A

MS Kathmandu NAK 5-333: Śārīrasthāna

https://www.klib.gov.np/
National Archive, Kathmandu
5-333
Siglum H

[description of manuscript]

Physical description

Format Pothi
Material Palm leaf

Contents

(incomplete)
Title Suśrutasaṃhitā
Title [title of commentary]
Author Suśruta
Language

History

Date of production 0663. Nepala Saṃvat 663 (1465 CE).

Editorial conventions

𑑍 𑑚 𑑎 𑑛 𑑊 𑑈 Older form of the Newa gap filler, as written in this manuscript. 𑑎 Broken form of the daṇḍa, written as a daṇḍa with a gap in it. 𑑋 The Sanskrit upadhmaniya character in Newa script ᳶ
Revision history
2020-10-21 Started the file.
2021-04-24 Transcribed 3.1
2021-04-25 Converted Devanagari to IAST. Adjusted word-breaks.
2023-01-31 Transcribed 3.5
2023-02-02 Transcribed 3.3
2023-02-03 Transcribed 3.7
2023-02-08 Transcribed 3.9
2023-02-08 Transcribed 3.4
2023-02-15 Transcribed 3.2
2023-02-15 Transcribed 3.3 and provided updated XML
2023-02-16 Transcribed 3.8
2023-02-20 Transcribed 3.10
2023-02-23 Transcribed 3.6
2025-03-31 Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty.
2026-03-25 Added page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org.
2026-03-26 Removed intrusive label entities.

Text transcription


H
athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvvabhūtānāṅ kāraṇam akāraṇaṃ satvarajastamolakṣaṇam aṣṭarūpam akhilasyāsya jagataḥ sa|| ||mbhavahetur avyaktan nāma || tad ekam anekeṣāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānāṃ | samudra ivodakaujasām bhāvānāṃ
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca mahatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa trividho vaikārikas taijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃkārāt tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante || tad yathā || śrotraṃ tvak cakṣur jjihvā ghrāṇo vāgghastopasthapāyupādamanānsīti | tatra pūrvvāṇi pañca vuddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca karmmendriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā || śabdatanmātraṃ | sparśatanmātraṃ | rūpatanmātraṃ | rasatanmātraṃ | gandhatanmātram iti | tebhyo bhūtāni vyomānilānalajalorvvyas tebhyas tadviśeṣāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturvviṃśati tatvāni vyākhyātāni bhavanti |
tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ | karmmendriyāṇāṃ yathāsaṃkhyā vacanādānānandavisarggaviharaṇāni |
avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ
svaṃ svaṃ svaiṣāṃ viṣaye vibhutvaṃ | svayam adhyātmam adhidevan tu | atha vuddher vvrahmā | ahaṃkārasyeśvaraḥ | manasaś candramāḥ | diśaḥ śrotrasya | tvaco vāyuḥ | sūryaś cakṣuṣaḥ | rasanā?paḥ | pṛthivī ghrāṇasya | vāco 'gniḥ | hastayor indra | pādayor vviṣṇuḥ | pāyor mmitraḥ | prajāpatir upasthasyeti |
tatra sarvva evācetanaḥ | eṣa varggaḥ | puruṣaś ca pañcaviṃśatitamaś cetayitā | sa tu karaṇakāryasaṃprayuktaḥ saty apy acaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthān pravṛttim upadiśanti | kṣīrādīm̐ś cātra hetūn udāharanti ||
ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv apy anādī ubhāv apy anantau | ubhāv apy anityau | ubhāv apy aparau ubhāv apy aliṅgau ubhau ca sarvvagatāv iti || ekā tu prakṛtir acetanā triguṇā vījadharmmiṇī prasavadharmminī madhyadharmmiṇī ceti | vahavas tu puruṣāś cetanāvantaḥ | aguṇā avījadharmmiṇo prasavadharmmiṇo 'madhyasthadharmmiṇaś ceti |
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarvva evaite ca viśeṣāḥ | satvarajastamomayā bhavanti | tadañjanatvāt tanmayatvāc ca tadguṇa eva puruṣo bhavatīty eke bhāṣante
vaidyake tu ||
svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pariṇāmas tatheśvaraḥ |
yadṛcchati ca manyante prakṛtim pṛthudarśiṇaḥ ||
tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirddiśet |
tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||
tasyopayogo bhihitaś cikitsām prati sarvvadā |
bhūtebhyo pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||
yato 'bhihitaṃ tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta iti | bhautikāni cendriyāṇy āyurvvede varṇṇyante tathaivendriyārthāḥ ||
bhavati cātra || indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |
niyataṃ tulyayonitvān nāmyenānyam iti sthitiḥ ||
na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante || sarvvagatā kṣetrajña nityāś ca asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣv anityeṣu ca puruṣākhyāpakān hetūn udāharanti | āyurvvedasiddhāntād asarvvagatā kṣetrajñā nityāś ca | tiryagyonimānuṣadeveṣu ca sañcaranti | dharmmādharmmanimittaṃ tu ete numānagrāhyāś carāḥ paramaśūkṣmāś cetanāvantaḥ śāśvatāḥ śukrārttavayoḥ sannipāteṣv abhivyajyante | yato 'bhihitam pañcamahābhūtaḥ śarīrasamavāyaḥ puruṣa iti | sa khalv eṣa karmmapuruṣaś cikitsāyām adhikṛtaḥ |
tasya khalu sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau nimeṣonmeṣau vuddhir mmanaḥ saṃkalpo vicāraṇānusmṛtijñānam adhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ |
sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā titikṣā satyan dharmma āstikyaṃ jñānaṃ vuddhir mmedhā smṛtir anabhiṣvaṅgatā ca || rājasās tu duḥkhavahulatāpradānaṃ duḥśīlatvam akāruṇyam ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno harṣaḥ kāmakrodhaś ceti || tāmasās tu viṣāditvaṃ nāstikyam adharmmaśīlatā vuddhinirodho 'jñānaṃ durmmedhastvam akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti ||
antarikṣās tu śabdaśabdendriyaṃ sarvvacchidrasamūho viviktatā ca | vāyavyās tu sparśaḥ sparśendriyaṃ sarvvaceṣṭāsamūhaḥ sarvvaśarīraspandanaṃ laghutā ca | taijasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇṇasantāpo bhrājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyañ ca | āpyās tu raso ca rasendriyaṃ sarvvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaś ca | pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvvamūrttisamūho gurutā ca |
tatra satvavahulam ākāśaṃ | rajovahulo vāyuḥ | satvarajovahulo 'gniḥ | satvatamovahula āpaḥ | tamovahulā pṛthivī ||
bhavati cātra ||
anyonyāni praviṣṭāni sarvvāṇy etāni nirddiśet |
sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāś caiva ṣoḍaśa |
kṣetrajñāś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||
śārīrasya prathamo 'dhyāyaḥ || o ||
athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
digital_image 159r : 6
vātapittaśleṣmaśoṇitakuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretāṃsi prajotpādaneṣv asamarthāni bhavanti |
teṣu vātavarṇṇavedanaṃ vātena | pittavarṇṇavedanaṃ pittena | śleṣmavarṇṇavedanaṃ śleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇam pittavedanaṃ | śoṇitena | kuṇapañ ca raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ | pūtipūyanibhaṃ pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukraṃ pittamārutābhyāṃ | mūtrapurīṣagandhi sannipātena | teṣu kuṇapagranthipūtipūyaretasaḥ kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti |
ārttavam api tribhir ddoṣaiḥ śoṇitacaturthaih pṛthak dvandvais tribhiḥ samastaiś copasṛṣṭam avījan na bhavati | tad api doṣavarṇṇavedanābhir vvijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthipūtipūyaprakāśan tad asādhyaṃ sādhyam anyac ceti ||
bhavati cātra || teṣv ādyāḥ śukradoṣās trī snehasvedādibhir jjayet | kriyāviśeṣair mmatimān tathaivottaravastibhiḥ ||
tatra vātātmake retasi bilvavidārīkṣīram āsthāpanaṃ | madhūkarāsnādevadārusaralavipakvan tailan tad uttaravastiṣu vidadhyāt || dāḍimamātulaṅgaphalasaindhavakṣāravasukava-sirasiddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
pittātmake retasi payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃ kṣīram āsthāpanaṃ | sarjjadhavakalkaṃ yonyā dhārayet | madhukavipakvaṃ tailam anuvāsanaṃ | tad evottaravastiñ ca vidadhyāt | kāṇḍekṣuśvadaṃṣtrāguḍūcīmadhuparṇṇībhṛṇapañcamūlasiddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ | pippalīviḍaṃgamadhuvipakvan tailam anuvāsanan tad evottarava-stiñ ca vidadhyāt | pāṣāṇabhedakāśmaryāmalakapippalīvasukavasirasiddhaṃ ghṛtam prayacchet pā-nārthaṃ ||
bhavanti cātra ślokāḥ || pāyayen manujaṃ sarpir bhbhiṣa𑑎k choṇitaretasi | dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjjunasādhitaṃ ||
kuṇapākhye pibet sarppiḥ śāla-sārādisādhitaṃ || granthibhūte 'śmabhiḥ siddhaṃ pālāse cā pi bhasmani ||
parūṣakavaṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitaṃ || prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi ||
viṭprabhe pāyayet sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ |
snehādīnāṃ kramaṃ kuryāt ṣaṭsv ateṣu paṇḍitaḥ ||
asevanāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva ca |
kaṣāyakaṭutiktānāṃ drvyāṇām atisevanāt ||
tathāslaṃlavaṇaṃ rūkṣaṃ śuktaṃ paryuṣitan tathā |
vegād yātāc ca yogīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
tathārttavadoṣe ca snehādikarmmam upadiśet |
yathaivoktan tathaivottaravastiñ ca vidadhyāt |
tatrāśaṇavātātmake bhaṅgābhadradārukāśmaryaphalasiddhaṃ ghṛtam pāyayet |
payasyā kāśmaryaphalakṣīravidārīkṣīrodakasiddhaṃ vā kṛsarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet |
madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyam ācamanaṃ || pittātmake cārttave |
kākolīkṣīravidārīkvāthaṃ śarkkarāyuktam pāyayet | madhukapuṣpa-kāśmaryaphalakvātham phānitayuktam vā candanapayasyākalkaṃ yonyān dhārayet | nimbagairikakaṣāyam ācamanaṃ || śleṣmātmake bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyam pā-yayet | kṣīravṛkṣapravālakalkam vā | tindukakapithaśalāṭucūrṇṇam vā kṣaudreṇa lehayet | sarjjadhavakalkaṃ yonyān dhārayet | lādhratindukakaṣāyam ācamanaṃ ||
granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃ śvetasurasām prayacchet | kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyāndhārayet | teṣām eva kaṣāyam ācamanaṃ ||
kuṇapākhye mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣāyaṃ pāyayet || kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vā śarkkarāyuktaṃ || pūyābhe vā tad eva prayacchet |
khadirārjjunakalkaṃ yonyāṃ hārayet | tayor eva kaṣāyam ācamanaṃ || krimijāte vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyam pāyayet |
kṣaudrayuktaṃ surāṣṭāṣṭrārocanākalkam bhadraśriyakalkaṃ yonyān dhāryet | tayor eva kaṣāyam ācamanam bhavati ||
bhavati cātra ||
vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye |
kuryāt kalkam picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca ||
durggandhapūtisaṃkāśe majjābhe vāpi śoṇite |
pibed bhadraśriyakvāthañ candanakvātham eva vā ||
granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca |
kṣāranāgarahiṃgūnān nikvāthaṃ surasām pibet ||
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavām ||
ṛtau 𑑍 prathamadivasāt prabhṛti brahmacāriṇīṃ snānānulepanālaṅkāravilekhanavirahitān divāsvapnāñjanāśrupātābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāyāsām pariharet | kiṃ kāraṇaṃ divā svapatyā vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ | vadhiraḥ | añjanād andhaḥ | rodanād tailābhyaṅgāt kuṣṭhī | nakhāvakarttanātjpeg kunakhaḥ | pralepanāt khalatiḥ | mārutāyāsasevanād utmatto garbhbho bhavatīty evam etām pariharet || darbhbhasaṃstaraṇaśāyinīṃ karatalaśarāvaparṇṇānām anyatamabhojinīṃ haviṣyaṃ tryahaṃ bharttā rakṣet tataḥ śuddhasnātān tu caturthyām anāhatavastravāsinīm alaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanām bharttāran darśayed| api | tat kasya hetoḥ? ||
pūrvvam paśyed ṛtu-snātā yādṛśan naram aṅganā | tādṛśañ janayet putram bharttāran darśayet tataḥ ||
tato vidheyaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret | karmānte ca kramaṃ hy etam avekṣyeta vicakṣa-ṇaḥ ||
tato 'parāhṇe pumān sarppiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam abhiprāśya māsaṃ brahmacārī | tailamāṣottarāhārān nārīm upagacched rātrau sāmabhir abhiviśvāsya vikalpam evaṃ caturthyāṃ ṣāṣṭhyām aṣṭamyān daśamyāṃ dvādaśyāñ copeyā-d
ataḥ | param māsād upeyāl |
labdhagarbhanni va ca | teṣv evāhaḥsu lakṣmaṇāvaṭaśuṅgāsahadevāviśvadevānām anyatamam abhiṣūyāt | trīṃś caturo vā bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na cainan niṣṭhīved iti || 𑑎
digital_image dscn 3140 fol 162
ślokāḥ ||
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca |
śukram icchanti kecit tu kṣaudratailasamaprabhaṃ ||
śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamaṃ | tad ārtavam praśansanti yac cā na virajyate ||
tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api | asṛgdaram vijānīyād raktalakṣaṇalakṣitaṃ ||
asṛgdaraṃ bhavet sarvvan sāṅgamarddan savedanaṃ | atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā ||
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvan tandrā rogāś ca vātajāḥ | taruṇyā hitasevinyās tad alpopadravam bhavet ||
doṣair āvṛtam ārggatvād ārttavan naśyati striyāḥ |
tatra māṃsakulatthāmlatila-māṣasurā hitāḥ || pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktañ ca bhojane |
kṣīṇam prāgīritaṃ raktaṃ salakṣa-ṇacikitsitaṃ ||
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat |
dhruvañ caturṇṇāṃ sānnidhye garbhbhaḥ syād vidhipūrvvakaḥ ||
kṣettrabījodakatṛṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā ||
evaṃ jātā rūpavanto mahāsattvāś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
tatra tejodhātur varṇṇānām prabhavaḥ iti kṛtvā | yadā garbbhotpattāv apāabdhātuprāyam āhāram bhavati | tadā garbhbhasya gauratvaṃ | pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇatvaṃ | pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ śyāmatvaṃ | yādṛkvarṇṇam āhāram upasevate garbhbhiṇī tadvarṇṇaḥ prasavo bhavatīty eke bhāṣante | yathā kṛṣṇapītasvetāsu bhūmiṣu sa𑑎rppavṛścikagalagoṇḍikādayaḥ satvāḥ kṛṣṇapītasvetā iti || tatra dṛṣṭibhāgam apratipannan tejodhātur jjātyandhaṃ karoti | tad eva raktānugataṃ raktākṣaṃ | śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ | pittānugatam piṅgākṣaṃ | vātānugatam vikṛtākṣaṃ ||
bhavanti cātra ||
viśuddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
jāyate nayane tasya- nimne kṛṣṇe site tathā ||
pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmmalaṃ yāti locane |
haripiṃglasamjñā vai jāyete tasya locane ||
vinirddhūtamalaḥ śleṣmā yadā vraja-ti locane |
tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale ||
raktaṅ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati locane ||
kapotanīle nayane rakte vā jāyate nṛṇāṃ ||
ghṛtakumbho yathā hy agnim āśritaḥ pravilīyate |
prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt ||
bīje tu vāyunā bhinne dvau jīvau kukṣim āgatau |
yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau ||
miśrībhāve yadā puṃso retas subahunirmmalaṃ |
tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ ||
miśrībhāve striyāś caiva bahuśukraṃ yadā bhavet |
kanyādvayan tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ ||
āsekyo nāma bhavati strīpuṃsor alpabījayoḥ ||
sa śuklaṃ prāsya- labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ ||
yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ || sa yoniśephasor ggandham āghrāya labhate balaṃ ||
sve gude brahmacaryād yā strīṣu svāsu pravartate | kumbhīkaḥ sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu cāparaṃ ||
dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāyāya pravarttate | īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañcamaṃ ||
kaumāryāṃ yas tv ṛtau mohād aṅganeva pravartate | tatra strīce-ṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
ṛtau puruṣavac cāpi yadi yoṣit prapadyate | tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||
āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā | saśukrakās tv amī jñeyā hy aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
anayor vviprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahā- sirā || harṣāt sphuṭatvam āyāṃti dhvajocchrāyan tato bhavet ||
ākārācāracintābhir yādṛśībhiḥ samanvitau | strīpuṃsau tu bhaveyātāṃ tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ ||
yadā tu nārī- nārī ca maithunāyopakalpataḥ | muñcantaḥ śukram anyonyam anasthis tatra jāyate ||
sarppavṛścikakuṣmāṇḍavikṛtākṛtayas tu te |
garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpa-kṛto bhṛśaṃ ||
garbhbho vātaprakopeṇa dauhṛdena vimānitaḥ | bhave-t kubjo thavā kūni paṅgur mmūko tha mirmmiṇaḥ ||
mātāpitror anācārād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ | vātādīnām prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt ||
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāsayasya ca | vātamūtrapurīṣāṇi na garbhbhasthaḥ karoti ha ||
jarāyunā mukhe cchanne kaṇṭhe- ca kaphaveṣṭite | vāyor ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ prarodi-ti ||
niśvāsocchvāsasaṃkṣobhaḥ svapnāṅ garbhbho 'tha gacchati | mātur nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbhavān ||
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau | taleṣv asaṃbhavo yac ca romnām etat svabhāvataḥ ||
bhāvitā pūrvvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
bhavanti sttānabahulāḥ pūrvvajātismarā narāḥ ||
iti śārīraṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ || ||
athāto garbbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
saumyaṃ śukram ārttavam āgneyam itareṣām apy atra bhūtānāṃ sānnidhyam asty anunā viśeṣeṇa parasparopakārāt parasparānupraveśāc ca ||
tatra dampatyoḥ samprayoge tejaḥ śarīrād vāyus samīrayati | tatra tejo'nilasannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim abhiprapadyate | saṃsṛjyate cārttavena tato 'gnīṣomasaṃyogāt saṃsṛjyamāno garbbhāsayam anuprapadyate kṣettrajñaś cetayitā spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣo gantā sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ādya āyur ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair nnāmabhir abhidhīyate | daivasaṃyogād akṣayo 'vyayo cintyo bhūtātmā satvarajastamobhir ddevāsurair aparaiś ca saha bhāvair vvāyunā preryamāṇo garbbhāsayam anupraviśati ||
tatra śukrabāhulyāt pumān ārttavabāhulyāt strī sāmyād ubhayor napuṃsakaṃ ||
tatra ṛtudvādaśarātraṃ bhavati |
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanam anāyuṣyam punso bhavati | yac ca tatrādhīyate garbbhaḥ sapradigital_image !--dscn3143 fol 165 (1st half)--savato vipadyate | dvitīye tivāgṛhe vipadyate || tṛtīye 'py evam asampūrṇṇo 'ṅgo 'lpāyuś ca bhavati | tasmāt trirātram pariharet | na ca pravarttati raktabījaṃ pradiṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati | yathā nadyām pratisrotasi pla cidravyaṃ pratikṣiptaṃ na pratinivarttate | tadvad bījaṃ draṣṭavyan tasmāt trirātran niyamavantīm pariharet | tatra ṛtudvādaśarātran dṛṣṭvānārttavā bhavati |
adṛṣṭārttavās tān eke bhāṣante ||
bhavati cātra ||
dine vyatīte niya taṃ maṃ3 saṃkucaty ambujaṃ yathā | ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃkucatis tathā ||
pīnaprasaṃnavadanāṃ praklinnātmamukhadvijāṃ |
narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajāṃ ||
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūrujaghanasphicāṃ ||
harṣautsukyaparāṃś caiva vidyād ṛtumatīṃ striyaṃ ||
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ yad āgataṃ || īṣatkṛṣṇam vigandhañ ca vāyur yonimukhan nayet ||
tad varṣād dvādaśāt kāle varttamānam asṛk punaḥ | jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate ||
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā | puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||
tatra sadyogṛhītadigital_image !--dscn3143 fol 165 (2nd half)--garbbhāyāḥ śramo glāniḥ pipāsā sakthisadanam āṭopaḥ śukraśoṇitayor anubandhaḥ kharasphuraṇaṃ yonyāḥ ||
bhavati cātra ||
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyuṅgamas tathā |
prasekaḥ sadanañ cāpi garbbhiṇyā liṃgam ucyate ||
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyaṃ vyāyāmam atikarṣaṇaṃ | divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇam bhayam utkaṭakāsanañ caikāntataḥ snehādikramaṃ śoṇitamokṣaṇañ cākāle nā seveta |
tatra prathame māse kalalañ jāyate || dvitīye śoṇitoṣṇānilaiḥ pacyamāno mahābhūtānāṃ saṃjāto ghanañ jāyate | granthir yadi pumān | strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced arbbudam bhavati || tṛtīye hastapādaśirasām pañca piṭakā abhinirvarttante | sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati || caturthe sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto bhavati || pañcame sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro bhavati | garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakte ????? kasmāt tatsthānatvād garbbhaś caturthe māse abhiprāyam indriyārtheṣu karoti | digital_image dscn3144 fol 166 (1st half) dvihṛdayā ca nārī bhavati ????? nimittāny ācakṣate | dvauhṛdayavimānanān javjakūnīṃ ṣaṇḍam vāmanavikṛtākṣam anakṣam vā nārī sutañ janayati | tasmāt sā yad icchet tat tasmai dāpayet | labdhadauhṛdāhivīryavantaṃ cirāyuṣañ janayati ||
bhavati cātra || indriyārthām̐s tu yān yāṃ sā bhoktum icchati garbbhiṇī | garbbhābādhabhayāt tām̐s tām bhiṣag āhṛtya dāpayet ||
samprāptadauhṛdam putram prajāyeta guṇānvitaṃ | alabdhadauhṛdāgarbbhe labhate cātmani vā bhayam ||
yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde¦ yā vimānitā | prajāyeta sutaṃ sārttin tasmin tasmin tathaindriye ||
rājā sandarśane yasyā dauhṛdañ jāyate striyaḥ | arthavantam mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||
dukūlapaṭṭakauṣeyabhūṣaṇādiṣu dauhṛdā | alaṅkāreṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||
āsrame saṃyatātmānaṃ dharmmaśīlaṃ prajāyate | devatāpratimāyāṃ tu prasūto harṣadopamam || darśane vyāḍajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prajāyate ||
digital_image
godhāmāṃsāśinīputraṃ suṣupsur mmāraṇātmakaṃ || gavāṃ māṃsena balinaṃ sarvvakleśasahaṃ sutaṃ |
māhiṣe dauhṛdāc chūraṃ raktākṣaṃ lomaśaṃ sutaṃ ||
ato nukteṣu yā nārīm abhidhyāyati dauhṛdam | ||
śarīrāhāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati ||
karmmaṇā coditañ jantor bbhavitavyam punar bbhavet | yathā tathā daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi ||
pañcame manaḥ pratibuddhataram bhavati || ṣaṣṭhe buddhiḥ saptame sarvvapravyaktaṃ śarīraṃ || aṣṭame sthirībhavaty ojas tatra jāto na jīvati || nairṛtabhāgadheyatvāt tato balim mānsodanaṃ bhāgadheyan tasmai dāpayet || navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ jāyate | atho nyathā vikārī bhavati ||
mātus tu khalu rasavahāyān nābhyāṃ garbbhanāḍī pratibaddhā bhavati | sāsya mātur āhārarasavīryam abhyavaharati || tenopasnehenābhivṛddhir asya bhavati | asañjātāṅgavibhāgam api niḥṣekān prabhṛti sarvvaśarīrānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatīnān dhamanīnām upasnehena jīvayati ||
garbbhasya khalu sambhavataḥ || pūrvvaṃ śiraḥ sambhavatīty āha digital_image śaunakas tanmūlatvāt | pradhānendriyāṇāṃ hṛdayam iti kṛtavīryaḥ | buddher manasaś ca sthānaṃ nābhir iti pārāsaryas tato varddhate dehadehinaḥ | prāṇaḥ pāṇipādam iti mārkkaṇḍeyas tanmūlatvāc ceṣṭāyāḥ | garbbhasya śarīram iti || subhūtigautamas tatra nibandhatvāt sarvvagātrasambhavasya tan tu na samyak sarvvāṇy aṅgapratyaṅgāni yugapat sambhavanti | kāle garbbhasya sūkṣmatvān nopalabhyante | vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca | tad yathā cūtaphale vipakve keśaramānsāsthimajjānaḥ pṛthak pṛthag dṛśyante kālaprakarṣāt tāny eva taruṇe nopalabhyante || sūkṣmatvāt teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnām pravyaktaṃ kālaḥ karoti | etenaiva vaṃśāṃkuro vyākhyātaḥ | evaṃ garbbhasya tāruṇye sarvveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād anupalabdhis tāny eva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti | pūrvvottarakālayogo nāstīti kevalan tu saukṣmyān nābhivyajyante | yathākālaṃ pravyaktāni bhavanti |
tatra pitṛjamātṛjarasajātmajasatvasātmyajāni śarīre lakṣaṇāni vakṣyāmaḥ || tatra keśasmaśrudantanadigital_image !--dscn3145 fol 167 (2nd half)--kharomāsthiretaḥprabhṛtīni pitṛjāni || māṃsaśoṇitamedomajjāhṛnnābhiyakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo balavṛddhir vvarṇṇasthitihāniś ca rasajāni | indriyāṇi jñānam āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmanaḥ satvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ | vīryam ārogyam balaṃ varṇṇo medhā ca sātmyajaṃ ||
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanaṃ | dakṣiṇakukṣimahatvañ ca pūrvvadakṣiṇaṃ sakthi utkarṣayati | bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu dauhṛdam abhidhyāyati | svapne copalabhate padmotpalakumudāmrāmrātakādīni punnāmany eva vā prasannamukhavarṇṇā ca bhavetāṃ vrūyāt putram iyam prajanayiṣyatīti || tadviparyaye kanyāṃ || yasyāḥ pārśvadvayam avanatam purastān nirggatam udaraṃ prāgabhihitañ ca lakṣaṇan tasyāḥ | napuṃsakam iti vidyāt | yasyā madhye nimno droṇīprābhūtam uda… yugmaṃ prasūyata iti ||
bhavati cātra ||
devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |
mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ ||
digital_image aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate | aṃgapratyaṃganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ || te vai garbbhasya vijñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ ||
iti śārīratṛtīyo 'dhyāyaḥ ||
athāto garbbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
agnīṣomo vāyuḥ satvaṃ rajas tamaḥ | pañcendriyāṇi bhūtātmā manaś ceti prāṇāḥ |
tasya khalu śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyeva hi santānikāḥ sapta tvaco bhavanti || tāsāṃ prathamo vabhāsinī nāma yā sarvvavarṇṇān avabhāsayati | pañcavidhāñ ca cchāyām prakāśayati | sā vrīher aṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā | tṛtīyā śvetā dvādaśabhāgapramāṇā | carurthī tāmrāṣṭabhāgapramāṇā | pañcamī vedanī nāma pañcabhāgapramāṇā | ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā | saptamī śukradharā nāma vrīhidvayapramāṇā || yato vakṣyaty udare vrīhimukhenāṅgulam aṅguṣṭhodaramātram vāvagāhyeti
kalāḥ khalv api sapta sambhavanti dhātvāntarāśayamaryādāḥ || ślokau ||
yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate | tathā hi dhātur mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate ||
snāyubhiś ca praticchannāṃ santatāṃś ca jarāyuṇā | śleṣmaṇā veṣṭitām̐ś cāpi kalābhāgām vidur vvudhāḥ ||
tāsaṃ prathamā māṃsadhārā nāma | tasyā māṃsasirāsnāyudhamanīsrotasān navanavapratānāni bhavanti ||
bhavati ||
yathā viṣamṛṇālāni vivarddhante samantataḥ | bhūmau paṃkodakasthāni tathā mānse sirādayaḥ ||
dvitīyā raktadharā nāma mānsasyābhyantaratas tasyā śoṇitam viśeṣataḥ sirāsu ca yakṛtplīhnoś ca bhavati ||
|| bhavati cātra ||
vṛkṣādyathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣīram āsrayet |
mānsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate ||
tṛtīyā medodharā nāma medas tu khalu sarvvabhūtānām udareṣv asthiṣu ca mahatsu cāntar mmajjā ca bhavati ||
bhavati cātra ||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāsritaḥ |
athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
caturthī śleṣmadharā nāma yā sarvasandhiṣu sarvvaprāṇapratām bhavati ||
bhavati cātra || snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravarttate | sandhayaḥ sādhu varttante saṃśliṣṭā śleṣmaṇā tathā ||
pañcamī purīṣadharā nāma yā caturvvidham apy annam āmāśayāt pracyutam pakvāsayopasthitaṃ dhārayati | koṣṭham vibhajati pakvāsayasthā ||
bhavati cātra ||
yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathāntrāṇi samāsritāḥ | uṇḍukastham vibhajate malam maladharāᳵ kalāḥ ||
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvvidham aśitapītakādita līḍham iti pacati ||
bhavati cātra || aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ yat koṣṭhagataṃ || taj jīryati yathākālaṃ śoṣitam pittatejasā ||
saptamī śukradharā nāma yā sarvvaprāṇināṃ sarvvaśarīravyāpinī bhavati ||
bhavati cātra ||
yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣurase yathā |
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ ||
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve vastidvārasya cāpy avāṅ |
mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate ||
gṛhītagarbbhāṇām ārttavavahānāṃ srotasāṃ vartmāṇy uparuddhāni garbheṇa bhavanti || tasmād gṛhītagarbbhāṇām ārttavaṃ na tu dṛśyate | tatas tad adhaḥpratihatagaty ūrddhvabhāgam upari copacīyamānam udare mucyate | śeṣaṃ corddhatarabhāgam āgatam payodharāv abhiprapadyete | tasmād garbbhiṇyaḥ pījpgnonnatapayodharā bhavanti ||
yakṛtplīhānau śoṇitajau | śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ śoṇitakiṭṭaprabhavaḥ | uṇḍukaḥ ||
bhavati cātra || asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ | taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś cāpy anudhāvati ||
tato 'syāntrāṇi jāyante gude vastiś ca dehinaḥ | tatrāsya mathyamānasya dhāmyamānasya rugmavat ||
jantoḥ saṃjāyate jihvā yayā vedayate rasān ||
śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ | yadāsrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahās tadviśeṣeṇa cetanāsthānam uktaṃ || tasmim̐s tamasāvṛte sarvvaprāṇinaḥ svapanti ||
nidrān tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti | sā svabhāvataḥ sarvvaprāṇino nispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni srotānsi tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate || tadā tāmasī nāma nidrā bhavaty anavabodhinī sā pralayakāle tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu ca niśāsu bhavati | rajobhūyiṣṭhānām animitta satvabhūyiṣṭhānām ardharātre kṣīṇaśleṣmaṇām anilavahulānām manobhighātāc ca vaikārikī ||
bhavanti cātra || hṛdayañ cetanāsthānaṃm uktaṃ suśruta dehinām | tamobhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinaḥ ||
nidrāhetus tamaḥ sattvaṃ bodhane hetur ucyate |
svabhāva eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate ||
pūrvvadehānubhūtām̐s tu bhūtātmā svapiti prabhuḥ || rajoyuktena manasā gṛhṇīte rthāṃ śubhāśubhāṃ ||
karaṇānāṃ tu vaiguṇye tamasābhipravarttate | asvapann api bhūtātmā prasupta iti cocyate ||
sarvvarttuṣu ca divāsvapnam pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt | pratiṣiddheṣv api pratiṣiddho vālavṛddhakṣatakṣīṇamadyapītastrīyānavāhanādhvakarmmapariśrāntānām | abhuktavatāṃ medomārutakapharasakṣīṇānāṃ muhūrttam praśaṃsanti | rātrāv api khalu jāgaritavatāṃ jāgaraṇakālārddhan divā svapet | vikṛtis tu divāsvapno nāma tatra svapatām adharmmaḥ sarvvadoṣaprakopaś ca tatprakopāt kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāni bhavanti | rātrāv api khalu jāgaritavatān tannimittās ta eva doṣāḥ prādur bbhavanti ||
bhavanti cātra ślokāḥ || tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca varjjayet | jñātvā doṣakarāv etau vudhaḥ svapnamitaś caret ||
tathā hy arogaḥ sumanā valavarṇṇānvitā bhṛśaṃ | nātisthūlakṛṣaḥ śrīmān naro jīvet samāśataṃ ||
mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilād bhramaḥ |
tamovātakaphā tandrā nidrā śleṣmatamodbhavā ||
nidrānāśo nilāt pittāt manastāpāt kṣayād api | abhighātāc ca bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati ||
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca | laṃghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
kaphamedoviṣārttānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam |
divāsvapnaś ca tṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ ||
indriyārtheṣv asamvittir jjṛmbhanaṃ gauravaṃ klamaḥ | nidrārttasyaiva yasyeha tasya tandrā vinirddiśet ||
garbbhasya khalu rasaguṇanimittātmāt mātur āhāranimittāc ca parivṛddhir bbhavati ||
bhavati cātra || dṛṣṭiś ca romakūpāś ca varddhante na kadācana | dhruvāṇy etāni marttyānām iti dhanvantarer mmataṃ ||
śarīre kṣīyamāṇe pi varddhate dvāv imau sadā | svabhāvam prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||
tisraḥ prakṛtayo bhavanti vātapittakaphanimittāḥ ||
bhavati cātra
śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet |
prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
tatra vāta prakṛti jāgarūkaḥ śītadveṣī durbbhagasteno nāryo mastaro gāndharvvaḥ | sphuṭitacaraṇau rūkṣālpakeśasmaśruḥ kaṭhinakrodhī dantakhādī alpavalo 'lpāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || adhṛtir adṛḍhāsauhṛdayaḥ kṛtaghnaḥ kṛṣaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī | drutagatir aṭano navasthitātmā nabhasi ca gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||
avyavasthitamatiś calacitto mandadantadhanasañcayamitraḥ || kiñ cid eva vilapaty anivaddhaṃ mārutaprakṛtir eṣa manuṣyaḥ ||
pittaprakṛtis tu svedanaḥ śītasaho durggandhī pītaḥ kālo vā śithilāṅgas tāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapādapāṇitalo durbbhago valīpalito sṛṣṭo vahubhug uṣṇadveṣī kṣiprakrodhaprasādaśīlo madhyamāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || medhāvī nipuṇamatir nnigṛhyavaktā tejasvī samitiṣu durnnivāravīryaḥ | suptaḥ saṃ kanakapalāśakarṇṇikārāṃ saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāṃ ||
na bhayāt praṇamet praṇateṣu mṛduḥ praṇateṣu ca sāṃtvanadānaruciḥ | bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ ||
śleṣmaprakṛtis tu durvvedīsvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakāṇḍānām anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ | kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇur alolupo valavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairo dīrghāyuś ca bhavati ||
snighdāṅgaḥ sthirasuvibhaktacārugātro lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ | suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān sampaśyed api ca jalāśrayān manojñāṃ ||
dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitrama miḥ naḥ parigaṇya cirāc ca dadāti vahuḥ pariniṣṭatavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś ca kaphaprakṛtiḥ ||
dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu || saṃsarggan tam vijānīyāt saṃsarggas trividhaś ca yaḥ ||
prakopo vānyatobhāvo kṣayo vā nopajāyate | prakṛtīnāṃ svabhāvena jñāyante tu gatāyuṣaḥ ||
viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate | tadvat prakṛtibhir ddehas tajjātatvān na vādhate ||
prakṛtir iha narāṇāṃ bhautikī kecid āhuḥ pavanadahanatoyaiḥ kīrttitās sas tu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ pārthivaś cet kṣamāvān śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mmahadbhiḥ ||
śaucam āstikyam ābhyāso vedeṣu gurupūjanaṃ | priyātithitvam ijyā ca vrahmakāyasya lakṣaṇam ||
𑑎 sauryam ājñā mahābhāgyaṃ satataṃ śāstravuddhitā | bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva māhendraṃ kāyalakṣaṇaṃ ||
sahiṣṇutatā śītasevā paiṅgākhyaṃ hari𑑎 keśatā | priyodakatvañ ca tathā vāruṇaṅ kāyalakṣaṇaṃ ||
madhyasthatā sahiṣṇutvam arthasyāgamasañcayau | mahāprasavaśaktiś ca kauveraṃ kāyalakṣaṇam ||
gandhamālyapriyatvañ ca nṛtyavāditrakāmatā | vihāraśīlatā caiva gāndharvvaṅ kāyalakṣaṇam ||
prāptakārī dṛḍhotthāno dhṛtimān smṛtimāñ chuciḥ | rāgadveṣabhayājñānair vvirjjito yāmyasatvavān ||
vrahmacaryavratajapaṃ homādhyayanasevinaṃ | jñānavijñānasampannam ṛṣisatvaṃ vidur naraṃ ||
saptaite sātvikāḥ kāyā rajasās tu nivodha me | aiśvaryavantaṃ raudrañ ca śūraṃ caṇḍam asūyakaṃ |
ekāśinaṃ tv aupadhikam āsuraṃ satvam īdṛśaṃ ||
ekāntagrāhitā raudryam asūyādharmmavākyatā |
bhṛśam ātmastavaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇaṃ || utsṛṣṭhācāratā raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
strīlaulupatvaṃ nairllajjyaṃ paiśāco guṇasaṃgrahaḥ ||
tīkṣṇam āyāsavakulaṃ krodhanaṃ satvabhīrukaṃ ||
vihārāhāracapalaṃ sarppasatvam vidur nnaraṃ ||
asamvibhāgam alasan duḥśīlam anusūcakam |
lolupañ cāpy adātāraṃ pretasatvam vidur nnaram ||
pravuddhakāmasevī vājasrāmam āhāra eva ca |
amarṣaṇo navasthānaḥ śākunaṃ satvam ucyate ||
ṣaḍ ete rājasāḥ kāyāḥs tāmasās tu nivodha me ||
durmmedhastvaṃ mandatā ca svapnamaithunanityatā |
nirākaṣṇutāśūrā vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||
anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ toyakāmatā ||
parasparābhimarṣaś ca matsyasarvvātmakā guṇāḥ ||
satvavuddhāṅgahīnaḥ syād āhāre kevale rataḥ |
priyārthakāmarahitaḥ satve vānaspate sthitaḥ ||
ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vairājasādayaḥ |
vijñāya kāyaprakṛtim anurūpāṃ kriyāṃ cared iti ||
iti śārīraṃ caturtho dhyāyaḥ ||
athātaḥ śarīravyākaraṇaṃ śārītam vyākhyāsyāmaḥ ||
jpeg
śukraśoṇitaṅ garbhāsayastham ātmaprakṛtivikārasammūrcchito garbha ity ucyate || tad acetanāva𑑎sthitam vāyur vvibhajate teja enam pacati | āpaḥ kledayati | pṛthivī saṃhanti | ākāśam vivarddhayati | evam vivarddhitaḥ sa yadā hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādibhir upetas tadā śarīram iti saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍaṅgaṃ śākhāś catvāraḥ | madhyaṃ ṣaṣṭhaṃ śira iti ||
atrataḥ param pratyaṅgāni vakṣyante | mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭa𑑎nāsācivukagrīvā ity ete ekaikāḥ || karṇṇanetrabhrūvāṃcasagaṇḍakakṣastanavaṃkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphik𑑎jānukurpparavāhuprabhṛtayo dve dve viṃśatir aṅgulyaḥ srotānsi vakṣyante ||
ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ
tvaco bhihitāḥ kalā dhātavo maladharāś ca ||
āsayās tu vātapittaśle𑑎ṣmāmapakvāgnimūtrāṇāṃ sapta | strīṇāṃ garbhāsayo ṣṭama iti |
sārddhatrivyāyāmānyantrāṇi puṃṣāṃ strīṇām arddhavyāyāmahīnāni |
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotānsi narāṇām vahirmmukhāni | tāny eva strīṇām aparāṇi ca trīṇi | dve stanayor aparam adhastād raktavāhi ca |
ṣoḍaśa kaṇḍarās tāsāñ catasraḥ pādayos tāvanta eva hasta𑑎grīvāpṛṣṭheṣu | tatra hastapādagatānāṅ kaṇḍarāṇāṃ nava nava prarohā grīvāhṛdayanivandhanīnām adhomukhānāṃ meḍhraśroṇīpṛṣṭhanivandhanīnām adhogatānām nitamvam ūruvandhotkapiṇḍyādīnāñ ca
māṃsasirāsnāyvasthidhamanījālāni pratyekaṃ catvāri catvāri tāni maṇivandhanagulphasaṃśritāni | yair gavākṣitam idaṃ śarīraṃ |
ṣaṭ kūrccās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu |
mahatyo mānsarajjavals catasraḥ peśīnivandhanārtham pṛṣṭhavaṃśam ubhayato dve vāhye abhyantare ca dve |
sapta sīmanyastatra vibhaktāḥ śirasi pañca jihvāśepasorekaikās tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa |
caturddaśās saṃhatās teṣāṃ trayo gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu | etenetarasakthi vāhu ca vyākhyā𑑎jpeg tau | trikaśirasorekaikaḥ |
caturddaśaiva sīmantāḥ | yair mmuktaḥ saṃhātās te khalv akadaśaikeṣāṃ |
triṇi ṣaṣṭyā śatāny asthām iti || vedavādino pabhāṣante | śalyatantreṣu trīṇy ava śatāni | teṣāṃ saviṃśaty sthiśataṃ śākhāsu | saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇīpārśvapṛṣṭhoras su | grīvāyāṃ praty ūrddvan triṣaṣṭhir |
ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trīṇi𑑎 triṇi tāni pañcadaśa talakūrccagulphasaṃśritāni | daśa pā𑑎rṣṇyām ekaṃ jaṃghāyāṃ dve jānuny ekam ekam ūrūbhyāṃ | triṃśad evam ekasmin sakthini bhavanti | etena itarasakthi vāhu vyākhyātau || śroṇyām pañca | teṣāṃ gudabhaganitamveṣu catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve ṣaṭtriṃśad ekasmin tāvantyeva dvitīye | pṛṣṭhe dvā𑑎triṃśad evāṣṭhāvurasi | dve akṣakasaṃjñe grīvāyāṃ nava kaṇṭanāḍyāṃ catvāti | dve hanusaṃjñe dantā triṃśan nāsāyān trīṇy ekatāluni gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaṃ ṣaṭ chirasīti |
tān etān asthīni paṃcavidhāni bhavanti || tad yathā || kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāni bhavanti | teṣāṃ jānurpparanitamvāḥ sagaṇḍutālumadhyaśijpegraḥ su kapālāni | daśanās tu rucakāḥ | ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣu taruṇāni | pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu valayāni | bhavati cātra ||
yathā hi sāro vṛkṣa𑑎sya tiṣṭhaty abhyantarāśritaḥ |
evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriyate tu taiḥ ||
tasmāc ciravinaṣṭe pi tvagmāṃse tu śarīriṇāṃ |
asthīni na viśyanti sāroṣa vidhīyate ||
māṃsāny atra nivaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā |
asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā ||
sandhayo dvividhāś ceṣṭāvantaḥ sthirāś ca |
saṃkhyātās tu dve śate 𑑎daśottare teṣāṃ śākhā aṣṭaṣaṣṭir ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvā yāṃ𑑎ty urddhan tryāśītiḥ | ekaikasyān tu pādāṅgulyāṃ trayas trayaḥ | dvāvaṅguṣṭhe te caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekaikaḥ saptadaśaikasmin sakthini bhavanti | etena itarasakthi vāhu ca vyākhyātau || trayaḥ kaṭīkapāleṣu caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvantya eva pārśvayoḥ | aṣṭāvūrasi | tāvantya eva grīvāyān tu yaḥ kaṇṭhanāṇḍyāṃ hṛdayaklomāsa nāḍīṣv aṣṭādaśatāsvevanivaddhā | dantaparimāṇā dantamūleṣv ekaikaḥ | kākalake nāsāyāñ caikkekaḥ | dvau dvauva𑑎jpeg rtmmamaṇḍala yor nnetrāśritau | gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaḥ | dvau hanusaṃdhī dvāvupariṣṭād bhuvau śaṃkhayoś ca pañca śiraḥ kapāleṣv eko mūrddhri |
ta ete saṃdhayoṣṭavidhā bhavanti | tad yathā | korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanī vāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṃkhāvartāḥ | teṣām aṅgulimaṇivandhagulphajānukūrppareṣu korāḥ saṃdhayaḥ | kakṣavaṃkṣaṇadaśaneṣū dūkhalasaṃjñā | aṃsam pīṭhagudabhaganitamveṣu sā𑑎mudrāḥ | grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣu pratarāḥ | śiraḥ kaṭīkapāleṣu tūna sīvanī saṃjñāḥ | hanvorūbhaya ta stu vāyasa tuṇḍāḥ | kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ | srotaśṛṃgāṭakeṣu śaṃkhāvartāḥ || teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
bhavati cātra || asnthāṃ tu saṃdhayo hyete kevalaṃ parikīrti𑑎tāḥ |
peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate ||
nava snāyu śatāni bhavanti | teṣāṃ śā𑑎khāsu ṣaṭ chatāni | dve śate triṃśac ca koṣṭhe grīvāyāṃ pratyurdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ ṣaṭnicitāni triṃśac ca | jpeg tāvatya eva talakūrccagulpheṣu tāvatya eva jaṃghāyāṃ | daśa jānuni | catvāriṃśadūrvvāḥ | daśavaṃkṣaṇe | pañcāśat chatam evam ekasmin sakchini bhavanti | etena itarasakthi vahū vyākhyātau || ṣaṣṭiḥ kaṭyāḥ pṛṣṭhetvaśītiḥ | pārśvayoḥ | ṣaṣṭiḥ | urasi triṃśat | ṣaṭtriṃśad grīvāyāṃ | mūrddhri catustriṃśat | eva navasnāyuśatāni vyākhyātāni bhavanti | mahāsnāyuṣu kaṇḍareti saṃjñā ||
bhavanti cātra ślokāḥ || caturvvidhāni snāyūni nāsateṣān nivodha me |
pratānavanti vṛtāni𑑎 susirāṇi pṛthūni ca ||
pratānavanti śākhāsu sarvvasaṃ𑑎dhi ṣu cāpy atha |
vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha ||
āmapakvāsayānteṣu susirāṇi pṛthūni ca |
pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiras ca ||
naur yathā phalakās tīrṇṇā vandhanair vahubhir yutāḥ |
bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ ||
eva, eva śarīresmin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā ||
jpeg na hy asthīni na peśyo vā na sirā na ca sandhayaḥ |
vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ ||
yaḥ snāyūni vijānāni sa vāhyāsyantarāṇi ca |
sa guḍhāṃ śalyamudvarntun dehāc chakroti mānavaḥ ||
pañca peśīśatāni tāsāñ ca catvāt iṃ śaktāni śākhāsu | koṣṭhe ṣaṣṭhiḥ | grīvāyāṃ pratyurddhañ catvāriṃśat || ekaikasyāṃ pādāṃgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa | pañcadaśaprapede pādopari | kurccasanniviṣṭās tāvantya eva | daśagulphatalayoḥ | gulphajānvontare viṃśatiḥ | pañca jānini | ūrvoddaśa | vaṃkṣaṇe daśa | śatam eka𑑎smin sakthini bhavantye na itara sakthi vāhū ca vyākhyātau || ekā meḍhra sevanyāṃ | apare dve vṛṣaśayoḥ | gude tisraḥ | sphicoś ca pañca pañca | dve vasti śira𑑎si | saptodare nābhyām ekā | pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ | pārśvayor daśa | dve vakṣasi | akṣakāṃ saṃpratisamaṃtāt sapta | dve hṛdyāmāsaye | ekābhyantarataḥ koṣṭhe | grīvāyāñ ca tasra | ekaikā galakālayoḥ | dve tāluni | jihvāyāṃ ṣaṭ | dve joṣṭhayoḥ | jpegnāsāyāṃ dve | gaṇḍayoś catasraś catasraḥ | netrayor ddha | karṇṇayor dve | catasro lalāṭe | ṣaṭ chirasīti | tāny etāni pañca peśīśatāni puṃsām bhavanti |
strīṇāñ caturddaśāsyadhikā | daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin pañca pañca | yauvane tāsāṃ parivṛddhir bhavati | apatyapathe catasras tāsāṃ dve prasṛte bhyantarataḥ | dve mukhāsri𑑎te ca | vṛtte dve garbbham āśritāḥ | tisraḥ śukrār bhavaḥ prave𑑎śinyaḥ | tisra eva garbbhaśayyāyāṃ yatra garbbhas tiṣṭhati |
marmmasirādhamanīsrotasām anyatra𑑎 vibhāgaḥ |
bhavati cātra || śaṃkhanābhyo kṛtir yonis trir āvartā prakīrtitā |
tasyās tṛtīye tv āvarte garbbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
yathā rohitamatsya𑑎sya mukham bhavati rūpataḥ |
tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbbhaśayyām vidurvvudhā ||
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbbho garbbhāśaye striyāḥ |
sa yoniṃ yāti śirasā svabhāvāt prasavam prati ||
tvakparyantasya dehasya yo yam aṅgaviniścayaḥ |
śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate ṅgeṣu keṣucit ||
jpeg tasmān nisaṃśayaṃ jñānaṃ śalya harttābhivāñcchatā |
dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo ṅgaviniścayaḥ ||
pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañ ca yad bhavet |
samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet ||
tasmāt samastagātram avihatam adīrghavyādhipīḍitaṃ puruṣam apahṛtyāpagāyāṃ | vivaddhaṃ muñjavalvajaiḥ pañjarastham aprakāśe deśe kothayet | samyak prakuthitañ coddhṛtyāyatadehaṃ𑑎 kṛtvośīratṛṇaveṇukurccādīnām anyatamena śanaiḥ śanair eva ghṛṣya tvagādīn sarvvān eva vāhyābhyanta𑑎rān aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān upalakṣayec cakṣuṣā ||
ślokau ||
na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbbhir eva3 vā |
śarīre cāpi śāstre ca dṛṣṭārthas tu viśāradaḥ |
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ vyapohyārabhate kriyām iti || ||

iti śārīre pañcamo dhyāyaḥ || ||

digital_image 177v5
athātaḥ pra𑑎tyekamarmmanirddeśaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
saptottaram marmmaśataṃ | tāni pañcavidhāni marmmāṇi bhavanti | tad yathā | mānsamarmmāṇi | śirāmarmmāṇi | snāyumarmmāṇi, asthimarmmāṇi | sandhimarmmāṇi | na khalu māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmmāṇi bhavanti || yasmān nopalabhyante ||
tatraikādaśa māṃsamarmmāṇi, ekacatvāriṃśac chirāmarmmāṇi | saptāviṃśatiḥ snāyumarmmāṇi | aṣṭāv asthimarmmāṇi | viṃśatiḥ sandhimarmmāṇīti | tad etat saptottaram marmmaśataṃ ||
eṣām ekādaśaikasmin sakthini bhavanti | etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau ca bhavataḥ | udarorasor ddvā𑑎daśa | caturddaśa pṛṣṭhe | grīvāyām pratyūrddhvaṃ saptatriṃśat |
tatra sakthimarmmāṇi | kṣipratalahṛdayakurccakū𑑎rccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇi ciṭipañ ceti | etenetaratsakthibāhū vyākhyātau || udarorasos tu marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || gudo bastir nnābhir hṛdayaṃ stanamūle stanalohite apālāye apastambhe ce𑑎ti || pṛṣṭhamarmmāṇi tu | kaṭīkataruṇa | kukundaranitambe pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsau ce𑑎ti || jatruṇa ūrdhvaṃ catasro dhamanyo ṣṭau mātṛkāḥ | dve kṛkāṭike | dve vidhure | dve phaṇe | dvāv apāṅgau | dvau śaṃkhau | dvāv āvartau | dvāv utkṣepau | ekā sthapaṇī | pañca sīmantāḥ | catvāri śṛṃgāṭakānyeko 'dhipatir iti ||
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni | māṃsamarmmāṇi | nīladhamanī | mātṛkā sirāḥ śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣāṇy ūrvvyās sirāmarmmāṇi | ciṭipakakṣadharakurccaḥ | kūrccaśirobastikukṣāṇy ansavidhuro𑑎tkṣepāḥ snāyumarmmāṇi | kaṭīkataruṇanitambānsaphala𑑎kaśaṃkhāny asthimarmmāṇi | jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvarttakṛkāṭikāś ceti | sandhimarmmāṇi ||
tāny etāni marmmāṇi pañcavidhāni bhavanti || tad yathā | sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntaraprāṇaharāṇi | viśalyaghnāni | vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi ceti || tatra sadyaḥprāṇaharāṇy ekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat | viśalyaghnāni trīṇi | catuścatvāriṃśad vaikalyakarāṇi | aṣṭau rujākarāṇīti ||
bhavanti cātra ||
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu ||
vakṣomarmmāṇi sīmantās talaḥ kṣiprendrabastayaḥ |
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye ||
nitambāv iti caitāni kālāntaraharāṇi tu |
utkṣepau sthapaṇī caiva, viśalyaghnāni nirddiśet ||
lohitākṣaś ca jānūrvvīkurccāciṭipakurpparā |
kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||
ansānsaphalakāpāṅge, nīle manye phaṇe tathā |
vaikalyakaraṇāny āhu,r āvarttau dvau tathaiva ca ||
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kurccaśirāṃsi ca |
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
pañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak ||
marmmāṇi nāma mānsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ | teṣu svabhāvata eva prāṇās tiṣṭhanti | marmmasv abhihatās tām̐s tān bhāvān āpadyante ||
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi | āgneyāni | agniguṇeṣu kṣīṇeṣv āyuḥ kṣapayanti | viśalyaghnāni vāyavīyāni śastramukhāvaruddho yāvad atra vāyus tiṣṭhati tāvaj jīvaty uddhṛtamātre tu śalye | marmmasthānāśrayo vāyur nniṣkrāmati | tasmāt saśalyo jīvaty uddhṛtaśalyo mriyate | vaika𑑎lyakarāṇi | saumyāni | somo hi śaityāt sthiratvāc ca prāṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇi | agnimārutabhūyiṣṭhāni viśeṣeṇa tau rujākarau pāñcabhautikīñ ca rujām apare tv āhuḥ |
kecid āhur mmānsādīnāṃ samastānāṃ samṛddhānāñ ca samavāyāt | sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahīnānām alpānāñ ca samavāyakālāntaraprāṇaharāṇi | dvihīnānāṃ tu viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnānān tu vaiguṇyakarāṇi | ekasminn eva rujākarāṇīti || yataś caivamato sthimarmmasv api kṣateṣu śoṇitāgamanam bhavati ||
bhavanti cātra ||
caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre, prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhī, santarppayantyopacayanti dehaṃ ||
tataḥ kṣate marmmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti | vivarddhamānas tu sa mā𑑎tariśvā rujāḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye ||
rujābhibhūtas tu tataḥ śarīraṃ, pralīyate naśyati cāsya saṃjñā ||
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ ||
tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati | kālāntaraprāṇahara𑑎m ante viddhaṃ vaikalyakaram bhavati | viśalyaghnañ ca vaikalyakaram bhavati | nānātīvrāṃ𑑎 vedanāñ janayaṃti | vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati | rujām vā karoti rujākaraṃ cālpavedanāṃ karoti |
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarāt mārayanti | kālānta𑑎raprāṇaharāṇi pakṣāt māsād vā | teṣv api tu kṣiprāṇi kadācid āśu mārayanti | viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācid atyabhihatāni mārayanti ||
uta ūrdhvaṃ sakthimarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor mmadhye kṣipraṃ nāma marma … madhyamāṅgulim anupūrvveṇa madhye pādatalasya talahṛdayan nāma marmma tatra rujāyām maraṇaṃ | kṣipratyopariṣṭād aṅgulam ubhayataḥ kūrcco nāma | …ṇavepane bhavataḥ | gulphasandher adhaḥ kūrccaśiro nāma tatra rujā𑑎śophau bhavataḥ || pādajaṃghayos tu sandhāne gulpho nāma tatra rukastabdhasakthitā ca kuṇatā vā… pārṣṇim prati jaṃghāmadhye ndrabastir nnāma marmma tatra śoṇitakṣa𑑎ye maraṇaṃ | jaṃghorvvoḥ sandhāne jānur nnāma tatra khañjatā bhavati | jānos tryaṅgulād ūrddhva…ṇir nnāma marmma tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca | ūrūma𑑎dhye ūrvvī nāma marmma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ | ūrvvyās tūrdhvam adho vaṃkṣaṇasa…le lohitākṣan nāma marmma tatra śoṇitakṣaye maraṇam pakṣāghāto vā || vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor antare ciṭipan nāma marmma tatra sāṃḍhyam alpaśukratā ca bhavati | evam etāny ekādaśa sakthimarmmāṇi vyākhyātāni | etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātāḥ || viśeṣatas tu yāni sakthini gulphajānuvaṃkṣaṇaciṭipāni tāni bāhau maṇibandhakurpparakakṣadharāṇi bhavanti | yathā ca pādajaṃghayos tu sandhau gulphau nāma marmma | evaṃ hastatalaprakoṣṭhayoḥ sandhau maṇibandho𑑎 nāma marmma | yathā ca jaṃghorvvoḥ sandhāne jānu nāma marmma | evaṃ prahastabāhvoḥ sandhāne kurpparo nāma marmma | yathā ca vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor mmadhye ciṭipan nāma marmma | evam akṣakakṣayor mmadhye kakṣadharo nāma marmma | tatra viddheṣu ta evopadravā bhavanti | viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā | kurppare pakṣāghātaḥ | kuṇitvaṃ kakṣadhare𑑎 ceti | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāmarmmāṇi vyākhyātā𑑎ni bhavanti ||
ata ūrdhvam udarorasor dvādaśa marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra vātavarcconiḥsaraṇī sthūlāntrapratibaddham mahāgudo nāma | tatra sadyo maraṇaṃ | alpamāṃsaśoṇitam abhyantarataḥ | kaṭyāmutrāsayayor bbastir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | aśmarīvraṇād ṛte tatrāpy ubhayato viddhe maraṇam ekato bhinne mūtrāsrāvī vraṇo bhavati | sa tu yatnenopakrānto rohati || pakvāmāśayayor mmadhye śirāprabhāvo nābhir nnāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor mmadhyam adhiṣṭhāyorasi āmāśayadvāraṃ sattvarajastamasām adhiṣṭhānaṃ hṛdayan nāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle nāma marmaṇī | tatra kaphapūrṇṇakoṣṭhatayā maraṇaṃ | stanacūcukayor ūrddhve stanarohite nāma marmmaṇī | tatra raktapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | aṃsakūṭayor adha𑑎stāt pārśvayor uparibhāgayor apālāpau nāma marmmaṇī | tatra pūyabhāvam āpanne śoṇite maraṇaṃ | ubhayatroraso nāḍyo vātavahe | apastambhau nāma marmmaṇī | tatra vāta𑑎pūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | evam etāny udarorasor dvādaśa marmmāṇi vyākhyātā2ni ||
ata ūrdhvam pṛṣṭhamarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ pratiśroṇīkarṇṇāvasthinī kaṭīkataruṇe nāma marmmaṇī | tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇṇo hīnarūpo vā maraṇaṃ | pārśvayor jjaghanabahirbbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayato kukundare nāma marmmaṇī | tatra sparśājñānam adhaḥkāye daurbbalyaṃ ceṣṭānāśaś ca bhavati | śroṇīkarṇṇayor upary āmāśayāc chādane pārśvāntaraprativahe nitambe nāma marmmaṇī | tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbbalyam maraṇañ ca | adhaḥpārśvāntarapratibaddhe jaghanapārśvamadhye tiryag ūrddhvajaghanāt pārśvasandhī nāma marmmaṇī | tatra śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayā mriyate | stanamūlādṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma marmmaṇī | tatra śoṇitātipravṛttinimittair upadravair mmriyate | pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | trikasaṃbandhe 'nsaphale nāma marmmaṇī | tatra bāhuś cāpaśoṣaḥ | bāhuśīrṣagrīvāmadhye 'ṃśapīṭhaskandhasaṃ𑑎dhāne krakanyāse nāma marmmaṇī | tatra tabdhabāhur bbhagnapṛṣṭhatā vā bhavati | evam etāni caturddaśa pṛṣṭhamarmmāṇi vyākhyātāni ||
ata ūrddhvam ūrddhajatrugatāni marmmā𑑎ṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo vyatyāsena | dve nīle dve ca manye nāma marmmaṇī | tatra mūkatā svaravaikṛtya maraṇam arasagrāhitā ca bhavati | grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirāmātṛkā nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ | śirogrīvayoḥ kṛkāṭikā nāma marmmaṇī | tatra calaśīrṣatā maraṇam vā | karṇṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃsrite vidhure nāma marmmaṇī | tatra bādhiryaṃ | ghrāṇamārggam ubhayataḥ srotomārggapratibaddhe 'bhyantarataḥ phaṇe nāma marmmaṇī | tatra gandhājñānam āpādayati | bhruvoḥ pucchāntayor adhaḥ | netrayor bbāhyataḥ | apāṅgau nāma marmmaṇī | tatrāndhyadṛṣṭyupaghāto vā | bhruvoḥ pucchayor upary anukarṇṇalalāṭo śaṃkhau nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ | bhruvor antare upari nimnayor āvarttau nāma marmmaṇī | tatrāpy āndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā | āvarttaśaṃkhayor upari keśānte utkṣepau nāma marmmaṇī | tatra saśalyaḥ pākāt patitaśalyo vā jīve noddhṛtaśalyaḥ | bhruvor mmadhye sthapaṇir nnāma marmma | tatro𑑎tkṣepavat pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma marmmaṇī | tatrotmādacittanāsābhyāṃ maraṇaṃ | ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye śiraḥ srotaḥ sannipātas tāni catvāri śṛṅgāṭakāni marmmāṇi | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | mastakābhyantaram upariṣṭāt sirāsandhisannipāto romāvarttaḥ so 'dhipatir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | evam etāny ūrddhvajatrugatāni saptatriṃśad marmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitā stanamūlagulphāḥ |
jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ saha kurpparābhyāṃ ||
hṛdbastikurccagudanābhi vadanti mūrddhni catvāri pañca ca gale daśa yāni ca dve ||
tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni, śeṣāṇy avaihi parivartti tato gulārddhaṃ ||
cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā mukhānāṃm ākuñcanāt khalu nṛṇām asṛg alpam eti |
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu, nāleṣu vṛttamathiteṣu yathotpalāni ||
kṣipreṣu vatsatalajeṣu ca bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ ca karoti vāyuḥ |
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramathanād iva paṅkajāni ||
marmmāṇi śalyaviṣayādrdham udāharanti yasmād dhi marmmasu hatā na bhavanti marttyāḥ |
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena ke cit te prāpnuvanti vikalatvam asaṃśayaṃ hi ||
sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravihataiś ca śarīradeśaiḥ |
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣaṃ yeṣān na marmmapatitā vividhāḥ prahārāḥ ||
agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
prāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ, santi bhūtātmanā saha ||
tasmāt marmmasv abhihatā na jīvanti śarīriṇaḥ |
indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ ||
rujaḥ sutīvrā vividhā bhavanty asuhate nare ||
hate kālāntare cāpi, dhruvo dhātukṣayo nṛṇāṃ ||
tato dhātukṣayāj jantur vvedanābhiś ca naśyati |
hate vaikalyajanake, kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||
śarīrakṣayam āsādya vikalatvam avāpnuyāt |
viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ ||
rujākarāṇi marmmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ |
kurvvanty ante ca vaikalyaṃ, kuvaidyavaśago yadi ||
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇāt tathā |
upaghātam vijānīyāt marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||
marmmābhighātas tu ca kaś cid asti yo 'lpātyayo vāpi niratyayo vā |
prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu, vaikalyam arcchanty atha vā mriyante ||
marmmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām |
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ || ||
iti śārīre ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ || 0 ||
digital_image 184r4
athātaḥ sirāvarṇṇanavibhaktiṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
digital_image dscn3161 fol 183
sapta śirāśatāni bhavanti | yābhir idaṃ śarīram ārāma iva jalaharaṇībhiḥ | kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate cākuñcanaprasāraṇābhir vviśeṣair ddrumapatrasevanīnām iva cāsām pratānām tāsāṃ khalu nābhimūlan tataḥ prasaranty urdhvam adhas tiryak ca ||
bhavati cātra ||
yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
nābhyāṃ sarvvāṇi vaddhās tāḥ pratanvati samantataḥ ||
tāsāṃ khalu mūlasirāś catvāriśat tāsu daśavātavahāḥ | daśa pittavahāḥ | daśa śleṣmavahāḥ | daśa raktavahā iti | tāsāṃ khalu vātavahānāṃ sirāṇāṃ vātasthānaga tānām pañcasaptatiśataṃ bhavati | tāvanty eva pittavahāḥ pittasthāne | raktavahāś ca yakṛtplīhāḥ | kaphavahāś ca kaphasthāne | evam etāni sapta śirāśatāni bhavanti |
tatra vātavahānām ekasmin sakthini pañcaviṃśatiḥ sirāḥ bhavanti | etenetarasakti vāhū ca vyākhyātau | koṣṭhe catustriṃśat tāsāṃ gudameḍhrasaṃśritāḥ śroṇyām aṣṭau dve dve pārśvayoḥ ṣaṭpṛṣṭhe tāvantya evodare daśa vakṣasi | jatruṇa ūrddhvam ekacatvāriṃśat tāsām aṣṭau jihvāyāṃ | nava nāsāyāṃ | dve grīvāyāṃ | hanvoś catasraḥ | netrayoḥ ṣaṭ lalāṭe tisraḥ karṇṇayoś catasraḥ | dve śaṃkhayoḥ | tisraḥ śirasītyevam etat pañcasaptatiśataṃ | vātavahānāṃ śirāṇāṃ vyākhyātaṃ | eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇām evam etāni sapta śirāśatāni vyākhyātāni bhavanti |
bhavanti cātra ||
yadā vāyur aduṣṭas tu sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||
kriyānām apratighātam amohaṃ vuddhikarmmaṇāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi sirāḥ pavanasvaścaran ||
yadā tu kupito vāyuḥ stāḥ śirā pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||
yadā tvakupitam pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bhojanaṃ ||
bhrājiṣṇutām annarucim agner ddīptim arogatāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi pittam atmasirāś caran ||
yadā tu kupitam pittaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ saṃprapadyate |
āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥ ||
sneham aṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyam valam adīnatāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi valāsa svasirāś caran ||
yadā tu kupitaḥ śleṣmā tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāsya samyag jānāti sparśānāṃ tu śubhāśubhaṃ ||
varṇṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭim eva ca |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi raktam ātmasirāś caran ||
yadā tu kupitaṃ raktaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambhavāḥ ||
apraduṣṭāḥ śarīrāṇi dhārayanti rasair hitaiḥ |
kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśayaḥ ||
na hi vātasirāḥ kaścit na pittaṃ kevalaṃ sirāḥ |
śleṣmāṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||
praduṣṭānān tu doṣāṇāṃ mūrcchitānām pradhānatān |
dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā hyataḥ ||
tatrāruṇā vātavahā nīlāḥ pittavahāḥ sirāḥ |
?
asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi yās tv avadhyāḥ sirā nṛṇāṃ |
śākhāsu ṣoḍaśā vyadhyāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu |
jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |
vaikalyaṃ maraṇam vāśu vyadhyāt tāsāṃ dhruvam bhavet ||
tatra sirāḥ śatam ekasmin sakthini bhavanti | tāsāṃ jaladhārā tvekā tisraś cābhyantarataḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve lohitākṣa saṃjñakā tās tv avyadhyāḥ | etenetarasakthi vāhū ca vyākhyātau | evam aśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśaśākhāsu | śroṇyāṃ dvātriṃśat | tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ | dve dve vaṃkṣaṇaciṭipayor evaṃ kaṭīkataruṇayoś ca | aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve tāsām ekaika ūrddhvage ubhayato dve pārśve sandhisaṃśrite ca pariharet | caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | tāsāṃ vṛhatī saṃjñe ūrddhvagāminye dve pariharet | tāvantya evodare tāsāṃ meḍhropari romarājīm ubhayato dve dve pariharet | catvāriśaṃd vakṣasi tāsāṃ caturddaśāśastrakṛtyā hṛdi dve stanamūle saṃśrite tu dve dve pariharet | stanam ubhayataś catasraḥ pariharet | dve dve cāpālāpe stambheṣv ity e va dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ | śroṇī pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti catiḥṣaṣṭiśataṃ mūrddhani tāsāṃ viṃśatiḥ | śirodharāyāṃ tāsām aṣṭau catasraś ca marmmasaṃjñāḥ | dve kṛkāṭikayos tāvantya eva vidhurayoḥ hanvor ubhayato aṣṭāvaṣṭau tāsāṃ tu sandhinivaṃdhanyau dve dve pariharet | ṣaṭtriṃśaj jihvāyāṃ tāsām adhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyā rasavāhinyaḥ | catuvviṃśatir nnāsāyāṃ tāsām aupanāsyāś catasraḥ parihare tāsām eva ca tāluny ekā ṣaṭtriṃśad ubhayor nnetrayoḥ | tāsām ekaikām apāṅgayoḥ pariharet | lalāṭe ṣaṣṭistāsāṃ keśāntānugatāś catasraḥ pariharet | āvarttayor ekaikāsthapaṇyāś caikā pariharttavyāḥ karṇṇayoḥ pañ ca pañca | tāsāṃ śabdavahām ekaikāṃ pariharet | śaṃkhayoś ca tāvantya eva tāsāṃ śaṃkhasandhigatām ekaikām pariharet | dvādaśamūrddhani tāsām utkṣepayoḥ | dve dve sīma manteṣv ekaikām adhipatau parihared iti ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śarīriṇāṃ |
aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||
spandinyau jaladhāriṇyau yāś ca marmma samāśritāḥ |
avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāśca yāḥ ||
vaikalpamaraṇañ cāpi vyadhādāsāṃ dhruvaṃ bhavet |
vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ ||
pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||
iti śārīre saptamo dhyāyaḥ ||
athāto vyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra bālasthavirabhīrurūkṣakṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃ sirānavyadhyāḥ || kiṃ kāraṇameṣāṃ tu khalu vedhādindriyasaṃmohaḥ śoṣo vā bhavati | raktapittino raktātyayād vātakopo mṛtyurvvā | garbbhiṇyas tu garbbhaśoṣapatanahīnāṃgānāyuṣkatā vā garbbhasya || bhavati cātra ||
pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ | vyādhervvivṛddhir mṛtyurvvā sirāvedhena sambhavet ||
yāś cāvyadhyā dṛṣṭādṛṣṭāś cāyantritāyantritā notthitā iti ||
śoṇitamokṣasādhyāś ca vikārāḥ prāgabhihitāḥ | teṣv apakṣeṣu cānyeṣu cānubhukteṣu yathābhyāsam anatyayañ ca sirāṃ vyadhayet ||
pratiṣiddhānām api ca viṣopasargge sirāvyadhanam apratiṣiddhaṃ
tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathā doṣapratyanīkaṃ dravaprāyam annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūm pītam vā yathākālam upajpeg dscn3165 fol 187sthāpyāsīnaṃ sthitam vā prāṇān abādhamānaḥ | plotapaṭṭaś carmmāntarvvalkalalatānām anyatamena yantreṇa yantrayitvā nātigāḍhannātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya vidhivacchastramādāya yathoktāṃ sirāṃ vyadhayet |
tatra vyadhyasirāṃ | naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na ca durddine | sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||
tatra vyadhyasirāṃ puruṣaṃ pratyād ity amukhamarannimātrocchrite niveśyāsane sakthnor ākuñcitayor nniveśya kurpparasandhidvayaṃ hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīm anyayoḥ sthāpayitvā yantraśāṭakena parikṣipya grīvāyām anyena paścāt sthitena puruṣeṇa vāmahastena śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā sirotthāpanārtham asṛksrāvaṇārthañ ca yantram pramāṇena pīḍayet | karmmapuruṣaś ca mukhaṃ vāyunā pūrayet | uttamāṅgagatānām eṣa sirotthāpam ayantravidhiḥ | sthitasakthim īṣet kuñcitapādam uccaiḥ sthāpayitvā vyadhapradeśasyopari samyag yantram badhvā pādasirām vidhyet | upaviṣṭasya hastaṃ gūḍhāṃṣṭhaguṣṭhanibaddhamuṣṭiṃ samyagāsane sthāpayitvā hastasirāṃ vidhyet | gṛdhrasīviśvacyojpegrākuñcitajānukurpparasya śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasya udarorasau prasārito rasaḥ sphurjjitadehasya bāhūbhyām avalambamānasya pārśvayoḥ | avanamitameḍhrasya meḍhraṃ | unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyām | ativyātānānanasya tāluni dantamūle ca | evaṃ yantropāyān anyām̐ś ca sirotthāpanahetūn buddhyāvekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyād iti |
māṃsaleṣv avakāseṣu vrīhimukhena yavamātraṃ nidadhyād vrīhimātram vā | ato nyathārddhayavamātram asthnām upari kuṭhārikayā ||
bhavaṃti cātra || vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāleṣu śītale | hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||
dviprakārapramathitadhārayā yāsravedasṛk | muhūrttaṃ ruddhvā tiṣṭhec ca suviddhāntāṃ vinirddiśet ||
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvvaṃ sravati pītikā | tathā sirāsu viddhāsu duṣṭam agre pravarttate ||
kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayopadrutasya vā | bhūyo 'parāhṇe visrāvyāt tūttare 'hani vāyunaḥ ||
saśeṣadoṣarudhiram api kuryād vicakṣaṇaḥ | na cātinisṛtaṃ kuryāc cheṣaṃ saṃśamanair jjayet ||
jpeg tatra pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣu rogeṣu kṣipramarmmopariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vyadhayet | ślīpadeṣu yathoktaṃ kroṣṭukaśirṣavātavedanāsu sakthisaṃsritāṃ | gulphasandher upari caturaṅgule apacyāmindrabaster adhastād dvyaṅgule | jānusandher upari caturaṃgule gṛdhrasyāmūrusaṃdhisanniviṣṭāṃ | galagaṇḍe śroṇipratisamantāt pravāhikāṃyāṃśūlinyāṃ parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsu meḍhramadhye | etenetarasakthibāhūvyākhyātau || viśeṣatas tu vāmabāhukurpparasandhāvabhyantarato bāhumadhye plīhni etām eva dakṣiṇabāhuyakṛddālye | etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti | gṛdhrasyāmiva vipaṃcyām vāmapārśvakakṣastanāntarayor antarasthām vidradhau pārśvaśūle ca | etām eva ca kaphodare | dakṣiṇapārśve bāhuśoṣāpabāhukayor bbāhumadhye eke vadanty aṃsamadhye trikasandhimadhyagatān tṛtīyake | skandhasandhigatānām anyatarapārśvasaṃsthitānāñ caturthake | hanusandhimadhyagatām apajpegsmāre | śaṃkhasandhigatānām unmāde | jihvārogedī 3ṣv adhojihvāyāṃ | dantavyādhiṣu dantamūle | tāluni tālavye ca | karṇṇayor upari samantāt karṇṇaśūle tadroge ca | gandhāghrāṇe nāsārogeṣu nāsāgre | timirākṣipākaprabhṛtiṣv akṣcāmayeṣūpanāsyāṃ lālāṭīm āpāṃgī vā | etām eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu ca rogeṣu |
tatra durvviddhātividdhākuñcitā piccitā kuṭṭitā aprasrutānutīrṇṇā anteviddhāpariśuṣkākūṇitā vepitā anutthitaviddhā | avyadhyaviddhā śastrahatā tiryagviddhā | aviddhā vidrutā dhenukā punaḥ punarvviddhā marmmasirāsnāyvasthisandhiṣu viddhā ceti | viṃśatiṃ duṣṭavyadhyā bhavanti ||
tatra sūkṣmaśastrapraṇidhānān nāsṛgvyaktaṃ sravati | tatra rujā śophau bhavataḥ | sā durvviddhā nāma | pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ śoṇitam praviśatyatipravṛttirvvā bhavati sātividdhā nāma kuñcitāyām apyevaṃ | kuṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvam āpannā piccitā nāma anāsāditamantayoś ca bahuśaḥ | kuṭṭitākuṭṭitā nāma śītabhayāsmamūrcchābhir apravṛttaśoṇitā aprasrūtā nāma tījpegkṣṇamahāmukhaśastraviddhā anudīrṇṇā nāma alparaktasrāvinyanteviddhā nāma| kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkā nāma | caturthabhāgamāsāditā kiñcitpravṛttaśoṇitākūṇitā nāma | dutthānabandhodvepiṇyāśoṇitasaṃmoho bhavati | sā vepitā nāma | anusthitāyām apyevamaśastrakṛtyā avyadhyā nāma | chitvāt ipravṛttaśoṇitā kriyāsaṃgrahakarī śastrahatā nāma | tiryakpraṇihitaśastrākiñciccheṣātiryagviddhā nāma | bahuśaḥ kṣatā hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā nāma | anavasthitaviddhā vidrutā nāma | vyadhapradeśasya bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhā raktasrāvinyatyarthaṃ dhenukā nāma | punaḥ punaḥ praṇidhānā sirāmarmmasnāyvasthisaṃdhiṣu viddhā rujāśophau vaikalyam maraṇam vā bhavati ||
bhavanti cātra || sirāsuśikṣito nāsti calāhyetāḥ svabhāvataḥ | matsyavat parivarttante tasmād yatnena tāḍayet ||
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | bhavanti vyāpadastv etā bahavaś cāpy upadravāḥ ||
snehādibhiḥ kriyāyogair nna tathā lepanair ajpegpi | yāṃty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||
sirāvyadhaṃ cikitsārthaṃ śalyatantre vidhīyate | yathā samyak praṇihitā bastiḥ kāyacikitsite ||
tatra snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirair mmanuṣyaiḥ pariharttavyāni || krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyāmayānāsanāni sthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇāny ābalalābhāt māsam eke manyante | vistaram eṣām upariṣṭād vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra || sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ padais tathā | avagāḍhaṃ yathāpūrvvaṃ kriyate duṣṭaśoṇitaṃ ||
iti śārīre 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ ||
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
jpeg
caturvviṃśatir ddhamanyo bhavanti | tās tu nābhiprabhavāḥ | tatra kecid āhur ācāryāḥ | sirādhamanīsrotasām avibhāgaḥ | sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ srotānsi ceti | tat tu na samyagatrocyate | anyā eva hi dhamanyaḥ srotānsi sirāśceti | kasmād vyañjanānyatvāt mūlasanniyamāt karmmavaiśeṣyād āgamāc ca | kevalaṃ tu parasparapratānasannikarṣāt sadṛśakarmmatvāt saukṣmyāc ca vibhaktakarmmaṇām apy avibhāga eva karmmasu bhavati |
tāsāṃ khalu nābhiprabhavānām ūrddhvagā daśa daśa cādhogāminyaś catasras tiryaggāḥ |
ūrddhvagāḥ | khalu śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsaprekṣitakṣutjṛmbhitahasitakathitaruditādīn viśeṣān abhivahantyaḥ śarīran dhārayanti | tās tu hṛdayam abhiprapannās tridhā tridhā jāyante | tās triṃśat tāsāṃ tu vātapittaśleṣmaśoṇitarasān vahata dve dve vahatas tā daśa | śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhir gṛhīte | dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti | dvābhyāṃ svapiti dvābhyāṃ prativudhyate | dve asravāhinyo dve stanyastriyā vahataḥ stanasaṃśritā | eva śukraṃ narasya stanayor abhivahatas tās tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrddhvan nābher udarapārśvapṛṣṭhoraḥ skandhagrīvāśīrṣavāhavo dhāryante yāpyante ||
bhavati cātra ||
pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyam pañcādha bhāvayanti |
pañcendriyaṃ pañcādha bhāvayitvā
paṃcatvam āyānti vināśakāle ||
a vyā dho gamātās tu vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tu pittāśayam abhiprapannās tatrasthām annapānarasam abhipakvam auṣṇād vivecayantyo 'bhivahantyas tarpayanti || ūrddhvagānān tiryaggānāñ ca rasasthānāñ cābhipūrayanti | tatra mūtrapurīṣasvedām̐ś ca vivecayaṃty āmapakvāśayāntare tridhā tridhā prajāyante tāṃs triśat | tāsān tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā daśa | dve annavāhinyau | antrāsrite toyavahe dve dve mūtravastim abhiprapanne | śukraprādurbbhāvāya ca dve | evaṃ raktam abhivahate | nārīṇām ārttavasaṃjñe dve | varcconiḥsarataḥ sthūlāntraprativaddhe dve | aṣṭāv anyas tiryaggās tāḥ svedam arppayanti | tās tv etās triṃśat saṃvibhāgā vyākhyātāḥ | tābhir adho nābheḥ pakvāsayakaṭīmūtravastigudameḍhrasakthīni dhāryante |
bhavati cātra
adhogatāmās tu kurvvanti karmmāṇy etāni sarvvaśaḥ |
tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||
tiryaggānāṃ tu catasṛṇām ekaikā śatadhā sahasradhā ca bhidyante | tās tv asaṃkhyeyā tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vivaddham ātatañ ca tāsāñ ca mukhāni romakūpaprativaddhāni yaiḥ sveda prasravati rasaś cābhisantarppayati | antar vvahiś ca tābhir eva cābhyaṃgapariśekāvagāhāvalepanavīryāṇy antaḥśarīram abhiprapadyante | tvaci vipakvāni tābhir eva ca sparśaṃ śubham aśubham vā gṛhīte tāś catasro dhamanyaḥ sarvvāṅgagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||
bhavataś cātra ślokau ||
dhamanyaḥ sarvva evās tāḥ prativaddhā yathendriyaṃ |
jāgratāṃ svapatām vāpi vahatīndriyagocare ||
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu viśeṣu ca |
tathaiva tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||
ata ūrddhvaṃ srotasāṃ mūlaṃ viddhalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ | tāni tu prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni yeṣv adhīkāraḥ | eṣāṃ viśeṣāvahavaḥ | teṣāṃ mūlaṃ hṛdayaṃ rasavahinyaś ca dhamanyas tatra viddhasya krośanavinamanabhramaṇāni saṃjñānāśo maraṇañ ca | annavahe dve tayor mmūlamāmāsayo nnavāhinyaś ca dhamanyaḥ | tatra viddhasya prāṇavahaviddhavat maraṇaṃ | talliṅgaś ca raktavahe dve tayor mūlaṃ yakṛtplīhānau tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaraḥ pāṇḍutā dāhaḥ śoṇitābhigamanañ ca | mānsavahe dve tayor mmūlaṃ snāyustvagraktavahāś ca nāḍyas tatra viddhasya śvayathur mmāṃsaśoṣaḥ śirāgranthayor mmaraṇañ ca | medovahe dve tayor mmūlaṃ kaṭīvṛkkau ca tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgan tāluśoṣaś ca | mūtravahe dve tayor mmūlaṃ vastimeḍhrañ ca | tatra viddhasyānaddhavastitā mūtranirodhastavdhameḍhratā ca | purīṣavahe dve tayor mmūlam pakvāśayo gudaś ca tatra viddhasyānāho durggandhatā grathitāntratā ca | śukravahe dve tayor mmūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca | tatra viddhasya klaivyaṃ cirād vā prasekaḥ praseke cālpaśukradarśanaṃ sevanīcchedā prādurbbhāvo maraṇañ ca | srotoviddhan tu pratyākhyāyopakrameta | uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopakramed iti |
ślokau ||
ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
mahadbhayam avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||
yaḥ samyag etaṃ jānīyāt sa bhaved rājasammataḥ |
pūjārho bhiṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mmataṃ ||

iti dhamanīvyākaraṇaṃ śārīrannavamodhyāyaḥ || ||

athāto garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
digital_image dscn3170 fol 192
tatra garbbhiṇīm prathamadivasāt prabhṛtyādi sennityaṃ hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasā śāntimaṅgaladevatāvrāhmaṇaguruparā ca bhavitavyaṃ | malinavikṛtahīnagātrāṇi ca na spṛśet | durggandhadurddaśanāni ca dūrata eva pariharet | vahin nniḥkṛṭāśūnyāgāracaity aśmaśānacaity avṛkṣasevāś ca krodhāyāsakarāṃś ca bhāvān uccair bbhāṣyādikaṃ ca pariharet | udvejanīyāś ca kathāḥ śuṣkam paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ cānnanopayuñjīta yāni ca garbbham vyāpādayanti | na ca tailābhyaṅgotsā danādīni niśeveta | na cāyāsayec charīraṃ pūrvvoktāni ca pariharet | śayanāsanañ ca samṛddhās taraṇaṃ nātyucchritam apāśrayopetam asaṃvādham vidadhyāt | hṛdyaṃ dravamadhuraprāyasnigdhan dīpanīyaṃ saṃskṛtabhojanañ ca bhojayet sāmānyam etad ā prasavakālāt |
viśeṣatas tu garbbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyeṣu māseṣu madhuraśītadravaprāyamāhāramā āseveta | caturthe māse payo navanītam āhāram āharet | pañcame kṣīrasarppiḥ saṃsṛṣṭaṃ | ṣaṣṭhe svadaṃṣṭrāsiddhasya sarppiṣā pakṣamātraṃ yuktyā yavāgūm pāyayet | saptame pṛthak parṇyādisiddham evam āpyāyyate garbbhaḥ | aṣṭame khalv enāṃ vadarodakena valātivalāpayodadhimas tu tailamadhughṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyartham anulomārthañ ca vāyos tataḥ payo madhurasiddhena tailenānuvāsayet | anulome hi vāyau sukham prasūyate | nirupadravāś ca bhavanti | ata ūrddhvaṃ snigdhābhir yavāgūbhir jjāṅgalarasaiś copahared ā prasavakālāt | evam upakrāntāsnigdhāvalavatīsukham anupadravā prasūyate |
navame māsi sūtikāgāram enāṃ praveśayet | praśaste tithyādau | tatreṣṭāgāraṃ vrāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrāṇāṃ svetaraktakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu | vilvanyagrodhatindukanirmmitaṃ sarvvāgāran tat mayañ ca paryavanaddhaṃ samupaliptabhittiparicchadaṃ prāgdvāram udagdvāram vāṣṭahastāyata caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṃgalasampannam vidheyaṃ |
tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ pratisamantād vedanā bhavati | mūtramabhīkṣṇam prasicyate | yonimukhāc ca śleṣmā
prajāyiṣyamāṇāṃ tusvabhyaktām uṣṇodakapariṣiktagātrīṅ kṛtamaṅgalāmathenāṃ sa ghṛtāṃ yavāgūṃ kaṇṭhāt pītavatī mṛduni kṛtopadhānavistīrṇṇe śayane sthitāmābhugnasakthinīm uttānām aśaṅkanīyās tisraś catasraḥ pariṇatavayasaḥ | vrajananakuśalāḥ kalpitanakhyaḥ paricareyuriti ||
athāsyā viśikhāntaram anulomāyām anusukham abhyaṃjyāt | vrūyāc cainām etāḥ subhage pravāhayaś ceti | mā cāprāptāvīḥ pravāhiṣṭhāḥ | anāgatāsvāviṣu pravāhamāṇāḥ | vadhiraṃ mūkaṃ srastahanuṃ mūrddhābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kuvjaṃ vikaṭam vā janayati |tasmād anāgatāvī na pravāheta | sraste tu kukṣau vimukte garbbhanāḍī pravandhe samūle śroṇīvaṃkṣaṇavastiśiraḥ supravāheta śanaiḥ śanais tato garbbhayonimukhaṃ prapannagāḍhataram āviśalyabhāvāt |
tatra pratilom anupānaṃ pāyayet śosayet |
jātasyolvaṃ viśodhyāsyaṃ saindhavasarppiṣāṣṭāṃgulāvaśeṣāṃ nāḍīm vaddhayitvā kuṣṭhatailenābhyajya sūtreṇāvaddhya kumārasya grīvāyām vadhnīyāt |
atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvāsya jātakarmmaṇi madhusarppiranantāmiśraṃ vrahmīrasena suvarṇṇamaṅgulyā nāsikayā lehayet | sūtikāñ ca ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ pipalyādi kaṣāyam anupānam pāyayet | valavatīm avalāṃ yavāgūn trirātram pañcarātram vā || ata ūrddhvaṃ snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaret snehanity ā ca syāt |
prāyaścainām prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet krodhāyāsamaithunādīm̐ś ca pariharet ||
bhavati cātra ||
mithyācārāt sūtikāyā yovyādhirupajāyate |
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaveddhātvapakarṣarṇāt ||
tasmāt tāṃ deśakālau tu vyādhisātmyena karmmaṇā |
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
athāmarāmapatantīm pātayet kaṇṭham asyāḥkeśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛśet kaṭukā lāvukṛtavedhanasarṣapasarppanirmmocakair vvā kuṭatailair yonim udrūpayet | lāṅgalakīmūlakalkena vāsyāḥ pāṇipādatalam ālimpet | kuṣṭhalāṅgalakīmūlakalkam vā madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet | śālimūlakalkam vā pi ppalyādikalkam vā madyena | siddhārthakakuṣṭhailālāṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet | etaiṣveva ca siddhena siddhārthakatailenottaracūrṇṇavastiś cāsyai dadyāt | hastena cāpaharet |
prajātāyās tu vastiśirodarayoniśūlaṃ raktaṃ saṃruddhya vāyuḥ karoti sa makkalaḥ | tatra yavakṣāracūrṇṇaṃ sarppiṣā sukhodakena pāyayet || lavaṇacūrṇṇam vā surāmaṇḍena | purāṇaguḍam vā trikaṭuka trijātakakustumvurumiśram vā khādayet | pṛthakparṇṇyādikvāthaṃ bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭam pāyayet |
atha vālaṃ kṣaumaparihitaṃ kṣaumakārppāsās tṛtāyāṃ śāyayīta | nimvapīluparuṣakaśākhābhiś cainaṃ parivījayet | mūrddhni cāsya tailapicum avatārayet | dhūpayec cainaṃ rakṣoghnair ddhūpaiḥ | rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsvavasujet | tilātasīsarṣapakaṇāś cātra prakiret | adhiṣṭhāne cāgnim prajvālayet | vraṇitopāsanīyañ cāvekṣyeta
tato daśamyāṃ mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau svastivācakapūrvvakaṃ nāma kuryāt āṃ | yathābhipretaṃ nakṣatran nāma vā |
tato yathāvarṇṇaṃ dhātrīm upasthāpayet | kṛṣāmasthūlām vayaḥsthāmam avyādhitām prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīm avyaṅgām avyasanaṃ nījīvavatsāṃvatsalāṃ dogdhīm akṣudrāṃkule jātamato bhūyiṣṭaiś ca guṇair anvitām ārogyavalavṛddhaye kumārasya | tatrātikṛṣātisthūlāninditā vyādhitāś ca vyākhyātās tāviṣamadhātutvād rogān āpādayanti vālasya viśeṣataḥ | ūrdhvastanī karālaṃ kumāraṃ kuryāl lamvastanī nāsikāmukhaṃ cchādayitvā maraṇam āpādayanti | atha praśastāṃ śirasnātā mahadvāsasām udaṅmukhīm upaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ kumāraṃ pūrvvam pāyayet || anena mantreṇābhimantrya ||
catvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ stanānāṃ kṣīravāhināṃ |
santu te śubhage nityaṃ vālasyānuvalapradāḥ |
piven vālomṛtarasaṃ payas tava śubhānane |
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||
athāsyāḥ kṣīrasañjananārthaṃ yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvīrapiṇyāka rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīni vidadhyāt | atha tasyāḥ stanyam apsu parīkṣeta taccecchītalam amalaṃ tanuṃ śaṃkhāvabhāsaṃ apsu caikībhāvaṃ gacchatyajpegphenilam̐ matraṇḍulaṃ na plavate sīdati vā tacchuddham iti vindyāt | tena kumārasyārogyaṃ bhavati ||
bhavati cātra ||
dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||
duṣṭaṃprāguktan tena śarīrāvyādhayaḥ prādurbbhavanti | teṣu ca yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyam auṣadham mātrayā kṣīrasya kṣīrasarppiḥ saṃyuktaṃ vidadhyāt | dhātryāś ca kevalaṃ | kṣīrānnād asya kalkī kṛtaṃ | dhātryāś ca pūrvvavat | annād asya kaṣāyādīnām ātmanyeva na dhātryāḥ ||
bhavati cātra || vālānāṃ gudapākeṣu pittaghnīṃ kārayet kriyāṃ |
rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayorhitaṃ ||
kṣīrāhārasya siddhārthakavacāpayasyāśārivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃ sarppiḥ pātuṃ prayacchet | kṣīrānnād asya madhukavacātriphalāsiddhaṃ | annād asya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅga- drākṣādisiddhaṃ tena kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣi bhavanti |
vālaṃ punar ggātreṣu na gṛṅṇīyāt | na cainaṃ tarjjayet sahasā vā na pravodhayed vitrāsabhayāt | sahasā nāhared utkṣiped vātābhighātabhayān nopaveśayet kauvjabhayān nityaṃ cainam anuvartteta priyahitair eva m abhihitamanādyamapyabhivarddhate nityamudagrasatvasampannastv arogo bhavati ||
bhavati cātra ||
nāśucau visṛjed vālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu vā ||
kṣīrasātmyatayākṣīramājaṃ gavyam athāpi vā |
dadyād astanyam aprāptau vālebhyo vīkṣya mātrayā ||
ṣaṇmāsāc cainam annam prāśayel laghuhitaṃ
nityam avarodhaś ca | syāt kṛtarakṣaḥ | upasarggabhayā grahopasarggebhyo rakṣyā vālā bhavanti ||
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati || nakhadaśanair ddhātrīm ātmānañ ca paritudati dantān khādati kūjati jṛmbhate bhrūvāvutkṣipaty ūrddhvan nirīkṣate phenam udvamati sandaṣṭauṣṭhaḥ krūrabhinnārttasvaro niśi jāgartti durvvalomnāṅgo yathāpūrvvaṃ dhātryāḥ stanyan nābhilaṣatīti sāmānyaṃ grahopasṛṣṭalakṣaṇ uktaṃ | vistareṇotta re vakṣyāmaḥ ||
śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathā svam vidyāṃ grāhayet |
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśavarṣām patnīm āvahen mitradharmmārthakāmaprajāḥ prāpsyāmīti ||
bhavati cātra ||
ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
yady ādhatte pumān garbbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |
jātovā ni ciraṃ jīved vā durvvalendriyaḥ |
tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ prapatiṣyati garbbha | garbbhāsayaśroṇīvaṃkṣaṇavastiśūlāni bhavanti | raktadarśanañ ca | tāsām pariṣekāvagāhālepanair upacaret kṣīrapānaiś ca | alpālpasyandate kṣīramutpalādi siddham vā pāyayet | saṃsramāne savātapārśvaśūlānāha mūtrasaṅgāḥ sthānāt sthānaṃ cotkrāmati garbbhaḥ | tatra snigdhaṃ śītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddha payaḥ | kṣaudraśarkarāmiśram pāyayet | mūtrasaṅge darbbhādisiddhaṃ | ānāhe hiṃgusauvarccalaraso na siddhaṃ sravati rakte koṣṭhāt kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍagairikasarjjarasāñjanacūrṇṇa yathālābhaṃnyagrodhāditvakpravālakalkan vā pāyayet | utpalādikasedi siddham vā | vṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vā | etenopavarttate rujasu garbbhaś cāpy āyyate ||
māsānumāsikam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ
madhukaṃ śālivījañ ca payasyā suradāru ca |
aśmantakaḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalaśārivā |
anantā śārivā rāsnā padmam madhukam eva ca ||
vṛhatīdvayakāśmaryakṣīrīśuṃgātvaco ghṛtaṃ |
pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā ||
śṛṅgāṭakamvisaṃ drākṣā kaseru madhukaṃ sitā |
vatsaite saptayogāḥ syur arddhaślokasamāpanāḥ ||
yathākramaṃ prayoktavyā garbbhasrāve payoyutāḥ |
kapitthavilvavṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā ||
mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |
navame madhukānantā payasyāśārivām pivet ||
payas tu śritaśītam praśasyate ||
sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ devadāru ca |
evam apyāyyate garbbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
vyavasthigavyenodumvaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte lavaṇaṃ varjyābhir uddālukādīnāṃ pācanīyopasaṃbhṛtābhir upakrāmed yāvanto māsā garbhasya tāvanty ahāni vastyudaraśūle purāṇaguḍan dīpanīyasaṃyuktam pāyayed ariṣṭam vā | vātātapaśramasevinyā vātopahīhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ sotikālam avatiṣṭhamāno vyāpadyate | tāṃ mṛdunā snehādinā krameṇopacaret | utkrosarasaṃ yavāgūñ cālpasnehām prayacchet | kālātītasthāyini garbhaviśeṣato dhānyam udūkhalamusalenābhihanyāt | viṣamam vā yānāsanam upasevet | vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ samātuḥ kukṣin na pūrayati | mandaṃ spandate ca taṃ vṛṃhaṇīyaḥ payobhir mmāṃsarasaiś copacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunoparuddham anavaktrāntajīvam ādhmāpayaty udaran tat kadācid yadṛcchayopaśāntan naigameṣā pahṛtam iti vadanti | tam eva kadācit pravilīyamānam āpūryamāṇam vā nāgodaram ity āhus tatrāpi līnavat pratikāraḥ | nivṛttaprasavāyāḥ punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrddhvam prasavatyāḥ kumāro 'lpāyur bhavati |
atha garbbhiṇī vyādhyutpannā vātyaye ccharddayen madhurāmlenānnopahitena | anulomayec ca saṃśamanīyam mṛdu vidadhyāt | annapānayor iti | aśnīyāc ca mṛduvīryaṅ garbbhāviruddhām̐ś ca kriyāyogān vidadhīta iti ||
suvarṇṇaṃ rṇṇacūsukṛdaṃ kuṣṭham madhuvacā ghṛtaṃ |
matsyākṣakaḥśaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||
arkkapuṣpī madhughṛtaṃ cūrṇṇitaṃ kanakan tathā |
suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||
catvāro 'bhihitāḥ prāsyā arddhaślokasamāpanāḥ |
kumārāṇām vapur mmedhā valārogyakarāḥ śubhā iti ||

iti garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīre daśamo 'dhyāyaḥ || o ||

bhūtacintā śukraśuddhiṃ garbbhasaṅkramaṇan tathā |
garbbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||
marmmasirāvibhaktiś ca sirātāḍanam eva ca |
dhamanīvyākaraṇa caiva garbbhiṇyāpūryate daśa ||
|| iti śārīrasthānaṃ samāptaṃ || ❈ ||
>
↺
<