MS Lahore PUL Woolner 7082
| The Woolner Library | |
|
| |
| 7082 | |
| Siglum | L |
[description of manuscript]
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Palm leaf |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Author | Suśruta |
| Language | |
History
Revision history
| 2023-09-11 | began the file |
|---|---|
| 2025-03-31 | Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty. |
Text transcription
| L |
digital_image 1r
oṃ namo dhanvantaraye namaḥ |
athātas sarvabhūtañ cintāśārīram_ vyākhyāsyāmaḥ
|
athovāca bhagavān dhanvantaritaḥ |
atha khalv avarma sa suśruta sarvabhūtānāṃ
kāriṇam | akāraṇaṃ | satvarajastamolakṣaṇam
| ṣṭarūpam akhilasya jagatas saṃbhavihetur avyaktan
nāma | tad ekam anekeṣāṃ | kṣetrajñānām
adhiṣṭhānam samudra ivaudakānām bhāvānām
tasmād avyaktān mahān ut_padyate | talliṃga
etal liṃgāc caṃ mahatas tallakṣaṇa evāhaṃkāra ut_padyate | sa
trividhaḥ vaikārikastaijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃkārāt
tallakṣaṇāny evaikādeśendriyāṇy ut_padyante | tathyad
yathā | śrotratvacakṣujihvāghrāṇavāghghastopasthapāyupādamanāṃsi tatra |
pūrvāṇi | pañca buddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca karmmondriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes
tallakṣaṇāny evaā | pañcatanmātrāṇy ut_padyante | tad yathā | śabdatanmātraṃ |
sparśśatanmātram | rūpatanmātram_ rasatanmātram | gandhatanmātram | iti bhūtāni te sas tadviśeṣāś śabdasparśarūparasagandhāḥ | evavm etāni tatvāni
caturviṃśatir vyākhyātāni |
tatra buddhīndriyāṇāṃ | śabdādayo viṣayoḥ | karmmendriyāṇāṃ
yathāsaṃkhyaṃ vacanādānānandavisargavicāraṇāni |
arvavyakta mahānahaṃkārāḥ | pañcatanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ śeṣāṣ ṣoḍaśa vikārāḥ |
tatra sarva evācetana vargaḥ | puruṣaḥ pañcaviṃśatikañ cetayitā so vikāry akāraṇasaṃyuktas saty apy acaitanye pradhāne |
puruṣasya kaivalyārtthāṃ pravṛttim upadiśanti |
kṣīrādīñ cātra hetūn udāharanti |
ata ūrddhvaṃ prakṛtipuruṣayos
sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ | tad yathā | ubhāv apy anādī |
ubhāv apy aliṃgau | ubhāv apy
anantau | ubhāv api nityau | ubhau ca sarvagatāv iti | ekā tu prakṛtir acetanā triguṇā bījadharmaṇī | amaddhyasthadharmmaṇī ceti - bahavas tu
puruṣāś cetanāvantaḥ | aguṇāḥ | abījadharmmiṇīḥ |
aprasavadharmmiṇaḥ |
maddhyasthāś ceti |
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryyam iti kṛtvā sarva
evaite viśeṣāḥ | satvarajastamomayā bhavantī |
tadvyañjanatvāt taj janmatvāc ca tatguṇā
eva puruṣā bhavantī|ty eke bhāṣante |
vaitadike tu
svabhāvaṃ īśvaraḥ kālo yadracchā niyatis tathā |
pariṇāṃ iti prāhuḥ prakṛtim_ pṛthudarśinaḥ |
svabhāvaṃ īśvaraḥ kālo yadracchā niyatis tathā |
pariṇāṃ iti prāhuḥ prakṛtim_ pṛthudarśinaḥ |
tamomayāni bhūtāni tat_guṇāny eva lakṣayet |
taiś ca tallakṣaṇāḥ | kṛsnā bhūtagrāmāḥ prajajñire |
taiś ca tallakṣaṇāḥ | kṛsnā bhūtagrāmāḥ prajajñire |
tasyopayogo bhihitaś cikit_sām prati
sarvadā
bhūtebhyo hi parā cintā yasmāt_ nāsti cikitsite ||
bhūtebhyo hi parā cintā yasmāt_ nāsti cikitsite ||
yato hitan tat sam_bhavadravyasamūho
bhūtādir iti imāni
bhautikāni cendriyāṇy āyurvedadvido ubadanti | tathā |
indriyārtthāṃś ca |
bhak | indriyeṇendiyartthaṃ tu svaṃ svaṃ
gṛhṇāti mānavaḥ |
niyatan tulyayonitvāt_ nānyenānyam iti sthitiḥ |
niyatan tulyayonitvāt_ nānyenānyam iti sthitiḥ |
na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyattnte | sarvagatāḥ kṣetrajñāḥ nityāś ca |
asarvagateṣu kṣetrajñeṣu anityeṣu puruṣasaṃkhyātiprakārān hetūn
udāharantī |
āyurvedasiddhāntāḥ asarvagatā kṣetrajñā anityāś ca
tiryagyonimānuṣadeveṣu sañcaranti |
dharmmādharmanimittam_ ete numānagrāhyāḥ | paramasūkṣmāś
cetanāvantaś ca śoṇitanetasāṃ sannipādeṣu
abhivyañjyante | yato bhihitam_ pañcamahābhūtaśarīrasamavāyaḥ | puruṣa iti | sa khalv eṣa karmmapuruṣaś cikitsā|yām adhikṛtaḥ
tasya sukhaduḥkham icchādveṣau
prayatnaḥ prāṇāpānāv unmeṣanimeṣau buddhir manas
saṃkalpo vicāraṇā | smṛtir vijñānam_ ddhyavasāyo
viṣayopalabdhiś ca tu dha guṇāḥ
sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā titikṣā
satyadharmāv āstikyam_ jñānaṃ vijñānaṃ buddhir mmevā
dhṛti nabhiṣagaś ceti rājasās tu duḥkhabahulatāṭanataraduśśīlatvam
akāruṇyam ānṛtikatvam ahaṃkāro sam_bhamānaharṣa krodha kāmāś ca bhavanti | tāmasās
tu viṣāditvaṃ nāstikyam_ dharmmaśīlatat
buddhinirodho jñānan durmmedhatvam akarmmaśīlatā
nidrālutvañ ceti
āntarikṣāstu śabdaś śabdendriyam |
sarvajidrasamūhe ra viviktatā ca | vāyavyās tu sparśa sparśendriyam sarvaceṣṭāsamūhaḥ |
sarvaśarīraspandanam laghutā ca | taijasās tu | rūpaṃ rūpendriyam_
saṃ
varṇasamūho drājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyam_ pīvyañ ca |
āpyās tu raso rasanendriyam_ sarvadravasamūhaś śaityam_ sneho tretaś ca pārtthivās
tu gandho gandhendriyam_ sarvamūrtisamūho
gurutā ceti |
tatra satvabahulam ākāśam_ rajobahulo vāyuḥ satvarajobahulāgniḥ
sattvatamobahulā āpaḥ tamobahulā pṛthiviti |
bhavati cātra śllokaḥ |
anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇy etāni
nirddiśet |
sve sve dravyeṣu sarveṣām_
vyaktalakṣaṇam iṣyate |
aṣṭau prakṛtiya proktaḥ vikārāṣ ṣoḍaśaiva tu | kṣetrajñas tu
samāsena paratantrasvatantrataḥ ||
iti dhanvantaritaḥ | sauśrutaśārīre prathamo dhyāyaḥ ||
digital_image 5r2b
digital_image 5r2b
suśrutaḥ |
vāta pitta śleṣma e kuṇapa granthi pūya kṣīṇa purīṣa retāṃsi prajotpādaneṣv asamanyāni bhavanti |
teṣu doṣanimittāni
svarṇavedanābhir vijñeyāni |
kuṇapagandhyanalpam_ raktena granthibhūtam_ śleṣmavātābhyāṃ pūtipūyābham_ pittaśoṇitābhyām_
kṣīṇaṃ prāg uktam_ puriṣagandhi sannipāteneti | teṣu kuṇapa gandhi pūya retāṃsi kṛcchrasāddhyāni puriṣaretas tv asāddhyam iti |
ārttavam iti
tribhir ddoṣaiś śoṇitacaturtthair ddvandvais samastaiś copasṛṣṭabījam_
bījam bhavati | tad api doṣavarṇavedanābhir vijñeyam teṣu kuṇapagrandhi pūya prakāśaṃ
kṛcchrasāddhyaṃ puriṣārttavam asāddhyaṃ
bhakā
|
teṣv ādyāñ cchukradoṣāṃs trīṃ snehanasvedādibhir jjayet |
kriyāviśeṣair mmatimān tathaivottaravastibhiḥ |
teṣv ādyāñ cchukradoṣāṃs trīṃ snehanasvedādibhir jjayet |
kriyāviśeṣair mmatimān tathaivottaravastibhiḥ |
kuṇapākhye pibet sarppis sālasārādisādhitam
granthibhūte śmaābhis siddham pālāśair vāpi
bhasmabhiḥ |
granthibhūte śma
snehādiś ca kamaḥ kāryyaḥa pañcasv eteṣu jānatā
|
vidhim uttaravastyuktaṃ kuryād ārtavaśuddhaye
|
kuryyāt kalpān picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni
ca |
durgandhe pūtisaṃkāśe majjobhe vā śoṇite |
pibet_ bhadraśrīyakvāthañ candanam_ kvātham eva
vā |
granthibhūte pibet_ pāṭhā vṛkṣakaṃ kaṭubhis
tribhiḥ |
evam_ duṣṭaśukaś śuddhārttavām
ṛtau prathama divasāt_
prabhṛti brahmacāriṇīm_ snānānulepanālaṃkārāvalekhana rahitāṃ darbha saṃstara śāyinim
karatala śarāva parṇāvyannyatama bhojinim bhaviṣya tryahaṃ bhartā raṣite | tataś śuddhasnātāñ caturtthyām hata vāsinam |
alaṃkṛtāṃ kṛtamaṃgalasvasti vācakāṃ bharttāran darśayet |
api tat_ kasya hetoḥ |
pūrvaṃ paśyed ṛtusnātā yādṛśan naram aṃganā |
tadṛśañ janayet putraṃ bhartāran darśayed ataḥ |
tadṛśañ janayet putraṃ bhartāran darśayed ataḥ |
tato vidhānaṃ putriyam upāddhyāyas samārabhet |
karmante ca kramañ cedam upekṣeta vicakṣaṇaḥ |
karmante ca kramañ cedam upekṣeta vicakṣaṇaḥ |
tato parāhṇe ca pumān sarppikṣīrābhyām śālyodanam abhiprāśya māsam brahmacārī
tailamāṣottarān nārīm upeyāt | rātrau
sāmabhir viśvāsyā | saṃkalpya ca evam ṣaṣṭhyām
aṣṭamyān daśamyāṃ dvādaśyāṃ vopeyāt |
ataḥ para māsan nopeyāt ||
labdha garbhā nna caiveteṣv ahassu
lakṣmaṇā vaṭa śuṃgā sahadevā viśva devānām anyatamaṃ abhiṣuya trīṃś
caturo vā bindūn dadyāt | dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai
vāme strīkāmāyai na caivetan niṣṭhīved iti bhātakā
sphaṭikābhan dravam snigdhama
madhuram_ madhugandhi ca |
śukram icchanti kecit tu kṣaudratailanibhan tathā |
śaśāsṛk_sadṛśaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamama |
tad ārttavam praśaṃsanti yad vāpsu na virajyati |
tad ārttavam praśaṃsanti yad vāpsu na virajyati |
tad evatiprasaṃgena pravṛttam
annṛtāv api |
asṛgdaraṃ vijānīyāt raktalakṣaṇalakṣitam |
asṛgdaraṃ vijānīyāt raktalakṣaṇalakṣitam |
dhruvan trayāṇāṃ sānniddhyāt garbha syād
vidhipūrvakam ||
kṣetrambījodakādīrāṃ sānniddhyād aṅkuro yathā |
kṣetrambījodakādīrāṃ sānniddhyād aṅkuro yathā |
evañ jātā rūpāvanto mahāsatvāś
cirāyuṣaḥ |
bhavanty āṇapramoktāras satputrāḥ putriṇā hitāḥ |
bhavanty āṇapramoktāras satputrāḥ putriṇā hitāḥ |
tatra tejodhātuvarṇānāma prabhava
iti kṛtvā dayā garbhotoattāv abdhātuprāyo bhavati |
tadā garbhasya gauravaṃ karoti |
pṛthivīdhātuḥ prāyaḥ kāḻabaṃ pṛthivyākāśatoyadhātuḥ prāya syaśyāmatvam -
vādṛśavarṇṇaṃ annam upasevate | garbhiṇī tādṛkavarṇṇaṃ
prasūta ity eke bhāṣante | tatra dṛṣṭibhāgaṃ
pratipannas tejodhātur jjātyandhaṃ karoti | sa eva raktānugato
raktākṣaṃ
śleṣmānugataḥ śuklākṣaṃ pittānugataḥ piṃgākṣaṃ vātānugato
vikṛtākṣam iti bhakaḥ |
bīje ntarvāyunā bhinne dvau jīvau | kukṣim āgatau |
yamāv ity abhidhīyeta tharmmetarapuraskṛtau |
yamāv ity abhidhīyeta tharmmetarapuraskṛtau |
āsekyo nāma bhavati strīpuṃsor alpabījayoḥ |
sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśayuyam |
sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśa
yaḥ pūtiyonyāñ jāyeta sa
saugandhikasaṃjñitaḥ |
sa yośephasor gandhaṃ āghrāya labhate balam |
sa yośephasor gandhaṃ āghrāya labhate balam |
bhāryyāya sa tv ṛtau mohād aṃganāvat_
pravarttate |
tatra strīceṣṭitācāroḥ jāyate ṣaṇḍasaṃjñitaḥ |
tatra strīceṣṭitācāroḥ jāyate ṣaṇḍasaṃjñitaḥ |
ṛtau puruṣavac cāpi pravarttetāṃganā yadi |
tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā |
tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā |
sarpa vṛścika kūṃbhāṇḍa vikṛtāvikṛtaāyas tu ye |
garbhās tv etā strīyaś caiva jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam |
garbhās tv etā strīyaś caiva jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam |
garbho vātaprakopena
dauhṛde cāvamānite |
bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṃkur mmūkho durmmana eva vā |
bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṃkur mmūkho durmmana eva vā |
mātrāpitroś ca nāstikyāt_ aśubhaiś ca purākṛtaiḥ |
vātādināñ ca kopena garbha vaikṛtam ucyate |
vātādināñ ca kopena garbha vaikṛtam ucyate |
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya va ||
vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ karoti ha |
vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ karoti ha |
jarāyaṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite |
vāyo mārgaprarodhāc ca na garbhasthaḥ prarodati |
vāyo mārgaprarodhāc ca na garbhasthaḥ prarodati |
sanniveśaś śarīrāṇāṃ dantānāṃ pātanokt_bhavau |
taleṣv asaṃbhavo yac ca romṇām etat svabhāvataḥ |
taleṣv asaṃbhavo yac ca romṇām etat svabhāvataḥ |
bhāvitāḥ pūrvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
bhavanti satva bahulāḥ purojātismarā
narāḥ |
mātrajāni talāny asmād yasmād romṇām asaṃbhava…|
pitrajāni pradeśāni bahuromāṇi tatvataḥ ||
pitrajāni pradeśāni bahuromāṇi tatvataḥ ||
iti śarīre dvitiyo ddhyāyaḥ |
digital_image 9v1
digital_image 9v1
athātaḥ garbhāvakāntīyama vyākhyāsyāmaḥ ||
saumyaṃ śukraṃ āgneyam ārttavam | itareṣām atra py atra bhūtānām sānniddhyam asty aṇatranām |
viśeṣeṇa parasparopakārāt parasparānupraveśāc ca
tat tu śukam strīpuṃsayos saṃprayoge yonau
rajasā vrisuṣṭam anvakṣam eva bhūtātmanā
ca saha bhūtvā satvarajastamobhir ddevāsurair aparaiś ca bhāvair vāyunābhipreryyamāṇaṃ
garbhāśayam āt_myāvatiṣṭhate |
tatra śukrabāhulyāt pumān_ ārttavabāhulyāt strī
sāmyād ubhayor nnapuṃsakam |
ṛtus tu dvādaśarātran dṛṣṭārtavo bhavati |
adṛṣṭārttavo py
astīti tad arvāg eke hāṣante |
tatra sadyo grahītagarbhāyāḥ śramo
rgāniḥ pipāsā sakthi sīdanam āṭopaśukaśoṇitayor ananubandhaḥ gurutā sphuraṇañ ca yonyā bhavanti |
bhakaḥ stanayoḥ kṛṣṇamukhatā
romarājyutbhavas tathā |
prasekas sīdanañ cāpi garbhiṇyā
liṃgamm uddhyate |
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyam vyāyāmam apakarśanam | snehādikramaṃ śoṇitamokṣaṇañ ca | na seveta |
tataḥ prathame māsi kledo jāyate |
dvitīye māsi | śītoṣṇānilair abhipacyamāno
mahābhūtānāṃ ghanapiṇḍas sañjāyate | yadi pumān_ stri cet
peśī napuṃsakañ ced abudan tṛtīye hastapādaśirasām pañca
piṇḍakānām abhinirvṛtti aṃgapratyaṃgavibhāgaś ca sūkṣmo
bhavati | caturtthe sarvāṃgapratyaṃgavibhāgaś ca pravyaktataraḥ |
garbhahṛdayapravyaktihāvāc cetanādhātur
abhibuddhataro bhavati tatsthānatvāt tasmāt_
garbhaś caturtthe māsy ābhiprāyam indriyārttheṣu karoti
| dvihṛdayāñ ca nārīn dauhṛdinīty ācakṣate |
pañcame manaḥ pratibuddhataram bhavati | ṣaṣṭhe buddhiḥ saptame
sarvapravyaktaśarīraḥ aṣṭame sthirībhavati | tatra
jātaś ca na jīven nainṛtibhāgatvāt navaman daśamaikādaśa | dvādaśānām
anyatamasmiñ jāyate | atho nyathā vikārī bhavati |
mātus tu khalu garbhayarāyān nāḍyāṃ garbhanābhināḻī pratibaddhā sāsya mātur āhārarasavīryyam
abhivahanti | tenopasnehenābhivṛddhir asya ca bhavanti | asañjātāṃgabhivibhāgam abhiniṣekāt prabhṛti sarvaśarīrānusāriṇīnāṃ rasavāhinīnām_ tiryyaggatānān
dha_manīnām_ upasneho jīvayati |
garbhasya khalu sambhavatas sarvāṇy
aṃgapratyaṃgāni yugapad eva sambhavanti | pūrvottarakālayogo nāsti | kevalan tu saukṣmyān nābhivyajyate |
yathākālaṃ pravyaktāni bhavanti |
garbhasya tu keśaśmaśrulocunakhāsthiprabhṛtīni
sthirāṇi pitṛjāni māṃsaśoṇita|medomajjaprabhṛtinī
mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo balaṃ praddhi sthitir hāniś ca rajasāni | āyurārogyaṃ medhāsukhaduḥkhañ
cātmajāni |
tatra yasyā dakṣiṇe stane
prāk payaso darśanam_ dakṣiṇapārśvaṃ saṃśritaś ca
garbhaḥ gratau dakṣiṇāṃ sakthyutkarṣati bāhuś
ca punnāmadheyeṣu daurhṛdeṣu yā sābhilāṣā bhavati |
svapne copalabhate | punnāmānyeva prasanno mukhavarṇṇaś
ca tām_ brūyāt | putram iyañ janayiṣyatīti
tadviparyyaye kannyām |
bhavanti cātra ślokaḥ |
daivatabrāhmaṇaparā śuddhyāhitamitāśani |
mahāguṇam_ prasūyeta viparītā ca nirguṇam |
daivatabrāhmaṇaparā śuddhyāhitamitāśani |
mahāguṇam_ prasūyeta viparītā ca nirguṇam |
aṃgapratyaṃganirvṛtti svabhāvād eva jāyate |
guṇa ye tv asya te jñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ |
guṇa ye tv asya te jñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ |
iti śārīte tṛtīyo ddhyāyaḥ