MS Kathmandu KL 699: Cikitsāsthāna
| https://www.klib.gov.np/ | |
| Kaiser Library | |
| 699 | |
| Siglum | K |
[description of manuscript]
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Palm leaf |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Author | Suśruta |
| Language | |
History
| Date of production | 0301. M Saṃvat 301 (878 CE)| |
|---|
Editorial conventions
Revision history
| 2021-08-20 | Transcription of 4.2 |
|---|---|
| 2021-10-03 | Added transcription of 4.39 |
| 2021-11-25 | Added transcription of 4.40 |
| 2021-12-22 | Added transcription of 4.19 |
| 2021-12-27 | Added transcription of 4.24 |
| 2022-01-03 | Added transcription of 4.26 |
| 2022-01-05 | Added transcription of 4.20 |
| 2022-01-09 | Added transcription of 4.29 |
| 2022-01-19 | Added transcription of 4.30 |
| 2022-01-20 | Added transcription of 4.21 |
| 2022-01-28 | Added transcription of 4.22 |
| 2022-02-05 | Added transcription of 4.23 |
| 2022-02-11 | Added transcription of 4.25 |
| 2022-03-05 | Added transcription of 4.31 |
| 2022-03-14 | Added transcription of 4.32 |
| 2022-03-17 | Added the scriptNote for script-ba-va (ba/va equivalence) |
| 2022-03-27 | Added transcription of 4.33 |
| 2022-04-03 | Added transcription of 4.34 |
| 2022-04-12 | Added transcription of 4.35 |
| 2022-04-21 | Added transcription of 4.36 |
| 2022-05-15 | Added transcription of 4.37 |
| 2022-06-05 | Added transcription of 4.38 |
| 2022-06-05 | Added transcription of 4.38 |
| 2024-07-29 | Added Zenodo links to the folios |
| 2025-05-20 | Updated @facs attributes in pb elements to point to IIIF images delivered from archive.org |
Text transcription
| K |
folio 90r
hitan tatra
tatseko vihitas tathā |
veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaś copanāhataṃ |
dhānyasvedāṃś ca kurvīta snigdhāny ālepanāni ca ||
dhānyasvedāṃś ca kurvīta snigdhāny ālepanāni ca ||
vātaghnauṣadhasiddhaiś ca snehair vastir
vidhīyate ||
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitaṃ |
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitaṃ |
tasmin na gachati bhṛśaṃ dāhaḥ pākaś
ca jāyate |
tasyoṣmaṇo nigrahārthaṃ dāhapākabhayā ya ca |
tasyoṣmaṇo nigrahārthaṃ dāhapākabhayā ya ca |
śītam ālepanaṃ kāryam pariṣekaś
śītalaḥ |
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ |
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ |
jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam || ❈ ||
ata ūrdhvam pravakṣyāmi chinnānān tu cikitsitaṃ |
ata ūrdhvam pravakṣyāmi chinnānān tu cikitsitaṃ |
ye vraṇā vivṛtāḥ kecic chinnāḥ pārśvāvalamvitaḥ
|
tāṃ sīvyed vidhinoktena vandhīyād gāḍham eva ca |
tāṃ sīvyed vidhinoktena vandhīyād gāḍham eva ca |
karṇṇaṃ sthānādapoḍhantu sthāpayutvā
yathāsthitaṃ |
sīvyedyathoktaṃ tailena srotaś cāpyabhitarpayet |
sīvyedyathoktaṃ tailena srotaś cāpyabhitarpayet |
kṛkāṭikānte chinne tu gachaty api samīraṇe |
samyaṅ niveśya vadhnīyāt sīvyec cāpi nirantaram |
samyaṅ niveśya vadhnīyāt sīvyec cāpi nirantaram |
ājena sarpiṣā caivaṃ pariṣeko
bhidhīyate |
uttānonnaṃ samaśrnīyāc chayīta ca suyantritaḥ |
uttānonnaṃ samaśrnīyāc chayīta ca suyantritaḥ |
śākhāsu tiryaksatitāṃ prahārāṃ
vivṛtāṃ bhṛsaṃ |
sīvyet samyaṅ niveśyāśuḥ sandhyasthīny anupūrvaśaḥ |
sīvyet samyaṅ niveśyāśuḥ sandhyasthīny anupūrvaśaḥ |
vadhyāvellitakenāśuḥ vastāntena
ghanena vā |
carmaṇā goḥ phaṇo vandhaḥ kāryaś vā sahate sinā |
carmaṇā goḥ phaṇo vandhaḥ kāryaś vā sahate sinā |
pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaved uttānañ ca
śayīta ca |
ato nyathā corasije śayīta puruṣo vraṇe |
ato nyathā corasije śayīta puruṣo vraṇe |
chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhān dagdhvā tailena
vuddhimāṃ |
vadhnīyāt kośavandhena prāptaṃ kuryāc ca ropaṇaṃ ||
vadhnīyāt kośavandhena prāptaṃ kuryāc ca ropaṇaṃ ||
candanaṃ padmakaṃ lodhram utpalādi priyaṃgavaḥ
||
haridrā madhukaṃ caiva payaś cāṣṭamam eva tu |
haridrā madhukaṃ caiva payaś cāṣṭamam eva tu |
tailam ebhir vipakkaṃ syāt pradhānaṃ
vraṇaropaṇaṃ |
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsāhvayāmṛtā |
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsāhvayāmṛtā |
hareṇavo mṛṇālañ ca triphalā padmakotpalaiḥ |
trayodaśāṃgatrivṛtametadvā payasām ānvitaṃ |
trayodaśāṃgatrivṛtametadvā payasām ānvitaṃ |
tailaṃ vipakvaṃ sekāryahitantu
vraṇaropane || ❈ ||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānān tu cikitsitaṃ |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānān tu cikitsitaṃ |
bhinnanetramakarmaṇyamabhinnaṃ
lamvate tu yaḥ |
tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ |
tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ |
pīḍayen pāṇinā sammyak
padmapatrāntareṇa tu |
tatosya tarpaṇaṃ kāryan nasyañ cānena sarpiṣā |
tatosya tarpaṇaṃ kāryan nasyañ cānena sarpiṣā |
ajāghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukañ cotpalāni ca |
jīvakarsaṣabhakau cāpi piṣṭvā sarpirvipācayet |
jīvakarsaṣabhakau cāpi piṣṭvā sarpirvipācayet |
sarvanetrābhighāteṣu sarpiretat praśasyate |
udarānmedaso varttirn nirgatā yasya dehinaḥ |
udarānmedaso varttirn nirgatā yasya dehinaḥ |
tāṃ kaṣāyāvakīrṇṇantu vadhvā sūtreṇa sūtravit |
samyag chindyād vraṇenatac ca kṣaudreṇa veṣṭayet |
samyag chindyād vraṇenatac ca kṣaudreṇa veṣṭayet |
acchindyamānām araṇaṃ kuryād āṭopam eva vā |
medāgranthau tu yat tailaṃ vakṣyate tat tu yojayet |
medāgranthau tu yat tailaṃ vakṣyate tat tu yojayet |
tvacotītya sirādīni bhitvā vā parihṛtya vā |
kāṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryāfolio 90vd uktānupadravān |
kāṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryāfolio 90vd uktānupadravān |
tatrāntarlohitam pāṇḍuśītapādakarānanaṃ |
śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhañ ca vivarjayet |
śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhañ ca vivarjayet |
āmāśayasthe rudhire vamanam pathyam ucyate |
pakvāśayathe deyañ ca virecanam asaṃśayaṃ |
pakvāśayathe deyañ ca virecanam asaṃśayaṃ |
āsthāpañ ca niḥ snehaḥ kāryam
uṣṇaviśodhanaiḥ |
yavakolakulatthānāṃ niḥ snehena rasena ca |
yavakolakulatthānāṃ niḥ snehena rasena ca |
bhuñjītānnaṃ yavāguṃ vā pivet
sendhavasaṃyutāṃ |
atiniḥ srutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pivedsṛk |
atiniḥ srutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pivedsṛk |
svamārpratipannās tu yasya
viṇmūtramārutāḥ |
nirūpadravaḥ sambhinnepi koṣṭhe jīvati mānavaḥ |
nirūpadravaḥ sambhinnepi koṣṭhe jīvati mānavaḥ |
abhinnamantraṃ niḥ krāntāṃ praveśyaṃ nānyathā
bhavet |
alaṅgale sirograstaṃ tadapyake vadanti hi |
alaṅgale sirograstaṃ tadapyake vadanti hi |
prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃsubhiḥ ||
praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||
praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||
praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ ghṛtāplataṃ
|
aṃgulyābhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayedapi |
aṃgulyābhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayedapi |
tathāntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalām pīḍayanti ca
|
vraṇasaudvahutvād vā duḥpraveśan tu yad bhavet |
vraṇasaudvahutvād vā duḥpraveśan tu yad bhavet |
tad vipādya pramāṇena bhiṣag antam
praveśayet |
yathāsthānaniviṣṭe ca vraṇaṃ sīvyam atandritaḥ |
yathāsthānaniviṣṭe ca vraṇaṃ sīvyam atandritaḥ |
sthānād apetam ādatte prāṇāṃ gupitam
eva vā |
veṣṭayitvā ca paṭṭena ghṛtasekam pradāpayet |
veṣṭayitvā ca paṭṭena ghṛtasekam pradāpayet |
payaḥ pivet sukhoṣṇañ ca
citrātailasamanvitaṃ |
mṛdukriyārthaśakṛto vāyoś cādhaḥ pravṛttaye |
mṛdukriyārthaśakṛto vāyoś cādhaḥ pravṛttaye |
tatas tailam idaṃ kuryād ropaṇārthañ cikitsakaḥ
|
tvacośvakarṇadhavayor pātakīmeṣaśṛṅgayoḥ |
tvacośvakarṇadhavayor pātakīmeṣaśṛṅgayoḥ |
śallakyarjanayoś cāpi vidāryākṣīriṇān tathā |
valāmūlāni cāhṛtya tailam etad vipācayet |
valāmūlāni cāhṛtya tailam etad vipācayet |
vraṇaṃ saṃropayet tena
raktetsamvatsarañ ca tat ||
pādau nirastamuṣkasya jalena praokṣya cākṣiṇī |
pādau nirastamuṣkasya jalena praokṣya cākṣiṇī |
praveśya muṣkau sūtreṇa tu no sevanasevitaṃ |
kāryañ ca goḥ phalāvandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakaṃ |
kāryañ ca goḥ phalāvandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakaṃ |
na kuryāt snehasekañ ca tena
praklidyate vraṇaḥ |
kālānusārīm agurūṃ candanandevadārū ca |
kālānusārīm agurūṃ candanandevadārū ca |
manaḥ śilāle vā hṛtya tailaṃ kurvīta
ropaṇaṃ |
śīrṣādy apahate śalye vālavartim praveśayet |
śīrṣādy apahate śalye vālavartim praveśayet |
vālavartyāmadattāyāṃ
mastuluṃga
vraṇāt sravet |
hanyād enan tato vāyus tasmād evam upācaret |
hanyād enan tato vāyus tasmād evam upācaret |
vraṇe rūhati caikaikaṃ śanair vālam upakṣipet |
gātrādyapahṛte tasmiṃ snehavartim praveśayet |
gātrādyapahṛte tasmiṃ snehavartim praveśayet |
niḥ śoṇite cāpi kṛtavidhiḥ sadyakṣate hitaḥ |
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmā syur ye vraṇāṃs tāṃ viśoṇitāṃ |
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmā syur ye vraṇāṃs tāṃ viśoṇitāṃ |
kṛtvā netreṇa sūkṣmeṇa cakratailena tarpayet |
padmāṃ samaṅgāṃ rajanīṃ trivargaṃ tuttham eva ca |
padmāṃ samaṅgāṃ rajanīṃ trivargaṃ tuttham eva ca |
saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇam uttamaṃ
|
kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavad vidhiḥ |
ghṛṣṭe rujāṃ nigṛhyāśus cūrṇair upacared vraṇaṃ
|
viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatam eva vā |
viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatam eva vā |
vāsa
folio 112r
folio 112v
folio 112rtvak chitvā dahed
vāṅgaviparyaye |
anenaiva vidhāṇena vṛddhī vātakaphātmakau |
pradahet prayataḥ kintu
tasmā cchedo dhikas tayoḥ |
pradahet prayataḥ kintu
śaṅkhopari ca karṇṇānte tyaktvā sevanim ādarāt
|
vyatyāsāt tatsirām vidhyed antravṛddher nivṛttaye ||
vyatyāsāt tatsirām vidhyed antravṛddher nivṛttaye ||
upadaṃśeṣu sādhyeṣu susnigdhasvinnadehinaḥ |
sirām vidhyen meḍhramadhye pātayed vā jalaukasaḥ |
sirām vidhyen meḍhramadhye pātayed vā jalaukasaḥ |
hared ubhayataś cāpi doṣāṇ atyartham ucchritāṃ
|
sadyo nihṛtadoṣasya rukchothāv upaśāmyataḥ |
sadyo nihṛtadoṣasya rukchothāv upaśāmyataḥ |
yadi vā durbalo jantur na vā prāptaṃ virecanaṃ
|
nirūheṇāharet tasya doṣān atyartham ucchritāṃ |
nirūheṇāharet tasya doṣān atyartham ucchritāṃ |
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ
rāsnākuṣṭhapunarṇṇavaiḥ
|
saralāgurubhadrākhyair vātajaṃ saṃpralepayet |
saralāgurubhadrākhyair vātajaṃ saṃpralepayet |
niculair aṇḍabījāni
yavagodhūmasaktavaḥ |
etaiś ca vātajaṃ snigdhaṃ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet |
etaiś ca vātajaṃ snigdhaṃ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet |
prapauṇḍarīka pūrvaiś ca dravyaiḥ sekaḥ praśasyate |
gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ |
gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ |
sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ
paittikāṃ sampralepayet |
padmotpalamṛṇālādyaiḥ sasarjārjunavetasaiḥ |
padmotpalamṛṇālādyaiḥ sasarjārjunavetasaiḥ |
sarpiṣkaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ
sampralepayet |
secayec ca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ |
secayec ca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ |
athavāpi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā
||
sālājakarṇṇāśvakarṇṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitaṃ |
sālājakarṇṇāśvakarṇṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitaṃ |
surasāditailayuktābhiḥ sukhoṣṇābhiḥ
pralepayet |
āragvadhādikvāthena pariṣekañ ca dāpayet |
āragvadhādikvāthena pariṣekañ ca dāpayet |
na ca yānti yathā pākaṃ prayateta
tathā bhiṣak |
vidagdhair hi sirāsnāyutvaṅmāsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ |
vidagdhair hi sirāsnāyutvaṅmāsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ |
tasmāt saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ |
kriyāyogair upacaret prāksthānoktair hitair api |
kriyāyogair upacaret prāksthānoktair hitair api |
śastreṇopacared vāpi pākam āgatam
āśu vai |
tam apohya tilaiḥ sarpiḥ kṣaudrayuktaiḥ pralepayet |
tam apohya tilaiḥ sarpiḥ kṣaudrayuktaiḥ pralepayet |
karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayor api
prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayor api |
prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayor api |
saurāṣṭri
īṃ gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavaṃ |
lodhraṃ rasāñjanañ cāpi haritālaṃ manaḥśilā |
lodhraṃ rasāñjanañ cāpi haritālaṃ manaḥśilā |
hareṇukailāś ca tathā samānyāhṛtya cūrṇṇayet |
tac cūrṇṇaṃ kṣaudrasaṃyuktaṃ upadaṃśeṣu pūjitaṃ ||
tac cūrṇṇaṃ kṣaudrasaṃyuktaṃ upadaṃśeṣu pūjitaṃ ||
jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāṃ |
sallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ |
sallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ |
kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyā kvāthe triphalayā saha
|
tena kvāthena satataṃ praṇam prakṣālayed bhiṣak |
tena kvāthena satataṃ praṇam prakṣālayed bhiṣak |
asminn eva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet |
gojīviḍaṅgamadhukafolio 112v samanvitaṃ ||
gojīviḍaṅgamadhukafolio 112v samanvitaṃ ||
m iṣyate |
upadaṃśadvaye śeṣe
pratyākhyāyācaret kriyāṃ |
eteṣām eva yojyan tu vīkṣya
doṣabalābalaṃ ||
svehasvedopanāhāṃś ca ślīpade nilaje bhiṣak |
kṛtvā gulphopari śirāṃ vyadhayec caturaṅgule |
kṛtvā gulphopari śirāṃ vyadhayec caturaṅgule |
m upācaret |
māsam eraṇḍatailañ ca piben mūtreṇa mānavaḥ |
māsam eraṇḍatailañ ca piben mūtreṇa mānavaḥ |
mahauṣadhavipakvena payasā cānnam
ādiśet |
trivṛtaṃ copayuñjīta hitaś cātrāgnir ucyate ||
trivṛtaṃ copayuñjīta hitaś cātrāgnir ucyate ||
gulphasyādhaḥ śirāṃ vidhyec chlīpade pittasaṣṭhave |
pittaghnāś ca kriyāḥ … |
pittaghnāś ca kriyāḥ … |
tāṃ
vidhyed aṃguṣṭhe śleṣmaślīpade |
madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi piben naraḥ |
madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi piben naraḥ |
pibed vā py abhayākalkaṃ
mūtreṇānyatamena vai |
pibed edaṅ guḍūcīm vā nāgaram bhadradāru vā |
pibed edaṅ guḍūcīm vā nāgaram bhadradāru vā |
hitaś cālepaṇaṃ vityaṃ citrako devadāru ca |
viḍiṅgamaricārkeṣu nāgare citrake thavā |
viḍiṅgamaricārkeṣu nāgare citrake thavā |
vaṇeṣu
ca |
tailaṃ pakvaṃ pibed vāpi yavānnañ ca hitaṃ sadā |
tailaṃ pakvaṃ pibed vāpi yavānnañ ca hitaṃ sadā |
pibet sadā ca tailena ślīpadānān
nivṛttaye |
pūtīkarañjacchadajaṃ rasañ cāpi yathābalaṃ |
pūtīkarañjacchadajaṃ rasañ cāpi yathābalaṃ |
anenaiva vidhānena putraṃjīvakajaṃ rasaṃ ||
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasaṃsyakvibhāgavit ||
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasaṃsyakvibhāgavit ||
kākādanīḥ kākajaṃghām bṛhatīṃ
kaṇṭakārikāṃ |
kadambapuṣpīm āndārīṃ lambāṃ śukanasān tathā |
kadambapuṣpīm āndārīṃ lambāṃ śukanasān tathā |
dagdhvā mūtreṇa taṃ bhasma srāvayet
kṣārakalkavat |
tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasaṃ |
tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasaṃ |
madanāc ca phalaṃ kvāthaṃ svarasañ ca śukākhyayā |
eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ |
eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ |
apaciṃ galagaṇḍañ ca grahaṇīdoṣam
eva ca |
abhaktarocakañ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca |
abhaktarocakañ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca |
eṣv eva siddhaṃ tailañ ca
nasyābhyaṅgeṣu sevitaṃ |
etān evāmayāṃ hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇāṃ |
etān evāmayāṃ hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇāṃ |
drantī dravantī trivṛtā nīlī śyāmā tathaiva ca |
saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet |
saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet |
dadyāc ca triphalākvātham eṣa kṣāras tu sādhitaḥ |
adho gacchati pītaś ca pūrvaś cāpy āśiṣaḥ samāḥ |
adho gacchati pītaś ca pūrvaś cāpy āśiṣaḥ samāḥ |
kriyābhiḥ samyag ārabdhā yadi
naivopaśāmyati |
sve sve bhāgye samutpādya cchedayitvā sirām vyadhet |
sve sve bhāgye samutpādya cchedayitvā sirām vyadhet |
sirāmukhe ca matimāṃ dahet
samyak chalākayā ||
kuryāc chītakriyāñ cāpi vraṇoktañ ca vidhin tatheti ||
kuryāc chītakriyāñ cāpi vraṇoktañ ca vidhin tatheti ||
ci 19 ||
folio 113r
ahipūtane dhātryāḥ stanyaṃ śodheta | bālasya triphalārasāṃjanapaṭolaiḥ siddhaṃ sarpiḥ pānam iṣṭaṃ |
folio 114r
folio 113rathātaḥ kṣudrarogāṇā
cikitsitam vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
tatrādita eva jagallikām apakvāñ jalāyukābhir grāhayet |
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś cālepayet |
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś cālepayet |
śyāmāpāṭhālāṅgalīkalkair vā pakvām vā
pākavidhānenopacaret ||
yavaprakhyām ambālajīṃ panasikām
pāṣāṇagardabhaṅ kacchapikāñ ca svedayitvā
suradārukuṣṭhaharitālamanaḥśilākalkair ālepayet | pakvāṃ vā
pākavidhānenopacaret ||
vivṛtām indraviddhāṃ gardabhikāṃ
jālagardabham irivellikāṃ gandhanāmāṃ
kakṣām visphoṭāṃś ca pittavisarpavidhānenopacaret | pakvāṃś ca
madhurauṣadhasiddhena sarpiṣā ropayet ||
cipyān tūṣṇāmbunā
pariṣecyotkṛtyāpanayec cakratailenābhyajya
sarjarasarasacūrṇṇenāvacūrṇṇya bandhenopacared evam aśakyam agninā dahet | madhurauṣadhasiddhena ca tailenopacaret ||
anuśayīṃ śleṣma vidradhivad upacaret |
vidārikām abhyajya parisvedya vimlāpayet |
bilvamūlanāgavṛttikāvarṣābhūkalkaiś cālepayet |
vraṇabhāvaṇam āpannā
aṃ vā madhurakaṣāyauṣadhasiddhena tailena
ropayet ||
śarkarārbudam medorbudavad
upacaret ||
kacchūvicarcikārakaśāsu kuṣṭhavat pratīkāro viśeṣatas tu śatāhvāsarṣapakalkair ālepayet | siddhārthakadāruharidrākalkair vā | saralātailena vā | kaṭukauṣadhasiddhenābhyaṃjyāt | naktamālatailena vā |
kacchūvicarcikārakaśāsu kuṣṭhavat pratīkāro viśeṣatas tu śatāhvāsarṣapakalkair ālepayet | siddhārthakadāruharidrākalkair vā | saralātailena vā | kaṭukauṣadhasiddhenābhyaṃjyāt | naktamālatailena vā |
pakvāṃś ca pakvavidhānenopacaret ||
pādadāryān tu sirām vidhyet |
pādadāryān tu sirām vidhyet |
pādau snehasvedopapannā
madhūcchiṣṭaghṛtavasāmajjābhir yavakṣāramiśrair ālepayet ||
alase tv āmlakāñjikasiktau caraṇau
paṭolapicumardatilakāsīsarocanākalkair ālepayet |
nidigdhikārasasiddhena ca
sarṣapatailenābhyajya kāsīsarocanāmanaḥśilācūrṇṇaiḥ
pratisārayet || kadaram uddhṛtya dahet snehena ||
indralupte tu śi rasi sirām vidhā tu ndamanaḥśilā maricakalkair ālepayet |
kuṭannaṭabhadradārukalkair vā
jātīcitrakakaravīranaktamālakalkasiddhena
tailenābhyaṃjyāt | rasāyanavidhānañ cāsendhavena | avagāḍhapadaṃ pracchayitvā guñjāphalakalkair
bhūyo bhūyaḥ pradihyāt ||
arūṣikā tu jalaukobhiḥ
folio 113vśoṇitam avasicya nimbodakena
parisicyāśvaviḍrasena lavaṇapragāḍhenālepayet | paṭolapicumardaharidrākalkair vā |
madhukotpalatilairaṇḍamārkavapatrair vā | indraluptoktena
taile nābhyaṃjyāt ||
dāruṇake tu snigdhasvinnasya lalāṭe sirām vyadhet |
avapīḍaśiro bastyabhyaṃgāṃś cāseveta |
kodravatṛṇakṣaraudakaprakṣālanañ ca ||
palitaprakāram anyatra vakṣyāmaḥ |
masūrikāṃ kaphapittavisarpakuṣṭhaharapralepanādikriyām upadiśanti ||
masūrikāṃ kaphapittavisarpakuṣṭhaharapralepanādikriyām upadiśanti ||
jatumaṇimaśakacarmakīlatilakālakāṃs tu śastreṇotkṛtya kṣāreṇa pratisārayet | agninā vā
dahet ||
nacchanīlikāvyaṅgeṣu yathābhyāśaṃ
lalāṭe sirām visrāvayet |
kṣīravṛkṣakalkaiś ca kṣīrapiṣṭair avaghṛṣyālepayet |
balātibalāmadhukaharidrākalkair vā |
suvarṇṇagairikāgurupayasyākalkair vā |
taruṇakapittharājādanakalkair vā |
sūkaradaṃṣṭrayā vā madhughṛtayuktayā |
yūnām api yuvānapiṭakāsv eṣa eva
vidhiḥ | viśeṣatas tu pracchardanam iṣṭam ālepaś ca
siddhārthakavacālodhrasaindhavakalkair vā ||
padminīkaṇṭake tu nimbodakavāntasya
nimbodakasarpiḥ kṣaudram pātum prayacchet |
nimbāragvadhakaṣāyaṃ cotsādane ||
parivarttikāṃ tu sarpiṣābhyajya svedayet |
vātaghnais tataḥ sninnām upanāhayet | sālvalena
veśavāreṇa vā trirātram pañcarātram vā tataḥ svedayitvābhyajya
śanaiḥ śanaiś carma samānayaṃ manipatham avapīḍayet
|
pariveṣṭitañ ca punar upanāhayet | nityañ ca
snigdham annam āharet || avapāṭikayām apy evaṃ
yathādoṣaṃ ||
niruddhaprakāśe tu suvarṇṇādīnāṃ nāḍīm
ubhayatomukhīṃ dāruvīm vā jatuvṛtāṃ sarpiṣābhyajya
srotasi |
praṇidhāya śiśi
umāravasāvarāhamajjābhiḥ
pariṣecayec cakratailena vāt |
surabhivacadevadārusiddhena |
tryahāt tryahāc ca sthūlatarīṃ nāḍīm
praṇidadhyād evam asya srotodvāraṃ varddhayet |
snigdhañ cāhāram upaseveta |
śastreṇa vā sevanīṃ vimucyāvadārayet | tataḥ sadya
kṣatavad upācaret |
agnirohiṇīṃ sanniruddhagudaṃ valmīkañ
ca pratyākhyāyopacaret |
visarpoktena vidhānenāgnirohiṇīṃ cikitset |
sanniruddhagudaṃ niruddhaprakaśavat |
valmīkaṃ śastreṇotkṛtyāgnikṣārābhyām
upacaret tataḥ folio 114r saṃśodhya ropayed arbudavidhāṇena ||
triphalākhadirabadarīkaṣāyam vraṇaśodhanaṃ |
kāsīsarocanātutthaharitālarasāñjanair amlapiṣṭaiḥ pralepanaṃ |
badaracūrṇṇair vā saindhavamiśraiḥ |
cūrṇṇakāle tu cūrṇṇaḥ kapālatutthajaḥ || vṛṣaṇakacchvām
pāmāvad upacāro hipūtanavac ca ||
gudabhraṃśe tu gudaṃ svedyasnehenābhyajya
praveśya praviṣṭe ca svedaṃ kuryād uccāranirgamanārthaṃ | chidreṇa
cāsya carmaṇā kaupīnabandhaḥ |
tailaṃ cāsya pānābhyañjanārtham vipacet |
mūṣikaṃ niraṃtraṃ kalpayitvā mahāpañcamūlakṣīram
vipacet |
tatas tasmiṃ tailam vātaharakalkaprativāpam
vipaced etat kṛcchram api gudatraṃ saṃsādhayateti
||
ci 20 || 0 ||