A

MS Kathmandu KL 699: Cikitsāsthāna

https://www.klib.gov.np/
Kaiser Library
699
Siglum K

[description of manuscript]

Physical description

Format Pothi
Material Palm leaf

Contents

(incomplete)
Title Suśrutasaṃhitā
Author Suśruta
Language

History

Date of production 0301. M Saṃvat 301 (878 CE)|

Editorial conventions

𑑍 𑑚 𑑎 𑑛 𑑊 𑑈 Older form of the Newa gap filler, as written in this manuscript. 𑑎 Broken form of the daṇḍa, written as a daṇḍa with a gap in it. 𑑋 The Sanskrit upadhmaniya character in Newa script ᳶ
Revision history
2021-08-20 Transcription of 4.2
2021-10-03 Added transcription of 4.39
2021-11-25 Added transcription of 4.40
2021-12-22 Added transcription of 4.19
2021-12-27 Added transcription of 4.24
2022-01-03 Added transcription of 4.26
2022-01-05 Added transcription of 4.20
2022-01-09 Added transcription of 4.29
2022-01-19 Added transcription of 4.30
2022-01-20 Added transcription of 4.21
2022-01-28 Added transcription of 4.22
2022-02-05 Added transcription of 4.23
2022-02-11 Added transcription of 4.25
2022-03-05 Added transcription of 4.31
2022-03-14 Added transcription of 4.32
2022-03-17 Added the scriptNote for script-ba-va (ba/va equivalence)
2022-03-27 Added transcription of 4.33
2022-04-03 Added transcription of 4.34
2022-04-12 Added transcription of 4.35
2022-04-21 Added transcription of 4.36
2022-05-15 Added transcription of 4.37
2022-06-05 Added transcription of 4.38
2022-06-05 Added transcription of 4.38
2024-07-29 Added Zenodo links to the folios
2025-05-20 Updated @facs attributes in pb elements to point to IIIF images delivered from archive.org

Text transcription


K
folio 90r
hitan tatra tatseko vihitas tathā |
veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaś copanāhataṃ |
dhānyasvedāṃś ca kurvīta snigdhāny ālepanāni ca ||
vātaghnauṣadhasiddhaiś ca snehair vastir vidhīyate ||
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitaṃ |
tasmin na gachati bhṛśaṃ dāhaḥ pākaś ca jāyate |
tasyoṣmaṇo nigrahārthaṃ dāhapākabhayā ya ca |
śītam ālepanaṃ kāryam pariṣekaś śītalaḥ |
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ |
jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam || ❈ ||
ata ūrdhvam pravakṣyāmi chinnānān tu cikitsitaṃ |
ye vraṇā vivṛtāḥ kecic chinnāḥ pārśvāvalamvitaḥ |
tāṃ sīvyed vidhinoktena vandhīyād gāḍham eva ca |
karṇṇaṃ sthānādapoḍhantu sthāpayutvā yathāsthitaṃ |
sīvyedyathoktaṃ tailena srotaś cāpyabhitarpayet |
kṛkāṭikānte chinne tu gachaty api samīraṇe |
samyaṅ niveśya vadhnīyāt sīvyec cāpi nirantaram |
ājena sarpiṣā caivaṃ pariṣeko bhidhīyate |
uttānonnaṃ samaśrnīyāc chayīta ca suyantritaḥ |
śākhāsu tiryaksatitāṃ prahārāṃ vivṛtāṃ bhṛsaṃ |
sīvyet samyaṅ niveśyāśuḥ sandhyasthīny anupūrvaśaḥ |
vadhyāvellitakenāśuḥ vastāntena ghanena vā |
carmaṇā goḥ phaṇo vandhaḥ kāryaś vā sahate sinā |
pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaved uttānañ ca śayīta ca |
ato nyathā corasije śayīta puruṣo vraṇe |
chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhān dagdhvā tailena vuddhimāṃ |
vadhnīyāt kośavandhena prāptaṃ kuryāc ca ropaṇaṃ ||
candanaṃ padmakaṃ lodhram utpalādi priyaṃgavaḥ ||
haridrā madhukaṃ caiva payaś cāṣṭamam eva tu |
tailam ebhir vipakkaṃ syāt pradhānaṃ vraṇaropaṇaṃ |
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsāhvayāmṛtā |
hareṇavo mṛṇālañ ca triphalā padmakotpalaiḥ |
trayodaśāṃgatrivṛtametadvā payasām ānvitaṃ |
tailaṃ vipakvaṃ sekāryahitantu vraṇaropane || ❈ ||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānān tu cikitsitaṃ |
bhinnanetramakarmaṇyamabhinnaṃ lamvate tu yaḥ |
tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ |
pīḍayen pāṇinā sammyak padmapatrāntareṇa tu |
tatosya tarpaṇaṃ kāryan nasyañ cānena sarpiṣā |
ajāghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukañ cotpalāni ca |
jīvakarsaṣabhakau cāpi piṣṭvā sarpirvipācayet |
sarvanetrābhighāteṣu sarpiretat praśasyate |
udarānmedaso varttirn nirgatā yasya dehinaḥ |
tāṃ kaṣāyāvakīrṇṇantu vadhvā sūtreṇa sūtravit |
samyag chindyād vraṇenatac ca kṣaudreṇa veṣṭayet |
acchindyamānām araṇaṃ kuryād āṭopam eva vā |
medāgranthau tu yat tailaṃ vakṣyate tat tu yojayet |
tvacotītya sirādīni bhitvā vā parihṛtya vā |
kāṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryāfolio 90vd uktānupadravān |
tatrāntarlohitam pāṇḍuśītapādakarānanaṃ |
śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhañ ca vivarjayet |
āmāśayasthe rudhire vamanam pathyam ucyate |
pakvāśayathe deyañ ca virecanam asaṃśayaṃ |
āsthāpañ ca niḥ snehaḥ kāryam uṣṇaviśodhanaiḥ |
yavakolakulatthānāṃ niḥ snehena rasena ca |
bhuñjītānnaṃ yavāguṃ vā pivet sendhavasaṃyutāṃ |
atiniḥ srutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pivedsṛk |
svamārpratipannās tu yasya viṇmūtramārutāḥ |
nirūpadravaḥ sambhinnepi koṣṭhe jīvati mānavaḥ |
abhinnamantraṃ niḥ krāntāṃ praveśyaṃ nānyathā bhavet |
alaṅgale sirograstaṃ tadapyake vadanti hi |
prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃsubhiḥ ||
praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||
praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ ghṛtāplataṃ |
aṃgulyābhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayedapi |
tathāntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalām pīḍayanti ca |
vraṇasaudvahutvād vā duḥpraveśan tu yad bhavet |
tad vipādya pramāṇena bhiṣag antam praveśayet |
yathāsthānaniviṣṭe ca vraṇaṃ sīvyam atandritaḥ |
sthānād apetam ādatte prāṇāṃ gupitam eva vā |
veṣṭayitvā ca paṭṭena ghṛtasekam pradāpayet |
payaḥ pivet sukhoṣṇañ ca citrātailasamanvitaṃ |
mṛdukriyārthaśakṛto vāyoś cādhaḥ pravṛttaye |
tatas tailam idaṃ kuryād ropaṇārthañ cikitsakaḥ |
tvacośvakarṇadhavayor pātakīmeṣaśṛṅgayoḥ |
śallakyarjanayoś cāpi vidāryākṣīriṇān tathā |
valāmūlāni cāhṛtya tailam etad vipācayet |
vraṇaṃ saṃropayet tena raktetsamvatsarañ ca tat ||
pādau nirastamuṣkasya jalena praokṣya cākṣiṇī |
praveśya muṣkau sūtreṇa tu no sevanasevitaṃ |
kāryañ ca goḥ phalāvandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakaṃ |
na kuryāt snehasekañ ca tena praklidyate vraṇaḥ |
kālānusārīm agurūṃ candanandevadārū ca |
manaḥ śilāle vā hṛtya tailaṃ kurvīta ropaṇaṃ |
śīrṣādy apahate śalye vālavartim praveśayet |
vālavartyāmadattāyāṃ mastuluṃga vraṇāt sravet |
hanyād enan tato vāyus tasmād evam upācaret |
vraṇe rūhati caikaikaṃ śanair vālam upakṣipet |
gātrādyapahṛte tasmiṃ snehavartim praveśayet |
niḥ śoṇite cāpi kṛtavidhiḥ sadyakṣate hitaḥ |
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmā syur ye vraṇāṃs tāṃ viśoṇitāṃ |
kṛtvā netreṇa sūkṣmeṇa cakratailena tarpayet |
padmāṃ samaṅgāṃ rajanīṃ trivargaṃ tuttham eva ca |
saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇam uttamaṃ |
kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavad vidhiḥ |
ghṛṣṭe rujāṃ nigṛhyāśus cūrṇair upacared vraṇaṃ |
viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatam eva vā |
vāsa
folio 112r
folio 112rtvak chitvā dahed vāṅgaviparyaye |
anenaiva vidhāṇena vṛddhī vātakaphātmakau |
pradahet prayataḥ kintu tasmā cchedo dhikas tayoḥ |
śaṅkhopari ca karṇṇānte tyaktvā sevanim ādarāt |
vyatyāsāt tatsirām vidhyed antravṛddher nivṛttaye ||
upadaṃśeṣu sādhyeṣu susnigdhasvinnadehinaḥ |
sirām vidhyen meḍhramadhye pātayed vā jalaukasaḥ |
hared ubhayataś cāpi doṣāṇ atyartham ucchritāṃ |
sadyo nihṛtadoṣasya rukchothāv upaśāmyataḥ |
yadi vā durbalo jantur na vā prāptaṃ virecanaṃ |
nirūheṇāharet tasya doṣān atyartham ucchritāṃ |
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ rāsnākuṣṭhapunarṇṇavaiḥ |
saralāgurubhadrākhyair vātajaṃ saṃpralepayet |
niculair aṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ |
etaiś ca vātajaṃ snigdhaṃ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet |
prapauṇḍarīka pūrvaiś ca dravyaiḥ sekaḥ praśasyate |
gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ |
sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikāṃ sampralepayet |
padmotpalamṛṇālādyaiḥ sasarjārjunavetasaiḥ |
sarpiṣkaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ sampralepayet |
secayec ca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ |
athavāpi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā ||
sālājakarṇṇāśvakarṇṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitaṃ |
surasāditailayuktābhiḥ sukhoṣṇābhiḥ pralepayet |
āragvadhādikvāthena pariṣekañ ca dāpayet |
na ca yānti yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak |
vidagdhair hi sirāsnāyutvaṅmāsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ |
tasmāt saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ |
kriyāyogair upacaret prāksthānoktair hitair api |
śastreṇopacared vāpi pākam āgatam āśu vai |
tam apohya tilaiḥ sarpiḥ kṣaudrayuktaiḥ pralepayet |
karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayor api
prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayor api |
saurāṣṭri īṃ gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavaṃ |
lodhraṃ rasāñjanañ cāpi haritālaṃ manaḥśilā |
hareṇukailāś ca tathā samānyāhṛtya cūrṇṇayet |
tac cūrṇṇaṃ kṣaudrasaṃyuktaṃ upadaṃśeṣu pūjitaṃ ||
jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāṃ |
sallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ |
kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyā kvāthe triphalayā saha |
tena kvāthena satataṃ praṇam prakṣālayed bhiṣak |
asminn eva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet |
gojīviḍaṅgamadhukafolio 112v samanvitaṃ ||
m iṣyate |
upadaṃśadvaye śeṣe pratyākhyāyācaret kriyāṃ |
eteṣām eva yojyan tu vīkṣya doṣabalābalaṃ ||
svehasvedopanāhāṃś ca ślīpade nilaje bhiṣak |
kṛtvā gulphopari śirāṃ vyadhayec caturaṅgule |
m upācaret |
māsam eraṇḍatailañ ca piben mūtreṇa mānavaḥ |
mahauṣadhavipakvena payasā cānnam ādiśet |
trivṛtaṃ copayuñjīta hitaś cātrāgnir ucyate ||
gulphasyādhaḥ śirāṃ vidhyec chlīpade pittasaṣṭhave |
pittaghnāś ca kriyāḥ … |
tāṃ vidhyed aṃguṣṭhe śleṣmaślīpade |
madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi piben naraḥ |
pibed vā py abhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena vai |
pibed edaṅ guḍūcīm vā nāgaram bhadradāru vā |
hitaś cālepaṇaṃ vityaṃ citrako devadāru ca |
viḍiṅgamaricārkeṣu nāgare citrake thavā |
vaṇeṣu ca |
tailaṃ pakvaṃ pibed vāpi yavānnañ ca hitaṃ sadā |
pibet sadā ca tailena ślīpadānān nivṛttaye |
pūtīkarañjacchadajaṃ rasañ cāpi yathābalaṃ |
anenaiva vidhānena putraṃjīvakajaṃ rasaṃ ||
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasaṃsyakvibhāgavit ||
kākādanīḥ kākajaṃghām bṛhatīṃ kaṇṭakārikāṃ |
kadambapuṣpīm āndārīṃ lambāṃ śukanasān tathā |
dagdhvā mūtreṇa taṃ bhasma srāvayet kṣārakalkavat |
tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasaṃ |
madanāc ca phalaṃ kvāthaṃ svarasañ ca śukākhyayā |
eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ |
apaciṃ galagaṇḍañ ca grahaṇīdoṣam eva ca |
abhaktarocakañ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca |
eṣv eva siddhaṃ tailañ ca nasyābhyaṅgeṣu sevitaṃ |
etān evāmayāṃ hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇāṃ |
drantī dravantī trivṛtā nīlī śyāmā tathaiva ca |
saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet |
dadyāc ca triphalākvātham eṣa kṣāras tu sādhitaḥ |
adho gacchati pītaś ca pūrvaś cāpy āśiṣaḥ samāḥ |
kriyābhiḥ samyag ārabdhā yadi naivopaśāmyati |
sve sve bhāgye samutpādya cchedayitvā sirām vyadhet |
sirāmukhe ca matimāṃ dahet samyak chalākayā ||
kuryāc chītakriyāñ cāpi vraṇoktañ ca vidhin tatheti ||
ci 19 ||
folio 112v
folio 113r
folio 113rathātaḥ kṣudrarogāṇā cikitsitam vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
tatrādita eva jagallikām apakvāñ jalāyukābhir grāhayet |
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś cālepayet |
śyāmāpāṭhālāṅgalīkalkair vā pakvām vā pākavidhānenopacaret ||
yavaprakhyām ambālajīṃ panasikām pāṣāṇagardabhaṅ kacchapikāñ ca svedayitvā suradārukuṣṭhaharitālamanaḥśilākalkair ālepayet | pakvāṃ vā pākavidhānenopacaret ||
vivṛtām indraviddhāṃ gardabhikāṃ jālagardabham irivellikāṃ gandhanāmāṃ kakṣām visphoṭāṃś ca pittavisarpavidhānenopacaret | pakvāṃś ca madhurauṣadhasiddhena sarpiṣā ropayet ||
cipyān tūṣṇāmbunā pariṣecyotkṛtyāpanayec cakratailenābhyajya sarjarasarasacūrṇṇenāvacūrṇṇya bandhenopacared evam aśakyam agninā dahet | madhurauṣadhasiddhena ca tailenopacaret ||
anuśayīṃ śleṣma vidradhivad upacaret |
vidārikām abhyajya parisvedya vimlāpayet | bilvamūlanāgavṛttikāvarṣābhūkalkaiś cālepayet | vraṇabhāvaṇam āpannā aṃ vā madhurakaṣāyauṣadhasiddhena tailena ropayet ||
śarkarārbudam medorbudavad upacaret ||
kacchūvicarcikārakaśāsu kuṣṭhavat pratīkāro viśeṣatas tu śatāhvāsarṣapakalkair ālepayet | siddhārthakadāruharidrākalkair vā | saralātailena vā | kaṭukauṣadhasiddhenābhyaṃjyāt | naktamālatailena vā |
pakvāṃś ca pakvavidhānenopacaret ||
pādadāryān tu sirām vidhyet |
pādau snehasvedopapannā madhūcchiṣṭaghṛtavasāmajjābhir yavakṣāramiśrair ālepayet ||
alase tv āmlakāñjikasiktau caraṇau paṭolapicumardatilakāsīsarocanākalkair ālepayet |
nidigdhikārasasiddhena ca sarṣapatailenābhyajya kāsīsarocanāmanaḥśilācūrṇṇaiḥ pratisārayet || kadaram uddhṛtya dahet snehena ||
indralupte tu śirasi sirām vidhā tu ndamanaḥśilāmaricakalkair ālepayet |
kuṭannaṭabhadradārukalkair vā jātīcitrakakaravīranaktamālakalkasiddhena tailenābhyaṃjyāt | rasāyanavidhānañ cāsendhavena | avagāḍhapadaṃ pracchayitvā guñjāphalakalkair bhūyo bhūyaḥ pradihyāt ||
arūṣikā tu jalaukobhiḥ folio 113vśoṇitam avasicya nimbodakena parisicyāśvaviḍrasena lavaṇapragāḍhenālepayet | paṭolapicumardaharidrākalkair vā | madhukotpalatilairaṇḍamārkavapatrair vā | indraluptoktena tailenābhyaṃjyāt || dāruṇake tu snigdhasvinnasya lalāṭe sirām vyadhet |
avapīḍaśiro bastyabhyaṃgāṃś cāseveta | kodravatṛṇakṣaraudakaprakṣālanañ ca ||
palitaprakāram anyatra vakṣyāmaḥ |
masūrikāṃ kaphapittavisarpakuṣṭhaharapralepanādikriyām upadiśanti ||
jatumaṇimaśakacarmakīlatilakālakāṃs tu śastreṇotkṛtya kṣāreṇa pratisārayet | agninā vā dahet ||
nacchanīlikāvyaṅgeṣu yathābhyāśaṃ lalāṭe sirām visrāvayet |
kṣīravṛkṣakalkaiś ca kṣīrapiṣṭair avaghṛṣyālepayet |
balātibalāmadhukaharidrākalkair vā | suvarṇṇagairikāgurupayasyākalkair vā |
taruṇakapittharājādanakalkair vā | sūkaradaṃṣṭrayā vā madhughṛtayuktayā |
yūnām api yuvānapiṭakāsv eṣa eva vidhiḥ | viśeṣatas tu pracchardanam iṣṭam ālepaś ca siddhārthakavacālodhrasaindhavakalkair vā ||
padminīkaṇṭake tu nimbodakavāntasya nimbodakasarpiḥ kṣaudram pātum prayacchet |
nimbāragvadhakaṣāyaṃ cotsādane ||
parivarttikāṃ tu sarpiṣābhyajya svedayet | vātaghnais tataḥ sninnām upanāhayet | sālvalena veśavāreṇa vā trirātram pañcarātram vā tataḥ svedayitvābhyajya śanaiḥ śanaiś carma samānayaṃ manipatham avapīḍayet |
pariveṣṭitañ ca punar upanāhayet | nityañ ca snigdham annam āharet || avapāṭikayām apy evaṃ yathādoṣaṃ ||
niruddhaprakāśe tu suvarṇṇādīnāṃ nāḍīm ubhayatomukhīṃ dāruvīm vā jatuvṛtāṃ sarpiṣābhyajya srotasi |
praṇidhāya śiśi umāravasāvarāhamajjābhiḥ pariṣecayec cakratailena vāt | surabhivacadevadārusiddhena |
tryahāt tryahāc ca sthūlatarīṃ nāḍīm praṇidadhyād evam asya srotodvāraṃ varddhayet | snigdhañ cāhāram upaseveta |
śastreṇa vā sevanīṃ vimucyāvadārayet | tataḥ sadya kṣatavad upācaret |
agnirohiṇīṃ sanniruddhagudaṃ valmīkañ ca pratyākhyāyopacaret |
visarpoktena vidhānenāgnirohiṇīṃ cikitset |
sanniruddhagudaṃ niruddhaprakaśavat |
valmīkaṃ śastreṇotkṛtyāgnikṣārābhyām upacaret tataḥ folio 114rsaṃśodhya ropayed arbudavidhāṇena ||
ahipūtane dhātryāḥ stanyaṃ śodheta | bālasya triphalārasāṃjanapaṭolaiḥ siddhaṃ sarpiḥ pānam iṣṭaṃ |
triphalākhadirabadarīkaṣāyam vraṇaśodhanaṃ |
kāsīsarocanātutthaharitālarasāñjanair amlapiṣṭaiḥ pralepanaṃ | badaracūrṇṇair vā saindhavamiśraiḥ |
cūrṇṇakāle tu cūrṇṇaḥ kapālatutthajaḥ || vṛṣaṇakacchvām pāmāvad upacāro hipūtanavac ca ||
gudabhraṃśe tu gudaṃ svedyasnehenābhyajya praveśya praviṣṭe ca svedaṃ kuryād uccāranirgamanārthaṃ | chidreṇa cāsya carmaṇā kaupīnabandhaḥ |
tailaṃ cāsya pānābhyañjanārtham vipacet | mūṣikaṃ niraṃtraṃ kalpayitvā mahāpañcamūlakṣīram vipacet |
tatas tasmiṃ tailam vātaharakalkaprativāpam vipaced etat kṛcchram api gudatraṃ saṃsādhayateti ||
ci 20 || 0 ||
folio 114r
>
↺
<