MS Kathmandu NAK 1-1079: Śārīrasthāna
| National Archives of Kathmandu | |
| 1-1079 | |
| Siglum | N |
[description of manuscript]
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Paper |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Title | [title of commentary] |
| Author | Suśruta |
| Language | |
History
| Place of origin | Nepal |
|---|
Editorial conventions
Revision history
| 2023-02-24 | Started this file. |
|---|---|
| 2023-02-27 | Added 3.02 |
| 2023-02-28 | Added 3.01 |
| 2026-03-25 | Added page-begin markers with facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
| 2026-04-25 | Completed adding and checking page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
Text transcription
| N |
jpeg
athātaḥ sarvabhūtacintāṃ śārīraṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvabhūtānāṃ kāraṇam akāraṇaṃ
satvarajastamokṣal lakṣaṇam
aṣṭarūpāpam akhilasyāsya
jagataḥ saṃbhavahetur avyaktan nāma | tad ekam anekeṣāṃ
kṣetrajñānām adhiṣṭhānaṃ | samudra ivādakaujasām bhāvānān
tasmād avyaktām mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca mahāhatas tallakṣaṇa
evāhaṅkāra utpadyate | sa trividhaudho vaikārikas tejaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃkārāt
tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante | tad yathā śrotra tvak
cakṣu jihvā ghrāṇo
vāgmastopastha pāyu pāda manāṃsīti | tatra pūrvāṇi pañca
buddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca karmendriyāṇi |
ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes
tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā ||
śabdatanmātraṃ sparśatanmā rūpatanmātraṃ
rasatanmātraṃ gandhatanmātram iti || tebhyo bhūtāni
vyomanilānalajalorvyas tebhyas
tadviśeṣāḥ | śabdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni
caturviṅśati tatvāni vyākhyātāni bhavanti |
tatra buddhīndriyāṇāṃ
śabdādayo viṣayāḥ | karmendriyāṇāṃ
yathāsaṃkhya vacanādānānandavisargaviharaṇāni ||
avyaktam mahān ahaṅkāraḥ pañca tanmātrāṇi | ce>ṣṭaty aṣṭau prakṛtayaḥ | śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ
svaṃ svaṃś caiṣāṃ viṣaye vibhutvaṃ || svayam
adhyātma dhidevan tu | atha buddhe vrahmī |
ahaṅkārasyeśvaraḥ manasaś candramāḥ diśaḥ śrotrasya | tvaco vāyuḥ
sūryaś cakṣuṣaḥ rasanasyāpaḥ | pṛthivī
ghrāṇasya | vāco gniḥ hastayor indraḥ | pādayor
viṣṇuḥ | pāyor mitraḥ prajāpatir upasthasyeti ||
tatra sarvva evācetana eṣa vargaḥ |
puruṣaś ca pañcaviṅśatiś cetayitā | sa tu
karaṇakāryasamprayuktāḥ | saty apy
ācaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthām pravṛttam
upadiśanti | kṣīrādīṃś cātra hetūn udāharanti |
ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv apy anādī ubhāv apy anantau
| ubhāv apy anityau | ubhāv apy aparau | ubhāv
ajpegpy aliṅge | ubhau ca sarvagatāv iti || ekā tu
prakṛtir acetanātiguṇā bījadharmiṇī | prasavadharmiṇī
amadhyasthadharmiṇī ceti | bahavas tu puruṣā
cetanāvantaḥ | aguṇā abījadharmiṇo madhyasthadharmiṇaś ceti ||
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam
iti kṛtvā sarva evaite
viśośeṣāḥ |
satvarajastamomayā bhavanti || tadañjanatvāt tanmayatvāc ca |
tadguṇa eva puruṣo bhavatīty eke bhāṣante ||
vaidike tu svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pariṇāmas
tatheśvaraḥ | yadṛccheti ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ |
tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirdiśet ||
tebhyas tallakṣaṇoḥ kṛtsno bhūtātagrāma prajāyate |
tasyopayogo bhihitañ
cikitsām prati sarvadā ||
bhūtebhyo pi paret tasmān
nāsti cintā cikitsite ||
yato bhihitan tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta iti | bhautikāni cendriyāṇy āyurvede varṇyante
tathaivendriyārthāḥ ||
bhavati cātra ||
indriyair iyandriyārthan tu svaṃ svaṅ gṛhṇāti mānavaḥ |
niyatan tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ ||
indriyair i
niyatan tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ ||
na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatā
kṣetrajña nityāś ca asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣv
anityeṣu ca puruṣakhyāpakāṃ hetūn udāharanti |
āyurvedasiddhāntād asarvagatā kṣetrajñā 'nityāś ca
tiryagyonimānuṣadeveṣu ca sañcaranti | dharmādharmanimittan ta ete
numānagrāhyāś carāḥ || paramasūkṣmāś
cetati nāvantaḥ |
śāśvatāḥ śukrārttavayos sa sannipāteṣv
abhivyajyante | yato bhihitam pañcamahābhūtaḥ śarīrisamavāyaḥ puruṣa iti || sa khalv eṣa karmapuruṣacikitsāyām
adhikṛtaḥ |
tasya khalu sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau nimeṣonmeṣau buddhir manaḥ | saṃkalpo
vicārariṇānusmṛtijñānam
adhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ ||
sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ
samvibhāgarucitā tikṣāsatyaṃ dharma
āstikyaṃ jñānaṃ
buddhir medhā dhṛtir anabhiṣṭhaṅgatā ca ||
rājasās tu duḥkha bahulatā pradānaṃ duḥśīlatvam
akāruṇyam ānṛtikatvaṃ ahaṃkaro dambho māno harṣaḥ |
kāmakrodhaś ceti || nāmasās tu
viśādinvan nāstikyam
adharmaśīlatā buddhinirodho jñānaṃ durmedhastvam akarmaśīlatā nidrālutvañ ceti ||
antarikṣās tu śabdaḥ sarvendriyaṃ
sarvacchidrasamūho viviktatā ca || vāyavyās tu
spaṣarśaḥ || sparśendriyasarvaceṣṭāsamūhaḥ
sarvaśarīraspandanalaghutā ca || tejasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ
varṇṇaḥ santāpo bhrājiṣṭhutā paktir
amarṣastais
taikṣṇyaikṣṇyañ ca || āpyās tu
rasārasendriyaṃ sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaś ca || pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ
sarvamūrrtisamūho gurutā ca ||
tatra satvabahulam ākāśāṃ | rajobahulo vāyuḥ |
satvarajobahulogniḥ | satvatamobahulo āpaḥ
tamobahulā pṛthivī ||
bhavati cātra ||
anyo nyānupraviṣṭāni sarvāṇy ejpegjpegtāni nirdiṣet |
sve sve dravyeṣu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇam iṣyate ||
anyo nyā
sve sve dravyeṣu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇam iṣyate ||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāś caiva ṣoḍaśaḥ | kṣetrajñaś ca samāsena
sutantra paratantrata iti ||
śā 1 ||
jpegjpegathātaḥ
śukraśoṇitaviśuddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vāta pitta śleṣma śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retāṃsi
prajotpādaneṣv
aśagarthā
tena | pittavarṇṇavedanām pattena |
śleṣmavarṇṇavedanaśleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇa pittavedanaṃ śoṇitena
kuṇapañ ca raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ
pūtipūyanibhaṃ pittaśoṇitābhyāṃ |
kṣīṇaśukrapittamārutābhyāṃ || mūtrāpurīṣagandhi
sannipātena | teṣu
kulaṇaṇapa granthi pūti pūraya retasaḥ
| kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣareta…
bhir doṣaiḥ | śoṇitacaturthaiḥ
pṛthakdvandvais tribhiḥ
samastaiś copasṛṣṭam abījam bhavati | tad
api doṣavarṇṇavedanātibhir vijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthi pūtipūya prakāśan
tad asādhyaṃ sādhyam anyac ceti ||
bhavanti cātra || teṣv ādyāṃ śukradoṣāṃs trī
snehasvedādibhir jayet | kriyāviśeṣair matimāṃs
tathaivottarabastibhiḥ ||
tatra vātātmake retasi
bilvavidārīkṣīram āsthāpanaṃ | madhūka rāsnā devadāru sarala vipakvan tailam
uttarabastiṣu vidadhyāt | dāḍima mātuluṅga phala saindhava kṣāra vasukavaśira siddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
piḍrātmaka
retasi payasyā|śrīparṇṇīmadhukaviparkaṃ
kṣīram āsthāpanaṃ | madhukaviparkatailam
anuvāsanaṃ tad evottarabastiñ ca vidadyādhyāt | kaṇṭhekṣu śvadaṃṣṭrā guḍūcī madhuparṇṇī bhṛṇa pañcamūlale siddhaṃ sarpiḥ pāpayet ||
śleṣmātmake retasi
rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ |
pippalīviḍaṅgamadhuviparkan tailam anuvāsana tad
evottarabastiñ ca vidadhyāt |
pāṣāṇabhedaka kāśmayāmalaka pippaltī vaśuka vasira siddhaṃ
ghṛtaṃ prayacchet pānārtham ||
śloka || pāyayet manujan sarpir
bhiṣaj choṇita retasi ||
dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjjana sādhitam ||
kuṇapākhyo pibet
sarpis sālasārādisādhitaṃ
granthibhūte smabhi siddham pālāśe cāpi bhasmani ||
parūṣakaṭāṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitaṃ |
prāguktaṃ vakṣyate yac ca tatñāyaṃ
kṣīṇaretasi ||
viṭprabhe pāyayet
sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ |
snehādīnāṃ kramaṃ kuyāt ṣaṭkhapy
eḍeṣu paṇḍitaḥ ||
asevaṇāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva
ca |
kaṣāyakaṭutiktānāṃ dravyāṇāṃm atisevanāt ||
kaṣāyakaṭutiktānāṃ dravyāṇāṃm atisevanāt ||
tathāmblalavaṇaṃ rūkṣaṃ suktam
payuṣitan tathā ||
vegāghātāc ca yonīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
vegāghātāc ca yonīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
tathāvadoṣe ca
snehādikarma sa padaset
|
yathaivoktan tathaivottarabastiñ ca vidadhyāt ||
yathaivoktan tathaivottarabastiñ ca vidadhyāt ||
tatra vātātmake bhaṅgābhadradārukāśyapaphalasindhaghṛtaṃ pāyayet |
payasyā hāthārya phala kṣīra vidārī kṣīrodajpegjpeg… pāyasapiṇḍaṃ yonyāṃ kṣārayet |
payasyā hāthārya phala kṣīra vidārī kṣīrodajpegjpeg… pāyasapiṇḍaṃ yonyāṃ kṣārayet |
madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyam ācamanam ||
pittātmake cārttave
kākolīkṣīravidārītkāthaṃ sarkarāyuktam
pāyayeyot ||
madhūkapuṣpakāsmaryaphalakvāthaṃ
phāṇitayuktaṃ candanapayasyākalkaṃ pāyayet ||
nigvaraurikakaṣāyam acimanaṃ | śleṣmātmake
bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣā… yayet | kṣīravṛkṣapravālakalkam
vā | tindukakapitthasalāducūrṇṇam vā kṣaudreṇa
lehayet | sarjathavakalkaṃ
yonyām vārayet || lodhratindukaṣāyam ācamanaṃ |
granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktāṃ
śvetasurasāṃ prayacchetuā kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyāmvārayet | teṣām
eva kaṣāyam ācamanaṃ |
kuṇapākhye maṃjiṣṭhāśrayakaṣāyam pāyayet ||
kuṭujaphalabhadrapriyacandanaṃ vā śarkarāyuktaṃ | pūyābhevātadeva
prayacchet |
khadirārjunakalkaṃ yonyām vārayet | tayor
eva kaṣāyam ācamanaṃ || krimijāte viḍaṅgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyaṃ pāyayet |
kṣaudrayuktaṃ
surāṣṭhārocanākalkam bhadraśriyakalkayuktaṃ
yonyām vārayet || ta…va kaṣāyam ācamanaṃ ||
bhavati cātra ||
vidhim uttarabastyantaṅ kuryād ārttavaśuddhaye |
vidhim uttarabastyantaṅ kuryād ārttavaśuddhaye |
kuryāt kalkam picūṃś cāṃpi pathyāmanānini ca ||
dugartvapūtisaṅkāśe
majjābhe cāpi śoṇite |
pibed bhadraśriyatkāthañ
candanakvātham eṭha vā ||
granthibhūte pibet
pāṭhābhyūṣaṇāvṛkṣakāni ca |
kṣāranāgarahiṅgūnān niḥkvāthasurasām pibet
||
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārttavām
ṛtau …thama divasāt prabhṛti brahmacāriṇī
snānanulepanāṅgalaṅkāra vilekhakhana virahitā
divāsvapnāṃjanāśrū pātābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śravaṇāyāsam
pariharet kiṅ kāraṇaṃ divā svapantyā badhiraḥ ajerād andhaḥ |
rodanād vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ |
tailābhyaṅgā kuṣṭhī | nakhāvakarttanāt kunakhaḥ | pralekhanā…lati ||
mārutoyāṣasevanād
unmatto garbho bhavatīty evam etām pariharet | darbha saṃstaraṃ śārpinī
karatala sarovaparṇṇānām anyatama bhojinīṃ haviṣyan tryahaṃ
bharttā rakṣet tataḥ | śuddhasnātān tu caturthyām
anāhata vastravāsinīm alaṃkṛtāṃ kṛtamaṅgalaṃ svasti vācanām bhartur darśayed api tat
kasya hetoḥ ||
bhavati cātra || pūrvam
paśyed ṛtusnātā yāsan naram a?nā |
tādṛśaṃ janayet putraṃ bharttāran darśayet
tataḥ ||
tato vidheya
ṣuṃtrīyam upādhyāyas samācaret |
karmāt te ca kraṃma hy etam
avekṣyeta vicakṣaṇaḥ ||
tato parāhṇe ṣumāṃ sarpiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam
abhiprāśyam āsam brahmacārī | tailamāṣottarāhārān nārīm
upagacched rātrau sāmabhir abhiviśvāsya vikalpyam evañ
caturthyāṃ ṣaṣṭhyām
aṣṭamyān …|jpeg
copeyād
ataḥ paraṃ māsād upeyāl |
labdha garbha nni va ca | teṣv evāhassu lakṣmaṇā vaṭa śuṅgā sahasudevā viśva devānām anyatamam abhiṣūyāt | triṃś caturo vā
bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na
cainan niṣṭhīved iti ||
śloka || ślokā ||
spheṭivasisṛsadhubhamyay upa…
spheṭivasisṛsadhubhamyay upa…
sāsṛkṣutimaṃyan tu yad vā lākṣārasopasaṃ |
tad ārttavam prasusanti yac cādhbhyu na virajyate ||
tad ārttavam prasusanti yac cādhbhyu na virajyate ||
tad evātiprasaṃgena
pravṛttananṛtāv api |
asṛgharaṃ vijānīyād rakṣaktalakṣathalakṣitaṃ ||
asṛgharaṃ vijānīyād rakṣaktalakṣathalakṣitaṃ ||
asṛgdaram bhavet sarvaṃ sāṅgamarddasavedanaṃ |
atipravṛttau daurbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā ||
atipravṛttau daurbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā ||
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvan tandrā rogāś ca
vātajāḥ | taruṇyā hi…sevinyās tadalpopadravam bhavet ||
doṣair āvṛtam ārganvād
ārttaṣa nasyati striyaḥ
|
tatra mānsa kulatthāmbla tilamāṣasurā hitā ||
pāreṃ mūtram udatsvir va
dadhisuktañ ca
bhojane |
kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ salakṣaṇacikitsitaṃ ||
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat |
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat |
dhrūvam
caturṇṇāsāniṇyagarbhaṃ syād vidhipūrvakaḥ ||
kṣatrabījodakarkkunāt sāmagryād aṃjju
kṣatrabījodakarkkunāt sāmagryād aṃjju
evaṃ jātā rūpavattā
mahāsandhāś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty āṇapramoktāraḥ saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
bhavanty āṇapramoktāraḥ saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
tatra tejodhātuvarṇṇānāṃ prabhava iti kṛtvā
yadā garbhotpattāv apāndhātuprāyam āhāram bhavati | tadā garbhasya
gauratvaṃ pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇatvaṃ |
pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ śyāmatvaṃ |
yādṛgvarṇṇam āhāram upaseveta garbhiṇī tadvarṇṇaḥ
prasa…tīty
eke bhāṣante | yadhā kṛṣṇapītaśvetāsubhūmiṣu |
sarpa vṛścika galagoḍikādayaḥtext_breaks_off