A

The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Śārīrasthāna, based on the Nepalese MSS, new edition (NE)

Published in 2020-2022 by The Suśruta Project in The University of Alberta.

Siglum NE
MN
NA1-1146
PUL-818
RORI_6838
APrinted edition: Ācārya 1938: Śārīrasthāna
KMS Kathmandu KL 699: Śārīrasthāna
NMS Kathmandu NAK 1-1079: Śārīrasthāna
NacMS Kathmandu NAK 1-1079: Śārīrasthāna [ante correctionem]
NpcMS Kathmandu NAK 1-1079: Śārīrasthāna [post correctionem]
HMS Kathmandu NAK 5-333: Śārīrasthāna
HacMS Kathmandu NAK 5-333: Śārīrasthāna [ante correctionem]
HpcMS Kathmandu NAK 5-333: Śārīrasthāna [post correctionem]
LMS Lahore PUL Woolner 7082
LacMS Lahore PUL Woolner 7082 [ante correctionem]
LpcMS Lahore PUL Woolner 7082 [post correctionem]
NEThe Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Śārīrasthāna, based on the Nepalese MSS, new edition (NE)
NE-RORI_6838The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Śārīrasthāna, based on the Nepalese MSS, new edition (NE) [witness RORI_6838]
Revision history
2022-01-17 Began this file.
2023-10-22 Started adding draft chapters based on H
2023-10-22 Added all 10 adhyāyas, based on H. Removed MS transcription coding.


[Śārīrasthāna]

[Adhyāya 1]

MS Kathmandu KL 699 (K) is a witness only for 3.1.1 below. MS Kathmandu NAK 1-1079 (N) is a witness only up to 3.2.35, at which point the scribe stopped writing in mid-folio.
athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.1.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sarvvabhūtacintāṃsarvabhūtacintāṃK​H​N sarvabhūtacintā A sarvabhūtañ cintā L vyākhyāsyāmaḥH​A​L​N om. K
Witness K breaks off here, resuming only in the second chapter of the Cikitsāsthāna.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
N yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A athovāca bhagavān dhanvantaritaḥ L
sarvvabhūtānāṅ kāraṇam akāraṇaṃ sattvarajastamolakṣaṇam aṣṭarūpam akhilasyāsya jagataḥ saṃbhavahetur avyaktan nāma | tad ekam anekeṣāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānaṃ samudra ivodakaukasāṃ bhāvānām ||
[cf. 1938 ed. 3.1.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sarvvabhūtānāṅsarvabhūtānāṃA​N​H atha khalv avarma sa suśruta sarvabhūtānāṃ L kāraṇamA​N​H kāriṇam L sattvarajastamolakṣaṇamsattvarajastamolakṣaṇamsatvarajastamolakṣaṇamsatvarajastamolakṣaṇamsatvarajastamolakṣaṇamA​Npc​H​L satvarajastamokṣallakṣaṇam Nac aṣṭarūpamA​Npc​H aṣṭarūpām Nac ṣṭarūpam L akhilasyāsyaakhilasyāsyaN​H akhilasya A​L saṃbhavahetursa|| ||mbhavaheturA​N​H saṃbhavihetur L anekeṣāṃN​H​L bahūnāṃ A adhiṣṭhānaṃadhiṣṭhānamA​N​L adhiṣṭhānāṃ H ivodakaukasāṃivaudakānāmem. ivaudakānāṃivaudakānām A​L ivādakaujasām N ivodakaujasām H bhāvānāmbhāvānāṃA​H​L bhāvānān N
Witnesses N and H read samudra ivodakaujasāṃ bhāvānām, which is linguistically and semantically implausible. It might mean "like the ocean is a support for creatures that take their strength (ojas) from water." But the simile and the language remain obscure and unlikely. Philipp Maas has suggested the minimal emendation to ivodakaukasāṃ which is compelling semantically and palaeographically. It relies only on the confusion of the Nepalese characters 𑐖 and 𑐎.
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca mahatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa trividho vaikārikas taijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃkārāt tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante || tad yathā | śrotraṃ tvak cakṣur jjihvā ghrāṇo vāgghastopasthapāyupādamanānsīti | tatra pūrvvāṇi pañca buddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca karmmendriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā || śabdatanmātraṃ | sparśatanmātraṃ | rūpatanmātraṃ | rasatanmātraṃ | gandhatanmātram iti | tebhyo bhūtāni vyomānilānalajalorvvyas tebhyas tadviśeṣāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturvviṃśati tattvāni vyākhyātāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.1.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tasmād avyaktānA​H​L tasmād avyaktām N evaA​N​H e L talliṅgāc caA​N​H tal liṃgāc caṃ L mahatasmahatasmahatasA​Npc​H​L mahātas Nac trividhotrividhaḥA​Npc​H​L trividhau Nac vaikārikasA​N​H vaikārika L taijasoA​H tejaso N staijaso L vaikārikād ahaṃkārātvaikārikād ahaṃkārātvaikārikād ahaṃkārātN​H​L vaikārikād ahaṅkārāt taijasasahāyāt A evaikādaśendriyāṇyA​N​H evaikādeśendriyāṇy L tad
tad
A​N​H​Lpc
tathyad Lac
śrotraṃ
śrotra
śrotraH
śrotra
śrotra
śrotra A​N​L
tvaktvakA​N​H tva L cakṣur jjihvācakṣu jihvācakṣujihvāH cakṣurjihvā A cakṣu jihvācakṣu jihvācakṣujihvā N​L ghrāṇoghrāṇaN​H ghrāṇaghrāṇa A​L vāgghastopasthapāyupādamanānsītivāgghastopasthapāyupādamanāṃsītivāgghastopasthapāyupādamanānsītiA​H vāgmastopasthapāyupādamanāṃsīti N vāghghastopasthapāyupādamanāṃsi L karmmendriyāṇikarmendriyāṇikarmmendriyāṇiA​N​H karmmondriyāṇi L tallakṣaṇānytallakṣaṇānyN​H​L api taijasasahāyāt tallakṣaṇāny A evaA​N​H​Lpc evaā Lac tadN​H​L om. A yathāN​H​L om. A sparśatanmātraṃA​H sparśatanmā N sparśśatanmātram L tebhyoN​H te A om. L bhūtāniN​H om. A bhūtā L vyomānilānalajalorvvyasH ṣāṃ A vyomanilānalajalorvyas N ni L tebhyasN​H om. A te sas L tadviśeṣāḥtadviśeṣāḥtadviśeṣāśN​H​L viśeṣāḥ A evamN​H tebhyo bhūtāni -- vyomāni A evavm etāni Lac evam etāni Lpc etāniN​H lānala A om. L caturvviṃśaticaturviṅśatiN​H jalorvyaḥ; evam eṣā A om. L tattvānitatvāniN​H​L tattva A vyākhyātāniN​H caturviṃśatir vyākhyātā A caturviṃśatir vyākhyātāni L bhavantiN​H om. A​L
tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ | karmmendriyāṇāṃ yathāsaṃkhyaṃ vacanādānānandavisarggaviharaṇāni |
[cf. 1938 ed. 3.1.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
viṣayāḥA​N​H viṣayoḥ L yathāsaṃkhyaṃyathāsaṅkhyaṃA​L yathāsaṃkhya N yathāsaṃkhyā H vacanādānānandavisarggaviharaṇānivacanādānānandavisargaviharaṇānivacanādānānandavisargaviharaṇānivacanādānānandavisarggaviharaṇāniA​N​H vacanādānānandavisargavicāraṇāni L
avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ | śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.1.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
avyaktamavyaktaṃA​N​H arvavyakta Lac avyakta Lpc mahān ahaṃkāraḥmahān ahaṅkāraḥA​N​H mahānahaṃkārāḥ L cetyA​Npc​H​L ce>ṣṭaty Nac
svaḥ svaś caiṣāṃ viṣayo 'dhibhūtam | svayam adhyātmam | adhidevan tu | atha buddher brahmā | ahaṃkārasyeśvaraḥ | manasaś candramāḥ | diśaḥ śrotrasya | tvaco vāyuḥ | sūryaś cakṣuṣaḥ | rasanasyāpaḥ | pṛthivī ghrāṇasya | vāco 'gniḥ | hastayor indraḥ | pādayor vviṣṇuḥ | pāyor mmitraḥ | prajāpatir upasthasyeti |
[cf. 1938 ed. 3.1.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
svaḥA svaṃ N​H svaśA svaṃś N svaṃ H caiṣāṃA​N svaiṣāṃ H viṣayoA viṣaye N​H 'dhibhūtam'dhibhūtaṃA vibhutvaṃ N​H adhyātmamadhyātmamA​H adhyātma N adhidevan tuH adhidaivatam A dhidevan tu N buddhervuddherA​H buddhe N brahmāvvrahmāA​H vrahmī N rasanasyāpaḥA​N rasanā?paḥ H 'gniḥA​H gniḥ N indraḥA​N indra H
The tu is awkward. Witnesses N and H have daṇḍas after the tu.
We emend to the vulgate text, especially in the light of the other very rare instances of these parallels in Sanskrit literature. It is hard to make grammatical or semantic sense of the Nepalese readings svaṃ svaṃ svaiṣām (or ścaiṣām or scaiṣām). Perhaps the original reading dhibhūtam was first mistaken to be vibhūtam. This is a plausible error since dhi and vi are similar in early Nepalese orthography. Subsequently, a scribe might have normalized vibhūtam to vibhutvam in order to make sense in the light of the following list of deities. If these conjectures are correct, these changes must have happened very early in the transmission, in an ancestor manuscript of both witnesses K and H. The word vibhutva occurs in Sāṅkhyakārikā 42, although in a quite different context.
Parallel to the homologies described in Mahābhārata 14.42.27–40, which relate ontological triples.
tatra sarvva evācetanaḥ eṣa varggaḥ | puruṣaś ca pañcaviṃśatitamaś cetayitā | sa tu karaṇakāryasaṃprayuktaḥ | saty apy acaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthām pravṛttim upadiśanti | kṣīrādīṃś cātra hetūn udāharanti ||
[cf. 1938 ed. 3.1.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
eṣaA​N​H om. L puruṣaś caN​H puruṣaḥ A​L pañcaviṃśatitamaśpañcaviṃśatitamaḥA​H pañcaviṅśatiś N pañcaviṃśatikañ L cetayitā | sa tuN​H om. A cetayitā so vi L karaṇakāryasaṃprayuktaḥ | satykaraṇakāryasaṃprayuktaḥ satyH kāryakāraṇasaṃyuktaś cetayitā bhavati | saty A karaṇakāryasamprayuktāḥ | saty N kāry akāraṇasaṃyuktas saty L acaitanyeA​H​L ācaitanye N pradhānasyapradhānasyaA​N​H pradhāne L puruṣakaivalyārthāmN puruṣakaivalyārthaṃ A puruṣakaivalyārthān H puruṣasya kaivalyārtthāṃ L pravṛttimA​H​L pravṛttam N kṣīrādīṃśkṣīrādīm̐śA​N​H kṣīrādīñ L
It is tempting to emend varga to sarga ``the emitted creation,'' given the use of the term in Sāṅkhyakārikā 24 et passim. However, the vulgate text and Ḍalhaṇa's commentary unanimously read varga.
ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv apy anādī ubhāv apy anantau | ubhāv api nityau | ubhāv apy aparau ubhāv apy aliṅgau ubhau ca sarvvagatāv iti || ekā tu prakṛtir acetanā triguṇā bījadharmmiṇī prasavadharmminī amadhyasthadharmmiṇī ceti | bahavas tu puruṣāś cetanāvantaḥ | aguṇā abījadharmmiṇo 'prasavadharmmiṇo madhyasthadharmmiṇaś ceti |
[cf. 1938 ed. 3.1.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyākhyāsyāmaḥN​H vyākhyāsyāmaḥ | tad yathā A​L anantauA​N​H aliṃgau L nityauanityauem. aliṅgau, ubhāv api nityau A anityauanityau N​H anantau | ubhāv api nityau L ubhāvA​N​H om. L apyA​N​H om. L aparauN​H ana A om. L ubhāvN​H om. A​L apyajpegpyN​H om. A​L aliṅgauH parau A aliṅge N om. L triguṇātriguṇāA​H​L tiguṇā N bījadharmmiṇībījadharmiṇīvījadharmmiṇīA​N​H bījadharmaṇī L prasavadharmminīprasavadharmiṇīN​H prasavadharmiṇy A om. L amadhyasthadharmmiṇīamadhyasthadharmiṇīamadhyasthadharmiṇīA​N madhyadharmmiṇī H amaddhyasthadharmmaṇī L puruṣāśA​H​L puruṣā N abījadharmmiṇoavījadharmmiṇoH abījadharmāṇo A abīja N abījadharmmiṇīḥ L 'prasavadharmmiṇoprasavadharmmiṇoaprasavadharmmiṇaḥH​L 'prasavadharmāṇo A dharmiṇo N madhyasthadharmmiṇaśmadhyasthadharmiṇaśN madhyasthadharmāṇaś A 'madhyasthadharmmiṇaś H maddhyasthāś L
Note the sandhi hiatus, -dharmiṇī - amadhya- The daṇḍa here breaks the sentence but disambiguates the sandhi.
It is unexpected to assert, as the Nepalese witnesses do, that Puruṣa and Prakṛti are impermanent. Perhaps at an earlier point in the text's transmission, a scribe improperly repeated the initial alpha-privative that is used in every other qualifier in the list. This emendation is influenced by the very similar wording of Mahābhārata Śāntiparvan 210.8ab: ubhau nityau .... (see note on testimonia). Note also that the sequence of qualifiers in the Nepalese manuscripts is different than the vulgate: anitya-apara-aliṅga rather than aliṅga-nitya-anapara.
Cf. Mahābhārata Śāntiparvan 210.7cd-8ab: anādyantāv ubhāv etāv aliṅgau cāpy ubhāv api // 7 ubhau nityau sūkṣmatarau mahadbhyaś ca mahattarau /.
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarvva evaite ca viśeṣāḥ sattvarajastamomayā bhavanti | tadañjanatvāt tanmayatvāc ca tadguṇa eva puruṣo bhavatīty eke bhāṣante |
[cf. 1938 ed. 3.1.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
evaite caevaiteH evaiteevaite A​L​N viśeṣāḥviśeṣāḥviśeṣāḥA​Npc​H​L viśoṣāḥ Nac bhavantiA​N​H bhavantī L tadañjanatvātA​N​H tadvyañjanatvāt L tanmayatvāc catanmayatvāc caA​N​H taj janmatvāc ca L tadguṇatadguṇaN​H tadguṇā A tatguṇā L puruṣoN​H puruṣā A​L bhavatītybhavantī|tyN​H bhavantītybhavantī|ty A​L
vaidike tu ||
svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pariṇāmas tatheśvaraḥ |
yadṛccheti ca manyante prakṛtim pṛthudarśiṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.1.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vaidike tuN​Lpc vaidyake tu A​H vaitadike tu Lac svabhāvo
svabhāvo
N​H
svabhāvam
svabhāvam

svabhāvaṃ
A​L
niyatiḥN​H īśvaraṃ kālaṃ yadṛcchāṃ niyatiṃ A īśvaraḥ kālo yadracchā niyatis L kālaḥN​H tathā A​L pariṇāmaspariṇāmasN​H
pariṇāmaṃ
A

pariṇāṃ
L
tatheśvaraḥN​H om. A​L yadṛccheti caN ca A
yadṛcchati ca
H
iti p L
manyanteA​N​H rāhuḥ L pṛthudarśiṇaḥpṛthudarśinaḥpṛthudarśiṇaḥN​H pṛthudarśinaḥ A​L
We read vaidike with witness N, against H and the vulgate, because lectio dificilior potior; see further discussion in the translation.
tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirddiśet |
tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||
[cf. 1938 ed. 3.1.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatoN​H tan A tamo L jātānimayāniN​H mayānymayāni A​L bhūtāniN​H​L eva bhūtāni A tadguṇānyA​N​H tat_guṇāny L nirddiśetnirdiśetN​H cādiśet A lakṣayet L tebhyas
tebhyas
N​H

taiś ca
A​L
tallakṣaṇaḥA​H tallakṣaṇoḥ N tallakṣaṇāḥ L kṛtsnoA​N​H kṛsnā L bhūtagrāmaḥbhūtagrāmoA​H bhūtāgrāma Nac bhūtagrāma Npc bhūtagrāmāḥ L prajāyateN​H vyajanyata A prajajñire L
According to Ḍalhaṇa (1938: 341), Gayadāsa also read tato jātāni, with the Nepalese version and against the vulgate.
tasyopayogo 'bhihitaś cikitsām prati sarvvadā |
bhūtebhyo 'pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||
[cf. 1938 ed. 3.1.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
'bhihitaśbhihitaśA bhihitañ N bhihitaśbhihitaś H​L 'pi pi piN​H hi A hi pa L paran tasmānH paraṃ yasmān A paret tasmān N rā cintā yasmāt_ L cintāA​N​H om. L
yato 'bhihitaṃ tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta iti | bhautikāni cendriyāṇy āyurvvede varṇṇyante tathaivendriyārthāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.1.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
'bhihitaṃA​H bhihitan N hitan L bhūtādirA​N​H​Lpc bhūtār Lac uktauktaN​H uktaḥ” A om. L itiitiN​H​L om. A bhautikāniN​H (sū.1); bhautikāni A imāni bhautikāni L āyurvvedeāyurvedeA​N​H āyurvedadvido L varṇṇyantevarṇyanteA​N​H ubadanti L tathaivendriyārthāḥN​H tathendriyārthāḥ A tathā | indriyārtthāṃś ca L
The passage referred to is Suśrutasaṃhitā, sūtrasthāna 1.38.
bhavati cātra ||
indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |
niyataṃ tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.1.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiA​N​H om. L cātraA​N​H bha L indriyair
indriyair
N​H
indri A k | indri L
indriyārthaṃ tuindriyārthan tuNpc​H yeṇendiyārthaṃ tu A iyandriyārthan tu Nac yeṇendiyartthaṃ tu L tulyayonitvānA​N​H tulyayonitvāt_ L nānyenānyamnānyenānyamA​N​L nāmyenānyam H
na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante sarvvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca | asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityeṣu ca puruṣākhyāpakān hetūn udāharanti āyurvvedasiddhāntāt| asarvvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca tiryagyonimānuṣadeveṣu ca sañcaranti dharmmādharmmanimittaṃ | ta ete 'numānagrāhyāś carāḥ paramasūkṣmāś cetanāvantaḥ śāśvatāḥ śukrārttavayoḥ sannipāteṣv abhivyajyante | yato 'bhihitam pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti | sa khalv eṣa karmmapuruṣaś cikitsāyām adhikṛtaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.1.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyantena cāyurvedaśāstreṣūpadiśyantena cāyurvedaśāstreṣūpadiśyanteA​N​H​Lpc na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyattnte Lac sarvvagatāḥsarvagatāḥA​L sarvagatāsarvvagatā N​H kṣetrajñākṣetrajñāḥA​L kṣetrajña N​H asarvvagateṣu caasarvagateṣu caasarvagateṣu caA​N​H asarvagateṣu L nityeṣu caem. nitya A anityeṣu ca N​H anityeṣu L puruṣākhyāpakānH puruṣakhyāpakān A puruṣakhyāpakāṃ N puruṣasaṃkhyātiprakārān L hetūn udāharantihetūn udāharantihetūn udāharantiA​N​H hetūn udāharantī L āyurvvedasiddhāntāt| asarvvagatāḥāyurvvedasiddhāntād asarvvagatāem. āyurvedaśāstreṣv asarvagatāḥ A āyurvedasiddhāntād asarvagatāāyurvvedasiddhāntād asarvvagatā N​H āyurvedasiddhāntāḥ asarvagatā L nityāś caanityāś caA​H 'nityāś caanityāś ca N​L tiryagyonimānuṣadeveṣu catiryagyonimānuṣadeveṣu caN​H tiryagyonimānuṣadeveṣu A​L dharmmādharmmanimittaṃ | tadharmādharmanimittaṃ; tadharmādharmanimittan taA​N dharmmādharmmanimittaṃ tu H dharmmādharmanimittam_ L 'numānagrāhyāś'numānagrāhyāḥA numānagrāhyāśnumānagrāhyāḥ N​H​L carāḥcarāḥN​H om. A​L paramasūkṣmāśparamaśūkṣmāśN​H​L paramasūkṣmā A cetanāvantaḥceta nāvantaḥcetanāvantaśNpc​H​L ścetanāvantaḥ A ceti nāvantaḥ Nac śāśvatāḥN​H śāśvatā A ca L śukrārttavayoḥH lohitaretasoḥ A śukrārttavayos sa N śoṇitanetasāṃ L sannipāteṣvsannipāteṣvA​N​H sannipādeṣu L abhivyajyanteabhivyajyanteA​N​H abhivyañjyante L 'bhihitam'bhihitaṃA​H bhihitambhihitam_ N​L pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ‘pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥA pañcamahābhūtaḥ śarīrisamavāyaḥ N pañcamahābhūtaḥ śarīrasamavāyaḥ H pañcamahābhūtaśarīrasamavāyaḥ L puruṣaN​H​L puruṣaḥ’ A iti | saiti || saN​H​L (sū.a.1) iti; sa A khalv eṣakhalv eṣaN​H​L eṣa A karmmapuruṣaśkarmapuruṣaśkarmmapuruṣaśA​H​L karmapuruṣa N cikitsāyāmcikitsā|yāmN​H​L cikitsā A adhikṛtaḥadhikṛtaḥN​H​L dhikṛtaḥ A
The ca after tiryagyonimānuṣadeveṣu unnecessarily conjoins the members of the dvandva. While rare, this usage has been observed: Wackernagel 1896--1964, II.1, para 70.
We emend against the reading kṣetrajñeṣv anityeṣu of witnesses N and H, for the logic of the passage and following the vulgate. The character ṣva is clear in both N and H, but a copying error from -ṣu is not inconceivable. We emend to -śarīri- against N and H, for sense and because this is a quotation from Suśrutasaṃhitā 1.1.22.
tasya khalu sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau nimeṣonmeṣau buddhir mmanaḥ saṃkalpo vicāraṇānusmṛtijñānam adhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.1.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
khaluN​H om. A​L sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥsukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥsukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥN​H sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ A sukhaduḥkham icchādveṣau prayatnaḥ L nimeṣonmeṣauN​H unmeṣanimeṣau A​L vicāraṇānusmṛtijñānamvicāraṇā | smṛtir vijñānam_Npc​H vicāraṇā smṛtir vijñānamvicāraṇā | smṛtir vijñānam_ A​L vicāriṇānusmṛtijñānam Nac adhyavasāyoadhyavasāyoA​N​H ddhyavasāyo L guṇāḥA​N​H tu dha guṇāḥ Lac tu guṇāḥ Lpc
sāttvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā titikṣā satyan dharma āstikyaṃ jñānaṃ buddhir medhā dhṛtir anabhiṣvaṅgatā ca || rājasās tu duḥkhabahulatāpradānaṃ duḥśīlatvam akāruṇyam ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno harṣaḥ kāmakrodhaś ceti || tāmasās tu viṣāditvaṃ nāstikyam adharmmaśīlatā buddhinirodho 'jñānaṃ durmedhastvam akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti ||
[cf. 1938 ed. 3.1.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
titikṣāA​H​L tikṣā N satyansatyaṃA​N​H satya L dharmadharmmaA​N​H dharmāv L buddhirvuddhirA​N​H vijñānaṃ buddhir L medhāmmedhāA​N​H mmevā L dhṛtirN smṛtir dhṛtir A smṛtir H dhṛti L anabhiṣvaṅgatā caH anabhiṣaṅgaś ca A anabhiṣṭhaṅgatā ca N nabhiṣagaś ceti L duḥkhabahulatāpradānaṃduḥkhabahulatāpradānaṃduḥkhavahulatāpradānaṃN​H duḥkhabahulatāṭanaśīlatādhṛtir A duḥkhabahulatāṭanataraduś L duḥśīlatvamN​H ahaṅ A śīlatvam L akāruṇyamN​H​L kāra A ahaṃkāroahaṃkāroH​L akāruṇyaṃ A ahaṃkaro N dambhoA​N​H sam_bha L mānoA​N​H māna L harṣaḥharṣaḥA​N​H harṣa L kāmakrodhaśN​H kāmaḥ krodhaś A krodha L cetiH ca A ceti || nā N kāmāś ca bhavanti L tāmasās tuA​H​L masās tu N viṣāditvaṃviṣāditvaṃA​H​L viśādinvan N adharmmaśīlatāadharmaśīlatāA​N​H dharmmaśīlatat L buddhinirodhovuddhinirodhobuddhinirodhoN​H​L buddher nirodho A 'jñānaṃjñānanA​H jñānaṃjñānan N​L durmedhastvamdurmedhastvamdurmmedhastvamA​N​H durmmedhatvam L
āntarikṣās tu śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvvacchidrasamūho viviktatā ca | vāyavyās tu sparśaḥ sparśendriyaṃ sarvvaceṣṭāsamūhaḥ sarvvaśarīraspandanaṃ laghutā ca | taijasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyañ ca | āpyās tu raso ca rasendriyaṃ sarvvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaś ca | pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvvamūrttisamūho gurutā ca |
[cf. 1938 ed. 3.1.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
āntarikṣāsāntarikṣāḥA antarikṣās N​H āntarikṣā L tuN​H om. A stu L śabdaḥśabdaśA​N​L śabda H śabdendriyaṃśabdendriyaṃśabdendriyamA​H​L sarvendriyaṃ N sarvvacchidrasamūhosarvacchidrasamūhoA​N​H sarvajidrasamūhe ra L sparśaḥA​Npc​H spaṣarśaḥ Nac sparśa L sparśendriyaṃsparśendriyamA​H​L sparśendriya N sarvvaśarīraspandanaṃsarvaśarīraspandanaṃsarvvaśarīraspandanaṃsarvaśarīraspandanamA​H​L sarvaśarīraspandana N taijasās tuA​H​L tejasās tu N rūpendriyaṃA​N​H rūpendriyam_ saṃ L varṇṇaḥvarṇaḥA​N varṇṇavarṇa H​L santāposantāpoA​N​H samūho L bhrājiṣṇutāA​H bhrājiṣṭhutā N drājiṣṇutā L amarṣasamarṣas A​Npc​H​L amarṣa Nac taikṣṇyañ cataikṣṇyañ caNpc​H taikṣṇyaṃ śauryaṃ ca A stais taikṣṇyaikṣṇyañ ca Nac taikṣṇyam_ pīvyañ ca L rasoA​H​L ra N ca rasendriyaṃrasanendriyam_H rasanendriyaṃrasanendriyam_ A​L sārasendriyaṃ N gurutāA​N​H om. L retaś caretaś ca retaś caA​N​H​Lpc tretaś ca Lac sarvvamūrttisamūhosarvamūrtisamūhoH​L sarvamūrtasamūho A sarvamūrrtisamūho N gurutā caN​H gurutā ceti A​L
We emend antar- to āntar-, following the vulgate reading for sense. And we separate śabdaḥ for the same reason.
tatra sattvabahulam ākāśaṃ | rajobahulo vāyuḥ | sattvarajobahulo 'gniḥ | sattvatamobahulā āpaḥ | tamobahulā pṛthivī ||
[cf. 1938 ed. 3.1.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ākāśaṃākāśam_A​H​L ākāśāṃ N sattvarajobahulosatvarajobahulosatvarajovahuloA​N​H satvarajobahulā L 'gniḥA​H gniḥ N​L sattvatamobahulāA​L satvatamobahulo N satvatamovahula H pṛthivīN​H pṛthivīti A pṛthiviti L
bhavati cātra ||
anyonyāni praviṣṭāni sarvvāṇy etāni nirdiśet |
sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||
[cf. 1938 ed. 3.1.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH​L ślokau A om. N cātraA​H​L om. N anyonyāni praviṣṭāni
anyonyāni praviṣṭāni
H
bhavataḥ --
anyonyānupraviṣṭāni
A
bhavati cātra ||
anyo nyānupraviṣṭāni
Nac
bhavati cātra ||
anyo nyāpraviṣṭāni
Npc
śllokaḥ L
sarvvāṇysarvāṇyA​N​H om. L etāniejpegjpegtāniA​N​H om. L nirdiśetnirddiśetA​H nirdiṣet N om. L sve
sve
A​N​H
om. L
sveA​N​H om. L dravyeṣuN​H dravye tu A om. L sarvveṣāṃsarveṣāṃsarveṣāṃA​N​H om. L vyaktalakṣaṇamH vyaktaṃ lakṣaṇam A​N om. L iṣyateA​N​H om. L
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāś caiva ṣoḍaśa |
kṣetrajñaś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||
[cf. 1938 ed. 3.1.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prakṛtayaḥprakṛtayaḥA​N​H prakṛtiya L proktāA​N​H proktaḥ L caivaN​H ṣoḍa A​L ṣoḍaśaH śaiva tu A​L ṣoḍaśaḥ N kṣetrajñaś ca
kṣetrajñaś ca
kṣetrajñaś caA​N

kṣetrajñāś ca
H
kṣetrajñas tu L
svatantraparatantrataH svatantraparatantrayoḥ A sutantra paratantrata N paratantrasvatantrataḥ L itiN​H om. A​L
śārīrasya prathamo 'dhyāyaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śārīrasyaH iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sarvabhūtacintāśārīraṃ nāma A śā N prathamoA​H om. N 'dhyāyaḥA om. N 'dhyāyaḥ || o H

[Adhyāya 2]

athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athātaḥA​N​H om. L śukraśoṇitaviśuddhiṃN​H śukraśoṇitaśuddhi A su L śārīraṃA​H om. N śrutaḥ L vyākhyāsyāmaḥA​N​H om. L
Witness N omits śārīraṃ, which offers a clearer syntax. Note that the 1931 and 1938 editions of the vulgate text offer two different solutions to the awkward phrase.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
N yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
vātapittaśleṣmaśoṇitakuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretāṃsi prajotpādaneṣv asamarthāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.2.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vātapittaśleṣmaśoṇitakuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretāṃsivātapittaśleṣmaśoṇitakuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretāṃsivātapittaśleṣmaśoṇitakuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretāṃsiN​H vātapittaśleṣmakuṇapa granthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretasaḥ A vātapittaśleṣma ekuṇapagranthipūyakṣīṇapurīṣaretāṃsi L prajotpādaneṣvprajotpādaneṣvprajotpādaneṣvN​H​L prajotpādane A asamarthāniH na samarthā A aśagarthā N asamanyāni L bhavantiA​H​L om. N
The 1931 and 1938 editions of the SS by Ācārya have different readings at this point. śonita is included in the 1931 edition but omitted in the 1938 edition. There also seems to be some textual confusion between granthi and gandhi in the next passage.
teṣu vātavarṇṇavedanaṃ vātena | pittavarṇṇavedanaṃ pittena | śleṣmavarṇṇavedanaṃ śleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇam pittavedanaṃ śoṇitena | kuṇapañ ca raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ | pūtipūyanibhaṃ pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukraṃ pittamārutābhyāṃ | mūtrapurīṣagandhi sannipātena | teṣu kuṇapagranthipūtipūyaretasaḥ kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti |
[cf. 1938 ed. 3.2.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
teṣuA​H om. N​L vātavarṇṇavedanaṃvātavarṇavedanaṃA​H om. N teṣu doṣa L vātenaA​H tena N om. L pittavarṇṇavedanaṃpittavarṇavedanaṃA​H pittavarṇṇavedanām N ni L pittenaA​H pattena N mittāni L śleṣmavarṇṇavedanaṃśleṣmavarṇavedanaṃśleṣmavarṇṇavedanaṃA​H śleṣmavarṇṇavedana N svarṇaveda L śleṣmaṇāA​N​H nā L śoṇitavarṇṇamH om. A​L śoṇitavarṇṇa N pittavedanaṃN​H om. A bhir vi L śoṇitenaśoṇitenaN​H om. A jñeyāni L kuṇapañ caN​H kuṇapagandhyanalpaṃ ca A kuṇapagandhyanalpam_ L pūtipūyanibhaṃA​N​H pūtipūyābham_ L pittaśoṇitābhyāṃpittaśoṇitābhyām_N​H​L pittaśleṣmabhyāṃ A kṣīṇaśukraṃkṣīṇaśukraṃH kṣīṇaṃ prāg uktaṃkṣīṇaṃ prāg uktam_ A​L kṣīṇaśukra N pittamārutābhyāṃpittamārutābhyāṃA​N​H om. L mūtrapurīṣagandhiA​H mūtrāpurīṣagandhi N puriṣagandhi L sannipātenasannipāteneN​H sannipātenesannipātene A​L teṣuN​H ti | te A​L kuṇapagranthipūtipūyaretasaḥkuṇapagranthipūtipūyaretasaḥH ṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇaretasaḥ A kulaṇapagranthipūtipūrayaretasaḥ Nac kuṇaṇapagranthipūtipūrayaretasaḥ Npc ṣu kuṇapagandhipūyaretāṃsi L mūtrapurīṣaretasasA​H mūtrapurīṣareta? N ni puriṣaretas L tv asādhyāA​H om. N tv asāddhyam L itiA​H​L om. N
ārttavam api tribhir ddoṣaiḥ śoṇitacaturthaih pṛthak dvandvais tribhiḥ samastaiś copasṛṣṭam abījan bhavati | tad api doṣavarṇṇavedanābhir vvijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthipūtipūyaprakāśan tad asādhyaṃ sādhyam anyac ceti ||
[cf. 1938 ed. 3.2.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ārttavamārtavamA​H​L om. N apiA​H om. N iti L tribhirtribhirA​H​L bhir N śoṇitacaturthaih pṛthak dvandvaisH śoṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ A śoṇitacaturthaiḥ pṛthakdvandvais N śoṇitacaturtthair ddvandvais L tribhiḥN​H om. A​L copasṛṣṭamcopasṛṣṭamcopasṛṣṭamA​N​H copasṛṣṭa L abījanabījamem. abījaṃabījam A​N avījan na H bījam_ bījam L doṣavarṇṇavedanābhirdoṣavarṇavedanābhirH​L doṣavarṇavedanādibhir A doṣavarṇṇavedanātibhir N kuṇapagranthipūtipūyaprakāśankuṇapagranthipūtipūyaprakāśan kuṇapagranthipūtipūyaprakāśanN​H kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaprakāśam A kuṇapagrandhipūyaprakāśaṃ L tad asādhyaṃH asādhyaṃ A ta N kṛcchrasāddhyaṃ L sādhyamA​H d asādhyaṃ sādhyam N puriṣārttavam asāddhyaṃ L anyacA​Nac​H anyati Npc om. L cetiA​Nac​H om. Npc​L
bhavati cātra ||
teṣv ādyāñ śukradoṣāṃs trīn snehasvedādibhir jjayet |
kriyāviśeṣair mmatimān tathaivottarabastibhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH bhavanti A​N om. L cātraA​N​H bhakā | L ādyāñ śukradoṣāṃsA ādyāṃ śukradoṣāṃs N ādyāḥ śukradoṣās H ādyāñ cchukradoṣāṃs L trīn snehasvedādibhirA trī snehasvedādibhir N​H trīṃ snehanasvedādibhir L tathaivottarabastibhiḥtathaivottaravastibhiḥtathaivottaravastibhiḥN​H​L tathā cottarabastibhiḥ A
tatra vātātmake retasi bilvavidārīkṣīram āsthāpanam | madhūkarāsnādevadārusaralavipakvan tailan tad uttarabastiṣu vidadhyāt || dāḍimamātuluṅgaphalasaindhavakṣāravasukavasirasiddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
[3.2.6.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tad uttarabastiṣutad uttaravastiṣuH uttarabastiṣu N dāḍimamātuluṅgaphalasaindhavakṣāravasukavasirasiddhaṃdāḍimamātuluṅgaphalasaindhavakṣāravasukavaśirasiddhaṃN dāḍimamātulaṅgaphalasaindhavakṣāravasukava-sirasiddhaṃ H
pittātmake retasi payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃ kṣīram āsthāpanaṃ | sarjjadhavakalkaṃ yonyā dhārayet | madhukavipakvaṃ tailam anuvāsanaṃ | tad evottarabastiñ ca vidadhyāt | kāṇḍekṣuśvadaṃṣtrāguḍūcīmadhuparṇṇībhṛṅgapañcamūlasiddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
[3.2.6.2]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pittātmakeH piḍrātmaka N payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃH payasyā|śrīparṇṇīmadhukaviparkaṃ N sarjjadhavakalkaṃH om. N yonyāH om. N dhārayetH om. N madhukavipakvaṃH madhukaviparka N vidadhyātNpc​H vidadyādhyāt Nac kāṇḍekṣuśvadaṃṣtrāguḍūcīmadhuparṇṇībhṛṅgapañcamūlasiddhaṃem. kaṇṭhekṣuśvadaṃṣṭrāguḍūcīmadhuparṇṇībhṛṇapañcamūlalesiddhaṃ N kāṇḍekṣuśvadaṃṣtrāguḍūcīmadhuparṇṇībhṛṇapañcamūlasiddhaṃ H pāyayetH pāpayet N
śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ | pippalīviḍaṅgamadhuvipakvan tailam anuvāsanan | tad evottarabastiñ ca vidadhyāt | pāṣaṇabhedakāśmaryāmalakapippalīvasukavasirasiddhaṃ ghṛtam prayacchet pānārthaṃ ||
[3.2.6.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pippalīviḍaṅgamadhuvipakvanpippalīviḍaṃgamadhuvipakvanH pippalīviḍaṅgamadhuviparkan N anuvāsananH anuvāsana N pāṣaṇabhedakāśmaryāmalakapippalīvasukavasirasiddhaṃem. pāṣāṇabhedakakāśmayāmalakapippaltīvaśukavasirasiddhaṃ N pāṣāṇabhedakāśmaryāmalakapippalīvasukavasirasiddhaṃ H
bhavanti cātra ślokāḥ ||
pāyayen manujaṃ sarpir bhiṣak śoṇitaretasi |
dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjjunasādhitam ||
[cf. 1938 ed. 3.2.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavantiH om. A​N cātraH om. A​N ślokāḥH om. A śloka N pāyayenH pāyaye A pāyayet N manujaṃH ta naraṃ A manujan N bhiṣakA bhiṣaj N bhbhiṣa𑑎k H śoṇitaretasichoṇitaretasiH kuṇaparetasi A choṇitaretasi N dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjjunasādhitamdhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjunasādhitamdhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjjunasādhitaṃA​H dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjjanasādhitam N
kuṇapākhye pibet sarppiḥ śālasārādisādhitaṃ ||
granthibhūte 'śmabhiḥ siddhaṃ pālāśe cāpi bhasmani ||
[cf. 1938 ed. 3.2.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kuṇapākhyekuṇapākhyeH​L pāyaye A kuṇapākhyo N pibetN​H​L d athavā A śālasārādisādhitaṃśālasārādisādhitamsālasārādisādhitaṃśāla-sārādisādhitaṃA​N​H sālasārādisādhitam L 'śmabhiḥH śaṭī A smabhi N śmaābhis Lac śmabhis Lpc pālāśepālāśepālāseA​N​H pālāśair L cāpicā piN​H vāpi A​L bhasmaniA​N​H bhasmabhiḥ L
parūṣakavaṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitam ||
prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi ||
[cf. 1938 ed. 3.2.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
parūṣakavaṭādibhyāmparūṣakavaṭādibhyāṃA​H parūṣakaṭāṭādibhyām N pūyābhepūyābheN​H pūyaprakhye A cāpiN​H ca A kāryaṃA​H ñāyaṃ N
viṭprabhe pāyayet sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ |
[cf. 1938 ed. 3.2.10ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sarppiśsarppiś N​H siddhaṃ A
The vulgate and Nepalese texts diverge again this point. The vulgate adds a half-śloka snigdhaṃ vāntaṃ ... that is not present in the Nepalese version. The Nepalese version then has about eleven passages that are absent in the vulgate. The vulgate's verses 3.2.11cd then appears after 3.2.32.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. snigdhaṃ vāntaṃ viriktaṃ ca nirūḍham anuvāsitam A
snehādīnāṃ kramaṃ kuryāt ṣaṭsv eteṣu paṇḍitaḥ ||
[3.2.10.add1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kuryātH kuyāt N ṣaṭsvH ṣaṭkhapy N eteṣuem. eḍeṣu N ateṣu H
Although not printed in the vulgate editions, the editor Y. T. Ācārya noted that words to this effect were present in some sources (1931 ed., p. 290, note 2; 1938 ed., p. 345, note 3).
asevanāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva ca |
kaṣāyakaṭutiktānāṃ dravyāṇām atisevanāt ||
[3.2.10.add2]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dravyāṇāmdravyāṇāṃmN drvyāṇām H
tathāmlaṃ lavaṇaṃ rūkṣaṃ śuktaṃ paryuṣitan tathā |
vegāghātāc ca yonīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
[3.2.10.add3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tathāmlaṃ lavaṇaṃem. tathāmblalavaṇaṃ N tathāslaṃlavaṇaṃ H paryuṣitanH payuṣitan N vegāghātāc ca
vegāghātāc ca
N

vegād yātāc ca
H
yonīnāṃyonīnāṃN yogīnāṃ H
tathārttavadoṣe ca snehādikarmam upadiśet |
yathaivoktan tathaivottarabastiñ ca vidadhyāt |
[3.2.10.add4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tathārttavadoṣe caH tathāvadoṣe ca N snehādikarmamsnehādikarmmamH snehādikarma N upadiśetH sa padaset N
tatrāśaṇavātātmake bhaṅgābhadradārukāśmaryaphalasiddhaṃ ghṛtam pāyayet |
payasyā kāśmaryaphalakṣīravidārīkṣīrodakasiddhaṃ vā kṛsarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet |
[3.2.10.add5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatrāśaṇavātātmaketatrāśaṇavātātmakeHpc tatra vātātmake N tatrāvātātmake Hac bhaṅgābhadradārukāśmaryaphalasiddhaṃbhaṅgābhadradārukāśmaryaphalasiddhaṃH bhaṅgābhadradārukāśyapaphalasindha N kāśmaryaphalakṣīravidārīkṣīrodakasiddhaṃ vākāśmaryaphalakṣīravidārīkṣīrodakasiddhaṃ vāH hāthāryaphalakṣīravidārīkṣīroda N kṛsarapāyasapiṇḍaṃkṛsarapāyasapiṇḍaṃH ? pāyasapiṇḍaṃ N dhārayetH kṣārayet N
madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyam ācamanaṃ pittātmake cārttave |
[3.2.10.add6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kākolīkṣīravidārīkvāthaṃ śarkkarāyuktam pāyayet | madhūkapuṣpakāśmaryaphalakvātham phānitayuktam vā candanapayasyākalkaṃ yonyān dhārayet | nimbagairikakaṣāyam ācamanaṃ || śleṣmātmake bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyam pāyayet | kṣīravṛkṣaprabālakalkam vā | tindukakapithaśalāṭucūrṇṇam vā kṣaudreṇa lehayet | sarjjadhavakalkaṃ yonyān dhārayet | lodhratindukakaṣāyam ācamanaṃ ||
[3.2.10.add7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kākolīkṣīravidārīkvāthaṃH kākolīkṣīravidārītkāthaṃ N pāyayetNpc​H pāyayeyot Nac madhūkapuṣpakāśmaryaphalakvāthammadhūkapuṣpakāsmaryaphalakvāthaṃN madhukapuṣpa-kāśmaryaphalakvātham H phānitayuktam vāphānitayuktam vāH phāṇitayuktaṃ N yonyānyonyānH om. N dhārayetH pāyayet N nimbagairikakaṣāyamH nigvaraurikakaṣāyam N ācamanaṃH acimanaṃ N bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyamH bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣā? N pāyayetpā-yayetH yayet N tindukakapithaśalāṭucūrṇṇam vātindukakapithaśalāṭucūrṇṇam vāH tindukakapitthasalāducūrṇṇam vā N sarjjadhavakalkaṃH sarjathavakalkaṃ N dhārayetH vārayet N lodhratindukakaṣāyamem. lodhratindukaṣāyam N lādhratindukakaṣāyam H
granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃ śvetasurasām prayacchet | kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyān dhārayet | teṣām eva kaṣāyam ācamanaṃ ||
[3.2.10.add8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃH śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktāṃ N prayacchetH prayacchetuā N yonyān dhārayetyonyāndhārayetH yonyāmvārayet N
kuṇapākhye mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣāyaṃ pāyayet || kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vā śarkkarāyuktaṃ || pūyābhe vā tad eva prayacchet |
[3.2.10.add9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣāyaṃmañjiṣṭhābhadraśriyakaṣāyaṃH maṃjiṣṭhāśrayakaṣāyam N kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vāH kuṭujaphalabhadrapriyacandanaṃ vā N tad evaH tadeva N
khadirārjjunakalkaṃ yonyāṃ hārayet | tayor eva kaṣāyam ācamanaṃ || krimijāte vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyam pāyayet |
[3.2.10.add10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
hārayetH vārayet N vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyamH viḍaṅgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyaṃ N
kṣaudrayuktaṃ surāṣṭāṣṭrārocanākalkam bhadraśriyakalkaṃ yonyān dhāryet | tayor eva kaṣāyam ācamanam bhavati ||
[3.2.10.add11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
surāṣṭāṣṭrārocanākalkamsurāṣṭāṣṭrārocanākalkamH surāṣṭhārocanākalkam N bhadraśriyakalkaṃH bhadraśriyakalkayuktaṃ N dhāryetH vārayet N tayorH ta N evaH ?va N bhavatiH om. N
bhavati cātra ||
vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye |
[cf. 1938 ed. 3.2.12cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiN​H om. A​L cātraN​H om. A​L uttarabastyantaṃuttarabastyantaṅA​N​H uttaravastyuktaṃ L
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. strīṇāṃ snehādiyuktānāṃ catasṛṣv ārtavārtiṣu A
kuryāt kalkam picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca ||
[cf. 1938 ed. 3.2.13cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kalkamN​H kalkān A kalpān L cāpiA​H​L cāṃpi N pathyānyA​H​L pathyā N ācamanāniA​H​L manānini Nac manāni Npc
durggandhapūtisaṃkāśe majjābhe vāpi śoṇite |
[cf. 1938 ed. 3.2.14cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
durggandhapūtisaṃkāśeH durgandhipūyasaṅkāśe A dugartvapūtisaṅkāśe N durgandhe pūtisaṃkāśe L majjābheN​H majja A majjobhe L vāpiH om. A cāpi N vā L śoṇiteN​H​L tulye tathārtave A
pibed bhadraśriyakvāthañ candanakvātham eva vā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.15ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhadraśriyakvāthañbhadraśriyakvāthañH bhadraśriyaḥ kvāthaṃ A bhadraśriyatkāthañ N evaA​H eṭha N vāN​H ca A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. śukradoṣaharāṇāṃ ca yathāsvam avacāraṇam A
granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca |
[cf. 1938 ed. 3.2.14ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pāṭhāṃpāṭhāA​H pāṭhāpāṭhā N​L tryūṣaṇaṃA​H bhyūṣaṇā N om. L vṛkṣakāṇi cavṛkṣakāni cavṛkṣakāṇi caA​N​H vṛkṣakaṃ kaṭubhis tribhiḥ L
kṣāranāgarahiṅgūnān niḥkvāthaṃ surasām pibet ||
[3.2.14.add1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
niḥkvāthaṃem. niḥkvātha N nikvāthaṃ H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yogānāṃ śuddhikaraṇaṃ śeṣāsv apy ārtavārtiṣu |
annaṃ śāliyavaṃ madyaṃ hitaṃ māṃsaṃ ca pittalam
A
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
aduṣṭaśukraḥA​N​H duṣṭaśukaś L śuddhārtavāśuddhārtavāmśuddhārttavāmem. śuddhārtavā ca A śuddhārttavāmśuddhārtavāmśuddhārttavām N​H​L
We emend against all the manuscript witnesses. MS H adds a Newa comma after ṛtau in the next section, suggesting that the scribe thought that was the start of a new section of text.
ṛtau prathamadivasāt prabhṛti brahmacāriṇī snānānulepanālaṅkāravilekhanavirahitā divāsvapnāñjanāśrupātābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāyāsam pariharet |
kiṃ kāraṇaṃ | divā svapatyā badhiraḥ | añjanād andhaḥ | rodanād vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ | tailābhyaṅgāt kuṣṭhī | nakhāvakarttanāt kunakhaḥ | pralepanāt khalatiḥ | mārutāyāsasevanād unmatto garbhbho bhavatīty evam etān pariharet ||
darbhasaṃstaraṇaśāyinīṃ karatalaśarāvaparṇṇānām anyatamabhojinīṃ haviṣyaṃ tryahaṃ bharttā rakṣet | tataḥ śuddhasnātān tu caturthyām anāhatavastravāsinīm alaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanām bharttāran darśayed |
api tat kasya hetoḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.25]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prathamadivasātprathamadivasāt𑑍 prathamadivasātprathamadivasāt_A​H​L …thamadivasāt N brahmacāriṇīN brahmacāri A brahmacāriṇīṃ H brahmacā L snānānulepanālaṅkāravilekhanavirahitāem. ṇī A snānanulepanāṅgalaṅkāravilekhakhanavirahitā Nac snānanulepanālaṅkāravilekhanavirahitā Npc snānānulepanālaṅkāravilekhanavirahitān H om. L divāsvapnāñjanāśrupātābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāyāsamem. divāsvapnāñjanāśrupātasnānānulepanābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāvalekhanānilāyāsān A divāsvapnāṃjanāśrūpātābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāyāsam N divāsvapnāñjanāśrupātābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāyāsām H om. L pariharet | kiṃpariharet kiṅA​N​H ri L kāraṇaṃA​N​H om. L divāA​N​H om. L svapatyāH svapantyāḥ svā A svapantyā N ṇīm_ L badhiraḥN paśīlaḥ A om. H​L añjanād andhaḥA ajerād andhaḥ N om. H​L rodanādrodanādA​N om. H​L vikṛtadṛṣṭiḥA​N​H om. L snānānulepanādA​N​H snānānulepa L duḥśīlaḥN​H duḥ A om. L tailābhyaṅgātem. khaśīlaḥ , tailābhyaṅgāt A tailābhyaṅgā N vadhiraḥ | añjanād andhaḥ | rodanād tailābhyaṅgāt H om. L kuṣṭhīA​N​H om. L nakhāvakarttanātnakhāvakarttanātjpegN​H nakhāpakartanāt A om. L kunakhaḥN​H kunakhī, pradhāvanāc cañcalaḥ, hasanāc chyāvadantauṣṭhatālujihvaḥ A nā L pralepanātH pralāpī cātikathanāt , atiśabdaśravaṇād badhiraḥ, avalekhanāt A pralekhanā? N laṃkārāvalekhanarahitāṃ darbhasaṃstaraśāyinim L khalatiḥA​H ?lati N om. L mārutāyāsasevanād unmattoA mārutoyāṣasevanād unmatto N mārutāyāsasevanād utmatto H om. L garbhbhoH garbho A​N om. L bhavatītyA​N​H om. L evamA​N​H om. L etān pariharetA etām pariharet N​H om. L darbhasaṃstaraṇaśāyinīṃem. darbhasaṃstaraśāyinīṃ A darbhasaṃstaraṃśārpinī N darbhbhasaṃstaraṇaśāyinīṃ H om. L karatalaśarāvaparṇṇānāmkaratalaśarāvaparṇṇānāmH karatalaśarāvaparṇā A karatalasarovaparṇṇānām N karatalaśarāvaparṇāv L anyatamabhojinīṃanyatamabhojinīṃN​H nyatamabhojinīṃ A yannyatamabhojinim L haviṣyaṃhaviṣyanhaviṣyaṃA​N​H bhaviṣya L tryahaṃN​H​L tryahaṃ ca A bharttābhartāN​H​L bhartuḥ A rakṣetN​H saṃrakṣet A raṣite L śuddhasnātān tuśuddhasnātāñN​H śuddhasnātāṃśuddhasnātāñ A​L caturthyāmcaturtthyāmN​H​L caturthe ' A anāhatavastravāsinīmanāhatavastravāsinīmanāhatavastravāsinīmN​H hany ahatavāsaḥsa A hatavāsinam L alaṅkṛtāṃalaṃkṛtāṃN​H​L malaṅkṛtāṃ A kṛtamaṅgalasvastivācanāmkṛtamaṅgalasvastivācanāṃkṛtamaṅgalasvastivācanāmA​H kṛtamaṅgalaṃ svastivācanām N kṛtamaṃgalasvastivācakāṃ L bharttāranbhartāraṃbharttāranA​H​L bhartur N darśayed | apidarśayed apidarśayed| apidarśayet | apiN​H​L darśayet A
We emend from etām to the vulgate's etān for sense.
bhavati cātra ||
pūrvvam paśyed ṛtusnātā yādṛśan naram aṅganā |
tādṛśañ janayet putram bharttāran darśayet tataḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.26]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātra || pūrvvambhavati cātra || pūrvamN pūrvaṃpūrvvam A​L​H yādṛśanyādṛśaṃA​H​L yāsan N aṅganāaṃganāA​H​L a?nā N tādṛśañ
tādṛśaṃ
tādṛśaṃA​N​H

tadṛśañ
L
darśayetdarśayetN​H darśayedarśaye A​L
tato vidheyaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret |
karmānte ca kramaṃ hy etam avekṣyeta vicakṣaṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.27]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vidheyaṃH vidhānaṃ A​L vidheya N putrīyamA​H ṣuṃtrīyam N putriyam L samācaretsamācaretA​N​H samārabhet L karmānte ca
karmānte ca
A​H
karmāt te ca N
karmante ca
L
kramaṃ hyA​H kraṃma hy N kramañ L etametamN​H enam A cedam L avekṣyetaN​H ārabheta A upekṣeta L
tato 'parāhṇe pumān sarppiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam abhiprāśya māsaṃ brahmacārī tailamāṣottāhārān nārīm upagacched rātrau sāmabhir abhiviśvāsya vikalpyam evaṃ caturthyāṃ ṣāṣṭhyām aṣṭamyān daśamyāṃ dvādaśyāñ copeyād |
[cf. 1938 ed. 3.2.28]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
'parāhṇeparāhṇeA​N​H parāhṇe ca L pumānH​L pumān māsaṃ brahmacārī sarpiḥsnigdhaḥ A ṣumāṃ N sarppiḥkṣīrābhyāṃsarpiḥkṣīrābhyāṃA​N​H sarppikṣīrābhyām L abhiprāśyaabhiprāśyaH​L bhu A abhiprāś N māsaṃmāsamH​L ktvā māsaṃ A yam āsam N brahmacārīN​H​L brahmacāriṇīṃ A tailamāṣottāhārāntailamāṣottarāhārānem. tailasnigdhāṃ tailamāṣottarāhārāṃ A tailamāṣottarāhārāntailamāṣottarāhārān N​H tailamāṣottarān L upagacchedupeyātN​H upeyādupeyāt A​L sāmabhirN​H sāmādibhir A sāma L abhiviśvāsyaabhiviśvāsyaA​N​H bhir viśvāsyā L vikalpyamN vikalpyai A vikalpam H saṃkalpya L evaṃevañN​H vaṃ A om. L caturthyāṃcaturthyāṃA​N​H ca evam L ṣāṣṭhyāmṣaṣṭhyāmH ṣaṣṭhyāmṣaṣṭhyām A​L​N aṣṭamyānaṣṭamyāṃA​H​L aṣṭa N daśamyāṃA​H​L m N dvādaśyāñdvādaśyāṃA​H​L om. N copeyādcopeyā-dH copeyād iti putrakāmaḥ A yān ?|jpeg copeyād N vopeyāt L
Witness N inserts a misplaced folio at this point, image A 1267_11_67.jpg, covering SS.3.2.22bis, 23, 33, 34, 35, 30.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. eṣūttarottaraṃ vidyād āyur ārogyam eva ca |
prajāsaubhāgyam aiśvaryaṃ balaṃ ca divaseṣu vai
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ataḥ paraṃ pañcamyāṃ saptamyāṃ navamyām ekādaśyāṃ ca strīkāmaḥ; trayodaśīprabhṛtayo nindyāḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanam anāyuṣyaṃ puṃsāṃ bhavati, yaś ca tatrādhīyate garbhaḥ sa prasavamāno vimucyate ; dvitīye 'py evaṃ sūtikāgṛhe vā; tṛtīye 'py evam asampūrṇāṅgo 'lpāyur vā bhavati; caturthe tu sampūrṇāṅgo dīrghāyuś ca bhavati | na ca pravartamāne rakte bījaṃ praviṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati, yathā nadyāṃ pratisrotaḥ plāvidravyaṃ prakṣiptaṃ pratinivartate nordhvaṃ gacchati tadvad etad draṣṭavyam | tasmān niyamavatīṃ trirātraṃ pariharet A
ataḥ paraṃ māsād upeyāl |
[cf. 1938 ed. 3.2.31b]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
māsād upeyālN​H māsād upeyāt A
Witnesses H and N make a saut du même au même from ataḥ paraṃ at the start of 30 to the end of 31.
labdhagarbhā teṣv evāhaḥsu lakṣmaṇāvaṭaśuṅgāsahadevāviśvadevānām anyatamam abhiṣūyāt | trīṃś caturo vā bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na cainan niṣṭhīved iti ||
[cf. 1938 ed. 3.2.32]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
labdhagarbhā teṣv labdhagarbhanni va ca | teṣv labdhagarbhanni va ca | teṣvem. labdhagarbhāyāś caiteṣv A labdhagarbhanni va ca teṣv labdhagarbhanni va ca | teṣv labdhagarbhanni va ca | teṣv N​H labdhagarbhānna caiveteṣv L evāhaḥsuevāhassuN​H ahaḥsuahassu A​L lakṣmaṇāvaṭaśuṅgāsahadevāviśvadevānāmlakṣmaṇāvaṭaśuṅgāsahadevāviśvadevānāmlakṣmaṇāvaṭaśuṃgāsahadevāviśvadevānāmH​L lakṣmaṇāvaṭaśuṅgasahadevāviśvadevānām A lakṣmaṇāvaṭaśuṅgāsahasudevāviśvadevānām N anyatamamanyatamamanyatamaṃN​H​L anyatamāṃ A abhiṣūyāt | trīṃśH kṣīreṇābhiṣutya trīṃś A abhiṣūyāt | triṃś N abhiṣuya trīṃś L putrakāmāyaiN​H​L putra A vāmeN​H​L om. A strīkāmāyai naN​H​L kāmāyai , na A cainanN​H ca tān A caivetan L niṣṭhīved iti niṣṭhīved iti N​H niṣṭhīvet A niṣṭhīved iti bhātakā L
Witness N is faint and written close to the abraded top of the folio so that superscript vowels are uncertain. Witness H has a scribal correction of the vowel i. The reading adopted here, with a feminine sentence subject, is neither the Nepalese nor the vulgate and is almost certainly unoriginal. Without further evidence it is not possible to recover the oldest reading.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yojayec chukradoṣārtaṃ samyag uttarabastinā A
ślokāḥ ||
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca |
[cf. 1938 ed. 3.2.11cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ślokāḥH om. A​L śloka || ślokā N sphaṭikābhaṃ
sphaṭikābhaṃ
sphaṭikābhanA​H​L

spheṭi
N
dravaṃdravamA​H​L om. N snigdhaṃA​H om. N snigdhama L madhurammadhuraṃmadhuram_A​H​L om. N madhugandhi caA​H​L vasisṛsadhubhamyay upa ? N
śukram icchanti kecit tu kṣaudratailasamaprabham ||
[cf. 1938 ed. 3.2.12ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṣaudratailasamaprabhamkṣaudratailasamaprabhaṃH tailakṣaudranibhaṃ tathā A kṣaudratailanibhan tathā L
śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamaṃ |
tad ārtavam praśansanti yac ca na virajyate ||
[cf. 1938 ed. 3.2.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śaśāsṛkpratimaṃA​H sāsṛkṣutimaṃ N śaśāsṛk_sadṛśaṃ L yat tuA​H​L yan tu N lākṣārasopamaṃlākṣārasopamamA​H lākṣārasopasaṃ N lākṣārasopamama L praśansantipraśaṃsantipraśansantiA​H​L prasusanti N ca naem. vāso na A cādhbhyu na N cā na H vāpsu na L virajyateN​H virañjayet A virajyati L
tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api |
asṛgdaram vijānīyād raktalakṣaṇalakṣitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tad evātiprasaṅgenatad evātiprasaṃgenaA​N​H tad evatiprasaṃgena L pravṛttampravṛttamA​H​L pravṛtta N anṛtāvA​H nanṛtāv N annṛtāv L asṛgdaram
asṛgdaraṃ
A​H​L

asṛgharaṃ
N
vijānīyādvijānīyātH​L vijānīyād ato 'nyad A vijānīyād rak N raktalakṣaṇalakṣitaṃraktalakṣaṇalakṣitamH​L raktalakṣaṇāt A ṣaktalakṣathalakṣitaṃ N
asṛgdaraṃ bhavet sarvvan sāṅgamarddan savedanaṃ |
atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
asṛgdaraṃasṛgdaramN​H asṛgdaro A sarvvanH sarvaḥ A sarvaṃ N sāṅgamarddanH sāṅgamardaḥ A sāṅgamardda N savedanaṃsavedanaṃ |N​H savedanaḥ A atipravṛttau
atipravṛttau
N​H

tasyātivṛttau
A
bhramamūrcchāN​H bhramo mūrcchā A
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvan tandrā rogāś ca vātajāḥ |
taruṇyā hitasevinyās tad alpopadravam bhavet ||
[cf. 1938 ed. 3.2.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
hitasevinyāsA​H hi?sevinyās N tad alpopadravamH tam alpopadravaṃ A talpopadravam Nac tadalpopadravam Npc bhavetN​H bhiṣak A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. raktapittavidhānena yathāvat samupācaret A
doṣair āvṛtamārggatvād ārttavan naśyati striyāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.2.21cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
āvṛtamārggatvād ārttavanāvṛtamārgatvād ārtavaṃA āvṛtam ārganvād ārttaṣa N āvṛtam ārggatvād ārttavan H striyāḥA​H striyaḥ N
tatra māṃsakulatthāmlatilamāṣasurā hitāḥ ||
pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktañ ca bhojane |
[cf. 1938 ed. 3.2.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
māṃsakulatthāmlatilamāṣasurāmāṃsakulatthāmlatila-māṣasurāH matsyakulatthāmlatilamāṣasurā A mānsakulatthāmblatilamāṣasurā N hitāḥA​H hitā N pāne
pāne
A​H
pāreṃ N
udaśvic caA​H udatsvir va N
kṣīṇam prāgīritaṃ raktaṃ salakṣa-ṇacikitsitaṃ ||
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat |
[cf. 1938 ed. 3.2.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
asyaN​H atra A raktapittavatraktapittavatN​H naṣṭaraktavat A
dhruvañ caturṇṇāṃ sānnidhye garbhbhaḥ syād vidhipūrvvakaḥ ||
kṣettrabījodakatṛṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.33]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dhruvañdhruvaṃdhruvanA​H​L dhrūvam N caturṇṇāṃcaturṇāṃA​H caturṇṇā N trayāṇāṃ L sānnidhye garbhbhaḥH sānnidhyād garbhaḥ A sāniṇyagarbhaṃ N sānniddhyāt garbha L vidhipūrvvakaḥvidhipūrvakaḥN​H vidhipūrvakamvidhipūrvakam A​L kṣettrabījodakatṛṇāṃ
kṣettrabījodakatṛṇāṃ
H

ṛtukṣetrāmbubījānāṃ
A

kṣatrabījodakarkkunāt
N

kṣetrambījodakādīrāṃ
L
sāmagryād aṅkuroA​H sāmagryād aṃjju N sānniddhyād aṅkuro L yathāyathāA​H​L om. N
evaṃ jātā rūpavanto mahāsattvāś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.34]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
rūpavantorūpavantaḥA​H rūpavattā N rūpāvanto L mahāsattvāśmahāsatvāśH​L sattvavantaś A mahāsandhāś N bhavanty ṛṇapramoktāras
bhavanty ṛṇapramoktāras
H

bhavanty ṛṇasya moktāraḥ
A
bhavanty āṇapramoktāraḥ
bhavanty āṇapramoktāraḥ

bhavanty āṇapramoktāras
N​L
saputrāḥN​H satputrāḥ A​L putriṇāṃputriṇāṃN​H putriṇe A putriṇā L
tatra tejodhātur varṇṇānām prabhavaḥ iti kṛtvā yadā garbhotpattāv apāndhātuprāyam āhāram bhavati tadā garbhbhasya gauratvaṃ | pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇatvaṃ | pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ śyāmatvaṃ | yādṛdvarṇṇam āhāram upasevate garbhbhiṇī tadvarṇṇaḥ prasavo bhavatīty eke bhāṣante | yathā kṛṣṇapītaśvetāsu bhūmiṣu sarppavṛścikagalagoḍikādayaḥ satvāḥ kṛṣṇapītaśvetā iti || tatra dṛṣṭibhāgam apratipannan tejodhātur jjātyandhaṃ karoti | tad eva raktānugataṃ raktākṣaṃ | śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ | pittānugatam piṅgākṣaṃ | vātānugatam vikṛtākṣaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.35]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tejodhāturA​H tejodhātu N​L varṇṇānāmvarṇānāṃvarṇṇānāṃA​N​H varṇānāma L itiN​H​L om. A kṛtvāN​H​L sa A yadāA​N​H dayā L garbhotpattāvA​N garbbhotpattāv apā H garbhotoattāv L apāndhātuprāyamN abdhātuprāyo A​L abdhātuprāyam H āhāramN​H om. A​L garbhbhasyaH garbhaṃ A garbhasya N​L gauratvaṃN​H gauraṃ ka A gauravaṃ ka L pṛthivīdhātuprāyaḥpṛthivīdhātuprāyaḥN​H roti, pṛthivīdhātuprāyaḥ A roti | pṛthivīdhātuḥ prāyaḥ L kṛṣṇatvaṃN​H kṛṣṇaṃ A om. L pṛthivyākāśadhātuprāyaḥpṛthivyākāśadhātuprāyaḥN​H pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ kṛṣṇaśyāmaṃ, toyākāśadhātuprāyo A kāḻabaṃ pṛthivyākāśatoyadhātuḥ prāya Lac kāḻabaṃ pṛthivyākāśatoyadhātuḥ prā Lpc śyāmatvaṃN​H gauraśyāmam A syaśyāmatvam Lac ya śyāmatvam Lpc yādṛdvarṇṇam‘yādṛgvarṇamyādṛgvarṇṇamem. yādṛgvarṇam‘yādṛgvarṇamyādṛgvarṇṇam A​N yādṛkvarṇṇam H vādṛśavarṇṇaṃ L āhāramA​N​H annam L upasevateA​H​L upaseveta N garbhbhiṇīH garbhiṇī A​N​L tadvarṇṇaḥN​H tādṛgvarṇa A tādṛkavarṇṇaṃ L prasavoprasavoH prasavā A prasa N prasū L bhavatītyH bhavati’ ity A …tīty N ta ity L yathāH om. A​L yadhā N kṛṣṇapītaśvetāsu bhūmiṣukṛṣṇapītaśvetāsubhūmiṣukṛṣṇapītasvetāsu bhūmiṣuN​H om. A​L sarppavṛścikagalagoḍikādayaḥsarpavṛścikagalagoḍikādayaḥtext_breaks_offN om. A​L sa𑑎rppavṛścikagalagoṇḍikādayaḥ H satvāḥ kṛṣṇapītaśvetā iti || tatrasatvāḥ kṛṣṇapītasvetā iti || tatraH tatra A​L om. N dṛṣṭibhāgamdṛṣṭibhāgaṃA​H​L om. N apratipannanapratipannaṃA​H om. N pratipannas L tejodhāturtejodhāturH​L tejo A om. N jjātyandhaṃjātyandhaṃA​H​L om. N karotiA​H​L om. N tad evaA​H om. N sa eva L raktānugataṃA​H om. N raktānugato L raktākṣaṃraktākṣaṃH​L raktākṣaṃ, pittānugataṃ piṅgākṣaṃ A om. N śleṣmānugataṃśleṣmānugataṃA​H om. N śleṣmānugataḥ L śuklākṣaṃH​L śuklā A om. N pittānugatamH om. A​N pittānugataḥ L piṅgākṣaṃpiṃgākṣaṃH​L kṣaṃ A om. N vātānugatamvātānugataṃA​H om. N vātānugato L vikṛtākṣaṃH vikṛtākṣam iti A om. N vikṛtākṣam iti bhakaḥ L
Note the slightly unusual form apān-dhātu-prāyam with the inflected genitive pl. of the first member of the compound (Whitney 1250e).galagoṇḍikādayaḥ in witness H is likely to be a variant pronunciation rather than a scribal error.Witness N breaks off at this point and is unavailable for the remainder of the Suśrutasaṃhitā.
bhavanti cātra ||
viśuddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
jāyete nayane tasya nimne kṛṣṇe 'site tathā ||
[3.2.35.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
jāyeteem.
jāyate
H
'siteem. site H
Witness H appears to read jāyate but we emend to the dual.
pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmmalaṃ yāti locane |
haripiṅglasamjñā vai jāyete tasya locane ||
[3.2.35.2]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vinirddhūtamalaḥ śleṣmā yadā vrajati locane |
tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale ||
[3.2.35.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
raktaṅ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati locane ||
kapotanīle nayane rakte vā jāyete nṛṇāṃ ||
[3.2.35.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
jāyeteem. jāyate H
Witness H appears to read jāyate but we emend to the dual.
ghṛtakumbho yathā hy agnim āśritaḥ pravilīyate |
prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt ||
[cf. 1938 ed. 3.2.36]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ghṛtakumbhoH bhavanti cātra --
ghṛtapiṇḍo
A
yathā hyH yathaivā A agnimH gnim A prasarpped ārttavan
prasarpped ārttavan
H

visarpaty ārtavaṃ
A
puruṣasyaH tathā A samāgamātH puṃsāṃ samāgame A
bīje tu vāyunā bhinne dvau jīvau kukṣim āgatau |
yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau ||
[cf. 1938 ed. 3.2.37]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bījeA​H bīje n L tu vāyunāH 'ntarvāyunā A tarvāyunā L abhidhīyeteA​H abhidhīyeta L dharmmetarapurā kṛtauH dharmetarapuraḥsarau A tharmmetarapuraskṛtau L
miśrībhāve yadā puṃso retas subahunirmmalaṃ |
tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ ||
[3.2.37.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
miśrībhāve striyāś caiva bahuśukraṃ yadā bhavet |
kanyādvayan tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ ||
[3.2.37.2]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
āsekyo nāma bhavati strīpuṃsor alpabījayoḥ ||
sa śuklaṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.38]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
āsekyoH​L om. A nāmanāmaH​L om. A bhavatiH​L om. A strīpuṃsorH​L pitror A alpabījayoḥ || saalpabījayoḥ ||
sa
alpabījayoḥ |
sa
H​L
atyalpabījatvād āsekyaḥ puruṣo bhavet |
sa
A
śuklaṃH śukraṃ A​L asaṃśayaḥH asaṃśayam A​Lpc asaṃśayuyam Lac
yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ ||
sa yoniśephasor ggandham āghrāya labhate balam ||
[cf. 1938 ed. 3.2.39]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yaḥ pūtiyonauA​H yaḥ pūtiyonyāñ L yoniśephasorA​H yośephasor L
sve gude brahmacaryād yaḥ strīṣu svāsu pravartate |
kumbhīkaḥ sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu cāparaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.40]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
brahmacaryād yaḥem. 'brahmacaryād yaḥ A brahmacaryād yā H svāsuH puṃvat A
dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāyāya pravarttate |
īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañcamaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.41]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyavāyāyaH vyavāye yaḥ A īrṣyakaḥ sa tuH
īrṣyakaḥ sa ca
A
ṣaṇḍhakaṃṣaṇḍhakaṃH
ṣaṇḍakaṃ
A
kaumāryāṃ yas tv ṛtau mohād aṅganeva pravartate |
tatra strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.42]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kaumāryāṃ yaskaumāryāṃ yas H yo bhāryāyām A bhāryyāya sa L tv ṛtautv ṛtauH​L ṛtau A mohād aṅganevaA​H mohād aṃganāvat_ L tatra
tatra
H​L

tataḥ
A
strīceṣṭitākārostrīce-ṣṭitākāroA​H strīceṣṭitācāroḥ L ṣaṇḍhasaṃjñakaḥṣaṇḍhasaṃjñakaḥH ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ A ṣaṇḍasaṃjñitaḥ L
ṛtau puruṣavac cāpi yadi yoṣit prapadyate |
tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||
[cf. 1938 ed. 3.2.43]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
cāpiH​L vāpi A yadiH om. A​L yoṣitH om. A​L prapadyatepravarttetāṃganā yadiH pravartetāṅganā yadipravarttetāṃganā yadi A​L
āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā |
saśukrakās tv amī jñeyā hy aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.44]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
saśukrakāsH
saretasas
A
jñeyā hyH jñeyā A ṣaṇḍhasaṃjñakaḥṣaṇḍhasaṃjñakaḥH ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ A
anayor vviprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahā sirā ||
harṣāt sphuṭatvam āyāti dhvajocchrāyan tato bhavet ||
[cf. 1938 ed. 3.2.45]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
anayorH anayā A śukravahāśukravahā-H śukravahāḥ A āyātiāyāṃtiem. āyāntiāyāṃti A​H dhvajocchrāyandhvajocchrāyanH dhvajocchrāyas A
We emend H's reading āyānti to the singular. There are two semen-carrying vessels in the Suśrutasaṃhitā's anatomical theory (śārīrasthāna 9.12), not many.
ākārācāracintābhir yādṛśībhiḥ samanvitau |
strīpuṃsau tu bhaveyātāṃ tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.46]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ākārācāracintābhirH āhārācāraceṣṭābhir A strīpuṃsau tuH
strīpuṃsau sa
A
bhaveyātāṃH mupeyātāṃ A ggarbbhoH putro A
yadā tu nārī nārī ca maithunāyopakalpataḥ |
muñcataḥ śukram anyonyam anasthis tatra jāyate ||
[cf. 1938 ed. 3.2.47]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yadā tuH yadā A nārīnārī-H om. A nārī caH nāryāv A maithunāyopakalpataḥH upeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana A muñcataḥ
muñcataḥ
A
muñcantaḥ H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunam āvahet |
ārtavaṃ vāyur ādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. māsi māsi vivardheta garbhiṇyā garbhalakṣaṇam |
kalalaṃ jāyate tasyā varjitaṃ paitṛkair guṇaiḥ
A
sarppavṛścikakuṣmāṇḍavikṛtākṛtayas tu te |
garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.50]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sarppavṛścikakuṣmāṇḍavikṛtākṛtayas tu tesarppavṛścikakuṣmāṇḍavikṛtākṛtayas tu teH sarpavṛścikakūṣmāṇḍavikṛtākṛtayaś ca ye A sarpavṛścikakūṃbhāṇḍavikṛtāvikṛtaāyas tu ye Lac sarpavṛścikakūṃbhāṇḍavikṛtākṛtayas tu ye Lpc garbhbhā
garbhbhā
H

garbhās tv ete
A

garbhās tv etā
L
evamvidhāśH striyāś A strīyaś L cānye jñeyāḥH caiva jñeyāḥ A​L
garbhbho vātaprakopeṇa dauhṛdena vimānitaḥ |
bhavet kubjo 'thavā kūniḥ paṅgur mmūko 'tha mirmmiṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.51]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
garbhbhoH garbho A​L vātaprakopeṇaA​H vātaprakopena L dauhṛdenaH dauhṛde vā A dauhṛde cā L vimānitaḥvamāniteH vamānitevamānite A​L 'thavāthavāH om. A​L kūniḥem. kuṇiḥ A​L kūni H paṅgurA​H paṃkur L mmūkomūkoA​H mmūkho L 'thathaH om. A​L mirmmiṇaḥH minmiṇa eva vā A durmmana eva vā L
mātāpitror anācārād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ |
vātādīnām prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt ||
[cf. 1938 ed. 3.2.52]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
mātāpitrormātāpitrosA​H mātrāpitroś L anācārād aśubhaiś caH tu nāstikyād aśubhaiś ca A ca nāstikyāt_ aśubhaiś ca L vātādīnām
vātādīnāṃ
vātādīnāmA​H

vātādināñ
L
prakopeṇaA​H ca kopena L garbhbhoH garbho A garbha L āpnuyātA​H ucyate L
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya ca |
vātamūtrapurīṣāṇi na garbhbhasthaḥ karoti ha ||
[cf. 1938 ed. 3.2.53]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vāyoḥA​Hpc​L vāyo Hac pakvāśayasya capakvāsayasya caA​H pakvāśayasya va L garbhbhasthaḥgarbhasthaḥH garbhasthaḥgarbhasthaḥ A​L haH​L hi A
jarāyunā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite |
vāyor ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ praroditi ||
[cf. 1938 ed. 3.2.54]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
jarāyunāH jarāyuṇā A jarāyaṇā L vāyor
vāyor
A​H

vāyo
L
ggatinirodhāc ca naH mārganirodhāc ca na A mārgaprarodhāc ca na L garbhbhasthaḥH garbhasthaḥ A​L praroditiprarodi-tiA​H prarodati L
niśvāsocchvāsasaṃkṣobhasvapnāṅ garbhbho 'tha gacchati |
mātur nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbhavān ||
[cf. 1938 ed. 3.2.55]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
niśvāsocchvāsasaṃkṣobhasvapnāṅem. niḥśvāsocchvāsasaṅkṣobhasvapnān A niśvāsocchvāsasaṃkṣobhaḥ svapnāṅ H garbhbhoH garbho A 'thaH 'dhi A nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbhavānnniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbhavānH niśvasitocchvāsasaṅkṣobhasvapnasaṃbhavān A
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau |
taleṣv asaṃbhavo yac ca romnām etat svabhāvataḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.56]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
patanodbhavauA​H pātanokt_bhavau Lac pātanot_bhavau Lpc yac caH​L yaś ca A romnāmH romṇām A​L
bhāvitāḥ pūrvvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
bhavanti sattvabahulāḥ pūrvvajātismarā narāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.2.57]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhāvitāḥA​L bhāvitā H sattvabahulāḥsatvabahulāḥL sattvabhūyiṣṭhāḥ A sttānabahulāḥ H pūrvvajātismarāpūrvajātismarāpūrvvajātismarāA​H purojātismarā L
Witness H has a strange conjunct consonant after bhavanti, followed by na. The whole looks like sttāna, which is not visually similar to sattva. We have followed witness L, which at least make good sense.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. karmaṇā codito yena tad āpnoti punarbhave |
abhyastāḥ pūrvadehe ye tān eva bhajate guṇān
A
mātrajāni talāny asmād yasmād romṇām asaṃbhava?|
pitrajāni pradeśāni bahuromāṇi tatvataḥ
L
iti śārīraṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ || ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
itiH​L iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śukraśoṇitaśuddhi A śārīraṃA​H śarīre L dvitīyoH nāma dvitīyo A dvitiyo L 'dhyāyaḥA​H ddhyāyaḥ L

[Adhyāya 3]

athāto garbbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
garbbhāvakrāntiṃgarbhāvakrāntiṃA​H garbhāvakān L śārīraṃA​H tīyama L
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
saumyaṃ śukram ārttavam āgneyam itareṣām apy atra bhūtānāṃ sānnidhyam asty aṇunā viśeṣeṇa parasparopakārāt parasparānupraveśāc ca ||
[cf. 1938 ed. 3.3.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ārttavamārtavamA​H āgneyam L āgneyamA​H ārttavam L apyA​H atra py L aṇunāA anunā H aṇatranām L parasparopakārātH​L parasparopakārāt (parasparānugrahāt,) A
In both Nepalese witnesses, the dental na in anunā is unambiguous, but we have to emend to the retroflex for grammar and sense. In Suśrutasaṃhitā sūtrasthāna 14.16, a similar phrase, aṇunā viśeṣeṇa- has the retroflex in the witnesses K and N, so the emendation is certain.
tatra dampatyoḥ samprayoge tejaḥ śarīrād vāyus samīrayati | tatra tejonilasannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim abhiprapadyate | saṃsṛjyate cārttavena | tato 'gnīṣomasaṃyogāt saṃsṛjyamāno garbbhāśayam anuprapadyate | kṣettrajñaś cetayitā spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣo gantā sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ādya āyur ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair nnāmabhir abhidhīyate | daivasaṃyogād akṣayo 'vyayo 'cintyo bhūtātmā sattvarajastamobhir ddevāsurair aparaiś ca saha bhāvair vvāyunā preryamāṇo garbbhāśayam anupraviśati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraA​H tat tu L dampatyoḥH strīpuṃsayoḥ A śukam strīpuṃsayos L samprayogesaṃprayogeH​L saṃyoge A tejaḥA​H om. L śarīrādA​H om. L vāyusvāyurA​H om. L samīrayatiH udīrayati A om. L tatraH tatas A om. L tejonilasannipātāctejonilasannipātāctejo'nilasannipātācA​H om. L chukraṃA​H om. L cyutaṃA​H om. L yonimA​H om. L abhiprapadyateH abhipratipadyate A om. L saṃsṛjyateA​H om. L cārttavenacārtavenaA​H om. L tatoA​H om. L 'gnīṣomasaṃyogātA​H om. L saṃsṛjyamānoA​H om. L garbbhāśayamgarbhāśayamgarbbhāsayamA​H om. L anuprapadyateH anupratipadyate A om. L kṣettrajñaśkṣetrajñoA​H om. L cetayitāH vedayitā A om. L spraṣṭāspraṣṭāA​H om. L ghrātāA​H om. L draṣṭāA​H om. L śrotāA​H om. L rasayitāA​H om. L puruṣopuruṣaḥA​H om. L gantāH sraṣṭā gantā A yonau ra L sākṣīA​H om. L dhātāA​H om. L vaktā yaḥ koA​H ja L 'sāvA​H sā L ādyaH om. A vrisu L āyurH om. A ṣ L ityA​H om. L evamA​H ṭam L ādibhiḥA​H om. L paryāyavācakairA​H om. L nnāmabhirnāmabhirA​H om. L abhidhīyateA​H om. L daivasaṃyogād akṣayodaivasaṃyogād akṣayoA​H anvakṣam L 'vyayoA​H eva L 'cintyocintyoA​H om. L bhūtātmāH bhūtātmanā A bhūtātmanā ca L sattvarajastamobhirsatvarajastamobhirH sahānvakṣaṃ sattvarajastamobhir A saha bhūtvā satvarajastamobhir L ddevāsurairddevāsurairH​L daivāsurair A sahaH om. A​L preryamāṇoH bhipreryamāṇo A bhipreryyamāṇaṃ L anupraviśatiH anupraviśyāvatiṣṭhate A āt_myāvatiṣṭhate L
tatra śukrabāhulyāt pumān ārttavabāhulyāt strī sāmyād ubhayor napuṃsakaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
napuṃsakaṃnapuṃsakaṃnnapuṃsakamH​L napuṃsakam iti A
tatra ṛtudvādaśarātraṃ bhavati |
[cf. 1938 ed. 3.3.6ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraH om. A​L ṛtudvādaśarātraṃṛtus tu dvādaśarātranH ṛtus tu dvādaśarātraṃṛtus tu dvādaśarātran A​L bhavatiH bhavati dṛṣṭārtavaḥ A dṛṣṭārtavo bhavati L
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanam anāyuṣyam puṃso bhavati | yac ca tatrādhīyate garbbhaḥ saprasavato vipadyate | †dvitīye ????gṛhe vipadyate† | tṛtīye 'py evam asampūrṇṇo 'ṅgo 'lpāyuś ca bhavati | tasmāt trirātram pariharet | na ca pravarttati raktabījaṃ pradiṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati | yathā nadyām †pratisrotasi????ci†dravyaṃ pratikṣiptaṃ na pratinivarttate | tadvad bījaṃ draṣṭavyan | tasmāt trirātran niyamavantīm pariharet | tatra ṛtudvādaśarātran dṛṣṭvānārttavā bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.6.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vipadyate | †dvitīyeem. vipadyate | dvitīye H gṛheem. tivāgṛhe H vipadyate†em. vipadyate H nadyām †pratisrotasici†dravyaṃem. nadyām pratisrotasi pla cidravyaṃ H
puṃso (m.) bhavati needs to be read as a separate sentence because of the gender difference with anāyuṣyam (n.).
adṛṣṭārttavās tā eke bhāṣante ||
[cf. 1938 ed. 3.3.6cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
adṛṣṭārttavāsH adṛṣṭārta A adṛṣṭārttavo L tā ekeem. vāpy astīty eke A tān eke H py astīti tad arvāg eke L bhāṣanteA​H hāṣante L
bhavati cātra ||
dine vyatīte niyamaṃ saṃkucaty ambujaṃ yathā |
ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃkucatis tathā ||
[cf. 1938 ed. 3.3.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH om. A cātraH om. A dine
dine
H
om. A
vyatīteH om. A niyamaṃniya maṃ3Hpc niyataṃniya taṃ A​Hac saṃkucatyH divase 'tīte saṅkucaty A saṃkucatisH saṃvriyate A
pīnaprasannavadanām praklinnātmamukhadvijāṃ |
narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajām ||
[cf. 1938 ed. 3.3.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pīnaprasannavadanāmpīnaprasaṃnavadanāṃH bhavanti cātra
pīnaprasannavadanāṃ
A
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūrujaghanasphicāṃ ||
harṣautsukyaparāṃś caiva vidyād ṛtumatīṃ striyam ||
[cf. 1938 ed. 3.3.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
harṣautsukyaparāṃś
harṣautsukyaparāṃś
H

harṣautsukyaparāṃ
A
caivaH cāpi A striyamstriyaṃH iti A
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ yad āgataṃ ||
īṣatkṛṣṇam vigandhañ ca vāyur yonimukhan nayet ||
[cf. 1938 ed. 3.3.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yad āgataṃH tad ārtavam A vigandhañ caH vivarṇaṃ ca A
tad varṣād dvādaśāt kāle varttamānam asṛk punaḥ |
jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pañcāśādH yāti pañcāśataḥ A vinivarttateH kṣayam A
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā |
puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||
[cf. 1938 ed. 3.3.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatra sadyogṛhītagarbbhāyāḥ śramo glāniḥ pipāsā sakthisadanam āṭopaḥ śukraśoṇitayor anubandhaḥ kharasphuraṇaṃ yonyāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sadyogṛhītagarbbhāyāḥsadyogṛhītadigital_image !--dscn3143 fol 165 (2nd half)--garbbhāyāḥH sadyogṛhītagarbhāyā liṅgāni A sadyograhītagarbhāyāḥ L glāniḥA​H rgāniḥ L sakthisadanamsakthisadanaṃsakthisadanamA​H sakthisīdanam L āṭopaḥH om. A āṭopa L śukraśoṇitayorA​H śukaśoṇitayor L anubandhaḥH avabandhaḥ A ananubandhaḥ L kharasphuraṇaṃH sphuraṇaṃ ca A gurutā sphuraṇañ ca L yonyāḥH yoneḥ A yonyā bhavanti L
bhavati cātra ||
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamas tathā |
[cf. 1938 ed. 3.3.14ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH om. A​L cātraH om. A bhakaḥ L romarājyudgamasA romarājyuṅgamas H romarājyutbhavas L
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. akṣipakṣmāṇi cāpy asyāḥ saṃmīlyante viśeṣataḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. akāmataś chardayati gandhād udvijate śubhāt A
prasekaḥ sadanañ cāpi garbbhiṇyā liṅgam ucyate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.15cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sadanañsadanaṃA​H sīdanañ L ucyateA​H uddhyate L
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyaṃ vyāyāmam atikarśanaṃ divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇam bhayam utkaṭakāsanañ caikāntataḥ snehādikramaṃ śoṇitamokṣaṇañ cākāle na seveta |
[cf. 1938 ed. 3.3.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tataḥH​L tadā A eva caH​L om. A atikarśanaṃem. atitarpaṇam atikarśanaṃ A atikarṣaṇaṃ H apakar L divāsvapnaṃA​H om. L rātrijāgaraṇaṃA​H om. L śokaṃA​H om. L yānārohaṇamyānārohaṇaṃA​H om. L bhayamA​H om. L utkaṭakāsanañutkaṭakāsanañH utkuṭukāsanaṃ A śanam L caikāntataḥA​H om. L snehādikramaṃH​L snehādikriyāṃ A śoṇitamokṣaṇañśoṇitamokṣaṇaṃA​H śoṇitamokṣa L cākāleA​H om. L naem. vegavidhāraṇaṃ ca na A nā H ṇañ ca | na L
We emend atikarṣaṇaṃ in witness H for sense and because of the instability of ṣa and ṇa in H.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. doṣābhighātair garbhiṇyā yo yo bhāgaḥ prapīḍyate |
sa sa bhāgaḥ śiśos tasya garbhasthasya prapīḍyate
A
tatra prathame māse kalalañ jāyate ||
dvitīye śoṇitoṣṇānilaiḥ pacyamāno mahābhūtānāṃ saṃjāto ghanañ jāyate | granthir yadi pumān | strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced arbbudam bhavati ||
tṛtīye hastapādaśirasām pañca piṭakā abhinirvarttante | sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati ||
caturthe sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto bhavati ||
pañcame sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro bhavati | garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakto | kasmāt | tatsthānatvād | garbbhaś caturthe māse abhiprāyam indriyārtheṣu karoti | dvihṛdayā ca nārī bhavati nimittāny ācakṣate | dvauhṛdayavimānanāt kubjakūniṃ ṣaṇḍam vāmanavikṛtākṣam anakṣam vā nārī sutañ janayati | tasmāt sā yad icchet tat tasmai dāpayet | labdhadauhṛdā hi vīryavantaṃ cirāyuṣañ janayati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraA​H tataḥ L māseH māsi A​L kalalañkalalaṃA​H kledo L śoṇitoṣṇānilaiḥH śītoṣmānilair A māsi | śītoṣṇānilair L pacyamānoH abhiprapacyamānānāṃ A abhipacyamāno L saṃjātoH saṃghāto A gha L ghanañH ghanaḥ sañ A napiṇḍas sañ L granthirH om. A​L yadiA​H om. L pumānH piṇḍaḥ pumān A yadi pumān_ L strīA​H stri L ced arbbudamced arbudamA​H ced abudan L bhavatiH iti A om. L piṭakāH piṇḍakā A piṇḍakānām L abhinirvarttanteH nirvartante A abhinirvṛ L sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś caH 'ṅgapratyaṅgavibhāgaś ca A tti aṃgapratyaṃgavibhāgaś ca L sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś caH om. A​L pravyaktoH om. A​L bhavatiH om. A​L pañcameH om. A​L sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś casarvāṃgapratyaṃgavibhāgaś caH​L sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ A pravyaktataropravyaktataraḥH​L pravyakto A bhavatiA​H om. L garbbhahṛdapravyaktibhāvācH garbhahṛdayapravyaktibhāvāc A garbhahṛdayapravyaktihāvāc L abhivyaktoA abhivyak H abhibuddhataro L kasmātem. bhavati, kasmāt A te ? kasmāt H bhavati L tatsthānatvādtatsthānatvāt | tasmādtatsthānatvāt tasmāt_H tatsthānatvāt tasmādtatsthānatvāt | tasmādtatsthānatvāt tasmāt_ A​L māseH māsy A​L abhiprāyamA​H ābhiprāyam L dvihṛdayā ca digital_image dscn3144 fol 166 (1st half) dvihṛdayā caH dvihṛdayāṃ cadvihṛdayāñ ca A​L nārīnārīnH nārīṃnārīn A​L bhavatiem. dauhṛdinīm A bhavati ? H dauhṛdi L nimittānyH om. A nīty L dvauhṛdayavimānanātem. dauhṛdavimānanāt A dvauhṛdayavimānanān H om. L kubjakūniṃem. kubjaṃ kuṇiṃ A javjakū H om. L ṣaṇḍamem. khañjaṃ jaḍaṃ A nīṃ ṣaṇḍam H om. L vāmanavikṛtākṣamH vāmanaṃ vikṛtākṣa A om. L anakṣam vāanakṣam vā H manakṣaṃ vā A om. L nārīnārīA​H om. L sutañsutaṃA​H om. L janayatiA​H om. L tasmāt sāA​H om. L yad icchetH yad yad icchet A om. L tatA​H om. L tasmaiH tasyai A om. L dāpayetA​H om. L labdhadauhṛdā hilabdhadauhṛdāhiA​H om. L vīryavantaṃA​H om. L cirāyuṣañH cirāyuṣaṃ ca A om. L janayatiH putraṃ janayati A om. L
Note the absence of sandhi between māse and abhiprāyam.
We emend H's reading abhivyakte to abhivyakto for sense and following the vulgate. MS H, our only witness to the Nepalese version at this point, is badly damaged here and while it looks as if the akṣara is kte, it is just possible that a vertical line after the character has been destroyed. The damaged portion may have supported the word bhavati
bhavati cātra ||
indriyārthāṃs tu yān yāṃ sā bhoktum icchati garbbhiṇī |
garbbhābādhabhayāt tāṃs tām bhiṣag āhṛtya dāpayet ||
[cf. 1938 ed. 3.3.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH bhavanti A yān yāṃ sāH yān yān sā A garbbhābādhabhayāt tāṃs tāmgarbbhābādhabhayāt tām̐s tāmH garbhābādhabhayāt tāṃs tān A
samprāptadauhṛdā putram prajāyeta guṇānvitaṃ |
alabdhadauhṛdā garbbhe labhate cātmani vā bhayam ||
[cf. 1938 ed. 3.3.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
samprāptadauhṛdāem. sā prāptadauhṛdā A samprāptadauhṛdam H prajāyetaH janayeta A labhateH labhe A cātmani vāH tātmani vā A
We emend to the feminine samprāptadauhṛdā for sense and because of symmetry with the second half of the verse.
yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde yā vimānitā |
prajāyeta sutaṃ sārttin tasmin tasmin tathendriye ||
[cf. 1938 ed. 3.3.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dauhṛde yādauhṛde¦ yāH dauhṛde vai A vimānitāH vimānanā A sutaṃH suta A sārttinH syārtis A tathendriyeA tathaindriye H
rājasandarśane yasyā dauhṛdañ jāyate striyāḥ |
arthavantam mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
rājasandarśaneA rājā sandarśane H dauhṛdañdauhṛdañH daurhṛdaṃ A striyāḥA striyaḥ H
We emend to rāja- and striyāḥ for sense, following the vulgate.
dukūlapaṭṭakauṣeyabhūṣaṇādiṣu dauhṛdā |
alaṅkāraiṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dukūlapaṭṭakauṣeyabhūṣaṇādiṣudukūlapaṭṭakauṣeyabhūṣaṇādiṣuH dukūlapaṭṭakauśeyabhūṣaṇādiṣu A alaṅkāraiṣiṇamem. t |
alaṅkāraiṣiṇaṃ
A
alaṅkāreṣiṇam H
āśrame saṃyatātmānaṃ dharmmaśīlaṃ prajāyate |
devatāpratimāyāṃ tu prasūte harṣadopamam ||
darśane vyāḍajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prajāyate ||
[cf. 1938 ed. 3.3.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prajāyateH prasūyate A prasūteA prasūto H harṣadopamamH pārṣadopamam A vyāḍajātīnāṃH vyālajātīnāṃ A prajāyateH prasūyate A
godhāmāṃsāśinī putraṃ suṣupsur mmāraṇātmakaṃ ||
gavāṃ māṃsena balinaṃ sarvvakleśasahaṃ sutaṃ |
[cf. 1938 ed. 3.3.25]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
godhāmāṃsāśinīH godhāmāṃsāśane A suṣupsursuṣupsurH suṣupsuṃ A mmāraṇātmakaṃmmāraṇātmakaṃH dhāraṇātmakam A māṃsenaH māṃse tu A sutaṃH tathā A
māhiṣe daurhṛdāc chūraṃ raktākṣaṃ lomaśaṃ sutaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.26ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
daurhṛdācdaurhṛdācchA dauhṛdāc H lomaśaṃH lomasaṃ A sutaṃH yutam A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. varāhamāṃsāt svapnāluṃ śūraṃ sañjanayet sutam A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. mārgād vikrāntajaṅghālaṃ sadā vanacaraṃ sutam |
sṛmarād vignamanasaṃ nityabhītaṃ ca taittirāt
A
ato 'nukteṣu yā nārīm abhidhyāyati dauhṛdam ||
śarīrāhāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.28]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
'nukteṣu yāA nukteṣu yā H nārīmnārīmH nārī A abhidhyāyatiabhidhyāyatiH samabhidhyāti A dauhṛdamH daurhṛdam A śarīrāhāraśīlaiḥ sā
śarīrāhāraśīlaiḥ sā
H

śarīrācāraśīlaiḥ sā
A
karmmaṇā coditañ jantor bbhavitavyam punar bbhavet |
yathā tathā daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi ||
[cf. 1938 ed. 3.3.29]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bbhavitavyamH bhavitavyaṃ A bbhavetH bhavet A dauhṛdañH daurhṛdaṃ A
pañcame manaḥ pratibuddhataram bhavati || ṣaṣṭhe buddhiḥ || saptame sarvvapravyaktaṃ śarīraṃ || aṣṭame 'sthirībhavaty ojas tatra jāto na jīvati || nairṛtabhāgadheyatvāt tato balim māṃsodanaṃ bhāgadheyan tasmai dāpayet || navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ jāyate | ato 'nyathā vikārī bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.30]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sarvvapravyaktaṃ śarīraṃH sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataraḥ A sarvapravyaktaśarīraḥ L 'sthirībhavatysthirībhavatiA sthirībhavatysthirībhavati H​L ojasojaḥA​H om. L jāto naem. jātaś cen na A jāto H jātaś ca na L jīvati || nairṛtabhāgadheyatvāt tatoem. jīven nirojastvān nairṛtabhāgatvāc ca , tato A na jīvati || nairṛtabhāgadheyatvāt tato H jīven nainṛtibhāga Lac jīven nainṛ Lpc balimbaliṃA​H om. L māṃsodanaṃmānsodanaṃH māṃsaudanam A om. L bhāgadheyan tasmaibhāgadheyan tasmaiH asmai A tvā Lac tibhāgat Lpc dāpayetA​H t Lac vāt Lpc navamadaśamaikādaśadvādaśānāmA​H navaman daśamaikādaśa | dvādaśānām L atoA atho H​L 'nyathāA nyathā H​L
mātus tu khalu rasavahāyān nābhyāṃ garbbhanāḍī pratibaddhā bhavati | sāsya mātur āhārarasavīryam abhyavaharati || tenopasnehenābhivṛddhir asya bhavati | asañjātāṅgavibhāgam api niḥṣekāt prabhṛti sarvvaśarīrānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatīnān dhamanīnām upasnehena jīvayati ||
[cf. 1938 ed. 3.3.31]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
rasavahāyānrasavahāyāṃA​H garbhayarāyān L nābhyāṃ nābhyāṃ H nāḍyāṃ A​L garbbhanāḍīgarbbhanāḍīH garbhanābhināḍī A garbhanābhināḻī L bhavati | sāsyabhavati | sāsyaH sāsya A​L abhyavaharatiH abhivahati A abhivahanti L tenopasnehenābhivṛddhirtenopasnehenābhivṛddhirH​L tenopasnehenāsyābhivṛddhir A asyaH om. A asya ca L bhavatiA​H bhavanti L asañjātāṅgavibhāgamasañjātāṃgavibhāgamH​Lpc asañjātāṅgapratyaṅgapravibhāgam A asañjātāṃgabhivibhāgam Lac api niḥṣekātem. ā niṣekāt A api niḥṣekān H abhiniṣekt Lac abhiniṣekāt Lpc sarvvaśarīrānusāriṇīnāṃsarvvaśarīrānusāriṇīnāṃsarvaśarīrānusāriṇīnāṃH​L sarvaśarīrāvayavānusāriṇīnāṃ A rasavahānāṃrasavahānāṃA​H rasavāhinīnām_ L tiryaggatīnāntiryyaggatānānH tiryaggatānāṃtiryyaggatānān A​L upasnehenaH upasneho A​L
We emend the H reading niḥṣekān to the ablative, following the sense of the passage and the vulgate reading.
garbbhasya khalu sambhavataḥ || pūrvvaṃ śiraḥ sambhavatīty āha śaunakas tanmūlatvāt || pradhānendriyāṇāṃ hṛdayam iti kṛtavīryaḥ buddher manasaś ca sthānaṃ || nābhir iti pārāśaryas tato varddhate dehadehinaḥ prāṇaḥ | pāṇipādam iti mārkkaṇḍeyas tanmūlatvāc ceṣṭāyāḥ | garbbhasya śarīram iti subhūtigautamas tatra nibandhatvāt sarvvagātrasambhavasya | tat tu na samyak | sarvvāṇy aṅgapratyaṅgāni yugapat sambhavanti | kāle garbbhasya sūkṣmatvān nopalabhyante | vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca | tad yathā cūtaphale vipakve keśaramāṃsāsthimajjānaḥ pṛthak pṛthag dṛśyante kālaprakarṣāt tāny eva taruṇe nopalabhyante sūkṣmatvāt | teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnām pravyaktaṃ kālaḥ karoti | etenaiva vaṃśāṅkuro vyākhyātaḥ | evaṃ garbbhasya tāruṇye sarvveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād anupalabdhis tāny eva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti | pūrvvottarakālayogo nāstīti kevalan tu saukṣmyān nābhivyajyante | yathākālaṃ pravyaktāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.3.32]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sambhavataḥsaṃbhavataḥA​H om. L pūrvvaṃpūrvaṃA​H om. L śiraḥA​H om. L sambhavatītysaṃbhavatītyA​H sambhava L āhaA​H om. L śaunakasśaunakaḥA​H om. L tanmūlatvātH śiromūlatvāt A om. L pradhānendriyāṇāṃpradhānendriyāṇāṃA​H om. L hṛdayamA​H om. L itiA​H om. L kṛtavīryaḥkṛtavīryoA​H om. L buddherA​H om. L manasaś caA​H om. L sthānaṃH sthāna A om. L nābhirH tvāt ; nābhir A om. L itiA​H om. L pārāśaryaspārāśaryaḥpārāsaryasA​H om. L tatoH tato hi A tas L varddhatevardhateA​H om. L dehadehinaḥH deho dehinaḥ A om. L prāṇaḥH om. A​L pāṇipādamA​H om. L itiA​H om. L mārkkaṇḍeyasmārkaṇḍeyaḥA​H om. L tanmūlatvācA​H om. L ceṣṭāyāḥceṣṭāyāceṣṭāyāḥ |A​H om. L garbbhasyaH garbhasya; madhya A om. L śarīramA​H om. L itiA​H om. L subhūtigautamasH subhūtir gautamaḥ A om. L tatraH tan A om. L nibandhatvātH nibaddhatvāt A om. L sarvvagātrasambhavasyasarvagātrasaṃbhavasyaA​H om. L tat tu naA tan tu na H om. L samyakA​H om. L yugapatyugapatA​H yuga L sambhavantiH saṃbhavantīty A om. L kāleH āha dhanvantariḥ A om. L garbbhasyagarbhasyaA​H om. L sūkṣmatvānA​H om. L nopalabhyanteA​H om. L vaṃśāṅkuravacA​H om. L cūtaphalavac caA​H om. L tadA​H om. L yathāA​H om. L cūtaphaleA​H om. L vipakveH paripakve A om. L keśaramāṃsāsthimajjānaḥkeśaramāṃsāsthimajjānaḥkeśaramānsāsthimajjānaḥA​Hpc keśamānsāsthimajjānaḥ Hac om. L pṛthakA​H om. L pṛthagA​H om. L dṛśyanteA​H om. L kālaprakarṣātA​H om. L tānyA​H om. L evaA​H om. L taruṇeA​H om. L nopalabhyanteA​H pa L sūkṣmatvātA​H om. L teṣāṃA​H om. L sūkṣmāṇāṃA​H om. L keśarādīnāmkeśarādīnāṃA​H om. L pravyaktaṃH kālaḥ pravyakta A om. L kālaḥH tāṃ A om. L karotiA​H om. L etenaivaA​H om. L vaṃśāṅkurovaṃśāṃkuroA​H om. L vyākhyātaḥH 'pi vyākhyātaḥ A om. L evaṃA​H om. L garbbhasyagarbhasyagarbbhasyaA​H om. L tāruṇyeA​H om. L sarvveṣvsarveṣvA​H d e L aṅgapratyaṅgeṣuA​H va sam L satsvA​H om. L apiA​H om. L saukṣmyād anupalabdhissaukṣmyād anupalabdhiḥA​H om. L tānyA​H om. L evaA​H om. L kālaprakarṣātA​H om. L pravyaktāniA​H om. L pūrvvottarakālayogopūrvottarakālayogoH​L om. A nāstītiH om. A nāsti L kevalan tuH​L om. A saukṣmyānH​L om. A nābhivyajyanteH om. A nābhivyajyate L yathākālaṃH​L om. A pravyaktānipravyaktāniH​L om. A bhavantiH​L om. A
The last two sentences, which are not present in the vulgate, paraphrase the preceding sentence and may be a gloss.
tatra pitṛjamātṛjarasajātmajasattvasātmyajāni śarīre lakṣaṇāni vakṣyāmaḥ || tatra keśaśmaśrudantanakharomāsthiretaḥprabhṛtīni pitṛjāni || māṃsaśoṇitamedomajjāhṛnnābhiyakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo balavṛddhir vvarṇṇasthitihāniś ca rasajāni | indriyāṇi jñānam āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmanaḥ | sattvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ | vīryam ārogyam balaṃ varṇṇo medhā ca sātmyajaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.33]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraA om. H​L pitṛjamātṛjarasajātmajasattvasātmyajāniem. garbhasya pitṛjamātṛjarasajātmajasattvajasātmyajāni A tatra pitṛjamātṛjarasajātmajasatvasātmyajāni H om. L śarīreH śarīra A om. L lakṣaṇāniA​H om. L vakṣyāmaḥH vyākhyāsyāmaḥ A om. L tatraH garbhasya A garbhasya tu L keśaśmaśrudantanakharomāsthiretaḥprabhṛtīnikeśasmaśrudantanadigital_image !--dscn3145 fol 167 (2nd half)--kharomāsthiretaḥprabhṛtīniH keśaśmaśrulomāsthinakhadantasirāsnāyudhamanīretaḥprabhṛtīni A keśaśmaśrulocunakhāsthiprabhṛtīni L pitṛjāniH sthirāṇi pitṛjāni A​L māṃsaśoṇitamedomajjāhṛnnābhiyakṛtplīhāntragudaprabhṛtīnimāṃsaśoṇitamedomajjāhṛnnābhiyakṛtplīhāntragudaprabhṛtīniH māṃsaśoṇitamedomajjahṛnnābhiyakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni A māṃsaśoṇita|medomajjaprabhṛtinī L balavṛddhirH balaṃ A balaṃ p L vvarṇṇasthitihāniś cavvarṇṇasthitihāniś caH varṇaḥ sthitir hāniś ca A raddhi sthitir hāniś ca L rasajāniA​H rajasāni L indriyāṇiA​H om. L jñānamH jñānaṃ vijñānam A āyurāro L āyuḥA​H gyaṃ medhā L sukhaduḥkhādikaṃA​H sukhaduḥkhañ L cātmanaḥH cātmajāni A​L sattvajānysatvajānyA​H om. L uttaratraA​H om. L vakṣyāmaḥA​H om. L vīryamA​H om. L ārogyamārogyaṃA​H om. L balaṃH bala A om. L varṇṇoH varṇau A om. L medhā caA​H om. L sātmyajaṃsātmyajaṃH sātmyajāni A om. L
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanaṃ dakṣiṇakukṣimahatvañ ca pūrvvadakṣiṇaṃ sakthi utkarṣayati bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu dauhṛdam abhidhyāyati svapne copalabhate padmotpalakumudāmrāmrātakādīni punnāmany eva vā prasannamukhavarṇṇā ca bhavetāṃ brūyāt putram iyam prajanayiṣyatīti | tadviparyaye kanyāṃ | yasyāḥ pārśvadvayam avanatam purastān nirggatam udaraṃ prāgabhihitañ ca lakṣaṇan tasyāḥ napuṃsakam iti vidyāt | yasyā madhye nimno droṇīprabhūtam udaraṃ sā yugmaṃ prasūyata iti ||
[cf. 1938 ed. 3.3.34]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
payasoH​L payo A dakṣiṇakukṣimahatvañH bhavati dakṣiṇākṣima A dakṣiṇapārśvaṃ saṃ L caH hattvaṃ ca A śritaś ca L pūrvvadakṣiṇaṃH pūrvaṃ ca dakṣiṇaṃ A garbhaḥ gratau dakṣiṇāṃ L sakthisakthyA​H sakth L utkarṣayatiH utkarṣati A yutkarṣati L bāhulyāc caA​H bāhuś ca L punnāmadheyeṣuA​H punnāmadhe L dravyeṣuA​H yeṣu L dauhṛdamH daurhṛdam A daurhṛdeṣu yā L abhidhyāyatiA​H sābhilāṣā bhavati L svapneH​L svapneṣu A padmotpalakumudāmrāmrātakādīniH padmotpalakumudāmrātakādīni A om. L punnāmanyH punnāmāny A punnāmān L eva vāH eva A yeva L prasannamukhavarṇṇā caprasannamukhavarṇā caA​H prasanno mukhavarṇṇaś ca L bhavetāṃH bhavati tāṃ A tām_ L prajanayiṣyatītiprajanayiṣyatītiH janayiṣyatītijanayiṣyatīti A​L kanyāṃA​H kannyām L yasyāḥA​H om. L pārśvadvayamA​H om. L avanatamavanatamH unnataṃ A om. L purastānA​H om. L nirggatamnirgatamA​H om. L udaraṃA​H om. L prāgabhihitañ caprāg abhihitaṃ caA​H om. L lakṣaṇanH lakṣaṇaṃ ca A om. L tasyāḥtasyāA​H om. L napuṃsakamA​H om. L itiA​H om. L vidyātA​H om. L yasyāA​H om. L madhyemadhyeA​H om. L nimnoH nimnaṃ A om. L droṇīprabhūtamem. droṇībhūtam A droṇīprābhūtam H om. L udaraṃ sāA uda? H om. L yugmaṃA​H om. L prasūyataA​H om. L itiA​H om. L
bhavati cātra ||
devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |
mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.35]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH bhavanti A​L devatābrāhmaṇaparāḥ
devatābrāhmaṇaparāḥ
A​H
ślokaḥ |
daivatabrāhmaṇaparā
L
śucyoH śaucācā A śuddhyā L hitamitāśanāḥH rahite ratāḥ A hitamitāśani L mahāguṇāḥ
mahāguṇāḥ
H

mahāguṇān
A

mahāguṇam_
L
prasūyanteA​H prasūyeta L viparītās tuA​H viparītā ca L nirgguṇāḥH nirguṇān A nirguṇam L
The form śucyaḥ appears to be a contraction of śucayaḥ, metri causa. It could be seen as a transfer of an -i stem to an -ī stem (Oberlies 2003: 83-84).
aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate |
aṅgapratyaṅganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ ||
te vai garbbhasya vijñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.3.36]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
aṅgapratyaṅganirvṛttiḥaṅgapratyaṅganirvṛttiḥA​H aṃgapratyaṃganirvṛtti L aṅgapratyaṅganirvṛttā yeaṃgapratyaṃganirvṛttā yeH
aṅgapratyaṅganirvṛttau ye
A
om. L
bhavantiA​H om. L guṇāguṇāḥ || te vaiH guṇāguṇāḥ |
te te
A

guṇa ye t
L
garbbhasyagarbhasyaA​H v asya L vijñeyāA​H te jñeyā L
iti śārīratṛtīyo 'dhyāyaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
itiH iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhāvakrānti A śārīratṛtīyośārīratṛtīyoH śārīraṃ nāma tṛtīyo A

[Adhyāya 4]

The text of this adhyāya is supported by MS NAK 5-333.
athāto garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
agnīṣomo vāyuḥ sattvaṃ rajas tamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmā manaś ceti prāṇāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.4.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
agnīṣomoH agniḥ somo A bhūtātmāH bhūtāt A manaśH om. A cetiH meti A
Gayadāsa's commentary discusses the word manas, which is not present in the vulgate. See MS Cambridge Add.2491, f.34r.
tasya khalu śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyeva hi santānikāḥ sapta tvaco bhavanti || tāsāṃ prathamāvabhāsinī nāma yā sarvvavarṇṇān avabhāsayati | pañcavidhāñ ca cchāyām prakāśayati | sā vrīher aṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā nāma ṣoḍaśabhāgapramāṇā | tṛtīyā śvetā dvādaśabhāgapramāṇā | carurthī tāmrāṣṭabhāgapramāṇā | pañcamī vedanī nāma pañcabhāgapramāṇā | ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā | saptamī śukradharā nāma vrīhidvayapramāṇā || yato vakṣyaty udare "vrīhimukhenāṅgulam aṅguṣṭhodaramātram vāvagāhyeti" |
[cf. 1938 ed. 3.4.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
khaluH khal A śukraśoṇitasyābhipacyamānasyaśukraśoṇitasyābhipacyamānasyaH v evaṃpravṛttasya śukraśoṇitasyābhipacyamānasya A kṣīrasyeva hiH kṣīrasy eva A prathamāvabhāsinīA prathamo vabhāsinī H sarvvavarṇṇān avabhāsayatiH sarvān varṇān avabhāsayati A dvitīyāH sidhmapadmakaṇṭakādhiṣṭhānā; dvitīyā A tṛtīyāH tilakālakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā; tṛtīyā A dvādaśabhāgapramāṇāH nāma, dvādaśabhāgapramāṇā A carurthīH carmadalājagallīmaṣakādhiṣṭhānā; caturthī A tāmrāṣṭabhāgapramāṇātāmrāṣṭabhāgapramāṇāH tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā A pañcamīH vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā; pañcamī A vedanīH vedinī A ṣaṣṭhīH kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā; ṣaṣṭhī A saptamīH granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā; saptamī A śukradharāśukradharāH māṃsadharā A yatoH bhagandaravidradhyarśo 'dhiṣṭhānā | yad etat pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ tan māṃsaleṣv avakāśeṣu, na lalāṭe sūkṣmāṅgulyādiṣu ca; yato A udare "vrīhimukhenāṅgulamudare vrīhimukhenāṅgulamH udareṣu --- ‘vrīhimukhenāṅ A aṅguṣṭhodaramātramH guṣṭhodarapramāṇam A vāvagāhyeti"vāvagāhyetiH avagāḍhaṃ vidhyet’ (ci.14) iti A
This is a citation from Cikitsāsthāna 14.18.
kalāḥ khalv api sapta sambhavanti dhātvāntarāśayamaryādāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sambhavantiH bhavanti A dhātvāntarāśayamaryādāḥem. dhātvāśayāntaramaryādāḥ A dhātvāntarāśayamaryādāḥ || ślokau H
ślokau ||
yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate |
tathā hi dhātur mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ślokauem. bhavataś cātra A om. H
snāyubhiś ca praticchannān santatāṃś ca jarāyuṇā |
śleṣmaṇā veṣṭitāṃś cāpi kalābhāgān vidur bbudhāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
praticchannānA praticchannāṃ H kalābhāgānem. kalābhāgāṃs tu tān A kalābhāgām H bbudhāḥvvudhāḥH om. A
tāsāṃ prathamā māṃsadhārā nāma | tasyā māṃse sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ navanavapratānāni bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tāsāṃA tāsaṃ H māṃsadhārāH māṃsadharā A nāmaH om. A tasyāH yasyāṃ A māṃseA māṃsa H navanavapratānāniH pratānā A
We emend to māṃse for sense, with the vulgate, and in the light of the of the māṃse in 3.4.9.
The word pratāna is normally masculine, but here and in the Aṣṭāṅgasaṅgraha it is neuter (As. śārīrasthāna 5.20).
bhavati cātra ||
yathā bisamṛṇālāni vivarddhante samantataḥ |
bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH om. A cātra || yathā
yathā
em.
yathā
yathā
A​H
bisamṛṇālāniA viṣamṛṇālāni H
dvitīyā raktadharā nāma māṃsasyābhyantaratas tasyāḥ śoṇitam viśeṣataḥ sirāsu ca yakṛtplīhnoś ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nāmaH om. A tasyāḥem. tasyāṃ A tasyā H viśeṣataḥH viśeṣataś ca A sirāsu caH sirāsu A
bhavati cātra ||
vṛkṣād yathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣīram āsravet |
māṃsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātra || vṛkṣād yathā hiem. vṛkṣādyathābhi A || bhavati cātra ||
vṛkṣādyathā hi
H
kṣīramkṣīramH kṣīrim A āsravetem. āvahet A āsrayet H sampravartateH saṃprasicyate A
tṛtīyā medodharā nāma medas tu khalu sarvvabhūtānām udareṣv asthiṣu ca mahatsu cāntar mmajjā ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nāmaH om. A medas tuH medo A khalukhaluH hi A udareṣvH udarastham aṇ A asthiṣu caH vasthiṣu ca A cāntarH ca A mmajjā caH majjā A
bhavati cātra ||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāśritaḥ |
athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātra || sthūlāsthiṣubhavati cātra ||
sthūlāsthiṣu
em.
sthūlāsthiṣubhavati cātra ||
sthūlāsthiṣu
A​H
ucyateH ucyate |
śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā
A
caturthī śleṣmadharā nāma yā sarvasandhiṣu sarvvaprāṇabhṛtām bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nāma yāH om. A sarvvaprāṇabhṛtāmem. prāṇabhṛtāṃ A sarvvaprāṇapratām H
bhavati cātra ||
snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravarttate |
sandhayaḥ sādhu varttante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātra || snehābhyaktebhavati cātra || snehābhyakteem. snehābhyaktebhavati cātra || snehābhyakte A​H saṃśliṣṭāḥA saṃśliṣṭā H
pañcamī purīṣadharā nāma yā caturvvidham apy annam āmāśayāt pracyutam pakvāśayopasthitaṃ dhārayati | koṣṭham vibhajati pakvāśayasthā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nāma yānāma yāH nāma A caturvvidhamH om. A apyH om. A annamH om. A āmāśayātH yān A pracyutamH om. A pakvāśayopasthitaṃpakvāsayopasthitaṃH om. A dhārayatiH taḥ A koṣṭhamH koṣṭhe malam A vibhajatiH abhivibhajate A
bhavati cātra ||
yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathāntrāṇi samāśritā |
uṇḍukastham vibhajate malam maladharā kalā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātra || yakṛtbhavati cātra ||
yakṛt
em.
yakṛtbhavati cātra ||
yakṛt
A​H
uṇḍukasthamuṇḍukasthamH
uṇḍu(ndu)kasthaṃ
A
maladharāA maladharāᳵ H kalāA kalāḥ H
We emend from plurals to feminine singular, with the vulgate, for kalā and its qualifiers because of sense, because other passages describe single kalās, because vibhajate is singular and because a plural would break the metre.
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvvidham aśitapītakhāditalīḍham iti pacati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nāma yāH yā A aśitapītakhāditalīḍhamem. annapānam āmāśayāt pracyutaṃ pakvāśayopasthitaṃ A aśitapītakādita līḍham H itiH dhā A pacatiH rayati A
bhavati cātra ||
aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ yat koṣṭhagataṃ ||
taj jīryati yathākālaṃ śoṣitam pittatejasā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH om. A cātracātra ||H om. A yatH om. A tajH nṛṇām |
taj
A
saptamī śukradharā nāma yā sarvvaprāṇināṃ sarvvaśarīravyāpinī bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nāma yāH yā A bhavati bhavatiH om. A
bhavati cātra ||
yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣurase yathā |
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH om. A cātraH om. A guḍaśH gūḍhaś A cekṣurasecekṣuraseH cekṣau raso A
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpy avāṅ |
mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
avāṅH adhaḥ A tataḥH pathāc A śukraṃH chukraṃ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. kṛtsnadehāśritaṃ śukraṃ prasannamanasas tathā |
strīṣu vyāyacchataś cāpi harṣāt tat saṃpravartate
A
gṛhītagarbbhāṇām ārttavavahānāṃ srotasāṃ vartmāṇy uparuddhāni garbheṇa bhavanti | tasmād gṛhītagarbbhāṇām ārttavaṃ na tu dṛśyate | tatas tad adhaḥpratihatagaty ūrddhvabhāgam upari copacīyamānam udare mucyate | śeṣaṃ corddhvatarabhāgam āgatam payodharāv abhiprapadyate | tasmād garbbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vartmāṇyH vartmāny A uparuddhāniH avarudhyante A bhavantiH om. A ārttavaṃ na tuārttavaṃ na tuH ārtavaṃ na A tad adhaḥpratihatagatyH tad adhaḥ pratihatam A ūrddhvabhāgamH ūrdhvam āgatam A upariH aparaṃ A udareH apare A mucyateH ty abhidhīyate A corddhvatarabhāgamem. cordhvataram A corddhatarabhāgam H abhiprapadyateem. abhipratipadyate A abhiprapadyete H
yakṛtplīhānau śoṇitajau | śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ | śoṇitakiṭṭaprabhavaḥ uṇḍukaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.25]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yakṛtplīhānauH garbhasya yakṛtplīhānau A
bhavati cātra ||
asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ |
taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś cāpy anudhāvati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.26]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH om. A cātraH om. A vātaśH vāyuś A
tato 'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiś ca dehinaḥ |
tatrāsya mathyamānasya dhāmyamānasya rukmavat ||
[cf. 1938 ed. 3.4.27]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
gudaṃA gude H dehinaḥH dehi A tatrāsyaH om. A mathyamānasyaH naḥ |
udare
A
dhāmyamānasya rukmavatem. pacyamānānām ādhmānād rukmasāravat A dhāmyamānasya rugmavat H
We emend H's reading rugmat because the sandhi -km- is awkward and likely to have been corrected by a scribe. Pace the unique occurrence of rugma in the Mañjūśrīmūlakalpa (Edgerton, Dictionary, 455).
jantoḥ saṃjāyate jihvā yayā vedayate rasān ||
[cf. 1938 ed. 3.4.28]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
jantoḥH kaphaśoṇitamāṃsā A saṃjāyateH nāṃ sārāj A yayāH pra A vedayateH jāyate A rasānH om. A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathārtham ūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsi dārayet A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā |
medasaḥ snehamādāya sirāsnāyutvam āpnuyāt
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ |
āśayyābhyāsayogena karoty āśayasaṃbhavam
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. raktamedaḥprasādād vṛkkau; māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇau A
śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ | yadāśrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahās tadviśeṣeṇa cetanāsthānam uktam || tasmiṃs tamasāvṛte sarvvaprāṇinaḥ svapanti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.31]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tadviśeṣeṇaH tasyādho vāmataḥ plīhā phupphusaś ca, dakṣiṇato yakṛt kloma ca;
tadviśeṣeṇa
A
uktamuktaṃH atas A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. bhavati cātra --
puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ hṛdayaṃ syād adhomukham |
jāgratas tad vikasati svapataś ca nimīlati
A
nidrān tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti | sā svabhāvataḥ sarvvaprāṇino nispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni srotānsi tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā bhavaty | anavabodhinī sā pralayakāle | tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu ca niśāsu bhavati | rajobhūyiṣṭhānām animittaṃ | sattvabhūyiṣṭhānām ardharātre | kṣīṇaśleṣmaṇām anilabahulānām manobhighātāc ca vaikārikī ||
[cf. 1938 ed. 3.4.33]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
svabhāvataḥH svabhāvata A sarvvaprāṇinoH eva sarvaprāṇino A nispṛśatiH 'bhispṛśati A bhavatyH saṃbhavaty A ahaḥsu caH ahaḥsu A niśāsuH niśāsu ca A animittaṃA animitta H manobhighātāc caH manaḥśarīrābhitāpavatāṃ ca naiva, sā A vaikārikīH vaikārikī bhavati A
bhavanti cātra ||
hṛdayañ cetanāsthānam uktaṃ suśruta dehinām |
tamobhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.34]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavantiH bhavataś A tamobhibhūtetamobhibhūteH
tamo 'bhibhūte
A
dehinaḥH dehinam A
nidrāhetus tamaḥ sattvaṃ bodhane hetur ucyate |
svabhāva eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.35]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pūrvvadehānubhūtāṃs tu bhūtātmā svapiti prabhuḥ ||
rajoyuktena manasā gṛhṇīte 'rthāñ śubhāśubhān ||
[cf. 1938 ed. 3.4.36]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
svapitiH svapataḥ A gṛhṇītegṛhṇīteH gṛhṇāty A 'rthāñarthāñA rthāṃ H śubhāśubhānA śubhāśubhāṃ H
karaṇānāṃ tu vaiguṇye tamasābhipravarttite |
asvapann api bhūtātmā prasupta iti cocyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.37]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vaiguṇyeH vaikalye A tamasābhipravarttiteem. tamasābhipravardhite A tamasābhipravarttate H itiH iva A
sarvvarttuṣu ca divāsvapnaḥ pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt | pratiṣiddheṣv api pratiṣiddhaṃ bālavṛddhakṣatakṣīṇamadyapītastrīyānavāhanādhvakarmmapariśrāntānām abhuktavatāṃ medomārutakapharasakṣīṇānāṃ muhūrttam praśaṃsanti | rātrāv api khalu jāgaritavatāṃ jāgaraṇakālārddhan divā svapet | vikṛtis tu divāsvapno nāma | tatra svapatām adharmmaḥ sarvvadoṣaprakopaś ca tatprakopāt kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāni bhavanti | rātrāv api khalu jāgaritavatān tannimittās ta eva doṣāḥ prādur bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.38]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sarvvarttuṣu caH sarvartuṣu A divāsvapnaḥem. divāsvāpaḥ A divāsvapnam H pratiṣiddhaṃem. tu A pratiṣiddho H bālavṛddhakṣatakṣīṇamadyapītastrīyānavāhanādhvakarmmapariśrāntānāmvālavṛddhakṣatakṣīṇamadyapītastrīyānavāhanādhvakarmmapariśrāntānāmH bālavṛddhastrīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānām A medomārutakapharasakṣīṇānāṃmedomārutakapharasakṣīṇānāṃH medaḥsvedakapharasaraktakṣīṇānām ajīrṇināṃ ca A praśaṃsantiH divāsvapanam apratiṣiddham A khalukhaluH om. A jāgaraṇakālārddhanH jāgaritakālād ardham A divāH iṣyate divā A svapetH svapanam A vikṛtisH vikṛti A tuH rhi A tatprakopātH tatprakopāc ca A kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyānikāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāniH kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamardārocakajvarāgnidaurbalyāni A khaluH om. A tannimittāsH vātapittanimittā A taH sta A evaH evo A doṣāḥdoṣāḥH pa A prādur bhavantiprādur bbhavantiH dravā bhavanti A
bhavanti cātra ślokāḥ ||
tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca varjjayet |
jñātvā doṣakarāv etau budhaḥ svapnaṃ mitañ caret ||
[cf. 1938 ed. 3.4.39]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ślokāḥH om. A doṣakarāvH doṣakarā A etauH vetau A svapnaṃA svapna H mitañmitaṃA mitaś H
tathā hy arogaḥ sumanā balavarṇṇānvito bhṛśaṃ |
nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāśataṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.40]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tathā hyH om. A balavarṇṇānvitoem. hyevaṃ balavarṇānvito A valavarṇṇānvitā H bhṛśaṃH vṛṣaḥ A nātisthūlakṛśaḥ
nātisthūlakṛśaḥ
A
nātisthūlakṛṣaḥ H
samāśataṃH samāḥ śatam A
mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilād bhramaḥ |
tamovātakaphāt tandrā nidrā śleṣmatamobhavā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.56]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tamovātakaphāt tandrā
tamovātakaphā ttandrā
A

tamovātakaphā tandrā
H
śleṣmatamobhavāA śleṣmatamodbhavā H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. (nidrā sātmyīkṛtā yais tu rātrau ca yadi vā divā|)
divārātrau ca ye nityaṃ svapnajāgaraṇocitāḥ |
na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāgratāṃ vāpi jāyate
A
nidrānāśo nilāt pittān manastāpāt kṣayād api |
abhighātāc ca bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.42]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nilātH 'nilāt A pittānA pittāt H abhighātāc caabhighātāc caH
saṃbhavaty abhighātāc ca
A
bhavatiH om. A saH pra A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. nidrānāśe 'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam |
gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyair aikṣavasaṃskṛtaiḥ |
bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. rasair bileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca |
drākṣāsitekṣudravyāṇām upayogo bhaven niśi
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. śayanāsanayānāni manojñāni mṛdūni ca |
nidrānāśe tu kurvīta tathānyāny api buddhimān
A
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca |
laṅghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
[cf. 1938 ed. 3.4.47]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kaphamedoviṣārttānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam |
divāsvapnaś ca tṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.48]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃH tṛṭśūlahikkājīrṇātisāriṇām A
indriyārtheṣv asaṃvittir jjṛmbhanaṃ gauravaṃ klamaḥ |
nidrārttasyaiva yasyeha tasya tandrāṃ vinirddiśet ||
[cf. 1938 ed. 3.4.49]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
asaṃvittirasamvittirH asaṃprāptir A jjṛmbhanaṃH gauravaṃ A gauravaṃH jṛmbhaṇaṃ A nidrārttasyaivaH
nidrārtasyeva
A
yasyehaH yasyehā A tandrāṃA tandrā H
The vulgate has an additional six verses at this point that do not appear in witness H. Or they may be a scribal omission by a saut du même au même by the scribe of witness H from the word vinirdiśet at the end of 49 to the same word at the end of 55. The sense of these verses does not fit well in the context; in the eleventh--twelfth centuries the commentators Gayadāsa and Ḍalhaṇa recorded doubts about their inclusion. Further evidence from manuscripts that transmit early readings may clarify this issue.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. pītvaikam anilocchvāsam udveṣṭan vivṛtānanaḥ |
yaṃ muñcati sanetrāsraṃ sa jṛmbha iti saṃjñitaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yo 'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ |
klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā |
śaktasya cāpy anutsāhaḥ karmasv ālasyam ucyate
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. utkliśyānnaṃ na nirgacchet prasekaṣṭhīvaneritam |
hṛdayaṃ pīḍyate cāsya tam utkleśaṃ vinirdiśet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ bhramaḥ |
na cānnam abhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ārdracarmāvanaddhaṃ vā yo gātraṃ manyate naraḥ |
tathā guru śiro 'tyarthaṃ gauravaṃ tad vinirdiśet
A
garbhasya khalu rasaguṇanimittān mātur āhāranimittāc ca parivṛddhir bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.57]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
rasaguṇanimittān māturem. rasanimittā mārutā A rasaguṇanimittātmāt mātur H āhāranimittāc caH dhmānanimittā ca A bhavatiA bbhavati H
We emend the final consonant -t of H in rasaguṇanimittān for correct sandhi.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. bhavanti cātra
tasyāntareṇa nābhes tu jyotiḥsthānaṃ dhruvaṃ smṛtam |
tad ādhamati vātas tu dehas tenāsya vardhate
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ūṣmaṇā sahitaś cāpi dārayaty asya mārutaḥ |
ūrdhvaṃ tiryagadhastāc ca srotāṃsy api yathā tathā
A
bhavati cātra ||
dṛṣṭiś ca romakūpāś ca varddhante na kadācana |
dhruvāṇy etāni marttyānām iti dhanvantarer mmataṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.60]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH om. A cātraH om. A romakūpāś caH romakūpāś ca na A varddhante naH vardhante A
śarīre kṣīyamāṇe 'pi varddhete dvāv imau sadā |
svabhāvam prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.61]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
'piA pi H varddhetevardheteA varddhate H dvāvH dvā A imauH vimau A
tisraḥ prakṛtayo bhavanti vātapittakaphanimittāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.62]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tisraḥH sapta A vātapittakaphanimittāḥH doṣaiḥ pṛthak, dviśaḥ, samastaiś ca A
śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet |
prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
[cf. 1938 ed. 3.4.63]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śuklaśoṇitasaṃyoge yoem. śukraśoṇitasaṃyoge yo A bhavati cātra
śuklaśoṇitasaṃyoge yo
H
doṣasH bhaved doṣa A tūtkaṭoH utkaṭaḥ A bhavetH om. A tāsāṃ meH tasyā me A
tatra vātaprakṛtir jāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagasteno 'nāryo matsaro gāndharvvaḥ sphuṭitacaraṇo rūkṣālpakeśasmaśruḥ kaṭhinakrodhī dantakhādī alpabalo 'lpāyuś ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.64]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vātaprakṛtirvātaprakṛtiḥA vāta prakṛti H jāgarūkaḥH prajāgarūkaḥ A durbhagastenodurbbhagastenoH durbhagaḥ steno A 'nāryoem. om. A nāryo H matsaroem. matsaryanāryo A mastaro H gāndharvvaḥH gāndharvacittaḥ A sphuṭitacaraṇoem. sphuṭitakaracaraṇo A sphuṭitacara H rūkṣālpakeśasmaśruḥem. 'lparūkṣaśmaśru A ṇau rūkṣālpakeśasmaśruḥ H kaṭhinakrodhīH nakhakeśaḥ krāthī A alpabaloalpavaloH om. A 'lpāyuś caH ca A
bhavati cātra ||
adhṛtir adṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ
kṛṣaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī |
drutagatir aṭano 'navasthitātmā
nabhasi ca gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.65]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH om. A cātraH om. A adṛḍhasauhṛdaḥA adṛḍhāsauhṛdayaḥ H kṛṣaparuṣoH kṛśaparuṣo A 'navasthitātmāA navasthitātmā H nabhasi caH viyati ca A
We emend to the vulgate's -asauhṛdaḥ for the Puṣpitāgrā metre.
avyavasthitamatiś calacitto
mandadantadhanasañcayamitraḥ ||
kiñcid eva vilapaty anibaddhaṃ
mārutaprakṛtir eṣa manuṣyaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.66]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
calacittoH caladṛṣṭir A mandadantadhanasañcayamitraḥH mandaratnadhanasaṃcayamitraḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. (vātikāś cājagomāyuśaśākhūṣṭraśunāṃ tathā |
gṛdhrakākakharādīnām anūkaiḥ kīrtitā narāḥ)
A
pittaprakṛtis tu svedanaḥ śītasaho durggandhī pītaḥ kālo vā | śithilāṅgas tāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapādapāṇitalo durbhago valīpalitasṛṣṭo bahubhug uṣṇadveṣī kṣiprakrodhaprasādaśīlo madhyamāyuś ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.68]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śītasahośītasahoH om. A durggandhīH durgandhaḥ A pītaḥH pīta A kālo vāH om. A śithilāṅgasH śithilāṅga A tāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapādapāṇitaloH stāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo A valīpalitasṛṣṭoem. valīpalitakhālity ajuṣṭo A valīpalito sṛṣṭo H kṣiprakrodhaprasādaśīloH kṣiprakopaprasādo A madhyamāyuś caH madhyabalo madhyāyuś ca A
bhavati cātra ||
medhāvī nipuṇamatir nnigṛhyavaktā
tejasvī samitiṣu durnnivāravīryaḥ |
suptaḥ san kanakapalāśakarṇṇikārān
saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.69]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH om. A cātraH om. A nnigṛhyavaktāH vigṛhya
vaktā
A
sanA saṃ H kanakapalāśakarṇṇikārānkanakapalāśakarṇikārānA kanakapalāśakarṇṇikārāṃ H hutāśavidyudulkāḥA hutāśavidyudulkāṃ H
na bhayāt praṇamet praṇateṣu mṛduḥ
praṇateṣu ca sāntvanadānaruciḥ |
bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ
sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.70]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
praṇametH praṇame A praṇateṣuH d anateṣv A mṛduḥH amṛduḥ A praṇateṣu capraṇateṣu caH
praṇateṣv api
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. (bhujaṅgolūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ |
vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikās tu narāḥ smṛtāḥ )
A
śleṣmaprakṛtis tu dūrvvendīvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakāṇḍānām anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ | kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇur alolupo balavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairo dīrghāyuś ca bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.4.72]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dūrvvendīvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakāṇḍānāmdūrvendīvaranistriṃśārdrāriṣṭakaśarakāṇḍānāmA durvvedīsvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakāṇḍānām H dīrghāyuś caH ca A
snighdāṅgaḥ sthirasuvibhaktacārugātro
lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ |
suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān
sampaśyed api ca jalāśrayān manojñān ||
[cf. 1938 ed. 3.4.73]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
snighdāṅgaḥH śuklākṣaḥ A sthirasuvibhaktacārugātroH sthirakuṭilālinīlakeśo A jalāśrayānjalāśrayānH jalāśayān A manojñānA manojñāṃ H
Cf. Aṣṭāṅgasaṅgraha Śārīrasthāna 8.14cd: svapne sapadmān savihaṅgamālāṃs toyāśayān paśyati toyadāṃś ca || and Aṣṭāṅgahṛdaya Śārīrasthāna 3.102cd: svapne sapadmān savihaṅgamālāṃs toyāśayān paśyati toyadāṃś ca ||.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ sattvaguṇopapannaḥ | kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṃ jñeyo balāsaprakṛtirmanuṣyaḥ A
dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitramanāḥ
parigaṇya cirāc ca dadāti bahu |
pariniṣṭhitavākyapadaḥ satataṃ
gurumānakaraś ca kaphaprakṛtiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.75]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sthiramitramanāḥem. sthiramitradhanaḥ A sthiramitrama miḥ Hac sthiramitrama naḥ Hpc caH pra A bahuA vahuḥ H pariniṣṭhitavākyapadaḥem. pariniścitavākyapadaḥ A pariniṣṭatavākyapadaḥ H kaphaprakṛtiḥkaphaprakṛtiḥH bhavet sa sadā A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. brahmarudrendravaruṇaiḥ siṃhāśvagajagovṛṣaiḥ |
tārkṣyahaṃsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ )
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. dvayor vā tisṛṇāṃ vāpi prakṛtīnāṃ tu lakṣaṇaiḥ |
jñātvā saṃsargajā vaidyaḥ prakṛtīr abhinirdiśet
A
dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu ||
saṃsarggan taṃ vijānīyāt saṃsarggas trividhaś ca yaḥ ||
[3.4.77.add]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prakopo vānyatobhāvaḥ kṣayo vā nopajāyate |
prakṛtīnāṃ svabhāvena jñāyante tu gatāyuṣaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.78]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vānyatobhāvaḥem. vānyathābhāvo A vānyatobhāvo H jñāyante tuH jāyate tu A
All witnesses support the reading bhāvo kṣayo. This should be read bhāvo 'kṣayo, which makes no sense.
viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate |
tadvat prakṛtibhir ddehas tajjātatvān na bādhyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.79]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kīṭoH kīṭo na A viṣeṇa naH viṣeṇa A prakṛtibhirH prakṛtayo A ddehasH martyaṃ A tajjātatvān naH śaknuvanti na A bādhyateem. bādhitum A vādhate H
We have emended the reading of H, bādhate, to bādhyate as the intransative use of the former is not clearly attested.
prakṛtir iha narāṇāṃ bhautikī kecid āhuḥ
pavanadahanatoyaiḥ kīrttitās tās tu tisraḥ |
sthiravipulaśarīraḥ pārthivaś cet kṣamāvān
śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mmahadbhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.80]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prakṛtirH prakṛti A ihaH miha A bhautikībhautikīH bhautikīṃ A kīrttitās tās tukīrtitās tās tuA kīrttitās sas tu H cetH ca A
śaucam āstikyam abhyāso vedeṣu gurupūjanam |
priyātithitvam ijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.81]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
abhyāsoA ābhyāso H
śauryam ājñā mahābhāgyaṃ satataṃ śāstrabuddhitā |
bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva māhendraṃ kāyalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.82]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śauryam𑑎 sauryamH māhātmyaṃ śauryam A mahābhāgyaṃH ca A caivaH cāpi A
sahiṣṇutatā śītasevā paiṅgalyaṃ harikeśatā |
priyodakatvañ ca tathā vāruṇaṅ kāyalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.83]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sahiṣṇutatāH om. A paiṅgalyaṃem. sahiṣṇutvaṃ paiṅgalyaṃ A paiṅgākhyaṃ H priyodakatvañH
priyavāditvam
A
caH ity e A tathāH tad A
madhyasthatā sahiṣṇutvam arthasyāgamasañcayau |
mahāprasavaśaktiś ca kauberaṃ kāyalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.84]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
mahāprasavaśaktiśH
mahāprasavaśakti
A
caH tvaṃ A
gandhamālyapriyatvañ ca nṛtyavāditrakāmatā |
vihāraśīlatā caiva gāndharvvaṅ kāyalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 3.4.85]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nṛtyavāditrakāmatāH nṛtyavāditrakāmitā A
prāptakārī dṛḍhotthāno dhṛtimān smṛtimāñ chuciḥ |
rāgadveṣabhayājñānair vvarjjito yāmyasattvavān ||
[cf. 1938 ed. 3.4.86]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dhṛtimānH nirbhayaḥ A rāgadveṣabhayājñānairH
rāgamohamadadveṣair
A
vvarjjitovarjitoA vvirjjito H
brahmacaryavratajapahomādhyayanasevinam |
jñānavijñānasampannam ṛṣisattvaṃ vidur naram ||
[cf. 1938 ed. 3.4.87]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
brahmacaryavratajapahomādhyayanasevinamem. japavratabrahmacaryahomādhyayanasevinam A vrahmacaryavratajapaṃ homādhyayanasevinaṃ H vidurH om. A naramnaraṃH naraṃ viduḥ A
saptaite sāttvikāḥ kāyā rājasāṃs tu nibodha me |
aiśvaryavantaṃ raudrañ ca śūraṃ caṇḍam asūyakam |
[cf. 1938 ed. 3.4.88]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
rājasāṃs tu
rājasāṃs tu
A
rajasās tu H

The following typology is paralleled in the Carakasaṃhitā, Śārīrasthāna 5, v. 38 (Ācārya 1941: 323--324).
ekāśinaṃ tv aupadhikam āsuraṃ sattvam īdṛśaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.89ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tv aupadhikamH caudarikam A
ekāntagrāhitā raudryam asūyādharmmavākyatā |
[cf. 1938 ed. 3.4.91cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
raudryamH raudram A asūyādharmmavākyatāasūyādharmmavākyatāH asūyā dharmabāhyatā A
bhṛśam ātmastavaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇaṃ ||
utsṛṣṭācāratā raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
[cf. 1938 ed. 3.4.92]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhṛśambhṛśamH bhṛśa A ātmastavaśH mātraṃ tamaś A utsṛṣṭācāratāem.
ucchiṣṭāhāratā
A
utsṛṣṭhācāratā H
raukṣṇyaṃH taikṣṇyaṃ A
strīlolupatvaṃ nairllajjyaṃ paiśāco guṇasaṅgrahaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.93ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
strīlolupatvaṃA strīlaulupatvaṃ H paiśācoH paiśācaṃ A guṇasaṅgrahaḥguṇasaṃgrahaḥH kāyalakṣaṇam A
tīkṣṇam āyāsabahulaṃ krodhanaṃ sattvabhīrukam |
[cf. 1938 ed. 3.4.89cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
āyāsabahulaṃem. āyā A āyāsavakulaṃ H krodhanaṃH om. A sattvabhīrukamsatvabhīrukaṃH sinaṃ bhīruṃ caṇḍaṃ māyānvitaṃ tathā A
Witness H reads āyāsabakulam which we take as a mistranscription of āyāsabahulam. Given the context, one wonders whether there is a historical connection or confusion with Hindī ऐयाश "debauched, lewd person."
vihārāhāracapalaṃ sarppasattvam vidur nnaraṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.90ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vihārāhāracapalaṃH vihārācāracapalaṃ A
asamvibhāgam alasan duḥkhaśīlam asūyakamduḥkhaśīlam asūyakamem. duḥkhaśīlam asūyakaṃ RORI_6838 |
[cf. 1938 ed. 3.4.93cd]
duḥkhaśīlam asūyakamem. duḥkhaśīlam asūyakaṃ RORI_6838
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
duḥkhaśīlamA​NE-RORI_6838 duḥśīlam H asūyakamasūyakaṃ |A​NE-RORI_6838 anusūcakam H
We read against witness H and with the vulgate and the mūla as recorded in MS Jaipur RORI 6838 of Gayadāsa's Nyāyacandrikā. This makes better sense and avoids the problematic lexeme anusūcakam in spite of lectio dificilior.
lolupañ cāpy adātāraṃ pretasattvam vidur nnaram ||
[cf. 1938 ed. 3.4.94ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prabuddhakāmasevī cājasram āhāra eva ca |
[cf. 1938 ed. 3.4.90cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prabuddhakāmasevīpravuddhakāmasevīH pravṛddhakāmasevī A cājasramem. cāpy ajasrā A vājasrām Hac vājasram Hpc āhāraH hāra A
amarṣaṇo 'navasthānaḥ śākunaṃ sattvam ucyate ||
[cf. 1938 ed. 3.4.91ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
'navasthānaḥem. 'navasthāyī A navasthānaḥ H sattvamsatvamH kā A ucyateucyateH yalakṣaṇam A
ṣaḍ ete rājasāḥ kāyās tāmasās tu nibodha me ||
[cf. 1938 ed. 3.4.94cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tāmasās tuH
tāmasāṃs tu
A
durmedhastvaṃ mandatā ca svapnamaithunanityatā |
nirākariṣṇutāśūrā vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.95]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
svapnamaithunanityatāH svapne maithunanityatā A nirākariṣṇutāśūrāem.
nirākariṣṇutā caiva
A

nirākaṣṇutāśūrā
H
anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ toyakāmatā ||
parasparābhimarṣaś ca matsyasattvātmakā guṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.96]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
toyakāmatāH salilārthitā A parasparābhimarṣaś ca
parasparābhimarṣaś ca
H

parasparābhimardaś ca
A
matsyasattvātmakāem. matsyasattva A matsyasarvvātmakā H guṇāḥH sya lakṣaṇam A
The reading toyakāmatā is close to the toyakāmam of Carakasaṃhitā 4.5.39(2) (p.324) while the vulgate's salilārthitā is departs from both.
We read with the vulgate against witness H's sarvvātmaka for sense and because of the parallel sentence structure in the surrounding context. Also, 𑐬𑑂𑐰 and 𑐟𑑂𑐰 are similar in early Nepalese orthography and may have been confused by the scribe of H or his exemplar.
sarvabuddhyaṅgahīnaḥ syād āhāre kevale rataḥ |
priyārthakāmarahitaḥ sattve vānaspate sthitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.97]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sarvabuddhyaṅgahīnaḥ syād āhāreem. ekasthānaratir nityam āhāre A satvavuddhāṅgahīnaḥ syād āhāre H rataḥH om. A priyārthakāmarahitaḥ
priyārthakāmarahitaḥ
H
rataḥ A
sattvesatveH om. A vānaspateH
vānaspat
A
sthitaḥH yo naraḥ sattvadharmakāmārthavarjitaḥ A
The reading sarvabuddhyaṅga of Carakasaṃhitā 4.5.39(2) (p.324) is preferred to the reading of H, sattvabudhāṅga.
ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vai rājasādayaḥ |
vijñāya kāyaprakṛtim anurūpāṃ kriyāṃ cared || iti ||
[cf. 1938 ed. 3.4.98]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
rājasādayaḥH tāmasās ta A vijñāya
vijñāya
H
thā
kā
A
kāyaprakṛtimH yānāṃ prakṛtīr A anurūpāṃH jñātvā tv anurūpāṃ A cared || iticared itiH caret A
The vulgate verse mahāprakṛtayas... that is not in the Nepalese version at this point was known to Gayadāsa and may even have been originated by him and then been inserted into the vulgate by Ḍalhaṇa.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. mahāprakṛtayas tv etā rajaḥsattvatamaḥkṛtāḥ |
proktā lakṣaṇataḥ samyag bhiṣak tāś ca vibhāvayet
A
iti śārīraṃ caturtho dhyāyaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.4.trailer]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
iti śārīraṃH iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ A caturthoH nāma caturtho A dhyāyaḥH 'dhyāyaḥ A

[Adhyāya 5]

The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of NAK 5-333, waiting for full critical attention.
athātaḥ śarīravyākaraṇaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śarīravyākaraṇaṃH śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaṃ A śārīramśārīraṃA śārītam H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
śukraśoṇitaṅ garbhāśayastham ātmaprakṛtivikārasammūrcchitaṃ garbha ity ucyate | tam acetanāvasthitam vāyur vvibhajate | teja enam pacati | āpaḥ kledayanti | pṛthivī saṃhanti | ākāśam vivarddhayati | evam vivarddhitaḥ sa yadā hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādibhir upetas tadā śarīram iti saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍaṅgaṃ śākhāś catvāraḥ | madhyaṃ pañcamaṃ ṣaṣṭhaṃ śira iti ||
[cf. 1938 ed. 3.5.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
garbhāśayasthamgarbhāsayasthamA​Hpc garbhāsastham Hac ātmaprakṛtivikārasammūrcchitaṃātmaprakṛtivikārasaṃmūrcchitaṃA ātmaprakṛtivikārasammūrcchito H ucyate | tamucyate | taṃA ucyate || ta H acetanāvasthitamem. cetanāvasthitaṃ A d acetanāva𑑎sthitam H vvibhajateH vibhajati A kledayantiA kledayati H hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādibhirem. hastapādajihvāghrāṇakarṇanitambādibhir A hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādi H upetasem. aṅgair upetas A bhir upetas H catvāraḥH catasro A pañcamaṃA om. H
ataḥ param pratyaṅgāni vakṣyante | mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācivukagrīvā ity ete ekaikāḥ || karṇṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavaṃkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphikjānukūrpparavāhuprabhṛtayo dve dve | viṃśatir aṅgulyaḥ srotānsi vakṣyante ||
ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ |
[cf. 1938 ed. 3.5.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ataḥA​Hpc atraḥ Hac mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācivukagrīvāmastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭa𑑎nāsācivukagrīvāH mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācibukabastigrīvā A eteH etā A karṇṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavaṃkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphikjānukūrpparavāhuprabhṛtayoem. karṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavaṅkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphigjānukūrparabāhūruprabhṛtayo A karṇṇanetrabhrūvāṃcasagaṇḍakakṣastanavaṃkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphik𑑎jānukurpparavāhuprabhṛtayo H aṅgulyaḥH aṅgulayaḥ A vakṣyanteH vakṣyamā A ity
ity
H
ṇāni A
etatH eṣa A pratyaṅgavibhāgamH pratyaṅgavibhāga A uktaṃH uktaḥ A
One would expect masculine vibhāgaḥ rather than the neuter.
We emend witness H's vāṃcasa to the vulgate's reading, in the absence of a good idea about what H's reading could be.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tasya punaḥ saṃkhyānaṃ --- tvacaḥ kalā dhātavo malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayamāśayā antrāṇi vṛkkau srotāṃsi kaṇḍarā jālāni kūrcā rajjavaḥ sevanyaḥ saṃghātāḥ sīmantā asthīni sandhayaḥ snāyavaḥ peśyo marmāṇi sirā dhamanyo yogavahāni srotāṃsi ca A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tvacaḥ sapta, kalāḥ sapta, āśayāḥ sapta, dhātavaḥ sapta, sapta sirāśatāni, pañca peśīśatāni, nava snāyuśatāni, trīṇyasthiśatāni, dve daśottare saṃdhiśate, saptottaraṃ marmaśataṃ, caturviṃśatirdhamanyaḥ, trayo doṣāḥ, trayo malāḥ, nava srotāṃsi, (ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ, ṣoḍaśa jālāni, ṣaṭ kūrcāḥ, catasro rajjavaḥ, sapta sevanyaḥ, caturdaśa saṃghātāḥ, caturdaśa sīmantāḥ, dvāviṃśatir yogavahāni srotāṃsi, dvikānyantrāṇi ) ceti samāsaḥ A
tvaco 'bhihitāḥ kalā dhātavo maladharāś ca ||
[cf. 1938 ed. 3.5.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tvacoH vistāro 'ta ūrdhvaṃ --- tvaco A 'bhihitāḥA bhihitāḥ H maladharāś caH malā doṣā yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayaṃ vṛkkau ca A
āśayās tu vātapittaśleṣmāmapakvāgnimūtrāṇāṃ sapta | strīṇāṃ garbhāśayo 'ṣṭama iti |
[cf. 1938 ed. 3.5.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vātapittaśleṣmāmapakvāgnimūtrāṇāṃvātapittaśle𑑎ṣmāmapakvāgnimūtrāṇāṃH vātāśayaḥ, pittāśayaḥ, śleṣmāśayo, raktāśaya, āmāśayaḥ, pakvāśayo, mūtrā A saptaH śayaḥ A
sārddhatrivyāyāmāny antrāṇi puṃṣāṃ strīṇām arddhavyāyāmahīnāni |
[cf. 1938 ed. 3.5.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sārddhatrivyāyāmāny antrāṇiem. sārdhatrivyāmānyantrāṇi A sārddhatrivyāyāmānyantrāṇi H puṃṣāṃH puṃsāṃ A strīṇāmH strīṇā A arddhavyāyāmahīnāniH mardhavyāmahīnāni A
Witness H's vyāyāma is accepted, since dictionaries commonly include the sense ``fathom.'' The vulgate's vyāma is historically and etymologically the more correct term.
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotānsi narāṇām bahirmmukhāni | tāny eva strīṇām aparāṇi ca trīṇi | dve stanayor aparam adhastād raktavāhi ca |
[cf. 1938 ed. 3.5.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tānyH etāny A aparamH om. A raktavāhiH raktavahaṃ A
ṣoḍaśa kaṇḍarās tāsāñ catasraḥ pādayos tāvanta eva hastagrīvāpṛṣṭheṣu | tatra hastapādagatānāṅ kaṇḍarāṇāṃ nakhā agraprarohā grīvāhṛdayanibandhanīnām adhomukhānāṃ meḍhraṃ śroṇīpṛṣṭhanibandhanīnām adhogatānām nitambam ūruvakṣo'kṣapiṇḍyādīnāñ ca ||
[cf. 1938 ed. 3.5.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tāvantaH tāvat A evaH yo A nakhāA nava H agraprarohāagraprarohāḥA nava prarohā H nibandhanīnāmnivandhanīnāmH nibandhinīnām A adhomukhānāṃH adhobhāgagatānāṃ A meḍhraṃA meḍhra H śroṇīpṛṣṭhaH śroṇipṛṣṭha A nibandhanīnāmnivandhanīnāmH nibandhinīnām A adhogatānāmH adhobhāgagatānāṃ A nitambamnitamvamH bimbaṃ A ūruH mūrdhoru A vakṣo'kṣaem. vakṣo'ṃsa A vandhotka H piṇḍyādīnāñH piṇḍādīnāṃ A
We emend witness H's nava nava to the vulgate's nakhā agra- for sense.We emend witness H's meḍhra to the vulgate's meḍhraṃ for sense.Y. T. Ācārya wrote several footnotes pointing to variant readings with -akṣapiṇḍa- in the manuscripts he used for the text and Ḍalhaṇa's commentary (1938: 364--365); in each case he removed that reading. We emend back to the reading for -vakṣākṣa- following Ācārya's manuscript readings as well as Gayadāsa's reading ūruvakṣokṣapiṃḍa- ``thighs, back and eyeballs" (MS Jaipur RORI 6838, f. 322v).
māṃsasirāsnāyvasthidhamanījālāni pratyekaṃ catvāri | catvāri tāni maṇibandhanagulphasaṃśritāni yair gavākṣitam idaṃ śarīram |
[cf. 1938 ed. 3.5.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dhamanījālānidhamanījālāniH jālāni A catvāriH om. A maṇibandhanamaṇivandhanaH maṇibandha A gulphasaṃśritāniH gulphasaṃśritāni parasparanibaddhāni parasparagavākṣitāni ceti A
ṣaṭ kūrccās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu |
[cf. 1938 ed. 3.5.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
hastapādagrīvāmeḍhreṣuH hastapādagrīvāmeḍhreṣu; hastayor dvau, pādayor dvau, grīvāmeḍhrayor ekaikaḥ A
The added passage in the vulgate looks very much like a commentarial insertion.
mahatyo māṃsarajjavaś catasraḥ peśīnibandhanārtham pṛṣṭhavaṃśam ubhayato dve bāhye abhyantare ca dve |
[cf. 1938 ed. 3.5.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
māṃsarajjavaśA mānsarajjavals H peśīnibandhanārthampeśīnivandhanārthamH pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ peśīnibandhanārthaṃ A pṛṣṭhavaṃśamH om. A ubhayatoH om. A abhyantareH ābhyantare A
sapta sīmanyas tatra vibhaktāḥ śirasi pañca jihvāśepasorekaikās tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa |
[cf. 1938 ed. 3.5.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sīmanyasem. sevanyaḥ A sīmanya H tatraem. sirasi A statra H śirasiH om. A jihvāśepasorekaikās tāḥH jihvāśephasor ekaikā; tāḥ A
caturddaśās saṃhatās teṣāṃ trayo gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu | etenetarasakthi vāhu ca vyākhyātau | trikaśirasorekaikaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.5.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
caturddaśāscaturddaśāsH caturdaśā A saṃhatāsH sthnāṃ saṃghātāḥ A vāhu caH bāhū ca A trikaśirasorekaikaḥH trikaśirasor ekaikaḥ A
caturddaśaiva sīmantāḥ | yair mmuktaḥ saṃhātās te khalv akadaśaikeṣāṃ |
[cf. 1938 ed. 3.5.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sīmantāḥ | yairH sīmantāḥ; te cāsthisaṅghātavadgaṇanīyāḥ, yatas tair yuktā asthisaṃghātāḥ; ye A mmuktaḥH hy uktāḥ A saṃhātās teH saṃghātās te A khalv akadaśaikeṣāṃH khalv aṣṭādaśaikeṣām A
trīṇi ṣaṣṭyā śatāny asthām iti vedavādino 'pabhāṣante | śalyatantreṣu trīṇy eva śatāni | teṣāṃ saviṃśaty asthiśataṃ śākhāsu | saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇīpārśvapṛṣṭhorassu grīvāyāṃ praty ūrddhvan triṣaṣṭhir |
[cf. 1938 ed. 3.5.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
trīṇiA triṇi H ṣaṣṭyāH saṣaṣ A śatānyH ṭāny A asthāmH asthi A itiH śatāni A 'pabhāṣantepabhāṣanteH bhāṣante A śalyatantreṣuH śalyatantreṣu tu A evaA ava H saviṃśaty asthiśataṃem. saviṃśam asthiśataṃ A saviṃśaty sthiśataṃ H śroṇīpārśvapṛṣṭhorassuśroṇīpārśvapṛṣṭhoras suH śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu A grīvāyāṃH grīvāṃ A ūrddhvanūrdhvaṃA ūrddvan H triṣaṣṭhirH triṣaṣṭiḥ, evam asthnāṃ trīṇi śatāni pūryante A
See Hoernle's edition and discussion of this passage (Hoernle 1907: 218--219).
ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trīṇi triṇi tāni pañcadaśa talakūrccagulphasaṃśritāni | daśa pārṣṇyām ekaṃ jaṅghāyāṃ dve jānuny ekam ekam ūrūbhyāṃ | triṃśad evam ekasmin sakthini bhavanti | etena itarasakthi vāhu vyākhyātau || śroṇyām pañca | teṣāṃ gudabhaganitamveṣu catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve ṣaṭtriṃśad ekasmin tāvantyeva dvitīye | pṛṣṭhe dvātriṃśad evāṣṭhāvurasi | dve akṣakasaṃjñe grīvāyāṃ nava kaṇṭanāḍyāṃ catvāti | dve hanusaṃjñe dantā triṃśan nāsāyān trīṇy ekatāluni gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaṃ ṣaṭ chirasīti |
[cf. 1938 ed. 3.5.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ekaikasyāṃH ekaikasyāṃ tu A triṇiH trīṇi A ūrūbhyāṃH ūrāv iti A triṃśad evamH triṃśadevam A sakthiniH sakthni A etenaH etene A itarasakthiitarasakthiH tarasakthi A vāhuH bāhū ca A tāvantyevaH om. A dvitīyeH dvitīye 'pyevaṃ A dvātriṃśad evāṣṭhāvurasidvā𑑎triṃśad evāṣṭhāvurasiH triṃśat, aṣṭāvurasi A akṣakasaṃjñeH aṃsaphalake A kaṇṭanāḍyāṃkaṇṭanāḍyāṃH kaṇṭhanāḍyāṃ A catvātiH catvāri A hanusaṃjñeH hanvoḥ A triṃśanH dvātriṃśat A ekatāluniH ekaṃ tāluni A chirasītichirasītiH śirasīti A
tān etān asthīni paṃcavidhāni bhavanti || tad yathā || kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāni bhavanti | teṣāṃ jānurpparanitamvāḥ sagaṇḍutālumadhyaśiraḥ su kapālāni | daśanās tu rucakāḥ | ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣu taruṇāni | pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu valayāni |
[cf. 1938 ed. 3.5.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tān etān asthīniH etāni A kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāniH kapālarucakataruṇavalayanalakasaṃjñāni A bhavantiH om. A jānurpparanitamvāḥjānurpparanitamvāḥH jānunitambāṃ A sagaṇḍutālumadhyaśiraḥ susagaṇḍutālumadhyaśijpegraḥ suH sagaṇḍatāluśaṅkhaśiraḥsu A rucakāḥH rucakāni A ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣuH ghrāṇakarṇagrīvākṣikoṣeṣu A pādahastagrīvāpṛṣṭheṣuH pārśvapṛṣṭhoraḥsu A valayāniem. valayāni , śeṣāṇi nalakasaṃjñāni A valayāni | bhavati cātra H
bhavati cātra ||
yathā hi sāro vṛkṣasya tiṣṭhaty abhyantarāśritaḥ |
evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriyate tu taiḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiem. bhavanti A om. H cātraA om. H yathā hiH om. A sāroH om. A vṛkṣasyavṛkṣa𑑎syaH om. A tiṣṭhatyH om. A abhyantarāśritaḥH
abhyantaragataiḥ sārair yathā tiṣṭhanti
A
evam
evam
H
bhū A
asthīniH ruhāḥ |
asthisā
A
jantūnāṃH rais tathā A śarīranH dehā A dhriyate tu taiḥdhriyate tu taiḥH dhriyante dehināṃ dhruvam A
tasmāc ciravinaṣṭe 'pi tvagmāṃse tu śarīriṇāṃ |
asthīni na viśyanti sāroṣa vidhīyate ||
[cf. 1938 ed. 3.5.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
'piem. ṣu A pi H tvagmāṃse tuH tvaṅmāṃseṣu A viśyantiH vinaśyanti A sāroṣasāroṣaH sārā A vidhīyatevidhīyate H ṇy etāni dehinām A
māṃsāny atra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā |
asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śīryantiH śīryante A
sandhayo dvividhāś ceṣṭāvantaḥ sthirāś ca |
[cf. 1938 ed. 3.5.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sandhayoH sandhayas tu A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantas tu sandhayaḥ |
śeṣās tu sandhayaḥ sarve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ
A
saṃkhyātās tu dve śate daśottare teṣāṃ śākhā aṣṭaṣaṣṭir ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvā yāṃty urddhan tryāśītiḥ | ekaikasyān tu pādāṅgulyāṃ trayas trayaḥ | dvāvaṅguṣṭhe te caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekaikaḥ saptadaśaikasmin sakthini bhavanti | etena itarasakthi vāhu ca vyākhyātau || trayaḥ kaṭīkapāleṣu caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvantya eva pārśvayoḥ | aṣṭāvūrasi | tāvantya eva grīvāyān tu yaḥ kaṇṭhanāṇḍyāṃ hṛdayaklomāsa nāḍīṣv aṣṭādaśatāsvevanibaddhā | dantaparimāṇā dantamūleṣv ekaikaḥ | kākalake nāsāyāñ caikkekaḥ | dvau dvauvartmmamaṇḍala yor nnetrāśritau | gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaḥ | dvau hanusaṃdhī dvāvupariṣṭād bhuvau śaṃkhayoś ca pañca śiraḥ kapāleṣv eko mūrddhri |
[cf. 1938 ed. 3.5.26]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
saṃkhyātās tuH saṅkhyātas tu A dveH om. A śateH om. A teṣāṃH dve śate | teṣāṃ A aṣṭaṣaṣṭirH svaṣṭaṣaṣṭiḥ A grīvāH grīvāṃ A yāṃtyyāṃ𑑎tyH pra A urddhanH tyūrdhvaṃ A tryāśītiḥH tryaśītiḥ A ekaikasyān tuH ekaikasyāṃ A caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekaikaḥcaturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekaikaḥH caturdaśa; jānugulphavaṅkṣaṇeṣv ekaikaḥ A saptadaśaikasminH evaṃ saptadaśaikasmin A sakthiniH sakthni A etenaH etene A itarasakthiH tarasakthi A vāhu cavāhu caH bāhū ca A tāvantyaH tāvanta A aṣṭāvūrasiH urasy aṣṭau A tāvantyaH tāvanta A grīvāyān tuH grīvāyāṃ, t A yaḥH rayaḥ A kaṇṭhanāṇḍyāṃH kaṇṭhe, nāḍīṣu A hṛdayaklomāsahṛdayaklomāsaH hṛdayaklomani A nāḍīṣvH baddhās A aṣṭādaśatāsvevanibaddhāaṣṭādaśatāsvevanivaddhāH vaṣṭādaśa A ekaikaḥH ekaḥ A caikkekaḥH ca A dvauH om. A dvauvartmmamaṇḍala yordvauva𑑎jpeg rtmmamaṇḍala yorH dvau vartmamaṇḍalayor A nnetrāśritauH netrāśrayau A dvāvupariṣṭādH dvāv upariṣṭād A bhuvauH bhruvoḥ A mūrddhriH mūrdhni A
ta ete saṃdhayoṣṭavidhā bhavanti | tad yathā | korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanī vāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṃkhāvartāḥ | teṣām aṅgulimaṇivandhagulphajānukūrppareṣu korāḥ saṃdhayaḥ | kakṣavaṃkṣaṇadaśaneṣū dūkhalasaṃjñā | aṃsam pīṭhagudabhaganitamveṣu sāmudrāḥ | grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣu pratarāḥ | śiraḥ kaṭīkapāleṣu tūna sīvanī saṃjñāḥ | hanvorūbhayatas tu vāyasa tuṇḍāḥ | kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ | srotaśṛṅgāṭakeṣu śaṃkhāvartāḥ || teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.27]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
saṃdhayoṣṭavidhāH sandhayo 'ṣṭavidhāḥ A bhavantiH om. A tadH om. A yathāH om. A korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanīH korolūkhalasāmudgaprataratunnasevanī A kakṣavaṃkṣaṇadaśaneṣūkakṣavaṃkṣaṇadaśaneṣūH kakṣāvaṅkṣaṇadaśaneṣū A dūkhalasaṃjñāH lūkhalāḥ A aṃsamH aṃsa A sāmudrāḥsā𑑎mudrāḥH sāmudgāḥ A grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣuH grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ A tūnaH tunna A sīvanīH sevan A saṃjñāḥH yaḥ A hanvorūbhayatasem. hanvor ubhayatas A hanvorūbhaya Hac hanvorūbhaya ta Hpc tuA stu H kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣuH kaṇṭhahṛdayanetraklomanāḍīṣu A maṇḍalasaṃjñāḥmaṇḍalasaṃjñāḥH maṇḍalāḥ A srotaśṛṅgāṭakeṣusrotaśṛṃgāṭakeṣuH śrotraśṛṅgāṭakeṣu A
bhavati cātra ||
asnthāṃ tu saṃdhayo hy ete kevalaṃ parikīrtitāḥ |
peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate ||
[cf. 1938 ed. 3.5.28]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH om. A cātraH om. A asnthāṃ tuH asthnāṃ tu A hy eteem. hyete A​H kevalaṃH kevalāḥ A sandhisaṃkhyān naH sandhisaṅkhyā na A
nava snāyu śatāni bhavanti | teṣāṃ śākhāsu ṣaṭ chatāni | dve śate triṃśac ca koṣṭhe grīvāyāṃ pratyurdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ ṣaṭnicitāni triṃśac ca | tāvatya eva talakūrccagulpheṣu tāvatya eva jaṅghāyāṃ | daśa jānuni | catvāriṃśadūrvvāḥ | daśavaṃkṣaṇe | pañcāśat chatam evam ekasmin sakchini bhavanti | etena itarasakthi vahū vyākhyātau || ṣaṣṭiḥ kaṭyāḥ pṛṣṭhetvaśītiḥ | pārśvayoḥ | ṣaṣṭiḥ | urasi triṃśat | ṣaṭtriṃśad grīvāyāṃ | mūrddhri catustriṃśat | eva navasnāyuśatāni vyākhyātāni bhavanti | mahāsnāyuṣu kaṇḍareti saṃjñā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.29]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavantiH om. A teṣāṃH tāsāṃ A chatāniH śatāni A grīvāyāṃH grīvāṃ A pratyurdhvaṃH pratyūrdhvaṃ A ekaikasyāṃH ekaikasyāṃ tu A ṣaṭnicitāniH ṣaṇ nicitās tās A triṃśac caH triṃśat A catvāriṃśadūrvvāḥH catvāriṃśadūrau A pañcāśatH śatam adh A chatamH yardham A sakchiniH sakthni A etenaH etene A itarasakthiitarasakthiH tarasakthi A vahūH bahū ca A kaṭyāḥH kaṭyāṃ A pṛṣṭhetvaśītiḥH pṛṣṭhe 'śītiḥ A mūrddhriH mūrdhni A catustriṃśat | evaH catustriṃśat; evaṃ A mahāsnāyuṣuH om. A kaṇḍaretiH om. A saṃjñāH om. A
bhavanti cātra ślokāḥ || caturvvidhāni snāyūni nāsateṣān nibodha me |
pratānavanti vṛtāni susirāṇi pṛthūni ca ||
[cf. 1938 ed. 3.5.30]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ślokāḥH
snāyūś
A
caturvvidhāniH caturvidhā vi A snāyūniH dyāt tās A nāsateṣānH tu sarvā A pratānavanti
pratānavanti
H

pratānavatyo
A
vṛtānivṛtāni𑑎H vṛttāś A susirāṇiH om. A pṛthūni caH ca pṛthvyaś ca śuṣirās tathā A
pratānavanti śākhāsu sarvvasaṃdhiṣu cāpy atha |
vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha ||
[cf. 1938 ed. 3.5.31]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pratānavantiH pratānavatyaḥ A sarvvasaṃdhiṣusarvasandhiṣusarvvasaṃ𑑎dhi ṣuA​Hpc sarvvasaṃ𑑎dhi Hac vṛtāni
vṛtāni
H

vṛttās tu
A
vijñeyāH vijñeyāḥ A kuśalairH kuśalai A ihaH riha A
āmapakvāsayānteṣu susirāṇi pṛthūni ca |
pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiraś ca ||
[cf. 1938 ed. 3.5.32]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
āmapakvāsayānteṣuH āmapakvāśayānteṣu A susirāṇisusirāṇiH bastau ca śuṣirāḥ A pṛthūni caH khalu A pṛthūlāniH pṛthulāś ca A śiraś caśiras caH śirasyatha A
naur yathā phalakās tīrṇṇā vandhanair vahubhir yutāḥ |
bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.33]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
phalakāsH phalakā A tīrṇṇāH stīrṇā A vandhanairH bandhanai A vahubhirH rbahubhir A bhaved
bhaved
H

bhārakṣamā bhaved a
A
bhārasahāH psu nṛyuktā susamā A dṛḍhasandhisamāśritāḥ dṛḍhasandhisamāśritāḥH hitā A
eva, eva śarīresmin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.34]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
evaH evam A śarīresminH śarīre 'smin A vvaddāstenaH baddhāstena A bhārasahāḥH bhārasahā narāḥ A smṛtāH om. A
na hy asthīni na peśyo vā na sirā na ca sandhayaḥ |
vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.35]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
asthīni naH asthīni na vā A peśyo vā naH peśyo na A hanyurH hanyu A yathāH ryathā A snāyūniH snāyuḥ śa A dehināṃH rīriṇam A
yaḥ snāyūni vijānāni sa vāhyāsyantarāṇi ca |
sa guḍhāṃ śalyamudvarntun dehāc chakroti mānavaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.36]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yaḥ snāyūniH yaḥ snāyūḥ pra A vijānāni saH vijānāti A vāhyāsyantarāṇi ca | savāhyāsyantarāṇi ca |
sa
H
bāhyāś cābhyantarās tathā |
sa
A
guḍhāṃH gūḍhaṃ A śalyamudvarntunśalyamudvarntunH śalyamāhartuṃ A chakrotiH aknoti A mānavaḥH dehinām A
pañca peśīśatāni tāsāñ ca catvāt iṃ śaktāni śākhāsu | koṣṭhe ṣaṣṭhiḥ | grīvāyāṃ pratyurddhañ catvāriṃśat || ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa | pañcadaśaprapede pādopari | kurccasanniviṣṭās tāvantya eva | daśagulphatalayoḥ | gulphajānvontare viṃśatiḥ | pañca jānini | ūrvoddaśa | vaṃkṣaṇe daśa | śatam ekasmin sakthini bhavantye na itara sakthi vāhū ca vyākhyātau || ekā meḍhra sevanyāṃ | apare dve vṛṣaśayoḥ | gude tisraḥ | sphicoś ca pañca pañca | dve basti śirasi | saptodare nābhyām ekā | pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ | pārśvayor daśa | dve vakṣasi | akṣakāṃ saṃpratisamaṃtāt sapta | dve hṛdyāmāsaye | ekābhyantarataḥ koṣṭhe | grīvāyāñ ca tasra | ekaikā galakālayoḥ | dve tāluni | jihvāyāṃ ṣaṭ | dve joṣṭhayoḥ | nāsāyāṃ dve | gaṇḍayoś catasraś catasraḥ | netrayor ddha | karṇṇayor dve | catasro lalāṭe | ṣaṭ chirasīti | tāny etāni pañca peśīśatāni puṃsām bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.5.37]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tāsāñ catāsāñ caH bhavanti | tāsāṃ A catvāt iṃH catvāri A śaktāniH śatāni A ṣaṣṭhiḥH ṣaṭṣaṣṭiḥ A grīvāyāṃH grīvāṃ A pratyurddhañH praty ūrdhvaṃ A catvāriṃśat || ekaikasyāṃH catustriṃśat | ekaikasyāṃ tu A tisrastisrastāḥH tisras tisras tāḥ A pañcadaśaprapedepañcadaśaprapedeH daśa prapade A kurccasanniviṣṭāsH kūrcasanniviṣṭā A tāvantyaH stāvatya A gulphajānvontareH gulphajānvantare A jāniniH jānuni A ūrvoddaśaH viṃśatir ūrau , daśa A daśaH śatam A śatamH evam A sakthiniH sakthni A bhavantye naH bhavati; ete A itaraH netara A ekāH tisraḥ pāyau, ekā A meḍhraH meḍhre A apareH cāparā A vṛṣaśayoḥvṛṣaśayoḥH vṛṣaṇayoḥ A gudeH om. A tisraḥH om. A sphicoś caH sphicoḥ A saptodareH pañcodare A pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥH pṛṣṭhordhvasanniviṣṭāḥ A pārśvayorH ṣaṭ pārśvayoḥ A dveH om. A saṃpratisamaṃtātH sau prati samantāt A hṛdyāmāsayeH hṛdayāmāśaya A ekābhyantarataḥH yoḥ, ṣaṭ ya A koṣṭheH kṛtplīhoṇḍu(ndu)keṣu A tasraH tasraḥ A ekaikāH aṣṭau hanvoḥ , ekaikā kā A galakālayoḥH kalakagalayoḥ A jihvāyāṃH ekā jihvāyāṃ A ṣaṭH om. A joṣṭhayoḥH oṣṭhayoḥ A nāsāyāṃH dve nāsāyāṃ A gaṇḍayośH netrayoḥ, gaṇḍayoś A catasraśH om. A netrayor ddhaH om. A ṣaṭH ekā A chirasītiH śirasīti A tānyH evam A puṃsāmH om. A bhavantiH om. A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. bhavati cātra --
sirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaś ca śarīriṇām |
peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ
A
strīṇāñ caturddaśāsyadhikā | daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin pañca pañca | yauvane tāsāṃ parivṛddhir bhavati | apatyapathe catasras tāsāṃ dve prasṛte 'bhyantarataḥ | dve mukhāsrite ca | vṛtte dve garbham āśritāḥ | tisraḥ śukrār bhavaḥ praveśinyaḥ | tisra eva garbhaśayyāyāṃ yatra garbhas tiṣṭhati |
[cf. 1938 ed. 3.5.39]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
caturddaśāsyadhikācaturddaśāsyadhikāH tu viṃśatir adhikā A pañcaH pañceti A bhavatiH om. A dveH om. A 'bhyantarataḥabhyantaratoA bhyantarataḥ H mukhāsritemukhāsri𑑎teH mukhāśrite A caH bāhye ca A garbham āśritāḥgarbbham āśritāḥH garbhacchidrasaṃśritā A tisraḥH stisraḥ A śukrārH śukrā A bhavaḥH rtava A garbhaśayyāyāṃgarbbhaśayyāyāṃH pittapakvāśayayor madhye garbhaśayyā A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tāsāṃ bahalapelavasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśabhāvāḥ sandhyasthisirāsnāyupracchādakā yathāpradeśaṃ svabhāvata eva bhavanti A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. bhavati cātra --
puṃsāṃ peśyaḥ purastād yāḥ proktā lakṣaṇamuṣkajāḥ |
strīṇām āvṛtya tiṣṭhanti phalam antargataṃ hi tāḥ
A
marmmasirādhamanīsrotasām anyatra vibhāgaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.5.42]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
marmmasirādhamanīsrotasāmH marmasirādhamanīsrotasā A anyatraanyatra𑑎H manyatra pra A
bhavati cātra ||
śaṃkhanābhyo kṛtir yonis trir āvartā prakīrtitā |
tasyās tṛtīye tv āvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.43]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH om. A cātraH om. A śaṃkhanābhyoH śaṅkhanābhyā A kṛtirH kṛti A yonisH ryoni A trirtrirH str A āvartāH yāvartā sā A tasyās
tasyās
H

tasyā
A
tṛtīyeH stṛtīye A
yathā rohitamatsyasya mukham bhavati rūpataḥ |
tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbhaśayyām vidur budhā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.44]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sthānañ caH saṃsthānāṃ A yathārūpaṃH tathārūpāṃ A vidur budhāem. vidurbudhāḥ A vidurvvudhā H
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbbho garbbhāśaye striyāḥ |
sa yoniṃ yāti śirasā svabhāvāt prasavam prati ||
[cf. 1938 ed. 3.5.45]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yātiH om. A svabhāvātH yāti svabhāvāt A
tvakparyantasya dehasya yo 'yam aṅgaviniścayaḥ |
śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate 'ṅgeṣu keṣucit ||
[cf. 1938 ed. 3.5.46]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
'yamA yam H nāyaṃH naiṣa A varṇyateA varṇyate ṅ H 'ṅgeṣuA geṣu H
tasmān niḥsaṃśayaṃ jñānaṃ śalya harttābhivāñcchatā |
dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo 'ṅgaviniścayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.5.47]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
niḥsaṃśayaṃA nisaṃśayaṃ H śalyaH hartrā śalya A harttābhivāñcchatāH sya vāñchatā A dhāvayitvā
dhāvayitvā
H

śodhayitvā
A
pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañ ca yad bhavet |
samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet ||
[cf. 1938 ed. 3.5.48]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
samāgatan
samāgatan
H

samāsatas
A
jñānamH jñāna A vivarddhayetH vivardhanam A
tasmāt samastagātram avihatam adīrghavyādhipīḍitaṃ puruṣam apahṛtyāpagāyāṃ | vibaddhaṃ muñjabalvajaiḥ pañjarastham aprakāśe deśe kothayet | samyak prakuthitañ coddhṛtyāyatadehaṃ kṛtvośīratṛṇaveṇukurccādīnām anyatamena śanaiḥ śanair eva ghṛṣya tvagādīn sarvvān eva bāhyābhyantarān aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān upalakṣayec cakṣuṣā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.49]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
avihatamH aviṣopahatam A puruṣamH avarṣaśatikaṃ niḥsṛṣṭāntrapurīṣaṃ puruṣam A apahṛtyāpagāyāṃH āvahanty āmāpagāyāṃ A vibaddhaṃvivaddhaṃH nibaddhaṃ A muñjabalvajaiḥmuñjavalvajaiḥH om. A aprakāśeaprakāśeH muñjavalkalakuśaśaṇādīnām anyatamenāveṣṭitāṅgam aprakāśe A coddhṛtyāyatadehaṃcoddhṛtyāyatadehaṃ𑑎H coddhṛtya, tato dehaṃ A kṛtvośīratṛṇaveṇukurccādīnāmkṛtvośīratṛṇaveṇukurccādīnāmH saptarātrād uśīrabālaveṇubalvajakūrcānām A evaH ava A ghṛṣyaH gharṣayaṃs A yathoktān upalakṣayecH yathoktān lakṣayec A
On ghṛṣya for ghṛṣṭvā, see Oberlies (2003): 9.7.2 (p. 283).
ślokau ||
na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaś cakṣurbhir eva vā ||
[cf. 1938 ed. 3.5.50]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ślokau || naślokau ||
na
H
na A
śakyañH śakyaś A saukṣmyāsaukṣmyataraṃH dehe sūkṣmatamo A viduḥH vibhuḥ A tapaś cakṣurbhirem. tapaścakṣurbhir A tapaścakṣurbbhir H evaeva3A​Hpc e vā Hac vāHpc ca A om. Hac
śarīre cāpi śāstre ca dṛṣṭārthas tu viśāradaḥ |
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ vyapohyārabhate kriyām iti || ||
[cf. 1938 ed. 3.5.51]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
cāpiH caiva A tuH syād A vyapohyārabhateH avāpohyācaret A kriyāmH kriyāḥ A itiH om. A
iti śārīre pañcamo dhyāyaḥ || ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
iti śārīreH iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaśārīraṃ A pañcamoH nāma pañcamo A dhyāyaḥH 'dhyāyaḥ A

[Adhyāya 6]

The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of NAK 5-333, waiting for full critical attention.
athātaḥ pratyekamarmmanirddeśaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pratyekamarmmanirddeśaṃpra𑑎tyekamarmmanirddeśaṃH pratyekam armanirdeśaṃ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
saptottaram marmmaśataṃ | tāni pañcavidhāni marmmāṇi bhavanti | tad yathā | māṃsamarmmāṇi | śirāmarmmāṇi | snāyumarmmāṇi, asthimarmmāṇi | sandhimarmmāṇi | na khalu māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmmāṇi bhavanti || yasmān nopalabhyante ||
[cf. 1938 ed. 3.6.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tāniH tā A pañcavidhāniH ni A bhavantiH pañcātmakāni bhavanti A śirāmarmmāṇiH sirāmarmāṇi A naH ceti | na A māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāniH māṃsasirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni A
tatraikādaśa māṃsamarmmāṇi, ekacatvāriṃśac chirāmarmmāṇi | saptāviṃśatiḥ snāyumarmmāṇi | aṣṭāv asthimarmmāṇi | viṃśatiḥ sandhimarmmāṇīti | tad etat saptottaram marmmaśataṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ekacatvāriṃśacH ekacatvāriṃśat A chirāmarmmāṇichirāmarmmāṇiH sirāmarmāṇi A saptāviṃśatiḥH saptaviṃśatiḥ A sandhimarmmāṇītiH sandhimarmāṇi ceti A
eṣām ekādaśaikasmin sakthini bhavanti | etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau ca bhavataḥ | udarorasor ddvādaśa | caturddaśa pṛṣṭhe | grīvāyām pratyūrddhvaṃ saptatriṃśat |
[cf. 1938 ed. 3.6.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
eṣāmH teṣām A sakthiniH sakthni A vyākhyātau caHac vyākhyātau A​Hpc bhavataḥH om. A grīvāyāmH grīvāṃ A
tatra sakthimarmmāṇi | kṣipratalahṛdayakurccakūrccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇi ciṭipañ ceti | etenetaratsakthibāhū vyākhyātau || udarorasos tu marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || gudo bastir nnābhir hṛdayaṃ stanamūle stanalohite apālāye apastambhe ceti || pṛṣṭhamarmmāṇi tu | kaṭīkataruṇa | kukundaranitambe pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsau ceti || jatruṇa ūrdhvaṃ catasro dhamanyo ṣṭau mātṛkāḥ | dve kṛkāṭike | dve vidhure | dve phaṇe | dvāv apāṅgau | dvau śaṃkhau | dvāv āvartau | dvāv utkṣepau | ekā sthapaṇī | pañca sīmantāḥ | catvāri śṛṅgāṭakānyeko 'dhipatir iti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṣipratalahṛdayakurccakūrccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇikṣipratalahṛdayakurccakū𑑎rccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇiH kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendrabastijānvāṇyurvilohitākṣāṇi A ciṭipañciṭipañH viṭapaṃ A etenetaratsakthibāhūH etenetaratsakthi A vyākhyātauH vyākhyātam A marmmāṇyH om. A anuvyākhyāsyāmaḥH om. A gudoH guda A bastirH basti A nnābhirnnābhirH nābhi A hṛdayaṃH hṛdaya A stanamūleH stanamūla A stanalohiteH stanarohitā A apālāyeH palāpān A apastambheH yapastambhau A kukundaranitambeH kukundaranitamba A pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsauH pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakānyaṃsau A cetice𑑎tiH ceti | bāhumarmāṇi tu śipratalahṛdayakūrcakūrcaśiromaṇibandhendrabastikūrparāṇyurvīlohitākṣāṇi kakṣadharaṃ ceti A jatruṇaH etenetaro bāhurvyākhyātaḥ | jatruṇa A dvauH om. A śaṃkhauH om. A ekāH dvau śaṅkhāv ekā A sthapaṇīH sthapanī A śṛṅgāṭakānyekośṛṃgāṭakānyekoH śṛṅgāṭakāny eko A
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni | māṃsamarmmāṇi | nīladhamanī | mātṛkā sirāḥ śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣāṇy ūrvvyās sirāmarmmāṇi | ciṭipakakṣadharakurccaḥ | kūrccaśirobastikukṣāṇy ansavidhurotkṣepāḥ snāyumarmmāṇi | kaṭīkataruṇanitambānsaphalakaśaṃkhāny asthimarmmāṇi | jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvarttakṛkāṭikāś ceti | sandhimarmmāṇi ||
[cf. 1938 ed. 3.6.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sirāḥH om. A śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣāṇyśṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣāṇyH śṛṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣo A ūrvvyāsH rvyaḥ A sirāmarmmāṇiH sirāmarmāṇi, āṇī(ṇi) A ciṭipakakṣadharakurccaḥH viṭapakakṣadharakūrca A kūrccaśirobastikukṣāṇyH kūrcaśirobastikṣip A ansavidhurotkṣepāḥansavidhuro𑑎tkṣepāḥH rāṃsavidhurotkṣepāḥ A kaṭīkataruṇanitambānsaphalakaśaṃkhānykaṭīkataruṇanitambānsaphala𑑎kaśaṃkhānyH kaṭīkataruṇanitambāṃsaphalakaśaṅkhāst A asthimarmmāṇiH vasthimarmāṇi A jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvarttakṛkāṭikāśjānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvarttakṛkāṭikāśH jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartakṛkāṭikāś A
tāny etāni marmmāṇi pañcavidhāni bhavanti || tad yathā | sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntaraprāṇaharāṇi | viśalyaghnāni | vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi ceti || tatra sadyaḥprāṇaharāṇy ekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat | viśalyaghnāni trīṇi | catuścatvāriṃśad vaikalyakarāṇi | aṣṭau rujākarāṇīti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
marmmāṇiH om. A pañcavidhāniH pañcavikalpāni A trayastriṃśatH trayastriṃśat, t A viśalyaghnāniH rīṇi viśalyaghnāni A trīṇiH om. A
bhavanti cātra ||
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu ||
[cf. 1938 ed. 3.6.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
gudaḥH gudam A hṛdbasti
hṛdbasti
H

hṛdayaṃ basti
A
saha vaiH om. A nābhyāṃH nābhyau(bhī) ca A
vakṣomarmmāṇi sīmantās talaḥ kṣiprendrabastayaḥ |
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye ||
[cf. 1938 ed. 3.6.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sīmantāsH sīmanta A talaḥH tala A pārśvajoH pārśvajau A yeH yā A
nitambāv iti caitāni kālāntaraharāṇi tu |
utkṣepau sthapaṇī caiva, viśalyaghnāni nirddiśet ||
[cf. 1938 ed. 3.6.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sthapaṇīH sthapanī A
lohitākṣaś ca jānūrvvīkurccāciṭipakurpparā |
kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||
[cf. 1938 ed. 3.6.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
lohitākṣaś caH lohitākṣāṇi A jānūrvvīkurccāciṭipakurpparāH jānūrvīkūrcaviṭapakūrparāḥ A
ansānsaphalakāpāṅge, nīle manye phaṇe tathā |
vaikalyakaraṇāny āhu,r āvarttau dvau tathaiva ca ||
[cf. 1938 ed. 3.6.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ansānsaphalakāpāṅgeansānsaphalakāpāṅge,H aṃsāṃsaphalakāpāṅgā A phaṇephaṇeH phaṇau A
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kurccaśirāṃsi ca |
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
pañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak ||
[cf. 1938 ed. 3.6.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kurccaśirāṃsi cakurccaśirāṃsi caH kūrcaśirāṃsi ca A pañcoktāni
pañcoktāni
H
om. A
vikalpāniH om. A marmmaṇāṃH om. A karmmaṇāmH om. A pṛthakH
kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca
A
marmmāṇi nāma māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ | teṣu svabhāvata eva prāṇās tiṣṭhanti | marmmasv abhihatās tāṃs tān bhāvān āpadyante ||
[cf. 1938 ed. 3.6.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nāmaH om. A prāṇāsH viśeṣeṇa prāṇās A marmmasvH tasmān marmasv A
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi | āgneyāni | agniguṇeṣu kṣīṇeṣv āyuḥ kṣapayanti | viśalyaghnāni vāyavīyāni śastramukhāvaruddho yāvad atra vāyus tiṣṭhati tāvaj jīvaty uddhṛtamātre tu śalye | marmmasthānāśrayo vāyur nniṣkrāmati | tasmāt saśalyo jīvaty uddhṛtaśalyo mriyate | vaikalyakarāṇi | saumyāni | somo hi śaityāt sthiratvāc ca prāṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇi | agnimārutabhūyiṣṭhāni viśeṣeṇa tau rujākarau pāñcabhautikīñ ca rujām apare tv āhuḥ |
[cf. 1938 ed. 3.6.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sadyaḥprāṇaharāṇiH sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu kṣapayanti; kālāntaraprāṇaharāṇi A āgneyāniH saumyāgneyāni A agniguṇeṣuagniguṇeṣuH agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu A kṣīṇeṣvH krameṇa ca somaguṇeṣu A āyuḥH kālān A kṣapayantiH tareṇa kṣapayanti A viśalyaghnāniH viśalyaprāṇaharāṇi A vāyavīyāniH vāyavyāni A śastramukhāvaruddhośastramukhāvaruddhoH śalyamukhāvaruddho A yāvad atraH yāvad antar A tāvajH tāva A marmmasthānāśrayoH marmasthānāśrito A vāyurH vāyu A nniṣkrāmatiH rniṣkrāmati A jīvatyH jīvat A uddhṛtaśalyoH yuddhṛtaśalyo A vaikalyakarāṇivaika𑑎lyakarāṇiH (pākātpatitaśalyo vā jīvati); vaikalyakarāṇi A śaityātH om. A sthiratvāc caH sthiratvāc chaityāc ca A rujākarāṇiH rujākarāṇ A agnimārutabhūyiṣṭhāniH yagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni A viśeṣeṇa tauH viśeṣataś ca tau A apareH om. A tv āhuḥH āhur eke A
kecid āhur mmāṃsādīnāṃ samastānāṃ samṛddhānāñ ca samavāyāt | sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahīnānām alpānāñ ca samavāyakālāntaraprāṇaharāṇi | dvihīnānāṃ tu viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnānān tu vaiguṇyakarāṇi | ekasminn eva rujākarāṇīti || yataś caivamato sthimarmmasv api kṣateṣu śoṇitāgamanam bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.6.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
mmāṃsādīnāṃmmānsādīnāṃH māṃsādīnāṃ pañcānām A samastānāṃH api samastānāṃ A samṛddhānāñ caH vivṛddhānāṃ A alpānāñ caH alpānāṃ A samavāyakālāntaraprāṇaharāṇisamavāyakālāntaraprāṇaharāṇiH vā kālāntaraprāṇaharāṇi A dvihīnānāṃ tuH dvihīnānāṃ A trihīnānān tuH trihīnānāṃ A vaiguṇyakarāṇiH vaikalyakarāṇi A yataśH om. A caivamatoH naivaṃ, yato A sthimarmmasvH 'sthimarmas A apiH vap A kṣateṣuH yabhihateṣu A
bhavanti cātra ||
caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre, prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhī, santarppayantyopacayanti dehaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavantiH om. A cātraH om. A sandhīsandhī,H sandhīn A santarppayantyopacayantiH santarpya A dehaṃH dehaṃ prati yāpayanti A
tataḥ kṣate marmmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti | vivarddhamānas tu sa mātariśvā rujāḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye ||
[cf. 1938 ed. 3.6.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
rujāḥH rujaḥ A
rujābhibhūtas tu tataḥ śarīraṃ, pralīyate naśyati cāsya saṃjñā ||
[cf. 1938 ed. 3.6.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
rujābhibhūtas turujābhibhūtas tuH rujābhibhūtaṃ tu A saṃjñāH saṃjñā |
ato hi śalyaṃ vinihartumicchanmarmāṇi yatnena parīkṣya karṣet
A
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati | kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyakaram bhavati | viśalyaghnañ ca vaikalyakaram bhavati | nānātīvrāṃ vedanāñ janayaṃti | vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati | rujām vā karoti rujākaraṃ cālpavedanāṃ karoti |
[cf. 1938 ed. 3.6.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vaikalyakaramH vaikalyam āpā A bhavatiH dayati A viśalyaghnañ caH viśalyaghnaṃ A bhavatiH om. A nānātīvrāṃnānātīvrāṃ𑑎H om. A vedanāñH ca A janayaṃtijanayaṃtiH bhavati A rujām vāH rujāṃ ca A cālpavedanāṃH atīvravedanaṃ A karotiH bhavati A
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarāt mārayanti | kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣāt māsād vā | teṣv api tu kṣiprāṇi kadācid āśu mārayanti | viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācid atyabhihatāni mārayanti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
saptarātrābhyantarātH saptarātrābhyantarān A pakṣātH pakṣān A
uta ūrdhvaṃ sakthimarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor mmadhye kṣipraṃ nāma marma … madhyamāṅgulim anupūrvveṇa madhye pādatalasya talahṛdayan nāma marmma tatra rujāyām maraṇaṃ | kṣipratyopariṣṭād aṅgulam ubhayataḥ kūrcco nāma | …ṇavepane bhavataḥ | gulphasandher adhaḥ kūrccaśiro nāma tatra rujāśophau bhavataḥ || pādajaṅghayos tu sandhāne gulpho nāma tatra rukastabdhasakthitā ca kuṇatā vā… pārṣṇim prati jaṅghāmadhyendrabastir nnāma marmma tatra śoṇitakṣaye maraṇaṃ | jaṅghorvvoḥ sandhāne jānur nnāma tatra khañjatā bhavati | jānos tryaṅgulād ūrddhva…ṇir nnāma marmma tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca | ūrūmadhye ūrvvī nāma marmma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ | ūrvvyās tūrdhvam adho vaṃkṣaṇasa…le lohitākṣan nāma marmma tatra śoṇitakṣaye maraṇam pakṣāghāto vā || vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor antare ciṭipan nāma marmma tatra sāṃḍhyam alpaśukratā ca bhavati | evam etāny ekādaśa sakthimarmmāṇi vyākhyātāni | etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātāḥ || viśeṣatas tu yāni sakthini gulphajānuvaṃkṣaṇaciṭipāni tāni bāhau maṇibandhakurpparakakṣadharāṇi bhavanti | yathā ca pādajaṅghayos tu sandhau gulphau nāma marmma | evaṃ hastatalaprakoṣṭhayoḥ sandhau maṇibandho nāma marmma | yathā ca jaṅghorvvoḥ sandhāne jānu nāma marmma | evaṃ prahastabāhvoḥ sandhāne kurpparo nāma marmma | yathā ca vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor mmadhye ciṭipan nāma marmma | evam akṣakakṣayor mmadhye kakṣadharo nāma marmma | tatra viddheṣu ta evopadravā bhavanti | viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā | kurppare pakṣāghātaḥ | kuṇitvaṃ kakṣadhare ceti | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāmarmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
utaH ata A anuvyākhyāsyāmaḥH vyākhyāsyāmaḥ A marmaH marma, tatra viddhasyākṣepakeṇa ma A ‡ ? H raṇaṃ A madhyamāṅgulimH madhyamāṅgulīm A nāmaH nā A marmmaH ma A rujāyāmH rujābhir A kṣipratyopariṣṭād aṅgulamkṣipratyopariṣṭād aṅgulam H kṣiprasyopariṣṭā A ubhayataḥH d ubhayataḥ A ‡ṇavepane?ṇavepaneH tatra pādasya bhramaṇavepane A adhaḥH adha ubhayataḥ A nāmaH om. A bhavataḥH om. A pādajaṅghayos tupādajaṃghayos tuH pādajaṅghayoḥ A nāmaH om. A rukastabdhasakthitā ca rukastabdhasakthitā ca H rujaḥ stabdhapāda A kuṇatāH tā khañjatā A v⇠vā? H vā A jaṅghāmadhyendrabastirjaṃghāmadhye ndrabastirH jaṅghāmadhye indrabastiḥ A nnāmaH om. A marmmaH om. A śoṇitakṣayeśoṇitakṣa𑑎yeH śoṇitakṣayeṇa A jānurH jā A nnāmaH nu A bhavatiH jānuna ūrdhvam ubhaya A jānos jānos H tas A tryaṅgulād ūrddhva‡ṇirtryaṅgulād ūrddhva?ṇirH tryaṅgu A nnāmaH la A marmmaH māṇī A ūrūmadhyeūrūma𑑎dhyeH ūrumadhye A ūrvvīH urvī A nāmaH om. A marmmaH om. A ūrvvyāsH urvyā A tūrdhvam tūrdhvam H ūrdhvam A vaṃkṣaṇasa‡levaṃkṣaṇasa?leH vaṅkṣaṇasandher ūrumūle A nāmaH om. A marmmaH om. A śoṇitakṣayeH lohitakṣayeṇa A ciṭipanH viṭapaṃ A nāmaH om. A marmmamarmmaH om. A sāṃḍhyamH ṣāṇḍhyam A alpaśukratā caH alpaśukratā vā A vyākhyātāḥH vyākhyātau A sakthiniH sakthni A gulphajānuvaṃkṣaṇaciṭipānigulphajānuvaṃkṣaṇaciṭipāniH gulphajānuviṭapāni A maṇibandhakurpparakakṣadharāṇiH maṇibandhakūrparakakṣadharā A bhavantiH om. A yathā caH om. A pādajaṅghayos tupādajaṃghayos tuH om. A sandhauH om. A gulphauH om. A nāmaH om. A marmmaH om. A evaṃH om. A hastatalaprakoṣṭhayoḥH om. A sandhauH om. A maṇibandhomaṇibandho𑑎H ṇi A nāmaH om. A marmmaH om. A yathā caH om. A jaṅghorvvoḥjaṃghorvvoḥH om. A sandhāneH om. A jānuH om. A nāmaH om. A marmmaH om. A evaṃevaṃH om. A prahastabāhvoḥH om. A sandhāneH om. A kurpparoH om. A nāmaH om. A marmmaH om. A yathā caH yathā A mmadhyeH antare A ciṭipanH viṭapam A nāmaH om. A marmmamarmma H om. A akṣakakṣayorH vakṣaḥkakṣayor A kakṣadharoH kakṣadharaṃ A nāmaH om. A marmmaH om. A tatraH tasmin A viddheṣu taH viddhe ta A bhavantiH om. A kurppareH kūrparākhye kuṇiḥ, kakṣadhare A pakṣāghātaḥH pakṣāghā A kuṇitvaṃH om. A kakṣadharekakṣadhare𑑎H om. A cetiH taḥ A chākhāmarmmāṇiH chākhāsu marmāṇi A bhavantiH om. A
ata ūrdhvam udarorasor dvādaśa marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra vātavarcconiḥsaraṇī sthūlāntrapratibaddham mahāgudo nāma | tatra sadyo maraṇaṃ | alpamāṃsaśoṇitam abhyantarataḥ | kaṭyāmutrāsayayor bastir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | aśmarīvraṇād ṛte tatrāpy ubhayato viddhe maraṇam ekato bhinne mūtrāsrāvī vraṇo bhavati | sa tu yatnenopakrānto rohati || pakvāmāśayayor mmadhye śirāprabhāvo nābhir nnāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor mmadhyam adhiṣṭhāyorasi āmāśayadvāraṃ sattvarajastamasām adhiṣṭhānaṃ hṛdayan nāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle nāma marmaṇī | tatra kaphapūrṇṇakoṣṭhatayā maraṇaṃ | stanacūcukayor ūrddhve stanarohite nāma marmmaṇī | tatra raktapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | aṃsakūṭayor adhastāt pārśvayor uparibhāgayor apālāpau nāma marmmaṇī | tatra pūyabhāvam āpanne śoṇite maraṇaṃ | ubhayatroraso nāḍyo vātavahe | apastambhau nāma marmmaṇī | tatra vātapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | evam etāny udarorasor dvādaśa marmmāṇi vyākhyātāni ||
[cf. 1938 ed. 3.6.25]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dvādaśaH om. A vātavarcconiḥsaraṇīH vātavarconirasanaṃ A mahāgudoH gudaṃ A nāmaH nāma marma A alpamāṃsaśoṇitamH alpamāṃsaśoṇito A kaṭyāmutrāsayayorH kaṭyāṃ mūtrāśayo A nnāmaH om. A marmmaH om. A viddheH bhinne A maraṇamH na jīvati A mūtrāsrāvīH mūtrasrāvī A śirāprabhāvoH sirāprabhavā A nnāmaH om. A marmmaH om. A mmadhyamH madhya A adhiṣṭhāyorasiH madhiṣṭhāyor as A āmāśayadvāraṃH yāmāśayadvāraṃ A nāmaH om. A marmmaH om. A sadyoH sadya A maraṇaṃH eva maraṇaṃ A nāmaH om. A marmaṇīH om. A maraṇaṃH (kāsaśvāsābhyāṃ ) mriyate A ūrddhveH ūrdhvaṃ dv A stanarohiteH yaṅgulam ubhayataḥ stanarohitau A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A raktapūrṇṇakoṣṭhatayāH lohitapūrṇakoṣṭhatayā A maraṇaṃH ca mriyate A pārśvayorH pārśvo A uparibhāgayorH paribhāgayor A apālāpauH apalāpau A nāmaH nā A marmmaṇīH ma A tatraH tatra ra A pūyabhāvampūyabhāvamH ktena pūyabhāvaṃ A āpanneH om. A śoṇiteH gatena A nāḍyoH nāḍyau A nāmaH nā A marmmaṇīH ma A kāsaśvāsābhyāmH kāsaśvāsābhyāṃ ca A vyākhyātānivyākhyātā2niA​Hpc vyākhyāni Hac
ata ūrdhvam pṛṣṭhamarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ pratiśroṇīkarṇṇāvasthinī kaṭīkataruṇe nāma marmmaṇī | tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇṇo hīnarūpo vā maraṇaṃ | pārśvayor jjaghanabahirbbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayato kukundare nāma marmmaṇī | tatra sparśājñānam adhaḥkāye daurbbalyaṃ ceṣṭānāśaś ca bhavati | śroṇīkarṇṇayor upary āmāśayāc chādane pārśvāntaraprativahe nitambe nāma marmmaṇī | tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbbalyam maraṇañ ca | adhaḥpārśvāntarapratibaddhe jaghanapārśvamadhye tiryag ūrddhvajaghanāt pārśvasandhī nāma marmmaṇī | tatra śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayā mriyate | stanamūlādṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma marmmaṇī | tatra śoṇitātipravṛttinimittair upadravair mmriyate | pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | trikasaṃbandhe 'nsaphale nāma marmmaṇī | tatra bāhuś cāpaśoṣaḥ | bāhuśīrṣagrīvāmadhye 'ṃśapīṭhaskandhasaṃdhāne krakanyāse nāma marmmaṇī | tatra tabdhabāhur bbhagnapṛṣṭhatā vā bhavati | evam etāni caturddaśa pṛṣṭhamarmmāṇi vyākhyātāni ||
[cf. 1938 ed. 3.6.26]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
anuvyākhyāsyāmaḥH vyākhyāsyāmaḥ A pratiśroṇīkarṇṇāvasthinīH pratiśroṇikāṇḍamasthinī A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A pāṇḍuvivarṇṇoH pāṇḍurvivarṇo A hīnarūpo vāH hīnarūpaś ca A maraṇaṃH mriyate A jjaghanabahirbbhāgeH jaghanabahirbhāge A pṛṣṭhavaṃśamH pṛṣṭhavaṃśa A ubhayatoH mubhayato A nāmanāmaH om. A marmmaṇīH om. A sparśājñānamH sparśājñāna A adhaḥkāyeH madhaḥkāye A daurbbalyaṃH om. A ceṣṭānāśaś caH ceṣṭopaghātaś A bhavatiH ca A śroṇīkarṇṇayorH śroṇīkāṇḍayor A āmāśayācH āśayāc A chādaneH chādanau A pārśvāntaraprativahepārśvāntaraprativaheH pārśvāntarapratibaddhau A nitambeH nitambau A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A daurbbalyamH daurbalyāc ca A maraṇañ caH maraṇaṃ A adhaḥpārśvāntarapratibaddheH adhaḥpārśvāntarapratibaddhau A jaghanapārśvamadhyeH jaghanapārśvamadhyayos A tiryag ūrddhvajaghanātH tiryag ūrdhvaṃ ca jaghanāt A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayāH lohitapūrṇakoṣṭhatayā A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A trikasaṃbandhetrikasaṃbandheH trikasaṃbaddhe A 'nsaphaleH aṃsapha A nāmaH om. A marmmaṇīH lake A bāhuśH bāhvoḥ A cāpaśoṣaḥH svāpaśoṣau A bāhuśīrṣagrīvāmadhyeH bāhumūrdhagrīvāmadhyeṃ A 'ṃśapīṭhaskandhasaṃdhāne'ṃśapīṭhaskandhasaṃ𑑎dhāneH 'sapīṭhaskandhaban A krakanyāseH dha A nāmaH nā A marmmaṇīH vaṃsau A tabdhabāhurH stabdhabāhu A bbhagnapṛṣṭhatā vāH om. A bhavatiH tā A
ata ūrddhvam ūrddhajatrugatāni marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo vyatyāsena | dve nīle dve ca manye nāma marmmaṇī | tatra mūkatā svaravaikṛtya maraṇam arasagrāhitā ca bhavati | grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirāmātṛkā nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ | śirogrīvayoḥ kṛkāṭikā nāma marmmaṇī | tatra calaśīrṣatā maraṇam vā | karṇṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃsrite vidhure nāma marmmaṇī | tatra bādhiryaṃ | ghrāṇamārggam ubhayataḥ srotomārggapratibaddhe 'bhyantarataḥ phaṇe nāma marmmaṇī | tatra gandhājñānam āpādayati | bhruvoḥ pucchāntayor adhaḥ | netrayor bbāhyataḥ | apāṅgau nāma marmmaṇī | tatrāndhyadṛṣṭyupaghāto vā | bhruvoḥ pucchayor upary anukarṇṇalalāṭo śaṃkhau nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ | bhruvor antare upari nimnayor āvarttau nāma marmmaṇī | tatrāpy āndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā | āvarttaśaṃkhayor upari keśānte utkṣepau nāma marmmaṇī | tatra saśalyaḥ pākāt patitaśalyo vā jīve noddhṛtaśalyaḥ | bhruvor mmadhye sthapaṇir nnāma marmma | tatrotkṣepavat pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma marmmaṇī | tatrotmādacittanāsābhyāṃ maraṇaṃ | ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye śiraḥ srotaḥ sannipātas tāni catvāri śṛṅgāṭakāni marmmāṇi | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | mastakābhyantaram upariṣṭāt sirāsandhisannipāto romāvarttaḥ so 'dhipatir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | evam etāny ūrddhvajatrugatāni saptatriṃśad marmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.6.27]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ūrddhvamH ūrdhva A ūrddhajatrugatāniH mūrdhvajatrugatāni A marmmāṇymarmmā𑑎ṇyH om. A anuvyākhyāsyāmaḥH vyākhyāsyāmaḥ A vyatyāsenaH om. A nāmaH vya A marmmaṇīH tyāsena A svaravaikṛtyaH svaravaikṛ A maraṇamH tama A arasagrāhitā caH rasagrāhitā ca A bhavatiH om. A sirāmātṛkāH sirā mātṛkāḥ A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A kṛkāṭikāH sandhāne kṛkāṭike A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A calaśīrṣatāH calamūrdhatā A maraṇam vāH om. A 'dhaḥsaṃsriteH 'dhaḥsaṃśrite A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A āpādayatiH om. A bhruvoḥH bhrū A netrayorH 'kṣṇo A bbāhyataḥH rbāhyato A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A tatrāndhyadṛṣṭyupaghāto vātatrāndhyadṛṣṭyupaghāto vāH tatrāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā A bhruvoḥH om. A pucchayorH om. A uparyH om. A anukarṇṇalalāṭoH om. A śaṃkhauH om. A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A tatraH om. A sadyoH om. A maraṇaṃH om. A antareH om. A nāmaH nā A marmmaṇīH ma A tatrāpyH tatrāp A āndhyaṃH yāndhyaṃ A āvarttaśaṃkhayorH bhruvor antayor upari karṇalalāṭayor madhye śaṅkhau, tatra sadyomaraṇaṃ; śaṅkhayor A keśānteH keśānta A nāmaH om. A marmmaṇīH om. A pākātH jīvet pākāt A jīveH om. A sthapaṇirH sthapa A nnāmaH om. A marmmaH nī A nāmaH nā A marmmaṇīH ma A tatrotmādacittanāsābhyāṃH tatronmādabhayacittanāśair A ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃH ghrāṇaśrotrākṣijihvāsantarpaṇīnāṃ A śiraḥH si A srotaḥH rā A tāniH śṛṅgāṭakāni , tāni A śṛṅgāṭakāniH om. A mastakābhyantaramH mastakābhyantaro A upariṣṭātupariṣṭātH pariṣṭhāt A romāvarttaḥ soH romāvarto A nnāmaH om. A marmmaH om. A sadyoH sadya A maraṇaṃH eva A ūrddhvajatrugatāniH saptatriṃśad ūrdhvajatrugatāni A saptatriṃśadH om. A bhavantiH om. A
bhavanti cātra ślokāḥ ||
ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitā stanamūlagulphāḥ |
jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ saha kurpparābhyāṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.28]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ūrvvyaḥ
ūrvvyaḥ
H

urvyaḥ
A
ciṭipeH viṭape A sahakakṣapārśveH ca sakakṣapārśve A ekaikamaṅgulamitāekaikamaṅgulamitāH ekaikam aṅgulamitaṃ A stanamūlagulphāḥH stanapūrvamūlam A jñeyā
jñeyā
H

vi
A
dvirH ddh A aṅgulamitāH yaṅguladvayamitaṃ A maṇibandhaṣaṣṭhāH maṇibandhagulphaṃ A jānuniH jānu sa A kurpparābhyāṃH kūrparābhyām A
hṛdbastikurccagudanābhi vadanti mūrddhni catvāri pañca ca gale daśa yāni ca dve ||
tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni, śeṣāṇy avaihi parivartti tato gulārddhaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.29]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
hṛdbastikurccagudanābhiH hṛdbastikūrcagudanābhi A ścapāṇitalakuñcitasanmitāniścapāṇitalakuñcitasanmitāni,H svapāṇitalakuñcitasaṃmitāni A śeṣāṇyH śeṣāṇ A avaihiH yavehi A parivarttiparivarttiH parivista A tatoH rato A gulārddhaṃH 'ṅgulārdham A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. etatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastreṇa karmakaraṇaṃ parihṛtya kāryam |
pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmād dhi marmasadanaṃ parivarjanīyam
A
cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā mukhānām ākuñcanāt khalu nṛṇām asṛg alpam eti |
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu, nāleṣu vṛttamathiteṣu yathotpalāni ||
[cf. 1938 ed. 3.6.31]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
mukhānāmmukhānāṃmH narāṇāṃ A ākuñcanātH saṅkoca A khaluH mīyu A nṛṇāmH ra A asṛg alpamH sṛgal A etiH om. A chinneṣu
chinneṣu
H
om. A
pāṇicaraṇeṣuH om. A bhavantyH om. A atas tuatas tu,H om. A nāleṣuH om. A vṛttamathiteṣuvṛttamathiteṣuH om. A yathotpalāniH pamato nireti | prāpyāmitavyasanamugramato manuṣyāḥ saṃcchinnaśākhataruvannidhanaṃ na yānti A
kṣipreṣu vatsatalajeṣu ca bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ ca karoti vāyuḥ |
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramathanād iva paṅkajāni ||
[cf. 1938 ed. 3.6.32]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vatsatalajeṣu caH tatra sataleṣu ha A bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ caH teṣu raktaṃ gacchatyatīva pavanaś ca A karotiH rujaṃ karoti A vāyuḥH om. A kiñjalkapatramathanād ivakiñjalkapatramathanād ivaH om. A paṅkajāniH vṛkṣā ivāyudhanipātanikṛttamūlāḥ A
marmmāṇi śalyaviṣayādrdham udāharanti yasmād dhi marmmasu hatā na bhavanti marttyāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.6.33]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
marmmāṇiH tasmāt tayor abhihatasya tu pāṇipādaṃ chettavyamāśu maṇibandhanagulphadeśe
marmāṇi
A
śalyaviṣayādrdhamH śalyaviṣayārdham A yasmād dhiH yasmāc ca A marttyāḥH sadyaḥ A
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena ke cit te prāpnuvanti vikalatvam asaṃśayaṃ hi ||
sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravihataiś ca śarīradeśaiḥ |
[cf. 1938 ed. 3.6.34]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śastravihataiś caśastravihataiś caH śastranihataiś ca A
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣaṃ yeṣān na marmmapatitā vividhāḥ prahārāḥ ||
agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
prāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ, santi bhūtātmanā saha ||
[cf. 1938 ed. 3.6.35]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
aśeṣaṃH aśeṣair A marmmapatitāH marmasu kṛtā A agnīṣomānilāḥ
agnīṣomānilāḥ
H

somamārutatejāṃsi rajaḥ
A
sattvaṃH sattva A rajaś caH tamāṃsi A tamaH ca |
ma
A
eva caH rmasu A prāyeṇa
prāyeṇa
H
prā A
marmmasuH yaśaḥ A nṛṇāṃnṛṇāṃ,H om. A santiH puṃsāṃ A bhūtātmanāH bhūtātmā cā A sahaH vatiṣṭhate A
tasmāt marmmasv abhihatā na jīvanti śarīriṇaḥ |
indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.36]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tasmātH om. A abhihatāH abhihatās ta A naH smān na A asamvittirH asaṃprāptir A
rujaḥ sutīvrā vividhā bhavanty asuhate nare ||
hate kālāntare cāpi, dhruvo dhātukṣayo nṛṇāṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.37]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
rujaḥH rujaś ca A sutīvrāsutīvrāH vividhās tīvrā A vividhāH om. A asuhateH āśuhare A nareH hate A kālāntareH kālāntara A cāpicāpi,H ghne tu A dhruvoH dhruvaṃ A
tato dhātukṣayāj jantur vvedanābhiś ca naśyati |
hate vaikalyajanake, kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||
[cf. 1938 ed. 3.6.38]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vaikalyajanakevaikalyajanake,H vaikalyajanane A
śarīrakṣayam āsādya vikalatvam avāpnuyāt |
viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.39]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śarīrakṣayamH śarīraṃ kriya A āsādyaH yā yuktaṃ A viśalyaghneṣu
viśalyaghneṣu
H

viśalyaghne tu
A
vijñeyoH vijñeyaṃ A yoH pūrvoktaṃ yac ca kāraṇam A hetuḥH om. A prāg udīritaḥH om. A
rujākarāṇi marmmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ |
kurvvanty ante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||
[cf. 1938 ed. 3.6.40]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇāt tathā |
upaghātam vijānīyāt marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.6.41]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dāraṇātH dāraṇā A tathāH d api A vijānīyātH vijānīyān A
marmmābhighātas tu ca kaś cid asti yo 'lpātyayo vāpi niratyayo vā |
prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu vaikalyam arcchanty atha vā mriyante ||
[cf. 1938 ed. 3.6.42]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
marmmābhighātas tu ca kaśH marmābhighātas tu na ka A cid asti yoH ścid asti
yo
A
arcchantyH ṛcchanty A
marmmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām |
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ || ||
[cf. 1938 ed. 3.6.43]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
iti śārīre ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ || 0 ||
[cf. 1938 ed. SS.3.6.trailer]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
iti śārīreH iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne pratyekamarmanirdeśaśārīraṃ A ṣaṣṭhoṣaṣṭhoH nāma ṣaṣṭho A

[Adhyāya 7]

The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of NAK 5-333, waiting for full critical attention.
athātaḥ sirāvarṇṇanavibhaktiṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sirāvarṇṇanavibhaktiṃH sirāvarṇavibhakti A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
sapta śirāśatāni bhavanti | yābhir idaṃ śarīram ārāma iva jalaharaṇībhiḥ | kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate cākuñcanaprasāraṇābhir vviśeṣair ddrumapatrasevanīnām iva tāsām pratānām tāsāṃ khalu nābhimūlan tataḥ prasaranty ūrdhvam adhas tiryak ca ||
[cf. 1938 ed. 3.7.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śirāśatāniH sirāśatāni A jalaharaṇībhiḥjalaharaṇībhiḥH jalahāriṇībhiḥ A upasnihyateH upasnihyate 'nugṛhyate A cākuñcanaprasāraṇābhircākuñcanaprasāraṇābhirH cākuñcanaprasāraṇādibhir A tāsāmtāsāṃA cāsām H pratānāmH pratānāḥ A khaluH om. A nābhimūlanH nābhir mūlaṃ A tataḥH tataś ca A ūrdhvamA urdhvam H
bhavati cātra ||
yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
nābhyāṃ sarvvāṇi baddhās tāḥ pratanvanti samantataḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH bhavataś A yāvantyas tu
yāvantyas tu
H
ślokau --
yāvatyas tu
A
śarīriṇaḥH śarīriṇām A sarvvāṇiH sarvā ni A baddhāsvaddhāsH baddhā A tāḥH stāḥ A pratanvantiA pratanvati H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhir vyupāśritā |
sirābhir āvṛtā nābhiś cakranābhir ivārakaiḥ
A
tāsāṃ khalu mūlasirāś catvāriśat tāsu daśavātavahāḥ | daśa pittavahāḥ | daśa śleṣmavahāḥ | daśa raktavahā iti | tāsāṃ khalu vātavahānāṃ sirāṇāṃ vātasthānaga tānām pañcasaptatiśataṃ bhavati | tāvanty eva pittavahāḥ pittasthāne | raktavahāś ca yakṛtplīhāḥ | kaphavahāś ca kaphasthāne | evam etāni sapta śirāśatāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.7.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
khaluH om. A catvāriśatH catvāriṃśat A tāsuH tāsāṃ A daśavātavahāḥH vātavāhinyo daśa, pittavāhi A daśaH nyo daśa A pittavahāḥH kaphavāhi A daśaH nyo daśa A śleṣmavahāḥH om. A raktavahāH raktavāhi A itiH nyaḥ A khaluH tu A vātavahānāṃH vātavāhinī A sirāṇāṃH nāṃ A tāvantyH tāvatya A pittavahāḥem. pittavāhinyaḥ pittasthāne, kaphavāhinyaś A pittavahāḥ pitta H pittasthāneem. ca kaphasthāne A sthāne H raktavahāś caH raktavāhinyaś ca A yakṛtplīhāḥH yakṛtplī A kaphavahāś caH h A kaphasthāneH noḥ A śirāśatāniH sirāśatāni A bhavantibhavantiH om. A
tatra vātavahānām ekasmin sakthini pañcaviṃśatiḥ sirā bhavanti | etenetarasakti vāhū ca vyākhyātau | koṣṭhe catustriṃśat tāsāṃ gudameḍhrasaṃśritāḥ śroṇyām aṣṭau dve dve pārśvayoḥ ṣaṭpṛṣṭhe tāvantya evodare daśa vakṣasi | jatruṇa ūrddhvam ekacatvāriṃśat tāsām aṣṭau jihvāyāṃ | nava nāsāyāṃ | dve grīvāyāṃ | hanvoś catasraḥ | netrayoḥ ṣaṭ lalāṭe tisraḥ karṇṇayoś catasraḥ | dve śaṃkhayoḥ | tisraḥ śirasītyevam etat pañcasaptatiśataṃ | vātavahānāṃ śirāṇāṃ vyākhyātaṃ | eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇām evam etāni sapta śirāśatāni vyākhyātāni bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.7.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vātavahānāmH vātavāhinyaḥ A ekasminH sirā ekasmin A sakthiniH sakthni A sirāsirāḥsirāH om. A bhavantiH om. A etenetarasaktiH etenetarasakthi A koṣṭheH viśeṣatas tu koṣṭhe A gudameḍhrasaṃśritāḥH gudameḍhrāśritāḥ A śroṇyāmśroṇyāmH śroṇyā A aṣṭauH maṣṭau A tāvantyaH tāvatya A jatruṇaH ekacatvāriṃśajjatruṇa A ekacatvāriṃśatH om. A tāsāmH om. A aṣṭauH om. A jihvāyāṃH tāsāṃ A navaH ca A nāsāyāṃH tur A dveH daśa A hanvośH om. A catasraḥcatasraḥH om. A netrayoḥH om. A ṣaṭH om. A lalāṭeH om. A tisraḥH om. A dveH nava jihvāyāṃ, ṣaṇ nāsikāyāṃ, aṣṭau ne A śaṃkhayoḥśaṃkhayoḥH trayoḥ A tisraḥH om. A śirasītyevamH evam A vātavahānāṃH vātavāhinīnāṃ A śirāṇāṃH sirāṇāṃ A eṣaH bhavati | eṣa A evamH api | viśeṣatas tu pittavāhinyo netrayor daśa, karṇayor dve; evaṃ raktavahāḥ kaphavahāś ca | evam A śirāśatāniH sirāśatāni savibhāgāni A bhavantiH om. A
bhavanti cātra ||
[cf. 1938 ed. 3.7.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
cātracātra ||H cātra
kriyāṇām apratīghātam amohaṃ buddhikarmaṇām |
karoty anyān guṇāṃś cāpi svāḥ sirāḥ pavanaś caran
A
yadā vāyur aduṣṭas tu sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||
[cf. 1938 ed. 3.7.8.0]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kriyānām apratighātam amohaṃ buddhikarmmaṇāṃ |
karoty anyān guṇāṃś cāpi sirāḥ pavanasvaścaran ||
[cf. 1938 ed. 3.7.8.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yadā tu kupito vāyuḥ stāḥ śirā pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
stāḥH svāḥ A śirāśirāH sirāḥ A rogāH vividhā rogā A vividhāH om. A
yadā tvakupitam pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bhojanaṃ ||
[3.7.9.add]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhrājiṣṇutām annarucim agner ddīptim arogatāṃ |
karoty anyān guṇāṃś cāpi pittam atmasirāś caran ||
[cf. 1938 ed. 3.7.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
agnerH agni A karoty
karoty
H

saṃsarpat svāḥ sirāḥ pittaṃ kuryāc
A
anyānH cānyān A guṇāṃśguṇām̐śH guṇā A cāpiH n api A pittamH om. A atmasirāśatmasirāśH om. A caranH om. A
yadā tu kupitam pittaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tuH pra A tāḥH sevate svavahāḥ A pratipadyatepratipadyateH om. A rogāH vividhā rogā A vividhāH om. A
yadā tv akupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ saṃprapadyate |
āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.11.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sneham aṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyam valam adīnatāṃ |
karoty anyān guṇāṃś cāpi valāsa svasirāś caran ||
[cf. 1938 ed. 3.7.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
snehamH sneha A aṅgeṣuH maṅgeṣu A valamH bala A adīnatāṃH mudīrṇatām A karoty
karoty
H

karot
A
anyānH yanyān A valāsaH balāsaḥ A svasirāśH svāḥ sirāś A
yadā tu kupitaḥ śleṣmā tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tāḥH svāḥ A rogāH vividhā rogā A vividhāḥH om. A
yadā tv akupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāsya samyag jānāti sparśānāṃ tu śubhāśubhaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.13.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
varṇṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭim eva ca |
karoty anyān guṇāṃś cāpi raktam ātmasirāś caran ||
[cf. 1938 ed. 3.7.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
varṇṇaprasādanaṃH om. A sthairyaṃH om. A puṣṭimH pūraṇaṃ varṇaṃ sparśajñānam asaṃśayam A evaem.
svāḥ sirāḥ saṃca
A
eva ca H
ca | karotyem. rad raktaṃ kuryāc A
karoty a
H
anyānem. cānyān A nyān H guṇāṃśguṇām̐śH guṇā A cāpiH n api A raktamH om. A ātmasirāśH om. A caranH om. A
yadā tu kupitaṃ raktaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambhavāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tāḥH sevate svavahāḥ A pratipadyateH om. A rogāH vividhā rogā A vividhāH om. A
apraduṣṭāḥ śarīrāṇi dhārayanti rasair hitaiḥ |
kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.15.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
na hi vātasirāḥ kaścit na pittaṃ kevalaṃ sirāḥ |
śleṣmāṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vātasirāḥH vātaṃ sirāḥ A kaścit naH kāścinna A sirāḥH tathā A śleṣmāṇañ ca
śleṣmāṇañ ca
H

śleṣmāṇaṃ vā
A
vahantyH vahant A etāḥH yetā A sarvvāḥH ataḥ A sirāḥH smṛtāḥ A
praduṣṭānān tu doṣāṇāṃ mūrcchitānām pradhānatān |
dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā hyataḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
praduṣṭānān tuH praduṣṭānāṃ hi A pradhānatānpradhānatān |H pradhāvatām A sarvvāḥH ataḥ A sarvvavahāH sarvavahāḥ A hyataḥhyataḥH smṛtāḥ A
tatrāruṇā vātavahā nīlāḥ pittavahāḥ sirāḥ |
?
asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vātavahāH vātavahāḥ pūryante vāyunā sirāḥ |
pittā
A
nīlāḥH duṣṇāś ca nīlāś A pittavahāḥ sirāḥH ca, śītā gauryaḥ sthirāḥ A ‡
?
H
kaphā A
asṛgvahāś ca
asṛgvahāś ca
H
t
asṛgvahās tu
A
rohiṇyoH rohiṇ A gauryaḥH yaḥ A śleṣmavahāḥH om. A sirāḥH sirā nātyuṣṇaśītalāḥ A
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi yās tv avadhyāḥ sirā nṛṇāṃ |
[cf. 1938 ed. 3.7.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pravakṣyāmi yāsH pravakṣyāmi A tv avadhyāḥH na vidhyed yāḥ A nṛṇāṃH bhiṣak |
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi vyadhāt tāsāṃ dhruvaṃ bhavet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. sirāśatāni catvāri vidyāc chākhāsu buddhimān |
ṣaṭtriṃśac ca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭaṃ ca mūrdhani
A
śākhāsu ṣoḍaśā vyadhyāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu |
jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.7.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ṣoḍaśāH ṣoḍa A vyadhyāḥH śa sirāḥ A jatrorūrddhvan tu
jatrorūrddhvan tu
H

pañcāśaj jatruṇaś cordhvam
A
pañcāśad avyadhyāḥH avyadhyāḥ A
vaikalyaṃ maraṇam vāśu vyadhyāt tāsāṃ dhruvam bhavet ||
[cf. 1938 ed. 3.7.19cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatra sirāḥ śatam ekasmin sakthini bhavanti | tāsāṃ jaladhārā tvekā tisraś cābhyantarataḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve lohitākṣa saṃjñakā tās tv avyadhyāḥ | etenetarasakthi vāhū ca vyākhyātau | evam aśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśaśākhāsu | śroṇyāṃ dvātriṃśat | tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ | dve dve vaṃkṣaṇaciṭipayor evaṃ kaṭīkataruṇayoś ca | aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve tāsām ekaika ūrddhvage ubhayato dve pārśve sandhisaṃśrite ca pariharet | caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | tāsāṃ vṛhatī saṃjñe ūrddhvagāminye dve pariharet | tāvantya evodare tāsāṃ meḍhropari romarājīm ubhayato dve dve pariharet | catvāriśaṃd vakṣasi tāsāṃ caturddaśāśastrakṛtyā hṛdi dve stanamūle saṃśrite tu dve dve pariharet | stanam ubhayataś catasraḥ pariharet | dve dve cāpālāpe stambheṣv ity e va dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ | śroṇī pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti catiḥṣaṣṭiśataṃ mūrddhani tāsāṃ viṃśatiḥ | śirodharāyāṃ tāsām aṣṭau catasraś ca marmmasaṃjñāḥ | dve kṛkāṭikayos tāvantya eva vidhurayoḥ hanvor ubhayato aṣṭāvaṣṭau tāsāṃ tu sandhinivaṃdhanyau dve dve pariharet | ṣaṭtriṃśaj jihvāyāṃ tāsām adhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyā rasavāhinyaḥ | catuvviṃśatir nnāsāyāṃ tāsām aupanāsyāś catasraḥ parihare tāsām eva ca tāluny ekā ṣaṭtriṃśad ubhayor nnetrayoḥ | tāsām ekaikām apāṅgayoḥ pariharet | lalāṭe ṣaṣṭistāsāṃ keśāntānugatāś catasraḥ pariharet | āvarttayor ekaikāsthapaṇyāś caikā pariharttavyāḥ karṇṇayoḥ pañ ca pañca | tāsāṃ śabdavahām ekaikāṃ pariharet | śaṃkhayoś ca tāvantya eva tāsāṃ śaṃkhasandhigatām ekaikām pariharet | dvādaśamūrddhani tāsām utkṣepayoḥ | dve dve sīma manteṣv ekaikām adhipatau parihared iti ||
[cf. 1938 ed. 3.7.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sirāḥH sirā A sakthiniH sakthni A bhavantiH bhavati A jaladhārāH jāladharā A cābhyantarataḥH cābhyantarāḥ A saṃjñakā tāsH saṃjñā caikā, tās A evamH eva A aśastrakṛtyāḥH maśastrakṛtyāḥ A śroṇyāṃH om. A dvātriṃśatH dvātriṃśacchroṇyāṃ A vaṃkṣaṇaciṭipayorvaṃkṣaṇaciṭipayorH viṭapayoḥ A evaṃH om. A ekaikaH ekaikām A ūrddhvageH ūrdhva A ubhayatoH om. A dveH om. A pārśveH om. A sandhisaṃśrite caH gāṃ A caturvviṃśatiḥH pārśvasandhigate ca dve; catasro viṃśatiś ca A pṛṣṭhavaṃśamH pṛṣṭhavaṃśa A ubhayataḥH mubhayataḥ A tāsāṃH tāsā A vṛhatīH om. A saṃjñeH om. A ūrddhvagāminyeH mūrdhvagāminyau dve A tāvantyaH bṛhatīsire; tāvatya A catvāriśaṃdcatvāriśaṃdH catvāriṃśad A hṛdiH hṛdaye A dveH dve, dve dve A saṃśrite tusaṃśrite tuH om. A dveH om. A dveH om. A pariharetH om. A stanamH om. A ubhayataśH om. A catasraḥH sta A pariharetH narohi A dveH om. A dveH om. A cāpālāpeH tāpalāpa A stambheṣvH stambheṣū A ity e vaity e vaH bhayato 'ṣṭau; evaṃ A dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥH dvātriṃśad aśastrakṛtyāḥ A śroṇīH om. A catiḥṣaṣṭiśataṃem. catuḥṣaṣṭaṃ sirāśataṃ jatruṇa ūrdhvaṃ A catiḥṣaṣṭiśataṃ mūr H mūrddhani tāsāṃem. bhavati; tatra ṣaṭpañ A ddhani tāsāṃ H viṃśatiḥH cāśacch A śirodharāyāṃH irodharāyāṃ A tāsāmH tāsā A aṣṭauH maṣṭau A dveH pariharet, dve A tāvantyaH om. A evaH dve A hanvorH evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ; hanvor A aṣṭāvaṣṭauaṣṭāvaṣṭauH 'ṣṭāv aṣṭau A sandhinivaṃdhanyauH sandhidhamanyau A tāsāmH tāsā A adhaḥH madhaḥ A rasavāhinyaḥH rasavahe dve, vāgvahe ca dve; dvirdvā A catuvviṃśatirH daśa A aupanāsyāśH aupanāsikyaś A parihareparihareH pariharet A tālunyH tālun A ekāH yekāṃ mṛdā A ṣaṭtriṃśad ubhayorH vuddeśe; aṣṭatriṃśadubhayor A apāṅgayoḥH apāṅgayoḥ pariharet; karṇayor A pariharetH daśa, tāsāṃ śabdavāhinīm ekaikāṃ pariharet; nāsānet A lalāṭeH ragatās tu lalāṭe A ṣaṣṭistāsāṃH ṣaṣṭiḥ, tāsāṃ A catasraḥH catas A pariharet | āvarttayorH ra, āvartayor A ekaikāsthapaṇyāśH ekaikā, sthapanyāṃ A pariharttavyāḥH parihartav A karṇṇayoḥ pañ cakarṇṇayoḥ pañ caH om. A pañcaH om. A tāsāṃH yā A śabdavahāmH om. A ekaikāṃH om. A pariharetH om. A śaṃkhayoś caH śaṅkhayor A tāvantyaH da A evaH śa A dvādaśamūrddhaniH dvādaśa mūrdhni A dveH pari A sīmasīmaH haret A manteṣvH sīmanteṣv A ekaikāmH ekaikām, ekām A parihared itiH iti; evam aśastrakṛtyāḥ pañcāśaj jatruṇa ūrdhvam iti A
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śarīriṇāṃ |
aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||
[cf. 1938 ed. 3.7.22.add1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
spandinyau jaladhāriṇyau yāś ca marmma samāśritāḥ |
avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāś ca yāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.7.22.add2]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
snāyusandhigatāśem. snāyusandhigatā H caem. śca H
vaikalpamaraṇañ cāpi vyadhādāsāṃ dhruvaṃ bhavet |
[cf. 1938 ed. 3.7.22.add3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ ||
pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||
[cf. 1938 ed. SS.3.7.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyāpnuyādH bhavati cātra --
vyāpnuvanty
A
vākhilaṃH abhito A dvisādīnāṃH d bisādīnāṃ A
iti śārīre saptamo dhyāyaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
itiH iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvarṇavibhakti A śārīreH śārīraṃ A saptamoH nāma saptamo A dhyāyaḥH 'dhyāyaḥ A

[Adhyāya 8]

The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of NAK 5-333, waiting for full critical attention..
athāto vyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyadhavidhiṃH sirāvyadhavidhiṃ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
tatra bālasthavirabhīrurūkṣakṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃ sirānavyadhyāḥ || kiṃ kāraṇameṣāṃ tu khalu vedhādindriyasaṃmohaḥ śoṣo vā bhavati | raktapittino raktātyayād vātakopo mṛtyurvvā | garbbhiṇyas tu garbbhaśoṣapatanahīnāṅgānāyuṣkatā vā garbbhasya ||
[cf. 1938 ed. 3.8.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraH om. A bālasthavirabhīrurūkṣakṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃbālasthavirabhīrurūkṣakṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃH bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyapādhvastrīkarśitavamitaviriktāsthāpitānuvāsitajāgaritaklībakṛśagarbhiṇīnāṃ kāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarākṣepakapakṣāghātopavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṃ ca A sirānavyadhyāḥ || kiṃsirānavyadhyāḥ || kiṃH sirāṃ na vidhyet , yāś cāvyadh A kāraṇameṣāṃ tuH om. A khaluH om. A vedhādindriyasaṃmohaḥH om. A śoṣo vāH om. A bhavatiH om. A raktapittinoH om. A raktātyayādH om. A vātakopoH om. A mṛtyurvvāH om. A garbbhiṇyas tuH om. A garbbhaśoṣapatanahīnāṅgānāyuṣkatā vāgarbbhaśoṣapatanahīnāṃgānāyuṣkatā vāH yāḥ A garbbhasyaem. vyadhyāś cādṛṣṭāḥ, dṛṣṭāś cāyantritāḥ, yantritāś cānutthitā iti A garbbhasya || bhavati cātra H
bhavati cātra ||
pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ |
vyādher vvivṛddhir mṛtyur vvā sirāvedhena sambhavet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.3a]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiem. om. H cātraem. om. H vyādherem. vyādhe H vvivṛddhirem. rvvivṛddhir H mṛtyurem. mṛtyu H vvāem. rvvā H
yāś cāvyadhyā dṛṣṭādṛṣṭāś cāyantritāyantritā notthitā iti ||
[cf. 1938 ed. 3.8.3b]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śoṇitamokṣasādhyāś ca vikārāḥ prāgabhihitāḥ | teṣv apakṣeṣu cānyeṣu cānubhukteṣu yathābhyāsam anatyayañ ca sirāṃ vyadhayet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śoṇitamokṣasādhyāś caH śoṇitāvasekasādhyāś ca ye A apakṣeṣuH cāpakveṣv A cānyeṣuH anyeṣu A cānubhukteṣuH cānukteṣu A anatyayañ caH yathānyāyaṃ ca A vyadhayetvyadhayetH vidhyet A
pratiṣiddhānām api ca viṣopasargge sirāvyadhanam apratiṣiddhaṃ
[cf. 1938 ed. 3.8.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sirāvyadhanamH ātyayike ca sirāvyadhanam A
tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathā doṣapratyanīkaṃ dravaprāyam annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūm pītam vā yathākālam upasthāpyāsīnaṃ sthitam vā prāṇān abādhamānaḥ | plotapaṭṭaś carmmāntarvvalkalalatānām anyatamena yantreṇa yantrayitvā nātigāḍhannātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya vidhivacchastramādāya yathoktāṃ sirāṃ vyadhayet |
[cf. 1938 ed. 3.8.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pītam vāH pītavantaṃ vā A plotapaṭṭaśH vastrapaṭṭa A yantreṇaH om. A vidhivacchastramādāyavidhivacchastramādāyaH prāptaṃ śastram ādā A yathoktāṃH ya A vyadhayetH vidhyet A
tatra vyadhyasirāṃ | naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na ca durddine | sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||
[cf. 1938 ed. 3.8.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraH om. A vyadhyasirāṃH om. A pravāte na caH pravāte na cā A durddineH bhrite A
tatra vyadhyasirāṃ puruṣaṃ pratyād ity amukhamarannimātrocchrite niveśyāsane sakthnor ākuñcitayor nniveśya kurpparasandhidvayaṃ hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīm anyayoḥ sthāpayitvā yantraśāṭakena parikṣipya grīvāyām anyena paścāt sthitena puruṣeṇa vāmahastena śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā sirotthāpanārtham asṛksrāvaṇārthañ ca yantram pramāṇena pīḍayet | karmmapuruṣaś ca mukhaṃ vāyunā pūrayet | uttamāṅgagatānām eṣa sirotthāpam ayantravidhiḥ | sthitasakthim īṣet kuñcitapādam uccaiḥ sthāpayitvā vyadhapradeśasyopari samyag yantram badhvā pādasirām vidhyet | upaviṣṭasya hastaṃ gūḍhāṃṣṭhaguṣṭhanibaddhamuṣṭiṃ samyagāsane sthāpayitvā hastasirāṃ vidhyet | gṛdhrasīviśvacyorākuñcitajānukurpparasya śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasya udarorasau prasārito rasaḥ sphurjjitadehasya bāhūbhyām avalambamānasya pārśvayoḥ | avanamitameḍhrasya meḍhraṃ | unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyām | ativyātānānanasya tāluni dantamūle ca | evaṃ yantropāyān anyāṃś ca sirotthāpanahetūn buddhyāvekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyād iti |
[cf. 1938 ed. 3.8.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyadhyasirāṃH vyadhyasiraṃ A pratyād ityH pratyādit A amukhamarannimātrocchriteH yamukham aratnimātrocchrite A niveśyāsaneH upaveśyāsane A kurpparasandhidvayaṃH kūrpare sandhidvaya A hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīmH syopari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī A anyayoḥanyayoḥH manyayoḥ A yantraśāṭakenayantraśāṭakenaH yantraṇaśāṭakaṃ grīvāmuṣṭyor upari A parikṣipyaH parikṣip A grīvāyāmH yā A anyenaH nyena A paścātH puruṣeṇa paścāt A puruṣeṇaH om. A vāmahastenaH vāmahastenottānena A sirotthāpanārthamH tato brūyāt --- dakṣiṇahastena sirotthāpanārthaṃ A asṛksrāvaṇārthañ caasṛksrāvaṇārthañ caH nātyāyataśithilaṃ yantram āveṣṭayeti, asṛksrāvaṇārthaṃ ca A pramāṇenapramāṇenaH pṛṣṭhamadhye A pīḍayetH pīḍayeti A karmmapuruṣaś caH karmapuruṣaṃ ca A mukhaṃH om. A vāyunāH vāyupūrṇamukhaṃ sthā A pūrayet | uttamāṅgagatānāmH payet ; eṣa uttamāṅgagatānām A eṣaH antarmukhava A sirotthāpam ayantravidhiḥ | sthitasakthimH rjānāṃ sirāṇāṃ vyadhane yantraṇavidhiḥ | pādavyadhyasiras A īṣetH om. A kuñcitapādamH ya pādaṃ A uccaiḥH same sthāne susthitaṃ A sthāpayitvāsthāpayitvāH sthāpayitvānyaṃ pādam īṣatsaṅkucitam uccaiḥ kṛtvā A vyadhapradeśasyopariH vyadhyasiraṃ pādaṃ jānusandher adhaḥ śāṭakenāveṣṭya hastābhyāṃ prapīḍya gulphaṃ vyadhyapradeśasyopari A samyagH ca A yantramH turaṅ A badhvāH gule plotādīnām anyatamena baddhvā vā A vidhyet | upaviṣṭasyaH vidhyet | athopariṣṭhā A hastaṃH ddhastau A gūḍhāṃṣṭhaguṣṭhanibaddhamuṣṭiṃgūḍhāṃṣṭhaguṣṭhanibaddhamuṣṭiṃH gūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī A sthāpayitvāH sthāpayitvā sukhopaviṣṭasya pūrvavad yantraṃ baddhvā A gṛdhrasīviśvacyorākuñcitajānukurpparasyagṛdhrasīviśvacyojpegrākuñcitajānukurpparasyaH gṛdhrasīviśvācyoḥ saṅkucitajānukūrparasya A śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasyaH śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnāmitapṛṣṭhasyāvākśiraskasyopaviṣṭasya | visphūrjitapṛṣṭhasya vidhye A udarorasauH t | udarorasoḥ A prasāritoH prasāritoraskasyonnāmita A rasaḥH śiraskasya A sphurjjitadehasyaH visphūrjitadehasya A bāhūbhyāmH bāhubhyām A avalambamānasyaH avalambamānadehasya A avanamitameḍhrasyaH anāmitameḍhrasya A meḍhraṃH meḍhre A unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyāmH unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhojihvāyām A ativyātānānanasyaH ativyāttānanasya A dantamūle caH dantamūleṣu ca A vidadhyād itiH vidadhyāt A
māṃsaleṣv avakāseṣu vrīhimukhena yavamātraṃ nidadhyād vrīhimātram vā | ato nyathārddhayavamātram asthnām upari kuṭhārikayā ||
[cf. 1938 ed. 3.8.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
avakāseṣuH avakāśeṣu A vrīhimukhenaH om. A yavamātraṃH yavamātraṃ śastraṃ A nidadhyādH nidadhyā A vrīhimātram vāH om. A atoH t, ato A nyathārddhayavamātramH 'nyathārdhayavamātraṃ vrīhimātraṃ vā A asthnāmasthnāmH vrīhimukhena, asthnām A kuṭhārikayāH kuṭhārikayā vidhyedardhayavamātram A
bhavaṃti cātra || vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāleṣu śītale | hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavaṃtibhavaṃtiH om. A cātraH om. A vidhyetaH vidhyet tu A grīṣmakāleṣuH grīṣmakāle tu A
dviprakārapramathitadhārayā yāsravedasṛk | muhūrttaṃ ruddhvā tiṣṭhec ca suviddhāntāṃ vinirddiśet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dviprakārapramathitadhārayāH samyakśastranipātena dhārayā A ruddhvāH ruddhā A
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvvaṃ sravati pītikā | tathā sirāsu viddhāsu duṣṭam agre pravarttate ||
[cf. 1938 ed. 3.8.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tṛṣitasya ca |
na vahanti sirā viddhās tathānutthitayantritāḥ
A
kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayopadrutasya vā | bhūyo 'parāhṇe visrāvyāt tūttare 'hani vāyunaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
mūrcchayopadrutasya vāH mūrcchayābhihatasya ca A visrāvyātH visrāvyā sāparedyus t A tūttareH ryahe A 'haniH 'pi A vāyunaḥH vā A
saśeṣadoṣarudhiram api kuryād vicakṣaṇaḥ | na cātinisṛtaṃ kuryāc cheṣaṃ saṃśamanair jjayet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
saśeṣadoṣarudhiramH raktaṃ saśeṣadoṣaṃ tu A apiH om. A kuryādH kuryād api A cātinisṛtaṃH cātiniḥsrutaṃ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. balino bahudoṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ |
paraṃ pramāṇamicchanti prasthaṃ śoṇitamokṣaṇe
A
tatra pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣu rogeṣu kṣipramarmmopariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vyadhayet | ślīpadeṣu yathoktaṃ kroṣṭukaśirṣavātavedanāsu sakthisaṃsritāṃ | gulphasandher upari caturaṅgule apacyāmindrabaster adhastād dvyaṅgule | jānusandher upari caturaṅgule gṛdhrasyāmūrusaṃdhisanniviṣṭāṃ | galagaṇḍe śroṇipratisamantāt pravāhikāṃyāṃśūlinyāṃ parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsu meḍhramadhye | etenetarasakthibāhūvyākhyātau || viśeṣatas tu vāmabāhukurpparasandhāvabhyantarato bāhumadhye plīhni etām eva dakṣiṇabāhuyakṛddālye | etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti | gṛdhrasyāmiva vipaṃcyām vāmapārśvakakṣastanāntarayor antarasthām vidradhau pārśvaśūle ca | etām eva ca kaphodare | dakṣiṇapārśve bāhuśoṣāpabāhukayor bbāhumadhye eke vadanty aṃsamadhye trikasandhimadhyagatān tṛtīyake | skandhasandhigatānām anyatarapārśvasaṃsthitānāñ caturthake | hanusandhimadhyagatām apasmāre | śaṃkhasandhigatānām unmāde | jihvārogedī 3ṣv adhojihvāyāṃ | dantavyādhiṣu dantamūle | tāluni tālavye ca | karṇṇayor upari samantāt karṇṇaśūle tadroge ca | gandhāghrāṇe nāsārogeṣu nāsāgre | timirākṣipākaprabhṛtiṣv akṣcāmayeṣūpanāsyāṃ lālāṭīm āpāṅgī vā | etām eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu ca rogeṣu |
[cf. 1938 ed. 3.8.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣuH pādadāhapādaharṣacippavisarpavātaśoṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārīprabhṛti A rogeṣuH ṣu A kṣipramarmmopariṣṭādH kṣipramarmaṇa upariṣṭhād A vyadhayetH vidhyet A ślīpadeṣuH ślīpade taccikitsite A yathoktaṃH yathā vakṣyate A kroṣṭukaśirṣavātavedanāsuH kroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātavedanāsu A sakthisaṃsritāṃH jaṅghāyāṃ A gulphasandherH gulphasyo A upariH pari A apacyāmindrabasterH apacyāmindrabaste A adhastādH radhastād A jānusandherH jānusandhe A upariH rupar A caturaṅgulecaturaṃguleH yadho vā caturaṅgule A gṛdhrasyāmūrusaṃdhisanniviṣṭāṃgṛdhrasyāmūrusaṃdhisanniviṣṭāṃH gṛdhrasyāṃ, ūrumūlasaṃśritāṃ A śroṇipratisamantātH om. A pravāhikāṃyāṃśūlinyāṃpravāhikāṃyāṃśūlinyāṃH om. A parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsuH om. A meḍhramadhyeH om. A etenetarasakthibāhūvyākhyātauH etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau A vāmabāhukurpparasandhāvabhyantaratoH vāmabāhau kūrparasandher abhyantarato A plīhniH plīhni kani A etāmH ṣṭhikānāmikayor madhye vā A evaH evaṃ A dakṣiṇabāhuyakṛddālyeH dakṣiṇabāhau yakṛddālye A etāmH (kaphodare ca,) etām A gṛdhrasyāmivagṛdhrasyāmivaH gṛdhrasyām iva A vipaṃcyām vāmapārśvakakṣastanāntarayorvipaṃcyām vāmapārśvakakṣastanāntarayorH viśvācyāṃ, śroṇiṃ prati samantād dvyaṅgule pravāhikāyāṃ śūlinyāṃ, parivartikopadaṃśaśūkadoṣaśukravyāpatsu meḍhramadhye, (vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṃ, nābher adhaś caturaṅgule sevanyā vāmapārśve dakodare ,) vāmapārśve kakṣāstanayor A antarasthāmH antare 'ntar A pārśvaśūle caH pārśvaśūle A etāmH om. A eva caH ca A kaphodareH om. A dakṣiṇapārśveH om. A bāhuśoṣāpabāhukayorH bāhuśoṣāvabāhukayor A bbāhumadhyeH apye A ekeH ke A vadantyH vadant A aṃsamadhyeH yaṃsayor antare A skandhasandhigatānāmH adhaḥskandhasandhigatā A anyatarapārśvasaṃsthitānāñH manyatarapārśvasaṃsthitāṃ A hanusandhimadhyagatāmH hanusandhimadhyagatā A apasmāreapajpegsmāreH mapasmāre A śaṃkhasandhigatānāmH śaṅkhakeśāntasandhigatāmuro 'pāṅgalalāṭeṣu A unmādeH conmāde A dantamūleH ca A tālavye caH tālavyeṣu A tadroge caH tadrogeṣu ca A gandhāghrāṇeH gandhāgrahaṇe A nāsārogeṣuH nāsārogeṣu ca A timirākṣipākaprabhṛtiṣvH timirākṣipākaprabhṛtiṣ A akṣcāmayeṣūpanāsyāṃakṣcāmayeṣūpanāsyāṃH vakṣyāmayeṣūpanāsike A lālāṭīmH lālāṭ A āpāṅgī vāāpāṃgī vāH yāmapāṅgyāṃ vā A etāmH etā A śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu caH śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu A rogeṣuH rogeṣv iti A
tatra durvviddhātividdhākuñcitā piccitā kuṭṭitā aprasrutānutīrṇṇā anteviddhāpariśuṣkākūṇitā vepitā anutthitaviddhā | avyadhyaviddhā śastrahatā tiryagviddhā | aviddhā vidrutā dhenukā punaḥ punarvviddhā marmmasirāsnāyvasthisandhiṣu viddhā ceti | viṃśatiṃ duṣṭavyadhyā bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.8.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraH duṣṭavyadhā viṃśatiḥ A aprasrutānutīrṇṇāaprasrutānutīrṇṇāH prasrutātyudīrṇān A anteviddhāpariśuṣkākūṇitāanteviddhāpariśuṣkākūṇitāH te viddhā pariśuṣkā kūṇitā A anutthitaviddhāH nutthita A avyadhyaviddhāH viddhā A aviddhāH viddhā A vidrutāH vyadhyā vidrutā A marmmasirāsnāyvasthisandhiṣuH sirāsnāyvasthisandhima A viddhāH rmasu A viṃśatiṃH om. A duṣṭavyadhyāH om. A bhavantiH om. A
tatra sūkṣmaśastrapraṇidhānān nāsṛgvyaktaṃ sravati | tatra rujā śophau bhavataḥ | sā durvviddhā nāma | pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ śoṇitam praviśatyatipravṛttirvvā bhavati sātividdhā nāma kuñcitāyām apyevaṃ | kuṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvam āpannā piccitā nāma anāsāditamantayoś ca bahuśaḥ | kuṭṭitākuṭṭitā nāma śītabhayāsmamūrcchābhir apravṛttaśoṇitā aprasrūtā nāma tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhā anudīrṇṇā nāma alparaktasrāvinyanteviddhā nāma| kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkā nāma | caturthabhāgamāsāditā kiñcitpravṛttaśoṇitākūṇitā nāma | dutthānabandhodveṣiṇyāśoṇitasaṃmoho bhavati | sā vepitā nāma | anusthitāyām apyevamaśastrakṛtyā avyadhyā nāma | chitvāt ipravṛttaśoṇitā kriyāsaṅgrahakarī śastrahatā nāma | tiryakpraṇihitaśastrākiñciccheṣātiryagviddhā nāma | bahuśaḥ kṣatā hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā nāma | anavasthitaviddhā vidrutā nāma | vyadhapradeśasya bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhā raktasrāvinyatyarthaṃ dhenukā nāma | punaḥ punaḥ praṇidhānā sirāmarmmasnāyvasthisaṃdhiṣu viddhā rujāśophau vaikalyam maraṇam vā bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.8.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraH tatra yā A sūkṣmaśastrapraṇidhānānH sūkṣmaśastraviddhā A nāsṛgvyaktaṃH vyakta A sravatiH masṛk sravati A tatraH om. A śophauH śopha A bhavataḥ | sāH vatī ca sā A nāmaH om. A śoṇitamH om. A praviśatyatipravṛttirvvāpraviśatyatipravṛttirvvāH praviśati śoṇitaṃ śoṇitātipravṛttirvā A bhavatiH om. A nāmaH om. A kuñcitāyāmH kuñcitāyā A apyevaṃH mapyevaṃ A kuṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvamkuṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvamH kuṇṭhaśastrapramathitā pṛthulībhāva A āpannāH māpannā A nāmaH om. A anāsāditamantayoś caH anāsāditā punaḥ punarantayoś ca A kuṭṭitākuṭṭitāH śastrābhihatā kuṭṭitā A nāmaH om. A śītabhayāmūrcchābhirśītabhayāsmamūrcchābhirH śītabhayamūrcchābhir A aprasrūtāaprasrūtāH aprasrutā A nāmaH om. A anudīrṇṇāH tyudīrṇā A nāmaH om. A alparaktasrāvinyanteviddhāH alparaktasrāviṇyanteviddhā A nāmaH om. A kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkāH kṣīṇaśoṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā A nāmaH om. A caturthabhāgamāsāditāH caturbhāgāsāditā A nāmaH om. A dutthānabandhodveṣiṇyāśoṇitasaṃmohoem. duḥsthānabandhanādvepamānāyāḥ śoṇitasaṃmoho A dutthānabandhodvepiṇyāśoṇitasaṃmoho H nāmaH om. A anusthitāyāmH anutthitaviddhāyā A apyevamaśastrakṛtyāH mapyevaṃ A avyadhyāH om. A nāmaH om. A chitvāt ipravṛttaśoṇitāchitvāt ipravṛttaśoṇitāH chinnātipravṛttaśoṇitā A kriyāsaṅgrahakarīkriyāsaṃgrahakarīH kriyāsaṅgakarī A nāmaH om. A nāmaH om. A nāmaH aśastrakṛtyā avya A anavasthitaviddhāanavasthitaviddhāH dhyā, anavasthitaviddhā A nāmaH om. A vyadhapradeśasyaH pradeśasya A bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhābahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhāH bahuśo 'vaghaṭṭanādārohadvyadhā A raktasrāvinyatyarthaṃH muhurmuhuḥ śoṇitasrāvā A nāmaH sūkṣmaśastravyadhanādbahuśo bhinnā A punaḥH puna A praṇidhānāH r A sirāmarmmasnāyvasthisaṃdhiṣusirāmarmmasnāyvasthisaṃdhiṣuH viddhā, snāyvasthisirāsandhimarmasu A rujāśophauH rujāṃ śophaṃ A vāH cāpā A bhavatiH dayati A
bhavanti cātra || sirāsuśikṣito nāsti calāhyetāḥ svabhāvataḥ | matsyavat parivarttante tasmād yatnena tāḍayet ||
[cf. 1938 ed. 3.8.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | bhavanti vyāpadastv etā bahavaś cāpy upadravāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyāpadastv etāvyāpadastv etāH vyāpadaś caitā A
snehādibhiḥ kriyāyogair nna tathā lepanair api | yāṃty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||
[cf. 1938 ed. 3.8.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kriyāyogairH kriyāyogai A nnaH rna A
sirāvyadhaṃ cikitsārthaṃ śalyatantre vidhīyate | yathā samyak praṇihitā bastiḥ kāyacikitsite ||
[cf. 1938 ed. 3.8.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sirāvyadhaṃH sirāvyadha A cikitsārthaṃH ścikitsārdhaṃ A vidhīyateH prakīrtitaḥ A samyakH om. A praṇihitāH praṇihitaḥ A bastiḥH samyagbastiḥ A
tatra snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirair mmanuṣyaiḥ pariharttavyāni || krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyāmayānāsanānisthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇānyācalalābhātmāsameke manyante | vistaram eṣām upariṣṭād vakṣyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirairH snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvasita A mmanuṣyaiḥH sirāviddhaiḥ A krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyāmayānāsanānisthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇānyācalalābhātmāsamekeem. krodhāyāsamaithunadivāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayanasthānāsanacaṅkramaṇaśītavātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt, māsam eke A krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyāmayānāsanāni sthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇāny ābalalābhāt māsam eke H manyanteH manyante | eteṣāṃ A eṣāmH om. A upariṣṭādH upariṣṭhād A
bhavati cātra ||
sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ padais tathā | avagāḍhaṃ yathāpūrvvaṃ kriyate duṣṭaśoṇitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.8.25]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH om. A cātraH om. A sirāviṣāṇatumbībhirH sirāviṣāṇatumbais tu A kriyateH nirhare A duṣṭaśoṇitaṃH dduṣṭaśoṇitam A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. avagāḍhe jalaukā syāt pracchannaṃ piṇḍite hitam |
sirāṅgavyāpake rakte śṛṅgālābū tvaci sthite
A
iti śārīre 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ ||
[cf. 1938 ed. SS.3.8.trailer]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
iti śārīreH iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvyadhavidhiśārīraṃ A 'ṣṭamoH nāmāṣṭamo A

[Adhyāya 9]

The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of NAK 5-333, waiting for full critical attention.
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.9.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
caturvviṃśatir ddhamanyo bhavanti | tās tu nābhiprabhavāḥ | tatra kecid āhur ācāryāḥ sirādhamanīsrotasām avibhāgaḥ sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ srotānsi ceti | tat tu na samyag atrocyate | anyā eva hi dhamanyaḥ srotānsi sirāśceti | kasmād | vyañjanānyatvāt mūlasanniyamāt karmmavaiśeṣyād āgamāc ca | kevalaṃ tu parasparapratānasannikarṣāt sadṛśakarmmatvāt saukṣmyāc ca vibhaktakarmmaṇām apy avibhāga iva karmmasu bhavati |
[cf. 1938 ed. 3.9.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavanti | tās tuH om. A nābhiprabhavāḥH nābhiprabhavā abhihitāḥ A ācāryāḥH om. A sirādhamanīsrotasāmsirādhamanīsrotasāmH sirādhamanīsrotasā A avibhāgaḥH mavibhāgaḥ A samyag atrocyatesamyagatrocyateH samyak, a A anyāH nyā A srotānsiH srotāṃsi ca A sirāścetiH sirābhyaḥ A vyañjanānyatvātvyañjanānyatvātH vyañjanānyatvān A parasparapratānasannikarṣātH parasparasannikarṣāt A sadṛśakarmmatvātH sadṛśāgamakarmatvāt A ivaA eva H
tāsāṃ khalu nābhiprabhavāṇām ūrddhvagā daśa daśa cādhogāminyaś catasras tiryaggāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.9.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tāsāṃH tāsāṃ tu A nābhiprabhavāṇāmnābhiprabhavāṇāṃA nābhiprabhavā H ūrddhvagāem. dhamanīnām ūrdhvagā A nām ūrddhvagā H
ūrddhvagāḥ khalu śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsaprakṣitajṛmbhitahasitakathitaruditādīn viśeṣān abhivahantyaḥ śarīran dhārayanti | tās tu hṛdayam abhiprapannās tridhā tridhā jāyante | tās triṃśat tāsāṃ tu vātapittaśleṣmaśoṇitarasān dve dve vahatas tā daśa | śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhir gṛhṇīte | dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti | dvābhyāṃ svapiti dvābhyāṃ pratibudhyate | dve asravāhinyo dve stanyaṃ striyā vahataḥ stanasaṃśritā eva | śukraṃ narasya stanayor abhivahatas tās tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrddhvan nābher udarapārśvapṛṣṭhoraḥ skandhagrīvāśīrṣabāhavo dhāryante yāpyante ||
[cf. 1938 ed. 3.9.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
khalukhaluH om. A śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsaprakṣitajṛmbhitahasitakathitaruditādīnem. śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsajṛmbhitakṣuddhasitakathitaruditādīn A śabdasparśarūparasagandhapraśvāsocchvāsaprekṣitakṣutjṛmbhitahasitakathitaruditādīn H hṛdayamhṛdayamH hṛdaya A abhiprapannāsH mabhiprapannā A tridhāH s A jāyante | tāsH jāyante, tā A triṃśatH striṃśat A vātapittaśleṣmaśoṇitarasānvātapittaśleṣmaśoṇitarasānH vātapittakaphaśoṇitarasān A dveA​Hpc vahata dve Hac śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhirH śabdarūparasagandhānaṣṭābhir A gṛhṇīteA gṛhīte H asravāhinyoH cāśruvāhinyau A stanyaṃA stanya H stanasaṃśritāH stanasaṃśrite, te A stanayorH stanābhyā A abhivahatas tāsH mabhivahataḥ, tā A tv etāsH stvetā A triṃśatH striṃśat A skandhagrīvāśīrṣabāhavoskandhagrīvāśīrṣavāhavoH skandhagrīvābāhavo A yāpyanteyāpyanteH yāpyante ca A
bhavati cātra ||
pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyam pañcādhā bhāvayanti |
pañcendriyaṃ pañcādhā bhāvayitvā
paṃcatvam āyānti vināśakāle ||
[cf. 1938 ed. 3.9.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH om. A cātraH om. A pañcādhibhūtās
pañcādhibhūtās
H
pañcābhibhūtās A
pañcādhāem. pañcasu A pañcādha H pañcādhāem. pañcasu A pañcādha H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. bhavati cātra ---
ūrdhvaṅ gamās tu kurvanti karmāṇy etāni sarvaśaḥ
adhogamās tu vakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham
A
adhogamās tu vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tu pittāśayam abhiprapannās tatrastham annapānarasam abhipakvam auṣṇād vivecayantyo 'bhivahantyas tarpayanti ūrddhvagānān tiryaggānāñ ca rasasthānāñ cābhipūrayanti | tatra mūtrapurīṣasvedāṃś ca vivecayaṃty āmapakvāśayāntare tridhā tridhā prajāyante tāṃs triśat | tāsān tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā daśa | dve annavāhinyau | antrāśrite toyavahe dve dve mūtrabastim abhiprapanne | śukraprādurbbhāvāya ca dve | evaṃ raktam abhivahate | nārīṇām ārttavasaṃjñe dve | varcconiḥsarataḥ sthūlāntrapratibaddhe dve | aṣṭāv anyas tiryaggās tāḥ svedam arppayanti | tās tv etās triṃśat saṃvibhāgā vyākhyātāḥ | tābhir adho nābheḥ pakvāśayaikaṭīmūtrabastigudameḍhrasakthīni dhāryante |
[cf. 1938 ed. 3.9.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
adhogamās tuA a vyā gamās tu Hac a dho gamātās tu Hpc vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tuH vātamūtrapurīṣaśukrārtavādīny adho vahanti | tās tu A tatrasthamA tatrasthām H annapānarasamH evānnapānarasaṃ A abhipakvamH vipakvam A auṣṇādH auṣṇyād A tarpayantitarpayanti ||H śarīraṃ tarpayanti, arpayanti A ūrddhvagānānH cordhvagānāṃ A tiryaggānāñ caH tiryaggāṇāṃ ca A rasasthānāñH rasasthānaṃ A tatraH om. A tridhāH ca A prajāyante tāṃsH jāyante, tā A triśatH striṃśat A vahatasH vahata A tāH stā A dveH om. A śukraprādurbbhāvāya caH mūtravahe dve, śukravahe dve śukraprādurbhāvāya A evaṃH visargāya, te eva A abhivahateH abhivahato visṛjataś ca A ārttavasaṃjñeH ārtavasaṃjñaṃ A varcconiḥsarataḥvarcconiḥsarataḥH varco nirasanyau A dveH om. A anyasH anyās A tiryaggāsH tiryaggā A tāḥH minīnāṃ dhamanīnāṃ A saṃvibhāgāsaṃvibhāgāH savibhāgā A tābhirH etābhir A pakvāśayaikaṭīmūtrabastigudameḍhrasakthīniem. pakvāśayakaṭīmūtrapurīṣagudabastimeḍhrasakthīni A pakvāsayakaṭīmūtravastigudameḍhrasakthīni H dhāryanteH dhāryante yāpyante ca A
bhavati cātra ||
adhogamās tu kurvvanti karmmāṇy etāni sarvvaśaḥ |
tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.9.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
adhogamās tu
adhogamās tu
A

adhogatās tu
Hac

adhogatāmās tu
Hpc
tv evaH saṃpra A yathātathaṃH yathāyatham A
tiryaggānāṃ tu catasṛṇām ekaikā śatadhā sahasradhā ca bhidyante | tās tv asaṃkhyeyā | tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vibaddham ātatañ ca | tāsāñ ca mukhāni romakūpapratibaddhāni yaiḥ sveda prasravati rasaś cābhisantarppayati antar bbahiś ca | tābhir eva cābhyaṅgapariṣekāvagāhāvalepanavīryāṇy antaḥśarīram abhiprapadyante tvaci vipakvāni | tābhir eva ca sparśaṃ śubham aśubham vā gṛhṇīte | tāś catasro dhamanyaḥ sarvvāṅgagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.9.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tiryaggānāṃ tuH tiryaggāṇāṃ tu A ekaikāH dhamanīnām ekaikā A caH cottarottaraṃ A bhidyante | tāsH vibhajyante, tā A tv asaṃkhyeyāH stv asaṅkhyeyāḥ A tāsāñ caH tāsāṃ A svedaH svedam A prasravatiH abhivahanti A rasaśH rasaṃ A cābhisantarppayatiH cābhitarpayanty A tābhirH tair A cābhyaṅgapariṣekāvagāhāvalepanavīryāṇyem. cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepanavīryāṇy A cābhyaṃgapariśekāvagāhāvalepanavīryāṇy H abhiprapadyanteabhiprapadyante |H abhipratipadyante A tābhirH tair A śubhamH sukham A aśubham vāH asukhaṃ vā A gṛhṇīteem. gṛhṇīte, tās A gṛ H tāśem. tv etāś A hīte tāś H
bhavataś cātra ślokau ||
dhamanyaḥ sarvva evaitāḥ pratibaddhā yathendriyaṃ |
jāgratāṃ svapatām vāpi vahantīndriyagocare ||
[cf. 1938 ed. 3.9.9.add]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
evaitāḥem. evās tāḥ H vahantīndriyagocareem. vahatīndriyagocare || H
This verse is unique to the Nepalese version and is supported in witness H. It is hard to parse, partly because of the plurals in the first pāda and the singular in the second. Some transmission problem is signalled by the need for the emendation of H's evās tāḥ and vahatī.
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca |
tathaiva tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||
[cf. 1938 ed. 3.9.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tathaiva
tathaiva
H

dhama
A
tāsāṃH nīnāṃ A dvārāṇiH tathā khāni A
ata ūrddhvaṃ srotasāṃ mūlaṃ viddhalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ | tāni tu prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni yeṣv adhīkāraḥ | eṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | teṣāṃ prāṇavahe dve, tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavahinyaś ca dhamanyas | tatra viddhasya krośanavinamanabhramaṇāni saṃjñānāśo maraṇañ ca | udakavahe dve tayor mmūlam dvayaṃ āmāśayo 'nnavāhinyaś ca dhamanyaḥ | tatra viddhasya prāṇavahaviddhavat maraṇaṃ talliṅgaś ca | raktavahe dve tayor mūlaṃ yakṛtplīhānau | tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaraḥ pāṇḍutā dāhaḥ śoṇitābhigamanañ ca | māṃsavahe dve tayor mmūlaṃ snāyustvagraktavahāś ca nāḍyas | tatra viddhasya śvayathur mmāṃsaśoṣaḥ sirāgranthayo mmaraṇañ ca | medovahe dve tayor mmūlaṃ kaṭīvṛkkau ca | tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgan tāluśoṣaś ca | mūtravahe dve tayor mmūlaṃ bastimeḍhrañ ca | tatra viddhasyānaddhabastitā mūtranirodhastabdhameḍhratā ca | purīṣavahe dve tayor mmūlam pakvāśayo gudaś ca | tatra viddhasyānāho durggandhatā grathitāntratā ca | śukravahe dve tayor mmūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca | tatra viddhasya klaibyaṃ cirād vā prasekaḥ praseke cālpaśukradarśanaṃ sevanīcchedād rujāprādurbbhāvo maraṇañ ca | srotoviddhan tu pratyākhyāyopakrameta | uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopakramed iti |
[cf. 1938 ed. 3.9.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
mūlaṃH mūla A vyākhyāsyāmaḥvyākhyāsyāmaḥH upadekṣyāmaḥ A adhīkāraḥH adhikāraḥ A eṣāṃH ekeṣāṃ bahūni; eteṣāṃ A teṣāṃH tatra A prāṇavaheA om. H dveA om. H tayorA om. H rasavahinyaś caH rasavāhinyaś ca A viddhasyaH viddhasyā A krośanavinamanabhramaṇāni saṃjñānāśoem. krośanavinamanamohanabhramaṇavepanāni maraṇaṃ vā bhavati; annavahe dve, tayor mūlam āmāśayo 'nnavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhasyādhmānaṃ śūlo 'nnadveṣaś chardiḥ pipāsāndhyaṃ A krośanavinamanabhramaṇāni saṃjñānāśo maraṇañ ca | annavahe dve tayor mmūlamāmāsayo nna H maraṇañ camaraṇaṃ caA om. H udakavaheA om. H dveA om. H tayorA om. H mmūlammūlaṃA om. H dvayaṃ āmāśayoem. tālu kloma ca, tatra viddhasya pipāsā sadyomaraṇaṃ ca; rasavahe dve, tayor mūlaṃ hṛdayaṃ A om. H 'nnavāhinyaś caem. rasavāhinyaś ca A vāhinyaś ca H prāṇavahaviddhavatH śoṣaḥprāṇavahaviddhavac ca A talliṅgaś caH talliṅgāni ca A tatraH raktavāhinyaś ca dhamanyaḥ , tatra A pāṇḍutāH dāhaḥ pāṇḍutā A dāhaḥH om. A śoṇitābhigamanañH śoṇitāgamanaṃ A cacaH raktanetratā ca A snāyustvagraktavahāś caH snāyutvacaṃ raktavahāś ca A nāḍyasH dhamanyaḥ A sirāgranthayoA śirāgranthayor H mmaraṇañ caH maraṇaṃ ca A snigdhāṅganH snigdhāṅgatā A tāluśoṣaśtāluśoṣaḥA tā H caem. sthūlaśophatā pipāsā ca A luśoṣaś ca H bastimeḍhrañ cavastimeḍhrañ caH bastir meḍhraṃ ca A mūtranirodhastabdhameḍhratā camūtranirodhastavdhameḍhratā caH mūtranirodhaḥ stabdhameḍhratā ca A gudaś caH gudaṃ ca A klaibyaṃklaivyaṃH klībatā A cirād vāH cirāt A prasekaḥprasekaḥH om. A prasekeH praseko A cālpaśukradarśanaṃH raktaśukratā ca ; ārtavahe dve, tayor mūlaṃ garbhāśaya ārtavavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhāyā vandhyātvaṃ maithunāsahiṣṇutvam ārtavanāśaś ca A sevanīcchedād rujāprādurbbhāvoem. sevanīcchedādrujāprādurbhāvaḥ A sevanīcchedā prādurbbhāvo H maraṇañem. bastigudaviddhalakṣaṇaṃ A ma H caem. prāguktam iti A raṇañ ca H pratyākhyāyopakrametaH pratyākhyāyopacaret, u A uddhṛtaśalyaṃ tuH ddhṛtaśalyaṃ tu A kṣatavidhānenopakramed itiH kṣatavidhānenopacaret A
I insert prāṇavahe dve, tayor from the vulgate here, to make sense of the sentence and the corrollary in the next sentence.We emend witness H's sevanīcheddā prādurbhāvo to the vulgate's reading. Perhaps there was an eye-skip from [chedā]-ā to [ruj]-ā.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. bhavati cātra --
mūlāt khādantaraṃ dehe prasṛtaṃ tvabhivāhi yat |
strotas tad iti vijñeyaṃ sirādhamanivarjitam
A
ślokau ||
ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
mahadbhayam avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||
[13.add1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yaḥ samyag etaṃ jānīyāt sa bhaved rājasammataḥ |
pūjārho bhiṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mataṃ ||
[13.add2]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
iti dhamanīvyākaraṇaṃ śārīrannavamodhyāyaḥ ||
[cf. 1938 ed. SS.3.9.trailer]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dhamanīvyākaraṇaṃem. suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne dhamanīvyākaraṇa A śārīrannavamodhyāyaḥem. śārīraṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ A

[Adhyāya 10]

The text of this adhyāya is a lightly edited transcript of NAK 5-333, waiting for full critical attention.
|| athāto garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.10.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
tatra garbhiṇīm prathamadivasāt prabhṛtyādi sennityaṃ hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca bhavitavyaṃ | malinavikṛtahīnagātrāṇi ca na spṛśet | durggandhadurddaśanāni ca dūrata eva pariharet | vahin nniḥkṛṭāśūnyāgāracaity aśmaśānacaity avṛkṣasevāś ca krodhāyāsakarāṃś ca bhāvān uccair bhāṣyādikaṃ ca pariharet | udvejanīyāś ca kathāḥ śuṣkam paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ cānnanopayuñjīta yāni ca garbham vyāpādayanti | na ca tailābhyaṅgotsādanādīni niseveta | na cāyāsayec charīraṃ pūrvvoktāni ca pariharet | śayanāsanañ ca samṛddhās taraṇaṃ nātyucchritam apāśrayopetam asaṃvādham vidadhyāt | hṛdyaṃ dravamadhuraprāyasnigdhan dīpanīyaṃ saṃskṛtabhojanañ ca bhojayet sāmānyam etad ā prasavakālāt |
[cf. 1938 ed. 3.10.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraH om. A garbhiṇīmgarbbhiṇīmH garbhiṇī A prabhṛtyādiH prabhṛti A sennityaṃsennityaṃH nityaṃ A hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasāH prahṛṣṭā śucyalaṅkṛtā śuklavasanā A bhavitavyaṃH bhavet A malinavikṛtahīnagātrāṇi ca namalinavikṛtahīnagātrāṇi ca naH malinavikṛtahīnagātrāṇi na A durggandhadurddaśanāni cadurggandhadurddaśanāni caH durgandhadurdarśanāni A dūrataH om. A evaH om. A pariharetH om. A vahin nniḥkṛṭāśūnyāgāracaityH om. A aśmaśānacaityH om. A avṛkṣasevāś caH om. A krodhāyāsakarāṃś cakrodhāyāsakarāṃś caH om. A bhāvān uccairH om. A bhāṣyādikaṃ caem. om. A bbhāṣyādikaṃ ca H cānnanopayuñjītaH cānnaṃ nopabhuñjīta A yāni caH bahirniṣkramaṇaṃ śūnyāgāracaityaśmaśānavṛkṣāśrayān krodhamayaśaskarāṃś ca bhāvān uccair bhāṣyādikaṃ ca parihared yāni ca A vyāpādayanti | na caH vyāpādayanti, na cā A tailābhyaṅgotsādanādīnitailābhyaṅgotsā danādīniH bhīkṣṇaṃ tailābhyaṅgotsādanādī A śayanāsanañ caH śayanāsanaṃ mṛ A samṛddhāsH dvās A nātyucchritamH nātyuccam A apāśrayopetamH apāśrayopeta A asaṃvādhamH masaṃbādhaṃ ca A dravamadhuraprāyasnigdhandravamadhuraprāyasnigdhanH dravamadhuraprāyaṃ snigdhaṃ A dīpanīyaṃH dīpanīya A saṃskṛtabhojanañ caH saṃskṛtaṃ ca bhojanaṃ A prasavakālātH prasavāt A
viśeṣatas tu garbbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyeṣu māseṣu madhuraśītadravaprāyamāhāramā āseveta | caturthe māse payo navanītam āhāram āharet | pañcame kṣīrasarppiḥ saṃsṛṣṭaṃ | ṣaṣṭhe svadaṃṣṭrāsiddhasya sarppiṣā pakṣamātraṃ yuktyā yavāgūm pāyayet | saptame pṛthak parṇyādisiddham evam āpyāyyate garbhaḥ | aṣṭame khalv enāṃ vadarodakena valātivalāpayodadhimas tu tailamadhughṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyartham anulomārthañ ca vāyos tataḥ payo madhurasiddhena tailenānuvāsayet | anulome hi vāyau sukham prasūyate | nirupadravāś ca bhavanti | ata ūrddhvaṃ snigdhābhir yavāgūbhir jjāṅgalarasaiś copahared ā prasavakālāt | evam upakrāntāsnigdhāvalavatīsukham anupadravā prasūyate |
[cf. 1938 ed. 3.10.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prathamadvitīyatṛtīyeṣuH prathamadvitīyatṛtīya A madhuraśītadravaprāyamāhāramāmadhuraśītadravaprāyamāhāramāH madhuraśītadravaprāyamāhāram u A āsevetaH paseveta A caturtheH viśeṣatas tu tṛtīye ṣaṣṭikaudanaṃ payasā bhojayet , caturthe A māseH dadhnā, pañcame payasā, ṣaṣṭhe sarpiṣetyeke; caturthe A navanītamnavanītamH navanītasaṃsṛṣṭamāhārayejjāṅgalamāṃsasahitaṃ A āhāramH hṛdyamannaṃ A āharetH ca bhojayet A svadaṃṣṭrāsiddhasyaH śvadaṃṣṭrāsiddhasya A sarppiṣāH sarpi A pakṣamātraṃpakṣamātraṃH ṣo mātrāṃ A yuktyāH om. A yavāgūmH om. A saptameH yavāgūṃ vā, saptame A pṛthakH sarpiḥ pṛthak A evamH eva A āpyāyyateH māpyāyate A khalv enāṃH om. A valātivalāpayodadhimasH balātibalāśatapuṣpāpalalapayodadhima A tuH stu A tailamadhughṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayettailamadhughṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayetH tailalavaṇamadanaphalamadhughṛtamiśreṇāsthāpayet A purāṇapurīṣaśuddhyarthampurāṇapurīṣaśuddhyarthamH purāṇapurīṣaśuddhyartha A anulomārthañ caH manulomanārthaṃ ca A madhurasiddhenaH madhurakaṣāyasiddhena A nirupadravāś caH nirupadravā ca A bhavantiH bhavati A jjāṅgalarasaiśH jāṅgalarasai A copahared āH ścopakramedā A
navame māsi sūtikāgāram enāṃ praveśayet | praśaste tithyādau | tatreṣṭāgāraṃ brāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrāṇāṃ śvetaraktakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu | vilvanyagrodhatindukanirmmitaṃ sarvvāgāran tat mayañ ca paryavanaddhaṃ samupaliptabhittiparicchadaṃ prāgdvāram udagdvāram vāṣṭahastāyata caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṅgalasampannam vidheyaṃ |
[cf. 1938 ed. 3.10.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sūtikāgāramH sūtikāgāra A enāṃH menāṃ A tatreṣṭāgāraṃH tatrāriṣṭaṃ A śvetaraktakṛṣṇeṣusvetaraktakṛṣṇeṣuH śvetaraktapītakṛṣṇeṣu A vilvanyagrodhatindukanirmmitaṃvilvanyagrodhatindukanirmmitaṃH bilvanyagrodhatindukabhallātakanirmita A tatH yathāsaṅkhyaṃ tan A mayañ caH maya A paryavanaddhaṃH paryaṅkaṃ A samupaliptabhittiparicchadaṃsamupaliptabhittiparicchadaṃH samupaliptabhittiṃ suvibhaktaparicchadaṃ A udagdvāramH dakṣiṇadvāraṃ A vāṣṭahastāyataH vāṣṭahastāyataṃ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. jāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayabandhane |
saśūle jaghane nārī jñeyā sā tu prajāyinī
A
tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ pratisamantād vedanā bhavati | mūtramabhīkṣṇam prasicyate | yonimukhāc ca śleṣmā
[cf. 1938 ed. 3.10.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
mūtramabhīkṣṇamH abhīkṣṇaṃ A prasicyateH purīṣapravṛttirmūtraṃ prasicyate A yonimukhāc caH yonimukhāc A śleṣmāH chleṣmā ca A
prajāyiṣyamāṇāṃ tusvabhyaktām uṣṇodakapariṣiktagātrīṅ kṛtamaṅgalāmathenāṃ sa ghṛtāṃ yavāgūṃ kaṇṭhāt pītavatī mṛduni kṛtopadhānavistīrṇṇe śayane sthitāmābhugnasakthinīmuttānām aśaṅkanīyās tisraś catasraḥ pariṇatavayasaḥ | vrajananakuśalāḥ kalpitanakhyaḥ paricareyuriti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prajāyiṣyamāṇāṃH prajanayiṣyamāṇāṃ A tusvabhyaktāmtusvabhyaktāmH kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ kumāraparivṛtāṃ punnāmaphalahastāṃ svabhyaktā A uṣṇodakapariṣiktagātrīṅH muṣṇodakapariṣik A kṛtamaṅgalāmathenāṃ sakṛtamaṅgalāmathenāṃ saH tāmathaināṃ sam A ghṛtāṃH bhṛtāṃ A yavāgūṃH yavāgū A kaṇṭhātH mākaṇṭhāt A pītavatīH pāyayet A mṛduniH tataḥ A kṛtopadhānavistīrṇṇeH kṛtopadhāne mṛduni vistīrṇe A sthitāmābhugnasakthinīmuttānāmem. sthitāmābhugnasakthīmuttānā A sthitāmābhugnasakthinīm uttānām H aśaṅkanīyāsH maśaṅkanīyāś A tisraśH om. A pariṇatavayasaḥpariṇatavayasaḥ |H striyaḥ pariṇatavayasaḥ A vrajananakuśalāḥH prajananakuśalāḥ A kalpitanakhyaḥH kartitanakhāḥ A paricareyuritiH paricareyur iti A
athāsyā viśikhāntaram anulomāyām anusukham abhyañjyāt | brūyāc cainām etāḥ subhage pravāhayaś ceti | mā cāprāptāvīḥ pravāhiṣṭhāḥ | anāgatā svāviṣu pravāhamāṇāḥ | badhiraṃ mūkaṃ srastahanuṃ mūrddhābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kuvjaṃ vikaṭam vā janayati |tasmād anāgatāvī na pravāheta | sraste tu kukṣau vimukte garbhanāḍī pravandhe samūle śroṇīvaṃkṣaṇabastiśiraḥ supravāheta śanaiḥ śanais tato garbhayonimukhaṃ prapannagāḍhataram āviśalyabhāvāt |
[cf. 1938 ed. 3.10.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
anulomāyāmanulomāyāmH anulomam A anusukhamH anusukha A abhyañjyātabhyaṃjyātH mabhyajyānu A caināmH caitām A etāḥH ekā A pravāhayaśH pravāhasv A ceti | māH eti, na A cāprāptāvīḥH cāprā A pravāhiṣṭhāḥH om. A anāgatā svāviṣuanāgatāsvāviṣuH om. A pravāhamāṇāḥH p A badhiraṃvadhiraṃH om. A mūkaṃH om. A srastahanuṃH om. A mūrddhābhighātinaṃmūrddhābhighātinaṃH om. A kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃH om. A kuvjaṃH om. A vikaṭam vāH om. A janayati |tasmād anāgatāvī naH tāvī A pravāhetaH pravā A sraste tuH hasva, ta A kukṣauH to A samūleH saśūleṣu A śroṇīvaṃkṣaṇabastiśiraḥśroṇīvaṃkṣaṇavastiśiraḥH śroṇivaṅkṣaṇabastiśiraḥ A supravāhetaH su ca pravāhethāḥ A garbhayonimukhaṃgarbbhayonimukhaṃH garbhanirgame pragāḍhaṃ, tato garbhe yonimukhaṃ A prapannagāḍhataramprapannagāḍhataramH prapanne gāḍhatara A āviśalyabhāvātH māviśalyabhāvāt; akālapravāhaṇādbadhiraṃ mūkaṃ kubjaṃ vyastahanumūrdhvābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ vikaṭaṃ vā janayati A
tatra pratilomam anupānaṃ pāyayet śosayet |
[cf. 1938 ed. 3.10.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pratilomam anupānaṃem. pratilomamanu A pratilom anupānaṃ H pāyayetH om. A śosayetH lomayet, prāñjalam ākarṣet A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet kṛṣṇasarpanirmokeṇa piṇḍītakena vā, badhnīyāddhiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapādayoḥ, dhārayet suvarcalāṃ viśalyāṃ vā A
jātasyolbaṃ viśodhyāsyaṃ saindhavasarppiṣāṣṭāṅgulāvaśeṣāṃ nāḍīm baddhayitvā kuṣṭhatailenābhyajya sūtreṇābaddhya kumārasya grīvāyām vadhnīyāt |
[cf. 1938 ed. 3.10.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
jātasyolbaṃjātasyolvaṃH atha jātasyolbaṃ A viśodhyāsyaṃviśodhyāsyaṃH mukhaṃ ca A saindhavasarppiṣāṣṭāṅgulāvaśeṣāṃsaindhavasarppiṣāṣṭāṃgulāvaśeṣāṃH saindhavasarpiṣā viśodhya, ghṛtāktaṃ mūrdhni picuṃ dadyāt; tato nābhināḍīm aṣṭāṅgu A nāḍīmH om. A baddhayitvāvaddhayitvāH om. A kuṣṭhatailenābhyajyaH lam āyamya A sūtreṇābaddhyasūtreṇāvaddhyaH sūtreṇa baddhvā chedayet, tatsūtraikadeśaṃ ca A vadhnīyātH samyag badhnīyāt A
atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvāsya jātakarmmaṇi madhusarppiranantāmiśraṃ vrahmīrasena suvarṇṇamaṅgulyā nāsikayā lehayet | sūtikāñ ca ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ pipalyādi kaṣāyam anupānam pāyayet | valavatīm avalāṃ yavāgūn trirātram pañcarātram vā || ata ūrddhvaṃ snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaret snehanity ā ca syāt |
[cf. 1938 ed. 3.10.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
madhusarppiranantāmiśraṃH kṛte madhusarpiranan A vrahmīrasenaH ta A suvarṇṇamaṅgulyāsuvarṇṇamaṅgulyāH cūrṇamaṅgulyā A nāsikayāH nāmikayā A sūtikāñ caH tato ba A ghṛtatailayorH lātailenābhyajya, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā rūpyahe A anyatarasya mātrāṃH maprataptena vā vāriṇā snāpayed enaṃ kapittha A pipalyādiH patra A kaṣāyamkaṣāyamH kaṣā A anupānamH om. A pāyayetH yeṇa A valavatīmH vā koṣṇena yathā A avalāṃH kālaṃ A yavāgūnH yathādo A trirātramH ṣaṃ yathā A pañcarātram vāpañcarātram vāH vibhavaṃ ca A ataH om. A ūrddhvaṃH om. A snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaretH om. A snehanity ā caH om. A syātH om. A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. dhamanīnāṃ hṛdisthānāṃ vivṛtatvād anantaram |
catūrātrāt trirātrād vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tasmāt prathame 'hni madhusarpir anantamiśraṃ mantrapūtaṃ trikālaṃ pāyayet, dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpiḥ, tṛtīye ca; tataḥ prāṅnivāritastanyaṃ madhusarpiḥ svapāṇitalasaṃmitaṃ dvikālaṃ pāyayet A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. atha sūtikāṃ balātailābhyaktāṃ vātaharauṣadhaniṣkvāthenopacaret | saśeṣadoṣāṃ tu tadahaḥ pippalīpippalīmūlahastipippalīcitrakaśṛṅgaveracūrṇaṃ guḍodakenoṣṇena pāyayet, evaṃ dvirātraṃ trirātraṃ vā kuryād āduṣṭaśoṇitāt | viśuddhe tato vidārigandhādisiddhāṃ snehayavāgūṃ kṣīrayavāgūṃ vā pāyayet trirātram | tato yavakolakulatthasiddhena jāṅgalarasena śālyodanaṃ bhojayed balamagnibalaṃ cāvekṣya | anena vidhinādhyardhamāsam upasaṃskṛtā vimuktāhārācārā vigatasūtikābhidhānā syāt, punar ārtavadarśanād ity eke A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. dhanvabhūmijātāṃ tu sūtikāṃ ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ pāyayet pippalyādikaṣāyānupānāṃ, snehanityā ca syāt trirātraṃ pañcarātraṃ vā balavatī ; abalāṃ yavāgūṃ pāyayet trirātraṃ pañcarātraṃ vā | ata ūrdhvaṃ snigdhenānnasaṃsargeṇopacaret A
prāyaś cainām prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet krodhāyāsamaithunādīṃś ca pariharet ||
[cf. 1938 ed. 3.10.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prāyaś caināmem. prāyaśaś caināṃ A prāyaścainām H
bhavati cātra ||
mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhir upajāyate |
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaved dhātvapakarṣarṇāt ||
[cf. 1938 ed. 3.10.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH om. A cātraH om. A vyādhirA vyādhi H upajāyate | saupajāyate |
sa
A
rupajāyate |
sa
H
bhaved dhātvapakarṣarṇātem. bhaved atyapatarpaṇāt A bhaveddhātvapakarṣarṇāt H
tasmāt tāṃ deśakālau tu vyādhisātmyena karmmaṇā |
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
[cf. 1938 ed. 3.10.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
deśakālau tuH deśakālau ca A
athāmarāmapatantīm pātayet kaṇṭham asyāḥkeśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛśet kaṭukā lāvukṛtavedhanasarṣapasarppanirmmocakair vvā kuṭatailair yonim udrūpayet | lāṅgalakīmūlakalkena vāsyāḥ pāṇipādatalam ālimpet | kuṣṭhalāṅgalakīmūlakalkam vā madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet | śālimūlakalkam vā 'pi ppalyādikalkam vā madyena | siddhārthakakuṣṭhailālāṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet | etaiṣveva ca siddhena siddhārthakatailenottaracūrṇṇabastiś cāsyai dadyāt | hastena cāpaharet |
[cf. 1938 ed. 3.10.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athāmarāmapatantīmH athāparā 'patanty A pātayetH ānāhādhmānau kurute, tasmāt A kaṇṭhamH kaṇṭha A asyāḥkeśaveṣṭitayāṅgulyāasyāḥkeśaveṣṭitayāṅgulyāH masyāḥ keśaveṣṭitayāṅgulyā A pramṛśetH pramṛjet A lāvukṛtavedhanasarṣapasarppanirmmocakair vvālāvukṛtavedhanasarṣapasarppanirmmocakair vvāH lābukṛtavedhanasarṣapasarpanirmokair vā A kuṭatailairH kaṭutailavimiśrai A yonimH ryoni A udrūpayetH mukhaṃ dhūpayet A lāṅgalakīmūlakalkenalāṅgalakīmūlakalkenaH lāṅgalīmūlakalkena A ālimpetH ālimpet, mūrdhni vāsyā mahāvṛkṣakṣīram anusecayet A kuṣṭhalāṅgalakīmūlakalkam vākuṣṭhalāṅgalakīmūlakalkam vāH kuṣṭhalāṅgalīmūlakalkaṃ vā A śālimūlakalkam vāH śālamūlakalkaṃ vā A 'pipiem. pipi A​H ppalyādikalkam vāH ppalyādiṃ vā A siddhārthakakuṣṭhailālāṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet | etaiṣveva casiddhārthakakuṣṭhailālāṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet | etaiṣveva caH siddhārthakakuṣṭhalāṅgalīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa surāmaṇḍena vāsthāpayet, etair eva A siddhārthakatailenottaracūrṇṇabastiśsiddhārthakatailenottaracūrṇṇavastiśH siddhārthakatailenottarabastiṃ A cāsyaiH om. A hastenaH snigdhena vā kṛttanakhena haste A cāpaharetH nāpaharet A
prajātāyās tu bastiśirodarayoniśūlaṃ raktaṃ saṃruddhya vāyuḥ karoti sa makkalaḥ | tatra yavakṣāracūrṇṇaṃ sarppiṣā sukhodakena pāyayet || lavaṇacūrṇṇam vā surāmaṇḍena | purāṇaguḍam vā trikaṭuka trijātakakustumburumiśram vā khādayet | pṛthakparṇṇyādikvāthaṃ bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭam pāyayet |
[cf. 1938 ed. 3.10.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prajātāyāsprajātāyāsH prajātāyāś ca A tuH nāryā rūkṣaśarīrāyāstīkṣṇairaviśodhitaṃ raktaṃ vāyunā taddeśagatenātisaṃruddhaṃ nābheradhaḥ pārśvayor bastau A bastiśirodarayoniśūlaṃem. bastiśirasi vā granthiṃ karoti; tataś ca nābhibastyudaraśūlāni bhavanti, sūcībhir iva nistudyate bhidyate dīryata iva ca pakvāśayaḥ A vastiśiro H raktaṃem. samantādādhmānamuda A darayoniśūlaṃ raktaṃ H saṃruddhyaH re A vāyuḥ karotiH mūtrasaṅgaś ca bhavatīti makka A saH lla A makkalaḥH lakṣaṇam A tatraH tatra vīratarvādisiddhaṃ jalamuṣakādipra A yavakṣāracūrṇṇaṃyavakṣāracūrṇṇaṃH tīvāpaṃ pāyayet, yavakṣāracūrṇaṃ A sarppiṣāH vā A sukhodakenaH sukhodakena pippalyādikvāthena vā A pāyayetH pippalyā A lavaṇacūrṇṇam vāH dicūrṇaṃ vā A purāṇaguḍam vāH varuṇādikvāthaṃ vā pañcakolailāpratīvāpaṃ, pṛthakparṇyādikvāthaṃ vā bhadradārumaricasaṃsṛṣṭaṃ, purāṇaguḍaṃ vā A trijātakakustumburumiśram vātrijātakakustumvurumiśram vāH caturjātakakustumburumiśraṃ A khādayetkhādayet |H om. A pṛthakparṇṇyādikvāthaṃH om. A bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭamH om. A pāyayetH khādet, acchaṃ vā pibedariṣṭam iti A
atha bālaṃ kṣaumaparihitaṃ kṣaumakārppāsās tṛtāyāṃ śāyayīta | nimbapīluparuṣakaśākhābhiś cainaṃ parivījayet | mūrddhni cāsya tailapicum avatārayet | dhūpayec cainaṃ rakṣoghnair dhūpaiḥ | rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsv avasujet | tilātasīsarṣapakaṇāś cātra prakiret | adhiṣṭhāne cāgnim prajvālayet | vraṇitopāsanīyañ cāvekṣyeta
[cf. 1938 ed. 3.10.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṣaumaparihitaṃH kṣaumaparivṛtaṃ A kṣaumakārppāsāskṣaumakārppāsāsH kṣaumavastrās A tṛtāyāṃH tṛtāyāṃ śayyāyāṃ A śāyayītaH śāyayet A nimbapīluparuṣakaśākhābhiśnimvapīluparuṣakaśākhābhiśH pīlubadarīnimbaparūṣakaśākhābhiś A cāsyaH cāsyāharaha A tailapicumH stailapicu A avatārayetH mavacārayet A pāṇipādaśirogrīvāsvA pāṇipādaśirogrīvās H avasujetem. avasṛjet A vavasujet H tilātasīsarṣapakaṇāśH tilātasīsarṣapakaṇāṃś A cāvekṣyetaH cāvekṣeta A
tato daśamyāṃ mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau svastivācakapūrvvakaṃ nāma kuryāt āṃ | yathābhipretaṃ nakṣatran nāma vā |
[cf. 1938 ed. 3.10.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
daśamyāṃH daśame ' A mātāpitaraumātāpitarauH hani mātāpitarau A svastivācakapūrvvakaṃH svastivācanaṃ kṛtvā A yathābhipretaṃH yadabhipretaṃ A nakṣatranH nakṣatra A
tato yathāvarṇṇaṃ dhātrīm upasthāpayet | kṛṣāmasthūlām vayaḥsthāmam avyādhitām prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīm avyaṅgām avyasanaṃ nījīvavatsāṃvatsalāṃ dogdhīm akṣudrāṃkule jātamato bhūyiṣṭaiś ca guṇair anvitām ārogyavalavṛddhaye kumārasya | tatrātikṛṣātisthūlāninditā vyādhitāś ca vyākhyātās tāviṣamadhātutvād rogān āpādayanti bālasya viśeṣataḥ | ūrdhvastanī karālaṃ kumāraṃ kuryāl lamvastanī nāsikāmukhaṃ cchādayitvā maraṇam āpādayanti | atha praśastāṃ śirasnātā mahadvāsasām udaṅmukhīm upaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ kumāraṃ pūrvvam pāyayet || anena mantreṇābhimantrya ||
[cf. 1938 ed. 3.10.25]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dhātrīmH dhātrī A upasthāpayetH mupeyānmadhyamapramāṇāṃ madhyamavayaskā(sā)m arogāṃ śīlavatīmacapalāmalolupāma A kṛṣāmasthūlāmkṛṣāmasthūlāmH kṛśāmasthūlāṃ A vayaḥsthāmamH om. A avyādhitāmH om. A prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīmH prasannakṣīrāmalambauṣṭhīmalambordhvastanī A avyaṅgāmH mavyaṅgā A avyasanaṃH mavyasani A nījīvavatsāṃvatsalāṃnījīvavatsāṃvatsalāṃH nīṃ jīvadvatsāṃ dogdhrīṃ vatsalā A dogdhīmH om. A akṣudrāṃkuleH makṣudrakarmiṇīṃ kule A jātamatoH jātāmato A bhūyiṣṭaiś caH bhūyiṣṭhaiś ca A guṇairH guṇai A anvitāmH ranvitāṃ A ārogyavalavṛddhayeH śmāmāmārogyabalavṛddhaye A kumārasyaH bālasya A tatrātikṛṣātisthūlāninditāH ta A vyādhitāś caH om. A vyākhyātāsH om. A tāviṣamadhātutvādtāviṣamadhātutvādH t A rogān āpādayantiH ro A bālasyavālasyaH om. A viśeṣataḥH om. A ūrdhvastanīH rdhvastanī A kumāraṃH om. A kuryālH kuryāt A āpādayantiāpādayantiH āpādayet A athaH tataḥ A praśastāṃH praśastāyāṃ A śirasnātāH tithau śiraḥsnātam A mahadvāsasāmH ahatavāsasam A udaṅmukhīmudaṅmukhīmH udaṅmukhaṃ śiśum upaveśya dhātrīṃ prāṅmukhīṃ A upaveśyaH copaveśya A kumāraṃH om. A pūrvvamH om. A pāyayet || anenaH dhautamīṣa A mantreṇābhimantryaH tparisrutamabhimantrya mantreṇānena pāyayet A
catvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ stanānāṃ kṣīravāhināṃ |
santu te śubhage nityaṃ bālasyānuvalapradāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.10.26]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sāgarāḥH sāgarā A puṇyāḥH stubhyaṃ A stanānāṃH stanayoḥ A kṣīravāhināṃkṣīravāhināṃ |H kṣīravāhinaḥ A santu te
santu te
H

bhavantu
A
śubhageH subhage A bālasyānuvalapradāḥvālasyānuvalapradāḥH bālasya balavṛddhaye A
piben bālo 'mṛtarasaṃ payas tava śubhānane |
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||
[cf. 1938 ed. 3.10.27]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pibenpivenH om. A bālovāloH payo A 'mṛtarasaṃA mṛtarasaṃ H payasH pītvā A tavaH kumāraste A dīrgham
dīrgham
H

dīrgha
A
āyurH māyu A avāpnotuH ravāpnotu A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ato 'nyathā nānā stanyopayogasyāsātmyād vyādhijanma bhavati A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. aparisrute 'pyatistabdhastanyapūrṇastanapānādutsuhitasrotasaḥ śiśoḥ kāsaśvāsavamīprādurbhāvaḥ | tasmād evaṃvidhānāṃ stanyaṃ na pāyayet A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. krodhaśokāvātsalyādibhiś ca striyāḥ stanyanāśo bhavati | athāsyāḥ kṣīrajananārthaṃ saumanasyam utpādya yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsarasasurāsauvīrakapiṇyākalaśunamatsyakaśerukaśṛṅgāṭaka- bisavidārikandamadhukaśatāvarīnālikālābūkālaśākaprabhṛtīni vidadhyāt A
athāsyāḥ kṣīrasañjananārthaṃ yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvīrapiṇyāka rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīni vidadhyāt | atha tasyāḥ stanyam apsu parīkṣeta tac cec chītalam amalaṃ tanuṃ śaṃkhāvabhāsaṃ apsu caikībhāvaṃ gacchaty aphenilaṃ matraṇḍulaṃ na plavate sīdati vā tac chuddham iti vindyāt | tena kumārasyārogyaṃ bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.10.31]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athāsyāḥH athā A kṣīrasañjananārthaṃH om. A yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvīrapiṇyākayavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvīrapiṇyākaH om. A rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīnirasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīniH om. A vidadhyāt | athavidadhyāt | athaH om. A tasyāḥH syāḥ A tanuṃH tanu A caikībhāvaṃH nyastam ekībhāvaṃ A gacchatyA gacchat H aphenilaṃaphenilamA yajpegphenilam̐ H matraṇḍulaṃ naH atantum annot A sīdati vāH 'vasīdati vā A vindyātH vidyāt A bhavatiH śarīropacayo balavṛddhiś ca bhavati | na ca kṣudhitaśokārtaśrāntapraduṣṭadhātugarbhiṇījvaritātikṣīṇātisthūlavidagdhabhaktaviruddhāhāratarpitāyāḥ stanyaṃ pāyayet; nājīrṇauṣadhaṃ ca bālaṃ, doṣauṣadhamalānāṃ tīvravegotpattibhayāt A
bhavati cātra ||
dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||
[cf. 1938 ed. 3.10.32]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH bhavanti A bhojyairH bhojyai A vviṣalaisH rviṣamairdoṣalais A tataH tataḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. mithyāhāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ |
dūṣayanti payas tena śārīrā vyādhayaḥ śiśoḥ |
bhavanti kuśalas tāṃś ca bhiṣak samyag vibhāvayet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. aṅgapratyaṅgadeśe tu rujā yatrāsya jāyate |
muhur muhuḥ spṛśati taṃ spṛśyamāne ca roditi
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. nimīlitākṣo mūrdhasthe śiro roge na dhārayet |
bastis the mūtrasaṅgārto rujā tṛṣyati mūrcchati
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. viṇmūtrasaṅgavaivarṇyacchardyādhmānāntrakūjanaiḥ |
koṣṭhe doṣān vijānīyāt sarvatrasthāṃś ca rodanaiḥ
A
duṣṭaṃ prāguktan tena śarīrāvyādhayaḥ prādur bhavanti | teṣu ca yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyam auṣadham mātrayā kṣīrasya kṣīrasarppiḥ saṃyuktaṃ vidadhyāt | dhātryāś ca kevalaṃ | kṣīrānnād asya kalkī kṛtaṃ | dhātryāś ca pūrvvavat | annād asya kaṣāyādīnām ātmany eva na dhātryāḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.10.37]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
duṣṭaṃ prāguktanduṣṭaṃprāguktanH om. A tenaH om. A śarīrāvyādhayaḥH om. A prādur bhavantiem. om. A prādurbbhavanti H teṣu caH teṣu A kṣīrasyaH kṣīrapasya A kṣīrasarppiḥH kṣīrasarpiṣā A kṣīrānnād asyaH kṣīrānnād asyā A kalkīH tma A kṛtaṃH ni A kaṣāyādīnāmkaṣāyādīnāmH kaṣāyādīn ā A ātmanyem. tmany A ātman H eva naA yeva na H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tatra māsād ūrdhvaṃ kṣīrapāyāṅguliparvadvayagrahaṇasaṃmitāmauṣadhamātrāṃ vidadhyāt, kolāsthisaṃmitāṃ kalkamātrāṃ kṣīrānnādāya, kolasaṃmitāmannādāyeti A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravakṣyante 'gadaṅkarāḥ |
teṣu tatkalkasaṃliptau pāyayeta śiśuṃ stanau
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ekaṃ dve trīṇi cāhāni vātapittakaphajvare |
stanyapāyāhitaṃ sarpiritarābhyāṃ yathārthataḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. na ca tṛṣṇābhayādatra pāyayeta śiśuṃ stanau |
virekabastivamanāny ṛte kuryāc ca nātyayāt
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. mastuluṅgakṣayād yasya vāyus tālvasthi nāmayet |
tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. pānābhyañjanayor yojyaṃ śītāmbūdvejanaṃ tathā
vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām
A
bhavati cātra||
bālānāṃ gudapākeṣu pittaghnīṃ kārayet kriyāṃ |
rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayor hitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 3.10.44]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH mārutaghnaiḥ praśama A cātraH yet snehasvedopa A bālānāṃvālānāṃH nāhanaiḥ A gudapākeṣuH
gudapāke tu
A
pittaghnīṃH bālānāṃ pittaghnīṃ A pānālepanayorA pānālepanayo H hitaṃhitamA rhitaṃ H
kṣīrāhārasya siddhārthakavacāpayasyāśārivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃ sarppiḥ pātuṃ prayacchet | kṣīrānnād asya madhukavacātriphalāsiddhaṃ | annād asya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅga- drākṣādisiddhaṃ tena kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣi bhavanti |
[cf. 1938 ed. 3.10.45]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṣīrāhārasya siddhārthakavacāpayasyāśārivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃkṣīrāhārasya siddhārthakavacāpayasyāśārivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃH kṣīrāhārāya sarpiḥ pāyayet siddhārthakavacāmāṃsīpayasyāpāmārgaśatāvarīsārivābrāhmīpippalīharidrākuṣṭhasaindhavasiddhaṃ A sarppiḥH om. A pātuṃH om. A prayacchetH om. A kṣīrānnād asyaH kṣīrānnādāya A madhukavacātriphalāsiddhaṃmadhukavacātriphalāsiddhaṃH madhukavacāpippalīcitrakatriphalāsiddham A annād asyaH annādāya A dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅgaH dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradārumaricamadhukaviḍaṅga A drākṣādisiddhaṃH drākṣardhibrāhmīsiddhaṃ A tenatenaH te A kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣikumārasyārogyavalamedhāyūṃṣiH nārogyabalamedhāyūṃṣi A bhavantiH śiśorbhavanti A
bālaṃ punar ggātreṣu na gṛṅṇīyāt | na cainaṃ tarjjayet sahasā vā na prabodhayed vitrāsabhayāt | sahasā nāhared utkṣiped vātābhighātabhayān nopaveśayet kauvjabhayān nityaṃ cainam anuvartteta priyahitair eva m abhihitamanādyamapyabhivarddhate nityamudagrasattvasampannastv arogo bhavati ||
[cf. 1938 ed. 3.10.46]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
punarH puna A ggātreṣu naH rgātrasukhaṃ A gṛṅṇīyāt | naH gṛhṇīyāt, na A sahasā vā naH sahasā na A prabodhayedpravodhayedH pratibodhayed A nāhared utkṣipedH nāpaharedutkṣipedvā A vātābhighātabhayānH vātādivighātabhayāt A kauvjabhayānH kaubjyabhayāt A priyahitairH priyaśatairajighāṃsuḥ A abhihitamanādyamapyabhivarddhateH avihatamanā hy abhivardhate A nityamudagrasattvasampannastv arogonityamudagrasatvasampannastv arogoH nityam udagrasattvasaṃpanno nīrogaḥ A bhavatiH suprasannamanāś ca bhavati | vātātapavidyutprabhāpādapalatāśūnyāgāranimnasthānagrahacchāyādibhyo durgrahopasargataś ca bālaṃ rakṣet A
bhavati cātra ||
nāśucau visṛjed bālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu vā ||
[cf. 1938 ed. 3.10.47]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH om. A cātracātraH om. A nākāseH nākāśe A viṣameṇa caH viṣame na ca A noṣṇamārutavarṣeṣu
noṣṇamārutavarṣeṣu
H

noṣmamārutavarṣeṣu
A
vāH ca A
kṣīrasātmyatayākṣīramājaṃ gavyam athāpi vā |
dadyād astanyam aprāptau bālebhyo vīkṣya mātrayā ||
[cf. 1938 ed. 3.10.48]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
gavyamH gavya A athāpi vāathāpi vā |H mathāpi vā A dadyād astanyam
dadyād astanyam
H

dadyād āstanya
A
aprāptauH paryāpter A bālebhyovālebhyoH bālānāṃ A
ṣaṇmāsāc cainam annam prāśayel laghuhitaṃ
[cf. 1938 ed. 3.10.49]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ṣaṇmāsācH ṣaṇmāsaṃ A cainamH caina A annamH mannaṃ A laghuhitaṃlaghuhitaṃH laghu hitaṃ ca A
nityam avarodhaś ca | syāt kṛtarakṣaḥ | upasarggabhayā grahopasarggebhyo rakṣyā bālā bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.50]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
avarodhaś caH avarodharataś ca A upasarggabhayāupasarggabhayāH upasargabhayāt A grahopasarggebhyoH prayatnataś ca grahopasargebhyo A
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati || nakhadaśanair ddhātrīm ātmānañ ca paritudati dantān khādati kūjati jṛmbhate bhrūvāvutkṣipaty ūrddhvan nirīkṣate phenam udvamati sandaṣṭauṣṭhaḥ krūrabhinnārttasvaro niśi jāgartti durvvalomnāṅgo yathāpūrvvaṃ dhātryāḥ stanyan nābhilaṣatīti sāmānyaṃ grahopasṛṣṭalakṣaṇ uktaṃ | vistareṇotta re vakṣyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.10.51]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ddhātrīmH dhātrī A ātmānañ caH mātmānaṃ ca A paritudatiH pariṇudati A bhrūvāvutkṣipatyH bhruvau vikṣipat A ūrddhvanH yūrdhvaṃ A phenamH phena A udvamatiH mudvamati A krūrabhinnārttasvaroH krūro bhinnāmavarcā dīnārtasvaro A durvvalomnāṅgoH durbalo mlānāṅgo matsyacchucchrundarimatkuṇagandho A yathāpūrvvaṃH yathā purā A stanyanH stanya A nābhilaṣatītiH mabhilaṣati tathā nābhilaṣatīti A sāmānyaṃH sāmānyena A grahopasṛṣṭalakṣaṇ uktaṃH grahopasṛṣṭalakṣaṇamuktaṃ A
śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathā svam vidyāṃ grāhayet |
[cf. 1938 ed. 3.10.52]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
svamH varṇaṃ A
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśavarṣām patnīm āvahen mitradharmmārthakāmaprajāḥ prāpsyāmīti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.53]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ṣoḍaśavarṣāmH ṣoḍaśadaśavarṣāṃ A āvahenH āvahet A mitradharmmārthakāmaprajāḥmitradharmmārthakāmaprajāḥH pitryadharmārthakāmaprajāḥ A prāpsyāmītiH prāpsyatīti A
bhavati cātra ||
ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
yady ādhatte pumān garbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |
[cf. 1938 ed. 3.10.54]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiH om. A cātraH om. A pañcaviṃśatiḥH pañcaviṃśatim A garbhaḥgarbbhaḥH garbhaṃ A
jāto vā na ciraṃ jīved vā durbalendriyaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.10.55]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
jāto vā naA jātovā ni H jīved vāH jīvejjīvedvā A durbalendriyaḥdurvvalendriyaḥH durbalendriyaḥ |
tasmād atyantabālāyāṃ garbhādhānaṃ na kārayet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ativṛddhāyāṃ dīrgharogiṇyāmanyena vā vikāreṇopasṛṣṭāyāṃ garbhādhānaṃ naiva kurvīta | puruṣasyāpy evaṃvidhasya ta eva doṣāḥ saṃbhavanti A
tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ prapatiṣyati garbhaḥ | garbbhāśayaśroṇīvaṃkṣaṇabastiśūlāni bhavanti | raktadarśanañ ca | tāsām pariṣekāvagāhālepanair upacaret kṣīrapānaiś ca | alpālpasyandate kṣīramutpalādi siddham vā pāyayet | saṃsramāne savātapārśvaśūlānāha mūtrasaṅgāḥ sthānāt sthānaṃ cotkrāmati garbhaḥ | tatra snigdhaṃ śītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddhaṃ payaḥ | kṣaudraśarkarāmiśram pāyayet | mūtrasaṅge darbbhādisiddhaṃ | ānāhe hiṅgusauvarccalaraso na siddhaṃ sravati rakte koṣṭhāt kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍagairikasarjjarasāñjanacūrṇṇa yathālābhaṃnyagrodhāditvakprabālakalkan vā pāyayet | utpalādikalkaṃ vā kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vā śṛtena payasā, udumbaraphalaudakakandakvāthena vā śarkarāmadhumadhureṇa śālipiṣṭaṃ; nyagrodhādisvarasaparipītaṃ vā vastrāvayavaṃ yonyāṃ dhārayet | athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃ madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃ payaḥ pāyayet, tad evāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā | bṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vā | etenopavarttate rujasu garbhaś cāpy āyyate ||
[cf. 1938 ed. 3.10.57.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prapatiṣyatiH patiṣyati A garbhaḥem. garbhe A garbbha H garbbhāśayaśroṇīvaṃkṣaṇabastiśūlānigarbbhāsayaśroṇīvaṃkṣaṇavastiśūlāniH garbhāśayakaṭīvaṅkṣaṇabastiśūlāni A bhavantiH om. A tāsāmH tatra śītaiḥ A pariṣekāvagāhālepanairH pariṣekāvagāhapradehādibhir A upacaretH upacarejjīvanīyaśṛta A alpālpasyandateH garbhasphuraṇe muhurmuhusta A kṣīramutpalādiH tsandhāraṇārthaṃ kṣīramutpalādi A siddham vāH siddhaṃ A saṃsramāneH prasraṃsamāne A savātapārśvaśūlānāhasavātapārśvaśūlānāhaH sadāhapārśvapṛṣṭhaśūlāsṛgdarānāha A cotkrāmatiH ca prakrāmati A garbhaḥgarbbhaḥH garbhe koṣṭhe saṃrambhaḥ A snigdhaṃH snigdha A mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddhaṃem. mahāsahākṣudrasahāmadhukaśvadaṃṣṭrākaṇṭakārikāsiddhaṃ A mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddha H kṣaudraśarkarāmiśram kṣaudraśarkarāmiśram H śarkarākṣaudramiśraṃ A hiṅgusauvarccalaraso nahiṃgusauvarccalaraso naH hiṅgusauvarcalalaśuna A siddhaṃem. vacāsiddham A om. H sravatiem. atyarthaṃ sravati A siddhaṃ sravati H koṣṭhātH koṣṭhā A kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍagairikasarjjarasāñjanacūrṇṇakaṇṭakārikāmṛtpiṇḍagairikasarjjarasāñjanacūrṇṇaH gārikāgāramṛtpiṇḍasamaṅgādhātakīkusumanavamālikāgairikasarjarasarasāñjanacūrṇaṃ madhunāva A yathālābhaṃnyagrodhāditvakprabālakalkanyathālābhaṃnyagrodhāditvakpravālakalkanH lihyāt, yathālābhaṃ nyagrodhāditvakpravālakalkaṃ vā A vā pāyayet | utpalādikalkaṃ vāem. payasā pāyayet, utpalādikalkaṃ vā A vā pāyayet | utpalā H kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vāA om. H śṛtenaA om. H payasāA om. H udumbaraphalaudakakandakvāthena vāA om. H śarkarāmadhumadhureṇaA om. H śālipiṣṭaṃA om. H nyagrodhādisvarasaparipītaṃ vāA di H vastrāvayavaṃA om. H yonyāṃA om. H dhārayet | athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃA om. H madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃA om. H payaḥA om. H pāyayetA om. H tad evāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃA ka H vidārigandhādisiddhaṃ vāA sedi siddham vā H bṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vāvṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vāH bṛhatīdvayotpalaśatāvarīsārivāpayasyāmadhukasiddhaṃ vā A etenopavarttateH evam upakrāntāyā upāvartante A rujasuH rujo A āyyateH āyate A
Passage 3.10.57 in the vulgate is split in the Nepalese version into two parts. In witness H, the second part of this passage appears after 3.10.65. Witness H is partially illegible here and the text has been emended based on the vulgate.
māsānumāsikam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ
[cf. 1938 ed. 3.10.58]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
māsānumāsikamH om. A vakṣyāmaḥvakṣyāmaḥH māsānumāsikaṃ vakṣyāmaḥ A
madhukaṃ śālibījañ ca payasyā suradāru ca |
aśmantakaḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||
[cf. 1938 ed. 3.10.59]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śālibījañ caśālivījañ caH śākabījaṃ ca A kṛṣṇatilāsH tilāḥ kṛṣṇā A tāmravallīH stāmravallī A
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalaśārivā |
anantā śārivā rāsnā padmam madhukam eva ca ||
[cf. 1938 ed. 3.10.60]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sotpalaśārivāH sotpalasārivā A śārivāH sārivā A padmam padmam H padmā A
vṛhatīdvayakāśmaryakṣīrīśuṅgātvaco ghṛtaṃ |
pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā ||
[cf. 1938 ed. 3.10.61]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vṛhatīdvayakāśmaryakṣīrīśuṅgātvacovṛhatīdvayakāśmaryakṣīrīśuṃgātvacoH bṛhatyau kāśmarī cāpi kṣīriśuṅgās tvaco A pṛthakparṇṇī
pṛthakparṇṇī
H

pṛśniparṇī
A
śigraH śigruḥ A madhuyaṣṭikāmadhuyaṣṭikā ||H madhuparṇikā A
śṛṅgāṭakamvisaṃ drākṣā kaseru madhukaṃ sitā |
vatsaite saptayogāḥ syur arddhaślokasamāpanāḥ ||
yathākramaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ |
[cf. 1938 ed. 3.10.62]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kaseruH kaśeru A syursyurH syu A arddhaślokasamāpanāḥH rardhaślokasamāpanāḥ A yathākramaṃ
yathākramaṃ
H

yathāsaṃkhyaṃ
A
kapitthavilvavṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā ||
mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |
[cf. 1938 ed. 3.10.63]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kapitthavilvavṛhatīpaṭolekṣunidigdhikākapitthavilvavṛhatīpaṭolekṣunidigdhikāH kapitthabṛhatībilvapaṭolekṣunidigdhikā A
navame madhukānantā payasyāśārivām pivet ||
payas tu śritaśītam praśasyate ||
[cf. 1938 ed. 3.10.64]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
payasyāśārivāmH payasyāsārivāḥ A payas tu
payas tu
H

kṣīraṃ śuṇṭhīpa
A
śritaśītam śritaśītamH om. A praśasyateH yasyābhyāṃ siddhaṃ syād daśame hitam A
sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ devadāru ca |
evam apyāyyate garbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
[cf. 1938 ed. 3.10.65]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
devadāru caH suradāru ca A apyāyyateH āpyāyate A
vyavasthite ca garbhe gavyenodumbaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte lavaṇaṃ varjyābhir uddālukādīnāṃ pācanīyopasaṃbhṛtābhir upakrāmet yāvanto māsā garbhasya tāvantyahāni vastyudaraśūle purāṇaguḍan dīpanīyasaṃyuktam pāyayed ariṣṭam vā | vātātapaśramasevinyā vātopahīhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ sotikālam avatiṣṭhamāno vyāpadyate | tāṃ mṛdunā snehādinā krameṇopacaret | utkrosarasaṃ yavāgūñ cālpasnehām prayacchet | kālātītasthāyini garbhaviśeṣato dhānyam udūkhalamusalenābhihanyāt | viṣamam vā yānāsanam upasevet | vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ samātuḥ kukṣin na pūrayati | mandaṃ spandate ca taṃ vṛṃhaṇīyaḥ payobhir mmāṃsarasaiś copacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunoparuddham anavaktrāntajīvam ādhmāpayaty udaran tat kadācid yadṛcchayopaśāntan naigameṣā pahṛtam iti vadanti | tam eva kadācit pravilīyamānam āpūryamāṇam vā nāgodaram ity āhus tatrāpi līnavat pratikāraḥ | nivṛttaprasavāyāḥ punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrddhvam prasavatyāḥ kumāro 'lpāyur bhavati |
[cf. 1938 ed. 3.10.57.2]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyavasthite caA vyavasthi H garbheA om. H lavaṇaṃH lavaṇa A varjyābhirH snehavarjyābhir yavāgūbhir A uddālukādīnāṃH uddālakādīnāṃ A pācanīyopasaṃbhṛtābhirH pācanīyopasaṃskṛtābhir A upakrāmetupakrāmedH upakrameta A tāvantyahāniem. tāvanty ahāni A​H vastyudaraśūlevastyudaraśūleH bastyudaraśūleṣu A vātātapaśramasevinyāH vātopadra A vātopahīhītatvātH vagṛhītatvāt A sotikālamH so 'tikālam A snehādināH snehādi A krameṇopacaret | utkrosarasaṃH krameṇopacaret, utkrośarasasaṃ A yavāgūñH siddhāma A cālpasnehāmH nalpasnehāṃ A prayacchetH yavāgūṃ pāyayet, māṣatilabilvaśalāṭusiddhān vā kulmāṣān bhakṣayen madhumādhvīkaṃ cānupibet saptarātram A garbhaviśeṣatoH garbhe viśeṣataḥ A dhānyamdhānyamH sadhānyam A viṣamam vāH viṣame vā A yānāsanamH yān āsane A upasevetH seveta A vṛṃhaṇīyaḥvṛṃhaṇīyaḥH bṛṃhaṇīyaiḥ A payobhirH payo bhir A vāyunoparuddhamH vāyunābhiprapan A anavaktrāntajīvamH nam avakrāntajīvam A tatH taṃ A vadanti | tamH bhāṣante, tam A pravilīyamānamH pralīyamānaṃ A āpūryamāṇam vāH om. A pratikāraḥH pratīkāraḥ A nivṛttaprasavāyāḥH om. A punaḥH om. A ṣaḍbhyoH om. A varṣebhyavarṣebhyaH om. A ūrddhvamH om. A prasavatyāḥH om. A kumāroH om. A 'lpāyurH om. A bhavatiH om. A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. nivṛttaprasavāyās tu punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrdhvaṃ prasavam ānāyā nāryāḥ kumāro 'lpāyur bhavati A
atha garbbhiṇī vyādhyutpannāvātyayec charddayen madhurāmlenānnopahitena | anulomayec ca saṃśamanīyam mṛdu vidadhyāt | annapānayor iti | aśnīyāc ca mṛduvīryaṅ garbbhāviruddhāṃś ca kriyāyogān vidadhīta iti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.67]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
garbbhiṇīH garbhiṇīṃ A vyādhyutpannāvātyayec charddayenem. vyādhyutpattāv atyaye chardayen A vyādhyutpannā vātyaye ccharddayen H madhurāmlenānnopahitenaH madhurāmlenānnopahitenā A anulomayec caH nulomayec ca A saṃśamanīyamH saṃśamanīyaṃ ca A itiH om. A mṛduvīryaṅH mṛduvīryaṃ madhuraprāyaṃ A garbbhāviruddhāṃś cagarbbhāviruddhām̐ś caH garbhāviruddhaṃ ca, garbhāviruddhāś ca A kriyāyogānH kriyā yathāyogaṃ A itiH mṛduprāyāḥ A
suvarṇṇaṃ rṇṇacūsukṛdaṃ kuṣṭham madhuvacā ghṛtaṃ |
matsyākṣakaḥśaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||
[cf. 1938 ed. 3.10.68]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
suvarṇṇaṃH sauvarṇaṃ A rṇṇacūsukṛdaṃHpc sukṛtaṃ cūrṇaṃ A sukṛdaṃ Hac madhuvacāH madhu A matsyākṣakaḥśaṃkhapuṣpī
matsyākṣakaḥśaṃkhapuṣpī
H
vacā |
matsyākṣakaḥ śaṅkhapuṣpī
A
sarppiḥH madhu sarpiḥ A kāñcanamH sakāñcanam A evaH om. A caH om. A
arkkapuṣpī madhughṛtaṃ cūrṇṇitaṃ kanakan tathā |
suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||
[cf. 1938 ed. 3.10.69]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tathāH vacā A suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ
suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ
H

hemacūrṇāni kaiḍaryaḥ
A
svetāH śvetā A madhuḥH madhu A
catvāro 'bhihitāḥ prāsyā arddhaślokasamāpanāḥ |
kumārāṇām vapur medhā balārogyakarāḥ śubhā iti ||
[cf. 1938 ed. 3.10.70]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prāsyāH prāśāḥ A arddhaślokasamāpanāḥH ślokārdheṣu caturṣv api A balārogyakarāḥvalārogyakarāḥH bala A śubhāH bu A itiH ddhivivardhanāḥ A
iti garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīre daśamo 'dhyāyaḥ || o ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
garbbhiṇīvyākaraṇaṃem. suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhiṇīvyākaraṇaṃ A śārīreem. śārīraṃ A daśamoem. nāma daśamo A oem. om. A
bhūtacintā śukraśuddhiṃ garbhasaṅkramaṇan tathā |
garbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||
[cf. 1938 ed. 3.10.70.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
marmmasirāvibhaktiś ca sirātāḍanam eva ca |
dhamanīvyākaraṇa caiva garbbhiṇyā pūryate daśa ||
[cf. 1938 ed. 3.10.70.2]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
|| iti śārīrasthānaṃ samāptaṃ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
|| iti śārīrasthānaṃH iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ tṛtīyaṃ śārīrasthānaṃ A samāptaṃsamāptamA samāptaṃ || ❈ H