A

MS Kathmandu NAK 1-1079: Śārīrasthāna

National Archives of Kathmandu
1-1079
Siglum N

[description of manuscript]

Physical description

Format Pothi
Material Paper

Contents

(incomplete)
Title Suśrutasaṃhitā
Title [title of commentary]
Author Suśruta
Language

History

Place of origin Nepal

Editorial conventions

𑑍 𑑚 𑑎 𑑛 𑑊 𑑈 Older form of the Newa gap filler, as written in this manuscript. 𑑎 Broken form of the daṇḍa, written as a daṇḍa with a gap in it. 𑑋 The Sanskrit upadhmaniya character in Newa script ᳶ
Revision history
2023-02-24 Started this file.
2023-02-27 Added 3.02
2023-02-28 Added 3.01
2026-03-25 Added page-begin markers with facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org.
2026-04-25 Completed adding and checking page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org.

Text transcription


N
jpeg
athātaḥ sarvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvabhūtānāṃ kāraṇam akāraṇaṃ satvarajastamokṣallakṣaṇam aṣṭarūpāpam akhilasyāsya jagataḥ saṃbhavahetur avyaktan nāma | tad ekam anekeṣāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānaṃ | samudra ivādakaujasām bhāvānān
tasmād avyaktām mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca mahāhatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa trividhaudho vaikārikas tejaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃkārāt tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante | tad yathā śrotra tvak cakṣu jihvā ghrāṇo vāgmastopasthapāyupādamanāṃsīti | tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca karmendriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā || śabdatanmātraṃ sparśatanmā rūpatanmātraṃ rasatanmātraṃ gandhatanmātram iti || tebhyo bhūtāni vyomanilānalajalorvyas tebhyas tadviśeṣāḥ | śabdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturviṅśati tatvāni vyākhyātāni bhavanti |
tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ | karmendriyāṇāṃ yathāsaṃkhyavacanādānānandavisargaviharaṇāni ||
avyaktam mahān ahaṅkāraḥ pañca tanmātrāṇi | ce>ṣṭaty aṣṭau prakṛtayaḥ | śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ
svaṃ svaṃś caiṣāṃ viṣaye vibhutvaṃ || svayam adhyātma dhidevan tu | atha buddhe vrahmī | ahaṅkārasyeśvaraḥ manasaś candramāḥ diśaḥ śrotrasya | tvaco vāyuḥ sūryaś cakṣuṣaḥ rasanasyāpaḥ | pṛthivī ghrāṇasya | vāco gniḥ hastayor indraḥ | pādayor viṣṇuḥ | pāyor mitraḥ prajāpatir upasthasyeti ||
tatra sarvva evācetana eṣa vargaḥ | puruṣaś ca pañcaviṅśatiś cetayitā | sa tu karaṇakāryasamprayuktāḥ | saty apy ācaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthām pravṛttam upadiśanti | kṣīrādīṃś cātra hetūn udāharanti |
ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv apy anādī ubhāv apy anantau | ubhāv apy anityau | ubhāv apy aparau | ubhāv ajpegpy aliṅge | ubhau ca sarvagatāv iti || ekā tu prakṛtir acetanātiguṇā bījadharmiṇī | prasavadharmiṇī amadhyasthadharmiṇī ceti | bahavas tu puruṣā cetanāvantaḥ | aguṇā abījadharmiṇo madhyasthadharmiṇaś ceti ||
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarva evaite viśośeṣāḥ | satvarajastamomayā bhavanti || tadañjanatvāt tanmayatvāc ca | tadguṇa eva puruṣo bhavatīty eke bhāṣante ||
vaidike tu svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pariṇāmas tatheśvaraḥ | yadṛccheti ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ |
tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirdiśet || tebhyas tallakṣaṇoḥ kṛtsno bhūtātagrāma prajāyate |
tasyopayogo bhihitañ cikitsām prati sarvadā || bhūtebhyo pi paret tasmān nāsti cintā cikitsite ||
yato bhihitan tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta iti | bhautikāni cendriyāṇy āyurvede varṇyante tathaivendriyārthāḥ ||
bhavati cātra ||
indriyair iyandriyārthan tu svaṃ svaṅ gṛhṇāti mānavaḥ |
niyatan tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ ||
na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatā kṣetrajña nityāś ca asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣv anityeṣu ca puruṣakhyāpakāṃ hetūn udāharanti | āyurvedasiddhāntād asarvagatā kṣetrajñā 'nityāś ca tiryagyonimānuṣadeveṣu ca sañcaranti | dharmādharmanimittan ta ete numānagrāhyāś carāḥ || paramasūkṣmāś cetati nāvantaḥ | śāśvatāḥ śukrārttavayos sa sannipāteṣv abhivyajyante | yato bhihitam pañcamahābhūtaḥ śarīrisamavāyaḥ puruṣa iti || sa khalv eṣa karmapuruṣacikitsāyām adhikṛtaḥ |
tasya khalu sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau nimeṣonmeṣau buddhir manaḥ | saṃkalpo vicārariṇānusmṛtijñānam adhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ ||
sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā tikṣāsatyaṃ dharma āstikyaṃ jñānaṃ buddhir medhā dhṛtir anabhiṣṭhaṅgatā ca || rājasās tu duḥkhabahulatāpradānaṃ duḥśīlatvam akāruṇyam ānṛtikatvaṃ ahaṃkaro dambho māno harṣaḥ | kāmakrodhaś ceti || nāmasās tu viśādinvan nāstikyam adharmaśīlatā buddhinirodho jñānaṃ durmedhastvam akarmaśīlatā nidrālutvañ ceti ||
antarikṣās tu śabdaḥ sarvendriyaṃ sarvacchidrasamūho viviktatā ca || vāyavyās tu spaṣarśaḥ || sparśendriyasarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanalaghutā ca || tejasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇṇaḥ santāpo bhrājiṣṭhutā paktir amarṣastais taikṣṇyaikṣṇyañ ca || āpyās tu rasārasendriyaṃ sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaś ca || pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvamūrrtisamūho gurutā ca ||
tatra satvabahulam ākāśāṃ | rajobahulo vāyuḥ | satvarajobahulogniḥ | satvatamobahulo āpaḥ tamobahulā pṛthivī ||
bhavati cātra ||
anyo nyānupraviṣṭāni sarvāṇy ejpegjpegtāni nirdiṣet |
sve sve dravyeṣu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇam iṣyate ||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāś caiva ṣoḍaśaḥ | kṣetrajñaś ca samāsena sutantra paratantrata iti ||
śā 1 ||
jpegjpegathātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vātapittaśleṣmaśoṇitakuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretāṃsi prajotpādaneṣv aśagarthā
tena | pittavarṇṇavedanām pattena | śleṣmavarṇṇavedanaśleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇa pittavedanaṃ śoṇitena kuṇapañ ca raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ pūtipūyanibhaṃ pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukrapittamārutābhyāṃ || mūtrāpurīṣagandhi sannipātena | teṣu kulaṇaṇapagranthipūtipūrayaretasaḥ | kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣareta…
bhir doṣaiḥ | śoṇitacaturthaiḥ pṛthakdvandvais tribhiḥ samastaiś copasṛṣṭam abījam bhavati | tad api doṣavarṇṇavedanātibhir vijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthipūtipūyaprakāśan tad asādhyaṃ sādhyam anyac ceti ||
bhavanti cātra || teṣv ādyāṃ śukradoṣāṃs trī snehasvedādibhir jayet | kriyāviśeṣair matimāṃs tathaivottarabastibhiḥ ||
tatra vātātmake retasi bilvavidārīkṣīram āsthāpanaṃ | madhūkarāsnādevadārusaralavipakvan tailam uttarabastiṣu vidadhyāt | dāḍimamātuluṅgaphalasaindhavakṣāravasukavaśirasiddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
piḍrātmaka retasi payasyā|śrīparṇṇīmadhukaviparkaṃ kṣīram āsthāpanaṃ | madhukaviparkatailam anuvāsanaṃ tad evottarabastiñ ca vidadyādhyāt | kaṇṭhekṣuśvadaṃṣṭrāguḍūcīmadhuparṇṇībhṛṇapañcamūlalesiddhaṃ sarpiḥ pāpayet ||
śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ | pippalīviḍaṅgamadhuviparkan tailam anuvāsana tad evottarabastiñ ca vidadhyāt | pāṣāṇabhedakakāśmayāmalakapippaltīvaśukavasirasiddhaṃ ghṛtaṃ prayacchet pānārtham ||
śloka || pāyayet manujan sarpir bhiṣaj choṇitaretasi || dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjjanasādhitam ||
kuṇapākhyo pibet sarpis sālasārādisādhitaṃ granthibhūte smabhi siddham pālāśe cāpi bhasmani ||
parūṣakaṭāṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitaṃ | prāguktaṃ vakṣyate yac ca tatñāyaṃ kṣīṇaretasi ||
viṭprabhe pāyayet sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ |
snehādīnāṃ kramaṃ kuyāt ṣaṭkhapy eḍeṣu paṇḍitaḥ ||
asevaṇāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva ca |
kaṣāyakaṭutiktānāṃ dravyāṇāṃm atisevanāt ||
tathāmblalavaṇaṃ rūkṣaṃ suktam payuṣitan tathā ||
vegāghātāc ca yonīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
tathāvadoṣe ca snehādikarma sa padaset |
yathaivoktan tathaivottarabastiñ ca vidadhyāt ||
tatra vātātmake bhaṅgābhadradārukāśyapaphalasindhaghṛtaṃ pāyayet |
payasyā hāthāryaphalakṣīravidārīkṣīrodajpegjpeg… pāyasapiṇḍaṃ yonyāṃ kṣārayet |
madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyam ācamanam || pittātmake cārttave
kākolīkṣīravidārītkāthaṃ sarkarāyuktam pāyayeyot || madhūkapuṣpakāsmaryaphalakvāthaṃ phāṇitayuktaṃ candanapayasyākalkaṃ pāyayet || nigvaraurikakaṣāyam acimanaṃ | śleṣmātmake bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣā… yayet | kṣīravṛkṣapravālakalkam vā | tindukakapitthasalāducūrṇṇam vā kṣaudreṇa lehayet | sarjathavakalkaṃ yonyām vārayet || lodhratindukaṣāyam ācamanaṃ |
granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktāṃ śvetasurasāṃ prayacchetuā kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyāmvārayet | teṣām eva kaṣāyam ācamanaṃ |
kuṇapākhye maṃjiṣṭhāśrayakaṣāyam pāyayet || kuṭujaphalabhadrapriyacandanaṃ vā śarkarāyuktaṃ | pūyābhevātadeva prayacchet |
khadirārjunakalkaṃ yonyām vārayet | tayor eva kaṣāyam ācamanaṃ || krimijāte viḍaṅgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyaṃ pāyayet |
kṣaudrayuktaṃ surāṣṭhārocanākalkam bhadraśriyakalkayuktaṃ yonyām vārayet || ta…va kaṣāyam ācamanaṃ ||
bhavati cātra ||
vidhim uttarabastyantaṅ kuryād ārttavaśuddhaye |
kuryāt kalkam picūṃś cāṃpi pathyāmanānini ca ||
dugartvapūtisaṅkāśe majjābhe cāpi śoṇite |
pibed bhadraśriyatkāthañ candanakvātham eṭha vā ||
granthibhūte pibet pāṭhābhyūṣaṇāvṛkṣakāni ca |
kṣāranāgarahiṅgūnān niḥkvāthasurasām pibet ||
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārttavām
ṛtau …thamadivasāt prabhṛti brahmacāriṇī snānanulepanāṅgalaṅkāravilekhakhanavirahitā divāsvapnāṃjanāśrūpātābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāyāsam pariharet kiṅ kāraṇaṃ divā svapantyā badhiraḥ ajerād andhaḥ | rodanād vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ | tailābhyaṅgā kuṣṭhī | nakhāvakarttanāt kunakhaḥ | pralekhanā…lati || mārutoyāṣasevanād unmatto garbho bhavatīty evam etām pariharet | darbhasaṃstaraṃśārpinī karatalasarovaparṇṇānām anyatamabhojinīṃ haviṣyan tryahaṃ bharttā rakṣet tataḥ | śuddhasnātān tu caturthyām anāhatavastravāsinīm alaṃkṛtāṃ kṛtamaṅgalaṃ svastivācanām bhartur darśayed api tat kasya hetoḥ ||
bhavati cātra || pūrvam paśyed ṛtusnātā yāsan naram a?nā | tādṛśaṃ janayet putraṃ bharttāran darśayet tataḥ ||
tato vidheya ṣuṃtrīyam upādhyāyas samācaret | karmāt te ca kraṃma hy etam avekṣyeta vicakṣaṇaḥ ||
tato parāhṇe ṣumāṃ sarpiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam abhiprāśyam āsam brahmacārī | tailamāṣottarāhārān nārīm upagacched rātrau sāmabhir abhiviśvāsya vikalpyam evañ caturthyāṃ ṣaṣṭhyām aṣṭamyān …|jpeg copeyād

ataḥ paraṃ māsād upeyāl |
labdhagarbhanni va ca | teṣv evāhassu lakṣmaṇāvaṭaśuṅgāsahasudevāviśvadevānām anyatamam abhiṣūyāt | triṃś caturo vā bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na cainan niṣṭhīved iti ||
jpeg A 1267_11_67(1st half) jpeg A 1267-11+103612+103
śloka || ślokā ||
spheṭivasisṛsadhubhamyay upa…
sāsṛkṣutimaṃyan tu yad vā lākṣārasopasaṃ |
tad ārttavam prasusanti yac cādhbhyu na virajyate ||
tad evātiprasaṃgena pravṛttananṛtāv api |
asṛgharaṃ vijānīyād rakṣaktalakṣathalakṣitaṃ ||
asṛgdaram bhavet sarvaṃ sāṅgamarddasavedanaṃ |
atipravṛttau daurbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā ||
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvan tandrā rogāś ca vātajāḥ | taruṇyā hi…sevinyās tadalpopadravam bhavet ||
doṣair āvṛtam ārganvād ārttaṣa nasyati striyaḥ |
tatra mānsakulatthāmblatilamāṣasurā hitā || pāreṃ mūtram udatsvir va dadhisuktañ ca bhojane |
kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ salakṣaṇacikitsitaṃ ||
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat |
dhrūvam caturṇṇāsāniṇyagarbhaṃ syād vidhipūrvakaḥ ||
kṣatrabījodakarkkunāt sāmagryād aṃjju
evaṃ jātā rūpavattā mahāsandhāś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty āṇapramoktāraḥ saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
tatra tejodhātuvarṇṇānāṃ prabhava iti kṛtvā yadā garbhotpattāv apāndhātuprāyam āhāram bhavati | tadā garbhasya gauratvaṃ pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇatvaṃ | pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ śyāmatvaṃ | yādṛgvarṇṇam āhāram upaseveta garbhiṇī tadvarṇṇaḥ prasa…tīty eke bhāṣante | yadhā kṛṣṇapītaśvetāsubhūmiṣu | sarpavṛścikagalagoḍikādayaḥtext_breaks_off
>
↺
<