MS Kathmandu NAK 5-333: Śārīrasthāna
| https://www.klib.gov.np/ | |
| National Archive, Kathmandu | |
| 5-333 | |
| Siglum | H |
[description of manuscript]
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Palm leaf |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Title | [title of commentary] |
| Author | Suśruta |
| Language | |
History
| Date of production | 0663. Nepala Saṃvat 663 (1465 CE). |
|---|
Editorial conventions
Revision history
| 2020-10-21 | Started the file. |
|---|---|
| 2021-04-24 | Transcribed 3.1 |
| 2021-04-25 | Converted Devanagari to IAST. Adjusted word-breaks. |
| 2023-01-31 | Transcribed 3.5 |
| 2023-02-02 | Transcribed 3.3 |
| 2023-02-03 | Transcribed 3.7 |
| 2023-02-08 | Transcribed 3.9 |
| 2023-02-08 | Transcribed 3.4 |
| 2023-02-15 | Transcribed 3.2 |
| 2023-02-15 | Transcribed 3.3 and provided updated XML |
| 2023-02-16 | Transcribed 3.8 |
| 2023-02-20 | Transcribed 3.10 |
| 2023-02-23 | Transcribed 3.6 |
| 2025-03-31 | Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty. |
| 2026-03-25 | Added page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
| 2026-03-26 | Removed intrusive label entities. |
Text transcription
| H |
athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvvabhūtānāṅ kāraṇam akāraṇaṃ satvarajastamo lakṣaṇam
aṣṭarūpam akhilasyāsya jagataḥ sa|| ||mbhavahetur avyaktan nāma ||
tad ekam anekeṣāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānāṃ | samudra ivodakaujasām
bhāvānāṃ
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca mahatas
tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa trividho vaikārikas taijaso
bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃkārāt tallakṣaṇāny
evaikādaśendriyāṇy utpadyante || tad yathā || śrotraṃ tvak cakṣur jjihvā
ghrāṇo vāgghastopastha pāyu pāda manānsīti |
tatra pūrvvāṇi pañca vuddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca karmmendriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes tallakṣaṇāny
eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā || śabdatanmātraṃ |
sparśatanmātraṃ | rūpatanmātraṃ | rasatanmātraṃ | gandhatanmātram iti | tebhyo bhūtāni vyomānilānalajalorvvyas tebhyas tadviśeṣāḥ
śabdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturvviṃśati tatvāni
vyākhyātāni bhavanti |
tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ | karmmendriyāṇāṃ
yathāsaṃkhyā vacanādānānandavisarggaviharaṇāni |
avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ
śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ
svaṃ svaṃ svaiṣāṃ viṣaye vibhutvaṃ | svayam adhyātmam adhidevan tu |
atha vuddher vvrahmā | ahaṃkārasyeśvaraḥ | manasaś candramāḥ | diśaḥ
śrotrasya | tvaco vāyuḥ | sūryaś cakṣuṣaḥ | rasanā?paḥ | pṛthivī ghrāṇasya | vāco 'gniḥ |
hastayor indra | pādayor vviṣṇuḥ | pāyor mmitraḥ | prajāpatir
upasthasyeti |
tatra sarvva evācetanaḥ | eṣa varggaḥ | puruṣaś ca pañcaviṃśatitamaś
cetayitā | sa tu karaṇakāryasaṃprayuktaḥ saty apy acaitanye pradhānasya
puruṣakaivalyārthān pravṛttim upadiśanti | kṣīrādīm̐ś cātra hetūn udāharanti ||
ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv
apy anādī ubhāv apy anantau | ubhāv apy anityau | ubhāv apy aparau
ubhāv apy aliṅgau ubhau ca sarvvagatāv iti || ekā tu prakṛtir
acetanā triguṇā vījadharmmiṇī prasavadharmminī madhyadharmmiṇī ceti |
vahavas tu puruṣāś cetanāvantaḥ | aguṇā avījadharmmiṇo
prasavadharmmiṇo 'madhyasthadharmmiṇaś ceti |
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarvva evaite ca viśeṣāḥ |
satvarajastamomayā bhavanti | tadañjanatvāt tanmayatvāc ca
tadguṇa eva puruṣo
bhavatīty eke bhāṣante
vaidyake tu ||
svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pariṇāmas tatheśvaraḥ |
yadṛcchati ca manyante prakṛtim pṛthudarśiṇaḥ ||
svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pariṇāmas tatheśvaraḥ |
yadṛcchati ca manyante prakṛtim pṛthudarśiṇaḥ ||
tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirddiśet |
tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||
tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||
tasyopayogo bhihitaś cikitsām prati sarvvadā |
bhūtebhyo pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||
bhūtebhyo pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||
yato 'bhihitaṃ tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta iti | bhautikāni cendriyāṇy āyurvvede varṇṇyante
tathaivendriyārthāḥ ||
bhavati cātra || indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |
niyataṃ tulyayonitvān nāmyenānyam iti sthitiḥ ||
niyataṃ tulyayonitvān nāmyenānyam iti sthitiḥ ||
na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante || sarvvagatā kṣetrajña nityāś ca
asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣv anityeṣu ca puruṣākhyāpakān hetūn
udāharanti | āyurvvedasiddhāntād asarvvagatā kṣetrajñā nityāś ca |
tiryagyonimānuṣadeveṣu ca sañcaranti | dharmmādharmmanimittaṃ tu
ete numānagrāhyāś carāḥ paramaśūkṣmāś cetanāvantaḥ śāśvatāḥ
śukrārttavayoḥ sannipāteṣv abhivyajyante | yato
'bhihitam pañcamahābhūtaḥ śarīrasamavāyaḥ puruṣa iti | sa khalv eṣa
karmmapuruṣaś cikitsāyām adhikṛtaḥ |
tasya khalu sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau nimeṣonmeṣau
vuddhir mmanaḥ saṃkalpo vicāraṇānusmṛtijñānam adhyavasāyo
viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ |
sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā titikṣā satyan dharmma āstikyaṃ
jñānaṃ vuddhir mmedhā smṛtir anabhiṣvaṅgatā ca || rājasās tu duḥkha vahulatā pradānaṃ
duḥśīlatvam akāruṇyam ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno harṣaḥ
kāmakrodhaś ceti || tāmasās tu viṣāditvaṃ nāstikyam adharmmaśīlatā
vuddhinirodho 'jñānaṃ durmmedhastvam akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti
||
antarikṣās tu śabdaśabdendriyaṃ sarvvacchidrasamūho viviktatā ca |
vāyavyās tu sparśaḥ sparśendriyaṃ sarvvaceṣṭāsamūhaḥ
sarvvaśarīraspandanaṃ laghutā ca | taijasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ
varṇṇasantāpo bhrājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyañ ca | āpyās tu
raso ca rasendriyaṃ sarvvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaś ca | pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvvamūrttisamūho gurutā ca
|
tatra satvavahulam ākāśaṃ | rajovahulo vāyuḥ | satvarajovahulo 'gniḥ
| satvatamovahula āpaḥ | tamovahulā pṛthivī ||
bhavati cātra ||
anyonyāni praviṣṭāni sarvvāṇy etāni nirddiśet |
sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||
anyonyāni praviṣṭāni sarvvāṇy etāni nirddiśet |
sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāś caiva ṣoḍaśa |
kṣetrajñāś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||
kṣetrajñāś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||
śārīrasya prathamo 'dhyāyaḥ || o ||
athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vāta pitta śleṣma śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retāṃsi prajotpādaneṣv asamarthāni bhavanti |
teṣu vātavarṇṇavedanaṃ vātena | pittavarṇṇavedanaṃ pittena | śleṣmavarṇṇavedanaṃ śleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇam pittavedanaṃ |
śoṇitena | kuṇapañ ca raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ |
pūtipūyanibhaṃ pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukraṃ
pittamārutābhyāṃ | mūtrapurīṣagandhi sannipātena | teṣu
kuṇapa granthi pūti pūya retasaḥ kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti |
ārttavam api tribhir ddoṣaiḥ śoṇitacaturthaih pṛthak
dvandvais tribhiḥ samastaiś copasṛṣṭam avījan na bhavati | tad api
doṣavarṇṇavedanābhir vvijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthi pūtipūya prakāśan tad asādhyaṃ sādhyam
anyac ceti ||
bhavati cātra || teṣv ādyāḥ śukradoṣās trī snehasvedādibhir jjayet
| kriyāviśeṣair mmatimān tathaivottaravastibhiḥ ||
tatra vātātmake retasi bilvavidārīkṣīram āsthāpanaṃ |
madhūka rāsnā devadāru sarala vipakvan tailan tad
uttaravastiṣu vidadhyāt || dāḍima mātulaṅga phala saindhava kṣāra vasukava-sira siddhaṃ sarppiḥ pāyayet
||
pittātmake retasi payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃ kṣīram āsthāpanaṃ |
sarjjadhavakalkaṃ yonyā dhārayet | madhukavipakvaṃ tailam anuvāsanaṃ |
tad evottaravastiñ ca vidadhyāt | kāṇḍekṣu śvadaṃṣtrā guḍūcī madhuparṇṇī bhṛṇa pañcamūla siddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ |
pippalīviḍaṃgamadhuvipakvan tailam anuvāsanan tad evottarava-stiñ
ca vidadhyāt | pāṣāṇabheda kāśmaryāmalaka pippalī vasuka vasira siddhaṃ
ghṛtam prayacchet pā-nārthaṃ ||
bhavanti cātra ślokāḥ || pāyayen manujaṃ sarpir bhbhiṣa𑑎k choṇita retasi |
dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjjuna sādhitaṃ ||
kuṇapākhye pibet sarppiḥ śāla-sārādisādhitaṃ || granthibhūte
'śmabhiḥ siddhaṃ pālāse cā pi bhasmani ||
parūṣakavaṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitaṃ || prāguktaṃ vakṣyate yac ca
tat kāryaṃ kṣīṇaretasi ||
viṭprabhe pāyayet sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ |
snehādīnāṃ kramaṃ kuryāt ṣaṭsv ateṣu paṇḍitaḥ ||
asevanāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva ca |
kaṣāyakaṭutiktānāṃ drvyāṇām atisevanāt ||
kaṣāyakaṭutiktānāṃ drvyāṇām atisevanāt ||
tathāslaṃlavaṇaṃ rūkṣaṃ śuktaṃ paryuṣitan tathā |
vegād yātāc ca yogīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
vegād yātāc ca yogīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
tathārttavadoṣe ca snehādikarmmam upadiśet |
yathaivoktan tathaivottaravastiñ ca vidadhyāt |
yathaivoktan tathaivottaravastiñ ca vidadhyāt |
tatrāśaṇavātātmake
bhaṅgābhadradārukāśmaryaphalasiddhaṃ ghṛtam pāyayet |
payasyā kāśmarya phala kṣīra vidārī kṣīrodaka siddhaṃ vā kṛsarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet |
payasyā kāśmarya phala kṣīra vidārī kṣīrodaka siddhaṃ vā kṛsarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet |
madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyam ācamanaṃ || pittātmake cārttave |
kākolīkṣīravidārīkvāthaṃ śarkkarāyuktam pāyayet | madhukapuṣpa-kāśmaryaphalakvātham phānitayuktam vā
candanapayasyākalkaṃ yonyān dhārayet | nimbagairikakaṣāyam ācamanaṃ
|| śleṣmātmake bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyam pā-yayet |
kṣīravṛkṣapravālakalkam vā | tindukakapithaśalāṭucūrṇṇam vā
kṣaudreṇa lehayet | sarjjadhavakalkaṃ yonyān dhārayet |
lādhratindukakaṣāyam ācamanaṃ ||
granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃ śvetasurasām prayacchet |
kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyāndhārayet | teṣām eva kaṣāyam ācamanaṃ ||
kuṇapākhye mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣāyaṃ pāyayet
|| kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vā śarkkarāyuktaṃ || pūyābhe vā tad
eva prayacchet |
khadirārjjunakalkaṃ yonyāṃ hārayet | tayor eva kaṣāyam ācamanaṃ ||
krimijāte vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyam pāyayet |
kṣaudrayuktaṃ
surāṣṭāṣṭrārocanākalkam
bhadraśriyakalkaṃ yonyān dhāryet | tayor eva kaṣāyam ācamanam bhavati ||
bhavati cātra ||
vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye |
vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye |
kuryāt kalkam picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca ||
durggandhapūtisaṃkāśe majjābhe vāpi śoṇite |
pibed bhadraśriyakvāthañ candanakvātham eva vā ||
granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca |
kṣāranāgarahiṃgūnān nikvāthaṃ surasām pibet ||
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavām ||
ṛtau 𑑍 prathama divasāt
prabhṛti brahmacāriṇīṃ snānānulepanālaṅkāra vilekhana virahitān
divāsvapnāñjanāśru pātābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śravaṇāyāsām pariharet |
kiṃ kāraṇaṃ divā svapatyā vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ |
vadhiraḥ | añjanād andhaḥ | rodanād
tailābhyaṅgāt kuṣṭhī |
nakhāvakarttanātjpeg kunakhaḥ | pralepanāt khalatiḥ | mārutāyāsasevanād
utmatto garbhbho bhavatīty evam etām pariharet || darbhbha saṃstaraṇa śāyinīṃ karatala śarāva parṇṇānām
anyatama bhojinīṃ haviṣyaṃ tryahaṃ bharttā
rakṣet tataḥ śuddhasnātān tu caturthyām anāhata vastravāsinīm alaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvasti vācanām
bharttāran darśayed| api | tat kasya hetoḥ? ||
pūrvvam paśyed ṛtu-snātā yādṛśan naram aṅganā | tādṛśañ
janayet putram bharttāran darśayet tataḥ ||
tato vidheyaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret | karmānte ca kramaṃ hy etam
avekṣyeta vicakṣa-ṇaḥ ||
tato 'parāhṇe pumān sarppiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam abhiprāśya māsaṃ
brahmacārī | tailamāṣottarāhārān nārīm upagacched rātrau sāmabhir
abhiviśvāsya vikalpam evaṃ caturthyāṃ
ṣāṣṭhyām aṣṭamyān daśamyāṃ dvādaśyāñ copeyā-d
ataḥ | param māsād upeyāl |
labdha garbha nni va ca | teṣv
evāhaḥsu lakṣmaṇā vaṭa śuṅgā sahadevā viśva devānām
anyatamam abhiṣūyāt | trīṃś caturo vā bindūn dadyād
dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na cainan niṣṭhīved iti
|| 𑑎
ślokāḥ ||
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca |
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca |
śukram icchanti kecit tu kṣaudratailasamaprabhaṃ ||
śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamaṃ | tad ārtavam
praśansanti yac cā na
virajyate ||
tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api | asṛgdaram vijānīyād
raktalakṣaṇalakṣitaṃ ||
asṛgdaraṃ bhavet sarvvan sāṅgamarddan savedanaṃ |
atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā ||
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvan tandrā rogāś ca vātajāḥ | taruṇyā
hitasevinyās tad alpopadravam bhavet ||
doṣair āvṛtam ārggatvād ārttavan naśyati striyāḥ |
tatra māṃsa kulatthāmla tila-māṣasurā hitāḥ ||
pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktañ ca bhojane |
kṣīṇam prāgīritaṃ raktaṃ salakṣa-ṇacikitsitaṃ ||
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat |
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat |
dhruvañ caturṇṇāṃ sānnidhye garbhbhaḥ syād vidhipūrvvakaḥ ||
kṣettrabījodakatṛṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā ||
kṣettrabījodakatṛṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā ||
evaṃ jātā rūpavanto mahāsattvāś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
tatra tejodhātur varṇṇānām prabhavaḥ iti kṛtvā | yadā
garbbhotpattāv apāabdhātuprāyam āhāram bhavati | tadā garbhbhasya
gauratvaṃ | pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇatvaṃ | pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ
śyāmatvaṃ | yādṛkvarṇṇam āhāram upasevate garbhbhiṇī tadvarṇṇaḥ prasavo bhavatīty eke bhāṣante | yathā kṛṣṇapītasvetāsu bhūmiṣu
sa𑑎rppa vṛścika galagoṇḍikādayaḥ satvāḥ kṛṣṇapītasvetā iti || tatra dṛṣṭibhāgam
apratipannan tejodhātur jjātyandhaṃ karoti | tad eva
raktānugataṃ raktākṣaṃ | śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ | pittānugatam
piṅgākṣaṃ | vātānugatam vikṛtākṣaṃ ||
bhavanti cātra ||
viśuddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
jāyate nayane tasya- nimne kṛṣṇe site tathā ||
viśuddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
jāyate nayane tasya- nimne kṛṣṇe site tathā ||
pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmmalaṃ yāti locane |
haripiṃglasamjñā vai jāyete tasya locane ||
haripiṃglasamjñā vai jāyete tasya locane ||
vinirddhūtamalaḥ śleṣmā yadā vraja-ti locane |
tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale ||
tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale ||
raktaṅ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati locane ||
kapotanīle nayane rakte vā jāyate nṛṇāṃ ||
kapotanīle nayane rakte vā jāyate nṛṇāṃ ||
ghṛtakumbho yathā hy agnim āśritaḥ pravilīyate |
prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt ||
prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt ||
bīje tu vāyunā bhinne dvau jīvau kukṣim āgatau
|
yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau ||
yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau ||
miśrībhāve yadā puṃso retas subahunirmmalaṃ |
tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ ||
tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ ||
miśrībhāve striyāś caiva bahuśukraṃ yadā bhavet |
kanyādvayan tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ ||
kanyādvayan tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ ||
āsekyo nāma bhavati strīpuṃsor alpabījayoḥ ||
sa śuklaṃ prāsya- labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ ||
sa śuklaṃ prāsya- labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ ||
yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ || sa yoniśephasor
ggandham āghrāya labhate balaṃ ||
sve gude brahmacaryād yā strīṣu svāsu pravartate | kumbhīkaḥ
sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu cāparaṃ ||
dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāyāya pravarttate | īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ
ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañcamaṃ ||
kaumāryāṃ yas tv ṛtau mohād aṅganeva pravartate |
tatra strīce-ṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
ṛtau puruṣavac cāpi yadi yoṣit prapadyate | tatra kanyā yadi
bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||
āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā | saśukrakās tv amī
jñeyā hy aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
anayor vviprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahā- sirā ||
harṣāt sphuṭatvam āyāṃti dhvajocchrāyan tato bhavet
||
ākārācāracintābhir yādṛśībhiḥ samanvitau | strīpuṃsau tu bhaveyātāṃ
tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ ||
yadā tu nārī- nārī ca maithunāyopakalpataḥ | muñcantaḥ śukram
anyonyam anasthis tatra jāyate ||
sarppa vṛścika kuṣmāṇḍa vikṛtākṛtayas tu te |
garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpa-kṛto bhṛśaṃ ||
garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpa-kṛto bhṛśaṃ ||
garbhbho vātaprakopeṇa dauhṛdena vimānitaḥ | bhave-t kubjo thavā
kūni paṅgur mmūko tha mirmmiṇaḥ ||
mātāpitror anācārād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ | vātādīnām
prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt ||
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāsayasya
ca | vātamūtrapurīṣāṇi na garbhbhasthaḥ karoti ha ||
jarāyunā mukhe cchanne kaṇṭhe- ca kaphaveṣṭite | vāyor
ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ prarodi-ti ||
niśvāsocchvāsa saṃkṣobhaḥ svapnāṅ garbhbho 'tha gacchati |
mātur nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbhavān ||
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau | taleṣv asaṃbhavo yac ca
romnām etat svabhāvataḥ ||
bhāvitā pūrvvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
bhavanti sttāna bahulāḥ pūrvvajātismarā narāḥ ||
bhavanti sttāna bahulāḥ pūrvvajātismarā narāḥ ||
iti śārīraṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ || ||
athāto garbbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
saumyaṃ śukram ārttavam āgneyam itareṣām apy atra bhūtānāṃ
sānnidhyam asty anunā viśeṣeṇa parasparopakārāt
parasparānupraveśāc ca ||
tatra dampatyoḥ samprayoge tejaḥ śarīrād vāyus samīrayati | tatra tejo'nila sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim
abhiprapadyate | saṃsṛjyate cārttavena tato 'gnīṣomasaṃyogāt
saṃsṛjyamāno garbbhāsayam anuprapadyate kṣettrajñaś cetayitā spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣo gantā sākṣī dhātā
vaktā yaḥ ko 'sāv ādya āyur ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair nnāmabhir
abhidhīyate | daivasaṃyogād akṣayo 'vyayo cintyo bhūtātmā
satvarajastamobhir ddevāsurair aparaiś ca saha bhāvair vvāyunā
preryamāṇo garbbhāsayam anupraviśati ||
tatra śukrabāhulyāt pumān ārttavabāhulyāt strī sāmyād
ubhayor napuṃsakaṃ ||
tatra ṛtudvādaśarātraṃ bhavati |
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanam anāyuṣyam punso bhavati
| yac ca tatrādhīyate garbbhaḥ sapradigital_image !--dscn3143 fol 165 (1st half)--savato vipadyate | dvitīye
tivāgṛhe vipadyate || tṛtīye 'py evam asampūrṇṇo
'ṅgo 'lpāyuś ca bhavati | tasmāt trirātram pariharet | na ca pravarttati
raktabījaṃ pradiṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati | yathā nadyām
pratisrotasi pla
cidravyaṃ pratikṣiptaṃ na pratinivarttate | tadvad bījaṃ
draṣṭavyan tasmāt trirātran niyamavantīm pariharet | tatra
ṛtudvādaśarātran dṛṣṭvānārttavā bhavati |
adṛṣṭārttavās tān eke bhāṣante ||
bhavati cātra ||
dine vyatīte niyataṃ
maṃ
saṃkucaty ambujaṃ yathā | ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ
saṃkucatis tathā ||
dine vyatīte niya
pīnaprasaṃnavadanāṃ praklinnātmamukhadvijāṃ |
narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajāṃ ||
narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajāṃ ||
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru jaghana sphicāṃ ||
harṣautsukyaparāṃś caiva vidyād ṛtumatīṃ striyaṃ ||
harṣautsukyaparāṃś caiva vidyād ṛtumatīṃ striyaṃ ||
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ yad āgataṃ || īṣatkṛṣṇam vigandhañ ca
vāyur yonimukhan nayet ||
tad varṣād dvādaśāt kāle varttamānam asṛk punaḥ |
jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate ||
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā | puṣpakāle śucis tasmād
apatyārthī striyaṃ vrajet ||
tatra sadyo gṛhītadigital_image !--dscn3143 fol 165 (2nd half)--garbbhāyāḥ śramo glāniḥ
pipāsā sakthi sadanam āṭopaḥ śukraśoṇitayor anubandhaḥ
kharasphuraṇaṃ yonyāḥ ||
bhavati cātra ||
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyuṅgamas tathā |
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyuṅgamas tathā |
prasekaḥ sadanañ cāpi garbbhiṇyā liṃgam ucyate ||
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyaṃ vyāyāmam atikarṣaṇaṃ | divāsvapnaṃ
rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇam bhayam utkaṭakāsanañ
caikāntataḥ snehādikramaṃ śoṇitamokṣaṇañ cākāle nā seveta |
tatra prathame māse kalalañ jāyate || dvitīye śoṇitoṣṇānilaiḥ pacyamāno
mahābhūtānāṃ saṃjāto ghanañ jāyate | granthir yadi pumān
| strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced arbbudam bhavati || tṛtīye
hastapādaśirasām pañca piṭakā abhinirvarttante |
sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati || caturthe
sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto bhavati || pañcame
sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro bhavati |
garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakte ????? kasmāt tatsthānatvād garbbhaś caturthe
māse abhiprāyam indriyārtheṣu karoti |
digital_image dscn3144 fol 166 (1st half)
dvihṛdayā ca nārī bhavati ?????
nimittāny ācakṣate | dvauhṛdayavimānanān javjakūnīṃ
ṣaṇḍam vāmanavikṛtākṣam
anakṣam vā
nārī sutañ janayati | tasmāt sā yad icchet tat tasmai
dāpayet | labdhadauhṛdāhivīryavantaṃ cirāyuṣañ janayati ||
bhavati cātra || indriyārthām̐s tu yān yāṃ sā bhoktum
icchati garbbhiṇī | garbbhābādhabhayāt tām̐s tām bhiṣag āhṛtya dāpayet
||
samprāptadauhṛdam putram prajāyeta guṇānvitaṃ | alabdhadauhṛdāgarbbhe labhate cātmani vā bhayam ||
yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde¦ yā vimānitā | prajāyeta sutaṃ sārttin
tasmin tasmin tathaindriye ||
rājā sandarśane yasyā dauhṛdañ jāyate striyaḥ | arthavantam mahābhāgaṃ kumāraṃ sā
prasūyate ||
dukūlapaṭṭa kauṣeya bhūṣaṇādiṣu dauhṛdā |
alaṅkāreṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||
āsrame saṃyatātmānaṃ dharmmaśīlaṃ prajāyate |
devatāpratimāyāṃ tu prasūto harṣadopamam || darśane vyāḍajātīnāṃ
hiṃsāśīlaṃ prajāyate ||
godhāmāṃsāśinīputraṃ suṣupsur mmāraṇātmakaṃ || gavāṃ
māṃsena balinaṃ sarvvakleśasahaṃ sutaṃ |
māhiṣe dauhṛdāc chūraṃ raktākṣaṃ lomaśaṃ sutaṃ ||
ato nukteṣu yā nārīm abhidhyāyati dauhṛdam | ||
śarīrāhāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati ||
śarīrāhāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati ||
karmmaṇā coditañ jantor bbhavitavyam punar bbhavet | yathā tathā
daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi ||
pañcame manaḥ pratibuddhataram bhavati || ṣaṣṭhe buddhiḥ
saptame sarvvapravyaktaṃ śarīraṃ || aṣṭame sthirībhavaty ojas tatra jāto
na jīvati || nairṛtabhāgadheyatvāt tato balim mānsodanaṃ bhāgadheyan tasmai dāpayet || navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ
jāyate | atho nyathā vikārī bhavati ||
mātus tu khalu rasavahāyān nābhyāṃ garbbhanāḍī
pratibaddhā bhavati | sāsya mātur
āhārarasavīryam abhyavaharati || tenopasnehenābhivṛddhir asya bhavati |
asañjātāṅgavibhāgam api niḥṣekān prabhṛti
sarvvaśarīrānusāriṇīnāṃ
rasavahānāṃ tiryaggatīnān
dhamanīnām upasnehena jīvayati ||
garbbhasya khalu sambhavataḥ || pūrvvaṃ śiraḥ sambhavatīty āha
digital_image śaunakas tanmūlatvāt | pradhānendriyāṇāṃ hṛdayam iti kṛtavīryaḥ |
buddher manasaś ca sthānaṃ nābhir iti pārāsaryas tato varddhate
dehadehinaḥ | prāṇaḥ pāṇipādam iti mārkkaṇḍeyas tanmūlatvāc
ceṣṭāyāḥ | garbbhasya śarīram iti
|| subhūtigautamas tatra nibandhatvāt sarvvagātrasambhavasya tan tu na
samyak sarvvāṇy aṅgapratyaṅgāni yugapat sambhavanti | kāle
garbbhasya sūkṣmatvān nopalabhyante | vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca |
tad yathā cūtaphale vipakve keśara mānsāsthi majjānaḥ pṛthak pṛthag
dṛśyante kālaprakarṣāt tāny eva taruṇe nopalabhyante ||
sūkṣmatvāt teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnām pravyaktaṃ kālaḥ karoti |
etenaiva vaṃśāṃkuro vyākhyātaḥ | evaṃ garbbhasya tāruṇye
sarvveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād anupalabdhis tāny eva
kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti | pūrvvottarakālayogo nāstīti kevalan
tu saukṣmyān nābhivyajyante | yathākālaṃ pravyaktāni
bhavanti |
tatra pitṛjamātṛja rasajātmaja satvasātmyajāni śarīre lakṣaṇāni vakṣyāmaḥ || tatra
keśasmaśru danta nadigital_image !--dscn3145 fol 167 (2nd half)--kha romāsthi retaḥ prabhṛtīni pitṛjāni ||
māṃsaśoṇitamedomajjā hṛnnābhi yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo
balavṛddhir vvarṇṇasthitihāniś ca rasajāni | indriyāṇi jñānam
āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmanaḥ satvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ | vīryam
ārogyam balaṃ varṇṇo medhā ca sātmyajaṃ ||
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanaṃ | dakṣiṇakukṣimahatvañ ca
pūrvvadakṣiṇaṃ sakthi utkarṣayati | bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu
dauhṛdam abhidhyāyati | svapne copalabhate
padmotpalakumudāmrāmrātakādīni punnāmany eva vā prasannamukhavarṇṇā ca
bhavetāṃ vrūyāt putram iyam prajanayiṣyatīti || tadviparyaye
kanyāṃ || yasyāḥ pārśvadvayam avanatam purastān nirggatam udaraṃ
prāgabhihitañ ca lakṣaṇan tasyāḥ | napuṃsakam iti vidyāt | yasyā madhye nimno droṇīprābhūtam uda… yugmaṃ prasūyata iti ||
bhavati cātra ||
devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |
mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ ||
devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |
mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ ||
digital_image aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate |
aṃgapratyaṃganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ || te vai garbbhasya vijñeyā
dharmmādharmmanimittajāḥ ||
iti śārīratṛtīyo 'dhyāyaḥ ||
athāto garbbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
agnīṣomo vāyuḥ satvaṃ rajas tamaḥ | pañcendriyāṇi bhūtātmā manaś ceti prāṇāḥ |
tasya khalu śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyeva hi santānikāḥ
sapta tvaco bhavanti || tāsāṃ prathamo vabhāsinī nāma yā
sarvvavarṇṇān avabhāsayati | pañcavidhāñ ca cchāyām prakāśayati | sā vrīher aṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā
nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā | tṛtīyā
śvetā dvādaśabhāgapramāṇā | carurthī tāmrāṣṭabhāgapramāṇā | pañcamī
vedanī nāma pañcabhāgapramāṇā | ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā |
saptamī śukradharā nāma vrīhidvayapramāṇā || yato vakṣyaty
udare vrīhimukhenāṅgulam aṅguṣṭhodaramātram vāvagāhyeti
kalāḥ khalv api sapta sambhavanti dhātvāntarāśayamaryādāḥ || ślokau ||
yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate |
tathā hi dhātur mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate ||
snāyubhiś ca praticchannāṃ santatāṃś ca jarāyuṇā | śleṣmaṇā veṣṭitām̐ś
cāpi kalābhāgām vidur vvudhāḥ ||
tāsaṃ prathamā māṃsadhārā nāma | tasyā māṃsasirāsnāyudhamanīsrotasān
navanavapratānāni bhavanti ||
bhavati ||
yathā viṣamṛṇālāni vivarddhante samantataḥ | bhūmau paṃkodakasthāni tathā mānse sirādayaḥ ||
yathā viṣamṛṇālāni vivarddhante samantataḥ | bhūmau paṃkodakasthāni tathā mānse sirādayaḥ ||
dvitīyā raktadharā nāma mānsasyābhyantaratas tasyā śoṇitam viśeṣataḥ
sirāsu ca yakṛtplīhnoś ca bhavati ||
|| bhavati cātra ||
vṛkṣādyathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣīram āsrayet |
mānsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate ||
vṛkṣādyathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣīram āsrayet |
mānsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate ||
tṛtīyā medodharā nāma medas tu khalu sarvvabhūtānām udareṣv
asthiṣu ca mahatsu cāntar mmajjā ca bhavati ||
bhavati cātra ||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāsritaḥ |
athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāsritaḥ |
athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
caturthī śleṣmadharā nāma yā sarva sandhiṣu
sarvvaprāṇapratām bhavati ||
bhavati cātra || snehābhyakte yathā
hy akṣe cakraṃ sādhu pravarttate | sandhayaḥ sādhu varttante saṃśliṣṭā
śleṣmaṇā tathā ||
pañcamī purīṣadharā nāma yā
caturvvidham apy annam āmāśayāt pracyutam pakvāsayopasthitaṃ dhārayati |
koṣṭham vibhajati pakvāsayasthā ||
bhavati cātra ||
yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathāntrāṇi samāsritāḥ | uṇḍukastham vibhajate malam maladharāᳵ kalāḥ ||
yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathāntrāṇi samāsritāḥ | uṇḍukastham vibhajate malam maladharāᳵ kalāḥ ||
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvvidham aśitapītakādita līḍham iti pacati
||
bhavati cātra || aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ yat koṣṭhagataṃ
|| taj jīryati yathākālaṃ śoṣitam
pittatejasā ||
saptamī śukradharā nāma yā sarvvaprāṇināṃ sarvvaśarīravyāpinī bhavati ||
bhavati cātra ||
yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣurase yathā |
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ ||
yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣurase yathā |
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ ||
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve vastidvārasya cāpy avāṅ |
mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate ||
mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate ||
gṛhītagarbbhāṇām ārttavavahānāṃ srotasāṃ vartmāṇy uparuddhāni
garbheṇa bhavanti || tasmād gṛhītagarbbhāṇām ārttavaṃ na tu
dṛśyate | tatas tad adhaḥpratihatagaty ūrddhvabhāgam upari copacīyamānam
udare mucyate | śeṣaṃ corddhatarabhāgam āgatam payodharāv
abhiprapadyete | tasmād garbbhiṇyaḥ pījpgnonnatapayodharā bhavanti ||
yakṛtplīhānau śoṇitajau | śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ
śoṇitakiṭṭaprabhavaḥ | uṇḍukaḥ ||
bhavati cātra || asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro
mataḥ | taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś cāpy anudhāvati ||
tato 'syāntrāṇi jāyante gude vastiś ca dehinaḥ | tatrāsya mathyamānasya
dhāmyamānasya rugmavat ||
jantoḥ saṃjāyate jihvā yayā vedayate rasān ||
śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ | yadāsrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahās
tadviśeṣeṇa cetanāsthānam uktaṃ || tasmim̐s tamasāvṛte
sarvvaprāṇinaḥ svapanti ||
nidrān tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti |
sā svabhāvataḥ sarvvaprāṇino nispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni
srotānsi tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā
pratipadyate || tadā tāmasī nāma nidrā bhavaty anavabodhinī sā pralayakāle tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu ca niśāsu
bhavati | rajobhūyiṣṭhānām animitta satvabhūyiṣṭhānām
ardharātre kṣīṇaśleṣmaṇām anilavahulānām manobhighātāc ca vaikārikī ||
bhavanti cātra || hṛdayañ cetanāsthānaṃm uktaṃ suśruta dehinām |
tamobhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati
dehinaḥ ||
nidrāhetus tamaḥ sattvaṃ bodhane hetur ucyate |
svabhāva eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate ||
svabhāva eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate ||
pūrvvadehānubhūtām̐s tu bhūtātmā svapiti prabhuḥ ||
rajoyuktena manasā
gṛhṇīte rthāṃ śubhāśubhāṃ ||
karaṇānāṃ tu vaiguṇye tamasābhipravarttate | asvapann api bhūtātmā
prasupta iti cocyate ||
sarvvarttuṣu ca divāsvapnam
pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt | pratiṣiddheṣv api pratiṣiddho
vāla vṛddha kṣatakṣīṇa madya pīta strīyāna vāhanādhva karmma pariśrāntānām |
abhuktavatāṃ medomārutakapharasakṣīṇānāṃ muhūrttam
praśaṃsanti | rātrāv api khalu jāgaritavatāṃ jāgaraṇakālārddhan
divā svapet | vikṛtis tu divāsvapno nāma tatra svapatām adharmmaḥ sarvvadoṣaprakopaś ca tatprakopāt
kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāni
bhavanti | rātrāv api khalu jāgaritavatān tannimittās ta eva doṣāḥ prādur bbhavanti ||
bhavanti cātra ślokāḥ || tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca
varjjayet | jñātvā doṣakarāv etau vudhaḥ svapnamitaś caret ||
tathā hy arogaḥ
sumanā valavarṇṇānvitā bhṛśaṃ | nātisthūlakṛṣaḥ
śrīmān naro jīvet samāśataṃ ||
mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilād bhramaḥ |
tamovātakaphā tandrā nidrā śleṣmatamodbhavā ||
tamovātakaphā tandrā nidrā śleṣmatamodbhavā ||
nidrānāśo nilāt pittāt manastāpāt kṣayād api | abhighātāc ca
bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati ||
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca | laṃghanaṃ
raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
kaphamedoviṣārttānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam
|
divāsvapnaś ca tṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ ||
divāsvapnaś ca tṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ ||
indriyārtheṣv asamvittir jjṛmbhanaṃ gauravaṃ klamaḥ |
nidrārttasyaiva yasyeha tasya tandrā
vinirddiśet ||
garbbhasya khalu rasaguṇanimittātmāt mātur āhāranimittāc ca
parivṛddhir bbhavati ||
bhavati cātra || dṛṣṭiś ca romakūpāś ca varddhante na kadācana |
dhruvāṇy etāni marttyānām iti dhanvantarer mmataṃ ||
śarīre kṣīyamāṇe pi varddhate dvāv
imau sadā | svabhāvam prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||
tisraḥ prakṛtayo bhavanti vātapittakaphanimittāḥ ||
bhavati cātra
śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet |
prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet |
prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
tatra vāta prakṛti jāgarūkaḥ śītadveṣī durbbhagasteno
nāryo mastaro gāndharvvaḥ | sphuṭitacaraṇau rūkṣālpakeśasmaśruḥ
kaṭhinakrodhī dantakhādī alpavalo
'lpāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || adhṛtir adṛḍhāsauhṛdayaḥ kṛtaghnaḥ kṛṣaparuṣo
dhamanītataḥ pralāpī | drutagatir aṭano navasthitātmā nabhasi ca gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||
avyavasthitamatiś calacitto mandadantadhanasañcayamitraḥ || kiñ cid
eva vilapaty anivaddhaṃ mārutaprakṛtir eṣa manuṣyaḥ ||
pittaprakṛtis tu svedanaḥ śītasaho durggandhī pītaḥ kālo vā
śithilāṅgas tāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapādapāṇitalo durbbhago valīpalito sṛṣṭo vahubhug uṣṇadveṣī kṣiprakrodhaprasādaśīlo
madhyamāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || medhāvī nipuṇamatir nnigṛhyavaktā tejasvī samitiṣu
durnnivāravīryaḥ | suptaḥ saṃ kanakapalāśakarṇṇikārāṃ saṃpaśyed api ca
hutāśavidyudulkāṃ ||
na bhayāt praṇamet praṇateṣu mṛduḥ praṇateṣu ca sāṃtvanadānaruciḥ | bhavatīha sadā
vyathitāsyagatiḥ sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ ||
śleṣmaprakṛtis tu durvvedīsvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakāṇḍānām anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ |
kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇur alolupo valavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairo
dīrghāyuś ca bhavati ||
snighdāṅgaḥ sthirasuvibhaktacārugātro lakṣmīvān
jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ | suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān sampaśyed
api ca jalāśrayān manojñāṃ ||
dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitrama
miḥ
naḥ
parigaṇya cirāc
ca dadāti vahuḥ pariniṣṭatavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś ca
kaphaprakṛtiḥ ||
dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu || saṃsarggan tam vijānīyāt
saṃsarggas trividhaś ca yaḥ ||
prakopo vānyatobhāvo kṣayo vā nopajāyate | prakṛtīnāṃ svabhāvena jñāyante tu gatāyuṣaḥ ||
viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate | tadvat prakṛtibhir ddehas
tajjātatvān na vādhate ||
prakṛtir iha narāṇāṃ bhautikī kecid āhuḥ
pavanadahanatoyaiḥ kīrttitās sas tu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ
pārthivaś cet kṣamāvān śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair
mmahadbhiḥ ||
śaucam āstikyam ābhyāso vedeṣu
gurupūjanaṃ | priyātithitvam ijyā ca vrahmakāyasya lakṣaṇam ||
𑑎 sauryam ājñā mahābhāgyaṃ satataṃ
śāstravuddhitā | bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva māhendraṃ
kāyalakṣaṇaṃ ||
sahiṣṇutatā śītasevā paiṅgākhyaṃ hari𑑎 keśatā | priyodakatvañ ca tathā vāruṇaṅ
kāyalakṣaṇaṃ ||
madhyasthatā sahiṣṇutvam arthasyāgamasañcayau |
mahāprasavaśaktiś ca kauveraṃ kāyalakṣaṇam ||
gandhamālyapriyatvañ ca nṛtyavāditrakāmatā | vihāraśīlatā caiva
gāndharvvaṅ kāyalakṣaṇam ||
prāptakārī dṛḍhotthāno dhṛtimān smṛtimāñ chuciḥ | rāgadveṣabhayājñānair
vvirjjito yāmyasatvavān ||
vrahmacaryavratajapaṃ homādhyayanasevinaṃ | jñānavijñānasampannam ṛṣisatvaṃ vidur naraṃ ||
saptaite sātvikāḥ kāyā rajasās tu nivodha me | aiśvaryavantaṃ raudrañ ca
śūraṃ caṇḍam asūyakaṃ |
ekāśinaṃ tv aupadhikam āsuraṃ satvam īdṛśaṃ ||
ekāntagrāhitā raudryam asūyādharmmavākyatā |
bhṛśam ātmastavaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇaṃ || utsṛṣṭhācāratā
raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
strīlaulupatvaṃ nairllajjyaṃ paiśāco
guṇasaṃgrahaḥ ||
tīkṣṇam āyāsavakulaṃ krodhanaṃ satvabhīrukaṃ ||
vihārāhāracapalaṃ sarppasatvam vidur nnaraṃ ||
asamvibhāgam alasan duḥśīlam anusūcakam |
lolupañ cāpy adātāraṃ pretasatvam vidur nnaram ||
pravuddhakāmasevī vājasrāmam āhāra
eva ca |
amarṣaṇo navasthānaḥ śākunaṃ satvam ucyate ||
ṣaḍ ete rājasāḥ kāyāḥs tāmasās tu nivodha me ||
durmmedhastvaṃ mandatā ca svapnamaithunanityatā
|
nirākaṣṇutāśūrā vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||
nirākaṣṇutāśūrā vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||
anavasthitatā maurkhyaṃ
bhīrutvaṃ toyakāmatā ||
parasparābhimarṣaś ca matsyasarvvātmakā guṇāḥ ||
parasparābhimarṣaś ca matsyasarvvātmakā guṇāḥ ||
satvavuddhāṅgahīnaḥ syād āhāre kevale rataḥ |
priyārthakāmarahitaḥ satve vānaspate sthitaḥ ||
priyārthakāmarahitaḥ satve vānaspate sthitaḥ ||
ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vairājasādayaḥ |
vijñāya kāyaprakṛtim anurūpāṃ kriyāṃ cared iti ||
vijñāya kāyaprakṛtim anurūpāṃ kriyāṃ cared iti ||
iti śārīraṃ caturtho dhyāyaḥ ||
athātaḥ śarīravyākaraṇaṃ śārītam vyākhyāsyāmaḥ ||
śukraśoṇitaṅ garbhāsayastham ātmaprakṛtivikārasammūrcchito garbha
ity ucyate || tad acetanāva𑑎sthitam vāyur
vvibhajate teja enam pacati | āpaḥ kledayati | pṛthivī saṃhanti | ākāśam
vivarddhayati | evam vivarddhitaḥ sa yadā
hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādibhir upetas tadā śarīram iti
saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍaṅgaṃ śākhāś catvāraḥ | madhyaṃ ṣaṣṭhaṃ
śira iti ||
atrataḥ param pratyaṅgāni vakṣyante |
mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭa𑑎nāsācivukagrīvā ity ete ekaikāḥ || karṇṇanetrabhrūvāṃcasagaṇḍakakṣastanavaṃkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphik𑑎jānukurpparavāhuprabhṛtayo dve dve viṃśatir aṅgulyaḥ
srotānsi vakṣyante ||
ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ
ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ
tvaco bhihitāḥ kalā dhātavo maladharāś
ca ||
āsayās tu vātapittaśle𑑎ṣmāmapakvāgnimūtrāṇāṃ
sapta | strīṇāṃ garbhāsayo ṣṭama iti |
sārddhatrivyāyāmānyantrāṇi puṃṣāṃ strīṇām arddhavyāyāmahīnāni |
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotānsi narāṇām
vahirmmukhāni | tāny eva strīṇām aparāṇi ca trīṇi | dve stanayor
aparam adhastād raktavāhi ca |
ṣoḍaśa kaṇḍarās tāsāñ catasraḥ pādayos tāvanta eva hasta𑑎grīvāpṛṣṭheṣu | tatra
hastapādagatānāṅ kaṇḍarāṇāṃ nava nava prarohā
grīvāhṛdayanivandhanīnām adhomukhānāṃ meḍhraśroṇīpṛṣṭhanivandhanīnām adhogatānām
nitamvam ūruvandhotkapiṇḍyādīnāñ ca
māṃsasirāsnāyvasthidhamanījālāni pratyekaṃ catvāri catvāri tāni
maṇivandhanagulphasaṃśritāni | yair gavākṣitam idaṃ śarīraṃ
|
ṣaṭ kūrccās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu |
mahatyo mānsarajjavals catasraḥ peśīnivandhanārtham pṛṣṭhavaṃśam
ubhayato dve vāhye abhyantare ca dve |
sapta sīmanyastatra vibhaktāḥ śirasi pañca
jihvāśepasorekaikās tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa |
caturddaśās saṃhatās teṣāṃ trayo gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu |
etenetarasakthi vāhu ca vyākhyā𑑎jpeg
tau | trikaśirasorekaikaḥ |
caturddaśaiva sīmantāḥ | yair mmuktaḥ saṃhātās te khalv akadaśaikeṣāṃ |
triṇi ṣaṣṭyā śatāny asthām iti || vedavādino pabhāṣante | śalyatantreṣu
trīṇy ava śatāni | teṣāṃ saviṃśaty sthiśataṃ śākhāsu |
saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇīpārśvapṛṣṭhoras su | grīvāyāṃ praty
ūrddvan triṣaṣṭhir |
ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trīṇi𑑎 triṇi
tāni pañcadaśa talakūrccagulphasaṃśritāni | daśa pā𑑎rṣṇyām ekaṃ jaṃghāyāṃ dve jānuny ekam
ekam ūrūbhyāṃ | triṃśad evam ekasmin sakthini bhavanti | etena itarasakthi vāhu vyākhyātau || śroṇyām pañca | teṣāṃ
gudabhaganitamveṣu catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve ṣaṭtriṃśad
ekasmin tāvantyeva dvitīye | pṛṣṭhe dvā𑑎triṃśad evāṣṭhāvurasi | dve akṣakasaṃjñe grīvāyāṃ nava
kaṇṭanāḍyāṃ catvāti | dve hanusaṃjñe dantā triṃśan nāsāyān trīṇy
ekatāluni gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaṃ ṣaṭ chirasīti |
tān etān asthīni paṃcavidhāni bhavanti || tad yathā ||
kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāni bhavanti | teṣāṃ
jānurpparanitamvāḥ sagaṇḍutālumadhyaśijpegraḥ su kapālāni | daśanās tu rucakāḥ |
ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣu taruṇāni | pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu valayāni |
bhavati cātra ||
yathā hi sāro vṛkṣa𑑎sya tiṣṭhaty
abhyantarāśritaḥ |
evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriyate tu taiḥ ||
evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriyate tu taiḥ ||
tasmāc ciravinaṣṭe pi tvagmāṃse tu śarīriṇāṃ |
asthīni na viśyanti sāroṣa vidhīyate ||
asthīni na viśyanti sāroṣa vidhīyate ||
māṃsāny atra nivaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā |
asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā ||
asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā ||
sandhayo dvividhāś ceṣṭāvantaḥ sthirāś ca |
saṃkhyātās tu dve śate 𑑎daśottare
teṣāṃ śākhā aṣṭaṣaṣṭir ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvā yāṃ𑑎ty urddhan tryāśītiḥ | ekaikasyān tu
pādāṅgulyāṃ trayas trayaḥ | dvāvaṅguṣṭhe te
caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekaikaḥ saptadaśaikasmin
sakthini bhavanti | etena itarasakthi vāhu ca vyākhyātau || trayaḥ
kaṭīkapāleṣu caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvantya eva pārśvayoḥ |
aṣṭāvūrasi | tāvantya eva grīvāyān tu yaḥ kaṇṭhanāṇḍyāṃ
hṛdayaklomāsa nāḍīṣv aṣṭādaśatāsvevanivaddhā | dantaparimāṇā
dantamūleṣv ekaikaḥ | kākalake nāsāyāñ caikkekaḥ | dvau dvauva𑑎jpeg
rtmmamaṇḍala yor nnetrāśritau |
gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaḥ | dvau hanusaṃdhī dvāvupariṣṭād bhuvau
śaṃkhayoś ca pañca śiraḥ kapāleṣv eko mūrddhri |
ta ete saṃdhayoṣṭavidhā bhavanti | tad yathā |
korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanī vāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṃkhāvartāḥ
| teṣām aṅgulimaṇivandhagulphajānukūrppareṣu korāḥ saṃdhayaḥ |
kakṣavaṃkṣaṇadaśaneṣū dūkhalasaṃjñā | aṃsam
pīṭhagudabhaganitamveṣu sā𑑎mudrāḥ |
grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣu pratarāḥ | śiraḥ kaṭīkapāleṣu tūna sīvanī saṃjñāḥ | hanvorūbhaya
ta
stu vāyasa tuṇḍāḥ |
kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ |
srotaśṛṃgāṭakeṣu śaṃkhāvartāḥ || teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa
vyākhyātāḥ ||
bhavati cātra || asnthāṃ tu saṃdhayo hyete kevalaṃ
parikīrti𑑎tāḥ |
peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate ||
peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate ||
nava snāyu śatāni bhavanti | teṣāṃ śā𑑎khāsu ṣaṭ chatāni | dve śate triṃśac ca koṣṭhe grīvāyāṃ
pratyurdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ ṣaṭnicitāni triṃśac ca |
jpeg tāvatya eva talakūrccagulpheṣu tāvatya eva
jaṃghāyāṃ | daśa jānuni | catvāriṃśadūrvvāḥ | daśavaṃkṣaṇe | pañcāśat
chatam evam ekasmin sakchini bhavanti | etena itarasakthi
vahū vyākhyātau || ṣaṣṭiḥ kaṭyāḥ pṛṣṭhetvaśītiḥ | pārśvayoḥ |
ṣaṣṭiḥ | urasi triṃśat | ṣaṭtriṃśad grīvāyāṃ | mūrddhri catustriṃśat |
eva navasnāyuśatāni vyākhyātāni bhavanti | mahāsnāyuṣu
kaṇḍareti saṃjñā ||
bhavanti cātra ślokāḥ || caturvvidhāni snāyūni nāsateṣān nivodha
me |
pratānavanti vṛtāni𑑎 susirāṇi pṛthūni ca ||
pratānavanti vṛtāni𑑎 susirāṇi pṛthūni ca ||
pratānavanti śākhāsu sarvvasaṃ𑑎dhi
ṣu
cāpy atha |
vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha ||
vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha ||
āmapakvāsayānteṣu susirāṇi pṛthūni ca |
pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiras ca ||
pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiras ca ||
naur yathā phalakās tīrṇṇā vandhanair vahubhir yutāḥ |
bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ ||
bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ ||
eva, eva śarīresmin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā ||
snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā ||
jpeg na hy asthīni na peśyo vā na sirā na ca sandhayaḥ |
vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ ||
vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ ||
yaḥ snāyūni vijānāni sa vāhyāsyantarāṇi ca |
sa guḍhāṃ śalyamudvarntun dehāc chakroti mānavaḥ ||
sa guḍhāṃ śalyamudvarntun dehāc chakroti mānavaḥ ||
pañca peśīśatāni tāsāñ ca catvāt iṃ śaktāni śākhāsu | koṣṭhe
ṣaṣṭhiḥ | grīvāyāṃ pratyurddhañ catvāriṃśat || ekaikasyāṃ
pādāṃgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa | pañcadaśaprapede pādopari |
kurccasanniviṣṭās tāvantya eva | daśagulphatalayoḥ | gulphajānvontare
viṃśatiḥ | pañca jānini | ūrvoddaśa | vaṃkṣaṇe daśa |
śatam eka𑑎smin sakthini bhavantye na
itara sakthi vāhū ca vyākhyātau || ekā meḍhra sevanyāṃ | apare dve
vṛṣaśayoḥ | gude tisraḥ | sphicoś ca pañca pañca | dve
vasti śira𑑎si | saptodare nābhyām ekā |
pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ | pārśvayor daśa | dve
vakṣasi | akṣakāṃ saṃpratisamaṃtāt sapta | dve
hṛdyāmāsaye | ekābhyantarataḥ koṣṭhe | grīvāyāñ ca tasra | ekaikā
galakālayoḥ | dve tāluni | jihvāyāṃ ṣaṭ | dve joṣṭhayoḥ | jpegnāsāyāṃ dve | gaṇḍayoś catasraś catasraḥ | netrayor ddha |
karṇṇayor dve | catasro lalāṭe | ṣaṭ chirasīti | tāny etāni pañca
peśīśatāni puṃsām bhavanti |
strīṇāñ caturddaśāsyadhikā | daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin
pañca pañca | yauvane tāsāṃ parivṛddhir bhavati | apatyapathe
catasras tāsāṃ dve prasṛte bhyantarataḥ | dve mukhāsri𑑎te ca | vṛtte dve garbbham
āśritāḥ | tisraḥ śukrār bhavaḥ prave𑑎śinyaḥ | tisra eva garbbhaśayyāyāṃ yatra garbbhas tiṣṭhati |
marmmasirādhamanīsrotasām anyatra𑑎
vibhāgaḥ |
bhavati cātra || śaṃkhanābhyo kṛtir yonis trir āvartā prakīrtitā |
tasyās tṛtīye tv āvarte garbbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
tasyās tṛtīye tv āvarte garbbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
yathā rohitamatsya𑑎sya mukham
bhavati rūpataḥ |
tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbbhaśayyām vidurvvudhā ||
tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbbhaśayyām vidurvvudhā ||
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbbho garbbhāśaye striyāḥ |
sa yoniṃ yāti śirasā svabhāvāt prasavam prati ||
sa yoniṃ yāti śirasā svabhāvāt prasavam prati ||
tvakparyantasya dehasya yo yam aṅgaviniścayaḥ |
śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate ṅgeṣu keṣucit ||
śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate ṅgeṣu keṣucit ||
jpeg tasmān nisaṃśayaṃ jñānaṃ śalya harttābhivāñcchatā |
dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo ṅgaviniścayaḥ ||
dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo ṅgaviniścayaḥ ||
pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañ ca yad bhavet |
samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet ||
samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet ||
tasmāt samastagātram avihatam adīrghavyādhipīḍitaṃ puruṣam
apahṛtyāpagāyāṃ | vivaddhaṃ muñja valvajaiḥ pañjarastham aprakāśe deśe kothayet | samyak prakuthitañ
coddhṛtyāyatadehaṃ𑑎
kṛtvośīra tṛṇa veṇu kurccādīnām
anyatamena śanaiḥ śanair eva ghṛṣya tvagādīn sarvvān eva vāhyābhyanta𑑎rān aṅgapratyaṅgaviśeṣān
yathoktān upalakṣayec cakṣuṣā ||
ślokau ||
na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbbhir eva vā |
na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbbhir eva vā |
śarīre cāpi śāstre ca dṛṣṭārthas tu viśāradaḥ |
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ vyapohyārabhate kriyām iti || ||
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ vyapohyārabhate kriyām iti || ||
iti śārīre pañcamo dhyāyaḥ || ||
digital_image 177v5
digital_image 184r4
athātaḥ pra𑑎tyekamarmmanirddeśaṃ
śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
saptottaram marmmaśataṃ | tāni pañcavidhāni marmmāṇi bhavanti | tad
yathā | mānsamarmmāṇi | śirāmarmmāṇi | snāyumarmmāṇi, asthimarmmāṇi | sandhimarmmāṇi | na khalu
māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmmāṇi bhavanti || yasmān
nopalabhyante ||
tatraikādaśa māṃsamarmmāṇi, ekacatvāriṃśac chirāmarmmāṇi |
saptāviṃśatiḥ snāyumarmmāṇi | aṣṭāv asthimarmmāṇi | viṃśatiḥ
sandhimarmmāṇīti | tad etat saptottaram marmmaśataṃ ||
eṣām ekādaśaikasmin sakthini bhavanti | etenetarasakthi bāhū
ca vyākhyātau ca bhavataḥ | udarorasor ddvā𑑎daśa | caturddaśa pṛṣṭhe | grīvāyām
pratyūrddhvaṃ saptatriṃśat |
tatra sakthimarmmāṇi | kṣipratalahṛdayakurccakū𑑎rccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇi
ciṭipañ ceti | etenetaratsakthibāhū vyākhyātau || udarorasos tu
marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || gudo bastir nnābhir hṛdayaṃ
stanamūle stanalohite apālāye apastambhe ce𑑎ti || pṛṣṭhamarmmāṇi tu | kaṭīkataruṇa | kukundaranitambe
pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsau ce𑑎ti || jatruṇa ūrdhvaṃ catasro dhamanyo ṣṭau mātṛkāḥ | dve
kṛkāṭike | dve vidhure | dve phaṇe | dvāv apāṅgau | dvau śaṃkhau | dvāv
āvartau | dvāv utkṣepau | ekā sthapaṇī | pañca sīmantāḥ | catvāri śṛṃgāṭakānyeko 'dhipatir iti ||
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni | māṃsamarmmāṇi | nīladhamanī
| mātṛkā sirāḥ śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣāṇy ūrvvyās
sirāmarmmāṇi | ciṭipakakṣadharakurccaḥ | kūrccaśirobastikukṣāṇy
ansavidhuro𑑎tkṣepāḥ
snāyumarmmāṇi | kaṭīkataruṇanitambānsaphala𑑎kaśaṃkhāny asthimarmmāṇi |
jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvarttakṛkāṭikāś ceti | sandhimarmmāṇi ||
tāny etāni marmmāṇi pañcavidhāni bhavanti || tad yathā |
sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntaraprāṇaharāṇi | viśalyaghnāni | vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi ceti || tatra sadyaḥprāṇaharāṇy
ekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat | viśalyaghnāni trīṇi
| catuścatvāriṃśad vaikalyakarāṇi | aṣṭau rujākarāṇīti ||
bhavanti cātra ||
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu ||
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu ||
vakṣomarmmāṇi sīmantās talaḥ
kṣiprendrabastayaḥ |
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye ||
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye ||
nitambāv iti caitāni
kālāntaraharāṇi tu |
utkṣepau sthapaṇī caiva viśalyaghnāni nirddiśet ||
utkṣepau sthapaṇī caiva viśalyaghnāni nirddiśet ||
lohitākṣaś ca jānūrvvīkurccāciṭipakurpparā |
kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||
kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||
ansānsaphalakāpāṅge nīle manye
phaṇe tathā |
vaikalyakaraṇāny āhur āvarttau dvau tathaiva ca ||
vaikalyakaraṇāny āhur āvarttau dvau tathaiva ca ||
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kurccaśirāṃsi ca |
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
pañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak ||
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
pañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak ||
marmmāṇi nāma mānsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ | teṣu
svabhāvata eva prāṇās tiṣṭhanti | marmmasv abhihatās tām̐s tān bhāvān
āpadyante ||
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi | āgneyāni | agniguṇeṣu kṣīṇeṣv āyuḥ kṣapayanti | viśalyaghnāni vāyavīyāni
śastramukhāvaruddho yāvad atra vāyus tiṣṭhati tāvaj
jīvaty uddhṛtamātre tu śalye | marmmasthānāśrayo vāyur nniṣkrāmati
| tasmāt saśalyo jīvaty uddhṛtaśalyo mriyate | vaika𑑎lyakarāṇi | saumyāni | somo hi
śaityāt sthiratvāc ca prāṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇi |
agnimārutabhūyiṣṭhāni viśeṣeṇa tau rujākarau pāñcabhautikīñ
ca rujām apare tv āhuḥ |
kecid āhur mmānsādīnāṃ samastānāṃ samṛddhānāñ ca samavāyāt |
sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahīnānām alpānāñ ca samavāyakālāntaraprāṇaharāṇi | dvihīnānāṃ tu viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnānān
tu vaiguṇyakarāṇi | ekasminn eva rujākarāṇīti || yataś caivamato sthimarmmasv api kṣateṣu śoṇitāgamanam
bhavati ||
bhavanti cātra ||
caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhī santarppayantyopacayanti dehaṃ ||
caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhī santarppayantyopacayanti dehaṃ ||
tataḥ kṣate marmmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti |
vivarddhamānas tu sa mā𑑎tariśvā
rujāḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye ||
rujābhibhūtas tu tataḥ śarīraṃ pralīyate naśyati cāsya saṃjñā ||
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ ||
tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati |
kālāntaraprāṇahara𑑎m ante viddhaṃ
vaikalyakaram bhavati | viśalyaghnañ ca vaikalyakaram bhavati |
nānātīvrāṃ𑑎 vedanāñ janayaṃti | vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati | rujām vā karoti
rujākaraṃ cālpavedanāṃ karoti |
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarāt mārayanti | kālānta𑑎raprāṇaharāṇi pakṣāt māsād vā | teṣv api tu
kṣiprāṇi kadācid āśu mārayanti | viśalyaprāṇaharāṇi
vaikalyakarāṇi ca kadācid atyabhihatāni
mārayanti ||
uta ūrdhvaṃ sakthimarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor mmadhye kṣipraṃ nāma marma
…
madhyamāṅgulim anupūrvveṇa madhye pādatalasya talahṛdayan
nāma marmma tatra rujāyām maraṇaṃ | kṣipratyopariṣṭād aṅgulam ubhayataḥ kūrcco nāma | …ṇavepane
bhavataḥ | gulphasandher adhaḥ kūrccaśiro nāma tatra rujā𑑎śophau bhavataḥ || pādajaṃghayos tu
sandhāne gulpho nāma tatra rukastabdhasakthitā
ca kuṇatā vā…
pārṣṇim prati jaṃghāmadhye ndrabastir nnāma marmma tatra
śoṇitakṣa𑑎ye maraṇaṃ | jaṃghorvvoḥ
sandhāne jānur nnāma tatra khañjatā bhavati | jānos tryaṅgulād ūrddhva…ṇir nnāma marmma tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā
ca | ūrūma𑑎dhye ūrvvī nāma marmma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ | ūrvvyās
tūrdhvam adho vaṃkṣaṇasa…le lohitākṣan nāma marmma
tatra śoṇitakṣaye maraṇam pakṣāghāto vā || vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor antare
ciṭipan nāma marmma
tatra sāṃḍhyam alpaśukratā ca
bhavati | evam etāny ekādaśa sakthimarmmāṇi vyākhyātāni |
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātāḥ || viśeṣatas tu yāni sakthini
gulphajānuvaṃkṣaṇaciṭipāni tāni bāhau
maṇibandhakurpparakakṣadharāṇi bhavanti | yathā ca pādajaṃghayos tu
sandhau gulphau nāma marmma | evaṃ hastatalaprakoṣṭhayoḥ sandhau
maṇibandho𑑎
nāma marmma | yathā ca jaṃghorvvoḥ sandhāne jānu nāma marmma
| evaṃ prahastabāhvoḥ sandhāne kurpparo nāma marmma | yathā ca
vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor mmadhye ciṭipan nāma marmma | evam
akṣakakṣayor mmadhye kakṣadharo nāma marmma | tatra viddheṣu ta
evopadravā bhavanti | viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā | kurppare
pakṣāghātaḥ | kuṇitvaṃ kakṣadhare𑑎
ceti | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāmarmmāṇi vyākhyātā𑑎ni bhavanti ||
ata ūrdhvam udarorasor dvādaśa marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
vātavarcconiḥsaraṇī sthūlāntrapratibaddham mahāgudo nāma |
tatra sadyo maraṇaṃ | alpamāṃsaśoṇitam abhyantarataḥ | kaṭyāmutrāsayayor
bbastir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | aśmarīvraṇād ṛte tatrāpy ubhayato viddhe maraṇam ekato
bhinne mūtrāsrāvī vraṇo bhavati | sa tu yatnenopakrānto rohati ||
pakvāmāśayayor mmadhye śirāprabhāvo nābhir nnāma marmma tatrāpi sadyo
maraṇaṃ | stanayor mmadhyam adhiṣṭhāyorasi āmāśayadvāraṃ
sattvarajastamasām adhiṣṭhānaṃ hṛdayan nāma marmma tatrāpi sadyo
maraṇaṃ | stanayor adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle nāma marmaṇī | tatra kaphapūrṇṇakoṣṭhatayā maraṇaṃ |
stanacūcukayor ūrddhve stanarohite nāma marmmaṇī | tatra
raktapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | aṃsakūṭayor adha𑑎stāt pārśvayor uparibhāgayor
apālāpau nāma marmmaṇī | tatra pūyabhāvam āpanne śoṇite maraṇaṃ |
ubhayatroraso nāḍyo vātavahe | apastambhau nāma marmmaṇī | tatra vāta𑑎pūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām
maraṇaṃ | evam etāny udarorasor dvādaśa marmmāṇi vyākhyātāni ||
ata ūrdhvam pṛṣṭhamarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra pṛṣṭhavaṃśam
ubhayataḥ pratiśroṇīkarṇṇāvasthinī kaṭīkataruṇe nāma marmmaṇī
| tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇṇo hīnarūpo vā maraṇaṃ | pārśvayor
jjaghanabahirbbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayato kukundare nāma
marmmaṇī | tatra sparśājñānam adhaḥkāye daurbbalyaṃ ceṣṭānāśaś ca
bhavati | śroṇīkarṇṇayor upary āmāśayāc chādane pārśvāntaraprativahe nitambe nāma marmmaṇī | tatrādhaḥkāyaśoṣo
daurbbalyam maraṇañ ca | adhaḥpārśvāntarapratibaddhe jaghanapārśvamadhye
tiryag ūrddhvajaghanāt pārśvasandhī nāma marmmaṇī | tatra
śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayā mriyate | stanamūlādṛjūbhayataḥ
pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma marmmaṇī | tatra śoṇitātipravṛttinimittair upadravair mmriyate | pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ |
trikasaṃbandhe 'nsaphale nāma marmmaṇī | tatra bāhuś cāpaśoṣaḥ |
bāhuśīrṣagrīvāmadhye 'ṃśapīṭhaskandhasaṃ𑑎dhāne krakanyāse nāma marmmaṇī | tatra tabdhabāhur
bbhagnapṛṣṭhatā vā bhavati | evam etāni caturddaśa pṛṣṭhamarmmāṇi
vyākhyātāni ||
ata ūrddhvam ūrddhajatrugatāni marmmā𑑎ṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro
dhamanyo vyatyāsena | dve nīle dve ca manye nāma marmmaṇī | tatra mūkatā
svaravaikṛtya maraṇam arasagrāhitā ca bhavati | grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirāmātṛkā nāma marmmaṇī |
tatra sadyo maraṇaṃ | śirogrīvayoḥ kṛkāṭikā nāma marmmaṇī | tatra
calaśīrṣatā maraṇam vā | karṇṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃsrite vidhure nāma marmmaṇī | tatra bādhiryaṃ | ghrāṇamārggam ubhayataḥ
srotomārggapratibaddhe 'bhyantarataḥ phaṇe nāma marmmaṇī | tatra
gandhājñānam āpādayati | bhruvoḥ pucchāntayor adhaḥ |
netrayor bbāhyataḥ | apāṅgau nāma marmmaṇī |
tatrāndhyadṛṣṭyupaghāto vā | bhruvoḥ pucchayor upary
anukarṇṇalalāṭo śaṃkhau nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ | bhruvor
antare upari nimnayor āvarttau nāma marmmaṇī | tatrāpy
āndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā | āvarttaśaṃkhayor upari keśānte utkṣepau
nāma marmmaṇī | tatra saśalyaḥ pākāt patitaśalyo vā jīve
noddhṛtaśalyaḥ | bhruvor mmadhye sthapaṇir nnāma marmma | tatro𑑎tkṣepavat pañca sandhayaḥ śirasi
vibhaktāḥ sīmantā nāma marmmaṇī | tatrotmādacittanāsābhyāṃ maraṇaṃ | ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye śiraḥ
srotaḥ sannipātas tāni catvāri śṛṅgāṭakāni marmmāṇi | tatrāpi sadyo
maraṇaṃ | mastakābhyantaram upariṣṭāt sirāsandhisannipāto romāvarttaḥ so 'dhipatir nnāma marmma |
tatrāpi sadyo maraṇaṃ | evam etāny ūrddhvajatrugatāni saptatriṃśad
marmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitā stanamūlagulphāḥ |
jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ saha kurpparābhyāṃ ||
ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitā stanamūlagulphāḥ |
jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ saha kurpparābhyāṃ ||
hṛdbastikurccagudanābhi vadanti mūrddhni catvāri pañca ca gale daśa
yāni ca dve ||
tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni śeṣāṇy avaihi parivartti tato gulārddhaṃ ||
tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni śeṣāṇy avaihi parivartti tato gulārddhaṃ ||
cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā mukhānāṃm ākuñcanāt
khalu nṛṇām asṛg alpam eti |
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu nāleṣu vṛttamathiteṣu yathotpalāni ||
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu nāleṣu vṛttamathiteṣu yathotpalāni ||
kṣipreṣu vatsatalajeṣu ca bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ ca karoti
vāyuḥ |
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramathanād iva paṅkajāni ||
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramathanād iva paṅkajāni ||
marmmāṇi śalyaviṣayādrdham udāharanti yasmād dhi marmmasu hatā na
bhavanti marttyāḥ |
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena ke cit te prāpnuvanti vikalatvam
asaṃśayaṃ hi ||
sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravihataiś ca śarīradeśaiḥ |
sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravihataiś ca śarīradeśaiḥ |
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣaṃ yeṣān na marmmapatitā vividhāḥ prahārāḥ ||
agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
prāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ santi bhūtātmanā saha ||
agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
prāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ santi bhūtātmanā saha ||
tasmāt marmmasv abhihatā na jīvanti śarīriṇaḥ |
indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ ||
indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ ||
rujaḥ sutīvrā vividhā bhavanty asuhate nare ||
hate kālāntare cāpi dhruvo dhātukṣayo nṛṇāṃ ||
hate kālāntare cāpi dhruvo dhātukṣayo nṛṇāṃ ||
tato dhātukṣayāj jantur vvedanābhiś ca naśyati |
hate vaikalyajanake kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||
hate vaikalyajanake kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||
śarīrakṣayam āsādya vikalatvam avāpnuyāt |
viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ ||
viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ ||
rujākarāṇi marmmāṇi kṣatāni vividhā
rujaḥ |
kurvvanty ante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||
kurvvanty ante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇāt tathā |
upaghātam vijānīyāt marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||
upaghātam vijānīyāt marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||
marmmābhighātas tu ca kaś cid asti yo 'lpātyayo vāpi niratyayo vā |
prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu vaikalyam arcchanty atha vā mriyante ||
prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu vaikalyam arcchanty atha vā mriyante ||
marmmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā
narāṇām |
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ || ||
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ || ||
iti śārīre ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ || 0 ||
athātaḥ sirāvarṇṇanavibhaktiṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
sapta śirāśatāni bhavanti | yābhir idaṃ śarīram ārāma iva jalaharaṇībhiḥ | kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate
cākuñcanaprasāraṇābhir vviśeṣair ddrumapatrasevanīnām iva cāsām
pratānām tāsāṃ khalu nābhimūlan tataḥ prasaranty urdhvam
adhas tiryak ca ||
bhavati cātra ||
yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
nābhyāṃ sarvvāṇi vaddhās tāḥ pratanvati samantataḥ ||
yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
nābhyāṃ sarvvāṇi vaddhās tāḥ pratanvati samantataḥ ||
tāsāṃ khalu mūlasirāś catvāriśat tāsu daśavātavahāḥ | daśa pittavahāḥ |
daśa śleṣmavahāḥ | daśa raktavahā iti | tāsāṃ khalu vātavahānāṃ sirāṇāṃ
vātasthānaga tānām pañcasaptatiśataṃ bhavati | tāvanty
eva pittavahāḥ pittasthāne | raktavahāś ca yakṛtplīhāḥ | kaphavahāś
ca kaphasthāne | evam etāni sapta śirāśatāni bhavanti |
tatra vātavahānām ekasmin sakthini pañcaviṃśatiḥ sirāḥ
bhavanti | etenetarasakti vāhū ca vyākhyātau | koṣṭhe catustriṃśat tāsāṃ
gudameḍhrasaṃśritāḥ śroṇyām aṣṭau dve dve pārśvayoḥ ṣaṭpṛṣṭhe
tāvantya evodare daśa vakṣasi | jatruṇa ūrddhvam ekacatvāriṃśat
tāsām aṣṭau jihvāyāṃ | nava nāsāyāṃ | dve grīvāyāṃ | hanvoś catasraḥ | netrayoḥ ṣaṭ lalāṭe tisraḥ karṇṇayoś catasraḥ | dve
śaṃkhayoḥ | tisraḥ śirasītyevam etat pañcasaptatiśataṃ |
vātavahānāṃ śirāṇāṃ vyākhyātaṃ | eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇām
evam etāni sapta śirāśatāni vyākhyātāni bhavanti |
bhavanti cātra ||
yadā vāyur aduṣṭas tu sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||
tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||
kriyānām apratighātam amohaṃ vuddhikarmmaṇāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi sirāḥ pavanasvaścaran ||
karoty anyān guṇām̐ś cāpi sirāḥ pavanasvaścaran ||
yadā tu kupito vāyuḥ stāḥ śirā pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||
tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||
yadā tvakupitam pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bhojanaṃ ||
avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bhojanaṃ ||
bhrājiṣṇutām annarucim agner ddīptim arogatāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi pittam atmasirāś caran ||
karoty anyān guṇām̐ś cāpi pittam atmasirāś caran ||
yadā tu kupitam pittaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||
tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ saṃprapadyate |
āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥ ||
āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥ ||
sneham aṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyam valam adīnatāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi valāsa svasirāś caran ||
karoty anyān guṇām̐ś cāpi valāsa svasirāś caran ||
yadā tu kupitaḥ śleṣmā tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||
tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāsya samyag jānāti sparśānāṃ tu śubhāśubhaṃ ||
tadāsya samyag jānāti sparśānāṃ tu śubhāśubhaṃ ||
varṇṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭim eva ca |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi raktam ātmasirāś caran ||
karoty anyān guṇām̐ś cāpi raktam ātmasirāś caran ||
yadā tu kupitaṃ raktaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambhavāḥ ||
tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambhavāḥ ||
apraduṣṭāḥ śarīrāṇi dhārayanti rasair hitaiḥ |
kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśayaḥ ||
kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśayaḥ ||
na hi vātasirāḥ kaścit na pittaṃ kevalaṃ sirāḥ |
śleṣmāṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||
śleṣmāṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||
praduṣṭānān tu doṣāṇāṃ mūrcchitānām pradhānatān |
dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā hyataḥ ||
dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā hyataḥ ||
tatrāruṇā vātavahā nīlāḥ pittavahāḥ sirāḥ |
?
asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||
?
asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi yās tv avadhyāḥ sirā nṛṇāṃ |
śākhāsu ṣoḍaśā vyadhyāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu |
jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |
jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |
vaikalyaṃ maraṇam vāśu vyadhyāt tāsāṃ dhruvam bhavet ||
tatra sirāḥ śatam ekasmin sakthini bhavanti | tāsāṃ jaladhārā tvekā
tisraś cābhyantarataḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve lohitākṣa saṃjñakā tās tv avyadhyāḥ | etenetarasakthi vāhū ca
vyākhyātau | evam aśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśaśākhāsu | śroṇyāṃ dvātriṃśat |
tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ | dve dve vaṃkṣaṇaciṭipayor evaṃ
kaṭīkataruṇayoś ca | aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve tāsām ekaika
ūrddhvage ubhayato dve pārśve sandhisaṃśrite ca pariharet |
caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | tāsāṃ vṛhatī
saṃjñe ūrddhvagāminye dve pariharet | tāvantya evodare tāsāṃ
meḍhropari romarājīm ubhayato dve dve pariharet | catvāriśaṃd
vakṣasi tāsāṃ caturddaśāśastrakṛtyā hṛdi dve stanamūle saṃśrite tu
dve dve pariharet | stanam ubhayataś catasraḥ pariharet | dve dve
cāpālāpe stambheṣv ity e va dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ | śroṇī
pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti catiḥṣaṣṭiśataṃ mūrddhani tāsāṃ viṃśatiḥ
| śirodharāyāṃ tāsām aṣṭau catasraś ca marmmasaṃjñāḥ | dve kṛkāṭikayos
tāvantya eva vidhurayoḥ hanvor ubhayato aṣṭāvaṣṭau tāsāṃ tu sandhinivaṃdhanyau dve dve pariharet |
ṣaṭtriṃśaj jihvāyāṃ tāsām adhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyā rasavāhinyaḥ |
catuvviṃśatir nnāsāyāṃ tāsām aupanāsyāś catasraḥ parihare
tāsām eva ca tāluny ekā ṣaṭtriṃśad ubhayor nnetrayoḥ | tāsām
ekaikām apāṅgayoḥ pariharet | lalāṭe ṣaṣṭistāsāṃ keśāntānugatāś catasraḥ
pariharet | āvarttayor ekaikāsthapaṇyāś caikā pariharttavyāḥ karṇṇayoḥ
pañ ca pañca | tāsāṃ śabdavahām ekaikāṃ pariharet | śaṃkhayoś ca
tāvantya eva tāsāṃ śaṃkhasandhigatām ekaikām pariharet |
dvādaśamūrddhani tāsām utkṣepayoḥ | dve dve sīma manteṣv ekaikām
adhipatau parihared iti ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śarīriṇāṃ |
aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||
sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śarīriṇāṃ |
aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||
spandinyau jaladhāriṇyau yāś ca marmma samāśritāḥ |
avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāśca yāḥ ||
avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāśca yāḥ ||
vaikalpamaraṇañ cāpi vyadhādāsāṃ dhruvaṃ bhavet |
vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ ||
pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||
pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||
iti śārīre saptamo dhyāyaḥ ||
athāto vyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra bālasthavirabhīrurūkṣakṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃ
sirānavyadhyāḥ || kiṃ kāraṇameṣāṃ tu khalu
vedhādindriyasaṃmohaḥ śoṣo vā bhavati | raktapittino raktātyayād
vātakopo mṛtyurvvā | garbbhiṇyas tu garbbhaśoṣapatanahīnāṃgānāyuṣkatā vā garbbhasya || bhavati cātra ||
pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ | vyādhervvivṛddhir
mṛtyurvvā sirāvedhena sambhavet ||
yāś cāvyadhyā dṛṣṭādṛṣṭāś cāyantritāyantritā notthitā iti ||
śoṇitamokṣasādhyāś ca vikārāḥ prāgabhihitāḥ | teṣv apakṣeṣu cānyeṣu
cānubhukteṣu yathābhyāsam anatyayañ ca sirāṃ vyadhayet ||
pratiṣiddhānām api ca viṣopasargge sirāvyadhanam apratiṣiddhaṃ
tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathā doṣapratyanīkaṃ dravaprāyam annaṃ
bhuktavantaṃ yavāgūm pītam vā yathākālam upajpeg dscn3165 fol 187sthāpyāsīnaṃ sthitam vā
prāṇān abādhamānaḥ | plotapaṭṭaś carmmāntarvvalkalalatānām anyatamena
yantreṇa yantrayitvā nātigāḍhannātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya
vidhivacchastramādāya yathoktāṃ sirāṃ vyadhayet |
tatra vyadhyasirāṃ | naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na ca durddine |
sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||
tatra vyadhyasirāṃ puruṣaṃ pratyād ity
amukhamarannimātrocchrite niveśyāsane sakthnor ākuñcitayor nniveśya
kurpparasandhidvayaṃ hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīm anyayoḥ sthāpayitvā yantraśāṭakena parikṣipya
grīvāyām anyena paścāt sthitena puruṣeṇa vāmahastena śāṭakāntadvayaṃ
grāhayitvā sirotthāpanārtham asṛksrāvaṇārthañ ca
yantram pramāṇena pīḍayet | karmmapuruṣaś ca mukhaṃ vāyunā
pūrayet | uttamāṅgagatānām eṣa sirotthāpam ayantravidhiḥ | sthitasakthim
īṣet kuñcitapādam uccaiḥ sthāpayitvā vyadhapradeśasyopari
samyag yantram badhvā pādasirām vidhyet | upaviṣṭasya hastaṃ gūḍhāṃṣṭhaguṣṭhanibaddhamuṣṭiṃ samyagāsane sthāpayitvā hastasirāṃ
vidhyet | gṛdhrasīviśvacyojpegrākuñcitajānukurpparasya śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasya
udarorasau prasārito rasaḥ sphurjjitadehasya bāhūbhyām avalambamānasya
pārśvayoḥ | avanamitameḍhrasya meḍhraṃ |
unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyām | ativyātānānanasya tāluni dantamūle
ca | evaṃ yantropāyān anyām̐ś ca sirotthāpanahetūn buddhyāvekṣya śarīravaśena
vyādhivaśena ca vidadhyād iti |
māṃsaleṣv avakāseṣu vrīhimukhena yavamātraṃ nidadhyād vrīhimātram vā |
ato nyathārddhayavamātram asthnām upari kuṭhārikayā ||
bhavaṃti cātra ||
vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāleṣu śītale | hemantakāle madhyāhne
śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||
dviprakārapramathitadhārayā yāsravedasṛk | muhūrttaṃ ruddhvā
tiṣṭhec ca suviddhāntāṃ vinirddiśet ||
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvvaṃ sravati pītikā | tathā sirāsu viddhāsu
duṣṭam agre pravarttate ||
kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayopadrutasya vā | bhūyo 'parāhṇe
visrāvyāt tūttare 'hani vāyunaḥ ||
saśeṣadoṣarudhiram api kuryād vicakṣaṇaḥ | na cātinisṛtaṃ kuryāc cheṣaṃ
saṃśamanair jjayet ||
jpeg
tatra
pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣu
rogeṣu kṣipramarmmopariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vyadhayet |
ślīpadeṣu yathoktaṃ kroṣṭukaśirṣavātavedanāsu
sakthisaṃsritāṃ | gulphasandher upari caturaṅgule apacyāmindrabaster
adhastād dvyaṅgule | jānusandher upari caturaṃgule gṛdhrasyāmūrusaṃdhisanniviṣṭāṃ | galagaṇḍe śroṇipratisamantāt pravāhikāṃyāṃśūlinyāṃ parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsu meḍhramadhye |
etenetarasakthibāhūvyākhyātau || viśeṣatas tu
vāmabāhukurpparasandhāvabhyantarato bāhumadhye plīhni etām eva
dakṣiṇabāhuyakṛddālye | etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti |
gṛdhrasyāmiva vipaṃcyām
vāmapārśvakakṣastanāntarayor antarasthām vidradhau pārśvaśūle ca | etām
eva ca kaphodare | dakṣiṇapārśve bāhuśoṣāpabāhukayor bbāhumadhye eke vadanty aṃsamadhye trikasandhimadhyagatān tṛtīyake |
skandhasandhigatānām anyatarapārśvasaṃsthitānāñ caturthake |
hanusandhimadhyagatām apajpegsmāre | śaṃkhasandhigatānām unmāde |
jihvārogeṣv adhojihvāyāṃ | dantavyādhiṣu
dantamūle | tāluni tālavye ca | karṇṇayor upari samantāt karṇṇaśūle
tadroge ca | gandhāghrāṇe nāsārogeṣu nāsāgre |
timirākṣipākaprabhṛtiṣv akṣcāmayeṣūpanāsyāṃ lālāṭīm
āpāṃgī vā | etām eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu ca rogeṣu |
tatra durvviddhātividdhākuñcitā piccitā kuṭṭitā
aprasrutānutīrṇṇā
anteviddhāpariśuṣkākūṇitā vepitā anutthitaviddhā |
avyadhyaviddhā śastrahatā tiryagviddhā | aviddhā vidrutā
dhenukā punaḥ punarvviddhā marmmasirāsnāyvasthisandhiṣu viddhā ceti |
viṃśatiṃ duṣṭavyadhyā bhavanti ||
tatra sūkṣmaśastrapraṇidhānān nāsṛgvyaktaṃ sravati | tatra rujā śophau bhavataḥ | sā durvviddhā nāma | pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ
śoṇitam praviśatyatipravṛttirvvā bhavati sātividdhā
nāma kuñcitāyām apyevaṃ | kuṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvam
āpannā piccitā nāma anāsāditamantayoś ca bahuśaḥ | kuṭṭitākuṭṭitā nāma
śītabhayāmūrcchābhir apravṛttaśoṇitā
aprasrūtā nāma tījpegkṣṇamahāmukhaśastraviddhā
anudīrṇṇā nāma alparaktasrāvinyanteviddhā nāma|
kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkā nāma | caturthabhāgamāsāditā
kiñcitpravṛttaśoṇitākūṇitā nāma | dutthānabandhodvepiṇyāśoṇitasaṃmoho bhavati | sā vepitā nāma |
anusthitāyām apyevamaśastrakṛtyā avyadhyā nāma | chitvāt ipravṛttaśoṇitā kriyāsaṃgrahakarī śastrahatā nāma |
tiryakpraṇihitaśastrākiñciccheṣātiryagviddhā nāma | bahuśaḥ kṣatā
hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā nāma | anavasthitaviddhā vidrutā
nāma | vyadhapradeśasya
bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhā
raktasrāvinyatyarthaṃ dhenukā nāma | punaḥ punaḥ praṇidhānā
sirāmarmmasnāyvasthisaṃdhiṣu viddhā rujāśophau vaikalyam
maraṇam vā bhavati ||
bhavanti cātra || sirāsuśikṣito nāsti calāhyetāḥ
svabhāvataḥ | matsyavat parivarttante tasmād yatnena tāḍayet
||
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | bhavanti
vyāpadastv etā bahavaś cāpy
upadravāḥ ||
snehādibhiḥ kriyāyogair nna tathā lepanair
ajpegpi | yāṃty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt
||
sirāvyadhaṃ cikitsārthaṃ śalyatantre vidhīyate | yathā samyak praṇihitā
bastiḥ kāyacikitsite ||
tatra snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirair mmanuṣyaiḥ
pariharttavyāni || krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyāmayānāsanāni
sthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇāny
ābalalābhāt māsam eke manyante | vistaram eṣām upariṣṭād vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra || sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ padais
tathā | avagāḍhaṃ yathāpūrvvaṃ kriyate duṣṭaśoṇitaṃ ||
iti śārīre 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ ||
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
caturvviṃśatir ddhamanyo bhavanti | tās tu nābhiprabhavāḥ | tatra kecid
āhur ācāryāḥ | sirādhamanīsrotasām avibhāgaḥ | sirāvikārā eva
hi dhamanyaḥ srotānsi ceti | tat tu na samyagatrocyate | anyā eva hi
dhamanyaḥ srotānsi sirāśceti | kasmād vyañjanānyatvāt mūlasanniyamāt karmmavaiśeṣyād āgamāc ca | kevalaṃ tu
parasparapratānasannikarṣāt sadṛśakarmmatvāt saukṣmyāc ca
vibhaktakarmmaṇām apy avibhāga eva karmmasu bhavati |
tāsāṃ khalu nābhiprabhavānām ūrddhvagā daśa daśa cādhogāminyaś
catasras tiryaggāḥ |
ūrddhvagāḥ | khalu śabda sparśa rūpa rasa gandha praśvāsocchvāsa prekṣita kṣut jṛmbhita hasita kathita ruditādīn viśeṣān abhivahantyaḥ śarīran dhārayanti | tās tu
hṛdayam abhiprapannās tridhā tridhā jāyante | tās triṃśat
tāsāṃ tu vātapittaśleṣmaśoṇitarasān vahata dve dve
vahatas tā daśa | śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhir gṛhīte
| dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti | dvābhyāṃ svapiti
dvābhyāṃ prativudhyate | dve asravāhinyo dve stanyastriyā vahataḥ
stanasaṃśritā | eva śukraṃ narasya stanayor abhivahatas tās
tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrddhvan nābher
udarapārśvapṛṣṭhoraḥ skandhagrīvāśīrṣavāhavo dhāryante yāpyante ||
bhavati cātra ||
pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyam pañcādha bhāvayanti |
pañcendriyaṃ pañcādha bhāvayitvā
paṃcatvam āyānti vināśakāle ||
pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyam pañcādha bhāvayanti |
pañcendriyaṃ pañcādha bhāvayitvā
paṃcatvam āyānti vināśakāle ||
a
vyā
dho
gamātās tu
vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tu pittāśayam
abhiprapannās tatrasthām annapānarasam abhipakvam auṣṇād vivecayantyo
'bhivahantyas tarpayanti || ūrddhvagānān tiryaggānāñ ca
rasasthānāñ cābhipūrayanti | tatra mūtrapurīṣasvedām̐ś ca
vivecayaṃty āmapakvāśayāntare tridhā tridhā prajāyante tāṃs triśat |
tāsān tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā
daśa | dve annavāhinyau | antrāsrite toyavahe dve dve mūtravastim
abhiprapanne | śukraprādurbbhāvāya ca dve | evaṃ raktam
abhivahate | nārīṇām ārttavasaṃjñe dve | varcconiḥsarataḥ
sthūlāntraprativaddhe dve | aṣṭāv anyas tiryaggās tāḥ svedam arppayanti
| tās tv etās triṃśat saṃvibhāgā vyākhyātāḥ | tābhir adho
nābheḥ pakvāsayakaṭīmūtravastigudameḍhrasakthīni dhāryante |
bhavati cātra
adhogatāmās tu kurvvanti karmmāṇy etāni sarvvaśaḥ |
tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||
adhogatāmās tu kurvvanti karmmāṇy etāni sarvvaśaḥ |
tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||
tiryaggānāṃ tu catasṛṇām ekaikā śatadhā sahasradhā ca bhidyante | tās tv
asaṃkhyeyā tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vivaddham ātatañ ca
tāsāñ ca mukhāni romakūpaprativaddhāni yaiḥ sveda prasravati rasaś
cābhisantarppayati | antar vvahiś ca tābhir eva cābhyaṃgapariśekāvagāhāvalepanavīryāṇy antaḥśarīram abhiprapadyante | tvaci
vipakvāni tābhir eva ca sparśaṃ śubham aśubham vā gṛhīte tāś catasro
dhamanyaḥ sarvvāṅgagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||
bhavataś cātra ślokau ||
dhamanyaḥ sarvva evās tāḥ prativaddhā yathendriyaṃ |
jāgratāṃ svapatām vāpi vahatīndriyagocare ||
dhamanyaḥ sarvva evās tāḥ prativaddhā yathendriyaṃ |
jāgratāṃ svapatām vāpi vahatīndriyagocare ||
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu viśeṣu ca |
tathaiva tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||
tathaiva tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||
ata ūrddhvaṃ srotasāṃ mūlaṃ viddhalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
tāni tu prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni yeṣv
adhīkāraḥ | eṣāṃ viśeṣāvahavaḥ | teṣāṃ mūlaṃ hṛdayaṃ rasavahinyaś ca
dhamanyas tatra viddhasya krośana vinamana bhramaṇāni saṃjñānāśo maraṇañ ca | annavahe
dve tayor mmūlamāmāsayo nnavāhinyaś ca dhamanyaḥ | tatra viddhasya prāṇavahaviddhavat maraṇaṃ | talliṅgaś ca raktavahe dve tayor
mūlaṃ yakṛtplīhānau tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaraḥ pāṇḍutā dāhaḥ
śoṇitābhigamanañ ca | mānsavahe dve tayor mmūlaṃ
snāyustvagraktavahāś ca nāḍyas tatra viddhasya śvayathur
mmāṃsaśoṣaḥ śirāgranthayor mmaraṇañ ca | medovahe dve tayor mmūlaṃ
kaṭīvṛkkau ca tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgan tāluśoṣaś
ca | mūtravahe dve tayor mmūlaṃ vastimeḍhrañ ca | tatra
viddhasyānaddhavastitā mūtranirodhastavdhameḍhratā ca |
purīṣavahe dve tayor mmūlam pakvāśayo gudaś ca tatra viddhasyānāho
durggandhatā grathitāntratā ca | śukravahe dve tayor mmūlaṃ stanau
vṛṣaṇau ca | tatra viddhasya klaivyaṃ cirād vā prasekaḥ praseke cālpaśukradarśanaṃ sevanīcchedā
prādurbbhāvo maraṇañ ca | srotoviddhan tu pratyākhyāyopakrameta |
uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopakramed iti |
ślokau ||
ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
mahadbhayam avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||
ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
mahadbhayam avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||
yaḥ samyag etaṃ jānīyāt sa bhaved rājasammataḥ |
pūjārho bhiṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mmataṃ ||
pūjārho bhiṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mmataṃ ||
iti dhamanīvyākaraṇaṃ śārīrannavamodhyāyaḥ || ||
athāto garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra garbbhiṇīm prathamadivasāt prabhṛtyādi sennityaṃ
hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasā śāntimaṅgaladevatāvrāhmaṇaguruparā ca
bhavitavyaṃ | malinavikṛtahīnagātrāṇi ca na spṛśet |
durggandhadurddaśanāni ca dūrata eva pariharet | vahin
nniḥkṛṭāśūnyāgāracaity aśmaśānacaity avṛkṣasevāś ca krodhāyāsakarāṃś ca bhāvān uccair bbhāṣyādikaṃ ca pariharet | udvejanīyāś ca
kathāḥ śuṣkam paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ cānnanopayuñjīta yāni ca
garbbham vyāpādayanti | na ca tailābhyaṅgotsā
danādīni niśeveta | na cāyāsayec charīraṃ pūrvvoktāni ca pariharet |
śayanāsanañ ca samṛddhās taraṇaṃ nātyucchritam apāśrayopetam asaṃvādham
vidadhyāt | hṛdyaṃ dravamadhuraprāyasnigdhan dīpanīyaṃ
saṃskṛtabhojanañ ca bhojayet sāmānyam etad ā prasavakālāt |
viśeṣatas tu garbbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyeṣu māseṣu madhuraśītadravaprāyamāhāramā āseveta | caturthe māse payo navanītam
āhāram āharet | pañcame kṣīrasarppiḥ saṃsṛṣṭaṃ | ṣaṣṭhe
svadaṃṣṭrāsiddhasya sarppiṣā pakṣamātraṃ yuktyā yavāgūm
pāyayet | saptame pṛthak parṇyādisiddham evam āpyāyyate garbbhaḥ |
aṣṭame khalv enāṃ vadarodakena valātivalāpayodadhimas tu tailamadhughṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyartham
anulomārthañ ca vāyos tataḥ payo madhurasiddhena tailenānuvāsayet |
anulome hi vāyau sukham prasūyate | nirupadravāś ca bhavanti
| ata ūrddhvaṃ snigdhābhir yavāgūbhir jjāṅgalarasaiś copahared ā
prasavakālāt | evam upakrāntāsnigdhāvalavatīsukham anupadravā prasūyate |
navame māsi sūtikāgāram enāṃ praveśayet | praśaste tithyādau |
tatreṣṭāgāraṃ vrāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrāṇāṃ svetaraktakṛṣṇeṣu
bhūmipradeśeṣu | vilvanyagrodhatindukanirmmitaṃ sarvvāgāran
tat mayañ ca paryavanaddhaṃ samupaliptabhittiparicchadaṃ prāgdvāram
udagdvāram vāṣṭahastāyata caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṃgalasampannam vidheyaṃ |
tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ pratisamantād vedanā bhavati |
mūtramabhīkṣṇam prasicyate | yonimukhāc ca śleṣmā
prajāyiṣyamāṇāṃ tusvabhyaktām uṣṇodakapariṣiktagātrīṅ
kṛtamaṅgalāmathenāṃ sa ghṛtāṃ yavāgūṃ kaṇṭhāt pītavatī mṛduni
kṛtopadhānavistīrṇṇe śayane sthitāmābhugnasakthinīm uttānām
aśaṅkanīyās tisraś catasraḥ pariṇatavayasaḥ | vrajananakuśalāḥ
kalpitanakhyaḥ paricareyuriti ||
athāsyā viśikhāntaram anulomāyām anusukham abhyaṃjyāt | vrūyāc
cainām etāḥ subhage pravāhayaś ceti | mā cāprāptāvīḥ pravāhiṣṭhāḥ |
anāgatāsvāviṣu pravāhamāṇāḥ | vadhiraṃ mūkaṃ srastahanuṃ mūrddhābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kuvjaṃ
vikaṭam vā janayati |tasmād anāgatāvī na pravāheta | sraste tu kukṣau
vimukte garbbhanāḍī pravandhe samūle śroṇīvaṃkṣaṇavastiśiraḥ supravāheta
śanaiḥ śanais tato garbbhayonimukhaṃ prapannagāḍhataram
āviśalyabhāvāt |
tatra pratilom anupānaṃ pāyayet śosayet |
jātasyolvaṃ viśodhyāsyaṃ saindhavasarppiṣāṣṭāṃgulāvaśeṣāṃ
nāḍīm vaddhayitvā kuṣṭhatailenābhyajya sūtreṇāvaddhya kumārasya
grīvāyām vadhnīyāt |
atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvāsya jātakarmmaṇi
madhusarppiranantāmiśraṃ vrahmīrasena suvarṇṇamaṅgulyā nāsikayā
lehayet | sūtikāñ ca ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ pipalyādi
kaṣāyam anupānam pāyayet | valavatīm avalāṃ yavāgūn
trirātram pañcarātram vā || ata ūrddhvaṃ
snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaret snehanity ā ca syāt |
prāyaścainām prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet
krodhāyāsamaithunādīm̐ś ca pariharet ||
bhavati cātra ||
mithyācārāt sūtikāyā yovyādhirupajāyate |
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaveddhātvapakarṣarṇāt ||
mithyācārāt sūtikāyā yovyādhirupajāyate |
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaveddhātvapakarṣarṇāt ||
tasmāt tāṃ deśakālau tu vyādhisātmyena karmmaṇā |
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
athāmarāmapatantīm pātayet kaṇṭham asyāḥkeśaveṣṭitayāṅgulyā
pramṛśet kaṭukā lāvukṛtavedhanasarṣapasarppanirmmocakair vvā
kuṭatailair yonim udrūpayet | lāṅgalakīmūlakalkena vāsyāḥ
pāṇipādatalam ālimpet | kuṣṭhalāṅgalakīmūlakalkam vā madyamūtrayor
anyatareṇa pāyayet | śālimūlakalkam vā pi ppalyādikalkam vā
madyena |
siddhārthakakuṣṭhailālāṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet |
etaiṣveva ca siddhena siddhārthakatailenottaracūrṇṇavastiś
cāsyai dadyāt | hastena cāpaharet |
prajātāyās tu vastiśirodarayoniśūlaṃ raktaṃ saṃruddhya vāyuḥ karoti
sa makkalaḥ | tatra yavakṣāracūrṇṇaṃ sarppiṣā sukhodakena
pāyayet || lavaṇacūrṇṇam vā surāmaṇḍena | purāṇaguḍam vā trikaṭuka
trijātakakustumvurumiśram vā khādayet |
pṛthakparṇṇyādikvāthaṃ bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭam pāyayet |
atha vālaṃ kṣaumaparihitaṃ kṣaumakārppāsās tṛtāyāṃ śāyayīta |
nimva pīlu paruṣaka śākhābhiś cainaṃ
parivījayet | mūrddhni cāsya tailapicum avatārayet | dhūpayec cainaṃ
rakṣoghnair ddhūpaiḥ | rakṣoghnāni cāsya
pāṇipādaśirogrīvāsvavasujet | tilātasīsarṣapakaṇāś cātra prakiret |
adhiṣṭhāne cāgnim prajvālayet | vraṇitopāsanīyañ cāvekṣyeta
tato daśamyāṃ mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau svastivācakapūrvvakaṃ
nāma kuryāt āṃ | yathābhipretaṃ nakṣatran nāma vā |
tato yathāvarṇṇaṃ dhātrīm upasthāpayet | kṛṣāmasthūlām vayaḥsthāmam
avyādhitām prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīm avyaṅgām avyasanaṃ
nījīvavatsāṃvatsalāṃ dogdhīm akṣudrāṃkule jātamato
bhūyiṣṭaiś ca guṇair anvitām ārogyavalavṛddhaye kumārasya |
tatrātikṛṣātisthūlāninditā vyādhitāś ca vyākhyātās tāviṣamadhātutvād rogān āpādayanti vālasya viśeṣataḥ |
ūrdhvastanī karālaṃ kumāraṃ kuryāl lamvastanī nāsikāmukhaṃ cchādayitvā
maraṇam āpādayanti | atha praśastāṃ śirasnātā mahadvāsasām
udaṅmukhīm upaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ kumāraṃ pūrvvam pāyayet ||
anena mantreṇābhimantrya ||
catvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ stanānāṃ kṣīravāhināṃ |
santu te śubhage nityaṃ vālasyānuvalapradāḥ |
santu te śubhage nityaṃ vālasyānuvalapradāḥ |
piven vālomṛtarasaṃ payas tava śubhānane |
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||
athāsyāḥ kṣīrasañjananārthaṃ yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvīrapiṇyāka
rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīni
vidadhyāt | atha tasyāḥ stanyam apsu parīkṣeta taccecchītalam
amalaṃ tanuṃ śaṃkhāvabhāsaṃ apsu caikībhāvaṃ gacchatyajpegphenilam̐ matraṇḍulaṃ na plavate sīdati vā tacchuddham iti vindyāt |
tena kumārasyārogyaṃ bhavati ||
bhavati cātra ||
dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||
dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||
duṣṭaṃprāguktan tena śarīrāvyādhayaḥ prādurbbhavanti | teṣu ca
yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyam auṣadham mātrayā kṣīrasya
kṣīrasarppiḥ saṃyuktaṃ vidadhyāt | dhātryāś ca kevalaṃ | kṣīrānnād
asya kalkī kṛtaṃ | dhātryāś ca pūrvvavat | annād asya kaṣāyādīnām ātmanyeva na dhātryāḥ ||
bhavati cātra || vālānāṃ gudapākeṣu pittaghnīṃ kārayet kriyāṃ |
rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayorhitaṃ ||
rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayorhitaṃ ||
kṣīrāhārasya
siddhārthakavacāpayasyāśārivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃ sarppiḥ
pātuṃ prayacchet | kṣīrānnād asya madhukavacātriphalāsiddhaṃ
| annād asya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅga- drākṣādisiddhaṃ
tena
kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣi bhavanti |
vālaṃ punar ggātreṣu na gṛṅṇīyāt | na cainaṃ tarjjayet sahasā vā na
pravodhayed vitrāsabhayāt | sahasā nāhared utkṣiped
vātābhighātabhayān nopaveśayet kauvjabhayān nityaṃ cainam
anuvartteta priyahitair eva m abhihitamanādyamapyabhivarddhate nityamudagrasatvasampannastv arogo bhavati ||
bhavati cātra ||
nāśucau visṛjed vālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu vā ||
nāśucau visṛjed vālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu vā ||
kṣīrasātmyatayākṣīramājaṃ gavyam athāpi vā |
dadyād astanyam aprāptau vālebhyo vīkṣya mātrayā ||
dadyād astanyam aprāptau vālebhyo vīkṣya mātrayā ||
ṣaṇmāsāc cainam annam prāśayel laghuhitaṃ
nityam avarodhaś ca | syāt kṛtarakṣaḥ | upasarggabhayā
grahopasarggebhyo rakṣyā vālā bhavanti ||
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati ||
nakhadaśanair ddhātrīm ātmānañ ca paritudati dantān khādati kūjati
jṛmbhate bhrūvāvutkṣipaty ūrddhvan nirīkṣate phenam udvamati
sandaṣṭauṣṭhaḥ krūrabhinnārttasvaro niśi
jāgartti durvvalomnāṅgo yathāpūrvvaṃ dhātryāḥ stanyan nābhilaṣatīti
sāmānyaṃ grahopasṛṣṭalakṣaṇ uktaṃ | vistareṇotta re vakṣyāmaḥ
||
śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathā svam vidyāṃ grāhayet |
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśavarṣām patnīm āvahen
mitradharmmārthakāmaprajāḥ prāpsyāmīti
||
bhavati cātra ||
ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
yady ādhatte pumān garbbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |
ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
yady ādhatte pumān garbbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |
jātovā ni ciraṃ jīved vā durvvalendriyaḥ |
tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ prapatiṣyati garbbha |
garbbhāsayaśroṇīvaṃkṣaṇavastiśūlāni bhavanti | raktadarśanañ
ca | tāsām pariṣekāvagāhālepanair upacaret kṣīrapānaiś ca |
alpālpasyandate kṣīramutpalādi siddham vā pāyayet | saṃsramāne
savātapārśvaśūlānāha mūtrasaṅgāḥ sthānāt sthānaṃ cotkrāmati garbbhaḥ | tatra snigdhaṃ
śītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddha
payaḥ | kṣaudraśarkarāmiśram pāyayet |
mūtrasaṅge darbbhādisiddhaṃ | ānāhe hiṃgusauvarccalaraso na siddhaṃ
sravati rakte koṣṭhāt kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍagairikasarjjarasāñjanacūrṇṇa
yathālābhaṃnyagrodhāditvakpravālakalkan vā pāyayet |
utpalādikasedi siddham vā | vṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vā |
etenopavarttate rujasu garbbhaś cāpy āyyate ||
māsānumāsikam ata ūrdhvaṃ
vakṣyāmaḥ
madhukaṃ śālivījañ ca payasyā suradāru ca |
aśmantakaḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||
aśmantakaḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalaśārivā |
anantā śārivā rāsnā padmam madhukam eva ca ||
anantā śārivā rāsnā padmam madhukam eva ca ||
vṛhatīdvayakāśmaryakṣīrīśuṃgātvaco ghṛtaṃ |
pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā ||
pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā ||
śṛṅgāṭakamvisaṃ drākṣā kaseru madhukaṃ sitā
|
vatsaite saptayogāḥ syur arddhaślokasamāpanāḥ ||
yathākramaṃ prayoktavyā garbbhasrāve payoyutāḥ |
vatsaite saptayogāḥ syur arddhaślokasamāpanāḥ ||
yathākramaṃ prayoktavyā garbbhasrāve payoyutāḥ |
kapitthavilvavṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā ||
mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |
mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |
navame madhukānantā payasyāśārivām pivet ||
payas tu śritaśītam praśasyate ||
payas tu śritaśītam praśasyate ||
sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ devadāru ca |
evam apyāyyate garbbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
evam apyāyyate garbbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
vyavasthigavyenodumvaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte lavaṇaṃ varjyābhir
uddālukādīnāṃ pācanīyopasaṃbhṛtābhir upakrāmed yāvanto māsā garbhasya
tāvanty ahāni vastyudaraśūle purāṇaguḍan dīpanīyasaṃyuktam
pāyayed ariṣṭam vā | vātātapaśramasevinyā vātopahīhītatvāt srotasāṃ
līyate garbhaḥ sotikālam avatiṣṭhamāno vyāpadyate | tāṃ
mṛdunā snehādinā krameṇopacaret | utkrosarasaṃ yavāgūñ cālpasnehām
prayacchet | kālātītasthāyini garbhaviśeṣato dhānyam
udūkhalamusalenābhihanyāt | viṣamam vā yānāsanam upasevet | vātābhipanna
eva śuṣyati garbhaḥ samātuḥ kukṣin na pūrayati | mandaṃ spandate ca taṃ
vṛṃhaṇīyaḥ payobhir mmāṃsarasaiś copacaret | śukraśoṇitaṃ
vāyunoparuddham anavaktrāntajīvam ādhmāpayaty udaran tat kadācid
yadṛcchayopaśāntan naigameṣā pahṛtam iti vadanti | tam eva
kadācit pravilīyamānam āpūryamāṇam vā nāgodaram ity āhus tatrāpi līnavat
pratikāraḥ | nivṛttaprasavāyāḥ punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrddhvam prasavatyāḥ kumāro 'lpāyur bhavati |
atha garbbhiṇī vyādhyutpannā vātyaye ccharddayen madhurāmlenānnopahitena
| anulomayec ca saṃśamanīyam mṛdu vidadhyāt | annapānayor iti
| aśnīyāc ca mṛduvīryaṅ garbbhāviruddhām̐ś ca kriyāyogān vidadhīta
iti ||
suvarṇṇaṃ rṇṇacūsukṛdaṃ kuṣṭham
madhuvacā ghṛtaṃ |
matsyākṣakaḥśaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||
matsyākṣakaḥśaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||
arkkapuṣpī madhughṛtaṃ cūrṇṇitaṃ kanakan tathā |
suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||
suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||
catvāro 'bhihitāḥ prāsyā arddhaślokasamāpanāḥ |
kumārāṇām vapur mmedhā valārogyakarāḥ śubhā iti ||
kumārāṇām vapur mmedhā valārogyakarāḥ śubhā iti ||
iti garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīre daśamo 'dhyāyaḥ || o ||
bhūtacintā śukraśuddhiṃ garbbhasaṅkramaṇan tathā |
garbbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||
garbbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||
marmmasirāvibhaktiś ca sirātāḍanam eva ca |
dhamanīvyākaraṇa caiva garbbhiṇyāpūryate daśa ||
dhamanīvyākaraṇa caiva garbbhiṇyāpūryate daśa ||
|| iti śārīrasthānaṃ samāptaṃ || ❈ ||