The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Śārīrasthāna, based on the Nepalese MSS, new edition (NE)
Published in 2020-2022 by The Suśruta Project
| Siglum | NE |
|---|
MN
NA1-1146
PUL-818
RORI_6838
APrinted edition: Ācārya 1938: Śārīrasthāna
KMS Kathmandu KL 699: Śārīrasthāna
NMS Kathmandu NAK 1-1079: Śārīrasthāna
NacMS Kathmandu NAK 1-1079: Śārīrasthāna [ante correctionem]
NpcMS Kathmandu NAK 1-1079: Śārīrasthāna [post correctionem]
HMS Kathmandu NAK 5-333: Śārīrasthāna
HacMS Kathmandu NAK 5-333: Śārīrasthāna [ante correctionem]
HpcMS Kathmandu NAK 5-333: Śārīrasthāna [post correctionem]
LMS Lahore PUL Woolner 7082
LacMS Lahore PUL Woolner 7082 [ante correctionem]
LpcMS Lahore PUL Woolner 7082 [post correctionem]
NEThe Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Śārīrasthāna, based on the
Nepalese MSS, new edition (NE)
NE-RORI_6838The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Śārīrasthāna, based on the
Nepalese MSS, new edition (NE) [witness RORI_6838]
Revision history
| 2022-01-17 | Began this file. |
|---|---|
| 2023-10-22 | Started adding draft chapters based on H |
| 2023-10-22 | Added all 10 adhyāyas, based on H. Removed MS transcription coding. |
[Śārīrasthāna]
[Adhyāya 1]
MS Kathmandu KL 699 (K) is a witness only for 3.1.1 below. MS Kathmandu NAK 1-1079 (N) is a witness only up to 3.2.35, at which point the scribe stopped writing in mid-folio. athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.1.1]
sarvvabhūtānāṅ kāraṇam akāraṇaṃ sattvarajastamo lakṣaṇam
aṣṭarūpam akhilasyāsya jagataḥ saṃbhavahetur avyaktan nāma | tad ekam
anekeṣāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānaṃ samudra ivodakaukasāṃ bhāvānām
||
[cf. 1938 ed. 3.1.3]
sarvvabhūtānāṅsarvabhūtānāṃANH atha khalv avarma sa suśruta sarvabhūtānāṃ L kāraṇamANH kāriṇam L sattvarajastamolakṣaṇamsattvarajastamo lakṣaṇamsatvarajastamo lakṣaṇamsatvarajastamo lakṣaṇamsatvarajastamolakṣaṇamANpcHL satvarajastamokṣallakṣaṇam Nac aṣṭarūpamANpcH aṣṭarūpām Nac ṣṭarūpam L akhilasyāsyaakhilasyāsyaNH akhilasya AL saṃbhavahetursa|| ||mbhavaheturANH saṃbhavihetur L anekeṣāṃNHL bahūnāṃ A adhiṣṭhānaṃadhiṣṭhānamANL adhiṣṭhānāṃ H ivodakaukasāṃivaudakānāmem. ivaudakānāṃivaudakānām AL ivādakaujasām N ivodakaujasām H bhāvānāmbhāvānāṃAHL bhāvānān N
Witnesses N and H read samudra ivodakaujasāṃ bhāvānām, which is linguistically and semantically implausible. It might mean "like the ocean is a support for creatures that take their strength (ojas) from water." But the simile and the language remain obscure and unlikely. Philipp Maas has suggested the minimal emendation to ivodakaukasāṃ which is compelling semantically and palaeographically. It relies only on the confusion of the Nepalese characters 𑐖 and 𑐎.
Witnesses N and H read samudra ivodakaujasāṃ bhāvānām, which is linguistically and semantically implausible. It might mean "like the ocean is a support for creatures that take their strength (ojas) from water." But the simile and the language remain obscure and unlikely. Philipp Maas has suggested the minimal emendation to ivodakaukasāṃ which is compelling semantically and palaeographically. It relies only on the confusion of the Nepalese characters 𑐖 and 𑐎.
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca mahatas
tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa trividho vaikārikas taijaso
bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃkārāt tallakṣaṇāny
evaikādaśendriyāṇy utpadyante || tad yathā | śrotraṃ tvak cakṣur jjihvā
ghrāṇo vāg ghastopastha pāyu pāda manānsīti | tatra pūrvvāṇi pañca buddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca
karmmendriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes tallakṣaṇāny eva
pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā || śabdatanmātraṃ |
sparśatanmātraṃ | rūpatanmātraṃ | rasatanmātraṃ | gandhatanmātram iti |
tebhyo bhūtāni vyomānilānalajalorvvyas tebhyas tadviśeṣāḥ
śabdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturvviṃśati tattvāni
vyākhyātāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.1.4]
tasmād avyaktānAHL tasmād avyaktām N evaANH e L talliṅgāc caANH tal liṃgāc caṃ L mahatasmahatasmahatasANpcHL mahātas Nac trividhotrividhaḥANpcHL trividhau Nac vaikārikasANH vaikārika L taijasoAH tejaso N staijaso L vaikārikād ahaṃkārātvaikārikād ahaṃkārātvaikārikād ahaṃkārātNHL vaikārikād ahaṅkārāt taijasasahāyāt A evaikādaśendriyāṇyANH evaikādeśendriyāṇy L tad
tadANHLpc tathyad Lac śrotraṃ
śrotraśrotraH śrotra
śrotraśrotra ANL tvak tvakANH tva L cakṣur jjihvācakṣu jihvācakṣujihvāH cakṣurjihvā A cakṣu jihvācakṣu jihvācakṣujihvā NL ghrāṇo ghrāṇaNH ghrāṇa ghrāṇa AL vāgghastopasthapāyupādamanānsīti vāgghastopastha pāyu pāda manāṃsītivāgghastopastha pāyu pāda manānsītiAH vāgmastopasthapāyupādamanāṃsīti N vāghghastopasthapāyupādamanāṃsi L karmmendriyāṇikarmendriyāṇikarmmendriyāṇiANH karmmondriyāṇi L tallakṣaṇānytallakṣaṇānyNHL api taijasasahāyāt tallakṣaṇāny A evaANHLpc evaā Lac tadNHL om. A yathāNHL om. A sparśatanmātraṃAH sparśatanmā N sparśśatanmātram L tebhyoNH te A om. L bhūtāniNH om. A bhūtā L vyomānilānalajalorvvyasH ṣāṃ A vyomanilānalajalorvyas N ni L tebhyasNH om. A te sas L tadviśeṣāḥtadviśeṣāḥtadviśeṣāśNHL viśeṣāḥ A evamNH tebhyo bhūtāni -- vyomāni A evavm etāni Lac evam etāni Lpc etāniNH lānala A om. L caturvviṃśaticaturviṅśatiNH jalorvyaḥ; evam eṣā A om. L tattvānitatvāniNHL tattva A vyākhyātāniNH caturviṃśatir vyākhyātā A caturviṃśatir vyākhyātāni L bhavantiNH om. AL
tadANHLpc tathyad Lac śrotraṃ
śrotraśrotraH śrotra
śrotraśrotra ANL tvak tvakANH tva L cakṣur jjihvācakṣu jihvācakṣujihvāH cakṣurjihvā A cakṣu jihvācakṣu jihvācakṣujihvā NL ghrāṇo ghrāṇaNH ghrāṇa ghrāṇa AL vāgghastopasthapāyupādamanānsīti vāgghastopastha pāyu pāda manāṃsītivāgghastopastha pāyu pāda manānsītiAH vāgmastopasthapāyupādamanāṃsīti N vāghghastopasthapāyupādamanāṃsi L karmmendriyāṇikarmendriyāṇikarmmendriyāṇiANH karmmondriyāṇi L tallakṣaṇānytallakṣaṇānyNHL api taijasasahāyāt tallakṣaṇāny A evaANHLpc evaā Lac tadNHL om. A yathāNHL om. A sparśatanmātraṃAH sparśatanmā N sparśśatanmātram L tebhyoNH te A om. L bhūtāniNH om. A bhūtā L vyomānilānalajalorvvyasH ṣāṃ A vyomanilānalajalorvyas N ni L tebhyasNH om. A te sas L tadviśeṣāḥtadviśeṣāḥtadviśeṣāśNHL viśeṣāḥ A evamNH tebhyo bhūtāni -- vyomāni A evavm etāni Lac evam etāni Lpc etāniNH lānala A om. L caturvviṃśaticaturviṅśatiNH jalorvyaḥ; evam eṣā A om. L tattvānitatvāniNHL tattva A vyākhyātāniNH caturviṃśatir vyākhyātā A caturviṃśatir vyākhyātāni L bhavantiNH om. AL
tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ | karmmendriyāṇāṃ yathāsaṃkhyaṃ
vacanādānānandavisarggaviharaṇāni |
[cf. 1938 ed. 3.1.5]
avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ | śeṣāḥ
ṣoḍaśa vikārāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.1.6]
svaḥ svaś caiṣāṃ viṣayo 'dhibhūtam |
svayam adhyātmam | adhidevan tu | atha
buddher brahmā | ahaṃkārasyeśvaraḥ | manasaś candramāḥ | diśaḥ śrotrasya
| tvaco vāyuḥ | sūryaś cakṣuṣaḥ | rasanasyāpaḥ | pṛthivī ghrāṇasya |
vāco 'gniḥ | hastayor indraḥ | pādayor vviṣṇuḥ | pāyor mmitraḥ |
prajāpatir upasthasyeti |
[cf. 1938 ed. 3.1.7]
svaḥA svaṃ NH svaśA svaṃś N svaṃ H caiṣāṃAN svaiṣāṃ H viṣayoA viṣaye NH 'dhibhūtam'dhibhūtaṃA vibhutvaṃ NH adhyātmamadhyātmamAH adhyātma N adhidevan tuH adhidaivatam A dhidevan tu N buddhervuddherAH buddhe N brahmāvvrahmāAH vrahmī N rasanasyāpaḥAN rasanā?paḥ H 'gniḥAH gniḥ N indraḥAN indra H
The tu is awkward. Witnesses N and H have daṇḍas after the tu.
We emend to the vulgate text, especially in the light of the other very rare instances of these parallels in Sanskrit literature. It is hard to make grammatical or semantic sense of the Nepalese readings svaṃ svaṃ svaiṣām (or ścaiṣām or scaiṣām). Perhaps the original reading dhibhūtam was first mistaken to be vibhūtam. This is a plausible error since dhi and vi are similar in early Nepalese orthography. Subsequently, a scribe might have normalized vibhūtam to vibhutvam in order to make sense in the light of the following list of deities. If these conjectures are correct, these changes must have happened very early in the transmission, in an ancestor manuscript of both witnesses K and H. The word vibhutva occurs in Sāṅkhyakārikā 42, although in a quite different context.
Parallel to the homologies described in Mahābhārata 14.42.27–40, which relate ontological triples.
The tu is awkward. Witnesses N and H have daṇḍas after the tu.
We emend to the vulgate text, especially in the light of the other very rare instances of these parallels in Sanskrit literature. It is hard to make grammatical or semantic sense of the Nepalese readings svaṃ svaṃ svaiṣām (or ścaiṣām or scaiṣām). Perhaps the original reading dhibhūtam was first mistaken to be vibhūtam. This is a plausible error since dhi and vi are similar in early Nepalese orthography. Subsequently, a scribe might have normalized vibhūtam to vibhutvam in order to make sense in the light of the following list of deities. If these conjectures are correct, these changes must have happened very early in the transmission, in an ancestor manuscript of both witnesses K and H. The word vibhutva occurs in Sāṅkhyakārikā 42, although in a quite different context.
Parallel to the homologies described in Mahābhārata 14.42.27–40, which relate ontological triples.
tatra sarvva evācetanaḥ eṣa varggaḥ |
puruṣaś ca pañcaviṃśatitamaś cetayitā | sa tu karaṇakāryasaṃprayuktaḥ |
saty apy acaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthām pravṛttim upadiśanti
| kṣīrādīṃś cātra hetūn udāharanti ||
[cf. 1938 ed. 3.1.8]
eṣaANH om. L puruṣaś caNH puruṣaḥ AL pañcaviṃśatitamaśpañcaviṃśatitamaḥAH pañcaviṅśatiś N pañcaviṃśatikañ L cetayitā | sa tuNH om. A cetayitā so vi L karaṇakāryasaṃprayuktaḥ | satykaraṇakāryasaṃprayuktaḥ satyH kāryakāraṇasaṃyuktaś cetayitā bhavati | saty A karaṇakāryasamprayuktāḥ | saty N kāry akāraṇasaṃyuktas saty L acaitanyeAHL ācaitanye N pradhānasyapradhānasyaANH pradhāne L puruṣakaivalyārthāmN puruṣakaivalyārthaṃ A puruṣakaivalyārthān H puruṣasya kaivalyārtthāṃ L pravṛttimAHL pravṛttam N kṣīrādīṃśkṣīrādīm̐śANH kṣīrādīñ L
It is tempting to emend varga to sarga ``the emitted creation,'' given the use of the term in Sāṅkhyakārikā 24 et passim. However, the vulgate text and Ḍalhaṇa's commentary unanimously read varga.
It is tempting to emend varga to sarga ``the emitted creation,'' given the use of the term in Sāṅkhyakārikā 24 et passim. However, the vulgate text and Ḍalhaṇa's commentary unanimously read varga.
ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ ||
ubhāv apy anādī ubhāv apy anantau | ubhāv api nityau | ubhāv apy aparau ubhāv apy aliṅgau ubhau ca
sarvvagatāv iti || ekā tu prakṛtir acetanā
triguṇā bījadharmmiṇī prasavadharmminī amadhyasthadharmmiṇī ceti | bahavas tu puruṣāś cetanāvantaḥ
| aguṇā abījadharmmiṇo
'prasavadharmmiṇo madhyasthadharmmiṇaś ceti |
[cf. 1938 ed. 3.1.9]
vyākhyāsyāmaḥNH vyākhyāsyāmaḥ | tad yathā AL anantauANH aliṃgau L nityauanityauem. aliṅgau, ubhāv api nityau A anityauanityau NH anantau | ubhāv api nityau L ubhāvANH om. L apyANH om. L aparauNH ana A om. L ubhāvNH om. AL apyajpegpyNH om. AL aliṅgauH parau A aliṅge N om. L triguṇātriguṇāAHL tiguṇā N bījadharmmiṇībījadharmiṇīvījadharmmiṇīANH bījadharmaṇī L prasavadharmminīprasavadharmiṇīNH prasavadharmiṇy A om. L amadhyasthadharmmiṇīamadhyasthadharmiṇīamadhyasthadharmiṇīAN madhyadharmmiṇī H amaddhyasthadharmmaṇī L puruṣāśAHL puruṣā N abījadharmmiṇoavījadharmmiṇoH abījadharmāṇo A abīja N abījadharmmiṇīḥ L 'prasavadharmmiṇoprasavadharmmiṇoaprasavadharmmiṇaḥHL 'prasavadharmāṇo A dharmiṇo N madhyasthadharmmiṇaśmadhyasthadharmiṇaśN madhyasthadharmāṇaś A 'madhyasthadharmmiṇaś H maddhyasthāś L
Note the sandhi hiatus, -dharmiṇī - amadhya- The daṇḍa here breaks the sentence but disambiguates the sandhi.
It is unexpected to assert, as the Nepalese witnesses do, that Puruṣa and Prakṛti are impermanent. Perhaps at an earlier point in the text's transmission, a scribe improperly repeated the initial alpha-privative that is used in every other qualifier in the list. This emendation is influenced by the very similar wording of Mahābhārata Śāntiparvan 210.8ab: ubhau nityau .... (see note on testimonia). Note also that the sequence of qualifiers in the Nepalese manuscripts is different than the vulgate: anitya-apara-aliṅga rather than aliṅga-nitya-anapara.
Cf. Mahābhārata Śāntiparvan 210.7cd-8ab: anādyantāv ubhāv etāv aliṅgau cāpy ubhāv api // 7 ubhau nityau sūkṣmatarau mahadbhyaś ca mahattarau /.
Note the sandhi hiatus, -dharmiṇī - amadhya- The daṇḍa here breaks the sentence but disambiguates the sandhi.
It is unexpected to assert, as the Nepalese witnesses do, that Puruṣa and Prakṛti are impermanent. Perhaps at an earlier point in the text's transmission, a scribe improperly repeated the initial alpha-privative that is used in every other qualifier in the list. This emendation is influenced by the very similar wording of Mahābhārata Śāntiparvan 210.8ab: ubhau nityau .... (see note on testimonia). Note also that the sequence of qualifiers in the Nepalese manuscripts is different than the vulgate: anitya-apara-aliṅga rather than aliṅga-nitya-anapara.
Cf. Mahābhārata Śāntiparvan 210.7cd-8ab: anādyantāv ubhāv etāv aliṅgau cāpy ubhāv api // 7 ubhau nityau sūkṣmatarau mahadbhyaś ca mahattarau /.
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarvva evaite ca viśeṣāḥ
sattvarajastamomayā bhavanti | tadañjanatvāt tanmayatvāc ca tadguṇa eva
puruṣo bhavatīty eke bhāṣante |
[cf. 1938 ed. 3.1.10]
evaite caevaiteH evaiteevaite ALN viśeṣāḥviśeṣāḥviśeṣāḥANpcHL viśoṣāḥ Nac bhavantiANH bhavantī L tadañjanatvātANH tadvyañjanatvāt L tanmayatvāc catanmayatvāc caANH taj janmatvāc ca L tadguṇatadguṇaNH tadguṇā A tatguṇā L puruṣoNH puruṣā AL bhavatītybhavantī|tyNH bhavantītybhavantī|ty AL
vaidike tu ||
svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pariṇāmas tatheśvaraḥ |
yadṛccheti ca manyante prakṛtim pṛthudarśiṇaḥ ||
svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pariṇāmas tatheśvaraḥ |
yadṛccheti ca manyante prakṛtim pṛthudarśiṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.1.11]
vaidike tuNLpc vaidyake tu AH vaitadike tu Lac svabhāvo
svabhāvoNH svabhāvam
svabhāvam
svabhāvaṃ AL niyatiḥNH īśvaraṃ kālaṃ yadṛcchāṃ niyatiṃ A īśvaraḥ kālo yadracchā niyatis L kālaḥNH tathā AL pariṇāmaspariṇāmasNH
pariṇāmaṃ A
pariṇāṃ L tatheśvaraḥNH om. AL yadṛccheti caN ca A
yadṛcchati ca H iti p L manyanteANH rāhuḥ L pṛthudarśiṇaḥpṛthudarśinaḥpṛthudarśiṇaḥNH pṛthudarśinaḥ AL
We read vaidike with witness N, against H and the vulgate, because lectio dificilior potior; see further discussion in the translation.
svabhāvoNH svabhāvam
svabhāvam
svabhāvaṃ AL niyatiḥNH īśvaraṃ kālaṃ yadṛcchāṃ niyatiṃ A īśvaraḥ kālo yadracchā niyatis L kālaḥNH tathā AL pariṇāmaspariṇāmasNH
pariṇāmaṃ A
pariṇāṃ L tatheśvaraḥNH om. AL yadṛccheti caN ca A
yadṛcchati ca H iti p L manyanteANH rāhuḥ L pṛthudarśiṇaḥpṛthudarśinaḥpṛthudarśiṇaḥNH pṛthudarśinaḥ AL
We read vaidike with witness N, against H and the vulgate, because lectio dificilior potior; see further discussion in the translation.
tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirddiśet |
tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||
tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||
[cf. 1938 ed. 3.1.12]
tatoNH tan A tamo L jātānimayāniNH mayānymayāni AL bhūtāniNHL eva bhūtāni A tadguṇānyANH tat_guṇāny L nirddiśetnirdiśetNH cādiśet A lakṣayet L tebhyas
tebhyasNH
taiś ca AL tallakṣaṇaḥAH tallakṣaṇoḥ N tallakṣaṇāḥ L kṛtsnoANH kṛsnā L bhūtagrāmaḥbhūtagrāmoAH bhūtāgrāma Nac bhūtagrāma Npc bhūtagrāmāḥ L prajāyateNH vyajanyata A prajajñire L
According to Ḍalhaṇa (1938: 341), Gayadāsa also read tato jātāni, with the Nepalese version and against the vulgate.
tebhyasNH
taiś ca AL tallakṣaṇaḥAH tallakṣaṇoḥ N tallakṣaṇāḥ L kṛtsnoANH kṛsnā L bhūtagrāmaḥbhūtagrāmoAH bhūtāgrāma Nac bhūtagrāma Npc bhūtagrāmāḥ L prajāyateNH vyajanyata A prajajñire L
According to Ḍalhaṇa (1938: 341), Gayadāsa also read tato jātāni, with the Nepalese version and against the vulgate.
tasyopayogo 'bhihitaś cikitsām prati sarvvadā |
bhūtebhyo 'pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||
bhūtebhyo 'pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||
[cf. 1938 ed. 3.1.13]
yato 'bhihitaṃ tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta iti | bhautikāni cendriyāṇy āyurvvede varṇṇyante
tathaivendriyārthāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.1.14]
'bhihitaṃAH bhihitan N hitan L bhūtādirANHLpc bhūtār Lac uktauktaNH uktaḥ” A om. L itiitiNHL om. A bhautikāniNH (sū.1); bhautikāni A imāni bhautikāni L āyurvvedeāyurvedeANH āyurvedadvido L varṇṇyantevarṇyanteANH ubadanti L tathaivendriyārthāḥNH tathendriyārthāḥ A tathā | indriyārtthāṃś ca L
The passage referred to is Suśrutasaṃhitā, sūtrasthāna 1.38.
The passage referred to is Suśrutasaṃhitā, sūtrasthāna 1.38.
bhavati cātra ||
indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |
niyataṃ tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ ||
indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |
niyataṃ tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.1.15]
na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante sarvvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca |
asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityeṣu ca puruṣākhyāpakān hetūn udāharanti
āyurvvedasiddhāntāt| asarvvagatāḥ
kṣetrajñā nityāś ca tiryagyonimānuṣadeveṣu ca sañcaranti
dharmmādharmmanimittaṃ | ta ete
'numānagrāhyāś carāḥ paramasūkṣmāś cetanāvantaḥ śāśvatāḥ śukrārttavayoḥ
sannipāteṣv abhivyajyante | yato 'bhihitam pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ
puruṣa iti | sa khalv eṣa karmmapuruṣaś
cikitsāyām adhikṛtaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.1.16]
na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyantena cāyurvedaśāstreṣūpadiśyantena cāyurvedaśāstreṣūpadiśyanteANHLpc na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyattnte Lac sarvvagatāḥsarvagatāḥAL sarvagatāsarvvagatā NH kṣetrajñākṣetrajñāḥAL kṣetrajña NH asarvvagateṣu caasarvagateṣu caasarvagateṣu caANH asarvagateṣu L nityeṣu caem. nitya A anityeṣu ca NH anityeṣu L puruṣākhyāpakānH puruṣakhyāpakān A puruṣakhyāpakāṃ N puruṣasaṃkhyātiprakārān L hetūn udāharantihetūn udāharantihetūn udāharantiANH hetūn udāharantī L āyurvvedasiddhāntāt| asarvvagatāḥāyurvvedasiddhāntād asarvvagatāem. āyurvedaśāstreṣv asarvagatāḥ A āyurvedasiddhāntād asarvagatāāyurvvedasiddhāntād asarvvagatā NH āyurvedasiddhāntāḥ asarvagatā L nityāś caanityāś caAH 'nityāś caanityāś ca NL tiryagyonimānuṣadeveṣu catiryagyonimānuṣadeveṣu caNH tiryagyonimānuṣadeveṣu AL dharmmādharmmanimittaṃ | tadharmādharmanimittaṃ; tadharmādharmanimittan taAN dharmmādharmmanimittaṃ tu H dharmmādharmanimittam_ L 'numānagrāhyāś'numānagrāhyāḥA numānagrāhyāśnumānagrāhyāḥ NHL carāḥcarāḥNH om. AL paramasūkṣmāśparamaśūkṣmāśNHL paramasūkṣmā A cetanāvantaḥceta nāvantaḥcetanāvantaśNpcHL ścetanāvantaḥ A ceti nāvantaḥ Nac śāśvatāḥNH śāśvatā A ca L śukrārttavayoḥH lohitaretasoḥ A śukrārttavayos sa N śoṇitanetasāṃ L sannipāteṣvsannipāteṣvANH sannipādeṣu L abhivyajyanteabhivyajyanteANH abhivyañjyante L 'bhihitam'bhihitaṃAH bhihitambhihitam_ NL pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ‘pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥA pañcamahābhūtaḥ śarīrisamavāyaḥ N pañcamahābhūtaḥ śarīrasamavāyaḥ H pañcamahābhūtaśarīrasamavāyaḥ L puruṣaNHL puruṣaḥ’ A iti | saiti || saNHL (sū.a.1) iti; sa A khalv eṣakhalv eṣaNHL eṣa A karmmapuruṣaśkarmapuruṣaśkarmmapuruṣaśAHL karmapuruṣa N cikitsāyāmcikitsā|yāmNHL cikitsā A adhikṛtaḥadhikṛtaḥNHL dhikṛtaḥ A
The ca after tiryagyonimānuṣadeveṣu unnecessarily conjoins the members of the dvandva. While rare, this usage has been observed: Wackernagel 1896--1964, II.1, para 70.
We emend against the reading kṣetrajñeṣv anityeṣu of witnesses N and H, for the logic of the passage and following the vulgate. The character ṣva is clear in both N and H, but a copying error from -ṣu is not inconceivable. We emend to -śarīri- against N and H, for sense and because this is a quotation from Suśrutasaṃhitā 1.1.22.
The ca after tiryagyonimānuṣadeveṣu unnecessarily conjoins the members of the dvandva. While rare, this usage has been observed: Wackernagel 1896--1964, II.1, para 70.
We emend against the reading kṣetrajñeṣv anityeṣu of witnesses N and H, for the logic of the passage and following the vulgate. The character ṣva is clear in both N and H, but a copying error from -ṣu is not inconceivable. We emend to -śarīri- against N and H, for sense and because this is a quotation from Suśrutasaṃhitā 1.1.22.
tasya khalu sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau nimeṣonmeṣau
buddhir mmanaḥ saṃkalpo vicāraṇānusmṛtijñānam adhyavasāyo
viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.1.17]
khaluNH om. AL sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥsukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥsukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥNH sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ A sukhaduḥkham icchādveṣau prayatnaḥ L nimeṣonmeṣauNH unmeṣanimeṣau AL vicāraṇānusmṛtijñānamvicāraṇā | smṛtir vijñānam_NpcH vicāraṇā smṛtir vijñānamvicāraṇā | smṛtir vijñānam_ AL vicāriṇānusmṛtijñānam Nac adhyavasāyoadhyavasāyoANH ddhyavasāyo L guṇāḥANH tu dha guṇāḥ Lac tu guṇāḥ Lpc
sāttvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā titikṣā satyan dharma āstikyaṃ
jñānaṃ buddhir medhā dhṛtir anabhiṣvaṅgatā ca || rājasās tu
duḥkha bahulatā pradānaṃ duḥśīlatvam akāruṇyam
ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno harṣaḥ kāmakrodhaś ceti || tāmasās tu
viṣāditvaṃ nāstikyam adharmmaśīlatā buddhinirodho 'jñānaṃ durmedhastvam
akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti ||
[cf. 1938 ed. 3.1.18]
titikṣāAHL tikṣā N satyansatyaṃANH satya L dharmadharmmaANH dharmāv L buddhirvuddhirANH vijñānaṃ buddhir L medhāmmedhāANH mmevā L dhṛtirN smṛtir dhṛtir A smṛtir H dhṛti L anabhiṣvaṅgatā caH anabhiṣaṅgaś ca A anabhiṣṭhaṅgatā ca N nabhiṣagaś ceti L duḥkhabahulatāpradānaṃduḥkha bahulatā pradānaṃduḥkha vahulatā pradānaṃNH duḥkhabahulatāṭanaśīlatādhṛtir A duḥkhabahulatāṭanataraduś L duḥśīlatvamNH ahaṅ A śīlatvam L akāruṇyamNHL kāra A ahaṃkāroahaṃkāroHL akāruṇyaṃ A ahaṃkaro N dambhoANH sam_bha L mānoANH māna L harṣaḥharṣaḥANH harṣa L kāmakrodhaśNH kāmaḥ krodhaś A krodha L cetiH ca A ceti || nā N kāmāś ca bhavanti L tāmasās tuAHL masās tu N viṣāditvaṃviṣāditvaṃAHL viśādinvan N adharmmaśīlatāadharmaśīlatāANH dharmmaśīlatat L buddhinirodhovuddhinirodhobuddhinirodhoNHL buddher nirodho A 'jñānaṃjñānanAH jñānaṃjñānan NL durmedhastvamdurmedhastvamdurmmedhastvamANH durmmedhatvam L
āntarikṣās tu śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvvacchidrasamūho viviktatā ca
| vāyavyās tu sparśaḥ sparśendriyaṃ
sarvvaceṣṭāsamūhaḥ sarvvaśarīraspandanaṃ laghutā ca | taijasās tu rūpaṃ
rūpendriyaṃ varṇṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyañ ca |
āpyās tu raso ca rasendriyaṃ sarvvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho
retaś ca | pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvvamūrttisamūho gurutā
ca |
[cf. 1938 ed. 3.1.19]
āntarikṣāsāntarikṣāḥA antarikṣās NH āntarikṣā L tuNH om. A stu L śabdaḥśabdaśANL śabda H śabdendriyaṃśabdendriyaṃśabdendriyamAHL sarvendriyaṃ N sarvvacchidrasamūhosarvacchidrasamūhoANH sarvajidrasamūhe ra L sparśaḥANpcH spaṣarśaḥ Nac sparśa L sparśendriyaṃsparśendriyamAHL sparśendriya N sarvvaśarīraspandanaṃsarvaśarīraspandanaṃsarvvaśarīraspandanaṃsarvaśarīraspandanamAHL sarvaśarīraspandana N taijasās tuAHL tejasās tu N rūpendriyaṃANH rūpendriyam_ saṃ L varṇṇaḥvarṇaḥAN varṇṇavarṇa HL santāposantāpoANH samūho L bhrājiṣṇutāAH bhrājiṣṭhutā N drājiṣṇutā L amarṣasamarṣas ANpcHL amarṣa Nac taikṣṇyañ cataikṣṇyañ caNpcH taikṣṇyaṃ śauryaṃ ca A stais taikṣṇyaikṣṇyañ ca Nac taikṣṇyam_ pīvyañ ca L rasoAHL ra N ca rasendriyaṃrasanendriyam_H rasanendriyaṃrasanendriyam_ AL sārasendriyaṃ N gurutāANH om. L retaś caretaś ca retaś caANHLpc tretaś ca Lac sarvvamūrttisamūhosarvamūrtisamūhoHL sarvamūrtasamūho A sarvamūrrtisamūho N gurutā caNH gurutā ceti AL
We emend antar- to āntar-, following the vulgate reading for sense. And we separate śabdaḥ for the same reason.
We emend antar- to āntar-, following the vulgate reading for sense. And we separate śabdaḥ for the same reason.
tatra sattvabahulam ākāśaṃ | rajobahulo vāyuḥ | sattvarajobahulo 'gniḥ |
sattvatamobahulā āpaḥ | tamobahulā pṛthivī ||
[cf. 1938 ed. 3.1.20]
bhavati cātra ||
anyonyāni praviṣṭāni sarvvāṇy etāni nirdiśet |
sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||
anyonyāni praviṣṭāni sarvvāṇy etāni nirdiśet |
sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||
[cf. 1938 ed. 3.1.21]
bhavatiHL ślokau A om. N cātraAHL om. N anyonyāni praviṣṭāni
anyonyāni praviṣṭāniH bhavataḥ --
anyonyānupraviṣṭāni A bhavati cātra ||
anyo nyānupraviṣṭāni Nac bhavati cātra ||
anyo nyāpraviṣṭāni Npc śllokaḥ L sarvvāṇysarvāṇyANH om. L etāniejpegjpegtāniANH om. L nirdiśetnirddiśetAH nirdiṣet N om. L sve
sveANH om. L sveANH om. L dravyeṣuNH dravye tu A om. L sarvveṣāṃsarveṣāṃsarveṣāṃANH om. L vyaktalakṣaṇamH vyaktaṃ lakṣaṇam AN om. L iṣyateANH om. L
anyonyāni praviṣṭāniH bhavataḥ --
anyonyānupraviṣṭāni A bhavati cātra ||
anyo nyānupraviṣṭāni Nac bhavati cātra ||
anyo nyāpraviṣṭāni Npc śllokaḥ L sarvvāṇysarvāṇyANH om. L etāniejpegjpegtāniANH om. L nirdiśetnirddiśetAH nirdiṣet N om. L sve
sveANH om. L sveANH om. L dravyeṣuNH dravye tu A om. L sarvveṣāṃsarveṣāṃsarveṣāṃANH om. L vyaktalakṣaṇamH vyaktaṃ lakṣaṇam AN om. L iṣyateANH om. L
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāś caiva ṣoḍaśa |
kṣetrajñaś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||
kṣetrajñaś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||
[cf. 1938 ed. 3.1.22]
[Adhyāya 2]
athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.1]
vāta pitta śleṣma śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retāṃsi prajotpādaneṣv asamarthāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.2.3]
vātapittaśleṣmaśoṇitakuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretāṃsivāta pitta śleṣma śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retāṃsivāta pitta śleṣma śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retāṃsiNH vātapittaśleṣmakuṇapa granthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretasaḥ A vātapittaśleṣma ekuṇapagranthipūyakṣīṇapurīṣaretāṃsi L prajotpādaneṣvprajotpādaneṣvprajotpādaneṣvNHL prajotpādane A asamarthāniH na samarthā A aśagarthā N asamanyāni L bhavantiAHL om. N
The 1931 and 1938 editions of the SS by Ācārya have different readings at this point. śonita is included in the 1931 edition but omitted in the 1938 edition. There also seems to be some textual confusion between granthi and gandhi in the next passage.
The 1931 and 1938 editions of the SS by Ācārya have different readings at this point. śonita is included in the 1931 edition but omitted in the 1938 edition. There also seems to be some textual confusion between granthi and gandhi in the next passage.
teṣu vātavarṇṇavedanaṃ vātena | pittavarṇṇavedanaṃ pittena |
śleṣmavarṇṇavedanaṃ śleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇam pittavedanaṃ śoṇitena |
kuṇapañ ca raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ | pūtipūyanibhaṃ
pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukraṃ pittamārutābhyāṃ | mūtrapurīṣagandhi
sannipātena | teṣu kuṇapa granthi pūti pūya retasaḥ kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣaretasas tv
asādhyā iti |
[cf. 1938 ed. 3.2.4]
teṣuAH om. NL vātavarṇṇavedanaṃvātavarṇavedanaṃAH om. N teṣu doṣa L vātenaAH tena N om. L pittavarṇṇavedanaṃpittavarṇavedanaṃAH pittavarṇṇavedanām N ni L pittenaAH pattena N mittāni L śleṣmavarṇṇavedanaṃśleṣmavarṇavedanaṃśleṣmavarṇṇavedanaṃAH śleṣmavarṇṇavedana N svarṇaveda L śleṣmaṇāANH nā L śoṇitavarṇṇamH om. AL śoṇitavarṇṇa N pittavedanaṃNH om. A bhir vi L śoṇitenaśoṇitenaNH om. A jñeyāni L kuṇapañ caNH kuṇapagandhyanalpaṃ ca A kuṇapagandhyanalpam_ L pūtipūyanibhaṃANH pūtipūyābham_ L pittaśoṇitābhyāṃpittaśoṇitābhyām_NHL pittaśleṣmabhyāṃ A kṣīṇaśukraṃkṣīṇaśukraṃH kṣīṇaṃ prāg uktaṃkṣīṇaṃ prāg uktam_ AL kṣīṇaśukra N pittamārutābhyāṃpittamārutābhyāṃANH om. L mūtrapurīṣagandhiAH mūtrāpurīṣagandhi N puriṣagandhi L sannipātenasannipāteneNH sannipātenesannipātene AL teṣuNH ti | te AL kuṇapagranthipūtipūyaretasaḥkuṇapa granthi pūti pūya retasaḥH ṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇaretasaḥ A kulaṇapagranthipūtipūrayaretasaḥ Nac kuṇaṇapagranthipūtipūrayaretasaḥ Npc ṣu kuṇapagandhipūyaretāṃsi L mūtrapurīṣaretasasAH mūtrapurīṣareta? N ni puriṣaretas L tv asādhyāAH om. N tv asāddhyam L itiAHL om. N
ārttavam api tribhir ddoṣaiḥ śoṇitacaturthaih pṛthak dvandvais tribhiḥ
samastaiś copasṛṣṭam abījan bhavati | tad api doṣavarṇṇavedanābhir
vvijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthi pūtipūya prakāśan tad
asādhyaṃ sādhyam anyac ceti ||
[cf. 1938 ed. 3.2.5]
ārttavamārtavamAHL om. N apiAH om. N iti L tribhirtribhirAHL bhir N śoṇitacaturthaih pṛthak dvandvaisH śoṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ A śoṇitacaturthaiḥ pṛthakdvandvais N śoṇitacaturtthair ddvandvais L tribhiḥNH om. AL copasṛṣṭamcopasṛṣṭamcopasṛṣṭamANH copasṛṣṭa L abījanabījamem. abījaṃabījam AN avījan na H bījam_ bījam L doṣavarṇṇavedanābhirdoṣavarṇavedanābhirHL doṣavarṇavedanādibhir A doṣavarṇṇavedanātibhir N kuṇapagranthipūtipūyaprakāśankuṇapagranthi pūtipūya prakāśan kuṇapagranthi pūtipūya prakāśanNH kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaprakāśam A kuṇapagrandhipūyaprakāśaṃ L tad asādhyaṃH asādhyaṃ A ta N kṛcchrasāddhyaṃ L sādhyamAH d asādhyaṃ sādhyam N puriṣārttavam asāddhyaṃ L anyacANacH anyati Npc om. L cetiANacH om. NpcL
bhavati cātra ||
teṣv ādyāñ śukradoṣāṃs trīn snehasvedādibhir jjayet |
kriyāviśeṣair mmatimān tathaivottarabastibhiḥ ||
teṣv ādyāñ śukradoṣāṃs trīn snehasvedādibhir jjayet |
kriyāviśeṣair mmatimān tathaivottarabastibhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.6]
tatra vātātmake retasi bilvavidārīkṣīram āsthāpanam | madhūka rāsnā devadāru sarala vipakvan
tailan tad uttarabastiṣu vidadhyāt || dāḍima mātuluṅga phala saindhava kṣāra vasukavasira siddhaṃ sarppiḥ pāyayet
||
[3.2.6.1]
pittātmake retasi payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃ kṣīram āsthāpanaṃ |
sarjjadhavakalkaṃ yonyā dhārayet | madhukavipakvaṃ tailam anuvāsanaṃ |
tad evottarabastiñ ca vidadhyāt | kāṇḍekṣu śvadaṃṣtrā guḍūcī madhuparṇṇī bhṛṅga pañcamūla siddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
[3.2.6.2]
pittātmakeH piḍrātmaka N payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃH payasyā|śrīparṇṇīmadhukaviparkaṃ N sarjjadhavakalkaṃH om. N yonyāH om. N dhārayetH om. N madhukavipakvaṃH madhukaviparka N vidadhyātNpcH vidadyādhyāt Nac kāṇḍekṣuśvadaṃṣtrāguḍūcīmadhuparṇṇībhṛṅgapañcamūlasiddhaṃem. kaṇṭhekṣuśvadaṃṣṭrāguḍūcīmadhuparṇṇībhṛṇapañcamūlalesiddhaṃ N kāṇḍekṣuśvadaṃṣtrāguḍūcīmadhuparṇṇībhṛṇapañcamūlasiddhaṃ H pāyayetH pāpayet N
śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ |
pippalīviḍaṅgamadhuvipakvan tailam anuvāsanan | tad evottarabastiñ ca
vidadhyāt | pāṣaṇabheda kāśmaryāmalaka pippalī vasuka vasira siddhaṃ
ghṛtam prayacchet pānārthaṃ ||
[3.2.6.3]
bhavanti cātra ślokāḥ ||
pāyayen manujaṃ sarpir bhiṣak śoṇita retasi |
dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjjuna sādhitam ||
pāyayen manujaṃ sarpir bhiṣak śoṇita retasi |
dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjjuna sādhitam ||
[cf. 1938 ed. 3.2.7]
bhavantiH om. AN cātraH om. AN ślokāḥH om. A śloka N pāyayenH pāyaye A pāyayet N manujaṃH ta naraṃ A manujan N bhiṣakA bhiṣaj N bhbhiṣa𑑎k H śoṇitaretasichoṇita retasiH kuṇaparetasi A choṇitaretasi N dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjjunasādhitamdhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjuna sādhitamdhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjjuna sādhitaṃAH dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjjanasādhitam N
kuṇapākhye pibet sarppiḥ śālasārādisādhitaṃ ||
granthibhūte 'śmabhiḥ siddhaṃ pālāśe cāpi bhasmani ||
granthibhūte 'śmabhiḥ siddhaṃ pālāśe cāpi bhasmani ||
[cf. 1938 ed. 3.2.8]
kuṇapākhyekuṇapākhyeHL pāyaye A kuṇapākhyo N pibetNHL d athavā A śālasārādisādhitaṃśālasārādisādhitamsālasārādisādhitaṃśāla-sārādisādhitaṃANH sālasārādisādhitam L 'śmabhiḥH śaṭī A smabhi N śmaābhis Lac śmabhis Lpc pālāśepālāśepālāseANH pālāśair L cāpicā piNH vāpi AL bhasmaniANH bhasmabhiḥ L
parūṣakavaṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitam ||
prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi ||
prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi ||
[cf. 1938 ed. 3.2.9]
viṭprabhe pāyayet sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ |
[cf. 1938 ed. 3.2.10ab]
sarppiśsarppiś NH siddhaṃ A
The vulgate and Nepalese texts diverge again this point. The vulgate adds a half-śloka snigdhaṃ vāntaṃ ... that is not present in the Nepalese version. The Nepalese version then has about eleven passages that are absent in the vulgate. The vulgate's verses 3.2.11cd then appears after 3.2.32.
The vulgate and Nepalese texts diverge again this point. The vulgate adds a half-śloka snigdhaṃ vāntaṃ ... that is not present in the Nepalese version. The Nepalese version then has about eleven passages that are absent in the vulgate. The vulgate's verses 3.2.11cd then appears after 3.2.32.
em. snigdhaṃ vāntaṃ viriktaṃ ca nirūḍham anuvāsitam A
snehādīnāṃ kramaṃ kuryāt ṣaṭsv eteṣu paṇḍitaḥ ||
[3.2.10.add1]
asevanāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva ca |
kaṣāyakaṭutiktānāṃ dravyāṇām atisevanāt ||
kaṣāyakaṭutiktānāṃ dravyāṇām atisevanāt ||
[3.2.10.add2]
tathāmlaṃ lavaṇaṃ rūkṣaṃ śuktaṃ paryuṣitan tathā |
vegāghātāc ca yonīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
vegāghātāc ca yonīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
[3.2.10.add3]
tathārttavadoṣe ca snehādikarmam upadiśet |
yathaivoktan tathaivottarabastiñ ca vidadhyāt |
yathaivoktan tathaivottarabastiñ ca vidadhyāt |
[3.2.10.add4]
tatrāśaṇavātātmake bhaṅgābhadradārukāśmaryaphalasiddhaṃ ghṛtam pāyayet |
payasyā kāśmarya phala kṣīra vidārī kṣīrodaka siddhaṃ vā kṛsarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet |
payasyā kāśmarya phala kṣīra vidārī kṣīrodaka siddhaṃ vā kṛsarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet |
[3.2.10.add5]
tatrāśaṇavātātmaketatrāśaṇavātātmakeHpc tatra vātātmake N tatrāvātātmake Hac bhaṅgābhadradārukāśmaryaphalasiddhaṃbhaṅgābhadradārukāśmaryaphalasiddhaṃH bhaṅgābhadradārukāśyapaphalasindha N kāśmaryaphalakṣīravidārīkṣīrodakasiddhaṃ vākāśmarya phala kṣīra vidārī kṣīrodaka siddhaṃ vāH hāthāryaphalakṣīravidārīkṣīroda N kṛsarapāyasapiṇḍaṃkṛsarapāyasapiṇḍaṃH
?
pāyasapiṇḍaṃ
N dhārayetH kṣārayet N
kākolīkṣīravidārīkvāthaṃ śarkkarāyuktam pāyayet |
madhūkapuṣpakāśmaryaphalakvātham phānitayuktam vā candanapayasyākalkaṃ
yonyān dhārayet | nimbagairikakaṣāyam ācamanaṃ || śleṣmātmake
bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyam pāyayet | kṣīravṛkṣaprabālakalkam vā |
tindukakapithaśalāṭucūrṇṇam vā kṣaudreṇa lehayet | sarjjadhavakalkaṃ
yonyān dhārayet | lodhratindukakaṣāyam ācamanaṃ ||
[3.2.10.add7]
kākolīkṣīravidārīkvāthaṃH kākolīkṣīravidārītkāthaṃ N pāyayetNpcH pāyayeyot Nac madhūkapuṣpakāśmaryaphalakvāthammadhūkapuṣpakāsmaryaphalakvāthaṃN madhukapuṣpa-kāśmaryaphalakvātham H phānitayuktam vāphānitayuktam vāH phāṇitayuktaṃ N yonyānyonyānH om. N dhārayetH pāyayet N nimbagairikakaṣāyamH nigvaraurikakaṣāyam N ācamanaṃH acimanaṃ N bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyamH bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣā? N pāyayetpā-yayetH yayet N tindukakapithaśalāṭucūrṇṇam vātindukakapithaśalāṭucūrṇṇam vāH tindukakapitthasalāducūrṇṇam vā N sarjjadhavakalkaṃH sarjathavakalkaṃ N dhārayetH vārayet N lodhratindukakaṣāyamem. lodhratindukaṣāyam N lādhratindukakaṣāyam H
granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃ śvetasurasām prayacchet |
kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyān dhārayet | teṣām eva kaṣāyam ācamanaṃ ||
[3.2.10.add8]
kuṇapākhye mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣāyaṃ pāyayet ||
kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vā śarkkarāyuktaṃ || pūyābhe vā tad eva
prayacchet |
[3.2.10.add9]
khadirārjjunakalkaṃ yonyāṃ hārayet | tayor eva kaṣāyam ācamanaṃ ||
krimijāte vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyam pāyayet |
[3.2.10.add10]
kṣaudrayuktaṃ surāṣṭāṣṭrārocanākalkam bhadraśriyakalkaṃ yonyān dhāryet |
tayor eva kaṣāyam ācamanam bhavati ||
[3.2.10.add11]
bhavati cātra ||
vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye |
vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye |
[cf. 1938 ed. 3.2.12cd]
em. strīṇāṃ snehādiyuktānāṃ catasṛṣv ārtavārtiṣu A
kuryāt kalkam picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca ||
[cf. 1938 ed. 3.2.13cd]
durggandhapūtisaṃkāśe majjābhe vāpi śoṇite |
[cf. 1938 ed. 3.2.14cd]
pibed bhadraśriyakvāthañ candanakvātham eva vā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.15ab]
em. śukradoṣaharāṇāṃ ca yathāsvam avacāraṇam A
granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca |
[cf. 1938 ed. 3.2.14ab]
em. yogānāṃ śuddhikaraṇaṃ śeṣāsv apy ārtavārtiṣu |
annaṃ śāliyavaṃ madyaṃ hitaṃ māṃsaṃ ca pittalam A
annaṃ śāliyavaṃ madyaṃ hitaṃ māṃsaṃ ca pittalam A
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.24]
aduṣṭaśukraḥANH duṣṭaśukaś L śuddhārtavāśuddhārtavāmśuddhārttavāmem. śuddhārtavā ca A śuddhārttavāmśuddhārtavāmśuddhārttavām NHL
We emend against all the manuscript witnesses. MS H adds a Newa comma after ṛtau in the next section, suggesting that the scribe thought that was the start of a new section of text.
We emend against all the manuscript witnesses. MS H adds a Newa comma after ṛtau in the next section, suggesting that the scribe thought that was the start of a new section of text.
ṛtau prathama divasāt prabhṛti brahmacāriṇī
snānānulepanālaṅkāra vilekhana virahitā
divāsvapnāñjanāśru pātābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śravaṇāyāsam pariharet |
kiṃ kāraṇaṃ | divā svapatyā badhiraḥ | añjanād andhaḥ | rodanād vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ | tailābhyaṅgāt kuṣṭhī | nakhāvakarttanāt kunakhaḥ | pralepanāt khalatiḥ | mārutāyāsasevanād unmatto garbhbho bhavatīty evam etān pariharet ||
darbha saṃstaraṇa śāyinīṃ karatala śarāva parṇṇānām anyatama bhojinīṃ haviṣyaṃ tryahaṃ bharttā rakṣet | tataḥ śuddhasnātān tu caturthyām anāhata vastravāsinīm alaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvasti vācanām bharttāran darśayed |
api tat kasya hetoḥ ||
kiṃ kāraṇaṃ | divā svapatyā badhiraḥ | añjanād andhaḥ | rodanād vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ | tailābhyaṅgāt kuṣṭhī | nakhāvakarttanāt kunakhaḥ | pralepanāt khalatiḥ | mārutāyāsasevanād unmatto garbhbho bhavatīty evam etān pariharet ||
darbha saṃstaraṇa śāyinīṃ karatala śarāva parṇṇānām anyatama bhojinīṃ haviṣyaṃ tryahaṃ bharttā rakṣet | tataḥ śuddhasnātān tu caturthyām anāhata vastravāsinīm alaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvasti vācanām bharttāran darśayed |
api tat kasya hetoḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.25]
prathamadivasātprathama divasāt𑑍 prathama divasātprathama divasāt_AHL …thamadivasāt N brahmacāriṇīN brahmacāri A brahmacāriṇīṃ H brahmacā L snānānulepanālaṅkāravilekhanavirahitāem. ṇī A snānanulepanāṅgalaṅkāravilekhakhanavirahitā Nac snānanulepanālaṅkāravilekhanavirahitā Npc snānānulepanālaṅkāravilekhanavirahitān H om. L divāsvapnāñjanāśrupātābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāyāsamem. divāsvapnāñjanāśrupātasnānānulepanābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāvalekhanānilāyāsān A divāsvapnāṃjanāśrūpātābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāyāsam N divāsvapnāñjanāśrupātābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāyāsām H om. L pariharet | kiṃpariharet kiṅANH ri L kāraṇaṃANH om. L divāANH om. L svapatyāH svapantyāḥ svā A svapantyā N ṇīm_ L badhiraḥN paśīlaḥ A om. HL añjanād andhaḥA ajerād andhaḥ N om. HL rodanādrodanādAN om. HL vikṛtadṛṣṭiḥANH om. L snānānulepanādANH snānānulepa L duḥśīlaḥNH duḥ A om. L tailābhyaṅgātem. khaśīlaḥ , tailābhyaṅgāt A tailābhyaṅgā N vadhiraḥ | añjanād andhaḥ | rodanād tailābhyaṅgāt H om. L kuṣṭhīANH om. L nakhāvakarttanātnakhāvakarttanātjpegNH nakhāpakartanāt A om. L kunakhaḥNH kunakhī, pradhāvanāc cañcalaḥ, hasanāc chyāvadantauṣṭhatālujihvaḥ A nā L pralepanātH pralāpī cātikathanāt , atiśabdaśravaṇād badhiraḥ, avalekhanāt A pralekhanā? N laṃkārāvalekhanarahitāṃ darbhasaṃstaraśāyinim L khalatiḥAH ?lati N om. L mārutāyāsasevanād unmattoA mārutoyāṣasevanād unmatto N mārutāyāsasevanād utmatto H om. L garbhbhoH garbho AN om. L bhavatītyANH om. L evamANH om. L etān pariharetA etām pariharet NH om. L darbhasaṃstaraṇaśāyinīṃem. darbhasaṃstaraśāyinīṃ A darbhasaṃstaraṃśārpinī N darbhbhasaṃstaraṇaśāyinīṃ H om. L karatalaśarāvaparṇṇānāmkaratala śarāva parṇṇānāmH karatalaśarāvaparṇā A karatalasarovaparṇṇānām N karatalaśarāvaparṇāv L anyatamabhojinīṃanyatama bhojinīṃNH nyatamabhojinīṃ A yannyatamabhojinim L haviṣyaṃhaviṣyanhaviṣyaṃANH bhaviṣya L tryahaṃNHL tryahaṃ ca A bharttābhartāNHL bhartuḥ A rakṣetNH saṃrakṣet A raṣite L śuddhasnātān tuśuddhasnātāñNH śuddhasnātāṃśuddhasnātāñ AL caturthyāmcaturtthyāmNHL caturthe ' A anāhatavastravāsinīmanāhata vastravāsinīmanāhata vastravāsinīmNH hany ahatavāsaḥsa A hatavāsinam L alaṅkṛtāṃalaṃkṛtāṃNHL malaṅkṛtāṃ A kṛtamaṅgalasvastivācanāmkṛtamaṅgalasvasti vācanāṃkṛtamaṅgalasvasti vācanāmAH kṛtamaṅgalaṃ svastivācanām N kṛtamaṃgalasvastivācakāṃ L bharttāranbhartāraṃbharttāranAHL bhartur N darśayed | apidarśayed apidarśayed| apidarśayet | apiNHL darśayet A
We emend from etām to the vulgate's etān for sense.
We emend from etām to the vulgate's etān for sense.
bhavati cātra ||
pūrvvam paśyed ṛtusnātā yādṛśan naram aṅganā |
tādṛśañ janayet putram bharttāran darśayet tataḥ ||
pūrvvam paśyed ṛtusnātā yādṛśan naram aṅganā |
tādṛśañ janayet putram bharttāran darśayet tataḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.26]
tato vidheyaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret |
karmānte ca kramaṃ hy etam avekṣyeta vicakṣaṇaḥ ||
karmānte ca kramaṃ hy etam avekṣyeta vicakṣaṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.27]
tato 'parāhṇe pumān sarppiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam abhiprāśya māsaṃ
brahmacārī tailamāṣottāhārān nārīm upagacched rātrau sāmabhir
abhiviśvāsya vikalpyam evaṃ caturthyāṃ ṣāṣṭhyām aṣṭamyān daśamyāṃ
dvādaśyāñ copeyād |
[cf. 1938 ed. 3.2.28]
'parāhṇeparāhṇeANH parāhṇe ca L pumānHL pumān māsaṃ brahmacārī sarpiḥsnigdhaḥ A ṣumāṃ N sarppiḥkṣīrābhyāṃsarpiḥkṣīrābhyāṃANH sarppikṣīrābhyām L abhiprāśyaabhiprāśyaHL bhu A abhiprāś N māsaṃmāsamHL ktvā māsaṃ A yam āsam N brahmacārīNHL brahmacāriṇīṃ A tailamāṣottāhārāntailamāṣottarāhārānem. tailasnigdhāṃ tailamāṣottarāhārāṃ A tailamāṣottarāhārāntailamāṣottarāhārān NH tailamāṣottarān L upagacchedupeyātNH upeyādupeyāt AL sāmabhirNH sāmādibhir A sāma L abhiviśvāsyaabhiviśvāsyaANH bhir viśvāsyā L vikalpyamN vikalpyai A vikalpam H saṃkalpya L evaṃevañNH vaṃ A om. L caturthyāṃcaturthyāṃANH ca evam L ṣāṣṭhyāmṣaṣṭhyāmH ṣaṣṭhyāmṣaṣṭhyām ALN aṣṭamyānaṣṭamyāṃAHL aṣṭa N daśamyāṃAHL m N dvādaśyāñdvādaśyāṃAHL om. N copeyādcopeyā-dH copeyād iti putrakāmaḥ A yān ?|jpeg copeyād N vopeyāt L
Witness N inserts a misplaced folio at this point, image A 1267_11_67.jpg, covering SS.3.2.22bis, 23, 33, 34, 35, 30.
Witness N inserts a misplaced folio at this point, image A 1267_11_67.jpg, covering SS.3.2.22bis, 23, 33, 34, 35, 30.
em. eṣūttarottaraṃ vidyād āyur ārogyam eva ca |
prajāsaubhāgyam aiśvaryaṃ balaṃ ca divaseṣu vai A
prajāsaubhāgyam aiśvaryaṃ balaṃ ca divaseṣu vai A
em. ataḥ paraṃ pañcamyāṃ saptamyāṃ navamyām ekādaśyāṃ ca strīkāmaḥ; trayodaśīprabhṛtayo nindyāḥ A
em. tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanam anāyuṣyaṃ puṃsāṃ bhavati, yaś ca tatrādhīyate garbhaḥ sa prasavamāno vimucyate ; dvitīye 'py evaṃ sūtikāgṛhe vā; tṛtīye 'py evam asampūrṇāṅgo 'lpāyur vā bhavati; caturthe tu sampūrṇāṅgo dīrghāyuś ca bhavati | na ca pravartamāne rakte bījaṃ praviṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati, yathā nadyāṃ pratisrotaḥ plāvidravyaṃ prakṣiptaṃ pratinivartate nordhvaṃ gacchati tadvad etad draṣṭavyam | tasmān niyamavatīṃ trirātraṃ pariharet A
ataḥ paraṃ māsād upeyāl |
[cf. 1938 ed. 3.2.31b]
labdhagarbhā teṣv evāhaḥsu
lakṣmaṇā vaṭa śuṅgā sahadevā viśva devānām anyatamam abhiṣūyāt | trīṃś caturo vā
bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na cainan
niṣṭhīved iti ||
[cf. 1938 ed. 3.2.32]
labdhagarbhā teṣv
labdha garbha nni va ca | teṣv
labdha garbha nni va ca | teṣvem. labdhagarbhāyāś caiteṣv A labdhagarbhanni va ca teṣv
labdha garbha nni va ca | teṣv
labdha garbha nni va ca | teṣv NH labdhagarbhānna caiveteṣv L evāhaḥsuevāhassuNH ahaḥsuahassu AL lakṣmaṇāvaṭaśuṅgāsahadevāviśvadevānāmlakṣmaṇā vaṭa śuṅgā sahadevā viśva devānāmlakṣmaṇā vaṭa śuṃgā sahadevā viśva devānāmHL lakṣmaṇāvaṭaśuṅgasahadevāviśvadevānām A lakṣmaṇāvaṭaśuṅgāsahasudevāviśvadevānām N anyatamamanyatamamanyatamaṃNHL anyatamāṃ A abhiṣūyāt | trīṃśH kṣīreṇābhiṣutya trīṃś A abhiṣūyāt | triṃś N abhiṣuya trīṃś L putrakāmāyaiNHL putra A vāmeNHL om. A strīkāmāyai naNHL kāmāyai , na A cainanNH ca tān A caivetan L niṣṭhīved iti
niṣṭhīved iti
NH niṣṭhīvet A niṣṭhīved iti bhātakā L
Witness N is faint and written close to the abraded top of the folio so that superscript vowels are uncertain. Witness H has a scribal correction of the vowel i. The reading adopted here, with a feminine sentence subject, is neither the Nepalese nor the vulgate and is almost certainly unoriginal. Without further evidence it is not possible to recover the oldest reading.
Witness N is faint and written close to the abraded top of the folio so that superscript vowels are uncertain. Witness H has a scribal correction of the vowel i. The reading adopted here, with a feminine sentence subject, is neither the Nepalese nor the vulgate and is almost certainly unoriginal. Without further evidence it is not possible to recover the oldest reading.
em. yojayec chukradoṣārtaṃ samyag uttarabastinā A
ślokāḥ ||
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca |
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca |
[cf. 1938 ed. 3.2.11cd]
śukram icchanti kecit tu kṣaudratailasamaprabham ||
[cf. 1938 ed. 3.2.12ab]
śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamaṃ |
tad ārtavam praśansanti yac ca na virajyate ||
tad ārtavam praśansanti yac ca na virajyate ||
[cf. 1938 ed. 3.2.17]
tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api |
asṛgdaram vijānīyād raktalakṣaṇalakṣitaṃ ||
asṛgdaram vijānīyād raktalakṣaṇalakṣitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.18]
tad evātiprasaṅgenatad evātiprasaṃgenaANH tad evatiprasaṃgena L pravṛttampravṛttamAHL pravṛtta N anṛtāvAH nanṛtāv N annṛtāv L asṛgdaram
asṛgdaraṃAHL
asṛgharaṃ N vijānīyādvijānīyātHL vijānīyād ato 'nyad A vijānīyād rak N raktalakṣaṇalakṣitaṃraktalakṣaṇalakṣitamHL raktalakṣaṇāt A ṣaktalakṣathalakṣitaṃ N
asṛgdaraṃAHL
asṛgharaṃ N vijānīyādvijānīyātHL vijānīyād ato 'nyad A vijānīyād rak N raktalakṣaṇalakṣitaṃraktalakṣaṇalakṣitamHL raktalakṣaṇāt A ṣaktalakṣathalakṣitaṃ N
asṛgdaraṃ bhavet sarvvan sāṅgamarddan savedanaṃ |
atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā ||
atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.19]
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvan tandrā rogāś ca vātajāḥ |
taruṇyā hitasevinyās tad alpopadravam bhavet ||
taruṇyā hitasevinyās tad alpopadravam bhavet ||
[cf. 1938 ed. 3.2.20]
em. raktapittavidhānena yathāvat samupācaret A
doṣair āvṛtamārggatvād ārttavan naśyati striyāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.2.21cd]
tatra māṃsa kulatthāmla tilamāṣasurā hitāḥ ||
pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktañ ca bhojane |
pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktañ ca bhojane |
[cf. 1938 ed. 3.2.22]
kṣīṇam prāgīritaṃ raktaṃ salakṣa-ṇacikitsitaṃ ||
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat |
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat |
[cf. 1938 ed. 3.2.23]
dhruvañ caturṇṇāṃ sānnidhye garbhbhaḥ syād vidhipūrvvakaḥ ||
kṣettrabījodakatṛṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā ||
kṣettrabījodakatṛṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.33]
dhruvañdhruvaṃdhruvanAHL dhrūvam N caturṇṇāṃcaturṇāṃAH caturṇṇā N trayāṇāṃ L sānnidhye garbhbhaḥH sānnidhyād garbhaḥ A sāniṇyagarbhaṃ N sānniddhyāt garbha L vidhipūrvvakaḥvidhipūrvakaḥNH vidhipūrvakamvidhipūrvakam AL kṣettrabījodakatṛṇāṃ
kṣettrabījodakatṛṇāṃH
ṛtukṣetrāmbubījānāṃ A
kṣatrabījodakarkkunāt N
kṣetrambījodakādīrāṃ L sāmagryād aṅkuroAH sāmagryād aṃjju N sānniddhyād aṅkuro L yathāyathāAHL om. N
kṣettrabījodakatṛṇāṃH
ṛtukṣetrāmbubījānāṃ A
kṣatrabījodakarkkunāt N
kṣetrambījodakādīrāṃ L sāmagryād aṅkuroAH sāmagryād aṃjju N sānniddhyād aṅkuro L yathāyathāAHL om. N
evaṃ jātā rūpavanto mahāsattvāś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.34]
rūpavantorūpavantaḥAH rūpavattā N rūpāvanto L mahāsattvāśmahāsatvāśHL sattvavantaś A mahāsandhāś N bhavanty ṛṇapramoktāras
bhavanty ṛṇapramoktārasH
bhavanty ṛṇasya moktāraḥ A bhavanty āṇapramoktāraḥ
bhavanty āṇapramoktāraḥ
bhavanty āṇapramoktāras NL saputrāḥNH satputrāḥ AL putriṇāṃputriṇāṃNH putriṇe A putriṇā L
bhavanty ṛṇapramoktārasH
bhavanty ṛṇasya moktāraḥ A bhavanty āṇapramoktāraḥ
bhavanty āṇapramoktāraḥ
bhavanty āṇapramoktāras NL saputrāḥNH satputrāḥ AL putriṇāṃputriṇāṃNH putriṇe A putriṇā L
tatra tejodhātur varṇṇānām prabhavaḥ iti kṛtvā yadā garbhotpattāv
apāndhātuprāyam āhāram bhavati tadā garbhbhasya gauratvaṃ | pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇatvaṃ |
pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ śyāmatvaṃ | yādṛdvarṇṇam āhāram upasevate
garbhbhiṇī tadvarṇṇaḥ prasavo bhavatīty eke bhāṣante | yathā
kṛṣṇapītaśvetāsu bhūmiṣu sarppa vṛścika galagoḍikādayaḥ satvāḥ
kṛṣṇapītaśvetā iti || tatra dṛṣṭibhāgam
apratipannan tejodhātur jjātyandhaṃ karoti | tad eva raktānugataṃ
raktākṣaṃ | śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ | pittānugatam piṅgākṣaṃ |
vātānugatam vikṛtākṣaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.35]
tejodhāturAH tejodhātu NL varṇṇānāmvarṇānāṃvarṇṇānāṃANH varṇānāma L itiNHL om. A kṛtvāNHL sa A yadāANH dayā L garbhotpattāvAN garbbhotpattāv apā H garbhotoattāv L apāndhātuprāyamN abdhātuprāyo AL abdhātuprāyam H āhāramNH om. AL garbhbhasyaH garbhaṃ A garbhasya NL gauratvaṃNH gauraṃ ka A gauravaṃ ka L pṛthivīdhātuprāyaḥpṛthivīdhātuprāyaḥNH roti, pṛthivīdhātuprāyaḥ A roti | pṛthivīdhātuḥ prāyaḥ L kṛṣṇatvaṃNH kṛṣṇaṃ A om. L pṛthivyākāśadhātuprāyaḥpṛthivyākāśadhātuprāyaḥNH pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ kṛṣṇaśyāmaṃ, toyākāśadhātuprāyo A kāḻabaṃ pṛthivyākāśatoyadhātuḥ prāya Lac kāḻabaṃ pṛthivyākāśatoyadhātuḥ prā Lpc śyāmatvaṃNH gauraśyāmam A syaśyāmatvam Lac ya śyāmatvam Lpc yādṛdvarṇṇam‘yādṛgvarṇamyādṛgvarṇṇamem. yādṛgvarṇam‘yādṛgvarṇamyādṛgvarṇṇam AN yādṛkvarṇṇam H vādṛśavarṇṇaṃ L āhāramANH annam L upasevateAHL upaseveta N garbhbhiṇīH garbhiṇī ANL tadvarṇṇaḥNH tādṛgvarṇa A tādṛkavarṇṇaṃ L prasavoprasavoH prasavā A
prasa
N prasū L bhavatītyH bhavati’ ity A …tīty N ta ity L yathāH om. AL yadhā N kṛṣṇapītaśvetāsu bhūmiṣukṛṣṇapītaśvetāsubhūmiṣukṛṣṇapītasvetāsu bhūmiṣuNH om. AL sarppavṛścikagalagoḍikādayaḥsarpa vṛścika galagoḍikādayaḥtext_breaks_offN om. AL sa𑑎rppavṛścikagalagoṇḍikādayaḥ H satvāḥ kṛṣṇapītaśvetā iti || tatrasatvāḥ kṛṣṇapītasvetā iti || tatraH tatra AL om. N dṛṣṭibhāgamdṛṣṭibhāgaṃAHL om. N apratipannanapratipannaṃAH om. N pratipannas L tejodhāturtejodhāturHL tejo A om. N jjātyandhaṃjātyandhaṃAHL om. N karotiAHL om. N tad evaAH om. N sa eva L raktānugataṃAH om. N raktānugato L raktākṣaṃraktākṣaṃHL raktākṣaṃ, pittānugataṃ piṅgākṣaṃ A om. N śleṣmānugataṃśleṣmānugataṃAH om. N śleṣmānugataḥ L śuklākṣaṃHL śuklā A om. N pittānugatamH om. AN pittānugataḥ L piṅgākṣaṃpiṃgākṣaṃHL kṣaṃ A om. N vātānugatamvātānugataṃAH om. N vātānugato L vikṛtākṣaṃH vikṛtākṣam iti A om. N vikṛtākṣam iti bhakaḥ L
Note the slightly unusual form apān-dhātu-prāyam with the inflected genitive pl. of the first member of the compound (Whitney 1250e).galagoṇḍikādayaḥ in witness H is likely to be a variant pronunciation rather than a scribal error.Witness N breaks off at this point and is unavailable for the remainder of the Suśrutasaṃhitā.
Note the slightly unusual form apān-dhātu-prāyam with the inflected genitive pl. of the first member of the compound (Whitney 1250e).galagoṇḍikādayaḥ in witness H is likely to be a variant pronunciation rather than a scribal error.Witness N breaks off at this point and is unavailable for the remainder of the Suśrutasaṃhitā.
bhavanti cātra ||
viśuddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
jāyete nayane tasya nimne kṛṣṇe 'site tathā ||
viśuddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
jāyete nayane tasya nimne kṛṣṇe 'site tathā ||
[3.2.35.1]
pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmmalaṃ yāti locane |
haripiṅglasamjñā vai jāyete tasya locane ||
haripiṅglasamjñā vai jāyete tasya locane ||
[3.2.35.2]
vinirddhūtamalaḥ śleṣmā yadā vrajati locane |
tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale ||
tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale ||
[3.2.35.3]
raktaṅ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati locane ||
kapotanīle nayane rakte vā jāyete nṛṇāṃ ||
kapotanīle nayane rakte vā jāyete nṛṇāṃ ||
[3.2.35.4]
ghṛtakumbho yathā hy agnim āśritaḥ pravilīyate |
prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt ||
prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt ||
[cf. 1938 ed. 3.2.36]
bīje tu vāyunā bhinne dvau jīvau kukṣim āgatau |
yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau ||
yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau ||
[cf. 1938 ed. 3.2.37]
miśrībhāve yadā puṃso retas subahunirmmalaṃ |
tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ ||
tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ ||
[3.2.37.1]
miśrībhāve striyāś caiva bahuśukraṃ yadā bhavet |
kanyādvayan tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ ||
kanyādvayan tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ ||
[3.2.37.2]
āsekyo nāma bhavati strīpuṃsor alpabījayoḥ ||
sa śuklaṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ ||
sa śuklaṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.38]
yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ ||
sa yoniśephasor ggandham āghrāya labhate balam ||
sa yoniśephasor ggandham āghrāya labhate balam ||
[cf. 1938 ed. 3.2.39]
sve gude brahmacaryād yaḥ strīṣu svāsu pravartate |
kumbhīkaḥ sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu cāparaṃ ||
kumbhīkaḥ sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu cāparaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.40]
dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāyāya pravarttate |
īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañcamaṃ ||
īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañcamaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.41]
kaumāryāṃ yas tv ṛtau mohād aṅganeva pravartate |
tatra strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
tatra strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.42]
ṛtau puruṣavac cāpi yadi yoṣit prapadyate |
tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||
tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.43]
āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā |
saśukrakās tv amī jñeyā hy aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
saśukrakās tv amī jñeyā hy aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.44]
anayor vviprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahā sirā ||
harṣāt sphuṭatvam āyāti dhvajocchrāyan tato bhavet ||
harṣāt sphuṭatvam āyāti dhvajocchrāyan tato bhavet ||
[cf. 1938 ed. 3.2.45]
ākārācāracintābhir yādṛśībhiḥ samanvitau |
strīpuṃsau tu bhaveyātāṃ tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ ||
strīpuṃsau tu bhaveyātāṃ tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.46]
yadā tu nārī nārī ca maithunāyopakalpataḥ |
muñcataḥ śukram anyonyam anasthis tatra jāyate ||
muñcataḥ śukram anyonyam anasthis tatra jāyate ||
[cf. 1938 ed. 3.2.47]
em. ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunam āvahet |
ārtavaṃ vāyur ādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi A
ārtavaṃ vāyur ādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi A
em. māsi māsi vivardheta garbhiṇyā garbhalakṣaṇam |
kalalaṃ jāyate tasyā varjitaṃ paitṛkair guṇaiḥ A
kalalaṃ jāyate tasyā varjitaṃ paitṛkair guṇaiḥ A
sarppa vṛścika kuṣmāṇḍa vikṛtākṛtayas tu te |
garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśaṃ ||
garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.50]
sarppavṛścikakuṣmāṇḍavikṛtākṛtayas tu tesarppa vṛścika kuṣmāṇḍa vikṛtākṛtayas tu teH sarpavṛścikakūṣmāṇḍavikṛtākṛtayaś ca ye A sarpavṛścikakūṃbhāṇḍavikṛtāvikṛtaāyas tu ye Lac sarpavṛścikakūṃbhāṇḍavikṛtākṛtayas tu ye Lpc garbhbhā
garbhbhāH
garbhās tv ete A
garbhās tv etā L evamvidhāśH striyāś A strīyaś L cānye jñeyāḥH caiva jñeyāḥ AL
garbhbhāH
garbhās tv ete A
garbhās tv etā L evamvidhāśH striyāś A strīyaś L cānye jñeyāḥH caiva jñeyāḥ AL
garbhbho vātaprakopeṇa dauhṛdena vimānitaḥ |
bhavet kubjo 'thavā kūniḥ paṅgur mmūko 'tha mirmmiṇaḥ ||
bhavet kubjo 'thavā kūniḥ paṅgur mmūko 'tha mirmmiṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.51]
mātāpitror anācārād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ |
vātādīnām prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt ||
vātādīnām prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt ||
[cf. 1938 ed. 3.2.52]
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya ca |
vātamūtrapurīṣāṇi na garbhbhasthaḥ karoti ha ||
vātamūtrapurīṣāṇi na garbhbhasthaḥ karoti ha ||
[cf. 1938 ed. 3.2.53]
jarāyunā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite |
vāyor ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ praroditi ||
vāyor ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ praroditi ||
[cf. 1938 ed. 3.2.54]
niśvāsocchvāsa saṃkṣobha svapnāṅ garbhbho 'tha
gacchati |
mātur nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbhavān ||
mātur nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbhavān ||
[cf. 1938 ed. 3.2.55]
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau |
taleṣv asaṃbhavo yac ca romnām etat svabhāvataḥ ||
taleṣv asaṃbhavo yac ca romnām etat svabhāvataḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.56]
bhāvitāḥ pūrvvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
bhavanti sattva bahulāḥ pūrvvajātismarā narāḥ ||
bhavanti sattva bahulāḥ pūrvvajātismarā narāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.57]
bhāvitāḥAL bhāvitā H sattvabahulāḥsatva bahulāḥL sattvabhūyiṣṭhāḥ A sttānabahulāḥ H pūrvvajātismarāpūrvajātismarāpūrvvajātismarāAH purojātismarā L
Witness H has a strange conjunct consonant after bhavanti, followed by na. The whole looks like sttāna, which is not visually similar to sattva. We have followed witness L, which at least make good sense.
Witness H has a strange conjunct consonant after bhavanti, followed by na. The whole looks like sttāna, which is not visually similar to sattva. We have followed witness L, which at least make good sense.
[Adhyāya 3]
athāto garbbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
saumyaṃ śukram ārttavam āgneyam itareṣām apy atra bhūtānāṃ sānnidhyam
asty aṇunā viśeṣeṇa parasparopakārāt parasparānupraveśāc ca ||
[cf. 1938 ed. 3.3.3]
ārttavamārtavamAH āgneyam L āgneyamAH ārttavam L apyAH atra py L aṇunāA anunā H aṇatranām L parasparopakārātHL parasparopakārāt (parasparānugrahāt,) A
In both Nepalese witnesses, the dental na in anunā is unambiguous, but we have to emend to the retroflex for grammar and sense. In Suśrutasaṃhitā sūtrasthāna 14.16, a similar phrase, aṇunā viśeṣeṇa- has the retroflex in the witnesses K and N, so the emendation is certain.
In both Nepalese witnesses, the dental na in anunā is unambiguous, but we have to emend to the retroflex for grammar and sense. In Suśrutasaṃhitā sūtrasthāna 14.16, a similar phrase, aṇunā viśeṣeṇa- has the retroflex in the witnesses K and N, so the emendation is certain.
tatra dampatyoḥ samprayoge tejaḥ śarīrād vāyus samīrayati | tatra
tejonila sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim abhiprapadyate |
saṃsṛjyate cārttavena | tato 'gnīṣomasaṃyogāt saṃsṛjyamāno garbbhāśayam
anuprapadyate | kṣettrajñaś cetayitā spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā
rasayitā puruṣo gantā sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ādya āyur ity evam
ādibhiḥ paryāyavācakair nnāmabhir abhidhīyate | daivasaṃyogād akṣayo
'vyayo 'cintyo bhūtātmā sattvarajastamobhir ddevāsurair aparaiś ca saha
bhāvair vvāyunā preryamāṇo garbbhāśayam anupraviśati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.4]
tatraAH tat tu L dampatyoḥH strīpuṃsayoḥ A śukam strīpuṃsayos L samprayogesaṃprayogeHL saṃyoge A tejaḥAH om. L śarīrādAH om. L vāyusvāyurAH om. L samīrayatiH udīrayati A om. L tatraH tatas A om. L tejonilasannipātāctejonila sannipātāctejo'nila sannipātācAH om. L chukraṃAH om. L cyutaṃAH om. L yonimAH om. L abhiprapadyateH abhipratipadyate A om. L saṃsṛjyateAH om. L cārttavenacārtavenaAH om. L tatoAH om. L 'gnīṣomasaṃyogātAH om. L saṃsṛjyamānoAH om. L garbbhāśayamgarbhāśayamgarbbhāsayamAH om. L anuprapadyateH anupratipadyate A om. L kṣettrajñaśkṣetrajñoAH om. L cetayitāH vedayitā A om. L spraṣṭāspraṣṭāAH om. L ghrātāAH om. L draṣṭāAH om. L śrotāAH om. L rasayitāAH om. L puruṣopuruṣaḥAH om. L gantāH sraṣṭā gantā A yonau ra L sākṣīAH om. L dhātāAH om. L vaktā yaḥ koAH ja L 'sāvAH sā L ādyaH om. A vrisu L āyurH om. A ṣ L ityAH om. L evamAH ṭam L ādibhiḥAH om. L paryāyavācakairAH om. L nnāmabhirnāmabhirAH om. L abhidhīyateAH om. L daivasaṃyogād akṣayodaivasaṃyogād akṣayoAH anvakṣam L 'vyayoAH eva L 'cintyocintyoAH om. L bhūtātmāH bhūtātmanā A bhūtātmanā ca L sattvarajastamobhirsatvarajastamobhirH sahānvakṣaṃ sattvarajastamobhir A saha bhūtvā satvarajastamobhir L ddevāsurairddevāsurairHL daivāsurair A sahaH om. AL preryamāṇoH bhipreryamāṇo A bhipreryyamāṇaṃ L anupraviśatiH anupraviśyāvatiṣṭhate A āt_myāvatiṣṭhate L
tatra śukrabāhulyāt pumān ārttavabāhulyāt strī sāmyād ubhayor napuṃsakaṃ
||
[cf. 1938 ed. 3.3.5]
tatra ṛtudvādaśarātraṃ bhavati |
[cf. 1938 ed. 3.3.6ab]
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanam anāyuṣyam puṃso bhavati
| yac ca tatrādhīyate garbbhaḥ
saprasavato vipadyate | †dvitīye ????gṛhe
vipadyate† | tṛtīye 'py evam asampūrṇṇo 'ṅgo 'lpāyuś ca bhavati | tasmāt
trirātram pariharet | na ca pravarttati raktabījaṃ pradiṣṭaṃ guṇakaraṃ
bhavati | yathā nadyām †pratisrotasi????ci†dravyaṃ pratikṣiptaṃ na pratinivarttate | tadvad bījaṃ draṣṭavyan |
tasmāt trirātran niyamavantīm pariharet | tatra ṛtudvādaśarātran
dṛṣṭvānārttavā bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.6.1]
adṛṣṭārttavās tā eke bhāṣante ||
[cf. 1938 ed. 3.3.6cd]
bhavati cātra ||
dine vyatīte niyamaṃ saṃkucaty ambujaṃ yathā |
ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃkucatis tathā ||
dine vyatīte niyamaṃ saṃkucaty ambujaṃ yathā |
ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃkucatis tathā ||
[cf. 1938 ed. 3.3.9]
pīnaprasannavadanām praklinnātmamukhadvijāṃ |
narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajām ||
narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajām ||
[cf. 1938 ed. 3.3.7]
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru jaghana sphicāṃ ||
harṣautsukyaparāṃś caiva vidyād ṛtumatīṃ striyam ||
harṣautsukyaparāṃś caiva vidyād ṛtumatīṃ striyam ||
[cf. 1938 ed. 3.3.8]
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ yad āgataṃ ||
īṣatkṛṣṇam vigandhañ ca vāyur yonimukhan nayet ||
īṣatkṛṣṇam vigandhañ ca vāyur yonimukhan nayet ||
[cf. 1938 ed. 3.3.10]
tad varṣād dvādaśāt kāle varttamānam asṛk punaḥ |
jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate ||
jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.11]
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā |
puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||
puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||
[cf. 1938 ed. 3.3.12]
tatra sadyo gṛhītagarbbhāyāḥ śramo glāniḥ pipāsā
sakthi sadanam āṭopaḥ śukraśoṇitayor anubandhaḥ
kharasphuraṇaṃ yonyāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.13]
sadyogṛhītagarbbhāyāḥsadyo gṛhītadigital_image !--dscn3143 fol 165 (2nd half)--garbbhāyāḥH sadyogṛhītagarbhāyā liṅgāni A sadyograhītagarbhāyāḥ L glāniḥAH rgāniḥ L sakthisadanamsakthi sadanaṃsakthi sadanamAH sakthisīdanam L āṭopaḥH om. A āṭopa L śukraśoṇitayorAH śukaśoṇitayor L anubandhaḥH avabandhaḥ A ananubandhaḥ L kharasphuraṇaṃH sphuraṇaṃ ca A gurutā sphuraṇañ ca L yonyāḥH yoneḥ A yonyā bhavanti L
bhavati cātra ||
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamas tathā |
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamas tathā |
[cf. 1938 ed. 3.3.14ab]
em. akṣipakṣmāṇi cāpy asyāḥ saṃmīlyante viśeṣataḥ A
em. akāmataś chardayati gandhād udvijate śubhāt A
prasekaḥ sadanañ cāpi garbbhiṇyā liṅgam ucyate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.15cd]
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyaṃ vyāyāmam atikarśanaṃ divāsvapnaṃ
rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇam bhayam utkaṭakāsanañ caikāntataḥ
snehādikramaṃ śoṇitamokṣaṇañ cākāle na seveta |
[cf. 1938 ed. 3.3.16]
tataḥHL tadā A eva caHL om. A atikarśanaṃem. atitarpaṇam atikarśanaṃ A atikarṣaṇaṃ H apakar L divāsvapnaṃAH om. L rātrijāgaraṇaṃAH om. L śokaṃAH om. L yānārohaṇamyānārohaṇaṃAH om. L bhayamAH om. L utkaṭakāsanañutkaṭakāsanañH utkuṭukāsanaṃ A śanam L caikāntataḥAH om. L snehādikramaṃHL snehādikriyāṃ A śoṇitamokṣaṇañśoṇitamokṣaṇaṃAH śoṇitamokṣa L cākāleAH om. L naem. vegavidhāraṇaṃ ca na A
nā
H ṇañ ca | na L
We emend atikarṣaṇaṃ in witness H for sense and because of the instability of ṣa and ṇa in H.
We emend atikarṣaṇaṃ in witness H for sense and because of the instability of ṣa and ṇa in H.
em. doṣābhighātair garbhiṇyā yo yo bhāgaḥ prapīḍyate |
sa sa bhāgaḥ śiśos tasya garbhasthasya prapīḍyate A
sa sa bhāgaḥ śiśos tasya garbhasthasya prapīḍyate A
tatra prathame māse kalalañ jāyate ||
dvitīye śoṇitoṣṇānilaiḥ pacyamāno mahābhūtānāṃ saṃjāto ghanañ jāyate | granthir yadi pumān | strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced arbbudam bhavati ||
tṛtīye hastapādaśirasām pañca piṭakā abhinirvarttante | sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati ||
caturthe sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto bhavati ||
pañcame sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro bhavati | garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakto | kasmāt | tatsthānatvād | garbbhaś caturthe māse abhiprāyam indriyārtheṣu karoti | dvihṛdayā ca nārī bhavati nimittāny ācakṣate | dvauhṛdayavimānanāt kubjakūniṃ ṣaṇḍam vāmanavikṛtākṣam anakṣam vā nārī sutañ janayati | tasmāt sā yad icchet tat tasmai dāpayet | labdhadauhṛdā hi vīryavantaṃ cirāyuṣañ janayati ||
dvitīye śoṇitoṣṇānilaiḥ pacyamāno mahābhūtānāṃ saṃjāto ghanañ jāyate | granthir yadi pumān | strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced arbbudam bhavati ||
tṛtīye hastapādaśirasām pañca piṭakā abhinirvarttante | sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati ||
caturthe sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto bhavati ||
pañcame sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro bhavati | garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakto | kasmāt | tatsthānatvād | garbbhaś caturthe māse abhiprāyam indriyārtheṣu karoti | dvihṛdayā ca nārī bhavati nimittāny ācakṣate | dvauhṛdayavimānanāt kubjakūniṃ ṣaṇḍam vāmanavikṛtākṣam anakṣam vā nārī sutañ janayati | tasmāt sā yad icchet tat tasmai dāpayet | labdhadauhṛdā hi vīryavantaṃ cirāyuṣañ janayati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.18]
tatraAH tataḥ L māseH māsi AL kalalañkalalaṃAH kledo L śoṇitoṣṇānilaiḥH śītoṣmānilair A māsi | śītoṣṇānilair L pacyamānoH abhiprapacyamānānāṃ A abhipacyamāno L saṃjātoH saṃghāto A gha L ghanañH ghanaḥ sañ A napiṇḍas sañ L granthirH om. AL yadiAH om. L pumānH piṇḍaḥ pumān A yadi pumān_ L strīAH stri L ced arbbudamced arbudamAH ced abudan L bhavatiH iti A om. L piṭakāH piṇḍakā A piṇḍakānām L abhinirvarttanteH nirvartante A abhinirvṛ L sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś caH 'ṅgapratyaṅgavibhāgaś ca A tti aṃgapratyaṃgavibhāgaś ca L sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś caH om. AL pravyaktoH om. AL bhavatiH om. AL pañcameH om. AL sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś casarvāṃgapratyaṃgavibhāgaś caHL sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ A pravyaktataropravyaktataraḥHL pravyakto A bhavatiAH om. L garbbhahṛdapravyaktibhāvācH garbhahṛdayapravyaktibhāvāc A garbhahṛdayapravyaktihāvāc L abhivyaktoA abhivyak H abhibuddhataro L kasmātem. bhavati, kasmāt A te ? kasmāt H bhavati L tatsthānatvādtatsthānatvāt | tasmādtatsthānatvāt tasmāt_H tatsthānatvāt tasmādtatsthānatvāt | tasmādtatsthānatvāt tasmāt_ AL māseH māsy AL abhiprāyamAH ābhiprāyam L dvihṛdayā ca digital_image dscn3144 fol 166 (1st half) dvihṛdayā caH dvihṛdayāṃ cadvihṛdayāñ ca AL nārīnārīnH nārīṃnārīn AL bhavatiem. dauhṛdinīm A bhavati ? H dauhṛdi L nimittānyH om. A nīty L dvauhṛdayavimānanātem. dauhṛdavimānanāt A dvauhṛdayavimānanān H om. L kubjakūniṃem. kubjaṃ kuṇiṃ A javjakū H om. L ṣaṇḍamem. khañjaṃ jaḍaṃ A nīṃ ṣaṇḍam H om. L vāmanavikṛtākṣamH vāmanaṃ vikṛtākṣa A om. L anakṣam vāanakṣam vā H manakṣaṃ vā A om. L nārīnārīAH om. L sutañsutaṃAH om. L janayatiAH om. L tasmāt sāAH om. L yad icchetH yad yad icchet A om. L tatAH om. L tasmaiH tasyai A om. L dāpayetAH om. L labdhadauhṛdā hilabdhadauhṛdāhiAH om. L vīryavantaṃAH om. L cirāyuṣañH cirāyuṣaṃ ca A om. L janayatiH putraṃ janayati A om. L
Note the absence of sandhi between māse and abhiprāyam.
We emend H's reading abhivyakte to abhivyakto for sense and following the vulgate. MS H, our only witness to the Nepalese version at this point, is badly damaged here and while it looks as if the akṣara is kte, it is just possible that a vertical line after the character has been destroyed. The damaged portion may have supported the word bhavati
Note the absence of sandhi between māse and abhiprāyam.
We emend H's reading abhivyakte to abhivyakto for sense and following the vulgate. MS H, our only witness to the Nepalese version at this point, is badly damaged here and while it looks as if the akṣara is kte, it is just possible that a vertical line after the character has been destroyed. The damaged portion may have supported the word bhavati
bhavati cātra ||
indriyārthāṃs tu yān yāṃ sā bhoktum icchati garbbhiṇī |
garbbhābādhabhayāt tāṃs tām bhiṣag āhṛtya dāpayet ||
indriyārthāṃs tu yān yāṃ sā bhoktum icchati garbbhiṇī |
garbbhābādhabhayāt tāṃs tām bhiṣag āhṛtya dāpayet ||
[cf. 1938 ed. 3.3.19]
samprāptadauhṛdā putram prajāyeta guṇānvitaṃ |
alabdhadauhṛdā garbbhe labhate cātmani vā bhayam ||
alabdhadauhṛdā garbbhe labhate cātmani vā bhayam ||
[cf. 1938 ed. 3.3.20]
yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde yā vimānitā |
prajāyeta sutaṃ sārttin tasmin tasmin tathendriye ||
prajāyeta sutaṃ sārttin tasmin tasmin tathendriye ||
[cf. 1938 ed. 3.3.21]
rājasandarśane yasyā dauhṛdañ jāyate striyāḥ |
arthavantam mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||
arthavantam mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.22]
dukūlapaṭṭa kauṣeya bhūṣaṇādiṣu dauhṛdā |
alaṅkāraiṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||
alaṅkāraiṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.23]
āśrame saṃyatātmānaṃ dharmmaśīlaṃ prajāyate |
devatāpratimāyāṃ tu prasūte harṣadopamam ||
darśane vyāḍajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prajāyate ||
devatāpratimāyāṃ tu prasūte harṣadopamam ||
darśane vyāḍajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prajāyate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.24]
godhāmāṃsāśinī putraṃ suṣupsur mmāraṇātmakaṃ ||
gavāṃ māṃsena balinaṃ sarvvakleśasahaṃ sutaṃ |
gavāṃ māṃsena balinaṃ sarvvakleśasahaṃ sutaṃ |
[cf. 1938 ed. 3.3.25]
māhiṣe daurhṛdāc chūraṃ raktākṣaṃ lomaśaṃ sutaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.26ab]
em. varāhamāṃsāt svapnāluṃ śūraṃ sañjanayet sutam A
em. mārgād vikrāntajaṅghālaṃ sadā vanacaraṃ sutam |
sṛmarād vignamanasaṃ nityabhītaṃ ca taittirāt A
sṛmarād vignamanasaṃ nityabhītaṃ ca taittirāt A
ato 'nukteṣu yā nārīm abhidhyāyati dauhṛdam ||
śarīrāhāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati ||
śarīrāhāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.28]
karmmaṇā coditañ jantor bbhavitavyam punar bbhavet |
yathā tathā daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi ||
yathā tathā daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi ||
[cf. 1938 ed. 3.3.29]
pañcame manaḥ pratibuddhataram bhavati || ṣaṣṭhe buddhiḥ || saptame
sarvvapravyaktaṃ śarīraṃ || aṣṭame 'sthirībhavaty ojas tatra jāto na
jīvati || nairṛtabhāgadheyatvāt tato balim māṃsodanaṃ bhāgadheyan tasmai
dāpayet || navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ jāyate | ato
'nyathā vikārī bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.30]
sarvvapravyaktaṃ śarīraṃH sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataraḥ A sarvapravyaktaśarīraḥ L 'sthirībhavatysthirībhavatiA sthirībhavatysthirībhavati HL ojasojaḥAH om. L jāto naem. jātaś cen na A jāto H jātaś ca na L jīvati || nairṛtabhāgadheyatvāt tatoem. jīven nirojastvān nairṛtabhāgatvāc ca , tato A na jīvati || nairṛtabhāgadheyatvāt tato H jīven nainṛtibhāga Lac jīven nainṛ Lpc balimbaliṃAH om. L māṃsodanaṃmānsodanaṃH māṃsaudanam A om. L bhāgadheyan tasmaibhāgadheyan tasmaiH asmai A tvā Lac tibhāgat Lpc dāpayetAH t Lac vāt Lpc navamadaśamaikādaśadvādaśānāmAH navaman daśamaikādaśa | dvādaśānām L atoA atho HL 'nyathāA nyathā HL
mātus tu khalu rasavahāyān nābhyāṃ garbbhanāḍī pratibaddhā bhavati |
sāsya mātur āhārarasavīryam abhyavaharati || tenopasnehenābhivṛddhir
asya bhavati | asañjātāṅgavibhāgam api niḥṣekāt prabhṛti
sarvvaśarīrānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatīnān dhamanīnām upasnehena
jīvayati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.31]
rasavahāyānrasavahāyāṃAH garbhayarāyān L nābhyāṃ
nābhyāṃ
H nāḍyāṃ AL garbbhanāḍīgarbbhanāḍīH garbhanābhināḍī A garbhanābhināḻī L bhavati | sāsyabhavati | sāsyaH sāsya AL abhyavaharatiH abhivahati A abhivahanti L tenopasnehenābhivṛddhirtenopasnehenābhivṛddhirHL tenopasnehenāsyābhivṛddhir A asyaH om. A asya ca L bhavatiAH bhavanti L asañjātāṅgavibhāgamasañjātāṃgavibhāgamHLpc asañjātāṅgapratyaṅgapravibhāgam A asañjātāṃgabhivibhāgam Lac api niḥṣekātem. ā niṣekāt A api niḥṣekān H abhiniṣekt Lac abhiniṣekāt Lpc sarvvaśarīrānusāriṇīnāṃsarvvaśarīrānusāriṇīnāṃsarvaśarīrānusāriṇīnāṃHL sarvaśarīrāvayavānusāriṇīnāṃ A rasavahānāṃrasavahānāṃAH rasavāhinīnām_ L tiryaggatīnāntiryyaggatānānH tiryaggatānāṃtiryyaggatānān AL upasnehenaH upasneho AL
We emend the H reading niḥṣekān to the ablative, following the sense of the passage and the vulgate reading.
We emend the H reading niḥṣekān to the ablative, following the sense of the passage and the vulgate reading.
garbbhasya khalu sambhavataḥ || pūrvvaṃ śiraḥ sambhavatīty āha śaunakas
tanmūlatvāt || pradhānendriyāṇāṃ hṛdayam iti kṛtavīryaḥ buddher manasaś
ca sthānaṃ || nābhir iti pārāśaryas tato varddhate dehadehinaḥ prāṇaḥ |
pāṇipādam iti mārkkaṇḍeyas tanmūlatvāc ceṣṭāyāḥ | garbbhasya śarīram iti
subhūtigautamas tatra nibandhatvāt sarvvagātrasambhavasya | tat tu na
samyak | sarvvāṇy aṅgapratyaṅgāni yugapat sambhavanti | kāle garbbhasya
sūkṣmatvān nopalabhyante | vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca | tad yathā
cūtaphale vipakve keśara māṃsāsthi majjānaḥ pṛthak
pṛthag dṛśyante kālaprakarṣāt tāny eva taruṇe nopalabhyante sūkṣmatvāt |
teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnām pravyaktaṃ kālaḥ karoti | etenaiva
vaṃśāṅkuro vyākhyātaḥ | evaṃ garbbhasya tāruṇye sarvveṣv aṅgapratyaṅgeṣu
satsv api saukṣmyād anupalabdhis tāny eva kālaprakarṣāt pravyaktāni
bhavanti | pūrvvottarakālayogo nāstīti kevalan tu saukṣmyān
nābhivyajyante | yathākālaṃ pravyaktāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.3.32]
sambhavataḥsaṃbhavataḥAH om. L pūrvvaṃpūrvaṃAH om. L śiraḥAH om. L sambhavatītysaṃbhavatītyAH sambhava L āhaAH om. L śaunakasśaunakaḥAH om. L tanmūlatvātH śiromūlatvāt A om. L pradhānendriyāṇāṃpradhānendriyāṇāṃAH om. L hṛdayamAH om. L itiAH om. L kṛtavīryaḥkṛtavīryoAH om. L buddherAH om. L manasaś caAH om. L sthānaṃH sthāna A om. L nābhirH tvāt ; nābhir A om. L itiAH om. L pārāśaryaspārāśaryaḥpārāsaryasAH om. L tatoH tato hi A tas L varddhatevardhateAH om. L dehadehinaḥH deho dehinaḥ A om. L prāṇaḥH om. AL pāṇipādamAH om. L itiAH om. L mārkkaṇḍeyasmārkaṇḍeyaḥAH om. L tanmūlatvācAH om. L ceṣṭāyāḥceṣṭāyāceṣṭāyāḥ |AH om. L garbbhasyaH garbhasya; madhya A om. L śarīramAH om. L itiAH om. L subhūtigautamasH subhūtir gautamaḥ A om. L tatraH tan A om. L nibandhatvātH nibaddhatvāt A om. L sarvvagātrasambhavasyasarvagātrasaṃbhavasyaAH om. L tat tu naA tan tu na H om. L samyakAH om. L yugapatyugapatAH yuga L sambhavantiH saṃbhavantīty A om. L kāleH āha dhanvantariḥ A om. L garbbhasyagarbhasyaAH om. L sūkṣmatvānAH om. L nopalabhyanteAH om. L vaṃśāṅkuravacAH om. L cūtaphalavac caAH om. L tadAH om. L yathāAH om. L cūtaphaleAH om. L vipakveH paripakve A om. L keśaramāṃsāsthimajjānaḥkeśara māṃsāsthi majjānaḥkeśara mānsāsthi majjānaḥAHpc keśamānsāsthimajjānaḥ Hac om. L pṛthakAH om. L pṛthagAH om. L dṛśyanteAH om. L kālaprakarṣātAH om. L tānyAH om. L evaAH om. L taruṇeAH om. L nopalabhyanteAH pa L sūkṣmatvātAH om. L teṣāṃAH om. L sūkṣmāṇāṃAH om. L keśarādīnāmkeśarādīnāṃAH om. L pravyaktaṃH kālaḥ pravyakta A om. L kālaḥH tāṃ A om. L karotiAH om. L etenaivaAH om. L vaṃśāṅkurovaṃśāṃkuroAH om. L vyākhyātaḥH 'pi vyākhyātaḥ A om. L evaṃAH om. L garbbhasyagarbhasyagarbbhasyaAH om. L tāruṇyeAH om. L sarvveṣvsarveṣvAH d e L aṅgapratyaṅgeṣuAH va sam L satsvAH om. L apiAH om. L saukṣmyād anupalabdhissaukṣmyād anupalabdhiḥAH om. L tānyAH om. L evaAH om. L kālaprakarṣātAH om. L pravyaktāniAH om. L pūrvvottarakālayogopūrvottarakālayogoHL om. A nāstītiH om. A nāsti L kevalan tuHL om. A saukṣmyānHL om. A nābhivyajyanteH om. A nābhivyajyate L yathākālaṃHL om. A pravyaktānipravyaktāniHL om. A bhavantiHL om. A
The last two sentences, which are not present in the vulgate, paraphrase the preceding sentence and may be a gloss.
The last two sentences, which are not present in the vulgate, paraphrase the preceding sentence and may be a gloss.
tatra pitṛjamātṛja rasajātmaja sattvasātmyajāni śarīre
lakṣaṇāni vakṣyāmaḥ || tatra keśaśmaśru danta nakha romāsthi retaḥ prabhṛtīni
pitṛjāni || māṃsaśoṇitamedomajjā hṛnnābhi yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo
balavṛddhir vvarṇṇasthitihāniś ca rasajāni | indriyāṇi jñānam āyuḥ
sukhaduḥkhādikaṃ cātmanaḥ | sattvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ | vīryam
ārogyam balaṃ varṇṇo medhā ca sātmyajaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.33]
tatraA om. HL pitṛjamātṛjarasajātmajasattvasātmyajāniem. garbhasya pitṛjamātṛjarasajātmajasattvajasātmyajāni A tatra pitṛjamātṛjarasajātmajasatvasātmyajāni H om. L śarīreH śarīra A om. L lakṣaṇāniAH om. L vakṣyāmaḥH vyākhyāsyāmaḥ A om. L tatraH garbhasya A garbhasya tu L keśaśmaśrudantanakharomāsthiretaḥprabhṛtīnikeśasmaśru danta nadigital_image !--dscn3145 fol 167 (2nd half)--kha romāsthi retaḥ prabhṛtīniH keśaśmaśrulomāsthinakhadantasirāsnāyudhamanīretaḥprabhṛtīni A keśaśmaśrulocunakhāsthiprabhṛtīni L pitṛjāniH sthirāṇi pitṛjāni AL māṃsaśoṇitamedomajjāhṛnnābhiyakṛtplīhāntragudaprabhṛtīnimāṃsaśoṇitamedomajjā hṛnnābhi yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīniH māṃsaśoṇitamedomajjahṛnnābhiyakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni A māṃsaśoṇita|medomajjaprabhṛtinī L balavṛddhirH balaṃ A balaṃ p L vvarṇṇasthitihāniś cavvarṇṇasthitihāniś caH varṇaḥ sthitir hāniś ca A raddhi sthitir hāniś ca L rasajāniAH rajasāni L indriyāṇiAH om. L jñānamH jñānaṃ vijñānam A āyurāro L āyuḥAH gyaṃ medhā L sukhaduḥkhādikaṃAH sukhaduḥkhañ L cātmanaḥH cātmajāni AL sattvajānysatvajānyAH om. L uttaratraAH om. L vakṣyāmaḥAH om. L vīryamAH om. L ārogyamārogyaṃAH om. L balaṃH bala A om. L varṇṇoH varṇau A om. L medhā caAH om. L sātmyajaṃsātmyajaṃH sātmyajāni A om. L
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanaṃ dakṣiṇakukṣimahatvañ ca
pūrvvadakṣiṇaṃ sakthi utkarṣayati bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu
dauhṛdam abhidhyāyati svapne copalabhate padmotpalakumudāmrāmrātakādīni
punnāmany eva vā prasannamukhavarṇṇā ca bhavetāṃ brūyāt putram iyam
prajanayiṣyatīti | tadviparyaye kanyāṃ | yasyāḥ pārśvadvayam avanatam
purastān nirggatam udaraṃ prāgabhihitañ ca lakṣaṇan tasyāḥ napuṃsakam
iti vidyāt | yasyā madhye nimno droṇīprabhūtam udaraṃ sā yugmaṃ
prasūyata iti ||
[cf. 1938 ed. 3.3.34]
payasoHL payo A dakṣiṇakukṣimahatvañH bhavati dakṣiṇākṣima A dakṣiṇapārśvaṃ saṃ L caH hattvaṃ ca A śritaś ca L pūrvvadakṣiṇaṃH pūrvaṃ ca dakṣiṇaṃ A garbhaḥ gratau dakṣiṇāṃ L sakthisakthyAH sakth L utkarṣayatiH utkarṣati A yutkarṣati L bāhulyāc caAH bāhuś ca L punnāmadheyeṣuAH punnāmadhe L dravyeṣuAH yeṣu L dauhṛdamH daurhṛdam A daurhṛdeṣu yā L abhidhyāyatiAH sābhilāṣā bhavati L svapneHL svapneṣu A padmotpalakumudāmrāmrātakādīniH padmotpalakumudāmrātakādīni A om. L punnāmanyH punnāmāny A punnāmān L eva vāH eva A yeva L prasannamukhavarṇṇā caprasannamukhavarṇā caAH prasanno mukhavarṇṇaś ca L bhavetāṃH bhavati tāṃ A tām_ L prajanayiṣyatītiprajanayiṣyatītiH janayiṣyatītijanayiṣyatīti AL kanyāṃAH kannyām L yasyāḥAH om. L pārśvadvayamAH om. L avanatamavanatamH unnataṃ A om. L purastānAH om. L nirggatamnirgatamAH om. L udaraṃAH om. L prāgabhihitañ caprāg abhihitaṃ caAH om. L lakṣaṇanH lakṣaṇaṃ ca A om. L tasyāḥtasyāAH om. L napuṃsakamAH om. L itiAH om. L vidyātAH om. L yasyāAH om. L madhyemadhyeAH om. L nimnoH nimnaṃ A om. L droṇīprabhūtamem. droṇībhūtam A droṇīprābhūtam H om. L udaraṃ sāA uda? H om. L yugmaṃAH om. L prasūyataAH om. L itiAH om. L
bhavati cātra ||
devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |
mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ ||
devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |
mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.35]
bhavatiH bhavanti AL devatābrāhmaṇaparāḥ
devatābrāhmaṇaparāḥAH ślokaḥ |
daivatabrāhmaṇaparā L śucyoH śaucācā A śuddhyā L hitamitāśanāḥH rahite ratāḥ A hitamitāśani L mahāguṇāḥ
mahāguṇāḥH
mahāguṇān A
mahāguṇam_ L prasūyanteAH prasūyeta L viparītās tuAH viparītā ca L nirgguṇāḥH nirguṇān A nirguṇam L
The form śucyaḥ appears to be a contraction of śucayaḥ, metri causa. It could be seen as a transfer of an -i stem to an -ī stem (Oberlies 2003: 83-84).
devatābrāhmaṇaparāḥAH ślokaḥ |
daivatabrāhmaṇaparā L śucyoH śaucācā A śuddhyā L hitamitāśanāḥH rahite ratāḥ A hitamitāśani L mahāguṇāḥ
mahāguṇāḥH
mahāguṇān A
mahāguṇam_ L prasūyanteAH prasūyeta L viparītās tuAH viparītā ca L nirgguṇāḥH nirguṇān A nirguṇam L
The form śucyaḥ appears to be a contraction of śucayaḥ, metri causa. It could be seen as a transfer of an -i stem to an -ī stem (Oberlies 2003: 83-84).
aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate |
aṅgapratyaṅganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ ||
te vai garbbhasya vijñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ ||
aṅgapratyaṅganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ ||
te vai garbbhasya vijñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.36]
[Adhyāya 4]
The text of this adhyāya is supported by MS NAK 5-333.
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
agnīṣomo vāyuḥ sattvaṃ rajas tamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmā manaś ceti
prāṇāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.4.3]
tasya khalu śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyeva hi santānikāḥ sapta
tvaco bhavanti || tāsāṃ prathamāvabhāsinī nāma yā sarvvavarṇṇān
avabhāsayati | pañcavidhāñ ca cchāyām prakāśayati | sā vrīher
aṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā | tṛtīyā
śvetā dvādaśabhāgapramāṇā | carurthī tāmrāṣṭabhāgapramāṇā | pañcamī
vedanī nāma pañcabhāgapramāṇā | ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā |
saptamī śukradharā nāma vrīhidvayapramāṇā || yato vakṣyaty udare
"vrīhimukhenāṅgulam aṅguṣṭhodaramātram vāvagāhyeti" |
[cf. 1938 ed. 3.4.4]
khaluH khal A śukraśoṇitasyābhipacyamānasyaśukraśoṇitasyābhipacyamānasyaH v evaṃpravṛttasya śukraśoṇitasyābhipacyamānasya A kṣīrasyeva hiH kṣīrasy eva A prathamāvabhāsinīA prathamo vabhāsinī H sarvvavarṇṇān avabhāsayatiH sarvān varṇān avabhāsayati A dvitīyāH sidhmapadmakaṇṭakādhiṣṭhānā; dvitīyā A tṛtīyāH tilakālakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā; tṛtīyā A dvādaśabhāgapramāṇāH nāma, dvādaśabhāgapramāṇā A carurthīH carmadalājagallīmaṣakādhiṣṭhānā; caturthī A tāmrāṣṭabhāgapramāṇātāmrāṣṭabhāgapramāṇāH tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā A pañcamīH vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā; pañcamī A vedanīH vedinī A ṣaṣṭhīH kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā; ṣaṣṭhī A saptamīH granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā; saptamī A śukradharāśukradharāH māṃsadharā A yatoH bhagandaravidradhyarśo 'dhiṣṭhānā | yad etat pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ tan māṃsaleṣv avakāśeṣu, na lalāṭe sūkṣmāṅgulyādiṣu ca; yato A udare "vrīhimukhenāṅgulamudare vrīhimukhenāṅgulamH udareṣu --- ‘vrīhimukhenāṅ A aṅguṣṭhodaramātramH guṣṭhodarapramāṇam A vāvagāhyeti"vāvagāhyetiH avagāḍhaṃ vidhyet’ (ci.14) iti A
This is a citation from Cikitsāsthāna 14.18.
This is a citation from Cikitsāsthāna 14.18.
kalāḥ khalv api sapta sambhavanti dhātvāntarāśayamaryādāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.5]
ślokau ||
yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate |
tathā hi dhātur mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate ||
yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate |
tathā hi dhātur mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.6]
snāyubhiś ca praticchannān santatāṃś ca jarāyuṇā |
śleṣmaṇā veṣṭitāṃś cāpi kalābhāgān vidur bbudhāḥ ||
śleṣmaṇā veṣṭitāṃś cāpi kalābhāgān vidur bbudhāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.7]
tāsāṃ prathamā māṃsadhārā nāma | tasyā māṃse sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ
navanavapratānāni bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.8]
tāsāṃA tāsaṃ H māṃsadhārāH māṃsadharā A nāmaH om. A tasyāH yasyāṃ A māṃseA māṃsa H navanavapratānāniH pratānā A
We emend to māṃse for sense, with the vulgate, and in the light of the of the māṃse in 3.4.9.
The word pratāna is normally masculine, but here and in the Aṣṭāṅgasaṅgraha it is neuter (As. śārīrasthāna 5.20).
We emend to māṃse for sense, with the vulgate, and in the light of the of the māṃse in 3.4.9.
The word pratāna is normally masculine, but here and in the Aṣṭāṅgasaṅgraha it is neuter (As. śārīrasthāna 5.20).
bhavati cātra ||
yathā bisamṛṇālāni vivarddhante samantataḥ |
bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ ||
yathā bisamṛṇālāni vivarddhante samantataḥ |
bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.9]
dvitīyā raktadharā nāma māṃsasyābhyantaratas tasyāḥ śoṇitam viśeṣataḥ
sirāsu ca yakṛtplīhnoś ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.10]
bhavati cātra ||
vṛkṣād yathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣīram āsravet |
māṃsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate ||
vṛkṣād yathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣīram āsravet |
māṃsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.11]
tṛtīyā medodharā nāma medas tu khalu sarvvabhūtānām udareṣv asthiṣu ca
mahatsu cāntar mmajjā ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.12]
bhavati cātra ||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāśritaḥ |
athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāśritaḥ |
athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.13]
caturthī śleṣmadharā nāma yā sarva sandhiṣu sarvvaprāṇabhṛtām
bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.14]
bhavati cātra ||
snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravarttate |
sandhayaḥ sādhu varttante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||
snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravarttate |
sandhayaḥ sādhu varttante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.15]
pañcamī purīṣadharā nāma yā caturvvidham apy annam āmāśayāt pracyutam
pakvāśayopasthitaṃ dhārayati | koṣṭham vibhajati pakvāśayasthā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.16]
bhavati cātra ||
yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathāntrāṇi samāśritā |
uṇḍukastham vibhajate malam maladharā kalā ||
yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathāntrāṇi samāśritā |
uṇḍukastham vibhajate malam maladharā kalā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.17]
bhavati cātra || yakṛtbhavati cātra ||
yakṛtem. yakṛtbhavati cātra ||
yakṛt AH uṇḍukasthamuṇḍukasthamH
uṇḍu(ndu)kasthaṃ A maladharāA maladharāᳵ H kalāA kalāḥ H
We emend from plurals to feminine singular, with the vulgate, for kalā and its qualifiers because of sense, because other passages describe single kalās, because vibhajate is singular and because a plural would break the metre.
yakṛtem. yakṛtbhavati cātra ||
yakṛt AH uṇḍukasthamuṇḍukasthamH
uṇḍu(ndu)kasthaṃ A maladharāA maladharāᳵ H kalāA kalāḥ H
We emend from plurals to feminine singular, with the vulgate, for kalā and its qualifiers because of sense, because other passages describe single kalās, because vibhajate is singular and because a plural would break the metre.
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvvidham aśitapītakhāditalīḍham iti pacati
||
[cf. 1938 ed. 3.4.18]
bhavati cātra ||
aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ yat koṣṭhagataṃ ||
taj jīryati yathākālaṃ śoṣitam pittatejasā ||
aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ yat koṣṭhagataṃ ||
taj jīryati yathākālaṃ śoṣitam pittatejasā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.19]
saptamī śukradharā nāma yā sarvvaprāṇināṃ sarvvaśarīravyāpinī bhavati
||
[cf. 1938 ed. 3.4.20]
bhavati cātra ||
yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣurase yathā |
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ ||
yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣurase yathā |
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.21]
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpy avāṅ |
mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate ||
mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.22]
em. kṛtsnadehāśritaṃ śukraṃ prasannamanasas tathā |
strīṣu vyāyacchataś cāpi harṣāt tat saṃpravartate A
strīṣu vyāyacchataś cāpi harṣāt tat saṃpravartate A
gṛhītagarbbhāṇām ārttavavahānāṃ srotasāṃ vartmāṇy uparuddhāni garbheṇa
bhavanti | tasmād gṛhītagarbbhāṇām ārttavaṃ na tu dṛśyate | tatas tad
adhaḥpratihatagaty ūrddhvabhāgam upari copacīyamānam udare mucyate |
śeṣaṃ corddhvatarabhāgam āgatam payodharāv abhiprapadyate | tasmād
garbbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.24]
vartmāṇyH vartmāny A uparuddhāniH avarudhyante A bhavantiH om. A ārttavaṃ na tuārttavaṃ na tuH ārtavaṃ na A tad adhaḥpratihatagatyH tad adhaḥ pratihatam A ūrddhvabhāgamH ūrdhvam āgatam A upariH aparaṃ A udareH apare A mucyateH ty abhidhīyate A corddhvatarabhāgamem. cordhvataram A corddhatarabhāgam H abhiprapadyateem. abhipratipadyate A abhiprapadyete H
yakṛtplīhānau śoṇitajau | śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ |
śoṇitakiṭṭaprabhavaḥ uṇḍukaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.25]
bhavati cātra ||
asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ |
taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś cāpy anudhāvati ||
asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ |
taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś cāpy anudhāvati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.26]
tato 'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiś ca dehinaḥ |
tatrāsya mathyamānasya dhāmyamānasya rukmavat ||
tatrāsya mathyamānasya dhāmyamānasya rukmavat ||
[cf. 1938 ed. 3.4.27]
gudaṃA gude H dehinaḥH dehi A tatrāsyaH om. A mathyamānasyaH naḥ |
udare A dhāmyamānasya rukmavatem. pacyamānānām ādhmānād rukmasāravat A dhāmyamānasya rugmavat H
We emend H's reading rugmat because the sandhi -km- is awkward and likely to have been corrected by a scribe. Pace the unique occurrence of rugma in the Mañjūśrīmūlakalpa (Edgerton, Dictionary, 455).
udare A dhāmyamānasya rukmavatem. pacyamānānām ādhmānād rukmasāravat A dhāmyamānasya rugmavat H
We emend H's reading rugmat because the sandhi -km- is awkward and likely to have been corrected by a scribe. Pace the unique occurrence of rugma in the Mañjūśrīmūlakalpa (Edgerton, Dictionary, 455).
jantoḥ saṃjāyate jihvā yayā vedayate rasān ||
[cf. 1938 ed. 3.4.28]
em. yathārtham ūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsi dārayet A
em. anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā |
medasaḥ snehamādāya sirāsnāyutvam āpnuyāt A
medasaḥ snehamādāya sirāsnāyutvam āpnuyāt A
em. sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ |
āśayyābhyāsayogena karoty āśayasaṃbhavam A
āśayyābhyāsayogena karoty āśayasaṃbhavam A
em. raktamedaḥprasādād vṛkkau; māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇau A
śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ | yadāśrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahās
tadviśeṣeṇa cetanāsthānam uktam || tasmiṃs tamasāvṛte sarvvaprāṇinaḥ
svapanti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.31]
em. bhavati cātra --
puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ hṛdayaṃ syād adhomukham |
jāgratas tad vikasati svapataś ca nimīlati A
puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ hṛdayaṃ syād adhomukham |
jāgratas tad vikasati svapataś ca nimīlati A
nidrān tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti | sā svabhāvataḥ sarvvaprāṇino
nispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni srotānsi tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā
pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā bhavaty | anavabodhinī sā
pralayakāle | tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu ca niśāsu bhavati |
rajobhūyiṣṭhānām animittaṃ | sattvabhūyiṣṭhānām ardharātre |
kṣīṇaśleṣmaṇām anilabahulānām manobhighātāc ca vaikārikī ||
[cf. 1938 ed. 3.4.33]
bhavanti cātra ||
hṛdayañ cetanāsthānam uktaṃ suśruta dehinām |
tamobhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinaḥ ||
hṛdayañ cetanāsthānam uktaṃ suśruta dehinām |
tamobhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.34]
nidrāhetus tamaḥ sattvaṃ bodhane hetur ucyate |
svabhāva eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate ||
svabhāva eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.35]
pūrvvadehānubhūtāṃs tu bhūtātmā svapiti prabhuḥ ||
rajoyuktena manasā gṛhṇīte 'rthāñ śubhāśubhān ||
rajoyuktena manasā gṛhṇīte 'rthāñ śubhāśubhān ||
[cf. 1938 ed. 3.4.36]
karaṇānāṃ tu vaiguṇye tamasābhipravarttite |
asvapann api bhūtātmā prasupta iti cocyate ||
asvapann api bhūtātmā prasupta iti cocyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.37]
sarvvarttuṣu ca divāsvapnaḥ pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt | pratiṣiddheṣv
api pratiṣiddhaṃ bāla vṛddha kṣatakṣīṇa madya pīta strī yāna vāhanādhva karmm apariśrāntānām
abhuktavatāṃ medomārutakapharasakṣīṇānāṃ muhūrttam praśaṃsanti | rātrāv
api khalu jāgaritavatāṃ jāgaraṇakālārddhan divā svapet | vikṛtis tu
divāsvapno nāma | tatra svapatām adharmmaḥ sarvvadoṣaprakopaś ca
tatprakopāt kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāni
bhavanti | rātrāv api khalu jāgaritavatān tannimittās ta eva doṣāḥ
prādur bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.38]
sarvvarttuṣu caH sarvartuṣu A divāsvapnaḥem. divāsvāpaḥ A divāsvapnam H pratiṣiddhaṃem. tu A pratiṣiddho H bālavṛddhakṣatakṣīṇamadyapītastrīyānavāhanādhvakarmmapariśrāntānāmvāla vṛddha kṣatakṣīṇa madya pīta strīyāna vāhanādhva karmma pariśrāntānāmH bālavṛddhastrīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānām A medomārutakapharasakṣīṇānāṃmedomārutakapharasakṣīṇānāṃH medaḥsvedakapharasaraktakṣīṇānām ajīrṇināṃ ca A praśaṃsantiH divāsvapanam apratiṣiddham A khalukhaluH om. A jāgaraṇakālārddhanH jāgaritakālād ardham A divāH iṣyate divā A svapetH svapanam A vikṛtisH vikṛti A tuH rhi A tatprakopātH tatprakopāc ca A kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyānikāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāniH kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamardārocakajvarāgnidaurbalyāni A khaluH om. A tannimittāsH vātapittanimittā A taH sta A evaH evo A doṣāḥdoṣāḥH pa A prādur bhavantiprādur bbhavantiH dravā bhavanti A
bhavanti cātra ślokāḥ ||
tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca varjjayet |
jñātvā doṣakarāv etau budhaḥ svapnaṃ mitañ caret ||
tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca varjjayet |
jñātvā doṣakarāv etau budhaḥ svapnaṃ mitañ caret ||
[cf. 1938 ed. 3.4.39]
tathā hy arogaḥ sumanā balavarṇṇānvito bhṛśaṃ |
nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāśataṃ ||
nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāśataṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.40]
mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilād bhramaḥ |
tamovātakaphāt tandrā nidrā śleṣmatamobhavā ||
tamovātakaphāt tandrā nidrā śleṣmatamobhavā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.56]
em. (nidrā sātmyīkṛtā yais tu rātrau ca yadi vā divā|)
divārātrau ca ye nityaṃ svapnajāgaraṇocitāḥ |
na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāgratāṃ vāpi jāyate A
divārātrau ca ye nityaṃ svapnajāgaraṇocitāḥ |
na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāgratāṃ vāpi jāyate A
nidrānāśo nilāt pittān manastāpāt kṣayād api |
abhighātāc ca bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati ||
abhighātāc ca bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.42]
em. nidrānāśe 'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam |
gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca A
gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca A
em. śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyair aikṣavasaṃskṛtaiḥ |
bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ A
bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ A
em. rasair bileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca |
drākṣāsitekṣudravyāṇām upayogo bhaven niśi A
drākṣāsitekṣudravyāṇām upayogo bhaven niśi A
em. śayanāsanayānāni manojñāni mṛdūni ca |
nidrānāśe tu kurvīta tathānyāny api buddhimān A
nidrānāśe tu kurvīta tathānyāny api buddhimān A
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca |
laṅghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
laṅghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
[cf. 1938 ed. 3.4.47]
kaphamedoviṣārttānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam |
divāsvapnaś ca tṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ ||
divāsvapnaś ca tṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.48]
indriyārtheṣv asaṃvittir jjṛmbhanaṃ gauravaṃ klamaḥ |
nidrārttasyaiva yasyeha tasya tandrāṃ vinirddiśet ||
nidrārttasyaiva yasyeha tasya tandrāṃ vinirddiśet ||
[cf. 1938 ed. 3.4.49]
asaṃvittirasamvittirH asaṃprāptir A jjṛmbhanaṃH gauravaṃ A gauravaṃH jṛmbhaṇaṃ A nidrārttasyaivaH
nidrārtasyeva A yasyehaH yasyehā A tandrāṃA tandrā H
The vulgate has an additional six verses at this point that do not appear in witness H. Or they may be a scribal omission by a saut du même au même by the scribe of witness H from the word vinirdiśet at the end of 49 to the same word at the end of 55. The sense of these verses does not fit well in the context; in the eleventh--twelfth centuries the commentators Gayadāsa and Ḍalhaṇa recorded doubts about their inclusion. Further evidence from manuscripts that transmit early readings may clarify this issue.
nidrārtasyeva A yasyehaH yasyehā A tandrāṃA tandrā H
The vulgate has an additional six verses at this point that do not appear in witness H. Or they may be a scribal omission by a saut du même au même by the scribe of witness H from the word vinirdiśet at the end of 49 to the same word at the end of 55. The sense of these verses does not fit well in the context; in the eleventh--twelfth centuries the commentators Gayadāsa and Ḍalhaṇa recorded doubts about their inclusion. Further evidence from manuscripts that transmit early readings may clarify this issue.
em. pītvaikam anilocchvāsam udveṣṭan vivṛtānanaḥ |
yaṃ muñcati sanetrāsraṃ sa jṛmbha iti saṃjñitaḥ A
yaṃ muñcati sanetrāsraṃ sa jṛmbha iti saṃjñitaḥ A
em. yo 'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ |
klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ A
klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ A
em. sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā |
śaktasya cāpy anutsāhaḥ karmasv ālasyam ucyate A
śaktasya cāpy anutsāhaḥ karmasv ālasyam ucyate A
em. utkliśyānnaṃ na nirgacchet prasekaṣṭhīvaneritam |
hṛdayaṃ pīḍyate cāsya tam utkleśaṃ vinirdiśet A
hṛdayaṃ pīḍyate cāsya tam utkleśaṃ vinirdiśet A
em. vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ bhramaḥ |
na cānnam abhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet A
na cānnam abhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet A
em. ārdracarmāvanaddhaṃ vā yo gātraṃ manyate naraḥ |
tathā guru śiro 'tyarthaṃ gauravaṃ tad vinirdiśet A
tathā guru śiro 'tyarthaṃ gauravaṃ tad vinirdiśet A
garbhasya khalu rasaguṇanimittān mātur āhāranimittāc ca parivṛddhir
bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.57]
em. bhavanti cātra
tasyāntareṇa nābhes tu jyotiḥsthānaṃ dhruvaṃ smṛtam |
tad ādhamati vātas tu dehas tenāsya vardhate A
tasyāntareṇa nābhes tu jyotiḥsthānaṃ dhruvaṃ smṛtam |
tad ādhamati vātas tu dehas tenāsya vardhate A
em. ūṣmaṇā sahitaś cāpi dārayaty asya mārutaḥ |
ūrdhvaṃ tiryagadhastāc ca srotāṃsy api yathā tathā A
ūrdhvaṃ tiryagadhastāc ca srotāṃsy api yathā tathā A
bhavati cātra ||
dṛṣṭiś ca romakūpāś ca varddhante na kadācana |
dhruvāṇy etāni marttyānām iti dhanvantarer mmataṃ ||
dṛṣṭiś ca romakūpāś ca varddhante na kadācana |
dhruvāṇy etāni marttyānām iti dhanvantarer mmataṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.60]
śarīre kṣīyamāṇe 'pi varddhete dvāv imau sadā |
svabhāvam prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||
svabhāvam prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.61]
tisraḥ prakṛtayo bhavanti vātapittakaphanimittāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.62]
śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet |
prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
[cf. 1938 ed. 3.4.63]
tatra vātaprakṛtir jāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagasteno 'nāryo matsaro
gāndharvvaḥ sphuṭitacaraṇo rūkṣālpakeśasmaśruḥ kaṭhinakrodhī dantakhādī
alpabalo 'lpāyuś ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.64]
vātaprakṛtirvātaprakṛtiḥA vāta prakṛti H jāgarūkaḥH prajāgarūkaḥ A durbhagastenodurbbhagastenoH durbhagaḥ steno A 'nāryoem. om. A nāryo H matsaroem. matsaryanāryo A mastaro H gāndharvvaḥH gāndharvacittaḥ A sphuṭitacaraṇoem. sphuṭitakaracaraṇo A sphuṭitacara H rūkṣālpakeśasmaśruḥem. 'lparūkṣaśmaśru A ṇau rūkṣālpakeśasmaśruḥ H kaṭhinakrodhīH nakhakeśaḥ krāthī A alpabaloalpavaloH om. A 'lpāyuś caH ca A
bhavati cātra ||
adhṛtir adṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ
kṛṣaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī |
drutagatir aṭano 'navasthitātmā
nabhasi ca gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||
adhṛtir adṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ
kṛṣaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī |
drutagatir aṭano 'navasthitātmā
nabhasi ca gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.65]
avyavasthitamatiś calacitto
mandadantadhanasañcayamitraḥ ||
kiñcid eva vilapaty anibaddhaṃ
mārutaprakṛtir eṣa manuṣyaḥ ||
mandadantadhanasañcayamitraḥ ||
kiñcid eva vilapaty anibaddhaṃ
mārutaprakṛtir eṣa manuṣyaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.66]
em. (vātikāś cājagomāyuśaśākhūṣṭraśunāṃ tathā |
gṛdhrakākakharādīnām anūkaiḥ kīrtitā narāḥ) A
gṛdhrakākakharādīnām anūkaiḥ kīrtitā narāḥ) A
pittaprakṛtis tu svedanaḥ śītasaho durggandhī pītaḥ kālo vā |
śithilāṅgas tāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapādapāṇitalo durbhago
valīpalitasṛṣṭo bahubhug uṣṇadveṣī kṣiprakrodhaprasādaśīlo madhyamāyuś
ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.68]
śītasahośītasahoH om. A durggandhīH durgandhaḥ A pītaḥH pīta A kālo vāH om. A śithilāṅgasH śithilāṅga A tāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapādapāṇitaloH stāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo A valīpalitasṛṣṭoem. valīpalitakhālity ajuṣṭo A valīpalito sṛṣṭo H kṣiprakrodhaprasādaśīloH kṣiprakopaprasādo A madhyamāyuś caH madhyabalo madhyāyuś ca A
bhavati cātra ||
medhāvī nipuṇamatir nnigṛhyavaktā
tejasvī samitiṣu durnnivāravīryaḥ |
suptaḥ san kanakapalāśakarṇṇikārān
saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāḥ ||
medhāvī nipuṇamatir nnigṛhyavaktā
tejasvī samitiṣu durnnivāravīryaḥ |
suptaḥ san kanakapalāśakarṇṇikārān
saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.69]
na bhayāt praṇamet praṇateṣu mṛduḥ
praṇateṣu ca sāntvanadānaruciḥ |
bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ
sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ ||
praṇateṣu ca sāntvanadānaruciḥ |
bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ
sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.70]
em. (bhujaṅgolūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ |
vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikās tu narāḥ smṛtāḥ ) A
vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikās tu narāḥ smṛtāḥ ) A
śleṣmaprakṛtis tu dūrvvendīvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakāṇḍānām
anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ | kṛtajño dhṛtimān
sahiṣṇur alolupo balavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairo dīrghāyuś ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.72]
snighdāṅgaḥ sthirasuvibhaktacārugātro
lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ |
suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān
sampaśyed api ca jalāśrayān manojñān ||
lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ |
suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān
sampaśyed api ca jalāśrayān manojñān ||
[cf. 1938 ed. 3.4.73]
snighdāṅgaḥH śuklākṣaḥ A sthirasuvibhaktacārugātroH sthirakuṭilālinīlakeśo A jalāśrayānjalāśrayānH jalāśayān A manojñānA manojñāṃ H
Cf. Aṣṭāṅgasaṅgraha Śārīrasthāna 8.14cd: svapne sapadmān savihaṅgamālāṃs toyāśayān paśyati toyadāṃś ca || and Aṣṭāṅgahṛdaya Śārīrasthāna 3.102cd: svapne sapadmān savihaṅgamālāṃs toyāśayān paśyati toyadāṃś ca ||.
Cf. Aṣṭāṅgasaṅgraha Śārīrasthāna 8.14cd: svapne sapadmān savihaṅgamālāṃs toyāśayān paśyati toyadāṃś ca || and Aṣṭāṅgahṛdaya Śārīrasthāna 3.102cd: svapne sapadmān savihaṅgamālāṃs toyāśayān paśyati toyadāṃś ca ||.
em. raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ sattvaguṇopapannaḥ | kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṃ jñeyo balāsaprakṛtirmanuṣyaḥ A
dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitramanāḥ
parigaṇya cirāc ca dadāti bahu |
pariniṣṭhitavākyapadaḥ satataṃ
gurumānakaraś ca kaphaprakṛtiḥ ||
parigaṇya cirāc ca dadāti bahu |
pariniṣṭhitavākyapadaḥ satataṃ
gurumānakaraś ca kaphaprakṛtiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.75]
em. brahmarudrendravaruṇaiḥ siṃhāśvagajagovṛṣaiḥ |
tārkṣyahaṃsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ ) A
tārkṣyahaṃsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ ) A
em. dvayor vā tisṛṇāṃ vāpi prakṛtīnāṃ tu lakṣaṇaiḥ |
jñātvā saṃsargajā vaidyaḥ prakṛtīr abhinirdiśet A
jñātvā saṃsargajā vaidyaḥ prakṛtīr abhinirdiśet A
dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu ||
saṃsarggan taṃ vijānīyāt saṃsarggas trividhaś ca yaḥ ||
saṃsarggan taṃ vijānīyāt saṃsarggas trividhaś ca yaḥ ||
[3.4.77.add]
prakopo vānyatobhāvaḥ kṣayo vā nopajāyate |
prakṛtīnāṃ svabhāvena jñāyante tu gatāyuṣaḥ ||
prakṛtīnāṃ svabhāvena jñāyante tu gatāyuṣaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.78]
viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate |
tadvat prakṛtibhir ddehas tajjātatvān na bādhyate ||
tadvat prakṛtibhir ddehas tajjātatvān na bādhyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.79]
prakṛtir iha narāṇāṃ bhautikī kecid āhuḥ
pavanadahanatoyaiḥ kīrttitās tās tu tisraḥ |
sthiravipulaśarīraḥ pārthivaś cet kṣamāvān
śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mmahadbhiḥ ||
pavanadahanatoyaiḥ kīrttitās tās tu tisraḥ |
sthiravipulaśarīraḥ pārthivaś cet kṣamāvān
śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mmahadbhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.80]
śaucam āstikyam abhyāso vedeṣu gurupūjanam |
priyātithitvam ijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam ||
priyātithitvam ijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.81]
śauryam ājñā mahābhāgyaṃ satataṃ śāstrabuddhitā |
bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva māhendraṃ kāyalakṣaṇam ||
bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva māhendraṃ kāyalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.82]
sahiṣṇutatā śītasevā paiṅgalyaṃ harikeśatā |
priyodakatvañ ca tathā vāruṇaṅ kāyalakṣaṇam ||
priyodakatvañ ca tathā vāruṇaṅ kāyalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.83]
madhyasthatā sahiṣṇutvam arthasyāgamasañcayau |
mahāprasavaśaktiś ca kauberaṃ kāyalakṣaṇam ||
mahāprasavaśaktiś ca kauberaṃ kāyalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.84]
gandhamālyapriyatvañ ca nṛtyavāditrakāmatā |
vihāraśīlatā caiva gāndharvvaṅ kāyalakṣaṇam ||
vihāraśīlatā caiva gāndharvvaṅ kāyalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.85]
prāptakārī dṛḍhotthāno dhṛtimān smṛtimāñ chuciḥ |
rāgadveṣabhayājñānair vvarjjito yāmyasattvavān ||
rāgadveṣabhayājñānair vvarjjito yāmyasattvavān ||
[cf. 1938 ed. 3.4.86]
brahmacaryavratajapahomādhyayanasevinam |
jñānavijñānasampannam ṛṣisattvaṃ vidur naram ||
jñānavijñānasampannam ṛṣisattvaṃ vidur naram ||
[cf. 1938 ed. 3.4.87]
saptaite sāttvikāḥ kāyā rājasāṃs tu nibodha me |
aiśvaryavantaṃ raudrañ ca śūraṃ caṇḍam asūyakam |
[cf. 1938 ed. 3.4.88]
ekāntagrāhitā raudryam asūyādharmmavākyatā |
[cf. 1938 ed. 3.4.91cd]
bhṛśam ātmastavaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇaṃ ||
utsṛṣṭācāratā raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
utsṛṣṭācāratā raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.92]
strīlolupatvaṃ nairllajjyaṃ paiśāco guṇasaṅgrahaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.93ab]
tīkṣṇam āyāsabahulaṃ krodhanaṃ sattvabhīrukam |
[cf. 1938 ed. 3.4.89cd]
āyāsabahulaṃem. āyā A āyāsavakulaṃ H krodhanaṃH om. A sattvabhīrukamsatvabhīrukaṃH sinaṃ bhīruṃ caṇḍaṃ māyānvitaṃ tathā A
Witness H reads āyāsabakulam which we take as a mistranscription of āyāsabahulam. Given the context, one wonders whether there is a historical connection or confusion with Hindī ऐयाश "debauched, lewd person."
Witness H reads āyāsabakulam which we take as a mistranscription of āyāsabahulam. Given the context, one wonders whether there is a historical connection or confusion with Hindī ऐयाश "debauched, lewd person."
vihārāhāracapalaṃ sarppasattvam vidur nnaraṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.90ab]
asamvibhāgam alasan duḥkhaśīlam asūyakamduḥkhaśīlam asūyakamem. duḥkhaśīlam asūyakaṃ RORI_6838 |
[cf. 1938 ed. 3.4.93cd]
duḥkhaśīlam asūyakamem. duḥkhaśīlam asūyakaṃ RORI_6838
duḥkhaśīlamANE-RORI_6838 duḥśīlam H asūyakamasūyakaṃ |ANE-RORI_6838 anusūcakam H
We read against witness H and with the vulgate and the mūla as recorded in MS Jaipur RORI 6838 of Gayadāsa's Nyāyacandrikā. This makes better sense and avoids the problematic lexeme anusūcakam in spite of lectio dificilior.
We read against witness H and with the vulgate and the mūla as recorded in MS Jaipur RORI 6838 of Gayadāsa's Nyāyacandrikā. This makes better sense and avoids the problematic lexeme anusūcakam in spite of lectio dificilior.
prabuddhakāmasevī cājasram āhāra eva ca |
[cf. 1938 ed. 3.4.90cd]
amarṣaṇo 'navasthānaḥ śākunaṃ sattvam ucyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.91ab]
durmedhastvaṃ mandatā ca svapnamaithunanityatā |
nirākariṣṇutāśūrā vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||
nirākariṣṇutāśūrā vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.95]
anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ toyakāmatā ||
parasparābhimarṣaś ca matsyasattvātmakā guṇāḥ ||
parasparābhimarṣaś ca matsyasattvātmakā guṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.96]
toyakāmatāH salilārthitā A parasparābhimarṣaś ca
parasparābhimarṣaś caH
parasparābhimardaś ca A matsyasattvātmakāem. matsyasattva A matsyasarvvātmakā H guṇāḥH sya lakṣaṇam A
The reading toyakāmatā is close to the toyakāmam of Carakasaṃhitā 4.5.39(2) (p.324) while the vulgate's salilārthitā is departs from both.
We read with the vulgate against witness H's sarvvātmaka for sense and because of the parallel sentence structure in the surrounding context. Also, 𑐬𑑂𑐰 and 𑐟𑑂𑐰 are similar in early Nepalese orthography and may have been confused by the scribe of H or his exemplar.
parasparābhimarṣaś caH
parasparābhimardaś ca A matsyasattvātmakāem. matsyasattva A matsyasarvvātmakā H guṇāḥH sya lakṣaṇam A
The reading toyakāmatā is close to the toyakāmam of Carakasaṃhitā 4.5.39(2) (p.324) while the vulgate's salilārthitā is departs from both.
We read with the vulgate against witness H's sarvvātmaka for sense and because of the parallel sentence structure in the surrounding context. Also, 𑐬𑑂𑐰 and 𑐟𑑂𑐰 are similar in early Nepalese orthography and may have been confused by the scribe of H or his exemplar.
sarvabuddhyaṅgahīnaḥ syād āhāre kevale rataḥ |
priyārthakāmarahitaḥ sattve vānaspate sthitaḥ ||
priyārthakāmarahitaḥ sattve vānaspate sthitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.97]
sarvabuddhyaṅgahīnaḥ syād āhāreem. ekasthānaratir nityam āhāre A satvavuddhāṅgahīnaḥ syād āhāre H rataḥH om. A priyārthakāmarahitaḥ
priyārthakāmarahitaḥH rataḥ A sattvesatveH om. A vānaspateH
vānaspat A sthitaḥH yo naraḥ sattvadharmakāmārthavarjitaḥ A
The reading sarvabuddhyaṅga of Carakasaṃhitā 4.5.39(2) (p.324) is preferred to the reading of H, sattvabudhāṅga.
priyārthakāmarahitaḥH rataḥ A sattvesatveH om. A vānaspateH
vānaspat A sthitaḥH yo naraḥ sattvadharmakāmārthavarjitaḥ A
The reading sarvabuddhyaṅga of Carakasaṃhitā 4.5.39(2) (p.324) is preferred to the reading of H, sattvabudhāṅga.
ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vai rājasādayaḥ |
vijñāya kāyaprakṛtim anurūpāṃ kriyāṃ cared || iti ||
vijñāya kāyaprakṛtim anurūpāṃ kriyāṃ cared || iti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.98]
rājasādayaḥH tāmasās ta A vijñāya
vijñāyaH thā
kā A kāyaprakṛtimH yānāṃ prakṛtīr A anurūpāṃH jñātvā tv anurūpāṃ A cared || iticared itiH caret A
The vulgate verse mahāprakṛtayas... that is not in the Nepalese version at this point was known to Gayadāsa and may even have been originated by him and then been inserted into the vulgate by Ḍalhaṇa.
vijñāyaH thā
kā A kāyaprakṛtimH yānāṃ prakṛtīr A anurūpāṃH jñātvā tv anurūpāṃ A cared || iticared itiH caret A
The vulgate verse mahāprakṛtayas... that is not in the Nepalese version at this point was known to Gayadāsa and may even have been originated by him and then been inserted into the vulgate by Ḍalhaṇa.
em. mahāprakṛtayas tv etā rajaḥsattvatamaḥkṛtāḥ |
proktā lakṣaṇataḥ samyag bhiṣak tāś ca vibhāvayet A
proktā lakṣaṇataḥ samyag bhiṣak tāś ca vibhāvayet A
[Adhyāya 5]
The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of NAK 5-333, waiting for full critical attention. athātaḥ śarīravyākaraṇaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
śukraśoṇitaṅ garbhāśayastham ātmaprakṛtivikārasammūrcchitaṃ garbha ity
ucyate | tam acetanāvasthitam vāyur vvibhajate | teja enam pacati | āpaḥ
kledayanti | pṛthivī saṃhanti | ākāśam vivarddhayati | evam vivarddhitaḥ
sa yadā hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādibhir upetas tadā śarīram iti
saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍaṅgaṃ śākhāś catvāraḥ | madhyaṃ pañcamaṃ ṣaṣṭhaṃ
śira iti ||
[cf. 1938 ed. 3.5.3]
garbhāśayasthamgarbhāsayasthamAHpc garbhāsastham Hac ātmaprakṛtivikārasammūrcchitaṃātmaprakṛtivikārasaṃmūrcchitaṃA ātmaprakṛtivikārasammūrcchito H ucyate | tamucyate | taṃA ucyate || ta H acetanāvasthitamem. cetanāvasthitaṃ A d acetanāva𑑎sthitam H vvibhajateH vibhajati A kledayantiA kledayati H hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādibhirem. hastapādajihvāghrāṇakarṇanitambādibhir A hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādi H upetasem. aṅgair upetas A bhir upetas H catvāraḥH catasro A pañcamaṃA om. H
ataḥ param pratyaṅgāni vakṣyante |
mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācivukagrīvā ity ete ekaikāḥ ||
karṇṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavaṃkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphikjānukūrpparavāhuprabhṛtayo
dve dve | viṃśatir aṅgulyaḥ srotānsi vakṣyante ||
ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ |
ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ |
[cf. 1938 ed. 3.5.4]
ataḥAHpc atraḥ Hac mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācivukagrīvāmastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭa𑑎nāsācivukagrīvāH mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācibukabastigrīvā A eteH etā A karṇṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavaṃkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphikjānukūrpparavāhuprabhṛtayoem. karṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavaṅkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphigjānukūrparabāhūruprabhṛtayo A karṇṇanetrabhrūvāṃcasagaṇḍakakṣastanavaṃkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphik𑑎jānukurpparavāhuprabhṛtayo H aṅgulyaḥH aṅgulayaḥ A vakṣyanteH vakṣyamā A ity
ityH ṇāni A etatH eṣa A pratyaṅgavibhāgamH pratyaṅgavibhāga A uktaṃH uktaḥ A
One would expect masculine vibhāgaḥ rather than the neuter.
We emend witness H's vāṃcasa to the vulgate's reading, in the absence of a good idea about what H's reading could be.
ityH ṇāni A etatH eṣa A pratyaṅgavibhāgamH pratyaṅgavibhāga A uktaṃH uktaḥ A
One would expect masculine vibhāgaḥ rather than the neuter.
We emend witness H's vāṃcasa to the vulgate's reading, in the absence of a good idea about what H's reading could be.
em. tasya punaḥ saṃkhyānaṃ --- tvacaḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayamāśayā antrāṇi vṛkkau srotāṃsi kaṇḍarā jālāni kūrcā rajjavaḥ sevanyaḥ saṃghātāḥ sīmantā asthīni sandhayaḥ snāyavaḥ peśyo marmāṇi sirā dhamanyo yogavahāni srotāṃsi ca A
em. tvacaḥ sapta, kalāḥ sapta, āśayāḥ sapta, dhātavaḥ sapta, sapta sirāśatāni, pañca peśīśatāni, nava snāyuśatāni, trīṇyasthiśatāni, dve daśottare saṃdhiśate, saptottaraṃ marmaśataṃ, caturviṃśatirdhamanyaḥ, trayo doṣāḥ, trayo malāḥ, nava srotāṃsi, (ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ, ṣoḍaśa jālāni, ṣaṭ kūrcāḥ, catasro rajjavaḥ, sapta sevanyaḥ, caturdaśa saṃghātāḥ, caturdaśa sīmantāḥ, dvāviṃśatir yogavahāni srotāṃsi, dvikānyantrāṇi ) ceti samāsaḥ A
tvaco 'bhihitāḥ kalā dhātavo maladharāś
ca ||
[cf. 1938 ed. 3.5.7]
āśayās tu vātapittaśleṣmāmapakvāgnimūtrāṇāṃ sapta | strīṇāṃ garbhāśayo
'ṣṭama iti |
[cf. 1938 ed. 3.5.8]
sārddhatrivyāyāmāny antrāṇi puṃṣāṃ strīṇām arddhavyāyāmahīnāni |
[cf. 1938 ed. 3.5.9]
sārddhatrivyāyāmāny antrāṇiem. sārdhatrivyāmānyantrāṇi A sārddhatrivyāyāmānyantrāṇi H puṃṣāṃH puṃsāṃ A strīṇāmH strīṇā A arddhavyāyāmahīnāniH mardhavyāmahīnāni A
Witness H's vyāyāma is accepted, since dictionaries commonly include the sense ``fathom.'' The vulgate's vyāma is historically and etymologically the more correct term.
Witness H's vyāyāma is accepted, since dictionaries commonly include the sense ``fathom.'' The vulgate's vyāma is historically and etymologically the more correct term.
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotānsi narāṇām bahirmmukhāni | tāny eva strīṇām aparāṇi ca trīṇi | dve stanayor aparam
adhastād raktavāhi ca |
[cf. 1938 ed. 3.5.10]
ṣoḍaśa kaṇḍarās tāsāñ catasraḥ pādayos tāvanta eva hastagrīvāpṛṣṭheṣu |
tatra hastapādagatānāṅ kaṇḍarāṇāṃ nakhā agraprarohā
grīvāhṛdayanibandhanīnām adhomukhānāṃ meḍhraṃ śroṇīpṛṣṭhanibandhanīnām adhogatānām nitambam ūruvakṣo'kṣapiṇḍyādīnāñ ca ||
[cf. 1938 ed. 3.5.11]
tāvantaH tāvat A evaH yo A nakhāA
nava
H agraprarohāagraprarohāḥA nava prarohā H nibandhanīnāmnivandhanīnāmH nibandhinīnām A adhomukhānāṃH adhobhāgagatānāṃ A meḍhraṃA meḍhra H śroṇīpṛṣṭhaH śroṇipṛṣṭha A nibandhanīnāmnivandhanīnāmH nibandhinīnām A adhogatānāmH adhobhāgagatānāṃ A nitambamnitamvamH bimbaṃ A ūruH mūrdhoru A vakṣo'kṣaem. vakṣo'ṃsa A vandhotka H piṇḍyādīnāñH piṇḍādīnāṃ A
We emend witness H's nava nava to the vulgate's nakhā agra- for sense.We emend witness H's meḍhra to the vulgate's meḍhraṃ for sense.Y. T. Ācārya wrote several footnotes pointing to variant readings with -akṣapiṇḍa- in the manuscripts he used for the text and Ḍalhaṇa's commentary (1938: 364--365); in each case he removed that reading. We emend back to the reading for -vakṣākṣa- following Ācārya's manuscript readings as well as Gayadāsa's reading ūruvakṣokṣapiṃḍa- ``thighs, back and eyeballs" (MS Jaipur RORI 6838, f. 322v).
We emend witness H's nava nava to the vulgate's nakhā agra- for sense.We emend witness H's meḍhra to the vulgate's meḍhraṃ for sense.Y. T. Ācārya wrote several footnotes pointing to variant readings with -akṣapiṇḍa- in the manuscripts he used for the text and Ḍalhaṇa's commentary (1938: 364--365); in each case he removed that reading. We emend back to the reading for -vakṣākṣa- following Ācārya's manuscript readings as well as Gayadāsa's reading ūruvakṣokṣapiṃḍa- ``thighs, back and eyeballs" (MS Jaipur RORI 6838, f. 322v).
māṃsasirāsnāyvasthidhamanījālāni pratyekaṃ catvāri | catvāri tāni
maṇibandhanagulphasaṃśritāni yair gavākṣitam idaṃ śarīram |
[cf. 1938 ed. 3.5.12]
ṣaṭ kūrccās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu |
[cf. 1938 ed. 3.5.13]
mahatyo māṃsarajjavaś catasraḥ peśīnibandhanārtham pṛṣṭhavaṃśam ubhayato dve bāhye abhyantare ca dve |
[cf. 1938 ed. 3.5.14]
sapta sīmanyas tatra vibhaktāḥ śirasi pañca jihvāśepasorekaikās tāḥ
parihartavyāḥ śastreṇa |
[cf. 1938 ed. 3.5.15]
caturddaśās saṃhatās teṣāṃ trayo gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu | etenetarasakthi
vāhu ca vyākhyātau | trikaśirasorekaikaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.5.16]
caturddaśaiva sīmantāḥ | yair mmuktaḥ saṃhātās te khalv akadaśaikeṣāṃ |
[cf. 1938 ed. 3.5.17]
trīṇi ṣaṣṭyā śatāny asthām iti vedavādino 'pabhāṣante | śalyatantreṣu
trīṇy eva śatāni | teṣāṃ saviṃśaty asthiśataṃ śākhāsu | saptadaśottaraṃ
śataṃ śroṇīpārśvapṛṣṭhorassu grīvāyāṃ praty ūrddhvan triṣaṣṭhir |
[cf. 1938 ed. 3.5.18]
trīṇiA triṇi H ṣaṣṭyāH saṣaṣ A śatānyH ṭāny A asthāmH asthi A itiH śatāni A 'pabhāṣantepabhāṣanteH bhāṣante A śalyatantreṣuH śalyatantreṣu tu A evaA ava H saviṃśaty asthiśataṃem. saviṃśam asthiśataṃ A saviṃśaty sthiśataṃ H śroṇīpārśvapṛṣṭhorassuśroṇīpārśvapṛṣṭhoras suH śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu A grīvāyāṃH grīvāṃ A ūrddhvanūrdhvaṃA ūrddvan H triṣaṣṭhirH triṣaṣṭiḥ, evam asthnāṃ trīṇi śatāni pūryante A
See Hoernle's edition and discussion of this passage (Hoernle 1907: 218--219).
See Hoernle's edition and discussion of this passage (Hoernle 1907: 218--219).
ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trīṇi triṇi tāni pañcadaśa
talakūrccagulphasaṃśritāni | daśa pārṣṇyām ekaṃ jaṅghāyāṃ dve jānuny
ekam ekam ūrūbhyāṃ | triṃśad evam ekasmin sakthini bhavanti | etena
itarasakthi vāhu vyākhyātau || śroṇyām pañca | teṣāṃ gudabhaganitamveṣu
catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve ṣaṭtriṃśad ekasmin tāvantyeva dvitīye
| pṛṣṭhe dvātriṃśad evāṣṭhāvurasi | dve akṣakasaṃjñe grīvāyāṃ nava
kaṇṭanāḍyāṃ catvāti | dve hanusaṃjñe dantā triṃśan nāsāyān trīṇy
ekatāluni gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaṃ ṣaṭ chirasīti |
[cf. 1938 ed. 3.5.19]
ekaikasyāṃH ekaikasyāṃ tu A triṇiH trīṇi A ūrūbhyāṃH ūrāv iti A triṃśad evamH triṃśadevam A sakthiniH sakthni A etenaH etene A itarasakthiitarasakthiH tarasakthi A vāhuH bāhū ca A tāvantyevaH om. A dvitīyeH dvitīye 'pyevaṃ A dvātriṃśad evāṣṭhāvurasidvā𑑎triṃśad evāṣṭhāvurasiH triṃśat, aṣṭāvurasi A akṣakasaṃjñeH aṃsaphalake A kaṇṭanāḍyāṃkaṇṭanāḍyāṃH kaṇṭhanāḍyāṃ A catvātiH catvāri A hanusaṃjñeH hanvoḥ A triṃśanH dvātriṃśat A ekatāluniH ekaṃ tāluni A chirasītichirasītiH śirasīti A
tān etān asthīni paṃcavidhāni bhavanti || tad yathā ||
kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāni bhavanti | teṣāṃ
jānurpparanitamvāḥ sagaṇḍutālumadhyaśiraḥ su kapālāni | daśanās tu
rucakāḥ | ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣu taruṇāni | pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu
valayāni |
[cf. 1938 ed. 3.5.20]
tān etān asthīniH etāni A kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāniH kapālarucakataruṇavalayanalakasaṃjñāni A bhavantiH om. A jānurpparanitamvāḥjānurpparanitamvāḥH jānunitambāṃ A sagaṇḍutālumadhyaśiraḥ susagaṇḍutālumadhyaśijpegraḥ suH sagaṇḍatāluśaṅkhaśiraḥsu A rucakāḥH rucakāni A ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣuH ghrāṇakarṇagrīvākṣikoṣeṣu A pādahastagrīvāpṛṣṭheṣuH pārśvapṛṣṭhoraḥsu A valayāniem. valayāni , śeṣāṇi nalakasaṃjñāni A valayāni | bhavati cātra H
bhavati cātra ||
yathā hi sāro vṛkṣasya tiṣṭhaty abhyantarāśritaḥ |
evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriyate tu taiḥ ||
yathā hi sāro vṛkṣasya tiṣṭhaty abhyantarāśritaḥ |
evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriyate tu taiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.21]
bhavatiem. bhavanti A om. H cātraA om. H yathā hiH om. A sāroH om. A vṛkṣasyavṛkṣa𑑎syaH om. A tiṣṭhatyH om. A abhyantarāśritaḥH
abhyantaragataiḥ sārair yathā tiṣṭhanti A evam
evamH bhū A asthīniH ruhāḥ |
asthisā A jantūnāṃH rais tathā A śarīranH dehā A dhriyate tu taiḥdhriyate tu taiḥH dhriyante dehināṃ dhruvam A
abhyantaragataiḥ sārair yathā tiṣṭhanti A evam
evamH bhū A asthīniH ruhāḥ |
asthisā A jantūnāṃH rais tathā A śarīranH dehā A dhriyate tu taiḥdhriyate tu taiḥH dhriyante dehināṃ dhruvam A
tasmāc ciravinaṣṭe 'pi tvagmāṃse tu śarīriṇāṃ |
asthīni na viśyanti sāroṣa vidhīyate ||
asthīni na viśyanti sāroṣa vidhīyate ||
[cf. 1938 ed. 3.5.22]
māṃsāny atra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā |
asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā ||
asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.23]
em. śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantas tu sandhayaḥ |
śeṣās tu sandhayaḥ sarve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ A
śeṣās tu sandhayaḥ sarve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ A
saṃkhyātās tu dve śate daśottare teṣāṃ śākhā aṣṭaṣaṣṭir ekonaṣaṣṭiḥ
koṣṭhe grīvā yāṃty urddhan tryāśītiḥ | ekaikasyān tu pādāṅgulyāṃ trayas
trayaḥ | dvāvaṅguṣṭhe te caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekaikaḥ
saptadaśaikasmin sakthini bhavanti | etena itarasakthi vāhu ca
vyākhyātau || trayaḥ kaṭīkapāleṣu caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvantya
eva pārśvayoḥ | aṣṭāvūrasi | tāvantya eva grīvāyān tu yaḥ kaṇṭhanāṇḍyāṃ
hṛdayaklomāsa nāḍīṣv aṣṭādaśatāsvevanibaddhā | dantaparimāṇā dantamūleṣv
ekaikaḥ | kākalake nāsāyāñ caikkekaḥ | dvau dvauvartmmamaṇḍala yor
nnetrāśritau | gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaḥ | dvau hanusaṃdhī
dvāvupariṣṭād bhuvau śaṃkhayoś ca pañca śiraḥ kapāleṣv eko mūrddhri |
[cf. 1938 ed. 3.5.26]
saṃkhyātās tuH saṅkhyātas tu A dveH om. A śateH om. A teṣāṃH dve śate | teṣāṃ A aṣṭaṣaṣṭirH svaṣṭaṣaṣṭiḥ A grīvāH grīvāṃ A yāṃtyyāṃ𑑎tyH pra A urddhanH tyūrdhvaṃ A tryāśītiḥH tryaśītiḥ A ekaikasyān tuH ekaikasyāṃ A caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekaikaḥcaturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekaikaḥH caturdaśa; jānugulphavaṅkṣaṇeṣv ekaikaḥ A saptadaśaikasminH evaṃ saptadaśaikasmin A sakthiniH sakthni A etenaH etene A itarasakthiH tarasakthi A vāhu cavāhu caH bāhū ca A tāvantyaH tāvanta A aṣṭāvūrasiH urasy aṣṭau A tāvantyaH tāvanta A grīvāyān tuH grīvāyāṃ, t A yaḥH rayaḥ A kaṇṭhanāṇḍyāṃH kaṇṭhe, nāḍīṣu A hṛdayaklomāsahṛdayaklomāsaH hṛdayaklomani A nāḍīṣvH baddhās A aṣṭādaśatāsvevanibaddhāaṣṭādaśatāsvevanivaddhāH vaṣṭādaśa A ekaikaḥH ekaḥ A caikkekaḥH ca A dvauH om. A dvauvartmmamaṇḍala yordvauva𑑎jpeg rtmmamaṇḍala yorH dvau vartmamaṇḍalayor A nnetrāśritauH netrāśrayau A dvāvupariṣṭādH dvāv upariṣṭād A bhuvauH bhruvoḥ A mūrddhriH mūrdhni A
ta ete saṃdhayoṣṭavidhā bhavanti | tad yathā |
korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanī vāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṃkhāvartāḥ |
teṣām aṅgulimaṇivandhagulphajānukūrppareṣu korāḥ saṃdhayaḥ |
kakṣavaṃkṣaṇadaśaneṣū dūkhalasaṃjñā | aṃsam pīṭhagudabhaganitamveṣu
sāmudrāḥ | grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣu pratarāḥ | śiraḥ kaṭīkapāleṣu tūna sīvanī
saṃjñāḥ | hanvorūbhayatas tu vāyasa tuṇḍāḥ |
kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ | srotaśṛṅgāṭakeṣu
śaṃkhāvartāḥ || teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.27]
saṃdhayoṣṭavidhāH sandhayo 'ṣṭavidhāḥ A bhavantiH om. A tadH om. A yathāH om. A korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanīH korolūkhalasāmudgaprataratunnasevanī A kakṣavaṃkṣaṇadaśaneṣūkakṣavaṃkṣaṇadaśaneṣūH kakṣāvaṅkṣaṇadaśaneṣū A dūkhalasaṃjñāH lūkhalāḥ A aṃsamH aṃsa A sāmudrāḥsā𑑎mudrāḥH sāmudgāḥ A grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣuH grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ A tūnaH tunna A sīvanīH sevan A saṃjñāḥH yaḥ A hanvorūbhayatasem. hanvor ubhayatas A hanvorūbhaya Hac hanvorūbhaya ta Hpc tuA stu H kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣuH kaṇṭhahṛdayanetraklomanāḍīṣu A maṇḍalasaṃjñāḥmaṇḍalasaṃjñāḥH maṇḍalāḥ A srotaśṛṅgāṭakeṣusrotaśṛṃgāṭakeṣuH śrotraśṛṅgāṭakeṣu A
bhavati cātra ||
asnthāṃ tu saṃdhayo hy ete kevalaṃ parikīrtitāḥ |
peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate ||
asnthāṃ tu saṃdhayo hy ete kevalaṃ parikīrtitāḥ |
peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate ||
[cf. 1938 ed. 3.5.28]
nava snāyu śatāni bhavanti | teṣāṃ śākhāsu ṣaṭ chatāni | dve śate
triṃśac ca koṣṭhe grīvāyāṃ pratyurdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ
pādāṅgulyāṃ ṣaṭnicitāni triṃśac ca | tāvatya eva talakūrccagulpheṣu
tāvatya eva jaṅghāyāṃ | daśa jānuni | catvāriṃśadūrvvāḥ | daśavaṃkṣaṇe |
pañcāśat chatam evam ekasmin sakchini bhavanti | etena itarasakthi vahū
vyākhyātau || ṣaṣṭiḥ kaṭyāḥ pṛṣṭhetvaśītiḥ | pārśvayoḥ | ṣaṣṭiḥ | urasi
triṃśat | ṣaṭtriṃśad grīvāyāṃ | mūrddhri catustriṃśat | eva
navasnāyuśatāni vyākhyātāni bhavanti | mahāsnāyuṣu kaṇḍareti saṃjñā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.29]
bhavantiH om. A teṣāṃH tāsāṃ A chatāniH śatāni A grīvāyāṃH grīvāṃ A pratyurdhvaṃH pratyūrdhvaṃ A ekaikasyāṃH ekaikasyāṃ tu A ṣaṭnicitāniH ṣaṇ nicitās tās A triṃśac caH triṃśat A catvāriṃśadūrvvāḥH catvāriṃśadūrau A pañcāśatH śatam adh A chatamH yardham A sakchiniH sakthni A etenaH etene A itarasakthiitarasakthiH tarasakthi A vahūH bahū ca A kaṭyāḥH kaṭyāṃ A pṛṣṭhetvaśītiḥH pṛṣṭhe 'śītiḥ A mūrddhriH mūrdhni A catustriṃśat | evaH catustriṃśat; evaṃ A mahāsnāyuṣuH om. A kaṇḍaretiH om. A saṃjñāH om. A
bhavanti cātra ślokāḥ || caturvvidhāni snāyūni nāsateṣān nibodha me |
pratānavanti vṛtāni susirāṇi pṛthūni ca ||
pratānavanti vṛtāni susirāṇi pṛthūni ca ||
[cf. 1938 ed. 3.5.30]
pratānavanti śākhāsu sarvvasaṃdhiṣu cāpy atha |
vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha ||
vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha ||
[cf. 1938 ed. 3.5.31]
āmapakvāsayānteṣu susirāṇi pṛthūni ca |
pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiraś ca ||
pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiraś ca ||
[cf. 1938 ed. 3.5.32]
naur yathā phalakās tīrṇṇā vandhanair vahubhir yutāḥ |
bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ ||
bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.33]
eva, eva śarīresmin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā ||
snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.34]
na hy asthīni na peśyo vā na sirā na ca sandhayaḥ |
vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ ||
vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.35]
yaḥ snāyūni vijānāni sa vāhyāsyantarāṇi ca |
sa guḍhāṃ śalyamudvarntun dehāc chakroti mānavaḥ ||
sa guḍhāṃ śalyamudvarntun dehāc chakroti mānavaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.36]
pañca peśīśatāni tāsāñ ca catvāt iṃ śaktāni śākhāsu | koṣṭhe ṣaṣṭhiḥ |
grīvāyāṃ pratyurddhañ catvāriṃśat || ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ
tisrastisrastāḥ pañcadaśa | pañcadaśaprapede pādopari |
kurccasanniviṣṭās tāvantya eva | daśagulphatalayoḥ | gulphajānvontare
viṃśatiḥ | pañca jānini | ūrvoddaśa | vaṃkṣaṇe daśa | śatam ekasmin
sakthini bhavantye na itara sakthi vāhū ca vyākhyātau || ekā meḍhra
sevanyāṃ | apare dve vṛṣaśayoḥ | gude tisraḥ | sphicoś ca pañca pañca |
dve basti śirasi | saptodare nābhyām ekā | pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥ pañca
pañca dīrghāḥ | pārśvayor daśa | dve vakṣasi | akṣakāṃ saṃpratisamaṃtāt
sapta | dve hṛdyāmāsaye | ekābhyantarataḥ koṣṭhe | grīvāyāñ ca tasra |
ekaikā galakālayoḥ | dve tāluni | jihvāyāṃ ṣaṭ | dve joṣṭhayoḥ | nāsāyāṃ
dve | gaṇḍayoś catasraś catasraḥ | netrayor ddha | karṇṇayor dve |
catasro lalāṭe | ṣaṭ chirasīti | tāny etāni pañca peśīśatāni puṃsām
bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.5.37]
tāsāñ catāsāñ caH bhavanti | tāsāṃ A catvāt iṃH catvāri A śaktāniH śatāni A ṣaṣṭhiḥH ṣaṭṣaṣṭiḥ A grīvāyāṃH grīvāṃ A pratyurddhañH praty ūrdhvaṃ A catvāriṃśat || ekaikasyāṃH catustriṃśat | ekaikasyāṃ tu A tisrastisrastāḥH tisras tisras tāḥ A pañcadaśaprapedepañcadaśaprapedeH daśa prapade A kurccasanniviṣṭāsH kūrcasanniviṣṭā A tāvantyaH stāvatya A gulphajānvontareH gulphajānvantare A jāniniH jānuni A ūrvoddaśaH viṃśatir ūrau , daśa A daśaH śatam A śatamH evam A sakthiniH sakthni A bhavantye naH bhavati; ete A itaraH netara A ekāH tisraḥ pāyau, ekā A meḍhraH meḍhre A apareH cāparā A vṛṣaśayoḥvṛṣaśayoḥH vṛṣaṇayoḥ A gudeH om. A tisraḥH om. A sphicoś caH sphicoḥ A saptodareH pañcodare A pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥH pṛṣṭhordhvasanniviṣṭāḥ A pārśvayorH ṣaṭ pārśvayoḥ A dveH om. A saṃpratisamaṃtātH sau prati samantāt A hṛdyāmāsayeH hṛdayāmāśaya A ekābhyantarataḥH yoḥ, ṣaṭ ya A koṣṭheH kṛtplīhoṇḍu(ndu)keṣu A tasraH tasraḥ A ekaikāH aṣṭau hanvoḥ , ekaikā kā A galakālayoḥH kalakagalayoḥ A jihvāyāṃH ekā jihvāyāṃ A ṣaṭH om. A joṣṭhayoḥH oṣṭhayoḥ A nāsāyāṃH dve nāsāyāṃ A gaṇḍayośH netrayoḥ, gaṇḍayoś A catasraśH om. A netrayor ddhaH om. A ṣaṭH ekā A chirasītiH śirasīti A tānyH evam A puṃsāmH om. A bhavantiH om. A
em. bhavati cātra --
sirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaś ca śarīriṇām |
peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ A
sirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaś ca śarīriṇām |
peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ A
strīṇāñ caturddaśāsyadhikā | daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin pañca pañca
| yauvane tāsāṃ parivṛddhir bhavati | apatyapathe catasras tāsāṃ dve
prasṛte 'bhyantarataḥ | dve mukhāsrite ca | vṛtte dve garbham āśritāḥ |
tisraḥ śukrār bhavaḥ praveśinyaḥ | tisra eva garbhaśayyāyāṃ yatra
garbhas tiṣṭhati |
[cf. 1938 ed. 3.5.39]
caturddaśāsyadhikācaturddaśāsyadhikāH tu viṃśatir adhikā A pañcaH pañceti A bhavatiH om. A dveH om. A 'bhyantarataḥabhyantaratoA bhyantarataḥ H mukhāsritemukhāsri𑑎teH mukhāśrite A caH bāhye ca A garbham āśritāḥgarbbham āśritāḥH garbhacchidrasaṃśritā A tisraḥH stisraḥ A śukrārH śukrā A bhavaḥH rtava A garbhaśayyāyāṃgarbbhaśayyāyāṃH pittapakvāśayayor madhye garbhaśayyā A
em. tāsāṃ bahalapelavasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśabhāvāḥ sandhyasthisirāsnāyupracchādakā yathāpradeśaṃ svabhāvata eva bhavanti A
em. bhavati cātra --
puṃsāṃ peśyaḥ purastād yāḥ proktā lakṣaṇamuṣkajāḥ |
strīṇām āvṛtya tiṣṭhanti phalam antargataṃ hi tāḥ A
puṃsāṃ peśyaḥ purastād yāḥ proktā lakṣaṇamuṣkajāḥ |
strīṇām āvṛtya tiṣṭhanti phalam antargataṃ hi tāḥ A
marmmasirādhamanīsrotasām anyatra vibhāgaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.5.42]
bhavati cātra ||
śaṃkhanābhyo kṛtir yonis trir āvartā prakīrtitā |
tasyās tṛtīye tv āvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
śaṃkhanābhyo kṛtir yonis trir āvartā prakīrtitā |
tasyās tṛtīye tv āvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.43]
yathā rohitamatsyasya mukham bhavati rūpataḥ |
tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbhaśayyām vidur budhā ||
tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbhaśayyām vidur budhā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.44]
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbbho garbbhāśaye striyāḥ |
sa yoniṃ yāti śirasā svabhāvāt prasavam prati ||
sa yoniṃ yāti śirasā svabhāvāt prasavam prati ||
[cf. 1938 ed. 3.5.45]
tvakparyantasya dehasya yo 'yam aṅgaviniścayaḥ |
śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate 'ṅgeṣu keṣucit ||
śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate 'ṅgeṣu keṣucit ||
[cf. 1938 ed. 3.5.46]
tasmān niḥsaṃśayaṃ jñānaṃ śalya harttābhivāñcchatā |
dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo 'ṅgaviniścayaḥ ||
dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo 'ṅgaviniścayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.47]
pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañ ca yad bhavet |
samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet ||
samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet ||
[cf. 1938 ed. 3.5.48]
tasmāt samastagātram avihatam adīrghavyādhipīḍitaṃ puruṣam
apahṛtyāpagāyāṃ | vibaddhaṃ muñjabalvajaiḥ pañjarastham aprakāśe deśe
kothayet | samyak prakuthitañ coddhṛtyāyatadehaṃ kṛtvośīra tṛṇa veṇu kurccādīnām anyatamena śanaiḥ
śanair eva ghṛṣya tvagādīn sarvvān eva bāhyābhyantarān
aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān upalakṣayec cakṣuṣā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.49]
avihatamH aviṣopahatam A puruṣamH avarṣaśatikaṃ niḥsṛṣṭāntrapurīṣaṃ puruṣam A apahṛtyāpagāyāṃH āvahanty āmāpagāyāṃ A vibaddhaṃvivaddhaṃH nibaddhaṃ A muñjabalvajaiḥmuñja valvajaiḥH om. A aprakāśeaprakāśeH muñjavalkalakuśaśaṇādīnām anyatamenāveṣṭitāṅgam aprakāśe A coddhṛtyāyatadehaṃcoddhṛtyāyatadehaṃ𑑎H coddhṛtya, tato dehaṃ A kṛtvośīratṛṇaveṇukurccādīnāmkṛtvośīra tṛṇa veṇu kurccādīnāmH saptarātrād uśīrabālaveṇubalvajakūrcānām A evaH ava A ghṛṣyaH gharṣayaṃs A yathoktān upalakṣayecH yathoktān lakṣayec A
On ghṛṣya for ghṛṣṭvā, see Oberlies (2003): 9.7.2 (p. 283).
On ghṛṣya for ghṛṣṭvā, see Oberlies (2003): 9.7.2 (p. 283).
ślokau ||
na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaś cakṣurbhir eva vā ||
na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaś cakṣurbhir eva vā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.50]
śarīre cāpi śāstre ca dṛṣṭārthas tu viśāradaḥ |
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ vyapohyārabhate kriyām iti || ||
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ vyapohyārabhate kriyām iti || ||
[cf. 1938 ed. 3.5.51]
[Adhyāya 6]
The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of NAK 5-333, waiting for full critical attention. athātaḥ pratyekamarmmanirddeśaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
saptottaram marmmaśataṃ | tāni pañcavidhāni marmmāṇi bhavanti | tad
yathā | māṃsamarmmāṇi | śirāmarmmāṇi | snāyumarmmāṇi, asthimarmmāṇi |
sandhimarmmāṇi | na khalu māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni
marmmāṇi bhavanti || yasmān nopalabhyante ||
[cf. 1938 ed. 3.6.3]
tatraikādaśa māṃsamarmmāṇi, ekacatvāriṃśac chirāmarmmāṇi | saptāviṃśatiḥ
snāyumarmmāṇi | aṣṭāv asthimarmmāṇi | viṃśatiḥ sandhimarmmāṇīti | tad
etat saptottaram marmmaśataṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.4]
eṣām ekādaśaikasmin sakthini bhavanti | etenetarasakthi bāhū ca
vyākhyātau ca bhavataḥ | udarorasor ddvādaśa | caturddaśa pṛṣṭhe |
grīvāyām pratyūrddhvaṃ saptatriṃśat |
[cf. 1938 ed. 3.6.5]
tatra sakthimarmmāṇi |
kṣipratalahṛdayakurccakūrccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇi
ciṭipañ ceti | etenetaratsakthibāhū vyākhyātau || udarorasos tu marmmāṇy
anuvyākhyāsyāmaḥ || gudo bastir nnābhir hṛdayaṃ stanamūle stanalohite
apālāye apastambhe ceti || pṛṣṭhamarmmāṇi tu | kaṭīkataruṇa |
kukundaranitambe pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsau ceti || jatruṇa
ūrdhvaṃ catasro dhamanyo ṣṭau mātṛkāḥ | dve kṛkāṭike | dve vidhure | dve
phaṇe | dvāv apāṅgau | dvau śaṃkhau | dvāv āvartau | dvāv utkṣepau | ekā
sthapaṇī | pañca sīmantāḥ | catvāri śṛṅgāṭakānyeko 'dhipatir iti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.6]
kṣipratalahṛdayakurccakūrccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇikṣipratalahṛdayakurccakū𑑎rccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇiH kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendrabastijānvāṇyurvilohitākṣāṇi A ciṭipañciṭipañH viṭapaṃ A etenetaratsakthibāhūH etenetaratsakthi A vyākhyātauH vyākhyātam A marmmāṇyH om. A anuvyākhyāsyāmaḥH om. A gudoH guda A bastirH basti A nnābhirnnābhirH nābhi A hṛdayaṃH hṛdaya A stanamūleH stanamūla A stanalohiteH stanarohitā A apālāyeH palāpān A apastambheH yapastambhau A kukundaranitambeH kukundaranitamba A pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsauH pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakānyaṃsau A cetice𑑎tiH ceti | bāhumarmāṇi tu śipratalahṛdayakūrcakūrcaśiromaṇibandhendrabastikūrparāṇyurvīlohitākṣāṇi kakṣadharaṃ ceti A jatruṇaH etenetaro bāhurvyākhyātaḥ | jatruṇa A dvauH om. A śaṃkhauH om. A ekāH dvau śaṅkhāv ekā A sthapaṇīH sthapanī A śṛṅgāṭakānyekośṛṃgāṭakānyekoH śṛṅgāṭakāny eko A
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni | māṃsamarmmāṇi | nīladhamanī
| mātṛkā sirāḥ
śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣāṇy
ūrvvyās sirāmarmmāṇi | ciṭipakakṣadharakurccaḥ | kūrccaśirobastikukṣāṇy
ansavidhurotkṣepāḥ snāyumarmmāṇi | kaṭīkataruṇanitambānsaphalakaśaṃkhāny
asthimarmmāṇi |
jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvarttakṛkāṭikāś ceti
| sandhimarmmāṇi ||
[cf. 1938 ed. 3.6.7]
sirāḥH om. A śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣāṇyśṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣāṇyH śṛṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣo A ūrvvyāsH rvyaḥ A sirāmarmmāṇiH sirāmarmāṇi, āṇī(ṇi) A ciṭipakakṣadharakurccaḥH viṭapakakṣadharakūrca A kūrccaśirobastikukṣāṇyH kūrcaśirobastikṣip A ansavidhurotkṣepāḥansavidhuro𑑎tkṣepāḥH rāṃsavidhurotkṣepāḥ A kaṭīkataruṇanitambānsaphalakaśaṃkhānykaṭīkataruṇanitambānsaphala𑑎kaśaṃkhānyH kaṭīkataruṇanitambāṃsaphalakaśaṅkhāst A asthimarmmāṇiH vasthimarmāṇi A jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvarttakṛkāṭikāśjānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvarttakṛkāṭikāśH jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartakṛkāṭikāś A
tāny etāni marmmāṇi pañcavidhāni bhavanti || tad yathā |
sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntaraprāṇaharāṇi | viśalyaghnāni |
vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi ceti || tatra sadyaḥprāṇaharāṇy
ekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat | viśalyaghnāni trīṇi
| catuścatvāriṃśad vaikalyakarāṇi | aṣṭau rujākarāṇīti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.8]
bhavanti cātra ||
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu ||
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu ||
[cf. 1938 ed. 3.6.9]
vakṣomarmmāṇi sīmantās talaḥ kṣiprendrabastayaḥ |
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye ||
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye ||
[cf. 1938 ed. 3.6.10]
nitambāv iti caitāni kālāntaraharāṇi tu |
utkṣepau sthapaṇī caiva viśalyaghnāni nirddiśet ||
utkṣepau sthapaṇī caiva viśalyaghnāni nirddiśet ||
[cf. 1938 ed. 3.6.11]
lohitākṣaś ca jānūrvvīkurccāciṭipakurpparā |
kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||
kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||
[cf. 1938 ed. 3.6.12]
ansānsaphalakāpāṅge nīle manye
phaṇe tathā |
vaikalyakaraṇāny āhur āvarttau dvau tathaiva ca ||
vaikalyakaraṇāny āhur āvarttau dvau tathaiva ca ||
[cf. 1938 ed. 3.6.13]
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kurccaśirāṃsi ca |
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
pañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak ||
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
pañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak ||
[cf. 1938 ed. 3.6.14]
marmmāṇi nāma māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ | teṣu svabhāvata eva
prāṇās tiṣṭhanti | marmmasv abhihatās tāṃs tān bhāvān āpadyante ||
[cf. 1938 ed. 3.6.15]
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi | āgneyāni | agniguṇeṣu kṣīṇeṣv āyuḥ kṣapayanti
| viśalyaghnāni vāyavīyāni śastramukhāvaruddho yāvad atra vāyus tiṣṭhati
tāvaj jīvaty uddhṛtamātre tu śalye | marmmasthānāśrayo vāyur nniṣkrāmati
| tasmāt saśalyo jīvaty uddhṛtaśalyo mriyate | vaikalyakarāṇi | saumyāni
| somo hi śaityāt sthiratvāc ca prāṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇi |
agnimārutabhūyiṣṭhāni viśeṣeṇa tau rujākarau pāñcabhautikīñ ca rujām
apare tv āhuḥ |
[cf. 1938 ed. 3.6.16]
sadyaḥprāṇaharāṇiH sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu kṣapayanti; kālāntaraprāṇaharāṇi A āgneyāniH saumyāgneyāni A agniguṇeṣuagniguṇeṣuH agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu A kṣīṇeṣvH krameṇa ca somaguṇeṣu A āyuḥH kālān A kṣapayantiH tareṇa kṣapayanti A viśalyaghnāniH viśalyaprāṇaharāṇi A vāyavīyāniH vāyavyāni A śastramukhāvaruddhośastramukhāvaruddhoH śalyamukhāvaruddho A yāvad atraH yāvad antar A tāvajH tāva A marmmasthānāśrayoH marmasthānāśrito A vāyurH vāyu A nniṣkrāmatiH rniṣkrāmati A jīvatyH jīvat A uddhṛtaśalyoH yuddhṛtaśalyo A vaikalyakarāṇivaika𑑎lyakarāṇiH (pākātpatitaśalyo vā jīvati); vaikalyakarāṇi A śaityātH om. A sthiratvāc caH sthiratvāc chaityāc ca A rujākarāṇiH rujākarāṇ A agnimārutabhūyiṣṭhāniH yagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni A viśeṣeṇa tauH viśeṣataś ca tau A apareH om. A tv āhuḥH āhur eke A
kecid āhur mmāṃsādīnāṃ samastānāṃ samṛddhānāñ ca samavāyāt |
sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahīnānām alpānāñ ca samavāyakālāntaraprāṇaharāṇi |
dvihīnānāṃ tu viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnānān tu vaiguṇyakarāṇi |
ekasminn eva rujākarāṇīti || yataś caivamato sthimarmmasv api kṣateṣu
śoṇitāgamanam bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.6.17]
mmāṃsādīnāṃmmānsādīnāṃH māṃsādīnāṃ pañcānām A samastānāṃH api samastānāṃ A samṛddhānāñ caH vivṛddhānāṃ A alpānāñ caH alpānāṃ A samavāyakālāntaraprāṇaharāṇisamavāyakālāntaraprāṇaharāṇiH vā kālāntaraprāṇaharāṇi A dvihīnānāṃ tuH dvihīnānāṃ A trihīnānān tuH trihīnānāṃ A vaiguṇyakarāṇiH vaikalyakarāṇi A yataśH om. A caivamatoH naivaṃ, yato A sthimarmmasvH 'sthimarmas A apiH vap A kṣateṣuH yabhihateṣu A
bhavanti cātra ||
caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhī santarppayantyopacayanti dehaṃ ||
caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhī santarppayantyopacayanti dehaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.18]
tataḥ kṣate marmmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti |
vivarddhamānas tu sa mātariśvā rujāḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye ||
[cf. 1938 ed. 3.6.19]
rujābhibhūtas tu tataḥ śarīraṃ
pralīyate naśyati cāsya saṃjñā ||
[cf. 1938 ed. 3.6.20]
tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati |
kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyakaram bhavati | viśalyaghnañ ca
vaikalyakaram bhavati | nānātīvrāṃ vedanāñ janayaṃti | vaikalyakaraṃ
kālāntareṇa kleśayati | rujām vā karoti rujākaraṃ cālpavedanāṃ karoti
|
[cf. 1938 ed. 3.6.22]
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarāt mārayanti |
kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣāt māsād vā | teṣv api tu kṣiprāṇi kadācid āśu
mārayanti | viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācid atyabhihatāni mārayanti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.23]
uta ūrdhvaṃ sakthimarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor mmadhye kṣipraṃ nāma marma … madhyamāṅgulim anupūrvveṇa madhye
pādatalasya talahṛdayan nāma marmma tatra rujāyām maraṇaṃ |
kṣipratyopariṣṭād aṅgulam ubhayataḥ kūrcco
nāma | …ṇavepane
bhavataḥ | gulphasandher adhaḥ kūrccaśiro nāma tatra rujāśophau bhavataḥ
|| pādajaṅghayos tu sandhāne gulpho nāma tatra rukastabdhasakthitā ca kuṇatā vā… pārṣṇim prati jaṅghāmadhyendrabastir
nnāma marmma tatra śoṇitakṣaye maraṇaṃ | jaṅghorvvoḥ sandhāne jānur
nnāma tatra khañjatā bhavati | jānos tryaṅgulād
ūrddhva…ṇir
nnāma marmma tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca | ūrūmadhye ūrvvī
nāma marmma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ | ūrvvyās tūrdhvam adho vaṃkṣaṇasa…le lohitākṣan nāma marmma tatra
śoṇitakṣaye maraṇam pakṣāghāto vā || vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor antare ciṭipan
nāma marmma tatra sāṃḍhyam alpaśukratā ca bhavati | evam etāny ekādaśa
sakthimarmmāṇi vyākhyātāni | etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātāḥ ||
viśeṣatas tu yāni sakthini gulphajānuvaṃkṣaṇaciṭipāni tāni bāhau
maṇibandhakurpparakakṣadharāṇi bhavanti | yathā ca pādajaṅghayos tu
sandhau gulphau nāma marmma | evaṃ hastatalaprakoṣṭhayoḥ sandhau
maṇibandho nāma marmma | yathā ca jaṅghorvvoḥ sandhāne jānu nāma marmma
| evaṃ prahastabāhvoḥ sandhāne kurpparo nāma marmma | yathā ca
vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor mmadhye ciṭipan nāma marmma | evam akṣakakṣayor
mmadhye kakṣadharo nāma marmma | tatra viddheṣu ta evopadravā bhavanti |
viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā | kurppare pakṣāghātaḥ | kuṇitvaṃ
kakṣadhare ceti | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāmarmmāṇi vyākhyātāni
bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.24]
utaH ata A anuvyākhyāsyāmaḥH vyākhyāsyāmaḥ A marmaH marma, tatra viddhasyākṣepakeṇa ma A ‡
?
H raṇaṃ A madhyamāṅgulimH madhyamāṅgulīm A nāmaH nā A marmmaH ma A rujāyāmH rujābhir A kṣipratyopariṣṭād aṅgulamkṣipratyopariṣṭād aṅgulam H kṣiprasyopariṣṭā A ubhayataḥH d ubhayataḥ A ‡ṇavepane?ṇavepaneH tatra pādasya bhramaṇavepane A adhaḥH adha ubhayataḥ A nāmaH om. A bhavataḥH om. A pādajaṅghayos tupādajaṃghayos tuH pādajaṅghayoḥ A nāmaH om. A rukastabdhasakthitā ca
rukastabdhasakthitā ca
H rujaḥ stabdhapāda A kuṇatāH tā khañjatā A vā‡
vā?
H vā A jaṅghāmadhyendrabastirjaṃghāmadhye ndrabastirH jaṅghāmadhye indrabastiḥ A nnāmaH om. A marmmaH om. A śoṇitakṣayeśoṇitakṣa𑑎yeH śoṇitakṣayeṇa A jānurH jā A nnāmaH nu A bhavatiH jānuna ūrdhvam ubhaya A jānos
jānos
H tas A tryaṅgulād ūrddhva‡ṇirtryaṅgulād ūrddhva?ṇirH tryaṅgu A nnāmaH la A marmmaH māṇī A ūrūmadhyeūrūma𑑎dhyeH ūrumadhye A ūrvvīH urvī A nāmaH om. A marmmaH om. A ūrvvyāsH urvyā A tūrdhvam
tūrdhvam
H ūrdhvam A vaṃkṣaṇasa‡levaṃkṣaṇasa?leH vaṅkṣaṇasandher ūrumūle A nāmaH om. A marmmaH om. A śoṇitakṣayeH lohitakṣayeṇa A ciṭipanH viṭapaṃ A nāmaH om. A marmmamarmmaH om. A sāṃḍhyamH ṣāṇḍhyam A alpaśukratā caH alpaśukratā vā A vyākhyātāḥH vyākhyātau A sakthiniH sakthni A gulphajānuvaṃkṣaṇaciṭipānigulphajānuvaṃkṣaṇaciṭipāniH gulphajānuviṭapāni A maṇibandhakurpparakakṣadharāṇiH maṇibandhakūrparakakṣadharā A bhavantiH om. A yathā caH om. A pādajaṅghayos tupādajaṃghayos tuH om. A sandhauH om. A gulphauH om. A nāmaH om. A marmmaH om. A evaṃH om. A hastatalaprakoṣṭhayoḥH om. A sandhauH om. A maṇibandhomaṇibandho𑑎H ṇi A nāmaH om. A marmmaH om. A yathā caH om. A jaṅghorvvoḥjaṃghorvvoḥH om. A sandhāneH om. A jānuH om. A nāmaH om. A marmmaH om. A evaṃevaṃH om. A prahastabāhvoḥH om. A sandhāneH om. A kurpparoH om. A nāmaH om. A marmmaH om. A yathā caH yathā A mmadhyeH antare A ciṭipanH viṭapam A nāmaH om. A marmmamarmma H om. A akṣakakṣayorH vakṣaḥkakṣayor A kakṣadharoH kakṣadharaṃ A nāmaH om. A marmmaH om. A tatraH tasmin A viddheṣu taH viddhe ta A bhavantiH om. A kurppareH kūrparākhye kuṇiḥ, kakṣadhare A pakṣāghātaḥH pakṣāghā A kuṇitvaṃH om. A kakṣadharekakṣadhare𑑎H om. A cetiH taḥ A chākhāmarmmāṇiH chākhāsu marmāṇi A bhavantiH om. A
ata ūrdhvam udarorasor dvādaśa marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
vātavarcconiḥsaraṇī sthūlāntrapratibaddham mahāgudo nāma | tatra sadyo
maraṇaṃ | alpamāṃsaśoṇitam abhyantarataḥ | kaṭyāmutrāsayayor bastir
nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | aśmarīvraṇād ṛte tatrāpy ubhayato
viddhe maraṇam ekato bhinne mūtrāsrāvī vraṇo bhavati | sa tu
yatnenopakrānto rohati || pakvāmāśayayor mmadhye śirāprabhāvo nābhir
nnāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor mmadhyam adhiṣṭhāyorasi
āmāśayadvāraṃ sattvarajastamasām adhiṣṭhānaṃ hṛdayan nāma marmma tatrāpi
sadyo maraṇaṃ | stanayor adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle nāma
marmaṇī | tatra kaphapūrṇṇakoṣṭhatayā maraṇaṃ | stanacūcukayor ūrddhve
stanarohite nāma marmmaṇī | tatra raktapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām
maraṇaṃ | aṃsakūṭayor adhastāt pārśvayor uparibhāgayor apālāpau nāma
marmmaṇī | tatra pūyabhāvam āpanne śoṇite maraṇaṃ | ubhayatroraso nāḍyo
vātavahe | apastambhau nāma marmmaṇī | tatra vātapūrṇṇakoṣṭhatayā
kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | evam etāny udarorasor dvādaśa marmmāṇi
vyākhyātāni ||
[cf. 1938 ed. 3.6.25]
dvādaśaH om. A vātavarcconiḥsaraṇīH vātavarconirasanaṃ A mahāgudoH gudaṃ A nāmaH nāma marma A alpamāṃsaśoṇitamH alpamāṃsaśoṇito A kaṭyāmutrāsayayorH kaṭyāṃ mūtrāśayo A nnāmaH om. A marmmaH om. A viddheH bhinne A maraṇamH na jīvati A mūtrāsrāvīH mūtrasrāvī A śirāprabhāvoH sirāprabhavā A nnāmaH om. A marmmaH om. A mmadhyamH madhya A adhiṣṭhāyorasiH madhiṣṭhāyor as A āmāśayadvāraṃH yāmāśayadvāraṃ A nāmaH om. A marmmaH om. A sadyoH sadya A maraṇaṃH eva maraṇaṃ A nāmaH om. A marmaṇīH om. A maraṇaṃH (kāsaśvāsābhyāṃ ) mriyate A ūrddhveH ūrdhvaṃ dv A stanarohiteH yaṅgulam ubhayataḥ stanarohitau A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A raktapūrṇṇakoṣṭhatayāH lohitapūrṇakoṣṭhatayā A maraṇaṃH ca mriyate A pārśvayorH pārśvo A uparibhāgayorH paribhāgayor A apālāpauH apalāpau A nāmaH nā A marmmaṇīH ma A tatraH tatra ra A pūyabhāvampūyabhāvamH ktena pūyabhāvaṃ A āpanneH om. A śoṇiteH gatena A nāḍyoH nāḍyau A nāmaH nā A marmmaṇīH ma A kāsaśvāsābhyāmH kāsaśvāsābhyāṃ ca A vyākhyātānivyākhyātāniAHpc vyākhyāni Hac
ata ūrdhvam pṛṣṭhamarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra pṛṣṭhavaṃśam
ubhayataḥ pratiśroṇīkarṇṇāvasthinī kaṭīkataruṇe nāma marmmaṇī | tatra
śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇṇo hīnarūpo vā maraṇaṃ | pārśvayor
jjaghanabahirbbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayato kukundare nāma marmmaṇī |
tatra sparśājñānam adhaḥkāye daurbbalyaṃ ceṣṭānāśaś ca bhavati |
śroṇīkarṇṇayor upary āmāśayāc chādane pārśvāntaraprativahe nitambe nāma
marmmaṇī | tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbbalyam maraṇañ ca |
adhaḥpārśvāntarapratibaddhe jaghanapārśvamadhye tiryag ūrddhvajaghanāt
pārśvasandhī nāma marmmaṇī | tatra śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayā mriyate |
stanamūlādṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma marmmaṇī | tatra
śoṇitātipravṛttinimittair upadravair mmriyate | pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam
ubhayataḥ | trikasaṃbandhe 'nsaphale nāma marmmaṇī | tatra bāhuś
cāpaśoṣaḥ | bāhuśīrṣagrīvāmadhye 'ṃśapīṭhaskandhasaṃdhāne krakanyāse
nāma marmmaṇī | tatra tabdhabāhur bbhagnapṛṣṭhatā vā bhavati | evam
etāni caturddaśa pṛṣṭhamarmmāṇi vyākhyātāni ||
[cf. 1938 ed. 3.6.26]
anuvyākhyāsyāmaḥH vyākhyāsyāmaḥ A pratiśroṇīkarṇṇāvasthinīH pratiśroṇikāṇḍamasthinī A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A pāṇḍuvivarṇṇoH pāṇḍurvivarṇo A hīnarūpo vāH hīnarūpaś ca A maraṇaṃH mriyate A jjaghanabahirbbhāgeH jaghanabahirbhāge A pṛṣṭhavaṃśamH pṛṣṭhavaṃśa A ubhayatoH mubhayato A nāmanāmaH om. A marmmaṇīH om. A sparśājñānamH sparśājñāna A adhaḥkāyeH madhaḥkāye A daurbbalyaṃH om. A ceṣṭānāśaś caH ceṣṭopaghātaś A bhavatiH ca A śroṇīkarṇṇayorH śroṇīkāṇḍayor A āmāśayācH āśayāc A chādaneH chādanau A pārśvāntaraprativahepārśvāntaraprativaheH pārśvāntarapratibaddhau A nitambeH nitambau A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A daurbbalyamH daurbalyāc ca A maraṇañ caH maraṇaṃ A adhaḥpārśvāntarapratibaddheH adhaḥpārśvāntarapratibaddhau A jaghanapārśvamadhyeH jaghanapārśvamadhyayos A tiryag ūrddhvajaghanātH tiryag ūrdhvaṃ ca jaghanāt A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayāH lohitapūrṇakoṣṭhatayā A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A trikasaṃbandhetrikasaṃbandheH trikasaṃbaddhe A 'nsaphaleH aṃsapha A nāmaH om. A marmmaṇīH lake A bāhuśH bāhvoḥ A cāpaśoṣaḥH svāpaśoṣau A bāhuśīrṣagrīvāmadhyeH bāhumūrdhagrīvāmadhyeṃ A 'ṃśapīṭhaskandhasaṃdhāne'ṃśapīṭhaskandhasaṃ𑑎dhāneH 'sapīṭhaskandhaban A krakanyāseH dha A nāmaH nā A marmmaṇīH vaṃsau A tabdhabāhurH stabdhabāhu A bbhagnapṛṣṭhatā vāH om. A bhavatiH tā A
ata ūrddhvam ūrddhajatrugatāni marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo vyatyāsena | dve nīle dve ca
manye nāma marmmaṇī | tatra mūkatā svaravaikṛtya maraṇam arasagrāhitā ca
bhavati | grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirāmātṛkā nāma marmmaṇī | tatra
sadyo maraṇaṃ | śirogrīvayoḥ kṛkāṭikā nāma marmmaṇī | tatra calaśīrṣatā
maraṇam vā | karṇṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃsrite vidhure nāma marmmaṇī | tatra
bādhiryaṃ | ghrāṇamārggam ubhayataḥ srotomārggapratibaddhe 'bhyantarataḥ
phaṇe nāma marmmaṇī | tatra gandhājñānam āpādayati | bhruvoḥ
pucchāntayor adhaḥ | netrayor bbāhyataḥ | apāṅgau nāma marmmaṇī |
tatrāndhyadṛṣṭyupaghāto vā | bhruvoḥ pucchayor upary anukarṇṇalalāṭo
śaṃkhau nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ | bhruvor antare upari
nimnayor āvarttau nāma marmmaṇī | tatrāpy āndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā |
āvarttaśaṃkhayor upari keśānte utkṣepau nāma marmmaṇī | tatra saśalyaḥ
pākāt patitaśalyo vā jīve noddhṛtaśalyaḥ | bhruvor mmadhye sthapaṇir
nnāma marmma | tatrotkṣepavat pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā
nāma marmmaṇī | tatrotmādacittanāsābhyāṃ maraṇaṃ |
ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye śiraḥ srotaḥ
sannipātas tāni catvāri śṛṅgāṭakāni marmmāṇi | tatrāpi sadyo maraṇaṃ |
mastakābhyantaram upariṣṭāt sirāsandhisannipāto romāvarttaḥ so 'dhipatir
nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | evam etāny ūrddhvajatrugatāni
saptatriṃśad marmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.27]
ūrddhvamH ūrdhva A ūrddhajatrugatāniH mūrdhvajatrugatāni A marmmāṇymarmmā𑑎ṇyH om. A anuvyākhyāsyāmaḥH vyākhyāsyāmaḥ A vyatyāsenaH om. A nāmaH vya A marmmaṇīH tyāsena A svaravaikṛtyaH svaravaikṛ A maraṇamH tama A arasagrāhitā caH rasagrāhitā ca A bhavatiH om. A sirāmātṛkāH sirā mātṛkāḥ A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A kṛkāṭikāH sandhāne kṛkāṭike A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A calaśīrṣatāH calamūrdhatā A maraṇam vāH om. A 'dhaḥsaṃsriteH 'dhaḥsaṃśrite A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A āpādayatiH om. A bhruvoḥH bhrū A netrayorH 'kṣṇo A bbāhyataḥH rbāhyato A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A tatrāndhyadṛṣṭyupaghāto vātatrāndhyadṛṣṭyupaghāto vāH tatrāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā A bhruvoḥH om. A pucchayorH om. A uparyH om. A anukarṇṇalalāṭoH om. A śaṃkhauH om. A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A tatraH om. A sadyoH om. A maraṇaṃH om. A antareH om. A nāmaH nā A marmmaṇīH ma A tatrāpyH tatrāp A āndhyaṃH yāndhyaṃ A āvarttaśaṃkhayorH bhruvor antayor upari karṇalalāṭayor madhye śaṅkhau, tatra sadyomaraṇaṃ; śaṅkhayor A keśānteH keśānta A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A pākātH jīvet pākāt A jīveH om. A sthapaṇirH sthapa A nnāmaH om. A marmmaH nī A nāmaH nā A marmmaṇīH ma A tatrotmādacittanāsābhyāṃH tatronmādabhayacittanāśair A ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃH ghrāṇaśrotrākṣijihvāsantarpaṇīnāṃ A śiraḥH si A srotaḥH rā A tāniH śṛṅgāṭakāni , tāni A śṛṅgāṭakāniH om. A mastakābhyantaramH mastakābhyantaro A upariṣṭātupariṣṭātH pariṣṭhāt A romāvarttaḥ soH romāvarto A nnāmaH om. A marmmaH om. A sadyoH sadya A maraṇaṃH eva A ūrddhvajatrugatāniH saptatriṃśad ūrdhvajatrugatāni A saptatriṃśadH om. A bhavantiH om. A
bhavanti cātra ślokāḥ ||
ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitā stanamūlagulphāḥ |
jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ saha kurpparābhyāṃ ||
ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitā stanamūlagulphāḥ |
jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ saha kurpparābhyāṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.28]
ūrvvyaḥ
ūrvvyaḥH
urvyaḥ A ciṭipeH viṭape A sahakakṣapārśveH ca sakakṣapārśve A ekaikamaṅgulamitāekaikamaṅgulamitāH ekaikam aṅgulamitaṃ A stanamūlagulphāḥH stanapūrvamūlam A jñeyā
jñeyāH
vi A dvirH ddh A aṅgulamitāH yaṅguladvayamitaṃ A maṇibandhaṣaṣṭhāH maṇibandhagulphaṃ A jānuniH jānu sa A kurpparābhyāṃH kūrparābhyām A
ūrvvyaḥH
urvyaḥ A ciṭipeH viṭape A sahakakṣapārśveH ca sakakṣapārśve A ekaikamaṅgulamitāekaikamaṅgulamitāH ekaikam aṅgulamitaṃ A stanamūlagulphāḥH stanapūrvamūlam A jñeyā
jñeyāH
vi A dvirH ddh A aṅgulamitāH yaṅguladvayamitaṃ A maṇibandhaṣaṣṭhāH maṇibandhagulphaṃ A jānuniH jānu sa A kurpparābhyāṃH kūrparābhyām A
hṛdbastikurccagudanābhi vadanti mūrddhni catvāri pañca ca gale daśa yāni
ca dve ||
tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni, śeṣāṇy avaihi parivartti tato gulārddhaṃ ||
tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni, śeṣāṇy avaihi parivartti tato gulārddhaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.29]
em. etatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastreṇa karmakaraṇaṃ parihṛtya kāryam |
pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmād dhi marmasadanaṃ parivarjanīyam A
pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmād dhi marmasadanaṃ parivarjanīyam A
cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā mukhānām ākuñcanāt khalu nṛṇām asṛg alpam
eti |
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu nāleṣu vṛttamathiteṣu yathotpalāni ||
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu nāleṣu vṛttamathiteṣu yathotpalāni ||
[cf. 1938 ed. 3.6.31]
mukhānāmmukhānāṃmH narāṇāṃ A ākuñcanātH saṅkoca A khaluH mīyu A nṛṇāmH ra A asṛg alpamH sṛgal A etiH om. A chinneṣu
chinneṣuH om. A pāṇicaraṇeṣuH om. A bhavantyH om. A atas tuatas tuH om. A nāleṣuH om. A vṛttamathiteṣuvṛttamathiteṣuH om. A yathotpalāniH pamato nireti | prāpyāmitavyasanamugramato manuṣyāḥ saṃcchinnaśākhataruvannidhanaṃ na yānti A
chinneṣuH om. A pāṇicaraṇeṣuH om. A bhavantyH om. A atas tuatas tuH om. A nāleṣuH om. A vṛttamathiteṣuvṛttamathiteṣuH om. A yathotpalāniH pamato nireti | prāpyāmitavyasanamugramato manuṣyāḥ saṃcchinnaśākhataruvannidhanaṃ na yānti A
kṣipreṣu vatsatalajeṣu ca bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ ca karoti
vāyuḥ |
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramathanād iva paṅkajāni ||
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramathanād iva paṅkajāni ||
[cf. 1938 ed. 3.6.32]
marmmāṇi śalyaviṣayādrdham udāharanti yasmād dhi marmmasu hatā na
bhavanti marttyāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.6.33]
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena ke cit te prāpnuvanti vikalatvam
asaṃśayaṃ hi ||
sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravihataiś ca śarīradeśaiḥ |
sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravihataiś ca śarīradeśaiḥ |
[cf. 1938 ed. 3.6.34]
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣaṃ yeṣān na marmmapatitā vividhāḥ
prahārāḥ ||
agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
prāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ santi bhūtātmanā saha ||
agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
prāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ santi bhūtātmanā saha ||
[cf. 1938 ed. 3.6.35]
tasmāt marmmasv abhihatā na jīvanti śarīriṇaḥ |
indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ ||
indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.36]
rujaḥ sutīvrā vividhā bhavanty asuhate nare ||
hate kālāntare cāpi dhruvo dhātukṣayo nṛṇāṃ ||
hate kālāntare cāpi dhruvo dhātukṣayo nṛṇāṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.37]
tato dhātukṣayāj jantur vvedanābhiś ca naśyati |
hate vaikalyajanake kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||
hate vaikalyajanake kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||
[cf. 1938 ed. 3.6.38]
śarīrakṣayam āsādya vikalatvam avāpnuyāt |
viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ ||
viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.39]
rujākarāṇi marmmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ |
kurvvanty ante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||
kurvvanty ante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||
[cf. 1938 ed. 3.6.40]
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇāt tathā |
upaghātam vijānīyāt marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||
upaghātam vijānīyāt marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.41]
marmmābhighātas tu ca kaś cid asti yo 'lpātyayo vāpi niratyayo vā |
prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu vaikalyam arcchanty atha vā mriyante ||
prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu vaikalyam arcchanty atha vā mriyante ||
[cf. 1938 ed. 3.6.42]
marmmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām |
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ || ||
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ || ||
[cf. 1938 ed. 3.6.43]
[Adhyāya 7]
The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of NAK 5-333, waiting for full critical attention. athātaḥ sirāvarṇṇanavibhaktiṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
sapta śirāśatāni bhavanti | yābhir idaṃ śarīram ārāma iva jalaharaṇībhiḥ
| kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate cākuñcanaprasāraṇābhir vviśeṣair
ddrumapatrasevanīnām iva tāsām pratānām tāsāṃ khalu nābhimūlan tataḥ
prasaranty ūrdhvam adhas tiryak ca ||
[cf. 1938 ed. 3.7.3]
śirāśatāniH sirāśatāni A jalaharaṇībhiḥjalaharaṇībhiḥH jalahāriṇībhiḥ A upasnihyateH upasnihyate 'nugṛhyate A cākuñcanaprasāraṇābhircākuñcanaprasāraṇābhirH cākuñcanaprasāraṇādibhir A tāsāmtāsāṃA cāsām H pratānāmH pratānāḥ A khaluH om. A nābhimūlanH nābhir mūlaṃ A tataḥH tataś ca A ūrdhvamA urdhvam H
bhavati cātra ||
yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
nābhyāṃ sarvvāṇi baddhās tāḥ pratanvanti samantataḥ ||
yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
nābhyāṃ sarvvāṇi baddhās tāḥ pratanvanti samantataḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.4]
em. nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhir vyupāśritā |
sirābhir āvṛtā nābhiś cakranābhir ivārakaiḥ A
sirābhir āvṛtā nābhiś cakranābhir ivārakaiḥ A
tāsāṃ khalu mūlasirāś catvāriśat tāsu daśavātavahāḥ | daśa pittavahāḥ |
daśa śleṣmavahāḥ | daśa raktavahā iti | tāsāṃ khalu vātavahānāṃ sirāṇāṃ
vātasthānaga tānām pañcasaptatiśataṃ bhavati | tāvanty eva pittavahāḥ
pittasthāne | raktavahāś ca yakṛtplīhāḥ | kaphavahāś ca kaphasthāne |
evam etāni sapta śirāśatāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.7.6]
khaluH om. A catvāriśatH catvāriṃśat A tāsuH tāsāṃ A daśavātavahāḥH vātavāhinyo daśa, pittavāhi A daśaH nyo daśa A pittavahāḥH kaphavāhi A daśaH nyo daśa A śleṣmavahāḥH om. A raktavahāH raktavāhi A itiH nyaḥ A khaluH tu A vātavahānāṃH vātavāhinī A sirāṇāṃH nāṃ A tāvantyH tāvatya A pittavahāḥem. pittavāhinyaḥ pittasthāne, kaphavāhinyaś A pittavahāḥ pitta H pittasthāneem. ca kaphasthāne A sthāne H raktavahāś caH raktavāhinyaś ca A yakṛtplīhāḥH yakṛtplī A kaphavahāś caH h A kaphasthāneH noḥ A śirāśatāniH sirāśatāni A bhavantibhavantiH om. A
tatra vātavahānām ekasmin sakthini pañcaviṃśatiḥ sirā bhavanti |
etenetarasakti vāhū ca vyākhyātau | koṣṭhe catustriṃśat tāsāṃ
gudameḍhrasaṃśritāḥ śroṇyām aṣṭau dve dve pārśvayoḥ ṣaṭpṛṣṭhe tāvantya
evodare daśa vakṣasi | jatruṇa ūrddhvam ekacatvāriṃśat tāsām aṣṭau
jihvāyāṃ | nava nāsāyāṃ | dve grīvāyāṃ | hanvoś catasraḥ | netrayoḥ ṣaṭ
lalāṭe tisraḥ karṇṇayoś catasraḥ | dve śaṃkhayoḥ | tisraḥ śirasītyevam
etat pañcasaptatiśataṃ | vātavahānāṃ śirāṇāṃ vyākhyātaṃ | eṣa eva
vibhāgaḥ śeṣāṇām evam etāni sapta śirāśatāni vyākhyātāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.7.7]
vātavahānāmH vātavāhinyaḥ A ekasminH sirā ekasmin A sakthiniH sakthni A sirāsirāḥsirāH om. A bhavantiH om. A etenetarasaktiH etenetarasakthi A koṣṭheH viśeṣatas tu koṣṭhe A gudameḍhrasaṃśritāḥH gudameḍhrāśritāḥ A śroṇyāmśroṇyāmH śroṇyā A aṣṭauH maṣṭau A tāvantyaH tāvatya A jatruṇaH ekacatvāriṃśajjatruṇa A ekacatvāriṃśatH om. A tāsāmH om. A aṣṭauH om. A jihvāyāṃH tāsāṃ A navaH ca A nāsāyāṃH tur A dveH daśa A hanvośH om. A catasraḥcatasraḥH om. A netrayoḥH om. A ṣaṭH om. A lalāṭeH om. A tisraḥH om. A dveH nava jihvāyāṃ, ṣaṇ nāsikāyāṃ, aṣṭau ne A śaṃkhayoḥśaṃkhayoḥH trayoḥ A tisraḥH om. A śirasītyevamH evam A vātavahānāṃH vātavāhinīnāṃ A śirāṇāṃH sirāṇāṃ A eṣaH bhavati | eṣa A evamH api | viśeṣatas tu pittavāhinyo netrayor daśa, karṇayor dve; evaṃ raktavahāḥ kaphavahāś ca | evam A śirāśatāniH sirāśatāni savibhāgāni A bhavantiH om. A
bhavanti cātra ||
[cf. 1938 ed. 3.7.8]
yadā vāyur aduṣṭas tu sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||
tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||
[cf. 1938 ed. 3.7.8.0]
kriyānām apratighātam amohaṃ buddhikarmmaṇāṃ |
karoty anyān guṇāṃś cāpi sirāḥ pavanasvaścaran ||
karoty anyān guṇāṃś cāpi sirāḥ pavanasvaścaran ||
[cf. 1938 ed. 3.7.8.1]
yadā tu kupito vāyuḥ stāḥ śirā pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||
tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.9]
yadā tvakupitam pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bhojanaṃ ||
avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bhojanaṃ ||
[3.7.9.add]
bhrājiṣṇutām annarucim agner ddīptim arogatāṃ |
karoty anyān guṇāṃś cāpi pittam atmasirāś caran ||
karoty anyān guṇāṃś cāpi pittam atmasirāś caran ||
[cf. 1938 ed. 3.7.10]
yadā tu kupitam pittaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||
tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.11]
yadā tv akupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ saṃprapadyate |
āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥ ||
āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.11.1]
sneham aṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyam valam adīnatāṃ |
karoty anyān guṇāṃś cāpi valāsa svasirāś caran ||
karoty anyān guṇāṃś cāpi valāsa svasirāś caran ||
[cf. 1938 ed. 3.7.12]
yadā tu kupitaḥ śleṣmā tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||
tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.13]
yadā tv akupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāsya samyag jānāti sparśānāṃ tu śubhāśubhaṃ ||
tadāsya samyag jānāti sparśānāṃ tu śubhāśubhaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.13.1]
varṇṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭim eva ca |
karoty anyān guṇāṃś cāpi raktam ātmasirāś caran ||
karoty anyān guṇāṃś cāpi raktam ātmasirāś caran ||
[cf. 1938 ed. 3.7.14]
yadā tu kupitaṃ raktaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambhavāḥ ||
tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambhavāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.15]
apraduṣṭāḥ śarīrāṇi dhārayanti rasair hitaiḥ |
kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśayaḥ ||
kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.15.1]
na hi vātasirāḥ kaścit na pittaṃ kevalaṃ sirāḥ |
śleṣmāṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||
śleṣmāṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.16]
praduṣṭānān tu doṣāṇāṃ mūrcchitānām pradhānatān |
dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā hyataḥ ||
dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā hyataḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.17]
tatrāruṇā vātavahā nīlāḥ pittavahāḥ sirāḥ |
?
asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||
?
asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.18]
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi yās tv avadhyāḥ sirā nṛṇāṃ |
[cf. 1938 ed. 3.7.19]
em. sirāśatāni catvāri vidyāc chākhāsu buddhimān |
ṣaṭtriṃśac ca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭaṃ ca mūrdhani A
ṣaṭtriṃśac ca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭaṃ ca mūrdhani A
śākhāsu ṣoḍaśā vyadhyāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu |
jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |
jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.7.21]
tatra sirāḥ śatam ekasmin sakthini bhavanti | tāsāṃ jaladhārā tvekā
tisraś cābhyantarataḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve lohitākṣa saṃjñakā tās tv
avyadhyāḥ | etenetarasakthi vāhū ca vyākhyātau | evam aśastrakṛtyāḥ
ṣoḍaśaśākhāsu | śroṇyāṃ dvātriṃśat | tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ | dve dve
vaṃkṣaṇaciṭipayor evaṃ kaṭīkataruṇayoś ca | aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve
tāsām ekaika ūrddhvage ubhayato dve pārśve sandhisaṃśrite ca pariharet |
caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | tāsāṃ vṛhatī saṃjñe
ūrddhvagāminye dve pariharet | tāvantya evodare tāsāṃ meḍhropari
romarājīm ubhayato dve dve pariharet | catvāriśaṃd vakṣasi tāsāṃ
caturddaśāśastrakṛtyā hṛdi dve stanamūle saṃśrite tu dve dve pariharet |
stanam ubhayataś catasraḥ pariharet | dve dve cāpālāpe stambheṣv ity e
va dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ | śroṇī pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti
catiḥṣaṣṭiśataṃ mūrddhani tāsāṃ viṃśatiḥ | śirodharāyāṃ tāsām aṣṭau
catasraś ca marmmasaṃjñāḥ | dve kṛkāṭikayos tāvantya eva vidhurayoḥ
hanvor ubhayato aṣṭāvaṣṭau tāsāṃ tu sandhinivaṃdhanyau dve dve pariharet
| ṣaṭtriṃśaj jihvāyāṃ tāsām adhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyā rasavāhinyaḥ |
catuvviṃśatir nnāsāyāṃ tāsām aupanāsyāś catasraḥ parihare tāsām eva ca
tāluny ekā ṣaṭtriṃśad ubhayor nnetrayoḥ | tāsām ekaikām apāṅgayoḥ
pariharet | lalāṭe ṣaṣṭistāsāṃ keśāntānugatāś catasraḥ pariharet |
āvarttayor ekaikāsthapaṇyāś caikā pariharttavyāḥ karṇṇayoḥ pañ ca pañca
| tāsāṃ śabdavahām ekaikāṃ pariharet | śaṃkhayoś ca tāvantya eva tāsāṃ
śaṃkhasandhigatām ekaikām pariharet | dvādaśamūrddhani tāsām utkṣepayoḥ
| dve dve sīma manteṣv ekaikām adhipatau parihared iti ||
[cf. 1938 ed. 3.7.22]
sirāḥH sirā A sakthiniH sakthni A bhavantiH bhavati A jaladhārāH jāladharā A cābhyantarataḥH cābhyantarāḥ A saṃjñakā tāsH saṃjñā caikā, tās A evamH eva A aśastrakṛtyāḥH maśastrakṛtyāḥ A śroṇyāṃH om. A dvātriṃśatH dvātriṃśacchroṇyāṃ A vaṃkṣaṇaciṭipayorvaṃkṣaṇaciṭipayorH viṭapayoḥ A evaṃH om. A ekaikaH ekaikām A ūrddhvageH ūrdhva A ubhayatoH om. A dveH om. A pārśveH om. A sandhisaṃśrite caH gāṃ A caturvviṃśatiḥH pārśvasandhigate ca dve; catasro viṃśatiś ca A pṛṣṭhavaṃśamH pṛṣṭhavaṃśa A ubhayataḥH mubhayataḥ A tāsāṃH tāsā A vṛhatīH om. A saṃjñeH om. A ūrddhvagāminyeH mūrdhvagāminyau dve A tāvantyaH bṛhatīsire; tāvatya A catvāriśaṃdcatvāriśaṃdH catvāriṃśad A hṛdiH hṛdaye A dveH dve, dve dve A saṃśrite tusaṃśrite tuH om. A dveH om. A dveH om. A pariharetH om. A stanamH om. A ubhayataśH om. A catasraḥH sta A pariharetH narohi A dveH om. A dveH om. A cāpālāpeH tāpalāpa A stambheṣvH stambheṣū A ity e vaity e vaH bhayato 'ṣṭau; evaṃ A dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥH dvātriṃśad aśastrakṛtyāḥ A śroṇīH om. A catiḥṣaṣṭiśataṃem. catuḥṣaṣṭaṃ sirāśataṃ jatruṇa ūrdhvaṃ A catiḥṣaṣṭiśataṃ mūr H mūrddhani tāsāṃem. bhavati; tatra ṣaṭpañ A ddhani tāsāṃ H viṃśatiḥH cāśacch A śirodharāyāṃH irodharāyāṃ A tāsāmH tāsā A aṣṭauH maṣṭau A dveH pariharet, dve A tāvantyaH om. A evaH dve A hanvorH evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ; hanvor A aṣṭāvaṣṭauaṣṭāvaṣṭauH 'ṣṭāv aṣṭau A sandhinivaṃdhanyauH sandhidhamanyau A tāsāmH tāsā A adhaḥH madhaḥ A rasavāhinyaḥH rasavahe dve, vāgvahe ca dve; dvirdvā A catuvviṃśatirH daśa A aupanāsyāśH aupanāsikyaś A parihareparihareH pariharet A tālunyH tālun A ekāH yekāṃ mṛdā A ṣaṭtriṃśad ubhayorH vuddeśe; aṣṭatriṃśadubhayor A apāṅgayoḥH apāṅgayoḥ pariharet; karṇayor A pariharetH daśa, tāsāṃ śabdavāhinīm ekaikāṃ pariharet; nāsānet A lalāṭeH ragatās tu lalāṭe A ṣaṣṭistāsāṃH ṣaṣṭiḥ, tāsāṃ A catasraḥH catas A pariharet | āvarttayorH ra, āvartayor A ekaikāsthapaṇyāśH ekaikā, sthapanyāṃ A pariharttavyāḥH parihartav A karṇṇayoḥ pañ cakarṇṇayoḥ pañ caH om. A pañcaH om. A tāsāṃH yā A śabdavahāmH om. A ekaikāṃH om. A pariharetH om. A śaṃkhayoś caH śaṅkhayor A tāvantyaH da A evaH śa A dvādaśamūrddhaniH dvādaśa mūrdhni A dveH pari A sīmasīmaH haret A manteṣvH sīmanteṣv A ekaikāmH ekaikām, ekām A parihared itiH iti; evam aśastrakṛtyāḥ pañcāśaj jatruṇa ūrdhvam iti A
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śarīriṇāṃ |
aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||
sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śarīriṇāṃ |
aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||
[cf. 1938 ed. 3.7.22.add1]
spandinyau jaladhāriṇyau yāś ca marmma samāśritāḥ |
avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāś ca yāḥ ||
avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāś ca yāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.22.add2]
vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ ||
pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||
pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||
[cf. 1938 ed. SS.3.7.23]
[Adhyāya 8]
The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of NAK 5-333, waiting for full critical attention..
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
tatra
bālasthavirabhīrurūkṣakṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃ
sirānavyadhyāḥ || kiṃ kāraṇameṣāṃ tu khalu vedhādindriyasaṃmohaḥ śoṣo vā
bhavati | raktapittino raktātyayād vātakopo mṛtyurvvā | garbbhiṇyas tu
garbbhaśoṣapatanahīnāṅgānāyuṣkatā vā garbbhasya ||
[cf. 1938 ed. 3.8.3]
tatraH om. A bālasthavirabhīrurūkṣakṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃbālasthavirabhīrurūkṣakṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃH bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyapādhvastrīkarśitavamitaviriktāsthāpitānuvāsitajāgaritaklībakṛśagarbhiṇīnāṃ kāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarākṣepakapakṣāghātopavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṃ ca A sirānavyadhyāḥ || kiṃsirānavyadhyāḥ || kiṃH sirāṃ na vidhyet , yāś cāvyadh A kāraṇameṣāṃ tuH om. A khaluH om. A vedhādindriyasaṃmohaḥH om. A śoṣo vāH om. A bhavatiH om. A raktapittinoH om. A raktātyayādH om. A vātakopoH om. A mṛtyurvvāH om. A garbbhiṇyas tuH om. A garbbhaśoṣapatanahīnāṅgānāyuṣkatā vāgarbbhaśoṣapatanahīnāṃgānāyuṣkatā vāH yāḥ A garbbhasyaem. vyadhyāś cādṛṣṭāḥ, dṛṣṭāś cāyantritāḥ, yantritāś cānutthitā iti A garbbhasya || bhavati cātra H
bhavati cātra ||
pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ |
vyādher vvivṛddhir mṛtyur vvā sirāvedhena sambhavet ||
pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ |
vyādher vvivṛddhir mṛtyur vvā sirāvedhena sambhavet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.3a]
śoṇitamokṣasādhyāś ca vikārāḥ prāgabhihitāḥ | teṣv apakṣeṣu cānyeṣu
cānubhukteṣu yathābhyāsam anatyayañ ca sirāṃ vyadhayet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.4]
pratiṣiddhānām api ca viṣopasargge sirāvyadhanam apratiṣiddhaṃ
[cf. 1938 ed. 3.8.5]
tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathā doṣapratyanīkaṃ dravaprāyam annaṃ
bhuktavantaṃ yavāgūm pītam vā yathākālam upasthāpyāsīnaṃ sthitam vā
prāṇān abādhamānaḥ | plotapaṭṭaś carmmāntarvvalkalalatānām anyatamena
yantreṇa yantrayitvā nātigāḍhannātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya
vidhivacchastramādāya yathoktāṃ sirāṃ vyadhayet |
[cf. 1938 ed. 3.8.6]
tatra vyadhyasirāṃ | naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na ca durddine |
sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||
[cf. 1938 ed. 3.8.7]
tatra vyadhyasirāṃ puruṣaṃ pratyād ity amukhamarannimātrocchrite
niveśyāsane sakthnor ākuñcitayor nniveśya kurpparasandhidvayaṃ
hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīm anyayoḥ sthāpayitvā
yantraśāṭakena parikṣipya grīvāyām anyena paścāt sthitena puruṣeṇa
vāmahastena śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā sirotthāpanārtham
asṛksrāvaṇārthañ ca yantram pramāṇena pīḍayet | karmmapuruṣaś ca mukhaṃ
vāyunā pūrayet | uttamāṅgagatānām eṣa sirotthāpam ayantravidhiḥ |
sthitasakthim īṣet kuñcitapādam uccaiḥ sthāpayitvā vyadhapradeśasyopari
samyag yantram badhvā pādasirām vidhyet | upaviṣṭasya hastaṃ gūḍhāṃṣṭhaguṣṭhanibaddhamuṣṭiṃ samyagāsane
sthāpayitvā hastasirāṃ vidhyet |
gṛdhrasīviśvacyorākuñcitajānukurpparasya
śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasya udarorasau prasārito rasaḥ
sphurjjitadehasya bāhūbhyām avalambamānasya pārśvayoḥ |
avanamitameḍhrasya meḍhraṃ | unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyām |
ativyātānānanasya tāluni dantamūle ca | evaṃ yantropāyān anyāṃś ca
sirotthāpanahetūn buddhyāvekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyād
iti |
[cf. 1938 ed. 3.8.8]
vyadhyasirāṃH vyadhyasiraṃ A pratyād ityH pratyādit A amukhamarannimātrocchriteH yamukham aratnimātrocchrite A niveśyāsaneH upaveśyāsane A kurpparasandhidvayaṃH kūrpare sandhidvaya A hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīmH syopari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī A anyayoḥanyayoḥH manyayoḥ A yantraśāṭakenayantraśāṭakenaH yantraṇaśāṭakaṃ grīvāmuṣṭyor upari A parikṣipyaH parikṣip A grīvāyāmH yā A anyenaH nyena A paścātH puruṣeṇa paścāt A puruṣeṇaH om. A vāmahastenaH vāmahastenottānena A sirotthāpanārthamH tato brūyāt --- dakṣiṇahastena sirotthāpanārthaṃ A asṛksrāvaṇārthañ caasṛksrāvaṇārthañ caH nātyāyataśithilaṃ yantram āveṣṭayeti, asṛksrāvaṇārthaṃ ca A pramāṇenapramāṇenaH pṛṣṭhamadhye A pīḍayetH pīḍayeti A karmmapuruṣaś caH karmapuruṣaṃ ca A mukhaṃH om. A vāyunāH vāyupūrṇamukhaṃ sthā A pūrayet | uttamāṅgagatānāmH payet ; eṣa uttamāṅgagatānām A eṣaH antarmukhava A sirotthāpam ayantravidhiḥ | sthitasakthimH rjānāṃ sirāṇāṃ vyadhane yantraṇavidhiḥ | pādavyadhyasiras A īṣetH om. A kuñcitapādamH ya pādaṃ A uccaiḥH same sthāne susthitaṃ A sthāpayitvāsthāpayitvāH sthāpayitvānyaṃ pādam īṣatsaṅkucitam uccaiḥ kṛtvā A vyadhapradeśasyopariH vyadhyasiraṃ pādaṃ jānusandher adhaḥ śāṭakenāveṣṭya hastābhyāṃ prapīḍya gulphaṃ vyadhyapradeśasyopari A samyagH ca A yantramH turaṅ A badhvāH gule plotādīnām anyatamena baddhvā vā A vidhyet | upaviṣṭasyaH vidhyet | athopariṣṭhā A hastaṃH ddhastau A gūḍhāṃṣṭhaguṣṭhanibaddhamuṣṭiṃgūḍhāṃṣṭhaguṣṭhanibaddhamuṣṭiṃH gūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī A sthāpayitvāH sthāpayitvā sukhopaviṣṭasya pūrvavad yantraṃ baddhvā A gṛdhrasīviśvacyorākuñcitajānukurpparasyagṛdhrasīviśvacyojpegrākuñcitajānukurpparasyaH gṛdhrasīviśvācyoḥ saṅkucitajānukūrparasya A śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasyaH śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnāmitapṛṣṭhasyāvākśiraskasyopaviṣṭasya | visphūrjitapṛṣṭhasya vidhye A udarorasauH t | udarorasoḥ A prasāritoH prasāritoraskasyonnāmita A rasaḥH śiraskasya A sphurjjitadehasyaH visphūrjitadehasya A bāhūbhyāmH bāhubhyām A avalambamānasyaH avalambamānadehasya A avanamitameḍhrasyaH anāmitameḍhrasya A meḍhraṃH meḍhre A unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyāmH unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhojihvāyām A ativyātānānanasyaH ativyāttānanasya A dantamūle caH dantamūleṣu ca A vidadhyād itiH vidadhyāt A
māṃsaleṣv avakāseṣu vrīhimukhena yavamātraṃ nidadhyād vrīhimātram vā |
ato nyathārddhayavamātram asthnām upari kuṭhārikayā ||
[cf. 1938 ed. 3.8.9]
bhavaṃti cātra || vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāleṣu śītale |
hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.10]
dviprakārapramathitadhārayā yāsravedasṛk | muhūrttaṃ ruddhvā tiṣṭhec ca
suviddhāntāṃ vinirddiśet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.11]
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvvaṃ sravati pītikā | tathā sirāsu viddhāsu
duṣṭam agre pravarttate ||
[cf. 1938 ed. 3.8.12]
em. mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tṛṣitasya ca |
na vahanti sirā viddhās tathānutthitayantritāḥ A
na vahanti sirā viddhās tathānutthitayantritāḥ A
kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayopadrutasya vā | bhūyo 'parāhṇe visrāvyāt
tūttare 'hani vāyunaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.14]
saśeṣadoṣarudhiram api kuryād vicakṣaṇaḥ | na cātinisṛtaṃ kuryāc cheṣaṃ
saṃśamanair jjayet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.15]
em. balino bahudoṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ |
paraṃ pramāṇamicchanti prasthaṃ śoṇitamokṣaṇe A
paraṃ pramāṇamicchanti prasthaṃ śoṇitamokṣaṇe A
tatra
pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣu
rogeṣu kṣipramarmmopariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vyadhayet |
ślīpadeṣu yathoktaṃ kroṣṭukaśirṣavātavedanāsu sakthisaṃsritāṃ |
gulphasandher upari caturaṅgule apacyāmindrabaster adhastād dvyaṅgule |
jānusandher upari caturaṅgule gṛdhrasyāmūrusaṃdhisanniviṣṭāṃ | galagaṇḍe
śroṇipratisamantāt pravāhikāṃyāṃśūlinyāṃ parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsu meḍhramadhye |
etenetarasakthibāhūvyākhyātau || viśeṣatas tu
vāmabāhukurpparasandhāvabhyantarato bāhumadhye plīhni etām eva
dakṣiṇabāhuyakṛddālye | etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti |
gṛdhrasyāmiva vipaṃcyām vāmapārśvakakṣastanāntarayor antarasthām
vidradhau pārśvaśūle ca | etām eva ca kaphodare | dakṣiṇapārśve
bāhuśoṣāpabāhukayor bbāhumadhye eke vadanty aṃsamadhye
trikasandhimadhyagatān tṛtīyake | skandhasandhigatānām
anyatarapārśvasaṃsthitānāñ caturthake | hanusandhimadhyagatām apasmāre |
śaṃkhasandhigatānām unmāde | jihvārogeṣv adhojihvāyāṃ | dantavyādhiṣu
dantamūle | tāluni tālavye ca | karṇṇayor upari samantāt karṇṇaśūle
tadroge ca | gandhāghrāṇe nāsārogeṣu nāsāgre | timirākṣipākaprabhṛtiṣv
akṣcāmayeṣūpanāsyāṃ lālāṭīm āpāṅgī vā | etām eva
śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu ca rogeṣu |
[cf. 1938 ed. 3.8.17]
pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣuH pādadāhapādaharṣacippavisarpavātaśoṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārīprabhṛti A rogeṣuH ṣu A kṣipramarmmopariṣṭādH kṣipramarmaṇa upariṣṭhād A vyadhayetH vidhyet A ślīpadeṣuH ślīpade taccikitsite A yathoktaṃH yathā vakṣyate A kroṣṭukaśirṣavātavedanāsuH kroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātavedanāsu A sakthisaṃsritāṃH jaṅghāyāṃ A gulphasandherH gulphasyo A upariH pari A apacyāmindrabasterH apacyāmindrabaste A adhastādH radhastād A jānusandherH jānusandhe A upariH rupar A caturaṅgulecaturaṃguleH yadho vā caturaṅgule A gṛdhrasyāmūrusaṃdhisanniviṣṭāṃgṛdhrasyāmūrusaṃdhisanniviṣṭāṃH gṛdhrasyāṃ, ūrumūlasaṃśritāṃ A śroṇipratisamantātH om. A pravāhikāṃyāṃśūlinyāṃpravāhikāṃyāṃśūlinyāṃH om. A parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsuH om. A meḍhramadhyeH om. A etenetarasakthibāhūvyākhyātauH etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau A vāmabāhukurpparasandhāvabhyantaratoH vāmabāhau kūrparasandher abhyantarato A plīhniH plīhni kani A etāmH ṣṭhikānāmikayor madhye vā A evaH evaṃ A dakṣiṇabāhuyakṛddālyeH dakṣiṇabāhau yakṛddālye A etāmH (kaphodare ca,) etām A gṛdhrasyāmivagṛdhrasyāmivaH gṛdhrasyām iva A vipaṃcyām vāmapārśvakakṣastanāntarayorvipaṃcyām vāmapārśvakakṣastanāntarayorH viśvācyāṃ, śroṇiṃ prati samantād dvyaṅgule pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ, parivartikopadaṃśaśūkadoṣaśukravyāpatsu meḍhramadhye, (vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṃ, nābher adhaś caturaṅgule sevanyā vāmapārśve dakodare ,) vāmapārśve kakṣāstanayor A antarasthāmH antare 'ntar A pārśvaśūle caH pārśvaśūle A etāmH om. A eva caH ca A kaphodareH om. A dakṣiṇapārśveH om. A bāhuśoṣāpabāhukayorH bāhuśoṣāvabāhukayor A bbāhumadhyeH apye A ekeH ke A vadantyH vadant A aṃsamadhyeH yaṃsayor antare A skandhasandhigatānāmH adhaḥskandhasandhigatā A anyatarapārśvasaṃsthitānāñH manyatarapārśvasaṃsthitāṃ A hanusandhimadhyagatāmH hanusandhimadhyagatā A apasmāreapajpegsmāreH mapasmāre A śaṃkhasandhigatānāmH śaṅkhakeśāntasandhigatāmuro 'pāṅgalalāṭeṣu A unmādeH conmāde A dantamūleH ca A tālavye caH tālavyeṣu A tadroge caH tadrogeṣu ca A gandhāghrāṇeH gandhāgrahaṇe A nāsārogeṣuH nāsārogeṣu ca A timirākṣipākaprabhṛtiṣvH timirākṣipākaprabhṛtiṣ A akṣcāmayeṣūpanāsyāṃakṣcāmayeṣūpanāsyāṃH vakṣyāmayeṣūpanāsike A lālāṭīmH lālāṭ A āpāṅgī vāāpāṃgī vāH yāmapāṅgyāṃ vā A etāmH etā A śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu caH śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu A rogeṣuH rogeṣv iti A
tatra durvviddhātividdhākuñcitā piccitā kuṭṭitā aprasrutānutīrṇṇā
anteviddhāpariśuṣkākūṇitā vepitā anutthitaviddhā | avyadhyaviddhā
śastrahatā tiryagviddhā | aviddhā vidrutā dhenukā punaḥ punarvviddhā
marmmasirāsnāyvasthisandhiṣu viddhā ceti | viṃśatiṃ duṣṭavyadhyā
bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.8.18]
tatraH duṣṭavyadhā viṃśatiḥ A aprasrutānutīrṇṇāaprasrutānutīrṇṇāH prasrutātyudīrṇān A anteviddhāpariśuṣkākūṇitāanteviddhāpariśuṣkākūṇitāH te viddhā pariśuṣkā kūṇitā A anutthitaviddhāH nutthita A avyadhyaviddhāH viddhā A aviddhāH viddhā A vidrutāH vyadhyā vidrutā A marmmasirāsnāyvasthisandhiṣuH sirāsnāyvasthisandhima A viddhāH rmasu A viṃśatiṃH om. A duṣṭavyadhyāH om. A bhavantiH om. A
tatra sūkṣmaśastrapraṇidhānān nāsṛgvyaktaṃ sravati | tatra rujā śophau
bhavataḥ | sā durvviddhā nāma | pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ śoṇitam
praviśatyatipravṛttirvvā bhavati sātividdhā nāma kuñcitāyām apyevaṃ |
kuṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvam āpannā piccitā nāma
anāsāditamantayoś ca bahuśaḥ | kuṭṭitākuṭṭitā nāma śītabhayāmūrcchābhir apravṛttaśoṇitā aprasrūtā
nāma tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhā anudīrṇṇā nāma
alparaktasrāvinyanteviddhā nāma| kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkā nāma |
caturthabhāgamāsāditā kiñcitpravṛttaśoṇitākūṇitā nāma |
dutthānabandhodveṣiṇyāśoṇitasaṃmoho bhavati | sā vepitā nāma |
anusthitāyām apyevamaśastrakṛtyā avyadhyā nāma | chitvāt ipravṛttaśoṇitā
kriyāsaṅgrahakarī śastrahatā nāma |
tiryakpraṇihitaśastrākiñciccheṣātiryagviddhā nāma | bahuśaḥ kṣatā
hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā nāma | anavasthitaviddhā vidrutā nāma |
vyadhapradeśasya bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhā
raktasrāvinyatyarthaṃ dhenukā nāma | punaḥ punaḥ praṇidhānā
sirāmarmmasnāyvasthisaṃdhiṣu viddhā rujāśophau vaikalyam maraṇam vā
bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.8.19]
tatraH tatra yā A sūkṣmaśastrapraṇidhānānH sūkṣmaśastraviddhā A nāsṛgvyaktaṃH vyakta A sravatiH masṛk sravati A tatraH om. A śophauH śopha A bhavataḥ | sāH vatī ca sā A nāmaH om. A śoṇitamH om. A praviśatyatipravṛttirvvāpraviśatyatipravṛttirvvāH praviśati śoṇitaṃ śoṇitātipravṛttirvā A bhavatiH om. A nāmaH om. A kuñcitāyāmH kuñcitāyā A apyevaṃH mapyevaṃ A kuṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvamkuṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvamH kuṇṭhaśastrapramathitā pṛthulībhāva A āpannāH māpannā A nāmaH om. A anāsāditamantayoś caH anāsāditā punaḥ punarantayoś ca A kuṭṭitākuṭṭitāH śastrābhihatā kuṭṭitā A nāmaH om. A śītabhayāmūrcchābhirśītabhayāmūrcchābhirH śītabhayamūrcchābhir A aprasrūtāaprasrūtāH aprasrutā A nāmaH om. A anudīrṇṇāH tyudīrṇā A nāmaH om. A alparaktasrāvinyanteviddhāH alparaktasrāviṇyanteviddhā A nāmaH om. A kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkāH kṣīṇaśoṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā A nāmaH om. A caturthabhāgamāsāditāH caturbhāgāsāditā A nāmaH om. A dutthānabandhodveṣiṇyāśoṇitasaṃmohoem. duḥsthānabandhanādvepamānāyāḥ śoṇitasaṃmoho A dutthānabandhodvepiṇyāśoṇitasaṃmoho H nāmaH om. A anusthitāyāmH anutthitaviddhāyā A apyevamaśastrakṛtyāH mapyevaṃ A avyadhyāH om. A nāmaH om. A chitvāt ipravṛttaśoṇitāchitvāt ipravṛttaśoṇitāH chinnātipravṛttaśoṇitā A kriyāsaṅgrahakarīkriyāsaṃgrahakarīH kriyāsaṅgakarī A nāmaH om. A nāmaH om. A nāmaH aśastrakṛtyā avya A anavasthitaviddhāanavasthitaviddhāH dhyā, anavasthitaviddhā A nāmaH om. A vyadhapradeśasyaH pradeśasya A bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhābahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhāH bahuśo 'vaghaṭṭanādārohadvyadhā A raktasrāvinyatyarthaṃH muhurmuhuḥ śoṇitasrāvā A nāmaH sūkṣmaśastravyadhanādbahuśo bhinnā A punaḥH puna A praṇidhānāH r A sirāmarmmasnāyvasthisaṃdhiṣusirāmarmmasnāyvasthisaṃdhiṣuH viddhā, snāyvasthisirāsandhimarmasu A rujāśophauH rujāṃ śophaṃ A vāH cāpā A bhavatiH dayati A
bhavanti cātra || sirāsuśikṣito nāsti calāhyetāḥ svabhāvataḥ | matsyavat
parivarttante tasmād yatnena tāḍayet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.20]
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | bhavanti vyāpadastv etā bahavaś
cāpy upadravāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.21]
snehādibhiḥ kriyāyogair nna tathā lepanair api | yāṃty āśu vyādhayaḥ
śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||
[cf. 1938 ed. 3.8.22]
sirāvyadhaṃ cikitsārthaṃ śalyatantre vidhīyate | yathā samyak praṇihitā
bastiḥ kāyacikitsite ||
[cf. 1938 ed. 3.8.23]
tatra snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirair mmanuṣyaiḥ
pariharttavyāni ||
krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyāmayānāsanānisthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇānyācalalābhātmāsameke
manyante | vistaram eṣām upariṣṭād vakṣyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.24]
snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirairH snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvasita A mmanuṣyaiḥH sirāviddhaiḥ A krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyāmayānāsanānisthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇānyācalalābhātmāsamekeem. krodhāyāsamaithunadivāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayanasthānāsanacaṅkramaṇaśītavātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt, māsam eke A krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyāmayānāsanāni sthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇāny ābalalābhāt māsam eke H manyanteH manyante | eteṣāṃ A eṣāmH om. A upariṣṭādH upariṣṭhād A
bhavati cātra ||
sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ padais tathā | avagāḍhaṃ yathāpūrvvaṃ kriyate duṣṭaśoṇitaṃ ||
sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ padais tathā | avagāḍhaṃ yathāpūrvvaṃ kriyate duṣṭaśoṇitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.25]
em. avagāḍhe jalaukā syāt pracchannaṃ piṇḍite hitam |
sirāṅgavyāpake rakte śṛṅgālābū tvaci sthite A
sirāṅgavyāpake rakte śṛṅgālābū tvaci sthite A
[Adhyāya 9]
The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of NAK 5-333, waiting for full critical attention.
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
caturvviṃśatir ddhamanyo bhavanti | tās tu nābhiprabhavāḥ | tatra kecid
āhur ācāryāḥ sirādhamanīsrotasām avibhāgaḥ sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ
srotānsi ceti | tat tu na samyag atrocyate | anyā eva hi dhamanyaḥ
srotānsi sirāśceti | kasmād | vyañjanānyatvāt mūlasanniyamāt
karmmavaiśeṣyād āgamāc ca | kevalaṃ tu parasparapratānasannikarṣāt
sadṛśakarmmatvāt saukṣmyāc ca vibhaktakarmmaṇām apy avibhāga iva
karmmasu bhavati |
[cf. 1938 ed. 3.9.3]
bhavanti | tās tuH om. A nābhiprabhavāḥH nābhiprabhavā abhihitāḥ A ācāryāḥH om. A sirādhamanīsrotasāmsirādhamanīsrotasāmH sirādhamanīsrotasā A avibhāgaḥH mavibhāgaḥ A samyag atrocyatesamyagatrocyateH samyak, a A anyāH nyā A srotānsiH srotāṃsi ca A sirāścetiH sirābhyaḥ A vyañjanānyatvātvyañjanānyatvātH vyañjanānyatvān A parasparapratānasannikarṣātH parasparasannikarṣāt A sadṛśakarmmatvātH sadṛśāgamakarmatvāt A ivaA eva H
tāsāṃ khalu nābhiprabhavāṇām ūrddhvagā daśa daśa cādhogāminyaś catasras
tiryaggāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.9.4]
ūrddhvagāḥ khalu śabda sparśa rūpa rasa gandha praśvāsocchvāsa prakṣita jṛmbhita hasita kathita ruditādīn viśeṣān abhivahantyaḥ śarīran
dhārayanti | tās tu hṛdayam abhiprapannās tridhā tridhā jāyante | tās
triṃśat tāsāṃ tu vātapittaśleṣmaśoṇitarasān dve dve vahatas tā daśa |
śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhir gṛhṇīte | dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ
ghoṣaṃ karoti | dvābhyāṃ svapiti dvābhyāṃ pratibudhyate | dve
asravāhinyo dve stanyaṃ striyā vahataḥ stanasaṃśritā eva | śukraṃ
narasya stanayor abhivahatas tās tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ |
etābhir ūrddhvan nābher udarapārśvapṛṣṭhoraḥ skandhagrīvāśīrṣabāhavo
dhāryante yāpyante ||
[cf. 1938 ed. 3.9.5]
khalukhaluH om. A śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsaprakṣitajṛmbhitahasitakathitaruditādīnem. śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsajṛmbhitakṣuddhasitakathitaruditādīn A śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsaprekṣitakṣutjṛmbhitahasitakathitaruditādīn H hṛdayamhṛdayamH hṛdaya A abhiprapannāsH mabhiprapannā A tridhāH s A jāyante | tāsH jāyante, tā A triṃśatH striṃśat A vātapittaśleṣmaśoṇitarasānvātapittaśleṣmaśoṇitarasānH vātapittakaphaśoṇitarasān A dveAHpc vahata dve Hac śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhirH śabdarūparasagandhānaṣṭābhir A gṛhṇīteA gṛhīte H asravāhinyoH cāśruvāhinyau A stanyaṃA stanya H stanasaṃśritāH stanasaṃśrite, te A stanayorH stanābhyā A abhivahatas tāsH mabhivahataḥ, tā A tv etāsH stvetā A triṃśatH striṃśat A skandhagrīvāśīrṣabāhavoskandhagrīvāśīrṣavāhavoH skandhagrīvābāhavo A yāpyanteyāpyanteH yāpyante ca A
bhavati cātra ||
pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyam pañcādhā bhāvayanti |
pañcendriyaṃ pañcādhā bhāvayitvā
paṃcatvam āyānti vināśakāle ||
pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyam pañcādhā bhāvayanti |
pañcendriyaṃ pañcādhā bhāvayitvā
paṃcatvam āyānti vināśakāle ||
[cf. 1938 ed. 3.9.11]
em. bhavati cātra ---
ūrdhvaṅ gamās tu kurvanti karmāṇy etāni sarvaśaḥ
adhogamās tu vakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham A
ūrdhvaṅ gamās tu kurvanti karmāṇy etāni sarvaśaḥ
adhogamās tu vakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham A
adhogamās tu vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tu pittāśayam
abhiprapannās tatrastham annapānarasam abhipakvam auṣṇād vivecayantyo
'bhivahantyas tarpayanti ūrddhvagānān tiryaggānāñ ca rasasthānāñ
cābhipūrayanti | tatra mūtrapurīṣasvedāṃś ca vivecayaṃty
āmapakvāśayāntare tridhā tridhā prajāyante tāṃs triśat | tāsān tu
vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā daśa | dve annavāhinyau |
antrāśrite toyavahe dve dve mūtrabastim abhiprapanne |
śukraprādurbbhāvāya ca dve | evaṃ raktam abhivahate | nārīṇām
ārttavasaṃjñe dve | varcconiḥsarataḥ sthūlāntrapratibaddhe dve | aṣṭāv
anyas tiryaggās tāḥ svedam arppayanti | tās tv etās triṃśat saṃvibhāgā
vyākhyātāḥ | tābhir adho nābheḥ
pakvāśayaikaṭīmūtrabastigudameḍhrasakthīni dhāryante |
[cf. 1938 ed. 3.9.7]
adhogamās tuA a vyā gamās tu Hac a dho gamātās tu Hpc vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tuH vātamūtrapurīṣaśukrārtavādīny adho vahanti | tās tu A tatrasthamA tatrasthām H annapānarasamH evānnapānarasaṃ A abhipakvamH vipakvam A auṣṇādH auṣṇyād A tarpayantitarpayanti ||H śarīraṃ tarpayanti, arpayanti A ūrddhvagānānH cordhvagānāṃ A tiryaggānāñ caH tiryaggāṇāṃ ca A rasasthānāñH rasasthānaṃ A tatraH om. A tridhāH ca A prajāyante tāṃsH jāyante, tā A triśatH striṃśat A vahatasH vahata A tāH stā A dveH om. A śukraprādurbbhāvāya caH mūtravahe dve, śukravahe dve śukraprādurbhāvāya A evaṃH visargāya, te eva A abhivahateH abhivahato visṛjataś ca A ārttavasaṃjñeH ārtavasaṃjñaṃ A varcconiḥsarataḥvarcconiḥsarataḥH varco nirasanyau A dveH om. A anyasH anyās A tiryaggāsH tiryaggā A tāḥH minīnāṃ dhamanīnāṃ A saṃvibhāgāsaṃvibhāgāH savibhāgā A tābhirH etābhir A pakvāśayaikaṭīmūtrabastigudameḍhrasakthīniem. pakvāśayakaṭīmūtrapurīṣagudabastimeḍhrasakthīni A pakvāsayakaṭīmūtravastigudameḍhrasakthīni H dhāryanteH dhāryante yāpyante ca A
bhavati cātra ||
adhogamās tu kurvvanti karmmāṇy etāni sarvvaśaḥ |
tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||
adhogamās tu kurvvanti karmmāṇy etāni sarvvaśaḥ |
tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.9.8]
tiryaggānāṃ tu catasṛṇām ekaikā śatadhā sahasradhā ca bhidyante | tās tv
asaṃkhyeyā | tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vibaddham ātatañ ca | tāsāñ
ca mukhāni romakūpapratibaddhāni yaiḥ sveda prasravati rasaś
cābhisantarppayati antar bbahiś ca | tābhir eva
cābhyaṅgapariṣekāvagāhāvalepanavīryāṇy antaḥśarīram abhiprapadyante
tvaci vipakvāni | tābhir eva ca sparśaṃ śubham aśubham vā gṛhṇīte | tāś
catasro dhamanyaḥ sarvvāṅgagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.9.9]
tiryaggānāṃ tuH tiryaggāṇāṃ tu A ekaikāH dhamanīnām ekaikā A caH cottarottaraṃ A bhidyante | tāsH vibhajyante, tā A tv asaṃkhyeyāH stv asaṅkhyeyāḥ A tāsāñ caH tāsāṃ A svedaH svedam A prasravatiH abhivahanti A rasaśH rasaṃ A cābhisantarppayatiH cābhitarpayanty A tābhirH tair A cābhyaṅgapariṣekāvagāhāvalepanavīryāṇyem. cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepanavīryāṇy A cābhyaṃgapariśekāvagāhāvalepanavīryāṇy H abhiprapadyanteabhiprapadyante |H abhipratipadyante A tābhirH tair A śubhamH sukham A aśubham vāH asukhaṃ vā A gṛhṇīteem. gṛhṇīte, tās A gṛ H tāśem. tv etāś A hīte tāś H
bhavataś cātra ślokau ||
dhamanyaḥ sarvva evaitāḥ pratibaddhā yathendriyaṃ |
jāgratāṃ svapatām vāpi vahantīndriyagocare ||
dhamanyaḥ sarvva evaitāḥ pratibaddhā yathendriyaṃ |
jāgratāṃ svapatām vāpi vahantīndriyagocare ||
[cf. 1938 ed. 3.9.9.add]
evaitāḥem. evās tāḥ H vahantīndriyagocareem. vahatīndriyagocare || H
This verse is unique to the Nepalese version and is supported in witness H. It is hard to parse, partly because of the plurals in the first pāda and the singular in the second. Some transmission problem is signalled by the need for the emendation of H's evās tāḥ and vahatī.
This verse is unique to the Nepalese version and is supported in witness H. It is hard to parse, partly because of the plurals in the first pāda and the singular in the second. Some transmission problem is signalled by the need for the emendation of H's evās tāḥ and vahatī.
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca |
tathaiva tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||
tathaiva tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||
[cf. 1938 ed. 3.9.10]
ata ūrddhvaṃ srotasāṃ mūlaṃ viddhalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ | tāni tu
prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni yeṣv
adhīkāraḥ | eṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | teṣāṃ prāṇavahe dve, tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavahinyaś ca dhamanyas |
tatra viddhasya krośana vinamana bhramaṇāni saṃjñānāśo
maraṇañ ca | udakavahe dve tayor mmūlam dvayaṃ āmāśayo 'nnavāhinyaś ca
dhamanyaḥ | tatra viddhasya prāṇavahaviddhavat maraṇaṃ talliṅgaś ca |
raktavahe dve tayor mūlaṃ yakṛtplīhānau | tatra viddhasya śyāvāṅgatā
jvaraḥ pāṇḍutā dāhaḥ śoṇitābhigamanañ ca | māṃsavahe dve tayor mmūlaṃ
snāyustvagraktavahāś ca nāḍyas | tatra viddhasya śvayathur mmāṃsaśoṣaḥ
sirāgranthayo mmaraṇañ ca | medovahe dve tayor mmūlaṃ kaṭīvṛkkau ca |
tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgan tāluśoṣaś ca | mūtravahe dve
tayor mmūlaṃ bastimeḍhrañ ca | tatra viddhasyānaddhabastitā
mūtranirodhastabdhameḍhratā ca | purīṣavahe dve tayor mmūlam pakvāśayo
gudaś ca | tatra viddhasyānāho durggandhatā grathitāntratā ca |
śukravahe dve tayor mmūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca | tatra viddhasya klaibyaṃ
cirād vā prasekaḥ praseke cālpaśukradarśanaṃ sevanīcchedād
rujāprādurbbhāvo maraṇañ ca |
srotoviddhan tu pratyākhyāyopakrameta | uddhṛtaśalyaṃ tu
kṣatavidhānenopakramed iti |
[cf. 1938 ed. 3.9.12]
mūlaṃH mūla A vyākhyāsyāmaḥvyākhyāsyāmaḥH upadekṣyāmaḥ A adhīkāraḥH adhikāraḥ A eṣāṃH ekeṣāṃ bahūni; eteṣāṃ A teṣāṃH tatra A prāṇavaheA om. H dveA om. H tayorA om. H rasavahinyaś caH rasavāhinyaś ca A viddhasyaH viddhasyā A krośanavinamanabhramaṇāni saṃjñānāśoem. krośanavinamanamohanabhramaṇavepanāni maraṇaṃ vā bhavati; annavahe dve, tayor mūlam āmāśayo 'nnavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhasyādhmānaṃ śūlo 'nnadveṣaś chardiḥ pipāsāndhyaṃ A krośanavinamanabhramaṇāni saṃjñānāśo maraṇañ ca | annavahe dve tayor mmūlamāmāsayo nna H maraṇañ camaraṇaṃ caA om. H udakavaheA om. H dveA om. H tayorA om. H mmūlammūlaṃA om. H dvayaṃ āmāśayoem. tālu kloma ca, tatra viddhasya pipāsā sadyomaraṇaṃ ca; rasavahe dve, tayor mūlaṃ hṛdayaṃ A om. H 'nnavāhinyaś caem. rasavāhinyaś ca A vāhinyaś ca H prāṇavahaviddhavatH śoṣaḥprāṇavahaviddhavac ca A talliṅgaś caH talliṅgāni ca A tatraH raktavāhinyaś ca dhamanyaḥ , tatra A pāṇḍutāH dāhaḥ pāṇḍutā A dāhaḥH om. A śoṇitābhigamanañH śoṇitāgamanaṃ A cacaH raktanetratā ca A snāyustvagraktavahāś caH snāyutvacaṃ raktavahāś ca A nāḍyasH dhamanyaḥ A sirāgranthayoA śirāgranthayor H mmaraṇañ caH maraṇaṃ ca A snigdhāṅganH snigdhāṅgatā A tāluśoṣaśtāluśoṣaḥA tā H caem. sthūlaśophatā pipāsā ca A luśoṣaś ca H bastimeḍhrañ cavastimeḍhrañ caH bastir meḍhraṃ ca A mūtranirodhastabdhameḍhratā camūtranirodhastavdhameḍhratā caH mūtranirodhaḥ stabdhameḍhratā ca A gudaś caH gudaṃ ca A klaibyaṃklaivyaṃH klībatā A cirād vāH cirāt A prasekaḥprasekaḥH om. A prasekeH praseko A cālpaśukradarśanaṃH raktaśukratā ca ; ārtavahe dve, tayor mūlaṃ garbhāśaya ārtavavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhāyā vandhyātvaṃ maithunāsahiṣṇutvam ārtavanāśaś ca A sevanīcchedād rujāprādurbbhāvoem. sevanīcchedādrujāprādurbhāvaḥ A sevanīcchedā prādurbbhāvo H maraṇañem. bastigudaviddhalakṣaṇaṃ A ma H caem. prāguktam iti A raṇañ ca H pratyākhyāyopakrametaH pratyākhyāyopacaret, u A uddhṛtaśalyaṃ tuH ddhṛtaśalyaṃ tu A kṣatavidhānenopakramed itiH kṣatavidhānenopacaret A
I insert prāṇavahe dve, tayor from the vulgate here, to make sense of the sentence and the corrollary in the next sentence.We emend witness H's sevanīcheddā prādurbhāvo to the vulgate's reading. Perhaps there was an eye-skip from [chedā]-ā to [ruj]-ā.
I insert prāṇavahe dve, tayor from the vulgate here, to make sense of the sentence and the corrollary in the next sentence.We emend witness H's sevanīcheddā prādurbhāvo to the vulgate's reading. Perhaps there was an eye-skip from [chedā]-ā to [ruj]-ā.
em. bhavati cātra --
mūlāt khādantaraṃ dehe prasṛtaṃ tvabhivāhi yat |
strotas tad iti vijñeyaṃ sirādhamanivarjitam A
mūlāt khādantaraṃ dehe prasṛtaṃ tvabhivāhi yat |
strotas tad iti vijñeyaṃ sirādhamanivarjitam A
ślokau ||
ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
mahadbhayam avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||
ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
mahadbhayam avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||
[13.add1]
yaḥ samyag etaṃ jānīyāt sa bhaved rājasammataḥ |
pūjārho bhiṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mataṃ ||
pūjārho bhiṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mataṃ ||
[13.add2]
[Adhyāya 10]
The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of NAK 5-333, waiting for full critical attention.
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
tatra garbhiṇīm prathamadivasāt prabhṛtyādi sennityaṃ
hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca
bhavitavyaṃ | malinavikṛtahīnagātrāṇi ca na spṛśet |
durggandhadurddaśanāni ca dūrata eva pariharet | vahin
nniḥkṛṭāśūnyāgāracaity aśmaśānacaity avṛkṣasevāś ca krodhāyāsakarāṃś ca
bhāvān uccair bhāṣyādikaṃ ca pariharet | udvejanīyāś ca kathāḥ śuṣkam
paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ cānnanopayuñjīta yāni ca garbham
vyāpādayanti | na ca tailābhyaṅgotsādanādīni niseveta | na cāyāsayec
charīraṃ pūrvvoktāni ca pariharet | śayanāsanañ ca samṛddhās taraṇaṃ
nātyucchritam apāśrayopetam asaṃvādham vidadhyāt | hṛdyaṃ
dravamadhuraprāyasnigdhan dīpanīyaṃ saṃskṛtabhojanañ ca bhojayet
sāmānyam etad ā prasavakālāt |
[cf. 1938 ed. 3.10.3]
tatraH om. A garbhiṇīmgarbbhiṇīmH garbhiṇī A prabhṛtyādiH prabhṛti A sennityaṃsennityaṃH nityaṃ A hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasāH prahṛṣṭā śucyalaṅkṛtā śuklavasanā A bhavitavyaṃH bhavet A malinavikṛtahīnagātrāṇi ca namalinavikṛtahīnagātrāṇi ca naH malinavikṛtahīnagātrāṇi na A durggandhadurddaśanāni cadurggandhadurddaśanāni caH durgandhadurdarśanāni A dūrataH om. A evaH om. A pariharetH om. A vahin nniḥkṛṭāśūnyāgāracaityH om. A aśmaśānacaityH om. A avṛkṣasevāś caH om. A krodhāyāsakarāṃś cakrodhāyāsakarāṃś caH om. A bhāvān uccairH om. A bhāṣyādikaṃ caem. om. A bbhāṣyādikaṃ ca H cānnanopayuñjītaH cānnaṃ nopabhuñjīta A yāni caH bahirniṣkramaṇaṃ śūnyāgāracaityaśmaśānavṛkṣāśrayān krodhamayaśaskarāṃś ca bhāvān uccair bhāṣyādikaṃ ca parihared yāni ca A vyāpādayanti | na caH vyāpādayanti, na cā A tailābhyaṅgotsādanādīnitailābhyaṅgotsā danādīniH bhīkṣṇaṃ tailābhyaṅgotsādanādī A śayanāsanañ caH śayanāsanaṃ mṛ A samṛddhāsH dvās A nātyucchritamH nātyuccam A apāśrayopetamH apāśrayopeta A asaṃvādhamH masaṃbādhaṃ ca A dravamadhuraprāyasnigdhandravamadhuraprāyasnigdhanH dravamadhuraprāyaṃ snigdhaṃ A dīpanīyaṃH dīpanīya A saṃskṛtabhojanañ caH saṃskṛtaṃ ca bhojanaṃ A prasavakālātH prasavāt A
viśeṣatas tu garbbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyeṣu māseṣu
madhuraśītadravaprāyamāhāramā āseveta | caturthe māse payo navanītam
āhāram āharet | pañcame kṣīrasarppiḥ saṃsṛṣṭaṃ | ṣaṣṭhe
svadaṃṣṭrāsiddhasya sarppiṣā pakṣamātraṃ yuktyā yavāgūm pāyayet |
saptame pṛthak parṇyādisiddham evam āpyāyyate garbhaḥ | aṣṭame khalv
enāṃ vadarodakena valātivalāpayodadhimas tu
tailamadhughṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyartham
anulomārthañ ca vāyos tataḥ payo madhurasiddhena tailenānuvāsayet |
anulome hi vāyau sukham prasūyate | nirupadravāś ca bhavanti | ata
ūrddhvaṃ snigdhābhir yavāgūbhir jjāṅgalarasaiś copahared ā prasavakālāt
| evam upakrāntāsnigdhāvalavatīsukham anupadravā prasūyate |
[cf. 1938 ed. 3.10.4]
prathamadvitīyatṛtīyeṣuH prathamadvitīyatṛtīya A madhuraśītadravaprāyamāhāramāmadhuraśītadravaprāyamāhāramāH madhuraśītadravaprāyamāhāram u A āsevetaH paseveta A caturtheH viśeṣatas tu tṛtīye ṣaṣṭikaudanaṃ payasā bhojayet , caturthe A māseH dadhnā, pañcame payasā, ṣaṣṭhe sarpiṣetyeke; caturthe A navanītamnavanītamH navanītasaṃsṛṣṭamāhārayejjāṅgalamāṃsasahitaṃ A āhāramH hṛdyamannaṃ A āharetH ca bhojayet A svadaṃṣṭrāsiddhasyaH śvadaṃṣṭrāsiddhasya A sarppiṣāH sarpi A pakṣamātraṃpakṣamātraṃH ṣo mātrāṃ A yuktyāH om. A yavāgūmH om. A saptameH yavāgūṃ vā, saptame A pṛthakH sarpiḥ pṛthak A evamH eva A āpyāyyateH māpyāyate A khalv enāṃH om. A valātivalāpayodadhimasH balātibalāśatapuṣpāpalalapayodadhima A tuH stu A tailamadhughṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayettailamadhughṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayetH tailalavaṇamadanaphalamadhughṛtamiśreṇāsthāpayet A purāṇapurīṣaśuddhyarthampurāṇapurīṣaśuddhyarthamH purāṇapurīṣaśuddhyartha A anulomārthañ caH manulomanārthaṃ ca A madhurasiddhenaH madhurakaṣāyasiddhena A nirupadravāś caH nirupadravā ca A bhavantiH bhavati A jjāṅgalarasaiśH jāṅgalarasai A copahared āH ścopakramedā A
navame māsi sūtikāgāram enāṃ praveśayet | praśaste tithyādau |
tatreṣṭāgāraṃ brāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrāṇāṃ śvetaraktakṛṣṇeṣu
bhūmipradeśeṣu | vilvanyagrodhatindukanirmmitaṃ sarvvāgāran tat mayañ ca
paryavanaddhaṃ samupaliptabhittiparicchadaṃ prāgdvāram udagdvāram
vāṣṭahastāyata caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṅgalasampannam vidheyaṃ |
[cf. 1938 ed. 3.10.5]
sūtikāgāramH sūtikāgāra A enāṃH menāṃ A tatreṣṭāgāraṃH tatrāriṣṭaṃ A śvetaraktakṛṣṇeṣusvetaraktakṛṣṇeṣuH śvetaraktapītakṛṣṇeṣu A vilvanyagrodhatindukanirmmitaṃvilvanyagrodhatindukanirmmitaṃH bilvanyagrodhatindukabhallātakanirmita A tatH yathāsaṅkhyaṃ tan A mayañ caH maya A paryavanaddhaṃH paryaṅkaṃ A samupaliptabhittiparicchadaṃsamupaliptabhittiparicchadaṃH samupaliptabhittiṃ suvibhaktaparicchadaṃ A udagdvāramH dakṣiṇadvāraṃ A vāṣṭahastāyataH vāṣṭahastāyataṃ A
em. jāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayabandhane |
saśūle jaghane nārī jñeyā sā tu prajāyinī A
saśūle jaghane nārī jñeyā sā tu prajāyinī A
tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ pratisamantād vedanā bhavati |
mūtramabhīkṣṇam prasicyate | yonimukhāc ca śleṣmā
[cf. 1938 ed. 3.10.7]
prajāyiṣyamāṇāṃ tusvabhyaktām uṣṇodakapariṣiktagātrīṅ
kṛtamaṅgalāmathenāṃ sa ghṛtāṃ yavāgūṃ kaṇṭhāt pītavatī mṛduni
kṛtopadhānavistīrṇṇe śayane sthitāmābhugnasakthinīmuttānām aśaṅkanīyās
tisraś catasraḥ pariṇatavayasaḥ | vrajananakuśalāḥ kalpitanakhyaḥ
paricareyuriti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.8]
prajāyiṣyamāṇāṃH prajanayiṣyamāṇāṃ A tusvabhyaktāmtusvabhyaktāmH kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ kumāraparivṛtāṃ punnāmaphalahastāṃ svabhyaktā A uṣṇodakapariṣiktagātrīṅH muṣṇodakapariṣik A kṛtamaṅgalāmathenāṃ sakṛtamaṅgalāmathenāṃ saH tāmathaināṃ sam A ghṛtāṃH bhṛtāṃ A yavāgūṃH yavāgū A kaṇṭhātH mākaṇṭhāt A pītavatīH pāyayet A mṛduniH tataḥ A kṛtopadhānavistīrṇṇeH kṛtopadhāne mṛduni vistīrṇe A sthitāmābhugnasakthinīmuttānāmem. sthitāmābhugnasakthīmuttānā A sthitāmābhugnasakthinīm uttānām H aśaṅkanīyāsH maśaṅkanīyāś A tisraśH om. A pariṇatavayasaḥpariṇatavayasaḥ |H striyaḥ pariṇatavayasaḥ A vrajananakuśalāḥH prajananakuśalāḥ A kalpitanakhyaḥH kartitanakhāḥ A paricareyuritiH paricareyur iti A
athāsyā viśikhāntaram anulomāyām anusukham abhyañjyāt | brūyāc cainām
etāḥ subhage pravāhayaś ceti | mā cāprāptāvīḥ pravāhiṣṭhāḥ | anāgatā
svāviṣu pravāhamāṇāḥ | badhiraṃ mūkaṃ srastahanuṃ mūrddhābhighātinaṃ
kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kuvjaṃ vikaṭam vā janayati |tasmād anāgatāvī na
pravāheta | sraste tu kukṣau vimukte garbhanāḍī pravandhe samūle
śroṇīvaṃkṣaṇabastiśiraḥ supravāheta śanaiḥ śanais tato garbhayonimukhaṃ
prapannagāḍhataram āviśalyabhāvāt |
[cf. 1938 ed. 3.10.9]
anulomāyāmanulomāyāmH anulomam A anusukhamH anusukha A abhyañjyātabhyaṃjyātH mabhyajyānu A caināmH caitām A etāḥH ekā A pravāhayaśH pravāhasv A ceti | māH eti, na A cāprāptāvīḥH cāprā A pravāhiṣṭhāḥH om. A anāgatā svāviṣuanāgatāsvāviṣuH om. A pravāhamāṇāḥH p A badhiraṃvadhiraṃH om. A mūkaṃH om. A srastahanuṃH om. A mūrddhābhighātinaṃmūrddhābhighātinaṃH om. A kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃH om. A kuvjaṃH om. A vikaṭam vāH om. A janayati |tasmād anāgatāvī naH tāvī A pravāhetaH pravā A sraste tuH hasva, ta A kukṣauH to A samūleH saśūleṣu A śroṇīvaṃkṣaṇabastiśiraḥśroṇīvaṃkṣaṇavastiśiraḥH śroṇivaṅkṣaṇabastiśiraḥ A supravāhetaH su ca pravāhethāḥ A garbhayonimukhaṃgarbbhayonimukhaṃH garbhanirgame pragāḍhaṃ, tato garbhe yonimukhaṃ A prapannagāḍhataramprapannagāḍhataramH prapanne gāḍhatara A āviśalyabhāvātH māviśalyabhāvāt; akālapravāhaṇādbadhiraṃ mūkaṃ kubjaṃ vyastahanumūrdhvābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ vikaṭaṃ vā janayati A
tatra pratilomam anupānaṃ pāyayet śosayet |
[cf. 1938 ed. 3.10.10]
em. garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet kṛṣṇasarpanirmokeṇa piṇḍītakena vā, badhnīyāddhiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapādayoḥ, dhārayet suvarcalāṃ viśalyāṃ vā A
jātasyolbaṃ viśodhyāsyaṃ saindhavasarppiṣāṣṭāṅgulāvaśeṣāṃ nāḍīm
baddhayitvā kuṣṭhatailenābhyajya sūtreṇābaddhya kumārasya grīvāyām
vadhnīyāt |
[cf. 1938 ed. 3.10.12]
jātasyolbaṃjātasyolvaṃH atha jātasyolbaṃ A viśodhyāsyaṃviśodhyāsyaṃH mukhaṃ ca A saindhavasarppiṣāṣṭāṅgulāvaśeṣāṃsaindhavasarppiṣāṣṭāṃgulāvaśeṣāṃH saindhavasarpiṣā viśodhya, ghṛtāktaṃ mūrdhni picuṃ dadyāt; tato nābhināḍīm aṣṭāṅgu A nāḍīmH om. A baddhayitvāvaddhayitvāH om. A kuṣṭhatailenābhyajyaH lam āyamya A sūtreṇābaddhyasūtreṇāvaddhyaH sūtreṇa baddhvā chedayet, tatsūtraikadeśaṃ ca A vadhnīyātH samyag badhnīyāt A
atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvāsya jātakarmmaṇi
madhusarppiranantāmiśraṃ vrahmīrasena suvarṇṇamaṅgulyā nāsikayā lehayet
| sūtikāñ ca ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ pipalyādi kaṣāyam anupānam
pāyayet | valavatīm avalāṃ yavāgūn trirātram pañcarātram vā || ata
ūrddhvaṃ snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaret snehanity ā ca syāt |
[cf. 1938 ed. 3.10.13]
madhusarppiranantāmiśraṃH kṛte madhusarpiranan A vrahmīrasenaH ta A suvarṇṇamaṅgulyāsuvarṇṇamaṅgulyāH cūrṇamaṅgulyā A nāsikayāH nāmikayā A sūtikāñ caH tato ba A ghṛtatailayorH lātailenābhyajya, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā rūpyahe A anyatarasya mātrāṃH maprataptena vā vāriṇā snāpayed enaṃ kapittha A pipalyādiH patra A kaṣāyamkaṣāyamH kaṣā A anupānamH om. A pāyayetH yeṇa A valavatīmH vā koṣṇena yathā A avalāṃH kālaṃ A yavāgūnH yathādo A trirātramH ṣaṃ yathā A pañcarātram vāpañcarātram vāH vibhavaṃ ca A ataH om. A ūrddhvaṃH om. A snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaretH om. A snehanity ā caH om. A syātH om. A
em. dhamanīnāṃ hṛdisthānāṃ vivṛtatvād anantaram |
catūrātrāt trirātrād vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate A
catūrātrāt trirātrād vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate A
em. tasmāt prathame 'hni madhusarpir anantamiśraṃ mantrapūtaṃ trikālaṃ pāyayet, dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpiḥ, tṛtīye ca; tataḥ prāṅnivāritastanyaṃ madhusarpiḥ svapāṇitalasaṃmitaṃ dvikālaṃ pāyayet A
em. atha sūtikāṃ balātailābhyaktāṃ vātaharauṣadhaniṣkvāthenopacaret | saśeṣadoṣāṃ tu tadahaḥ pippalīpippalīmūlahastipippalīcitrakaśṛṅgaveracūrṇaṃ guḍodakenoṣṇena pāyayet, evaṃ dvirātraṃ trirātraṃ vā kuryād āduṣṭaśoṇitāt | viśuddhe tato vidārigandhādisiddhāṃ snehayavāgūṃ kṣīrayavāgūṃ vā pāyayet trirātram | tato yavakolakulatthasiddhena jāṅgalarasena śālyodanaṃ bhojayed balamagnibalaṃ cāvekṣya | anena vidhinādhyardhamāsam upasaṃskṛtā vimuktāhārācārā vigatasūtikābhidhānā syāt, punar ārtavadarśanād ity eke A
em. dhanvabhūmijātāṃ tu sūtikāṃ ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ pāyayet pippalyādikaṣāyānupānāṃ, snehanityā ca syāt trirātraṃ pañcarātraṃ vā balavatī ; abalāṃ yavāgūṃ pāyayet trirātraṃ pañcarātraṃ vā | ata ūrdhvaṃ snigdhenānnasaṃsargeṇopacaret A
prāyaś cainām prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet krodhāyāsamaithunādīṃś ca
pariharet ||
[cf. 1938 ed. 3.10.18]
bhavati cātra ||
mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhir upajāyate |
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaved dhātvapakarṣarṇāt ||
mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhir upajāyate |
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaved dhātvapakarṣarṇāt ||
[cf. 1938 ed. 3.10.19]
tasmāt tāṃ deśakālau tu vyādhisātmyena karmmaṇā |
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
[cf. 1938 ed. 3.10.20]
athāmarāmapatantīm pātayet kaṇṭham asyāḥkeśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛśet
kaṭukā lāvukṛtavedhanasarṣapasarppanirmmocakair vvā kuṭatailair yonim
udrūpayet | lāṅgalakīmūlakalkena vāsyāḥ pāṇipādatalam ālimpet |
kuṣṭhalāṅgalakīmūlakalkam vā madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet |
śālimūlakalkam vā 'pi ppalyādikalkam vā madyena |
siddhārthakakuṣṭhailālāṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet |
etaiṣveva ca siddhena siddhārthakatailenottaracūrṇṇabastiś cāsyai dadyāt
| hastena cāpaharet |
[cf. 1938 ed. 3.10.21]
athāmarāmapatantīmH athāparā 'patanty A pātayetH ānāhādhmānau kurute, tasmāt A kaṇṭhamH kaṇṭha A asyāḥkeśaveṣṭitayāṅgulyāasyāḥkeśaveṣṭitayāṅgulyāH masyāḥ keśaveṣṭitayāṅgulyā A pramṛśetH pramṛjet A lāvukṛtavedhanasarṣapasarppanirmmocakair vvālāvukṛtavedhanasarṣapasarppanirmmocakair vvāH lābukṛtavedhanasarṣapasarpanirmokair vā A kuṭatailairH kaṭutailavimiśrai A yonimH ryoni A udrūpayetH mukhaṃ dhūpayet A lāṅgalakīmūlakalkenalāṅgalakīmūlakalkenaH lāṅgalīmūlakalkena A ālimpetH ālimpet, mūrdhni vāsyā mahāvṛkṣakṣīram anusecayet A kuṣṭhalāṅgalakīmūlakalkam vākuṣṭhalāṅgalakīmūlakalkam vāH kuṣṭhalāṅgalīmūlakalkaṃ vā A śālimūlakalkam vāH śālamūlakalkaṃ vā A 'pipiem. pipi AH ppalyādikalkam vāH ppalyādiṃ vā A siddhārthakakuṣṭhailālāṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet | etaiṣveva casiddhārthakakuṣṭhailālāṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet | etaiṣveva caH siddhārthakakuṣṭhalāṅgalīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa surāmaṇḍena vāsthāpayet, etair eva A siddhārthakatailenottaracūrṇṇabastiśsiddhārthakatailenottaracūrṇṇavastiśH siddhārthakatailenottarabastiṃ A cāsyaiH om. A hastenaH snigdhena vā kṛttanakhena haste A cāpaharetH nāpaharet A
prajātāyās tu bastiśirodarayoniśūlaṃ raktaṃ saṃruddhya vāyuḥ karoti sa
makkalaḥ | tatra yavakṣāracūrṇṇaṃ sarppiṣā sukhodakena pāyayet ||
lavaṇacūrṇṇam vā surāmaṇḍena | purāṇaguḍam vā trikaṭuka
trijātakakustumburumiśram vā khādayet | pṛthakparṇṇyādikvāthaṃ
bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭam pāyayet |
[cf. 1938 ed. 3.10.22]
prajātāyāsprajātāyāsH prajātāyāś ca A tuH nāryā rūkṣaśarīrāyāstīkṣṇairaviśodhitaṃ raktaṃ vāyunā taddeśagatenātisaṃruddhaṃ nābheradhaḥ pārśvayor bastau A bastiśirodarayoniśūlaṃem. bastiśirasi vā granthiṃ karoti; tataś ca nābhibastyudaraśūlāni bhavanti, sūcībhir iva nistudyate bhidyate dīryata iva ca pakvāśayaḥ A vastiśiro H raktaṃem. samantādādhmānamuda A darayoniśūlaṃ raktaṃ H saṃruddhyaH re A vāyuḥ karotiH mūtrasaṅgaś ca bhavatīti makka A saH lla A makkalaḥH lakṣaṇam A tatraH tatra vīratarvādisiddhaṃ jalamuṣakādipra A yavakṣāracūrṇṇaṃyavakṣāracūrṇṇaṃH tīvāpaṃ pāyayet, yavakṣāracūrṇaṃ A sarppiṣāH vā A sukhodakenaH sukhodakena pippalyādikvāthena vā A pāyayetH pippalyā A lavaṇacūrṇṇam vāH dicūrṇaṃ vā A purāṇaguḍam vāH varuṇādikvāthaṃ vā pañcakolailāpratīvāpaṃ, pṛthakparṇyādikvāthaṃ vā bhadradārumaricasaṃsṛṣṭaṃ, purāṇaguḍaṃ vā A trijātakakustumburumiśram vātrijātakakustumvurumiśram vāH caturjātakakustumburumiśraṃ A khādayetkhādayet |H om. A pṛthakparṇṇyādikvāthaṃH om. A bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭamH om. A pāyayetH khādet, acchaṃ vā pibedariṣṭam iti A
atha bālaṃ kṣaumaparihitaṃ kṣaumakārppāsās tṛtāyāṃ śāyayīta |
nimba pīlu paruṣaka śākhābhiś cainaṃ
parivījayet | mūrddhni cāsya tailapicum avatārayet | dhūpayec cainaṃ
rakṣoghnair dhūpaiḥ | rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsv avasujet |
tilātasīsarṣapakaṇāś cātra prakiret | adhiṣṭhāne cāgnim prajvālayet |
vraṇitopāsanīyañ cāvekṣyeta
[cf. 1938 ed. 3.10.23]
kṣaumaparihitaṃH kṣaumaparivṛtaṃ A kṣaumakārppāsāskṣaumakārppāsāsH kṣaumavastrās A tṛtāyāṃH tṛtāyāṃ śayyāyāṃ A śāyayītaH śāyayet A nimbapīluparuṣakaśākhābhiśnimva pīlu paruṣaka śākhābhiśH pīlubadarīnimbaparūṣakaśākhābhiś A cāsyaH cāsyāharaha A tailapicumH stailapicu A avatārayetH mavacārayet A pāṇipādaśirogrīvāsvA pāṇipādaśirogrīvās H avasujetem. avasṛjet A vavasujet H tilātasīsarṣapakaṇāśH tilātasīsarṣapakaṇāṃś A cāvekṣyetaH cāvekṣeta A
tato daśamyāṃ mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau svastivācakapūrvvakaṃ nāma
kuryāt āṃ | yathābhipretaṃ nakṣatran nāma vā |
[cf. 1938 ed. 3.10.24]
tato yathāvarṇṇaṃ dhātrīm upasthāpayet | kṛṣāmasthūlām vayaḥsthāmam
avyādhitām prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīm avyaṅgām avyasanaṃ
nījīvavatsāṃvatsalāṃ dogdhīm akṣudrāṃkule jātamato bhūyiṣṭaiś ca guṇair
anvitām ārogyavalavṛddhaye kumārasya | tatrātikṛṣātisthūlāninditā
vyādhitāś ca vyākhyātās tāviṣamadhātutvād rogān āpādayanti bālasya
viśeṣataḥ | ūrdhvastanī karālaṃ kumāraṃ kuryāl lamvastanī nāsikāmukhaṃ
cchādayitvā maraṇam āpādayanti | atha praśastāṃ śirasnātā mahadvāsasām
udaṅmukhīm upaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ kumāraṃ pūrvvam pāyayet || anena
mantreṇābhimantrya ||
[cf. 1938 ed. 3.10.25]
dhātrīmH dhātrī A upasthāpayetH mupeyānmadhyamapramāṇāṃ madhyamavayaskā(sā)m arogāṃ śīlavatīmacapalāmalolupāma A kṛṣāmasthūlāmkṛṣāmasthūlāmH kṛśāmasthūlāṃ A vayaḥsthāmamH om. A avyādhitāmH om. A prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīmH prasannakṣīrāmalambauṣṭhīmalambordhvastanī A avyaṅgāmH mavyaṅgā A avyasanaṃH mavyasani A nījīvavatsāṃvatsalāṃnījīvavatsāṃvatsalāṃH nīṃ jīvadvatsāṃ dogdhrīṃ vatsalā A dogdhīmH om. A akṣudrāṃkuleH makṣudrakarmiṇīṃ kule A jātamatoH jātāmato A bhūyiṣṭaiś caH bhūyiṣṭhaiś ca A guṇairH guṇai A anvitāmH ranvitāṃ A ārogyavalavṛddhayeH śmāmāmārogyabalavṛddhaye A kumārasyaH bālasya A tatrātikṛṣātisthūlāninditāH ta A vyādhitāś caH om. A vyākhyātāsH om. A tāviṣamadhātutvādtāviṣamadhātutvādH t A rogān āpādayantiH ro A bālasyavālasyaH om. A viśeṣataḥH om. A ūrdhvastanīH rdhvastanī A kumāraṃH om. A kuryālH kuryāt A āpādayantiāpādayantiH āpādayet A athaH tataḥ A praśastāṃH praśastāyāṃ A śirasnātāH tithau śiraḥsnātam A mahadvāsasāmH ahatavāsasam A udaṅmukhīmudaṅmukhīmH udaṅmukhaṃ śiśum upaveśya dhātrīṃ prāṅmukhīṃ A upaveśyaH copaveśya A kumāraṃH om. A pūrvvamH om. A pāyayet || anenaH dhautamīṣa A mantreṇābhimantryaH tparisrutamabhimantrya mantreṇānena pāyayet A
catvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ stanānāṃ kṣīravāhināṃ |
santu te śubhage nityaṃ bālasyānuvalapradāḥ |
santu te śubhage nityaṃ bālasyānuvalapradāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.10.26]
piben bālo 'mṛtarasaṃ payas tava śubhānane |
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||
[cf. 1938 ed. 3.10.27]
em. ato 'nyathā nānā stanyopayogasyāsātmyād vyādhijanma bhavati A
em. aparisrute 'pyatistabdhastanyapūrṇastanapānādutsuhitasrotasaḥ śiśoḥ kāsaśvāsavamīprādurbhāvaḥ | tasmād evaṃvidhānāṃ stanyaṃ na pāyayet A
em. krodhaśokāvātsalyādibhiś ca striyāḥ stanyanāśo bhavati | athāsyāḥ kṣīrajananārthaṃ saumanasyam utpādya yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsarasasurāsauvīrakapiṇyākalaśunamatsyakaśerukaśṛṅgāṭaka- bisavidārikandamadhukaśatāvarīnālikālābūkālaśākaprabhṛtīni vidadhyāt A
athāsyāḥ kṣīrasañjananārthaṃ
yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvīrapiṇyāka
rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīni
vidadhyāt | atha tasyāḥ stanyam apsu parīkṣeta tac cec chītalam amalaṃ
tanuṃ śaṃkhāvabhāsaṃ apsu caikībhāvaṃ gacchaty aphenilaṃ matraṇḍulaṃ na
plavate sīdati vā tac chuddham iti vindyāt | tena kumārasyārogyaṃ
bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.10.31]
athāsyāḥH athā A kṣīrasañjananārthaṃH om. A yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvīrapiṇyākayavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvīrapiṇyākaH om. A rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīnirasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīniH om. A vidadhyāt | athavidadhyāt | athaH om. A tasyāḥH syāḥ A tanuṃH tanu A caikībhāvaṃH nyastam ekībhāvaṃ A gacchatyA gacchat H aphenilaṃaphenilamA yajpegphenilam̐ H matraṇḍulaṃ naH atantum annot A sīdati vāH 'vasīdati vā A vindyātH vidyāt A bhavatiH śarīropacayo balavṛddhiś ca bhavati | na ca kṣudhitaśokārtaśrāntapraduṣṭadhātugarbhiṇījvaritātikṣīṇātisthūlavidagdhabhaktaviruddhāhāratarpitāyāḥ stanyaṃ pāyayet; nājīrṇauṣadhaṃ ca bālaṃ, doṣauṣadhamalānāṃ tīvravegotpattibhayāt A
bhavati cātra ||
dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||
dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||
[cf. 1938 ed. 3.10.32]
em. mithyāhāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ |
dūṣayanti payas tena śārīrā vyādhayaḥ śiśoḥ |
bhavanti kuśalas tāṃś ca bhiṣak samyag vibhāvayet A
dūṣayanti payas tena śārīrā vyādhayaḥ śiśoḥ |
bhavanti kuśalas tāṃś ca bhiṣak samyag vibhāvayet A
em. aṅgapratyaṅgadeśe tu rujā yatrāsya jāyate |
muhur muhuḥ spṛśati taṃ spṛśyamāne ca roditi A
muhur muhuḥ spṛśati taṃ spṛśyamāne ca roditi A
em. nimīlitākṣo mūrdhasthe śiro roge na dhārayet |
bastis the mūtrasaṅgārto rujā tṛṣyati mūrcchati A
bastis the mūtrasaṅgārto rujā tṛṣyati mūrcchati A
em. viṇmūtrasaṅgavaivarṇyacchardyādhmānāntrakūjanaiḥ |
koṣṭhe doṣān vijānīyāt sarvatrasthāṃś ca rodanaiḥ A
koṣṭhe doṣān vijānīyāt sarvatrasthāṃś ca rodanaiḥ A
duṣṭaṃ prāguktan tena śarīrāvyādhayaḥ prādur bhavanti | teṣu ca
yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyam auṣadham mātrayā kṣīrasya kṣīrasarppiḥ
saṃyuktaṃ vidadhyāt | dhātryāś ca kevalaṃ | kṣīrānnād asya kalkī kṛtaṃ |
dhātryāś ca pūrvvavat | annād asya kaṣāyādīnām ātmany eva na dhātryāḥ
||
[cf. 1938 ed. 3.10.37]
duṣṭaṃ prāguktanduṣṭaṃprāguktanH om. A tenaH om. A śarīrāvyādhayaḥH om. A prādur bhavantiem. om. A prādurbbhavanti H teṣu caH teṣu A kṣīrasyaH kṣīrapasya A kṣīrasarppiḥH kṣīrasarpiṣā A kṣīrānnād asyaH kṣīrānnād asyā A kalkīH tma A kṛtaṃH ni A kaṣāyādīnāmkaṣāyādīnāmH kaṣāyādīn ā A ātmanyem. tmany A ātman H eva naA yeva na H
em. tatra māsād ūrdhvaṃ kṣīrapāyāṅguliparvadvayagrahaṇasaṃmitāmauṣadhamātrāṃ vidadhyāt, kolāsthisaṃmitāṃ kalkamātrāṃ kṣīrānnādāya, kolasaṃmitāmannādāyeti A
em. yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravakṣyante 'gadaṅkarāḥ |
teṣu tatkalkasaṃliptau pāyayeta śiśuṃ stanau A
teṣu tatkalkasaṃliptau pāyayeta śiśuṃ stanau A
em. ekaṃ dve trīṇi cāhāni vātapittakaphajvare |
stanyapāyāhitaṃ sarpiritarābhyāṃ yathārthataḥ A
stanyapāyāhitaṃ sarpiritarābhyāṃ yathārthataḥ A
em. na ca tṛṣṇābhayādatra pāyayeta śiśuṃ stanau |
virekabastivamanāny ṛte kuryāc ca nātyayāt A
virekabastivamanāny ṛte kuryāc ca nātyayāt A
em. mastuluṅgakṣayād yasya vāyus tālvasthi nāmayet |
tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam A
tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam A
em. pānābhyañjanayor yojyaṃ śītāmbūdvejanaṃ tathā
vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām A
vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām A
bhavati cātra||
bālānāṃ gudapākeṣu pittaghnīṃ kārayet kriyāṃ |
rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayor hitaṃ ||
bālānāṃ gudapākeṣu pittaghnīṃ kārayet kriyāṃ |
rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayor hitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.10.44]
kṣīrāhārasya siddhārthakavacāpayasyāśārivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃ
sarppiḥ pātuṃ prayacchet | kṣīrānnād asya madhukavacātriphalāsiddhaṃ |
annād asya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅga- drākṣādisiddhaṃ
tena kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣi bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.10.45]
kṣīrāhārasya siddhārthakavacāpayasyāśārivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃkṣīrāhārasya siddhārthakavacāpayasyāśārivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃH kṣīrāhārāya sarpiḥ pāyayet siddhārthakavacāmāṃsīpayasyāpāmārgaśatāvarīsārivābrāhmīpippalīharidrākuṣṭhasaindhavasiddhaṃ A sarppiḥH om. A pātuṃH om. A prayacchetH om. A kṣīrānnād asyaH kṣīrānnādāya A madhukavacātriphalāsiddhaṃmadhukavacātriphalāsiddhaṃH madhukavacāpippalīcitrakatriphalāsiddham A annād asyaH annādāya A dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅgaH dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradārumaricamadhukaviḍaṅga A drākṣādisiddhaṃH drākṣardhibrāhmīsiddhaṃ A tenatenaH te A kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣikumārasyārogyavalamedhāyūṃṣiH nārogyabalamedhāyūṃṣi A bhavantiH śiśorbhavanti A
bālaṃ punar ggātreṣu na gṛṅṇīyāt | na cainaṃ tarjjayet sahasā vā na
prabodhayed vitrāsabhayāt | sahasā nāhared utkṣiped vātābhighātabhayān
nopaveśayet kauvjabhayān nityaṃ cainam anuvartteta priyahitair eva m
abhihitamanādyamapyabhivarddhate nityamudagrasattvasampannastv arogo
bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.10.46]
punarH puna A ggātreṣu naH rgātrasukhaṃ A gṛṅṇīyāt | naH gṛhṇīyāt, na A sahasā vā naH sahasā na A prabodhayedpravodhayedH pratibodhayed A nāhared utkṣipedH nāpaharedutkṣipedvā A vātābhighātabhayānH vātādivighātabhayāt A kauvjabhayānH kaubjyabhayāt A priyahitairH priyaśatairajighāṃsuḥ A abhihitamanādyamapyabhivarddhateH avihatamanā hy abhivardhate A nityamudagrasattvasampannastv arogonityamudagrasatvasampannastv arogoH nityam udagrasattvasaṃpanno nīrogaḥ A bhavatiH suprasannamanāś ca bhavati | vātātapavidyutprabhāpādapalatāśūnyāgāranimnasthānagrahacchāyādibhyo durgrahopasargataś ca bālaṃ rakṣet A
bhavati cātra ||
nāśucau visṛjed bālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu vā ||
nāśucau visṛjed bālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu vā ||
[cf. 1938 ed. 3.10.47]
kṣīrasātmyatayākṣīramājaṃ gavyam athāpi vā |
dadyād astanyam aprāptau bālebhyo vīkṣya mātrayā ||
dadyād astanyam aprāptau bālebhyo vīkṣya mātrayā ||
[cf. 1938 ed. 3.10.48]
ṣaṇmāsāc cainam annam prāśayel laghuhitaṃ
[cf. 1938 ed. 3.10.49]
nityam avarodhaś ca | syāt kṛtarakṣaḥ | upasarggabhayā grahopasarggebhyo
rakṣyā bālā bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.50]
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati ||
nakhadaśanair ddhātrīm ātmānañ ca paritudati dantān khādati kūjati
jṛmbhate bhrūvāvutkṣipaty ūrddhvan nirīkṣate phenam udvamati
sandaṣṭauṣṭhaḥ krūrabhinnārttasvaro niśi jāgartti durvvalomnāṅgo
yathāpūrvvaṃ dhātryāḥ stanyan nābhilaṣatīti sāmānyaṃ grahopasṛṣṭalakṣaṇ
uktaṃ | vistareṇotta re vakṣyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.10.51]
ddhātrīmH dhātrī A ātmānañ caH mātmānaṃ ca A paritudatiH pariṇudati A bhrūvāvutkṣipatyH bhruvau vikṣipat A ūrddhvanH yūrdhvaṃ A phenamH phena A udvamatiH mudvamati A krūrabhinnārttasvaroH krūro bhinnāmavarcā dīnārtasvaro A durvvalomnāṅgoH durbalo mlānāṅgo matsyacchucchrundarimatkuṇagandho A yathāpūrvvaṃH yathā purā A stanyanH stanya A nābhilaṣatītiH mabhilaṣati tathā nābhilaṣatīti A sāmānyaṃH sāmānyena A grahopasṛṣṭalakṣaṇ uktaṃH grahopasṛṣṭalakṣaṇamuktaṃ A
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśavarṣām patnīm āvahen
mitradharmmārthakāmaprajāḥ prāpsyāmīti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.53]
bhavati cātra ||
ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
yady ādhatte pumān garbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |
ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
yady ādhatte pumān garbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |
[cf. 1938 ed. 3.10.54]
jāto vā na ciraṃ jīved vā durbalendriyaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.10.55]
em. ativṛddhāyāṃ dīrgharogiṇyāmanyena vā vikāreṇopasṛṣṭāyāṃ garbhādhānaṃ naiva kurvīta | puruṣasyāpy evaṃvidhasya ta eva doṣāḥ saṃbhavanti A
tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ prapatiṣyati garbhaḥ |
garbbhāśayaśroṇīvaṃkṣaṇabastiśūlāni bhavanti | raktadarśanañ ca | tāsām
pariṣekāvagāhālepanair upacaret kṣīrapānaiś ca | alpālpasyandate
kṣīramutpalādi siddham vā pāyayet | saṃsramāne savātapārśvaśūlānāha
mūtrasaṅgāḥ sthānāt sthānaṃ cotkrāmati garbhaḥ | tatra snigdhaṃ śītāḥ
kriyāḥ | vedanāyāṃ mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddhaṃ payaḥ |
kṣaudraśarkarāmiśram pāyayet | mūtrasaṅge darbbhādisiddhaṃ | ānāhe
hiṅgusauvarccalaraso na siddhaṃ sravati rakte koṣṭhāt
kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍagairikasarjjarasāñjanacūrṇṇa
yathālābhaṃnyagrodhāditvakprabālakalkan vā pāyayet | utpalādikalkaṃ vā
kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vā śṛtena payasā,
udumbaraphalaudakakandakvāthena vā śarkarāmadhumadhureṇa śālipiṣṭaṃ;
nyagrodhādisvarasaparipītaṃ vā vastrāvayavaṃ yonyāṃ dhārayet |
athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃ madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃ payaḥ
pāyayet, tad evāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā
| bṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vā | etenopavarttate
rujasu garbhaś cāpy āyyate ||
[cf. 1938 ed. 3.10.57.1]
prapatiṣyatiH patiṣyati A garbhaḥem. garbhe A garbbha H garbbhāśayaśroṇīvaṃkṣaṇabastiśūlānigarbbhāsayaśroṇīvaṃkṣaṇavastiśūlāniH garbhāśayakaṭīvaṅkṣaṇabastiśūlāni A bhavantiH om. A tāsāmH tatra śītaiḥ A pariṣekāvagāhālepanairH pariṣekāvagāhapradehādibhir A upacaretH upacarejjīvanīyaśṛta A alpālpasyandateH garbhasphuraṇe muhurmuhusta A kṣīramutpalādiH tsandhāraṇārthaṃ kṣīramutpalādi A siddham vāH siddhaṃ A saṃsramāneH prasraṃsamāne A savātapārśvaśūlānāhasavātapārśvaśūlānāhaH sadāhapārśvapṛṣṭhaśūlāsṛgdarānāha A cotkrāmatiH ca prakrāmati A garbhaḥgarbbhaḥH garbhe koṣṭhe saṃrambhaḥ A snigdhaṃH snigdha A mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddhaṃem. mahāsahākṣudrasahāmadhukaśvadaṃṣṭrākaṇṭakārikāsiddhaṃ A mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddha H kṣaudraśarkarāmiśram
kṣaudraśarkarāmiśram
H śarkarākṣaudramiśraṃ A hiṅgusauvarccalaraso nahiṃgusauvarccalaraso naH hiṅgusauvarcalalaśuna A siddhaṃem. vacāsiddham A om. H sravatiem. atyarthaṃ sravati A siddhaṃ sravati H koṣṭhātH koṣṭhā A kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍagairikasarjjarasāñjanacūrṇṇakaṇṭakārikāmṛtpiṇḍagairikasarjjarasāñjanacūrṇṇaH gārikāgāramṛtpiṇḍasamaṅgādhātakīkusumanavamālikāgairikasarjarasarasāñjanacūrṇaṃ madhunāva A yathālābhaṃnyagrodhāditvakprabālakalkanyathālābhaṃnyagrodhāditvakpravālakalkanH lihyāt, yathālābhaṃ nyagrodhāditvakpravālakalkaṃ vā A vā pāyayet | utpalādikalkaṃ vāem. payasā pāyayet, utpalādikalkaṃ vā A vā pāyayet | utpalā H kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vāA om. H śṛtenaA om. H payasāA om. H udumbaraphalaudakakandakvāthena vāA om. H śarkarāmadhumadhureṇaA om. H śālipiṣṭaṃA om. H nyagrodhādisvarasaparipītaṃ vāA di H vastrāvayavaṃA om. H yonyāṃA om. H dhārayet | athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃA om. H madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃA om. H payaḥA om. H pāyayetA om. H tad evāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃA ka H vidārigandhādisiddhaṃ vāA sedi siddham vā H bṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vāvṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vāH bṛhatīdvayotpalaśatāvarīsārivāpayasyāmadhukasiddhaṃ vā A etenopavarttateH evam upakrāntāyā upāvartante A rujasuH rujo A āyyateH āyate A
Passage 3.10.57 in the vulgate is split in the Nepalese version into two parts. In witness H, the second part of this passage appears after 3.10.65. Witness H is partially illegible here and the text has been emended based on the vulgate.
Passage 3.10.57 in the vulgate is split in the Nepalese version into two parts. In witness H, the second part of this passage appears after 3.10.65. Witness H is partially illegible here and the text has been emended based on the vulgate.
māsānumāsikam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ
[cf. 1938 ed. 3.10.58]
madhukaṃ śālibījañ ca payasyā suradāru ca |
aśmantakaḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||
aśmantakaḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||
[cf. 1938 ed. 3.10.59]
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalaśārivā |
anantā śārivā rāsnā padmam madhukam eva ca ||
anantā śārivā rāsnā padmam madhukam eva ca ||
[cf. 1938 ed. 3.10.60]
vṛhatīdvayakāśmaryakṣīrīśuṅgātvaco ghṛtaṃ |
pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā ||
pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā ||
[cf. 1938 ed. 3.10.61]
śṛṅgāṭakamvisaṃ drākṣā kaseru madhukaṃ sitā |
vatsaite saptayogāḥ syur arddhaślokasamāpanāḥ ||
yathākramaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ |
vatsaite saptayogāḥ syur arddhaślokasamāpanāḥ ||
yathākramaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.10.62]
kapitthavilvavṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā ||
mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |
mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |
[cf. 1938 ed. 3.10.63]
navame madhukānantā payasyāśārivām pivet ||
payas tu śritaśītam praśasyate ||
payas tu śritaśītam praśasyate ||
[cf. 1938 ed. 3.10.64]
sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ devadāru ca |
evam apyāyyate garbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
evam apyāyyate garbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
[cf. 1938 ed. 3.10.65]
vyavasthite ca garbhe gavyenodumbaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet |
atīte lavaṇaṃ varjyābhir uddālukādīnāṃ pācanīyopasaṃbhṛtābhir upakrāmet
yāvanto māsā garbhasya tāvantyahāni vastyudaraśūle purāṇaguḍan
dīpanīyasaṃyuktam pāyayed ariṣṭam vā | vātātapaśramasevinyā
vātopahīhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ sotikālam avatiṣṭhamāno
vyāpadyate | tāṃ mṛdunā snehādinā krameṇopacaret | utkrosarasaṃ yavāgūñ
cālpasnehām prayacchet | kālātītasthāyini garbhaviśeṣato dhānyam
udūkhalamusalenābhihanyāt | viṣamam vā yānāsanam upasevet | vātābhipanna
eva śuṣyati garbhaḥ samātuḥ kukṣin na pūrayati | mandaṃ spandate ca taṃ
vṛṃhaṇīyaḥ payobhir mmāṃsarasaiś copacaret | śukraśoṇitaṃ
vāyunoparuddham anavaktrāntajīvam ādhmāpayaty udaran tat kadācid
yadṛcchayopaśāntan naigameṣā pahṛtam iti vadanti | tam eva kadācit
pravilīyamānam āpūryamāṇam vā nāgodaram ity āhus tatrāpi līnavat
pratikāraḥ | nivṛttaprasavāyāḥ punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrddhvam
prasavatyāḥ kumāro 'lpāyur bhavati |
[cf. 1938 ed. 3.10.57.2]
vyavasthite caA
vyavasthi
H garbheA om. H lavaṇaṃH lavaṇa A varjyābhirH snehavarjyābhir yavāgūbhir A uddālukādīnāṃH uddālakādīnāṃ A pācanīyopasaṃbhṛtābhirH pācanīyopasaṃskṛtābhir A upakrāmetupakrāmedH upakrameta A tāvantyahāniem. tāvanty ahāni AH vastyudaraśūlevastyudaraśūleH bastyudaraśūleṣu A vātātapaśramasevinyāH vātopadra A vātopahīhītatvātH vagṛhītatvāt A sotikālamH so 'tikālam A snehādināH snehādi A krameṇopacaret | utkrosarasaṃH krameṇopacaret, utkrośarasasaṃ A yavāgūñH siddhāma A cālpasnehāmH nalpasnehāṃ A prayacchetH yavāgūṃ pāyayet, māṣatilabilvaśalāṭusiddhān vā kulmāṣān bhakṣayen madhumādhvīkaṃ cānupibet saptarātram A garbhaviśeṣatoH garbhe viśeṣataḥ A dhānyamdhānyamH sadhānyam A viṣamam vāH viṣame vā A yānāsanamH yān āsane A upasevetH seveta A vṛṃhaṇīyaḥvṛṃhaṇīyaḥH bṛṃhaṇīyaiḥ A payobhirH payo bhir A vāyunoparuddhamH vāyunābhiprapan A anavaktrāntajīvamH nam avakrāntajīvam A tatH taṃ A vadanti | tamH bhāṣante, tam A pravilīyamānamH pralīyamānaṃ A āpūryamāṇam vāH om. A pratikāraḥH pratīkāraḥ A nivṛttaprasavāyāḥH om. A punaḥH om. A ṣaḍbhyoH om. A varṣebhyavarṣebhyaH om. A ūrddhvamH om. A prasavatyāḥH om. A kumāroH om. A 'lpāyurH om. A bhavatiH om. A
em. nivṛttaprasavāyās tu punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrdhvaṃ prasavam ānāyā nāryāḥ kumāro 'lpāyur bhavati A
atha garbbhiṇī vyādhyutpannāvātyayec charddayen madhurāmlenānnopahitena
| anulomayec ca saṃśamanīyam mṛdu vidadhyāt | annapānayor iti | aśnīyāc
ca mṛduvīryaṅ garbbhāviruddhāṃś ca kriyāyogān vidadhīta iti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.67]
garbbhiṇīH garbhiṇīṃ A vyādhyutpannāvātyayec charddayenem. vyādhyutpattāv atyaye chardayen A vyādhyutpannā vātyaye ccharddayen H madhurāmlenānnopahitenaH madhurāmlenānnopahitenā A anulomayec caH nulomayec ca A saṃśamanīyamH saṃśamanīyaṃ ca A itiH om. A mṛduvīryaṅH mṛduvīryaṃ madhuraprāyaṃ A garbbhāviruddhāṃś cagarbbhāviruddhām̐ś caH garbhāviruddhaṃ ca, garbhāviruddhāś ca A kriyāyogānH kriyā yathāyogaṃ A itiH mṛduprāyāḥ A
suvarṇṇaṃ rṇṇacūsukṛdaṃ kuṣṭham madhuvacā ghṛtaṃ |
matsyākṣakaḥśaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||
matsyākṣakaḥśaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||
[cf. 1938 ed. 3.10.68]
arkkapuṣpī madhughṛtaṃ cūrṇṇitaṃ kanakan tathā |
suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||
suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.10.69]
catvāro 'bhihitāḥ prāsyā arddhaślokasamāpanāḥ |
kumārāṇām vapur medhā balārogyakarāḥ śubhā iti ||
kumārāṇām vapur medhā balārogyakarāḥ śubhā iti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.70]
iti garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīre daśamo 'dhyāyaḥ || o ||
bhūtacintā śukraśuddhiṃ garbhasaṅkramaṇan tathā |
garbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||
garbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||
[cf. 1938 ed. 3.10.70.1]
marmmasirāvibhaktiś ca sirātāḍanam eva ca |
dhamanīvyākaraṇa caiva garbbhiṇyā pūryate daśa ||
dhamanīvyākaraṇa caiva garbbhiṇyā pūryate daśa ||
[cf. 1938 ed. 3.10.70.2]