A

MS Lahore PUL Woolner 7082

The Woolner Library
Punjab University Library
7082
Siglum L

[description of manuscript]

Physical description

Format Pothi
Material Palm leaf

Contents

(incomplete)
Title Suśrutasaṃhitā
Author Suśruta
Language

History

Revision history
2023-09-11 began the file
2025-03-31 Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty.

Text transcription


L
digital_image 1r
oṃ namo dhanvantaraye namaḥ |
athātas sarvabhūtañ cintāśārīram_ vyākhyāsyāmaḥ |
athovāca bhagavān dhanvantaritaḥ |
atha khalv avarma sa suśruta sarvabhūtānāṃ kāriṇam | akāraṇaṃ | satvarajastamolakṣaṇam | ṣṭarūpam akhilasya jagatas saṃbhavihetur avyaktan nāma | tad ekam anekeṣāṃ | kṣetrajñānām adhiṣṭhānam samudra ivaudakānām bhāvānām
tasmād avyaktān mahān ut_padyate | talliṃga etal liṃgāc caṃ mahatas tallakṣaṇa evāhaṃkāra ut_padyate | sa trividhaḥ vaikārikastaijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃkārāt tallakṣaṇāny evaikādeśendriyāṇy ut_padyante | tathyad yathā | śrotratvacakṣujihvāghrāṇavāghghastopasthapāyupādamanāṃsi tatra | pūrvāṇi | pañca buddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca karmmondriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes tallakṣaṇāny evaā | pañcatanmātrāṇy ut_padyante | tad yathā | śabdatanmātraṃ | sparśśatanmātram | rūpatanmātram_ rasatanmātram | gandhatanmātram | iti bhūtāni te sas tadviśeṣāś śabdasparśarūparasagandhāḥ | evavm etāni tatvāni caturviṃśatir vyākhyātāni |
tatra buddhīndriyāṇāṃ | śabdādayo viṣayoḥ | karmmendriyāṇāṃ yathāsaṃkhyaṃ vacanādānānandavisargavicāraṇāni |
arvavyaktamahānahaṃkārāḥ | pañcatanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ śeṣāṣ ṣoḍaśa vikārāḥ |
tatra sarva evācetanavargaḥ | puruṣaḥ pañcaviṃśatikañ cetayitā so vikāry akāraṇasaṃyuktas saty apy acaitanye pradhāne | puruṣasya kaivalyārtthāṃ pravṛttim upadiśanti | kṣīrādīñ cātra hetūn udāharanti |
ata ūrddhvaṃ prakṛtipuruṣayos sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ | tad yathā | ubhāv apy anādī | ubhāv apy aliṃgau | ubhāv apy anantau | ubhāv api nityau | ubhau ca sarvagatāv iti | ekā tu prakṛtir acetanā triguṇā bījadharmaṇī | amaddhyasthadharmmaṇī ceti - bahavas tu puruṣāś cetanāvantaḥ | aguṇāḥ | abījadharmmiṇīḥ | aprasavadharmmiṇaḥ | maddhyasthāś ceti |
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryyam iti kṛtvā sarva evaite viśeṣāḥ | satvarajastamomayā bhavantī | tadvyañjanatvāt taj janmatvāc ca tatguṇā eva puruṣā bhavantī|ty eke bhāṣante |
vaitadike tu
svabhāvaṃ īśvaraḥ kālo yadracchā niyatis tathā |
pariṇāṃ iti prāhuḥ prakṛtim_ pṛthudarśinaḥ |
tamomayāni bhūtāni tat_guṇāny eva lakṣayet |
taiś ca tallakṣaṇāḥ | kṛsnā bhūtagrāmāḥ prajajñire |
tasyopayogo bhihitaś cikit_sām prati sarvadā
bhūtebhyo hi parā cintā yasmāt_ nāsti cikitsite ||
yato hitan tat sam_bhavadravyasamūho bhūtādir iti imāni bhautikāni cendriyāṇy āyurvedadvido ubadanti | tathā | indriyārtthāṃś ca |
bhak | indriyeṇendiyartthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |
niyatan tulyayonitvāt_ nānyenānyam iti sthitiḥ |
na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyattnte | sarvagatāḥ kṣetrajñāḥ nityāś ca | asarvagateṣu kṣetrajñeṣu anityeṣu puruṣasaṃkhyātiprakārān hetūn udāharantī | āyurvedasiddhāntāḥ asarvagatā kṣetrajñā anityāś ca tiryagyonimānuṣadeveṣu sañcaranti | dharmmādharmanimittam_ ete numānagrāhyāḥ | paramasūkṣmāś cetanāvantaś ca śoṇitanetasāṃ sannipādeṣu abhivyañjyante | yato bhihitam_ pañcamahābhūtaśarīrasamavāyaḥ | puruṣa iti | sa khalv eṣa karmmapuruṣaś cikitsā|yām adhikṛtaḥ
tasya sukhaduḥkham icchādveṣau prayatnaḥ prāṇāpānāv unmeṣanimeṣau buddhir manas saṃkalpo vicāraṇā | smṛtir vijñānam_ ddhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca tu dha guṇāḥ
sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā titikṣā satyadharmāv āstikyam_ jñānaṃ vijñānaṃ buddhir mmevā dhṛti nabhiṣagaś ceti rājasās tu duḥkhabahulatāṭanataraduśśīlatvam akāruṇyam ānṛtikatvam ahaṃkāro sam_bhamānaharṣakrodhakāmāś ca bhavanti | tāmasās tu viṣāditvaṃ nāstikyam_ dharmmaśīlatat buddhinirodho jñānan durmmedhatvam akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti
āntarikṣāstu śabdaś śabdendriyam | sarvajidrasamūhe ra viviktatā ca | vāyavyās tu sparśa sparśendriyam sarvaceṣṭāsamūhaḥ | sarvaśarīraspandanam laghutā ca | taijasās tu | rūpaṃ rūpendriyam_ saṃ varṇasamūho drājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyam_ pīvyañ ca | āpyās tu raso rasanendriyam_ sarvadravasamūhaś śaityam_ sneho tretaś ca pārtthivās tu gandho gandhendriyam_ sarvamūrtisamūho gurutā ceti |
tatra satvabahulam ākāśam_ rajobahulo vāyuḥ satvarajobahulāgniḥ sattvatamobahulā āpaḥ tamobahulā pṛthiviti |
bhavati cātra śllokaḥ |
anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇy etāni nirddiśet |
sve sve dravyeṣu sarveṣām_ vyaktalakṣaṇam iṣyate |
aṣṭau prakṛtiya proktaḥ vikārāṣ ṣoḍaśaiva tu | kṣetrajñas tu samāsena paratantrasvatantrataḥ ||

iti dhanvantaritaḥ | sauśrutaśārīre prathamo dhyāyaḥ ||

digital_image 5r2b
digital_image 5r2b
suśrutaḥ |
vātapittaśleṣma ekuṇapagranthipūyakṣīṇapurīṣaretāṃsi prajotpādaneṣv asamanyāni bhavanti |
teṣu doṣanimittāni svarṇavedanābhir vijñeyāni | kuṇapagandhyanalpam_ raktena granthibhūtam_ śleṣmavātābhyāṃ pūtipūyābham_ pittaśoṇitābhyām_ kṣīṇaṃ prāg uktam_ puriṣagandhi sannipāteneti | teṣu kuṇapagandhipūyaretāṃsi kṛcchrasāddhyāni puriṣaretas tv asāddhyam iti |
ārttavam iti tribhir ddoṣaiś śoṇitacaturtthair ddvandvais samastaiś copasṛṣṭabījam_ bījam bhavati | tad api doṣavarṇavedanābhir vijñeyam teṣu kuṇapagrandhipūyaprakāśaṃ kṛcchrasāddhyaṃ puriṣārttavam asāddhyaṃ
bhakā |
teṣv ādyāñ cchukradoṣāṃs trīṃ snehanasvedādibhir jjayet |
kriyāviśeṣair mmatimān tathaivottaravastibhiḥ |
kuṇapākhye pibet sarppis sālasārādisādhitam
granthibhūte śmaābhis siddham pālāśair vāpi bhasmabhiḥ |
snehādiś ca kamaḥ kāryyaḥa pañcasv eteṣu jānatā |
vidhim uttaravastyuktaṃ kuryād ārtavaśuddhaye |
kuryyāt kalpān picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca |
durgandhe pūtisaṃkāśe majjobhe vā śoṇite |
pibet_ bhadraśrīyakvāthañ candanam_ kvātham eva vā |
granthibhūte pibet_ pāṭhā vṛkṣakaṃ kaṭubhis tribhiḥ |
evam_ duṣṭaśukaś śuddhārttavām
ṛtau prathamadivasāt_ prabhṛti brahmacāriṇīm_ snānānulepanālaṃkārāvalekhanarahitāṃ darbhasaṃstaraśāyinim karatalaśarāvaparṇāvyannyatamabhojinim bhaviṣya tryahaṃ bhartā raṣite | tataś śuddhasnātāñ caturtthyām hatavāsinam | alaṃkṛtāṃ kṛtamaṃgalasvastivācakāṃ bharttāran darśayet | api tat_ kasya hetoḥ |
pūrvaṃ paśyed ṛtusnātā yādṛśan naram aṃganā |
tadṛśañ janayet putraṃ bhartāran darśayed ataḥ |
tato vidhānaṃ putriyam upāddhyāyas samārabhet |
karmante ca kramañ cedam upekṣeta vicakṣaṇaḥ |
tato parāhṇe ca pumān sarppikṣīrābhyām śālyodanam abhiprāśya māsam brahmacārī tailamāṣottarān nārīm upeyāt | rātrau sāmabhir viśvāsyā | saṃkalpya ca evam ṣaṣṭhyām aṣṭamyān daśamyāṃ dvādaśyāṃ vopeyāt |
ataḥ para māsan nopeyāt ||
labdhagarbhānna caiveteṣv ahassu lakṣmaṇāvaṭaśuṃgāsahadevāviśvadevānām anyatamaṃ abhiṣuya trīṃś caturo vā bindūn dadyāt | dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na caivetan niṣṭhīved iti bhātakā
sphaṭikābhan dravam snigdhama madhuram_ madhugandhi ca |
śukram icchanti kecit tu kṣaudratailanibhan tathā |
śaśāsṛk_sadṛśaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamama |
tad ārttavam praśaṃsanti yad vāpsu na virajyati |
tad evatiprasaṃgena pravṛttam annṛtāv api |
asṛgdaraṃ vijānīyāt raktalakṣaṇalakṣitam |
dhruvan trayāṇāṃ sānniddhyāt garbha syād vidhipūrvakam ||
kṣetrambījodakādīrāṃ sānniddhyād aṅkuro yathā |
evañ jātā rūpāvanto mahāsatvāś cirāyuṣaḥ |
bhavanty āṇapramoktāras satputrāḥ putriṇā hitāḥ |
tatra tejodhātuvarṇānāma prabhava iti kṛtvā dayā garbhotoattāv abdhātuprāyo bhavati | tadā garbhasya gauravaṃ karoti | pṛthivīdhātuḥ prāyaḥ kāḻabaṃ pṛthivyākāśatoyadhātuḥ prāya syaśyāmatvam - vādṛśavarṇṇaṃ annam upasevate | garbhiṇī tādṛkavarṇṇaṃ prasūta ity eke bhāṣante | tatra dṛṣṭibhāgaṃ pratipannas tejodhātur jjātyandhaṃ karoti | sa eva raktānugato raktākṣaṃ śleṣmānugataḥ śuklākṣaṃ pittānugataḥ piṃgākṣaṃ vātānugato vikṛtākṣam iti bhakaḥ |
bīje ntarvāyunā bhinne dvau jīvau | kukṣim āgatau |
yamāv ity abhidhīyeta tharmmetarapuraskṛtau |
āsekyo nāma bhavati strīpuṃsor alpabījayoḥ |
sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśayuyam |
yaḥ pūtiyonyāñ jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ |
sa yośephasor gandhaṃ āghrāya labhate balam |
bhāryyāya sa tv ṛtau mohād aṃganāvat_ pravarttate |
tatra strīceṣṭitācāroḥ jāyate ṣaṇḍasaṃjñitaḥ |
ṛtau puruṣavac cāpi pravarttetāṃganā yadi |
tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā |
sarpavṛścikakūṃbhāṇḍavikṛtāvikṛtaāyas tu ye |
garbhās tv etā strīyaś caiva jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam |
garbho vātaprakopena dauhṛde cāvamānite |
bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṃkur mmūkho durmmana eva vā |
mātrāpitroś ca nāstikyāt_ aśubhaiś ca purākṛtaiḥ |
vātādināñ ca kopena garbhavaikṛtam ucyate |
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya va ||
vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ karoti ha |
jarāyaṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite |
vāyo mārgaprarodhāc ca na garbhasthaḥ prarodati |
sanniveśaś śarīrāṇāṃ dantānāṃ pātanokt_bhavau |
taleṣv asaṃbhavo yac ca romṇām etat svabhāvataḥ |
bhāvitāḥ pūrvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ | bhavanti satvabahulāḥ purojātismarā narāḥ |
mātrajāni talāny asmād yasmād romṇām asaṃbhava…|
pitrajāni pradeśāni bahuromāṇi tatvataḥ ||

iti śarīre dvitiyo ddhyāyaḥ |

digital_image 9v1
digital_image 9v1
athātaḥ garbhāvakāntīyama vyākhyāsyāmaḥ ||
saumyaṃ śukraṃ āgneyam ārttavam | itareṣām atra py atra bhūtānām sānniddhyam asty aṇatranām | viśeṣeṇa parasparopakārāt parasparānupraveśāc ca
tat tu śukam strīpuṃsayos saṃprayoge yonau rajasā vrisuṣṭam anvakṣam eva bhūtātmanā ca saha bhūtvā satvarajastamobhir ddevāsurair aparaiś ca bhāvair vāyunābhipreryyamāṇaṃ garbhāśayam āt_myāvatiṣṭhate |
tatra śukrabāhulyāt pumān_ ārttavabāhulyāt strī sāmyād ubhayor nnapuṃsakam |
ṛtus tu dvādaśarātran dṛṣṭārtavo bhavati |
adṛṣṭārttavo py astīti tad arvāg eke hāṣante |
tatra sadyograhītagarbhāyāḥ śramo rgāniḥ pipāsā sakthisīdanam āṭopaśukaśoṇitayor ananubandhaḥ gurutā sphuraṇañ ca yonyā bhavanti |
bhakaḥ stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyutbhavas tathā |
prasekas sīdanañ cāpi garbhiṇyā liṃgamm uddhyate |
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyam vyāyāmam apakarśanam | snehādikramaṃ śoṇitamokṣaṇañ ca | na seveta |
tataḥ prathame māsi kledo jāyate | dvitīye māsi | śītoṣṇānilair abhipacyamāno mahābhūtānāṃ ghanapiṇḍas sañjāyate | yadi pumān_ stri cet peśī napuṃsakañ ced abudan tṛtīye hastapādaśirasām pañca piṇḍakānām abhinirvṛtti aṃgapratyaṃgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati | caturtthe sarvāṃgapratyaṃgavibhāgaś ca pravyaktataraḥ | garbhahṛdayapravyaktihāvāc cetanādhātur abhibuddhataro bhavati tatsthānatvāt tasmāt_ garbhaś caturtthe māsy ābhiprāyam indriyārttheṣu karoti | dvihṛdayāñ ca nārīn dauhṛdinīty ācakṣate |
pañcame manaḥ pratibuddhataram bhavati | ṣaṣṭhe buddhiḥ saptame sarvapravyaktaśarīraḥ aṣṭame sthirībhavati | tatra jātaś ca na jīven nainṛtibhāgatvāt navaman daśamaikādaśa | dvādaśānām anyatamasmiñ jāyate | atho nyathā vikārī bhavati |
mātus tu khalu garbhayarāyān nāḍyāṃ garbhanābhināḻī pratibaddhā sāsya mātur āhārarasavīryyam abhivahanti | tenopasnehenābhivṛddhir asya ca bhavanti | asañjātāṃgabhivibhāgam abhiniṣekāt prabhṛti sarvaśarīrānusāriṇīnāṃ rasavāhinīnām_ tiryyaggatānān dha_manīnām_ upasneho jīvayati |
garbhasya khalu sambhavatas sarvāṇy aṃgapratyaṃgāni yugapad eva sambhavanti | pūrvottarakālayogo nāsti | kevalan tu saukṣmyān nābhivyajyate | yathākālaṃ pravyaktāni bhavanti |
garbhasya tu keśaśmaśrulocunakhāsthiprabhṛtīni sthirāṇi pitṛjāni māṃsaśoṇita|medomajjaprabhṛtinī mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo balaṃ praddhi sthitir hāniś ca rajasāni | āyurārogyaṃ medhāsukhaduḥkhañ cātmajāni |
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanam_ dakṣiṇapārśvaṃ saṃśritaś ca garbhaḥ gratau dakṣiṇāṃ sakthyutkarṣati bāhuś ca punnāmadheyeṣu daurhṛdeṣu yā sābhilāṣā bhavati | svapne copalabhate | punnāmānyeva prasanno mukhavarṇṇaś ca tām_ brūyāt | putram iyañ janayiṣyatīti tadviparyyaye kannyām |
bhavanti cātra ślokaḥ |
daivatabrāhmaṇaparā śuddhyāhitamitāśani |
mahāguṇam_ prasūyeta viparītā ca nirguṇam |
aṃgapratyaṃganirvṛtti svabhāvād eva jāyate |
guṇa ye tv asya te jñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ |

iti śārīte tṛtīyo ddhyāyaḥ