarīriṇām |
peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ ||38||
strīṇāṃ tu viṃśatir adhikā | daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin
pañca pañceti, yauvane tāsāṃ parivṛddhiḥ; apatyapathe catasraḥ
--- tāsāṃ prasṛte abhyantarato dve, mukhāśrite bāhye ca vṛtte
dve, garbhacchidrasaṃśritāstisraḥ, śukrārtavapraveśinyas tisra
eva | pittapakvāśayayor madhye garbhaśayyā, yatra garbhas
tiṣṭhati ||39||
tāsāṃ
bahalapelavasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśabhāvāḥ
sandhyasthisirāsnāyupracchādakā yathāpradeśaṃ svabhāvata eva
bhavanti ||40||
bhavati cātra --
puṃsāṃ peśyaḥ purastād yāḥ proktā lakṣaṇamuṣkajāḥ |
strīṇām āvṛtya tiṣṭhanti phalam antargataṃ hi tāḥ ||41||
marmasirādhamanīsrotasāmanyatra pravibhāgaḥ ||42||
śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā sā prakīrtitā |
tasyāstṛtīye tvāvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā ||43||
yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ |
tatsaṃsthānāṃ tathārūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ ||44||
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbho garbhāśaye striyāḥ |
sa yoniṃ śirasā yāti svabhāvāt prasavaṃ prati ||45||
tvakparyantasya dehasya yo 'yam aṅgaviniścayaḥ |
śalyajñānād ṛte naiṣa varṇyate 'ṅgeṣu keṣucit ||46||
tasmān niḥsaṃśayaṃ jñānaṃ hartrā śalyasya vāñchatā |
śodhayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo 'ṅgaviniścayaḥ ||47||
pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭaṃ ca yad bhavet |
samāsatas tad ubhayaṃ bhūyo jñānavivardhanam ||48||
tasmāt samastagātram aviṣopahatam adīrghavyādhipīḍitam
avarṣaśatikaṃ niḥsṛṣṭāntrapurīṣaṃ puruṣam āvahanty āmāpagāyāṃ
nibaddhaṃ pañjarasthaṃ muñja valkala kuśa śaṇādīnām anyatamenāveṣṭitāṅgam
aprakāśe deśe kothayet, samyak prakuthitaṃ coddhṛtya, tato
dehaṃ saptarātrād uśīra bāla veṇu balvaja kūrcānām anyatamena śanaiḥ śanair
avagharṣayaṃs tvagādīn sarvān eva bāhyābhyantarān
aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān lakṣayec cakṣuṣā ||49||
na śakyaś cakṣuṣā draṣṭuṃ dehe sūkṣmatamo vibhuḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbhir eva ca ||50||
śarīre caiva śāstre ca dṛṣṭārthaḥ syād viśāradaḥ |
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandeham avāpohyācaret kriyāḥ ||51||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne
śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaśārīraṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ ||5||
ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ |
athātaḥ pratyekam armanirdeśaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
saptottaraṃ marmaśatam | tāni marmāṇi pañcātmakāni bhavanti;
tad yathā --- māṃsamarmāṇi, sirāmarmāṇi, snāyumarmāṇi,
asthimarmāṇi, sandhimarmāṇi ceti | na khalu
māṃsasirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavanti,
yasmān nopalabhyante ||3||
tatraikādaśa māṃsamarmāṇi, ekacatvāriṃśat sirāmarmāṇi,
saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi, aṣṭāv asthimarmāṇi, viṃśatiḥ sandhimarmāṇi ceti | tad etat
saptottaraṃ marmaśatam ||4||
teṣām ekādaśaikasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca
vyākhyātau, udarorasor dvādaśa, caturdaśa pṛṣṭhe, grīvāṃ
pratyūrdhvaṃ saptatriṃśat ||5||
tatra sakthimarmāṇi
kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendrabastijānvāṇyurvilohitākṣāṇi
viṭapaṃ ceti, etenetaratsakthi vyākhyātam | udarorasos tu
gudabastinābhihṛdayastanamūlastanarohitāpalāpānyapastambhau
ceti | pṛṣṭhamarmāṇi tu
kaṭīkataruṇakukundaranitambapārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakānyaṃsau
ceti | bāhumarmāṇi tu
śipratalahṛdayakūrcakūrcaśiromaṇibandhendrabastikūrparāṇyurvīlohitākṣāṇi
kakṣadharaṃ ceti; etenetaro bāhurvyākhyātaḥ | jatruṇa ūrdhvaṃ
catasro dhamanyo 'ṣṭau mātṛkā dve kṛkāṭike dve vidhure dve
phaṇe dvāv apāṅgau dvāv āvartau dvāv utkṣepau dvau śaṅkhāv ekā
sthapanī pañca sīmantāś catvāri śṛṅgāṭakāny eko 'dhipatir iti
||6||
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni māṃsamarmāṇi,
nīladhamanīmātṛkāśṛṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣorvyaḥ
sirāmarmāṇi,
āṇī(ṇi)viṭapakakṣadharakūrcakūrcaśirobastikṣiprāṃsavidhurotkṣepāḥ
snāyumarmāṇi,
kaṭīkataruṇanitambāṃsaphalakaśaṅkhāstvasthimarmāṇi,
jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartakṛkāṭikāś
ceti sandhimarmāṇi ||7||
tāny etāni pañcavikalpāni bhavanti; tad yathā - --
sadyaḥprāṇaharāṇi, kālāntaraprāṇaharāṇi, viśalyaghnāni,
vaikalyakarāṇi, rujākarāṇi ceti | tatra sadyaḥprāṇaharāṇy
ekonaviṃśatiḥ, kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat, trīṇi
viśalyaghnāni, catuścatvāriṃśad vaikalyakarāṇi, aṣṭau
rujākarāṇīti ||8||
bhavanti cātra
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhasirā gudam |
hṛdayaṃ bastinābhyau(bhī) ca ghnanti sadyo hatāni tu
||9||
vakṣomarmāṇi sīmantatalakṣiprendrabastayaḥ |
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajau bṛhatī ca yā ||10||
nitambāv iti caitāni kālāntaraharāṇi tu |
utkṣepau sthapanī caiva viśalyaghnāni nirdiśet ||11||
lohitākṣāṇi jānūrvīkūrcaviṭapakūrparāḥ |
kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||12||
aṃsāṃsaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇau tathā |
vaikalyakaraṇāny āhur āvartau dvau tathaiva ca ||13||
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kūrcaśirāṃsi ca |
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān |
kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca ||14||
marmāṇi
māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ; teṣu svabhāvata eva
viśeṣeṇa prāṇās tiṣṭhanti; tasmān marmasv abhihatās tāṃs tān
bhāvān āpadyante ||15||
tatra sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu
kṣapayanti; kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu
kṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu kālāntareṇa kṣapayanti;
viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni, śalyamukhāvaruddho yāvad
antarvāyus tiṣṭhati tāva jīvati, uddhṛtamātre tu śalye
marmasthānāśrito vāyurniṣkrāmati, tasmāt saśalyo
jīvatyuddhṛtaśalyo mriyate (pākātpatitaśalyo vā jīvati);
vaikalyakarāṇi saumyāni, somo hi sthiratvāc chaityāc ca
prāṇāvalambanaṃ karoti; rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni,
viśeṣataś ca tau rujākarau; pāñcabhautikīṃ ca rujām āhur eke
||16||
kecid āhur māṃsādīnāṃ pañcānām api samastānāṃ vivṛddhānāṃ
samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi, ekahīnānām alpānāṃ vā
kālāntaraprāṇaharāṇi, dvihīnānāṃ viśalyaprāṇaharāṇi ,
trihīnānāṃ vaikalyakarāṇi, ekasminn eva rujākarāṇīti | naivaṃ,
yato 'sthimarmasvapyabhihateṣu śoṇitāgamanaṃ bhavati ||17||
caturvidhā yās tu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmasu sanniviṣṭāḥ
| snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhīn santarpya dehaṃ prati
yāpayanti ||18||
tataḥ kṣate marmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti
| vivardhamānas tu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye
||19||
rujābhibhūtaṃ tu tataḥ śarīraṃ pralīyate naśyati cāsya saṃjñā
|
ato hi śalyaṃ vinihartumicchanmarmāṇi yatnena parīkṣya karṣet
||20||
etena śeṣaṃ vyākhyātam ||21||
tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati,
kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyam āpādayati,
viśalyaghnaṃ vaikalyakaraṃ ca bhavati, vaikalyakaraṃ
kālāntareṇa kleśayati rujāṃ ca karoti, rujākaram atīvravedanaṃ
bhavati ||22||
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarān mārayanti,
kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣān māsād vā, teṣv api tu kṣiprāṇi
kadācid āśu mārayanti, viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca
kadācid atyabhihatāni mārayanti ||23||
ata ūrdhvaṃ sakthimarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ --- tatra
pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor madhye kṣipraṃ nāma marma, tatra
viddhasyākṣepakeṇa maraṇaṃ; madhyamāṅgulīm anupūrveṇa madhye
pādatalasya talahṛdayaṃ nāma , tatra rujābhir maraṇaṃ;
kṣiprasyopariṣṭād ubhayataḥ kūrco nāma, tatra pādasya
bhramaṇavepane bhavataḥ; gulphasandher adha ubhayataḥ
kūrcaśiraḥ, tatra rujāśophau; pādajaṅghayoḥ sandhāne gulphaḥ,
tatra rujaḥ stabdhapādatā khañjatā vā; pārṣṇiṃ prati
jaṅghāmadhye indrabastiḥ, tatra śoṇitakṣayeṇa maraṇaṃ;
jaṅghorvoḥ sandhāne jānu, tatra khañjatā; jānuna ūrdhvam
ubhayatas tryaṅgulamāṇī , tatra śophābhivṛddhiḥ
stabdhasakthitā ca; ūrumadhye urvī, tatra śoṇitakṣayāt
sakthiśoṣaḥ; urvyā ūrdhvam adho vaṅkṣaṇasandher ūrumūle
lohitākṣaṃ, tatra lohitakṣayeṇa maraṇaṃ pakṣāghāto vā;
vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapaṃ, tatra ṣāṇḍhyam alpaśukratā
vā bhavati; evam etāny ekādaśa sakthimarmāṇi vyākhyātāni |
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatas tu yāni sakthni
gulphajānuviṭapāni, tāni bāhau maṇibandhakūrparakakṣadharāṇi ;
yathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapam evaṃ vakṣaḥkakṣayor madhye kakṣadharaṃ, tasmin viddhe
ta evopadravāḥ; viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā, kūrparākhye
kuṇiḥ, kakṣadhare pakṣāghātaḥ | evam etāni catuścatvāriṃśac
chākhāsu marmāṇi vyākhyātāni ||24||
ata ūrdhvam udarorasor marmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ --- tatra
vātavarconirasanaṃ sthūlāntrapratibaddhaṃ gudaṃ nāma marma,
tatra sadyomaraṇaṃ; alpamāṃsaśoṇito 'bhyantarataḥ kaṭyāṃ
mūtrāśayo bastiḥ, tatrāpi sadyomaraṇam aśmarīvraṇād ṛte,
tatrāpy ubhayato bhinne na jīvati, ekato bhinne mūtrasrāvī
vraṇo bhavati, sa tu yatnenopakrānto rohati; pakvāmāśayayor
madhye sirāprabhavā nābhiḥ, tatrāpi sadyo maraṇaṃ; stanayor
madhyamadhiṣṭhāyor asyāmāśayadvāraṃ sattvarajastamasām
adhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ, tatrāpi sadya eva maraṇaṃ; stanayor
adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle, tatra
kaphapūrṇakoṣṭhatayā (kāsaśvāsābhyāṃ ) mriyate; stanacūcukayor
ūrdhvaṃ dvyaṅgulam ubhayataḥ stanarohitau , tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca
mriyate; aṃsakūṭayor adhastāt pārśvoparibhāgayor apalāpau
nāma, tatra raktena pūyabhāvaṃ gatena maraṇaṃ; ubhayatroraso
nāḍyau vātavahe apastambhau nāma, tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā
kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇam; evam etāny udarorasor dvādaśa
marmāṇi vyākhyātāni ||25||
ata ūrdhvaṃ pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ --- tatra pṛṣṭhavaṃśam
ubhayataḥ pratiśroṇikāṇḍamasthinī kaṭīkataruṇe, tatra
śoṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇo hīnarūpaś ca mriyate; pārśvayor
jaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṃśamubhayato kukundare, tatra
sparśājñānamadhaḥkāye ceṣṭopaghātaś ca; śroṇīkāṇḍayor upary
āśayāc chādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau,
tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbalyāc ca maraṇaṃ;
adhaḥpārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyayos tiryag
ūrdhvaṃ ca jaghanāt pārśvasandhī, tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā
mriyate; stanamūlād ṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī, tatra śoṇitātipravṛttinimittair
upadravair mriyate; pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam ubhayatas
trikasaṃbaddhe aṃsaphalake, tatra bāhvoḥ svāpaśoṣau ;
bāhumūrdhagrīvāmadhyeṃ 'sapīṭhaskandhabandhanāvaṃsau, tatra
stabdhabāhutā; evam etāni caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni
||26||
ata ūrdhvamūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmaḥ --- tatra
kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo dve nīle dve ca manye
vyatyāsena , tatra mūkatā svaravaikṛtamarasagrāhitā ca;
grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirā mātṛkāḥ, tatra sadyomaraṇaṃ;
śirogrīvayoḥ sandhāne kṛkāṭike, tatra calamūrdhatā;
karṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃśrite vidhure, tatra bādhiryaṃ;
ghrāṇamārgam ubhayataḥ srotomārgapratibaddhe abhyantarataḥ
phaṇe, tatra gandhājñānaṃ; bhrūpucchāntayor adho 'kṣṇorbāhyato
'pāṅgau, tatrāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvor upari nimnayor
āvartau nāma, tatrāpyāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvor antayor
upari karṇalalāṭayor madhye śaṅkhau, tatra sadyomaraṇaṃ;
śaṅkhayor upari keśānta utkṣepau, tatra saśalyo jīvet pākāt
patitaśalyo vā noddhṛtaśalyaḥ; bhruvor madhye sthapanī,
tatrotkṣepavat; pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma,
tatronmādabhayacittanāśair maraṇaṃ;
ghrāṇaśrotrākṣijihvāsantarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye
sirāsannipātaḥ śṛṅgāṭakāni , tāni catvāri marmāṇi, tatrāpi
sadyomaraṇaṃ ; mastakābhyantaropariṣṭhāt sirāsandhisannipāto
romāvarto 'dhipatiḥ, tatrāpi sadya eva | evam etāni
saptatriṃśad ūrdhvajatrugatāni marmāṇi vyākhyātāni ||27||
bhavanti cātra ślokāḥ --
urvyaḥ śirāṃsi viṭape ca sakakṣapārśve ekaikam aṅgulamitaṃ
stanapūrvamūlam |
viddhyaṅguladvayamitaṃ
maṇibandhagulphaṃ trīṇy eva jānu saparaṃ saha kūrparābhyām
||28||
hṛdbastikūrcagudanābhi vadanti mūrdhni catvāri pañca ca gale
daśa yāni ca dve |
tāni svapāṇitalakuñcitasaṃmitāni śeṣāṇyavehi parivistarato
'ṅgulārdham ||29||
etatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastreṇa karmakaraṇaṃ
parihṛtya kāryam |
pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmād dhi marmasadanaṃ
parivarjanīyam ||30||
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā narāṇāṃ saṅkocamīyurasṛgalpamato
nireti | prāpyāmitavyasanamugramato manuṣyāḥ
saṃcchinnaśākhataruvannidhanaṃ na yānti ||31||
kṣipreṣu tatra sataleṣu hateṣu raktaṃ gacchatyatīva pavanaś ca
rujaṃ karoti | evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā vṛkṣā
ivāyudhanipātanikṛttamūlāḥ ||32||
tasmāt tayor abhihatasya tu pāṇipādaṃ chettavyamāśu
maṇibandhanagulphadeśe
marmāṇi śalyaviṣayārdham udāharanti yasmāc ca marmasu hatā na
bhavanti sadyaḥ ||33||
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena kecit te prāpnuvanti
vikalatvam asaṃśayaṃ hi
saṃbhinnajarjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastranihataiś ca
śarīradeśaiḥ ||34||
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣair yeṣāṃ na marmasu
kṛtā vividhāḥ prahārāḥ
somamārutatejāṃsi rajaḥsattvatamāṃsi ca |
marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate ||35||
marmasv abhihatās tasmān na jīvanti śarīriṇaḥ
indriyārtheṣv asaṃprāptir manobuddhiviparyayaḥ ||36||
rujaś ca vividhās tīvrā bhavanty āśuhare hate |
hate kālāntaraghne tu dhruvaṃ dhātukṣayo nṛṇām ||37||
tato dhātukṣayāj jantur vedanābhiś ca naśyati |
hate vaikalyajanane kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||38||
śarīraṃ kriyayā yuktaṃ vikalatvam avāpnuyāt |
viśalyaghne tu vijñeyaṃ pūrvoktaṃ yac ca kāraṇam ||39||
rujākarāṇi marmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ |
kurvanty ante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||40||
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇād api |
upaghātaṃ vijānīyān marmaṇāṃ tulyalakṣaṇam ||41||
marmābhighātas tu na kaścid asti
yo 'lpātyayo vāpi niratyayo vā |
prāyeṇa marmasv abhitāḍitās tu
vaikalyam ṛcchanty athavā mriyante ||42||
marmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā
narāṇām |
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api
sādhyamānāḥ ||43||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne pratyekamarmanirdeśaśārīraṃ
nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||6||
saptamo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
sapta sirāśatāni bhavanti; yābhir idaṃ śarīram ārāma iva
jalahāriṇībhiḥ kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate 'nugṛhyate
cākuñcanaprasāraṇādibhir viśeṣaiḥ; drumapatrasevanīnām iva
tāsāṃ pratānāḥ; tāsāṃ nābhir mūlaṃ, tataś ca prasaranty
ūrdhvam adhas tiryak ca ||3||
bhavataś cātra ślokau --
yāvatyas tu sirāḥ kāye saṃbhavanti śarīriṇām |
nābhyāṃ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti samantataḥ ||4||
nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhir vyupāśritā |
sirābhir āvṛtā nābhiś cakranābhir ivārakaiḥ ||5||
tāsāṃ mūlasirāś catvāriṃśat; tāsāṃ vātavāhinyo daśa,
pittavāhinyo daśa, kaphavāhinyo daśa, daśa raktavāhinyaḥ |
tāsāṃ tu vātavāhinīnāṃ vātasthānagatānāṃ pañcasaptatiśataṃ
bhavati, tāvatya eva pittavāhinyaḥ pittasthāne, kaphavāhinyaś
ca kaphasthāne, raktavāhinyaś ca yakṛtplīhnoḥ; evam etāni
sapta sirāśatāni ||6||
tatra vātavāhinyaḥ sirā ekasmin sakthni pañcaviṃśatiḥ;
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatas tu koṣṭhe
catustriṃśat; tāsāṃ gudameḍhrāśritāḥ śroṇyāmaṣṭau, dve dve
pārśvayoḥ, ṣaṭ pṛṣṭhe, tāvatya
evodare, daśa vakṣasi | ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrdhvaṃ; tāsāṃ
caturdaśa grīvāyāṃ, karṇayoś catasraḥ, nava jihvāyāṃ, ṣaṇ
nāsikāyāṃ, aṣṭau netrayoḥ, evam etat pañcasaptatiśataṃ
vātavāhinīnāṃ sirāṇāṃ vyākhyātaṃ bhavati | eṣa eva vibhāgaḥ
śeṣāṇām api | viśeṣatas tu pittavāhinyo netrayor daśa,
karṇayor dve; evaṃ raktavahāḥ kaphavahāś ca | evam etāni sapta
sirāśatāni savibhāgāni vyākhyātāni ||7||
bhavanti cātra
kriyāṇām apratīghātam amohaṃ buddhikarmaṇām |
karoty anyān guṇāṃś cāpi svāḥ sirāḥ pavanaś caran ||8||
yadā tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya vividhā rogā jāyante vātasaṃbhavāḥ ||9||
bhrājiṣṇutām annarucim agnidīptim arogatām |
saṃsarpat svāḥ sirāḥ pittaṃ kuryāc cānyān guṇān api ||10||
yadā prakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāsya vividhā rogā jāyante pittasaṃbhavāḥ ||11||
snehamaṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyaṃ balamudīrṇatām |
karotyanyān guṇāṃś cāpi balāsaḥ svāḥ sirāś caran ||12||
yadā tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya vividhā rogā jāyante śleṣmasaṃbhavāḥ ||13||
dhātūnāṃ pūraṇaṃ varṇaṃ sparśajñānam asaṃśayam |
svāḥ sirāḥ saṃcarad raktaṃ kuryāc cānyān guṇān api ||14||
yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāsya vividhā rogā jāyante raktasaṃbhavāḥ ||15||
na hi vātaṃ sirāḥ kāścinna pittaṃ kevalaṃ tathā |
śleṣmāṇaṃ vā vahantyetā ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||16||
praduṣṭānāṃ hi doṣāṇāṃ mūrcchitānāṃ pradhāvatām |
dhruvam unmārgagamanam ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||17||
tatrāruṇā vātavahāḥ pūryante vāyunā sirāḥ |
pittāduṣṇāś ca nīlāś ca, śītā gauryaḥ sthirāḥ kaphāt
asṛgvahās tu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ ||18||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi na vidhyed yāḥ sirā bhiṣak |
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi vyadhāt tāsāṃ dhruvaṃ bhavet ||19||
sirāśatāni catvāri vidyāc chākhāsu buddhimān |
ṣaṭtriṃśac ca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭaṃ ca mūrdhani ||20||
śākhāsu ṣoḍaśa sirāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu |
pañcāśaj jatruṇaś cordhvam avyadhyāḥ parikīrtitāḥ ||21||
tatra sirāśatam ekasmin sakthni bhavati; tāsāṃ jāladharā
tvekā, tisraś cābhyantarāḥ --- tatrorvīsaṃjñe dve,
lohitākṣasaṃjñā caikā, tās tv avyadhyāḥ; etenetarasakthi bāhū
ca vyākhyātau; evamaśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśa śākhāsu |
dvātriṃśacchroṇyāṃ, tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ --- dve dve
viṭapayoḥ , kaṭīkataruṇayoś ca; aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve,
tāsām ekaikām ūrdhvagāṃ pariharet, pārśvasandhigate ca dve;
catasro viṃśatiś ca pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ,
tāsāmūrdhvagāminyau dve dve parihared bṛhatīsire; tāvatya
evodare, tāsāṃ meḍhropari romarājīm ubhayato dve dve
pariharet; catvāriṃśad vakṣasi, tāsāṃ caturdaśāśastrakṛtyāḥ
--- hṛdaye dve, dve dve stanamūle,
stanarohitāpalāpastambheṣūbhayato 'ṣṭau; evaṃ dvātriṃśad
aśastrakṛtyāḥ pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti | catuḥṣaṣṭaṃ sirāśataṃ
jatruṇa ūrdhvaṃ bhavati; tatra ṣaṭpañcāśacchirodharāyāṃ ,
tāsāmaṣṭau catasraś ca marmasaṃjñāḥ pariharet, dve
kṛkāṭikayoḥ, dve vidhurayoḥ, evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ;
hanvor ubhayato 'ṣṭāv aṣṭau, tāsāṃ tu sandhidhamanyau dve dve
pariharet; ṣaṭtriṃśajjihvāyāṃ, tāsāmadhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyāḥ,
rasavahe dve, vāgvahe ca dve; dvirdvādaśa nāsāyāṃ, tāsām
aupanāsikyaś catasraḥ pariharet, tāsām eva ca tālunyekāṃ
mṛdāvuddeśe; aṣṭatriṃśadubhayor netrayoḥ , tāsām ekaikām
apāṅgayoḥ pariharet; karṇayor daśa, tāsāṃ śabdavāhinīm ekaikāṃ
pariharet; nāsānetragatās tu lalāṭe ṣaṣṭiḥ, tāsāṃ
keśāntānugatāś catasra, āvartayor ekaikā, sthapanyāṃ caikā
parihartavyā; śaṅkhayor daśa, tāsāṃ śaṅkhasandhigatām ekaikāṃ
pariharet; dvādaśa mūrdhni, tāsām utkṣepayor dve pariharet,
sīmanteṣv ekaikām, ekām adhipatāv iti; evam aśastrakṛtyāḥ
pañcāśaj jatruṇa ūrdhvam iti ||22||
bhavati cātra --
vyāpnuvanty abhito dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ |
pratānāḥ padminīkandād bisādīnāṃ yathā jalam ||23||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ
nāma saptamo 'dhyāyaḥ ||7||
aṣṭamo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ sirāvyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyapādhvastrīkarśitavamitaviriktāsthāpitānuvāsitajāgaritaklībakṛśagarbhiṇīnāṃ
kāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarākṣepakapakṣāghātopavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṃ
ca sirāṃ na vidhyet , yāś cāvyadhyāḥ, vyadhyāś cādṛṣṭāḥ,
dṛṣṭāś cāyantritāḥ, yantritāś cānutthitā iti ||3||
śoṇitāvasekasādhyāś ca ye vikārāḥ prāgabhihitās teṣu cāpakveṣv
anyeṣu cānukteṣu yathābhyāsaṃ yathānyāyaṃ ca sirāṃ vidhyet
||4||
pratiṣiddhānām api ca viṣopasarge ātyayike ca sirāvyadhanam
apratiṣiddham ||5||
tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathādoṣapratyanīkaṃ dravaprāyam
annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūṃ pītavantaṃ vā yathākālam
upasthāpyāsīnaṃ sthitaṃ vā prāṇān abādhamāno
vastrapaṭṭacarmāntarvalkalalatānām anyatamena yantrayitvā
nātigāḍhaṃ nātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya prāptaṃ śastram
ādāya sirāṃ vidhyet ||6||
naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na cābhrite |
sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||7||
tatra vyadhyasiraṃ puruṣaṃ pratyādityamukham
aratnimātrocchrite upaveśyāsane sakthnor ākuñcitayor niveśya
kūrpare sandhidvayasyopari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī
manyayoḥ sthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṃ grīvāmuṣṭyor upari
parikṣipyānyena puruṣeṇa paścāt sthitena vāmahastenottānena
śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā tato brūyāt --- dakṣiṇahastena
sirotthāpanārthaṃ nātyāyataśithilaṃ yantram āveṣṭayeti,
asṛksrāvaṇārthaṃ ca yantraṃ pṛṣṭhamadhye pīḍayeti,
karmapuruṣaṃ ca vāyupūrṇamukhaṃ sthāpayet ; eṣa
uttamāṅgagatānām antarmukhavarjānāṃ sirāṇāṃ vyadhane
yantraṇavidhiḥ | pādavyadhyasirasya pādaṃ same sthāne
susthitaṃ sthāpayitvānyaṃ pādam īṣatsaṅkucitam uccaiḥ kṛtvā
vyadhyasiraṃ pādaṃ jānusandher adhaḥ śāṭakenāveṣṭya hastābhyāṃ
prapīḍya gulphaṃ vyadhyapradeśasyopari caturaṅgule plotādīnām
anyatamena baddhvā vā pādasirāṃ vidhyet | athopariṣṭhāddhastau
gūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī samyagāsane sthāpayitvā sukhopaviṣṭasya
pūrvavad yantraṃ baddhvā hastasirāṃ vidhyet |
gṛdhrasīviśvācyoḥ saṅkucitajānukūrparasya |
śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnāmitapṛṣṭhasyāvākśiraskasyopaviṣṭasya |
visphūrjitapṛṣṭhasya vidhyet | udarorasoḥ
prasāritoraskasyonnāmitaśiraskasya visphūrjitadehasya |
bāhubhyām avalambamānadehasya pārśvayoḥ | anāmitameḍhrasya
meḍhre | unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhojihvāyām |
ativyāttānanasya tāluni dantamūleṣu ca | evaṃ yantropāyān
anyāṃś ca sirotthāpanahetūn buddhyāvekṣya śarīravaśena
vyādhivaśena ca vidadhyāt ||8||
māṃsaleṣv avakāśeṣu yavamātraṃ śastraṃ nidadhyāt, ato
'nyathārdhayavamātraṃ vrīhimātraṃ vā vrīhimukhena, asthnām
upari kuṭhārikayā vidhyedardhayavamātram ||9||
vyabhre varṣāsu vidhyet tu grīṣmakāle tu śītale |
hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||10||
samyakśastranipātena dhārayā yā sravedasṛk |
muhūrtaṃ ruddhā tiṣṭhec ca suviddhāṃ tāṃ vinirdiśet ||11||
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvaṃ sravati pītikā |
tathā sirāsu viddhāsu duṣṭam agre pravartate ||12||
mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tṛṣitasya ca |
na vahanti sirā viddhās tathānutthitayantritāḥ ||13||
kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayābhihatasya ca |
bhūyo 'parāhṇe visrāvyā sāparedyus tryahe 'pi vā ||14||
raktaṃ saśeṣadoṣaṃ tu kuryād api vicakṣaṇaḥ |
na cātiniḥsrutaṃ kuryāc cheṣaṃ saṃśamanair jayet ||15||
balino bahudoṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ |
paraṃ pramāṇamicchanti prasthaṃ śoṇitamokṣaṇe ||16||
tatra pādadāhapāda harṣa cippavisarpavātaśoṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārīprabhṛtiṣu
kṣipramarmaṇa upariṣṭhād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vidhyet,
ślīpade taccikitsite yathā vakṣyate,
kroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātavedanāsu jaṅghāyāṃ gulphasyopari
caturaṅgule, apacyāmindrabasteradhastād dvyaṅgule,
jānusandheruparyadho vā caturaṅgule gṛdhrasyāṃ,
ūrumūlasaṃśritāṃ galagaṇḍe, etenetarasakthi bāhū ca
vyākhyātau; viśeṣatas tu vāmabāhau kūrparasandher abhyantarato
bāhumadhye plīhni kaniṣṭhikānāmikayor madhye vā, evaṃ
dakṣiṇabāhau yakṛddālye (kaphodare ca,) etām eva ca
kāsaśvāsayor apyādiśanti, gṛdhrasyām iva viśvācyāṃ, śroṇiṃ
prati samantād dvyaṅgule pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ,
parivartikopadaṃśaśūkadoṣaśukravyāpatsu meḍhramadhye,
(vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṃ, nābher adhaś caturaṅgule
sevanyā vāmapārśve dakodare ,) vāmapārśve kakṣāstanayor antare
'ntarvidradhau pārśvaśūle ca, bāhuśoṣāvabāhukayor apyeke
vadantyaṃsayor antare, trikasandhimadhyagatāṃ tṛtīyake,
adhaḥskandhasandhigatāmanyatarapārśvasaṃsthitāṃ caturthake,
hanusandhimadhyagatāmapasmāre, śaṅkhakeśāntasandhigatāmuro
'pāṅgalalāṭeṣu conmāde, jihvārogeṣv adhojihvāyāṃ dantavyādhiṣu
ca, tāluni tālavyeṣu, karṇayor upari samantāt karṇaśūle
tadrogeṣu ca, gandhāgrahaṇe nāsārogeṣu ca nāsāgre,
timirākṣipākaprabhṛtiṣvakṣyāmayeṣūpanāsike lālāṭyāmapāṅgyāṃ
vā, etā eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣv iti ||17||
duṣṭavyadhā viṃśatiḥ ---
durviddhātividdhā kuñcitā piccitā kuṭṭitāprasrutātyudīrṇānte
viddhā pariśuṣkā kūṇitā vepitānutthitaviddhā śastrahatā
tiryagviddhāviddhāvyadhyā vidrutā dhenukā punaḥ punarviddhā
sirāsnāyvasthisandhimarmasu ceti ||18||
tatra yā sūkṣmaśastraviddhāvyaktamasṛk sravati rujāśophavatī
ca sā durviddhā, pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ praviśati
śoṇitaṃ śoṇitātipravṛttirvā sātividdhā, kuñcitāyāmapyevaṃ,
kuṇṭhaśastrapramathitā pṛthulībhāvamāpannā piccitā, anāsāditā
punaḥ punarantayoś ca bahuśaḥ śastrābhihatā kuṭṭitā,
śītabhayamūrcchābhir apravṛttaśoṇitā aprasrutā,
tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhātyudīrṇā,
alparaktasrāviṇyanteviddhā, kṣīṇaśoṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā,
caturbhāgāsāditā kiṃcitpravṛttaśoṇitā kūṇitā,
duḥsthānabandhanādvepamānāyāḥ śoṇitasaṃmoho bhavati sā vepitā,
anutthitaviddhāyāmapyevaṃ, chinnātipravṛttaśoṇitā
kriyāsaṅgakarī śastrahatā, tiryakpraṇihitaśastrā kiṃciccheṣā
tiryagviddhā, bahuśaḥ kṣatā hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā,
aśastrakṛtyā avyadhyā, anavasthitaviddhā vidrutā, pradeśasya
bahuśo 'vaghaṭṭanādārohadvyadhā muhurmuhuḥ śoṇitasrāvā
dhenukā, sūkṣmaśastravyadhanādbahuśo bhinnā punaḥ punarviddhā,
snāyvasthisirāsandhimarmasu viddhā rujāṃ śophaṃ vaikalyaṃ
maraṇaṃ cāpādayati ||19||
bhavanti cātra
sirāsu śikṣito nāsti calā hyetāḥ svabhāvataḥ |
matsyavat parivartante tasmād yatnena tāḍayet ||20||
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite |
bhavanti vyāpadaś caitā bahavaś cāpy upadravāḥ ||21||
snehādibhiḥ kriyāyogairna tathā lepanair api |
yānty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||22||
sirāvyadhaścikitsārdhaṃ śalyatantre prakīrtitaḥ |
yathā praṇihitaḥ samyagbastiḥ kāyacikitsite ||23||
tatra snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvasitasirāviddhaiḥ
parihartavyāni --
krodhāyāsamaithunadivāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayanasthānāsanacaṅkramaṇaśītavātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt,
māsam eke manyante | eteṣāṃ vistaram upariṣṭhād vakṣyāmaḥ
||24||
sirāviṣāṇatumbais tu jalaukābhiḥ padais tathā |
avagāḍhaṃ yathāpūrvaṃ nirharedduṣṭaśoṇitam ||25||
avagāḍhe jalaukā syāt pracchannaṃ piṇḍite hitam |
sirāṅgavyāpake rakte śṛṅgālābū tvaci sthite ||26||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvyadhavidhiśārīraṃ
nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8||
navamo 'dhyāyaḥ |
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
caturviṃśatir dhamanyo nābhiprabhavā abhihitāḥ | tatra kecid
āhuḥ --- sirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ, sirāvikārā eva hi
dhamanyaḥ srotāṃsi ceti | tat tu na samyak, anyā eva hi
dhamanyaḥ srotāṃsi ca sirābhyaḥ; kasmāt vyañjanānyatvān
mūlasanniyamāt karmavaiśeṣyāt āgamāc ca; kevalaṃ tu
parasparasannikarṣāt sadṛśāgamakarmatvāt saukṣmyāc ca
vibhaktakarmaṇām apy avibhāga iva karmasu bhavati ||3||
tāsāṃ tu khalu nābhiprabhavāṇāṃ dhamanīnām ūrdhvagā daśa, daśa
cādhogāminyaḥ, catasras tiryaggāḥ ||4||
ūrdhvagāḥ śabda sparśa rūpa rasa gandha praśvāsocchvāsa jṛmbhita kṣuddha sitakathita ruditādīn
viśeṣān abhivahantyaḥ śarīraṃ dhārayanti | tās tu
hṛdayamabhiprapannāstridhā jāyante, tāstriṃśat | tāsāṃ tu
vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā daśa,
śabdarūparasagandhānaṣṭābhir gṛhṇīte, dvābhyāṃ bhāṣate,
dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti, dvābhyāṃ svapiti, dvābhyāṃ
pratibudhyate, dve cāśruvāhinyau, dve stanyaṃ striyā vahataḥ
stanasaṃśrite, te eva śukraṃ narasya stanābhyāmabhivahataḥ,
tāstvetāstriṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrdhvaṃ nābher
udarapārśvapṛṣṭhoraḥskandhagrīvābāhavo dhāryante yāpyante ca
||5||
bhavati cātra ---
ūrdhvaṅ gamās tu kurvanti karmāṇy etāni sarvaśaḥ
adhogamās tu vakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham ||6||
adhogamās tu vātamūtrapurīṣaśukrārtavādīny adho vahanti | tās
tu pittāśayam abhiprapannās tatrastham evānnapānarasaṃ
vipakvam auṣṇyād vivecayantyo 'bhivahantyaḥ śarīraṃ
tarpayanti, arpayanti cordhvagānāṃ tiryaggāṇāṃ ca, rasasthānaṃ
cābhipūrayanti, mūtrapurīṣasvedāṃś ca vivecayanti;
āmapakvāśayāntare ca tridhā jāyante, tāstriṃśat; tāsāṃ tu
vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatastā daśa, dve
annavāhinyāv antrāśrite, toyavahe dve, mūtrabastim
abhiprapanne mūtravahe dve, śukravahe dve śukraprādurbhāvāya,
dve visargāya, te eva raktam abhivahato visṛjataś ca nārīṇām
ārtavasaṃjñaṃ, dve varco nirasanyau sthūlāntrapratibaddhe,
aṣṭāv anyās tiryaggāminīnāṃ dhamanīnāṃ svedam arpayanti; tās
tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir adhonābheḥ
pakvāśayakaṭīmūtrapurīṣagudabastimeḍhrasakthīni dhāryante
yāpyante ca ||7||
bhavati cātra --
adhogamās tu kurvanti karmāṇy etāni sarvaśaḥ
tiryaggāḥ saṃpravakṣyāmi karma cāsāṃ
yathāyatham ||8||
tiryaggāṇāṃ tu catasṛṇāṃ dhamanīnām ekaikā śatadhā sahasradhā
cottarottaraṃ vibhajyante, tāstv asaṅkhyeyāḥ, tābhir idaṃ
śarīraṃ gavākṣitaṃ vibaddham ātataṃ ca, tāsāṃ mukhāni
romakūpapratibaddhāni, yaiḥ svedam abhivahanti rasaṃ
cābhitarpayanty antar bahiś ca , tair eva
cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepanavīryāṇy antaḥśarīram
abhipratipadyante tvaci vipakvāni, tair eva ca sparśaṃ sukham
asukhaṃ vā gṛhṇīte, tās tv etāś catasro dhamanyaḥ
sarvāṅgagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||9||
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca |
dhamanīnāṃ tathā khāni raso yair upacīyate ||10||
pañcābhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayanti |
pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā
pañcatvam āyānti vināśakāle ||11||
ata ūrdhvaṃ srotasāṃ mūlaviddhalakṣaṇam upadekṣyāmaḥ | tāni tu
prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārtavavahāni,
yeṣv adhikāraḥ; ekeṣāṃ bahūni; eteṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | tatra
prāṇavahe dve, tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaś ca dhamanyaḥ,
tatra viddhasyākrośana vinamana mohana bhramaṇa vepanāni maraṇaṃ
vā bhavati; annavahe dve, tayor mūlam āmāśayo 'nnavāhinyaś ca
dhamanyaḥ, tatra viddhasyādhmānaṃ śūlo 'nnadveṣaś chardiḥ
pipāsāndhyaṃ maraṇaṃ ca; udakavahe dve, tayor mūlaṃ tālu kloma
ca, tatra viddhasya pipāsā sadyomaraṇaṃ ca; rasavahe dve,
tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhasya
śoṣaḥprāṇavahaviddhavac ca maraṇaṃ talliṅgāni ca; raktavahe
dve, tayor mūlaṃ yakṛtplīhānau raktavāhinyaś ca dhamanyaḥ ,
tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaro dāhaḥ pāṇḍutā śoṇitāgamanaṃ
raktanetratā ca; māṃsavahe dve, tayor mūlaṃ snāyutvacaṃ
raktavahāś ca dhamanyaḥ, tatra viddhasya śvayathur māṃsaśoṣaḥ
sirāgranthayo maraṇaṃ ca; medovahe dve, tayor mūlaṃ kaṭī
vṛkkau ca, tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgatā tāluśoṣaḥ
sthūlaśophatā pipāsā ca; mūtravahe dve, tayor mūlaṃ bastir
meḍhraṃ ca, tatra viddhasyānaddhabastitā mūtranirodhaḥ
stabdhameḍhratā ca; purīṣavahe dve, tayor mūlaṃ pakvāśayo
gudaṃ ca, tatra viddhasyānāho durgandhatā grathitāntratā ca;
śukravahe dve, tayor mūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca, tatra viddhasya
klībatā cirāt praseko raktaśukratā ca ; ārtavahe dve, tayor
mūlaṃ garbhāśaya ārtavavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhāyā
vandhyātvaṃ maithunāsahiṣṇutvam ārtavanāśaś ca;
sevanīcchedādrujāprādurbhāvaḥ; bastigudaviddhalakṣaṇaṃ
prāguktam iti | srotoviddhaṃ tu pratyākhyāyopacaret,
uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopacaret ||12||
bhavati cātra --
mūlāt khādantaraṃ dehe prasṛtaṃ tvabhivāhi yat |
strotas tad iti vijñeyaṃ sirādhamanivarjitam ||13||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne dhamanīvyākaraṇaśārīraṃ
nāma navamo 'dhyāyaḥ ||9||
daśamo 'dhyāyaḥ |
athāto garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
garbhiṇī prathamadivasāt prabhṛti nityaṃ prahṛṣṭā śucyalaṅkṛtā
śuklavasanā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca bhavet,
malinavikṛtahīnagātrāṇi na spṛśet, durgandhadurdarśanāni
pariharet, udvejanīyāś ca kathāḥ, śuṣkaṃ paryuṣitaṃ kuthitaṃ
klinnaṃ cānnaṃ nopabhuñjīta, bahirniṣkramaṇaṃ
śūnyāgāracaityaśmaśānavṛkṣāśrayān krodhamayaśaskarāṃś ca
bhāvān uccair bhāṣyādikaṃ ca parihared yāni ca garbhaṃ
vyāpādayanti, na cābhīkṣṇaṃ tailābhyaṅgotsādanādīni seveta, na
cāyāsayeccharīraṃ, pūrvoktāni ca pariharet, śayanāsanaṃ
mṛdvāstaraṇaṃ nātyuccam apāśrayopetamasaṃbādhaṃ ca vidadhyāt,
hṛdyaṃ dravamadhuraprāyaṃ snigdhaṃ dīpanīyasaṃskṛtaṃ ca
bhojanaṃ bhojayet , sāmānyam etad āprasavāt ||3||
viśeṣatas tu garbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyamāseṣu
madhuraśītadravaprāyamāhāram upaseveta; viśeṣatas tu tṛtīye
ṣaṣṭikaudanaṃ payasā bhojayet , caturthe dadhnā, pañcame
payasā, ṣaṣṭhe sarpiṣetyeke; caturthe
payonavanītasaṃsṛṣṭamāhārayejjāṅgalamāṃsasahitaṃ hṛdyamannaṃ
ca bhojayet , pañcame kṣīrasarpiḥsaṃsṛṣṭaṃ , ṣaṣṭhe
śvadaṃṣṭrāsiddhasya sarpiṣo mātrāṃ pāyayed yavāgūṃ vā, saptame
sarpiḥ pṛthakparṇyādisiddham, evamāpyāyate garbhaḥ; aṣṭame
badarodakena
balātibalāśatapuṣpāpalalapayodadhimastutailalavaṇamadanaphalamadhughṛtamiśreṇāsthāpayet
purāṇapurīṣaśuddhyarthamanulomanārthaṃ ca vāyoḥ, tataḥ
payomadhurakaṣāyasiddhena tailenānuvāsayet, anulome hi vāyau
sukhaṃ prasūyate nirupadravā ca bhavati, ata ūrdhvaṃ
snigdhābhir yavāgūbhir jāṅgalarasaiścopakramedāprasavakālāt;
evam upakrāntā snigdhā balavatī sukham anupadravā prasūyate
||4||
navame māsi sūtikāgāramenāṃ praveśayet praśaste tithyādau |
tatrāriṣṭaṃ brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃ
śvetaraktapītakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu
bilvanyagrodhatindukabhallātakanirmitasarvāgāraṃ yathāsaṅkhyaṃ
tanmayaparyaṅkaṃ
samupaliptabhittiṃ suvibhaktaparicchadaṃ prāgdvāraṃ
dakṣiṇadvāraṃ vāṣṭahastāyataṃ caturhastavistṛtaṃ
rakṣāmaṅgalasaṃpannaṃ vidheyam ||5||
jāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayabandhane |
saśūle jaghane nārī jñeyā sā tu prajāyinī ||6||
tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ prati samantād vedanā
bhavaty abhīkṣṇaṃ purīṣapravṛttirmūtraṃ prasicyate yonimukhāc
chleṣmā ca ||7||
prajanayiṣyamāṇāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ kumāraparivṛtāṃ
punnāmaphalahastāṃ svabhyaktāmuṣṇodakapariṣiktāmathaināṃ
sambhṛtāṃ yavāgūmākaṇṭhāt pāyayet, tataḥ kṛtopadhāne mṛduni
vistīrṇe śayane sthitāmābhugnasakthīmuttānāmaśaṅkanīyāś
catasraḥ striyaḥ pariṇatavayasaḥ prajananakuśalāḥ
kartitanakhāḥ paricareyur iti ||8||
athāsyā viśikhāntaram anulomam anusukhamabhyajyānubrūyāc
caitām ekā --- subhage pravāhasv eti, nacāprāptāvī pravāhasva,
tato vimukte garbhanāḍīprabandhe saśūleṣu
śroṇivaṅkṣaṇabastiśiraḥsu ca pravāhethāḥ śanaiḥ śanaiḥ, tato
garbhanirgame pragāḍhaṃ, tato garbhe yonimukhaṃ prapanne
gāḍhataramāviśalyabhāvāt; akālapravāhaṇādbadhiraṃ mūkaṃ kubjaṃ
vyastahanumūrdhvābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ vikaṭaṃ vā
janayati ||9||
tatra pratilomamanulomayet, prāñjalam ākarṣet ||10||
garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet kṛṣṇasarpanirmokeṇa piṇḍītakena
vā, badhnīyāddhiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapādayoḥ, dhārayet
suvarcalāṃ viśalyāṃ vā ||11||
atha jātasyolbaṃ mukhaṃ ca saindhavasarpiṣā viśodhya,
ghṛtāktaṃ mūrdhni picuṃ dadyāt; tato nābhināḍīm aṣṭāṅgulam
āyamya sūtreṇa baddhvā chedayet, tatsūtraikadeśaṃ ca kumārasya
grīvāyāṃ samyag badhnīyāt ||12||
atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvāsya jātakarmaṇi kṛte
madhusarpiranantacūrṇamaṅgulyānāmikayā lehayet; tato
balātailenābhyajya, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā
rūpyahemaprataptena vā vāriṇā snāpayed enaṃ
kapitthapatrakaṣāyeṇa vā koṣṇena yathākālaṃ yathādoṣaṃ
yathāvibhavaṃ ca ||13||
dhamanīnāṃ hṛdisthānāṃ vivṛtatvād anantaram |
catūrātrāt trirātrād vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate ||14||
tasmāt prathame 'hni madhusarpir anantamiśraṃ mantrapūtaṃ
trikālaṃ pāyayet, dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpiḥ, tṛtīye ca;
tataḥ prāṅnivāritastanyaṃ madhusarpiḥ svapāṇitalasaṃmitaṃ
dvikālaṃ pāyayet ||15||
atha sūtikāṃ balātailābhyaktāṃ
vātaharauṣadhaniṣkvāthenopacaret | saśeṣadoṣāṃ tu tadahaḥ
pippalīpippalīmūlahastipippalīcitrakaśṛṅgaveracūrṇaṃ
guḍodakenoṣṇena pāyayet, evaṃ dvirātraṃ trirātraṃ vā kuryād
āduṣṭaśoṇitāt | viśuddhe tato vidārigandhādisiddhāṃ
snehayavāgūṃ kṣīrayavāgūṃ vā pāyayet trirātram | tato
yavakolakulatthasiddhena jāṅgalarasena śālyodanaṃ bhojayed
balamagnibalaṃ cāvekṣya | anena vidhinādhyardhamāsam
upasaṃskṛtā vimuktāhārācārā vigatasūtikābhidhānā syāt, punar
ārtavadarśanād ity eke ||16||
dhanvabhūmijātāṃ tu sūtikāṃ ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ
pāyayet pippalyādikaṣāyānupānāṃ, snehanityā ca syāt trirātraṃ
pañcarātraṃ vā balavatī ; abalāṃ yavāgūṃ pāyayet trirātraṃ
pañcarātraṃ vā | ata ūrdhvaṃ snigdhenānnasaṃsargeṇopacaret
||17||
prāyaśaś caināṃ prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet,
krodhāyāsamaithunādīṃś ca pariharet ||18||
mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhir upajāyate |
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaved atyapatarpaṇāt ||19||
tasmāt tāṃ deśakālau ca vyādhisātmyena karmaṇā |
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||20||
athāparā 'patanty ānāhādhmānau
kurute, tasmāt kaṇṭhamasyāḥ keśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛjet,
kaṭukālābukṛtavedhanasarṣapasarpanirmokair vā
kaṭutailavimiśrairyonimukhaṃ dhūpayet, lāṅgalīmūlakalkena
vāsyāḥ pāṇipādatalam ālimpet, mūrdhni vāsyā mahāvṛkṣakṣīram
anusecayet, kuṣṭhalāṅgalīmūlakalkaṃ vā madyamūtrayor
anyatareṇa pāyayet, śālamūlakalkaṃ vā pippalyādiṃ vā madyena,
siddhārthakakuṣṭhalāṅgalīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa surāmaṇḍena
vāsthāpayet, etair eva siddhena siddhārthakatailenottarabastiṃ
dadyāt, snigdhena vā kṛttanakhena hastenāpaharet ||21||
prajātāyāś ca nāryā rūkṣaśarīrāyāstīkṣṇairaviśodhitaṃ raktaṃ
vāyunā taddeśagatenātisaṃruddhaṃ nābheradhaḥ pārśvayor bastau
bastiśirasi vā granthiṃ karoti; tataś ca nābhibastyudaraśūlāni
bhavanti, sūcībhir iva nistudyate bhidyate dīryata iva ca
pakvāśayaḥ, samantādādhmānamudare mūtrasaṅgaś ca bhavatīti
makkallalakṣaṇam | tatra vīratarvādisiddhaṃ
jalamuṣakādipratīvāpaṃ pāyayet, yavakṣāracūrṇaṃ vā sukhodakena
pippalyādikvāthena vā, pippalyādicūrṇaṃ vā surāmaṇḍena,
varuṇādikvāthaṃ vā pañcakolailāpratīvāpaṃ,
pṛthakparṇyādikvāthaṃ vā bhadradārumaricasaṃsṛṣṭaṃ,
purāṇaguḍaṃ vā trikaṭukacaturjātakakustumburumiśraṃ khādet,
acchaṃ vā pibedariṣṭam iti ||22||
atha bālaṃ kṣaumaparivṛtaṃ kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ
śāyayet, pīlu badarī nimba parūṣaka śākhābhiś cainaṃ parivījayet,
mūrdhni cāsyāharahastailapicumavacārayet, dhūpayeccainaṃ
rakṣoghnair dhūpaiḥ, rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsv
avasṛjet, tilātasīsarṣapakaṇāṃś cātra prakiret, adhiṣṭhāne
cāgniṃ prajvālayet, vraṇitopāsanīyaṃ cāvekṣeta ||23||
tato daśame 'hani mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau
svastivācanaṃ kṛtvā nāma kuryāt āṃ yadabhipretaṃ nakṣatranāma
vā ||24||
tato yathāvarṇaṃ dhātrīmupeyānmadhyamapramāṇāṃ
madhyamavayaskā(sā)m arogāṃ
śīlavatīmacapalāmalolupāmakṛśāmasthūlāṃ
prasannakṣīrāmalambauṣṭhīmalambordhvastanīmavyaṅgāmavyasaninīṃ
jīvadvatsāṃ dogdhrīṃ vatsalāmakṣudrakarmiṇīṃ kule jātāmato
bhūyiṣṭhaiś ca guṇairanvitāṃ śmāmāmārogyabalavṛddhaye bālasya
| tatrordhvastanī karālaṃ kuryāt , lambastanī nāsikāmukhaṃ
chādayitvā maraṇam āpādayet | tataḥ praśastāyāṃ tithau
śiraḥsnātam ahatavāsasam udaṅmukhaṃ śiśum upaveśya dhātrīṃ
prāṅmukhīṃ copaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ
dhautamīṣatparisrutamabhimantrya mantreṇānena pāyayet ||25||
‘catvāraḥ sāgarāstubhyaṃ stanayoḥ kṣīravāhinaḥ |
bhavantu subhage nityaṃ bālasya balavṛddhaye ||26||
payo 'mṛtarasaṃ pītvā kumāraste śubhānane |
dīrghamāyuravāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||27||
ato 'nyathā nānā stanyopayogasyāsātmyād vyādhijanma bhavati
||28||
aparisrute 'pyatistabdhastanyapūrṇastanapānādutsuhitasrotasaḥ
śiśoḥ kāsaśvāsavamīprādurbhāvaḥ | tasmād evaṃvidhānāṃ stanyaṃ
na pāyayet ||29||
krodhaśokāvātsalyādibhiś ca striyāḥ stanyanāśo bhavati |
athāsyāḥ kṣīrajananārthaṃ saumanasyam utpādya
yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsarasasurāsauvīrakapiṇyākalaśunamatsyakaśerukaśṛṅgāṭaka-
bisavidārikandamadhukaśatāvarīnālikālābūkālaśākaprabhṛtīni
vidadhyāt ||30||
athāsyāḥ stanyam apsu parīkṣeta; tac cecchītalam amalaṃ tanu
śaṅkhāvabhāsam apsu nyastam ekībhāvaṃ gacchaty aphenilam
atantum annotplavate 'vasīdati vā tac chuddham iti vidyāt,
tena kumārasyārogyaṃ śarīropacayo balavṛddhiś ca bhavati | na
ca
kṣudhitaśokārtaśrāntapraduṣṭadhātugarbhiṇījvaritātikṣīṇātisthūlavidagdhabhaktaviruddhāhāratarpitāyāḥ
stanyaṃ pāyayet; nājīrṇauṣadhaṃ ca bālaṃ, doṣauṣadhamalānāṃ
tīvravegotpattibhayāt ||31||
bhavanti cātra
dhātryās tu gurubhir bhojyairviṣamairdoṣalais tathā |
doṣā dehe prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati ||32||
mithyāhāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ |
dūṣayanti payas tena śārīrā vyādhayaḥ śiśoḥ |
bhavanti kuśalas tāṃś ca bhiṣak samyag vibhāvayet ||33||
aṅgapratyaṅgadeśe tu rujā yatrāsya jāyate |
muhur muhuḥ spṛśati taṃ spṛśyamāne ca roditi ||34||
nimīlitākṣo mūrdhasthe śiro roge na dhārayet |
bastis the mūtrasaṅgārto rujā tṛṣyati mūrcchati ||35||
viṇmūtrasaṅgavaivarṇyacchardyādhmānāntrakūjanaiḥ |
koṣṭhe doṣān vijānīyāt sarvatrasthāṃś ca rodanaiḥ ||36||
teṣu yathābhihitaṃ mṛdv acchedanīyam auṣadhaṃ mātrayā
kṣīrapasya kṣīrasarpiṣā saṃyuktaṃ vidadhyāt, dhātryāś ca
kevalaṃ, kṣīrānnād asyātmani dhātryāś ca pūrvavat, annād asya
kaṣāyādīn ātmany eva na dhātryāḥ ||37||
tatra māsād ūrdhvaṃ
kṣīrapāyāṅguliparvadvayagrahaṇasaṃmitāmauṣadhamātrāṃ
vidadhyāt, kolāsthisaṃmitāṃ kalkamātrāṃ kṣīrānnādāya,
kolasaṃmitāmannādāyeti ||38||
yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravakṣyante 'gadaṅkarāḥ |
teṣu tatkalkasaṃliptau pāyayeta śiśuṃ stanau ||39||
ekaṃ dve trīṇi cāhāni vātapittakaphajvare |
stanyapāyāhitaṃ sarpiritarābhyāṃ yathārthataḥ ||40||
na ca tṛṣṇābhayādatra pāyayeta śiśuṃ stanau |
virekabastivamanāny ṛte kuryāc ca nātyayāt ||41||
mastuluṅgakṣayād yasya vāyus tālvasthi nāmayet |
tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam ||42||
pānābhyañjanayor yojyaṃ śītāmbūdvejanaṃ tathā
vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām ||43||
mārutaghnaiḥ praśamayet snehasvedopanāhanaiḥ |
gudapāke tu bālānāṃ pittaghnīṃ
kārayet kriyām |
rasāñjanaṃ viśeṣeṇa pānālepanayor hitam ||44||
kṣīrāhārāya sarpiḥ pāyayet
siddhārthakavacāmāṃsīpayasyāpāmārgaśatāvarīsārivābrāhmīpippalīharidrākuṣṭhasaindhavasiddhaṃ,
kṣīrānnādāya madhukavacāpippalīcitrakatriphalāsiddham,
annādāya
dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradārumaricamadhukaviḍaṅgadrākṣardhibrāhmīsiddhaṃ
; tenārogyabalamedhāyūṃṣi śiśorbhavanti ||45||
bālaṃ punargātrasukhaṃ gṛhṇīyāt, na cainaṃ tarjayet, sahasā na
pratibodhayed vitrāsabhayāt, sahasā nāpaharedutkṣipedvā
vātādivighātabhayāt, nopaveśayet kaubjyabhayāt, nityaṃ cainam
anuvarteta priyaśatairajighāṃsuḥ; evam avihatamanā hy
abhivardhate nityam udagrasattvasaṃpanno nīrogaḥ
suprasannamanāś ca bhavati |
vātātapavidyutprabhāpādapalatāśūnyāgāranimnasthānagrahacchāyādibhyo
durgrahopasargataś ca bālaṃ rakṣet ||46||
nāśucau visṛjed bālaṃ nākāśe viṣame na ca |
noṣmamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu ca ||47||
kṣīrasātmyatayā kṣīramājaṃ gavyamathāpi vā |
dadyād āstanyaparyāpter bālānāṃ vīkṣya mātrayā ||48||
ṣaṇmāsaṃ cainamannaṃ prāśayel laghu hitaṃ ca ||49||
nityam avarodharataś ca syāt kṛtarakṣa upasargabhayāt;
prayatnataś ca grahopasargebhyo rakṣyā bālā bhavanti ||50||
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati
nakhadaśanair dhātrīmātmānaṃ ca pariṇudati dantān khādati
kūjati jṛmbhate bhruvau vikṣipatyūrdhvaṃ nirīkṣate
phenamudvamati sandaṣṭauṣṭhaḥkrūro bhinnāmavarcā dīnārtasvaro
niśi jāgarti durbalo mlānāṅgo
matsyacchucchrundarimatkuṇagandho yathā purā dhātryāḥ
stanyamabhilaṣati tathā nābhilaṣatīti sāmānyena
grahopasṛṣṭalakṣaṇamuktaṃ, vistareṇottare vakṣyāmaḥ ||51||
śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathāvarṇaṃ vidyāṃ grāhayet ||52||
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya
ṣoḍaśadaśavarṣāṃ
patnīm āvahet pitryadharmārthakāmaprajāḥ prāpsyatīti ||53||
ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatim |
yady ādhatte pumān garbhaṃ kukṣisthaḥ sa vipadyate ||54||
jāto vā na ciraṃ jīvejjīvedvā durbalendriyaḥ |
tasmād atyantabālāyāṃ garbhādhānaṃ na kārayet ||55||
ativṛddhāyāṃ dīrgharogiṇyāmanyena vā vikāreṇopasṛṣṭāyāṃ
garbhādhānaṃ naiva kurvīta | puruṣasyāpy evaṃvidhasya ta eva
doṣāḥ saṃbhavanti ||56||
tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ patiṣyati garbhe
garbhāśayakaṭīvaṅkṣaṇabastiśūlāni raktadarśanaṃ ca | tatra
śītaiḥ pariṣekāvagāhapradehādibhir
upacarejjīvanīyaśṛtakṣīrapānaiś ca | garbhasphuraṇe
muhurmuhustatsandhāraṇārthaṃ kṣīramutpalādisiddhaṃ pāyayet |
prasraṃsamāne sadāhapārśvapṛṣṭhaśūlāsṛgdarānāhamūtrasaṅgāḥ,
sthānāt sthānaṃ ca prakrāmati garbhe koṣṭhe saṃrambhaḥ, tatra
snigdhaśītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ
mahāsahākṣudrasahāmadhukaśvadaṃṣṭrākaṇṭakārikāsiddhaṃ payaḥ
śarkarākṣaudramiśraṃ pāyayet; mūtrasaṅge darbhādisiddham;
ānāhe hiṅgusauvarcalalaśunavacāsiddham | atyarthaṃ sravati
rakte
koṣṭhāgārikāgāramṛtpiṇḍasamaṅgādhātakīkusumanavamālikāgairikasarjarasarasāñjanacūrṇaṃ
madhunāvalihyāt, yathālābhaṃ nyagrodhāditvakpravālakalkaṃ vā
payasā pāyayet, utpalādikalkaṃ vā kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ
vā śṛtena payasā, udumbaraphalaudakakandakvāthena vā
śarkarāmadhumadhureṇa śālipiṣṭaṃ; nyagrodhādisvarasaparipītaṃ
vā vastrāvayavaṃ yonyāṃ dhārayet | athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃ
madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃ payaḥ pāyayet, tad
evāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā,
bṛhatīdvayotpalaśatāvarīsārivāpayasyāmadhukasiddhaṃ vā; evam
upakrāntāyā upāvartante rujo garbhaś cāpy āyate |
vyavasthite ca garbhe gavyenodumbaraśalāṭusiddhena payasā
bhojayet | atīte lavaṇasnehavarjyābhir yavāgūbhir
uddālakādīnāṃ pācanīyopasaṃskṛtābhir upakrameta yāvanto māsā
garbhasya tāvanty ahāni | bastyudaraśūleṣu purāṇaguḍaṃ
dīpanīyasaṃyuktaṃ pāyayed ariṣṭaṃ vā | vātopadravagṛhītatvāt
srotasāṃ līyate garbhaḥ, so 'tikālam avatiṣṭhamāno vyāpadyate,
tāṃ mṛdunā snehādikrameṇopacaret,
utkrośarasasaṃsiddhāmanalpasnehāṃ yavāgūṃ pāyayet,
māṣatilabilvaśalāṭusiddhān vā kulmāṣān bhakṣayen
madhumādhvīkaṃ cānupibet saptarātram | kālātītasthāyini garbhe
viśeṣataḥ sadhānyam udūkhala musalenābhihanyād viṣame vā yān
āsane seveta | vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ, sa mātuḥ
kukṣiṃ na pūrayati mandaṃ spandate ca, taṃ bṛṃhaṇīyaiḥ payo
bhir māṃsarasaiś copacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunābhiprapannam
avakrāntajīvam ādhmāpayaty udaraṃ, taṃ kadācid
yadṛcchayopaśāntaṃ naigameṣāpahṛtam iti bhāṣante, tam eva
kadācit pralīyamānaṃ nāgodaram ity āhuḥ; tatrāpi līnavat
pratīkāraḥ ||57||
ata ūrdhvaṃ māsānumāsikaṃ vakṣyāmaḥ ||58||
madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca |
aśmantakas tilāḥ kṛṣṇāstāmravallī śatāvarī ||59||
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalasārivā |
anantā sārivā rāsnā padmā madhukam eva ca ||60||
bṛhatyau kāśmarī cāpi kṣīriśuṅgās tvaco ghṛtam |
pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā ||61||
śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaśeru madhukaṃ sitā |
vatsaite sapta yogāḥ syurardhaślokasamāpanāḥ |
yathāsaṃkhyaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ ||62||
kapitthabṛhatībilvapaṭolekṣunidigdhikā |
mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣagaṣṭame ||63||
navame madhukānantāpayasyāsārivāḥ pibet |
kṣīraṃ śuṇṭhīpayasyābhyāṃ siddhaṃ syād daśame hitam
||64||
sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ suradāru ca |
evam āpyāyate garbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||65||
nivṛttaprasavāyās tu punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrdhvaṃ prasavam
ānāyā nāryāḥ kumāro 'lpāyur bhavati ||66||
atha garbhiṇīṃ vyādhyutpattāv atyaye chardayen
madhurāmlenānnopahitenānulomayec ca, saṃśamanīyaṃ ca mṛdu
vidadhyād annapānayoḥ, aśnīyāc ca mṛduvīryaṃ madhuraprāyaṃ
garbhāviruddhaṃ ca, garbhāviruddhāś ca kriyā yathāyogaṃ
vidadhīta mṛduprāyāḥ ||67||
sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭhaṃ madhu ghṛtaṃ vacā |
matsyākṣakaḥ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam ||68||
arkapuṣpī madhu ghṛtaṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā |
hemacūrṇāni kaiḍaryaḥ śvetā dūrvā ghṛtaṃ madhu ||69||
catvāro 'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu caturṣv api |
kumārāṇāṃ vapur medhā balabuddhivivardhanāḥ ||70||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ
nāma daśamo 'dhyāyaḥ ||10||
iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā
suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ tṛtīyaṃ śārīrasthānaṃ
samāptam |