MS Kathmandu NAK 5-333
| http://narchives.gov.np/ | |
| National Archives, Kathmandu | |
| 5-333 | |
| Siglum | H |
In the Cikitsāsthāna, Missing verses/Lines SS.4.1.2 SS.4.1.51 SS.4.1.90cd SS.4.1.90ef SS.4.1.91 SS.4.1.92 SS.4.1.93ab SS.4.1.100cd SS.4.1.107 SS.4.1.108 SS.4.1.137 SS.4.1.138 SS.4.1.139 Metre break SS.4.1.53 SS.4.1.58 SS.4.1.80 SS.4.1.84
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Palm leaf |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Author | Suśruta |
| Language | |
History
| Date of production | 0663. Nepala Saṃvat 663 (1465 CE)| |
|---|---|
| Place of origin | [place of production] |
Editorial conventions
Revision history
| 2021-11-11 | Started the file. |
|---|---|
| 2021-05-11 | Added transcription of 4.01 |
| 2021-09-14 | Added transcription of 4.02 |
| 2021-09-22 | Added transcription of 4.39 |
| 2021-10-03 | minor corrections in 4.39 |
| 2021-10-28 | Added transcription of 4.40 |
| 2021-11-25 | some corrections made in 4.40 |
| 2021-12-18 | Added transcription of 4.19 |
| 2021-12-27 | Added transcription of 4.24 |
| 2021-12-30 | Added transcription of 4.20 |
| 2022-01-03 | Added transcription of 4.26 |
| 2022-01-09 | Added transcription of 4.29 |
| 2022-01-16 | Added transcription of 4.21 |
| 2022-01-19 | Added transcription of 4.30 |
| 2022-02-22 | Added transcription of 4.25 |
| 2022-02-24 | Added transcription of 4.27 |
| 2022-03-05 | Added transcription of 4.31 |
| 2022-03-14 | Added transcription of 4.32 |
| 2022-03-17 | Added the scriptNote for script-ba-va (ba/va equivalence) |
| 2022-03-27 | Added transcription of 4.33 |
| 2022-04-03 | Added transcription of 4.34 |
| 2022-04-12 | Added transcription of 4.35 |
| 2022-04-21 | Added transcription of 4.36 |
| 2022-04-30 | Added transcription of 4.23 |
| 2022-05-15 | Added transcription of 4.37 |
| 2022-06-05 | Added transcription of 4.38 |
| 2023-03-18 | Added transcription of 4.07 |
| 2023-03-19 | Added transcription of 4.09 |
| 2023-03-23 | Added transcription of 4.08 |
| 2023-03-29 | Added transcription of 4.05 |
| 2023-04-01 | Added transcription of 4.03 |
| 2023-04-06 | Added transcription of 4.16 |
| 2023-04-09 | Added transcription of 4.15 |
| 2023-04-19 | Added transcription of 4.18 |
| 2023-04-19 | Added transcription of 4.12 |
| 2023-04-27 | Added transcription of 4.14 |
| 2023-11-14 | split the file from adhyāyas 1-40 into 1-20 and 21-40 because of Saktumiva memory limitations. |
| 2025-03-31 | Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty. |
| 2026-04-08 | Completed adding page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
Text transcription
| H |
athāto dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
dvau vraṇau bhavataḥ | śarīrasamutthaś cāgantuś ca tayoḥ
śarīrasamuttho vātapittakaphaśoṇitasannipātanimitta āgantukaḥ
puruṣa mṛga paśu pakṣi vyāḍasarīsṛpa patanapīḍana prahārāgniviṣāsthi sakalakapālakhaḍga cakreṣu
paraśuśaktikuntādyāyudhaprahareṇābhighātanimittaḥ | tatra
tulye vraṇasāmānye dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyād
dvivraṇīyaḥ ity ucyate |
sarvvasminn eva cāgantau vraṇe tat kālam eva kṣatoṣmaṇaḥ |
prasṛtasyaupaśamārtham pittavacchītakriyāvibhāgaḥ |
sandhānārthañ ca madhughṛtopayoga iti | etad
vikāraṇotthānaprayojanam uttarakālan tu doṣopaplavaviśeṣād
avasthāntaraviśeṣāḥ śārīravat pratīkāraḥ |
doṣopaplavaviśeṣaḥ punaḥ samāsataḥ pañcadaśaprakāro
bhavati | yathokte vraṇapraśnādhyāye prasaraṇasāmarthyāc
chaddhaś ceti ṣoḍaśaprakāra ity ucyate
|
tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃ | sāmānyalakṣaṇam viśeṣalakṣaṇañ ca |
tatra vraṇe vṛṇotīti vraṇaḥ |
viśeṣalakṣaṇampunarvvātādisvalakṣaṇaviśeṣaḥ |
tatra śyāvāruṇābhabhas tanu
śītapicchilālpasrāvīrūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ sphuraṇāyām
atodabhedavedanāvahulo nirmmāṃsaś ceti vātāt || kṣiprajaḥ
pītanīlābhaḥ kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī dāhapākavikārī
pītapiṭakājuṣṭaś ceti pittāt || pratataḥ kaṇḍuvahulaḥ
sthūloṣṭhaḥ stavdhasirāsnāyujālāvanaddhaḥ kaṭhinaḥ
pāṇḍvāvabhāso mandavedanaḥ | śuklaśītasāndrapicchilāsrāvī
guruś ceti kaphāt || pravālānalanicayaprakāśaḥ
kṛṣṇasphoṭapiṭakājālopacitasturaṃgasthānagandhī savedanaḥ |
pradhūpanaśīlo raktasrā vī pittaliṅgaś ceti raktāt ||
pratodadāhadhūpāyanaprāyaḥ pītāruṇābhastadvarṇṇasrāvī
ceti vātapittābhyāṃ || kaṇḍūyanaśīlaḥ
sanistodavātrūkṣaḥ kharastaddho
muhurmmuhuḥ śītapicchalāsrāvī ceti vātaśleṣmābhyāṃ ||
guruḥ sadāhoṣṇaḥ pītapāṇḍusrāvī ceti pittaśleṣmābhyāṃ ||
tanurūkṣastodavahulaḥ prasupta iva ca
kṛṣṇāruṇā bhastadvvarṇṇasrāvī ceti
vātaśoṇitābhyāṃ || ghṛtamaṇḍābho
mīnadhāvanagandhīmṛdurvvisarppīkṛṣṇoṣṇasrāvī ceti
pittaśoṇitābhyāṃ || rakto gurusnigdhaḥ kaṇḍūprāyaḥ picchilaḥ
saraktasrāvī ceti
śleṣmaśoṇitābhyāṃ | sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ
pītatanuraktasrāvī ceti vātapittaśoṇitebhyaḥ ||
kaṇḍūsphuraṇacumucumāyamānaprāyaḥ pāṇḍutanuraktasrāvī
ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ || dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ
pāṇḍūraktapītāsrāvī ceti pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ ||
vividhadoṣavarṇṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphebhyaḥ
||
nirddarśakanirmmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūvāṃsvāpavahulo
nānāvidhavarṇṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ
pavanapittakaphaśoṇitebhya iti || jihvātalābho mṛdu
ślakṣṇaḥ snigdho vigatavedanaḥ suvyavasthito nirāsrāvaś
ceti śuddho vraṇaḥ |
tasyaitasya vraṇasya ṣaṣṭirupakramā bhavanti | tad
yathāpatarpaṇam ālepanaḥ pariṣeko 'bhyaṅgaḥ svedo
vimlāyanam upanāho visrāvaṇaṃ sneho vamanam virecanaṃ |
cchedyaṃ bhedyandāraṇaṃ lekhya meṣyamāhāryaṃ vyadhyaṃ sevyaṃ
pīḍanaṃ sandhānam visrāvyaṃ śoṇitasthāpanannirvvāpaṇa
mūtkārikā kaṣāyo varttiḥ kalkaḥ sarppistailam piṇḍīkaraṇaṃ
rasakriyācūrṇṇam vraṇadhūpanamutsādanamavasādanaṃ mṛdukarmma
dāruṇakarmma kṣārakarmmāgnikarmma
kṛṣṇakarmma pāṇḍūkarmma
samavarṇṇalomasañjananaṃ lomasaṃharaṇaṃ
vastikarmmottaravastikarmma vandhena patradānaṃ krimighnaṃ vṛṃhaṇam
viṣaghnaṃ śirovirecanannasyaṃ kavaladhāraṇaṃ dhūpo
madhusarppiryantram āhāro rakṣāvidhānam iti
teṣu kaṣāyo varttiḥ kalkaḥ sarppistailaṃ rasakriyācūrṇṇam iti |
śodhanaropaṇāni | evam ete ṣaṣṭirupakramā bhavanti ||
teṣv aṣṭau śastrakṛtyāḥ śoṇitasthāpanaṃ kṣārāgniryantram
āhāro rakṣāvidhānam ity uktāḥ |
snehasvedavamanavirecanavastyuttaravastividhānaśirovirecanarakṣāgninasyadhūmanakavalavidhānāny
uttaratra vakṣyāmaḥ | yad anyad avasiṣṭam upakramajātaṃ
jātadatra vakṣyate |
tatra ṣaḍvidhaḥ prādiṣṭaḥ
śophastasyaikādaśopakramā bhavanti | apatarppaṇādayo
virecanāntāḥ | viśeṣeṇa vraṇapratīkāre varttante vraṇabhāvam
upagatasya na virudhyante śeṣās tu prāyeṇa
vraṇapratīkārahetava eva |
apatarppaṇa ādya upakrama eṣa sarvvaśophānāṃ sāmānyataḥ
pradhānatamaś ca || bha ||
doṣocchrāyopaśāntyarthandoṣānaddhasya dehinaḥ |
avekṣya doṣaṃ prāṇañ ca kāryaṃ syādapatarppaṇaṃ ||
avekṣya doṣaṃ prāṇañ ca kāryaṃ syādapatarppaṇaṃ ||
tad dhi mārutakṣuttṛṣṇā
mukhaśoṣasramānvite |
kāryaṃ na vālavṛddhe vā na garvbhiṇyāṃ na durvvale ||
kāryaṃ na vālavṛddhe vā na garvbhiṇyāṃ na durvvale ||
śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca |
yathoktairauṣadhairllepaṃ pratyekāṃśyena kārayet ||
yathoktairauṣadhairllepaṃ pratyekāṃśyena kārayet ||
yathā prajvalite veśmanyambhasā pariṣecanaṃ |
kṣipraṃ praśamayatyagnimevam ālepanaṃ rujaḥ ||
kṣipraṃ praśamayatyagnimevam ālepanaṃ rujaḥ ||
prahlādane śodhane ca śophasya haraṇe tathā |
utsādane ropane ca lepaḥ syāt tu tadarthakṛt ||
utsādane ropane ca lepaḥ syāt tu tadarthakṛt ||
vātaśephe tu vedanopaśamārthaṃ
sarppistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniḥkvāthairaśītaiḥ
pariṣekaṃ kurvvīta | pittaraktābhighātaviṣanimitteṣu
kṣīravṛkṣakṣīraśarkkarodakakekṣurasaghṛtamadhurauṣadhaniḥkvāthairanuṣṇaiḥ
| śleṣmaśophe tu
tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthairaśītair
yathāmvubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirnniyacchati |
doṣāgnirevaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati ||
doṣāgnirevaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati ||
abhyaṅgas tu doṣam ālocyopayukto doṣopaśamo mṛdutāṃ ca karoti
|
svedavimlāpanādīnāṃ kriyāṇāṃ prāk sa ucyate |
paś cāt karmmasu cādiṣṭaḥ sa tu visrāvaṇādiṣu ||
paś cāt karmmasu cādiṣṭaḥ sa tu visrāvaṇādiṣu ||
rujāvatāndāruṇānāṅkaṭhinānāntathaiva ca |
śophānāṃ svedanaṃ kāryaṃ ye cāpy evamvidhā vraṇāḥ ||
śophānāṃ svedanaṃ kāryaṃ ye cāpy evamvidhā vraṇāḥ ||
sthirāṇāṃ rujatām mandaṃ kāryaṃ vimlāpanam bhavet |
abhyajya svedayitvā ca veṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ ||
abhyajya svedayitvā ca veṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ ||
vimarddayed bhiṣakprājñas talenāṅguṣṭhakena vā |
śophayor upanāhan tu kuryād āmavidagdhayoḥ ||
śophayor upanāhan tu kuryād āmavidagdhayoḥ ||
praśāmyaty avidagdhas tu vidagdhaḥ pākameti ca |
nivarttate na yaḥ śopho virekāntair upakramaiḥ ||
nivarttate na yaḥ śopho virekāntair upakramaiḥ ||
tatra saṃpācanadravyāṇy āhṛtyoktāni pivya ca
|
dadhitakrasurāśuktadhānyāmlair yojayed bhiṣak ||
dadhitakrasurāśuktadhānyāmlair yojayed bhiṣak ||
snigdhāni lavaṇī kṛtvā paced utkārikāntataḥ |
sairaṇḍapatrayā śopha nnāhayed uṣṇayā tayā ||
sairaṇḍapatrayā śopha nnāhayed uṣṇayā tayā ||
hitaṃ saṃbhojanañ cāpi pākāya vimukho yadi |
vedanopaśamārthāya tathā pākabhayāya ca ||
vedanopaśamārthāya tathā pākabhayāya ca ||
acirotpatite śophe kuryāc choṇitamokṣaṇaṃ |
saśophe kaṭhine dhyāme sarakte vedanāvati ||
saśophe kaṭhine dhyāme sarakte vedanāvati ||
saṃravdhe viṣame cāpi vraṇe viśrāvaṇaṃ hitaṃ |
sopadravādravāṇāṃ rūkṣāṇāṅkṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇāṃ ||
yathā svauṣadhasaṃsiddhaṃ snehapānamvidhīyate |
utsannamāṃsaśophe tu kaphe duṣṭe viśeṣataḥ ||
utsannamāṃsaśophe tu kaphe duṣṭe viśeṣataḥ ||
saṃsṛṣṭadhyāmarudhire vraṇe praccharddanaṃ hitaṃ |
vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānuvandhiṣu ||
vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānuvandhiṣu ||
virecanampraśaṃsanti vraṇeṣu vraṇakovidāḥ |
apākavatsurogeṣu kaṭhineṣu sthireṣu ca ||
apākavatsurogeṣu kaṭhineṣu sthireṣu ca ||
snāyukothādiṣu tathā cchedanaṃ prāptamucyate |
antaḥ pūyeṣv avaktreṣu tathaivotsaṅgavatsv api||
antaḥ pūyeṣv avaktreṣu tathaivotsaṅgavatsv api||
gatimatsu ca rogeṣu bhedanamprāptamucyate |
vālavṛddhakṣatakṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitām api ||
vālavṛddhakṣatakṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitām api ||
marmmopari ca jāteṣu rogeṣūktañ ca dāruṇaṃ |
supakve piṇḍite śophe pīḍanair upapīḍite ||
supakve piṇḍite śophe pīḍanair upapīḍite ||
pākoddhateṣu doṣeṣu tat tu kāryamvijānatā |
supiṣṭairdāraṇadravyaiḥ ṛtakṣāraṇa vā punaḥ ||
supiṣṭairdāraṇadravyaiḥ ṛtakṣāraṇa vā punaḥ ||
kaṭhinasthūlavattauṣṭhān dīryamānān punaḥ punaḥ |
kaṭhinātsannamāṃsām̐ś ca lekhanairācaredbhiṣak ||
kaṭhinātsannamāṃsām̐ś ca lekhanairācaredbhiṣak ||
samaṃ likhetsulikhitaṃ likhenniravaśeṣataḥ |
carmmaṇāntu pramāṇena samaṃ śastreṇa saṃlikhet ||
carmmaṇāntu pramāṇena samaṃ śastreṇa saṃlikhet ||
kṣaumaṃ plotaṃ picuṃ phenaṃ yāvaśūkaṃ sasaindhavaṃ |
karkaśāni ca patrāṇi lekhanārthe pradāpayet ||
karkaśāni ca patrāṇi lekhanārthe pradāpayet ||
nāḍīvraṇaṃ śalyagarvbhamunmārgyutsaṃginaṃ
śanaiḥ |
karīravālāṅgulibhir eṣaṇyā veśayed bhiṣak ||
karīravālāṅgulibhir eṣaṇyā veśayed bhiṣak ||
netravarmmagudābhyāsagatyo vaktrāḥ saśoṇitāḥ |
cuccūpotakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīrair eṣayed bhiṣak ||
cuccūpotakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīrair eṣayed bhiṣak ||
saṃvṛtāvivṛtāsyeṣu vraṇeṣu matimānbhiṣak |
yathoktamāharecchalyaṃ prāptoddharaṇalakṣaṇaiḥ ||
yathoktamāharecchalyaṃ prāptoddharaṇalakṣaṇaiḥ ||
roge vyadhanasādhyeṣu yathādeśaṃ pramāṇataḥ |
śastraṃ nidadhyād doṣañ ca srāvayet kīrttitantathā ||
śastraṃ nidadhyād doṣañ ca srāvayet kīrttitantathā ||
apākopadrutā ye ca māṃsasthāvivṛtāś ca ye |
teṣu kāryaṃ yathoddiṣṭaṃ sevyaṃ sandhānam eva ca ||
teṣu kāryaṃ yathoddiṣṭaṃ sevyaṃ sandhānam eva ca ||
pūyagarvbhānanudvārān vraṇānmarmmagatānapi |
yathoktaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantātpratipīḍayet ||
yathoktaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantātpratipīḍayet ||
śuṣyamāṇamupekṣeta pradehampīḍanamprati |
na cāpi mukhamālimpettathādoṣaḥ prasicyate ||
na cāpi mukhamālimpettathādoṣaḥ prasicyate ||
tais tair nnimittair vvahudhā śoṇite prasrute bhṛśaṃ |
kāryaṃ yathoktaṃ vaidyena śoṇitasthāpanambhavet ||
kāryaṃ yathoktaṃ vaidyena śoṇitasthāpanambhavet ||
dāhapākajvaravatāṃ vraṇānāmpittakopataḥ |
raktena cābhibhūtānāṃ kāryannirvvāpaṇambhavet ||
raktena cābhibhūtānāṃ kāryannirvvāpaṇambhavet ||
yathoktaiḥ śītaladravyaiḥ kṣīrapiṣṭair ghṛtāplutaiḥ |
dihyeta vahalāṃ sekāṃ suśītāñ cāvacārayet ||
dihyeta vahalāṃ sekāṃ suśītāñ cāvacārayet ||
vātābhibhūte valayāḥ kākolyādīgaṇe tathā |
snaihikeṣu ca vījeṣu kuryād utkārikāṃ śubhāṃ ||
snaihikeṣu ca vījeṣu kuryād utkārikāṃ śubhāṃ ||
yeṣāṃ svedanaṅkāryaṃ sthirāṇāmvedanāvatāṃ |
durggandhānāṃ kledavatāṃ picchilānāntathaiva ca ||
durggandhānāṃ kledavatāṃ picchilānāntathaiva ca ||
kaṣāyaṃ śodhanaṅkāryaṃ śodhanaiḥ prāgudīritaiḥ |
antaḥpūyānaṇumukhān gambhīrā māṃsasaṃśritān ||
antaḥpūyānaṇumukhān gambhīrā māṃsasaṃśritān ||
śodhanadravyayuktābhir vvarttibhiḥ samupāyaret |
putimāṃsapraticchannāṃ mahādoṣānudīritaiḥ ||
putimāṃsapraticchannāṃ mahādoṣānudīritaiḥ ||
varttidravyaiḥ kalkakṛtairyathālābhena śodhayet |
pittapraduṣṭāṃ gaṃbhīrāndāhapākaprapīḍitāṃ ||
pittapraduṣṭāṃ gaṃbhīrāndāhapākaprapīḍitāṃ ||
kārppāsīphalamiśreṇa yuñjyācchodhanasarppiṣā |
utsannamānsānasnigdhānalpasrāvānnṛṇāmvraṇān ||
utsannamānsānasnigdhānalpasrāvānnṛṇāmvraṇān ||
sarṣapasnehayuktena dhīmāntaile śodhayet |
vraṇānāṃ sthiramāṃsānānduḥśodhyānāntathaiva ca |
vraṇānāṃ sthiramāṃsānānduḥśodhyānāntathaiva ca |
rasakriyāṃ śodhanīyāṅ kuryād dravyair udīritaiḥ ||
kaṣāye vidhivatteṣāṃ kṛte cāpi srite vudhaḥ |
kaṣāye vidhivatteṣāṃ kṛte cāpi srite vudhaḥ |
surāṣṭrajāṃ sakāśīsāṃ dadyāc cāpi manaḥśilāṃ ||
haritālañcamatimān tatastānavacārayet |
haritālañcamatimān tatastānavacārayet |
mātuluṅgarasopetāḥ sakṣaudrāḥ supramardditāḥ ||
vraṇeṣu dattā tiṣṭhet tu trīm̐mtrīm̐ś ca divasān parān |
vraṇeṣu dattā tiṣṭhet tu trīm̐mtrīm̐ś ca divasān parān |
medopasṛṣṭāndurggandhāṃ gambhīrāñcūrṇṇaśodhanaiḥ |
upācaredbhiṣakprājñaḥ śūkṣmaiḥ śodhanavastijaiḥ |
upācaredbhiṣakprājñaḥ śūkṣmaiḥ śodhanavastijaiḥ |
śuddhalakṣaṇasaṃyukte kaṣāyaṃ ropaṇaṃ hitaṃ ||
tatra kāryaṃ yathoddiṣṭairddravyair vvaidyena jānatā |
tatra kāryaṃ yathoddiṣṭairddravyair vvaidyena jānatā |
avedanānāṃ śuddhānāṃ gambhīrāṇāntathaiva ca ||
hitāḥ saṃropaṇāvarttya vatyaṅgairopaṇaiḥ kṛtāḥ |
hitāḥ saṃropaṇāvarttya vatyaṅgairopaṇaiḥ kṛtāḥ |
apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatāṃ
||
kalkasturopaṇaḥ kāryastilajo madhusaṃyutaḥ |
kalkasturopaṇaḥ kāryastilajo madhusaṃyutaḥ |
sa mādhuryāttathaivoṣṇyātsnehāccānilanāśanaḥ ||
kaṣāyabhāvātmādhuryāttiktatvāc cāpi pittahā |
kaṣāyabhāvātmādhuryāttiktatvāc cāpi pittahā |
auṣṇyātkaṣāyabhāvāc ca tiktatvāc ca kaphe hitaḥ ||
śodhayed ropayec cāpi yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ |
śodhayed ropayec cāpi yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ |
nimvapatramadhubhyāntu yuktaḥ saṃśodhanaḥ smṛtaḥ ||
pūrvvābhyāṃ sarppiṣā cāpi yuktaś cāpyuparopaṇe |
pūrvvābhyāṃ sarppiṣā cāpi yuktaś cāpyuparopaṇe |
tilavadyavakalkantu kecidāhurmmanīṣiṇaḥ ||
avidagdhaṃ praśamayed vidagdhamvāpi pācayet |
avidagdhaṃ praśamayed vidagdhamvāpi pācayet |
pakvañ ca bhindyādbhinnaś ca śodhayed ropayīta ca ||
pittaraktaviṣāgantūn gambhīrānapi ca vraṇān |
pittaraktaviṣāgantūn gambhīrānapi ca vraṇān |
ropayed ropaṇīyena kṣīrasiddhena sarppiṣā ||
kaphavātārdditānāntu vraṇānāntailaropaṇaṃ |
kaphavātārdditānāntu vraṇānāntailaropaṇaṃ |
kuryāt tatra yathokteṣu dravyeṣu matimān bhiṣak ||
avyadhyānāñcalasthānāṃ śuddhānāñ ca praduṣyatāṃ |
avyadhyānāñcalasthānāṃ śuddhānāñ ca praduṣyatāṃ |
dviharidrāyutāṃ kuryād ropaṇīyai rasakriyā ||
samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāñcūrṇṇaropaṇaṃ |
samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāñcūrṇṇaropaṇaṃ |
prāptamvidadhyāt matimān prāk sa ukto vidhiryathā ||
śodhano ropaṇaś caiva vidhir yo yam prakīrttitaḥ |
śodhano ropaṇaś caiva vidhir yo yam prakīrttitaḥ |
sarvvavraṇānāṃ sāmānye nokto doṣaviśeṣataḥ ||
eṣa āgamasiddhatvāt tathaiva phaladarśanāt |
eṣa āgamasiddhatvāt tathaiva phaladarśanāt |
mantravatsaṃprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ kathaṃcana ||
svavuddhyā vibhajedyuktyā kaṣāyādiṣu yogavit |
svavuddhyā vibhajedyuktyā kaṣāyādiṣu yogavit |
doṣocchrāyeṇauṣadhāni yānyuktāni purā mayā
||
ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaś cānilāpahaḥ |
ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaś cānilāpahaḥ |
sa vātaduṣṭe deyas tu kaṣāyādiṣu saptasu ||
nyagrodhādigaṇo yas tu kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |
nyagrodhādigaṇo yas tu kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |
tau pittaduṣṭe dātavyau kaṣāyādiṣu saptasu |
āragvadhādiś ca gaṇo yaścoṣṇaḥ parikīrttitaḥ |
āragvadhādiś ca gaṇo yaścoṣṇaḥ parikīrttitaḥ |
tau deyau kaphaduṣṭe tu saṃsṛṣṭe saṃyutāgaṇāḥ ||
vātopasṛṣṭānugrarujān sāsrāvānapi ca vraṇān |
vātopasṛṣṭānugrarujān sāsrāvānapi ca vraṇān |
sakṣaumayavasarppirvbhirddhūpanāṅgais tu pūrayet |
pariśuṣkālpamāṃsānāṃ gambhīrāṇāntathaiva ca |
pariśuṣkālpamāṃsānāṃ gambhīrāṇāntathaiva ca |
kuryād utsādanīyāni sarppīṃṣyālepanāni ca ||
māṃsādānāñ ca māṃsāni bhakṣayed vidhivannaraḥ |
māṃsādānāñ ca māṃsāni bhakṣayed vidhivannaraḥ |
viśuddhamanasastasya māṃsammāṃsena varddhate ||
utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanaṃ |
utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanaṃ |
kuryād dravyairyaktāktais tu cūrṇṇitairmmadhunā
saha ||
kaṭhinānāmamāṃsānāṃ duṣṭānāṃ mātariśvanā |
kaṭhinānāmamāṃsānāṃ duṣṭānāṃ mātariśvanā |
mṛdvī kriyā vidhātavyā śoṇitañcāpi mokṣayet ||
vātaghnauṣadhasaṃyuktaiḥ snehasvedau ca kārayet |
vātaghnauṣadhasaṃyuktaiḥ snehasvedau ca kārayet |
mṛdutvamāśurohañ ca gāḍhavandhaṅkaroti hi ||
vraṇeṣu mṛdumāṃseṣu dāruṇīkaraṇaṃ hitaṃ |
dhavapriyaṃgvaśokānāṃ rohiṇyāś ca tvacas tathā ||
vraṇeṣu mṛdumāṃseṣu dāruṇīkaraṇaṃ hitaṃ |
dhavapriyaṃgvaśokānāṃ rohiṇyāś ca tvacas tathā ||
triphalāpuṣpakāsīse tathāsarjjarasaṃ samaṃ |
kṛtvā sūkṣmāṇi cūrṇṇāni vraṇaṃ tairevacūrṇṇayet ||
kṛtvā sūkṣmāṇi cūrṇṇāni vraṇaṃ tairevacūrṇṇayet ||
utsannamānsān kaṭhinān kaṇḍūyuktām̐ścirotthitān |
duḥśodhanīyām̐ś ca tathāśodhayet kṣārakarmmaṇā ||
duḥśodhanīyām̐ś ca tathāśodhayet kṣārakarmmaṇā ||
sravato 'śmarijānmūtraṃ yecānye raktavāhinaḥ |
saṃdhī niḥśeṣataścchinnān sādhayed agnikarmmaṇā ||
saṃdhī niḥśeṣataścchinnān sādhayed agnikarmmaṇā ||
durūḍhatvāt tu śuklānāṃ kṛṣṇakarmma hitam bhavet |
bhallātakavidhānena sā ca snehān prayojayet ||
ye ca kecitphalasnehā vidhānanteṣu vakṣyate ||
durūḍhatvāt tu kṛṣṇānāṃ hitā pāṇḍukriyā bhavet |
durūḍhatvāt tu kṛṣṇānāṃ hitā pāṇḍukriyā bhavet |
saptarātrasthitaṃ kṣīre vārkkare
rohiṇīphalaṃ ||
tenaiva piṣṭvā suślakṣṇaṃ kṛṣṇampāṇḍūkaraṃ smṛtaṃ |
tenaiva piṣṭvā suślakṣṇaṃ kṛṣṇampāṇḍūkaraṃ smṛtaṃ |
navaṃ kapālikācūrṇṇaṃ vaidalaṃ sarjjam eva ca ||
kāsīsamadhukaṃ caiva kṣaudrāktaṃ lepane hitaṃ |
kāsīsamadhukaṃ caiva kṣaudrāktaṃ lepane hitaṃ |
kukkuṭāṇḍakapālāni katakaṃ madhurantathā ||
tathā samudramaṇḍūkī maśicūrṇṇañ ca dāpayet |
tathā samudramaṇḍūkī maśicūrṇṇañ ca dāpayet |
kapitthānmānsamuddhṛtya mūtreṇājasya pūrayet |
kāsīsaṃ rocanā caiva haritālammanaḥ śilā ||
kāsīsaṃ rocanā caiva haritālammanaḥ śilā ||
veṇunirllekhanañcaiva prapunāṭañ ca dāpayet |
adhastādarjjunasyaitanmāṃsaṃ bhūmau nidhāpayet ||
adhastādarjjunasyaitanmāṃsaṃ bhūmau nidhāpayet ||
māsādūrddhantatastena kṛṣṇam ālepayed vraṇaḥ ||
hastidantamasīṃ kṛtvā mukhyañcaiva rasāñjanaṃ |
romāṇyanena jāyante tūrṇṇaṃ pāṇitaleṣv api ||
romāṇyanena jāyante tūrṇṇaṃ pāṇitaleṣv api ||
catuṣpadānāntvagromanakhaśṛṅgāsthibhasmanā |
tailāktā cūrṇṇitā bhūmirbhavedromaruhā punaḥ ||
tailāktā cūrṇṇitā bhūmirbhavedromaruhā punaḥ ||
kāsīsannaktamālasya pallavām̐ś cāpi saṃharet |
kapittharasapiṣṭāni romasañjananamparaṃ ||
kapittharasapiṣṭāni romasañjananamparaṃ ||
romākīrṇṇo vraṇo yas tu na samyaguparohati |
kṣurakarttari sandaṃśais tasya lomāni nirharet ||
kṣurakarttari sandaṃśais tasya lomāni nirharet ||
śaṃkhacūrṇṇañ ca bhāgauṣṭau haritālaṃ ca
bhāgikaṃ |
śuktena saha piṣṭantu romaśātanam uttamaṃ ||
śuktena saha piṣṭantu romaśātanam uttamaṃ ||
tailaṃ bhallātakasyātha snuhīkṣīrantathaiva ca |
vimṛdyaikatra dātavyaṃ romaśātanam uttamaṃ ||
vimṛdyaikatra dātavyaṃ romaśātanam uttamaṃ ||
vātaduṣṭo vraṇo yastu
rūkṣasyātyarthavedanaḥ |
adhaḥkāye viśeṣeṇa tatra vastirvidhīyate ||
adhaḥkāye viśeṣeṇa tatra vastirvidhīyate ||
mūtrāghāte mūtradoṣe śukradoṣe tathaiva ca |
tathaivārttavadoṣeṣu vastirapyuttaro hitaḥ ||
tathaivārttavadoṣeṣu vastirapyuttaro hitaḥ ||
vraṇaḥ śudhyabhivandhena
mṛdutvañcopagacchati |
rohaty api ca niḥsaṅgāttasmād vandhaḥ praśasyate ||
rohaty api ca niḥsaṅgāttasmād vandhaḥ praśasyate ||
sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatāṃ |
patradānam bhavet kāryaṃ yathādoṣaṃ yathart tu ca ||
patradānam bhavet kāryaṃ yathādoṣaṃ yathart tu ca ||
eraṇḍabhūrjjapūtīkakāśmaryāṇāñ ca vātajaḥ |
patramāśvavalaṃ yac ca haridrāpatram eva ca ||
patramāśvavalaṃ yac ca haridrāpatram eva ca ||
patrāṇi kṣīravṛkṣāṇāmaudakānāntathaiva ca |
dūṣite raktapittābhyāmvraṇe dadyādvicakṣaṇaḥ ||
dūṣite raktapittābhyāmvraṇe dadyādvicakṣaṇaḥ ||
pāṭhāmūrvvāś ca gandhānāṃ kākamācīharidrayoḥ |
patraṃ śukanasāyāś ca yojayet kaphaje vraṇe ||
patraṃ śukanasāyāś ca yojayet kaphaje vraṇe ||
akarkkaśamavicchinnamajīrṇṇamviṣavarjjitaṃ |
ajantujagdham mṛdu ca patraṃ guṇavaducyate ||
ajantujagdham mṛdu ca patraṃ guṇavaducyate ||
snehamauṣadhasāram vā paṭṭapatrāntarīkṛtaṃ |
taddadāti yatastasmād auṣadhopari dāpayet ||
taddadāti yatastasmād auṣadhopari dāpayet ||
śītoṣṇajananārthāya snehasaṃgrahaṇāya ca |
dattauṣadheṣu dātavyam patraṃ vaidyena jānatā ||
dattauṣadheṣu dātavyam patraṃ vaidyena jānatā ||
makṣikāvraṇamāgatya nikṣipanti yadā krimiṃ |
śvayathurvbhakṣite tais tu jāyate bhṛśadāruṇaṃ ||
śvayathurvbhakṣite tais tu jāyate bhṛśadāruṇaṃ ||
tīvrā rujo vicitrāś ca raktasrāvaṃ sravedapi |
svasurasādihitas tatra dhāvane pūraṇe tathā ||
svasurasādihitas tatra dhāvane pūraṇe tathā ||
saptaparṇṇakarañjārkka nimvarājādanatvacaḥ |
gomūtrapiṣṭā ca hitāḥ sekaḥ kṣārodakena vā ||
gomūtrapiṣṭā ca hitāḥ sekaḥ kṣārodakena vā ||
vraṇaṃ pracchādayitvā ca māṃsapeṣyām vinirharet |
viṃśati krimijātīm̐s tu vakṣyāmy upari bhāgaśaḥ ||
viṃśati krimijātīm̐s tu vakṣyāmy upari bhāgaśaḥ ||
dīrghakā?turāṇāntu kṛṣāṇām
vraṇaśoṣiṇāṃ |
vṛṃhaṇīyo vidhiḥ kāryaḥ so 'pyagnim parirakṣatā ||
vṛṃhaṇīyo vidhiḥ kāryaḥ so 'pyagnim parirakṣatā ||
viṣaduṣṭasya vijñānaṃ viṣaniścayam eva ca |
cikitsitantu vakṣyāmi taṅkalpeṣu vibhāgaśaḥ ||
cikitsitantu vakṣyāmi taṅkalpeṣu vibhāgaśaḥ ||
kaṇḍūmantaḥ saśophaś ca jatrūṇopari ye vraṇāḥ |
śirovirecanaṃ teṣu vidheyaṃ vakṣyate tathā ||
śirovirecanaṃ teṣu vidheyaṃ vakṣyate tathā ||
rujāvanto 'nilāviṣṭā rūkṣā ye corddhvajatrujāḥ |
vraṇeṣu teṣu karttavyaṃ nasyaṃ snehena jānatā ||
vraṇeṣu teṣu karttavyaṃ nasyaṃ snehena jānatā ||
doṣam pracyāvaṇārthāya rujādāhakṣayāya ca |
jihvādantasamutthasya haraṇārtham malasya ca ||
jihvādantasamutthasya haraṇārtham malasya ca ||
śodhano ropaṇaś caiva vraṇasya mukhajasya vai |
uṣṇo vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyate ||
uṣṇo vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyate ||
ūrddhvajatrugatān trāgān vraṇān vā
kaphavātajān |
śophāsrāvarujāyuktān dhūmapānair upācaret ||
śophāsrāvarujāyuktān dhūmapānair upācaret ||
kṣatoṣmaṇāṃ nigrahārthaṃ sandhānārthantathaiva ca |
sadyovraṇeṣvāyateṣu madhusarppirvvidhīyate ||
sadyovraṇeṣvāyateṣu madhusarppirvvidhīyate ||
avagāḍhastvaṇumukhā ye vraṇāḥ śalyapīḍitāḥ |
nivṛttahastoddharaṇā yantraṃ teṣu vidhīyate ||
nivṛttahastoddharaṇā yantraṃ teṣu vidhīyate ||
laghumātro laghuś caiva snigdhāṣṇo vahnidīpanaṃ |
sarvvavraṇibhyo deyas tu sadāhāram vijānatā ||
sarvvavraṇibhyo deyas tu sadāhāram vijānatā ||
niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ |
rakṣāvidhānair uddiṣṭaiḥ sadā cāpi pravakṣyate ||
rakṣāvidhānair uddiṣṭaiḥ sadā cāpi pravakṣyate ||
ṣaṇmūloṣṭaparigrāhī pañcalakṣaṇalakṣitaḥ |
ṣaṣṭyāvidhānaiḥ prāpnoti caturvbhiḥ sādhyate vraṇaḥ ||
ṣaṣṭyāvidhānaiḥ prāpnoti caturvbhiḥ sādhyate vraṇaḥ ||
alpagranthaṃ mṛgayatā yogo yo 'lpauṣadhaḥ kṛtaḥ |
dravyāṇāṃ tu samānānāntatra vāyo na duṣyati ||
dravyāṇāṃ tu samānānāntatra vāyo na duṣyati ||
prasaṃgābhihito yo vā vahudurllabhabheṣajaḥ |
yathopapatyā tatrāpi kāryam eva cikitsitaṃ ||
yathopapatyā tatrāpi kāryam eva cikitsitaṃ ||
vraṇakriyāsvimāsveva samāsoktās tu yā kriyā |
bhūyobhidhāsyāmy upari tathā sadyovraṇeṣu tā iti ||
bhūyobhidhāsyāmy upari tathā sadyovraṇeṣu tā iti ||
|| dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ prathamaḥ ||
folio 207v5
athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarir ddharmmabhṛtām variṣṭho vāgvidām varaḥ |
viśvāmitrātmajam ṛṣiṃ śiṣyaṃ suśrutam anvaśāt ||
viśvāmitrātmajam ṛṣiṃ śiṣyaṃ suśrutam anvaśāt ||
nānādhārāmukhaiḥ śastrair nnānāsthānanipātitaiḥ |
bhavaṃti nānākṛtayo vraṇās tām̐s tvanibodha me ||
bhavaṃti nānākṛtayo vraṇās tām̐s tvanibodha me ||
āyatāś caturasrāś ca tryasrā muṇḍalinas tathā |
arddhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilās tathā ||
arddhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilās tathā ||
śarāvanimnamadhyāś ca yavamadhyās tathāpare |
evamprakārākṛtayo bhavanty āgantavo vraṇāḥ ||
evamprakārākṛtayo bhavanty āgantavo vraṇāḥ ||
doṣajā vā svayambhinnā na tu vaidyanimittajāḥ |
vraṇākṛtijño hi bhiṣak na moham upagacchati ||
vraṇākṛtijño hi bhiṣak na moham upagacchati ||
durddarśaneṣv api
bhṛśaṃ vraṇeṣu vikṛteṣv api |
anekākṛtir āgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ ||
anekākṛtir āgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ ||
samāsato lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrttitaḥ |
chinnam bhinnan tathā viddhaṃ kṣatam picitam eva ca ||
chinnam bhinnan tathā viddhaṃ kṣatam picitam eva ca ||
ghṛṣṭam āhus tathā ṣaṣṭhan teṣām vakṣyāmi lakṣaṇaṃ
||
tiryakcīno mṛdur vvāpi so vraṇas tv āyato bhavet |
tiryakcīno mṛdur vvāpi so vraṇas tv āyato bhavet |
gātrapātī na vā tad dhi chinnalakṣaṇam ucyate ||
śaktikunteṣukhaḍgādiviṣāṇair āśayor hataḥ |
śaktikunteṣukhaḍgādiviṣāṇair āśayor hataḥ |
yat kiñcit sravate tad dhi bhinnalakṣaṇam ucyate ||
sthānāny āmāgnipakvānām mūtrasya rudhirasya ca |
sthānāny āmāgnipakvānām mūtrasya rudhirasya ca |
hṛduṇḍukaḥ phupphusaś ca koṣṭham ity abhidhīyate ||
tasmin bhinne raktapūrṇṇe jvaro dāhaś ca jāyate |
tasmin bhinne raktapūrṇṇe jvaro dāhaś ca jāyate |
mūtramārggagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇāc ca gacchati ||
mūrcchādhmānatṛṣāśvāsas tv abhaktacchanna
nda eva ca |
mūrcchādhmānatṛṣāśvāsas tv abhaktaccha
viṇmūtravātasaṅgañ ca svedāsrāvo kṣiraktatā ||
lohagandhitvam āsyasya gātradaurggandham eva ca |
lohagandhitvam āsyasya gātradaurggandham eva ca |
hṛcchūlaṃ pārśvayoś cāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu ||
āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ charddayaty api |
āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ charddayaty api |
ādhmānam atimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam ||
pakvāsayagate cāpi rujā gauravam eva ca |
pakvāsayagate cāpi rujā gauravam eva ca |
adhaḥkāye viśeṣeṇa śītatā ca bhavanti hi ||
sūkṣmāsyaṃ śalyābhihataṃ yadagandhāsayam vinā |
uttuṇḍitan nirgatam vā tadviddham iti nirddiśet ||
nāticchinna𑑎n nātividdham ubhayor llakṣaṇānvitam |
nāticchinna𑑎n nātividdham ubhayor llakṣaṇānvitam |
viṣamavraṇam aṅge yan
saṃgo yaṃ tat kṣatan tv abhinirddiśet
||
prahārapīḍanābhyān tu yadaṅgam pṛthutāṃ gataṃ |
prahārapīḍanābhyān tu yadaṅgam pṛthutāṃ gataṃ |
sāsthi tat piccitam vidyāt majjāraktapariplutaṃ ||
gharṣaṇād abhighātād vā yad aṅgam vigatatvacaṃ |
gharṣaṇād abhighātād vā yad aṅgam vigatatvacaṃ |
ūṣāsrāvānvitan tan tu ghṛṣṭam ity abhidhīyate ||
chinne bhinne tathā viddhe kṣate vāsṛgatisrave |
chinne bhinne tathā viddhe kṣate vāsṛgatisrave |
raktakṣayād atra rujāḥ karoti pavano bhṛśaṃ || snehapānaṃ
hitan tatra tatseko vihitas tathā |
veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaiś copanāhanaṃ |
dhānyasvedām̐ś ca kurvvīta snigdhānyālepanāni ca ||
dhānyasvedām̐ś ca kurvvīta snigdhānyālepanāni ca ||
vātaghnauṣadhasiddhaiś ca snehair vvastir vvidhīyate ||
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śo𑑎ṇitaṃ |
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śo𑑎ṇitaṃ |
tasmin na gacchati bhṛśaṃ dāhaḥ pākaś ca jāyate ||
tasyoṣmano nigrahārthan dāhapākabhayāya ca |
tasyoṣmano nigrahārthan dāhapākabhayāya ca |
śītam ālepanaṃ kāryam pariṣekaś ca śītalaḥ ||
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ |
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ |
jñeyaṃ sasarppiṣaṃ sarvvaṃ sadyovraṇacikitsitam || || ❈ ||
ata ūrddhvam pravakṣyāmi chinnānān tu cikitsitaṃ |
ata ūrddhvam pravakṣyāmi chinnānān tu cikitsitaṃ |
ye vraṇā vivṛtāḥ kecic chinnāḥ pārśvāvalambinaḥ ||
tāṃ sīvyed vidhinoktena badhnīyād gāḍham eva ca |
tāṃ sīvyed vidhinoktena badhnīyād gāḍham eva ca |
karṇṇaṃ sthānād apoḍhan tu sthāpayitvā yathāsthitaṃ ||
sīvyed yathoktan tailena srotaś cāpy abhitarppayet |
sīvyed yathoktan tailena srotaś cāpy abhitarppayet |
kṛkāṭikānte chinne tu gacchaty api samīraṇe ||
samyaṅ niveśya badhnīyāt sīvyec cāpi nirantaraṃ |
samyaṅ niveśya badhnīyāt sīvyec cāpi nirantaraṃ |
ājyena sarppiṣā caiva pariṣeko vidhīyate ||
uttānonnaṃ samaśnīyāc chayīta ca suyantritaḥ |
uttānonnaṃ samaśnīyāc chayīta ca suyantritaḥ |
śākhāsu tiryakṣatitām praharām vivṛtām bhṛśaṃ ||
sīvyet samyaṅ niveśyāśu sandhyasthīny anupūrvaśaḥ |
sīvyet samyaṅ niveśyāśu sandhyasthīny anupūrvaśaḥ |
badhvā velitakenāśu vastrāntena ghanena vā ||
carmmaṇā𑑎 goḥphaṇo bandhaḥ kāryaś cāṃse hate sinā |
carmmaṇā𑑎 goḥphaṇo bandhaḥ kāryaś cāṃse hate sinā |
pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaved uttānañ ca śayīta ca ||
ato nyathā cārasije śayīta puruṣo vraṇe |
ato nyathā cārasije śayīta puruṣo vraṇe |
chinnā niḥśeṣataḥ śākhā dagdhā tailena𑑎
buddhimān ||
badhnīyāt koṣabandhena prāpta kuryāc ca ropaṇaṃ |
badhnīyāt koṣabandhena prāpta kuryāc ca ropaṇaṃ |
candanaṃ padmakaṃ lodhram utpalādi priyaṃgavaḥ ||
haridrā madhukaṃ caiva payaś cāṣṭamam eva tu |
haridrā madhukaṃ caiva payaś cāṣṭamam eva tu |
tailam ebhir
vvipakvaṃ syāt pradhānaṃ vraṇaropaṇaṃ ||
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māsāhvayāmṛtāḥ |
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māsāhvayāmṛtāḥ |
hareṇavo mṛṇālañ ca triphalā padmakotpalaiḥ |
trayodaśāṅgan trivṛtam etad vā payasānvitaṃ ||
trayodaśāṅgan trivṛtam etad vā payasānvitaṃ ||
|| tailam vipakvaṃ sekāya hitan tad vraṇaropaṇe ||
|| ata ūrddhvam pravakṣyāmi bhinnānān tu cikitsitaṃ |
|| ata ūrddhvam pravakṣyāmi bhinnānān tu cikitsitaṃ |
bhinnanetram akarmmaṇyam abhinnaṃ lambate tu yaḥ ||
tan niveśya yathāsthānam avyāviddhasirāṃ śanaiḥ |
tan niveśya yathāsthānam avyāviddhasirāṃ śanaiḥ |
pīḍayet pāṇinā samyak padmapatrāntareṇa tu ||
tato sya tarppaṇaṅ kāryan nasyañ cānena sarppiṣā |
tato sya tarppaṇaṅ kāryan nasyañ cānena sarppiṣā |
ajāghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukaṃ cotpalāni ca ||
jīvakarṣabhakau cāpi piṣṭvā sarppir v vipācayet |
jīvakarṣabhakau cāpi piṣṭvā sarppir v vipācayet |
sarvvanetrābhighāteṣu sarppir etat praśasyate ||
udarān medaso varttir nnirggatā yasya dehinaḥ |
udarān medaso varttir nnirggatā yasya dehinaḥ |
tāṅ kaṣāyāvakīrṇṇan tu badhvā𑑎
sūtreṇa sūtravit ||
samyak chindyād vraṇan tac ca kṣaudreṇābhyajya veṣṭayet |
samyak chindyād vraṇan tac ca kṣaudreṇābhyajya veṣṭayet |
acchidyamānā maraṇaṃ kuryād āṭopam eva vā ||
medogranthau tu yat tailaṃ vakṣyate tan tu yojayet |
medogranthau tu yat tailaṃ vakṣyate tan tu yojayet |
tvaco tītya sirādīni bhitvā
vā parihṛtya vā ||
kāṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryād uktān upadravān |
kāṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryād uktān upadravān |
tatrāntarllohitaṃ pāṇḍuśītapādakarānanaṃ ||
śītocchvāsaṃ raktanetram ānaddhañ ca vivarjjayet |
śītocchvāsaṃ raktanetram ānaddhañ ca vivarjjayet |
āmāsayasthe rudhire vamanam pathyam ucyate ||
pakvāsayathe deyañ ca virecanam asaṃśayaṃ |
pakvāsayathe deyañ ca virecanam asaṃśayaṃ |
āsthāpanañ ca niḥsnehaḥ kāryam uṣṇam viśodhanaiḥ ||
yavakolakulatthānān niḥsnehena rasena ca |
yavakolakulatthānān niḥsnehena rasena ca |
bhuñjītānnaṃ yavāgūm vā pibet saindhavasaṃyu𑑎tāṃ ||
atiniḥsrutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pibed asṛk |
atiniḥsrutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pibed asṛk |
svamārggapratipannās tu yasya viṇmūtramārutāḥ ||
nirupadravaḥ sambhinne koṣṭhe jīvati mānavaḥ |
nirupadravaḥ sambhinne koṣṭhe jīvati mānavaḥ |
abhinnamantran niḥkrāntām praveśyan nānyathā bhavet ||
alaṅgalasirograstaṃ tad apy eke vadanti hi |
alaṅgalasirograstaṃ tad apy eke vadanti hi |
prakṣālya𑑎
payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃśubhiḥ ||
praveśayet kliptana𑑎kho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ |
praveśayet kliptana𑑎kho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ |
praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ ghṛtāplutaṃ ||
aṃgulyābhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayed api |
aṃgulyābhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayed api |
tathāntrāṇi viśaty antaḥ svāṃ kalāṃ pīḍayanti ca ||
vraṇasaukṣmyād bahutvād vā duḥpraveśaṃ tu yad bhavet |
vraṇasaukṣmyād bahutvād vā duḥpraveśaṃ tu yad bhavet |
tad vipādya pramāṇena bhiṣag antram praveśayet ||
yathāsthānanniviṣṭe ca
viśiṣṭe ca vraṇaṃ sīvyam
atandritaḥ |
yathāsthānan
sthānād apetam ādatte prāṇāṅ gupitam eva vā ||
veṣṭayitvā ca paṭṭena ghṛtasekam pradāpayet |
veṣṭayitvā ca paṭṭena ghṛtasekam pradāpayet |
payaḥ pibet sukhoṣṇañ ca citrātaila𑑎samanvitaṃ ||
mṛdukriyārthaṃ sakṛto vāyoś cādhaḥ pravṛttaye |
mṛdukriyārthaṃ sakṛto vāyoś cādhaḥ pravṛttaye |
tatas tailam idaṅ kuryād ropaṇārthañ cikitsakaḥ ||
tvaco 'śvakarṇṇadhavayor ddhātakīmeṣaśṛṅgayoḥ |
tvaco 'śvakarṇṇadhavayor ddhātakīmeṣaśṛṅgayoḥ |
śallakyārjjunayoś cāpi vidāryākṣīriṇān tathā ||
valāmūlāni cāhṛtya tailam etad vipācayet |
valāmūlāni cāhṛtya tailam etad vipācayet |
vraṇaṃ saṃropayet tena rakṣet samvatsarañ ca tat ||
pādau nirastamuṣkasya jalena prokṣya cākṣiṇī |
pādau nirastamuṣkasya jalena prokṣya cākṣiṇī |
praveśya muṣkau sūtreṇa tūnosevanasevitaṃ ||
kāryaś ca goḥphaṇo bandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakaṃ |
kāryaś ca goḥphaṇo bandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakaṃ |
na kuryāt snehasekañ ca tena praklidyate vraṇaḥ ||
kālānusārīmaguruṃ candanan devadārū ca |
kālānusārīmaguruṃ candanan devadārū ca |
manaḥśilāle cāhṛtya tailaṃ kurvvīta ropaṇaṃ ||
śīrṣād vyapahṛte śalye vālavarttim praveśayet |
śīrṣād vyapahṛte śalye vālavarttim praveśayet |
bālavarttā
rttyām adantāyā mastaluṃgavraṇān sravet ||
hanyād enaṃ tato vāyus tasmād evam upācaret |
hanyād enaṃ tato vāyus tasmād evam upācaret |
vraṇe ruhyati caikaikaṃ śanair bbālam upakṣipet ||
gātrād vyapahṛte tasmin snehavarttim praveśayet |
gātrād vyapahṛte tasmin snehavarttim praveśayet |
niḥśoṇite cāpi kṛte vidhiḥ sadyaḥ kṣate hitaḥ ||
dūrāvagāḍhaḥ sūkṣmāḥ syur ye vraṇāṃs tāṃ viśoṇitāṃ |
dūrāvagāḍhaḥ sūkṣmāḥ syur ye vraṇāṃs tāṃ viśoṇitāṃ |
kṛtvā netreṇa sūkṣmeṇa cakratailena tarpayet ||
padmāṃ samaṅgāṃ rajanīṃ trivarggan tuttham eva ca |
padmāṃ samaṅgāṃ rajanīṃ trivarggan tuttham eva ca |
saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇam uttamaṃ ||
kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavad vidhiḥ |
ghṛṣṭe rujān nigṛhyāsuś cūrṇṇair upacared vraṇaṃ ||
viśliṣṭadeham patitam mathitaṃ hatam eva vā |
viśliṣṭadeham patitam mathitaṃ hatam eva vā |
vāsayet tailapūrṇṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśanaṃ ||
eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmmahate tathā |
eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmmahate tathā |
ropaṇe caiva seke ca pāne ca vraṇināṃ sadā ||
tailaṃ ghṛtaṃ cāvacāryaṃ𑑎 śarīrartūn avekṣya hi |
tailaṃ ghṛtaṃ cāvacāryaṃ𑑎 śarīrartūn avekṣya hi |
ghṛtāni yāni vakṣyāmi yannataḥ pittavidradhau ||
sadyo vraṇeṣu dātavyan tāni vai𑑎dyena jānatā ||
sadyo vraṇeṣu dātavyan tāni vai𑑎dyena jānatā ||
sadyaḥkṣatam vraṇam vaidyaḥ saśūlam pariṣecayet |
sarppiṣā nātiśītena balātailena vā punaḥ ||
sarppiṣā nātiśītena balātailena vā punaḥ ||
padmāṃ samaṃgāṃ rajanīm pathyān tutthaṃ suvarccalāṃ |
padmakam madhukaṃ𑑎 lodhraṃ viḍaṃgāni hareṇavaḥ ||
padmakam madhukaṃ𑑎 lodhraṃ viḍaṃgāni hareṇavaḥ ||
tālīsapattraṃ naladaṃ candanam padmakesaraṃ |
mañjiṣṭhośīralākṣāś ca kṣīriṇāñ cāpi pallavān ||
mañjiṣṭhośīralākṣāś ca kṣīriṇāñ cāpi pallavān ||
piyālabījaṃ tindukyās taruṇāni phalāni ca ||
yathālābhena saṃhṛtya tailan dhīro vipācayet |
yathālābhena saṃhṛtya tailan dhīro vipācayet |
sadyovraṇānāṃ sarvveṣām aduṣṭānāñ ca ropaṇam ||
kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāś ca yojayet |
kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāś ca yojayet |
sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paś cāt pūrvvoktam ācaret |
duṣṭavraṇeṣu karttavyam ūrddhañ cādhaś ca śodhanam ||
duṣṭavraṇeṣu karttavyam ūrddhañ cādhaś ca śodhanam ||
viśoṣaṇan tathāhāraḥ śoṇitasya ca mokṣaṇaṃ |
kaṣāyamāragvadhādisurasādyañ ca śodhanaṃ ||
kaṣāyamāragvadhādisurasādyañ ca śodhanaṃ ||
kaṣāyayo𑑎r etayos tu
tailaṃ śodhanam iṣyate |
kṣārakalpena vā tailaṃ kṣāradra𑑎vyeṣu sādhitaṃ ||
kṣārakalpena vā tailaṃ kṣāradra𑑎vyeṣu sādhitaṃ ||
dravantī ciribilvañ ca dantī cittrakam eva ca |
pṛthvīkā nimbapattrāṇi kāśīsaṃ tuttham eva ca ||
pṛthvīkā nimbapattrāṇi kāśīsaṃ tuttham eva ca ||
trivṛtā nīlinī śyāmā haridrā saindhavan tilā |
nīpaḥ kadamba𑑎
ḥ suvahāṃ śukākhyaṃ
lāṅgalāhvayaṃ ||
nīpaḥ kadamba
mṛgādanī madayantī nepālī jālinī surā |
snuhācārkkaviḍaṅgāniharitālakarañjikā ||
snuhācārkkaviḍaṅgāniharitālakarañjikā ||
yathopapatyā
karttavyan tailam eteṣu śodhanam |
ghṛtam vā yadi prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanās tathā ||
ghṛtam vā yadi prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanās tathā ||
duṣṭavraṇavidhiḥ kāryaḥ kuṣṭhamehavraṇeṣv api |
ṣaḍvidhaḥ prāk pradiṣṭo
yaḥ sadyovraṇaviniścayaḥ ||
nātaḥ śakyam paraṃ vaktum api paṇḍitamāninā |
nātaḥ śakyam paraṃ vaktum api paṇḍitamāninā |
upasarggair nnipātais tu tan tu paṇḍitavādinaḥ ||
saṃyojya kecid bhāṣante bahudhā mānagarvvitāḥ |
saṃyojya kecid bhāṣante bahudhā mānagarvvitāḥ |
bahu tadbhāṣitan teṣāṃ ṣaṭsv eteṣu nirudhyate ||
viśeṣā iva sāmānye tasmāt ṣaṭtvam param matam iti ||
viśeṣā iva sāmānye tasmāt ṣaṭtvam param matam iti ||
cikitsā dvi ||
folio 211r : 2
athāto bhagna-cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
alpāśino 'anātmavato janto-rvātātmakasya vā |
upadravair vā juṣṭasya bhagnaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
upadravair vā juṣṭasya bhagnaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
lavaṇaṅ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapaṃ |
vyāyāmañ ca na seveta bhagno rūkṣānnam eva ca ||
vyāyāmañ ca na seveta bhagno rūkṣānnam eva ca ||
mānsa-m māṃsarasaḥ kṣīraṃ sarppiryūṣaḥ satīnajaḥ |
bṛṃhaṇañ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā ||
bṛṃhaṇañ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā ||
palā-śodumbarāśvatthakadambaniculatvacaḥ |
vaṃśasarjjārjunādī-nāṃ kupyartham upasaṃharet ||
vaṃśasarjjārjunādī-nāṃ kupyartham upasaṃharet ||
ālepanārthe mañjiṣṭhā madhukañ cāmlapeṣimaṃ |
śatadhautaghṛtonmiśraṃ- śālipiṣṭañ ca lepanaṃ ||
śatadhautaghṛtonmiśraṃ- śālipiṣṭañ ca lepanaṃ ||
saptarātrāt saptarātrāt saumyeṣv ṛtuṣu bandhanaṃ |
karttavyañ ca trirātraṃ syāt tathāgneye
grīṣmeṣu jānatā ||
kāle tu samaśītoṣṇe pañcarātrān nibandhayet |
tatrātiśithilaṃ baddhe sandhiḥ
sthairyan na jāyate ||
gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pākam eva ca |
tasmāt sādhāraṇam bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ ||
tasmāt sādhāraṇam bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ ||
nyagrodhādikaṣāyan tu suśītaṃ pariṣecane |
pañcamūlīkaṣāyan tu kuryāt kṣīraṃ savedane ||
pañcamūlīkaṣāyan tu kuryāt kṣīraṃ savedane ||
sukhoṣṇam avacāryam vā cakratailam vijānatā |
gṛṣṭikṣīraṃ sasarppiṣkam madhurauṣadhasādhitaṃ ||
gṛṣṭikṣīraṃ sasarppiṣkam madhurauṣadhasādhitaṃ ||
śītalaṃ lākṣayā yuktam prātarbhbhagnaḥ piben naraḥ
|
savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarppirmmadhūttaraiḥ ||
savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarppirmmadhūttaraiḥ ||
pratisārya kaṣāyais tu śeṣam bhagnavadācaret |
prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet ||
prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet ||
alpadoṣasya jantos tu kāle ca śiśirā-tmake |
prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet ||
prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet ||
madhyame dviguṇāt kālāduttame trigu-ṇāt smṛtāḥ |
avanāmitamunnahyedunnatañ cāvapīḍañcāvayet ||
avanāmitamunnahyedunnatañ cāvapīḍa
āñchedatikṣiptamadho gatañ copari varttayet |
āñchanot pīḍanonnāma saṃkṣobhairbbandhanais tathā ||
āñchanot pīḍanonnāma saṃkṣobhairbbandhanais tathā ||
sandhīnśarīre sarvvāṃs tu calānapyacalānapi |
etais tu sthāpanopāyaiḥ sthāpayet matimān bhiṣak ||
etais tu sthāpanopāyaiḥ sthāpayet matimān bhiṣak ||
utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na ghaṭṭayet |
tasya śītāt parīṣekām pradehāṃś cāva-cārayet ||
tasya śītāt parīṣekām pradehāṃś cāva-cārayet ||
pratyaṅgabhagnasya vidhim ata ūrddhvam pravakṣmahe |
nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ rakṣānugatam ārayā ||
avamathya śrūte rakte śālipiṣṭena lepayet ||
avamathya śrūte rakte śālipiṣṭena lepayet ||
bhagnā vā sandhim uktā vā sthāpayitvāṅgulīm bhiṣak
||
anunāveṣṭya paṭṭena ghṛtam ekam pradāpayet |
anunāveṣṭya paṭṭena ghṛtam ekam pradāpayet |
abhyajya sarppiṣā pādam bhagnandanvā kuśām bhiṣṣak ||
vastrapaṭṭena badhnīyān na tu vyāyāmamācaret |
vastrapaṭṭena badhnīyān na tu vyāyāmamācaret |
abhyajyasamayejaṃghāṃ ghṛtenāktāṃs saṃsthitāṃ ||
datvā vṛkṣatvacaḥ śītām vastrapaṭṭena veṣṭayet |
datvā vṛkṣatvacaḥ śītām vastrapaṭṭena veṣṭayet |
cakrayogena matimān āñchedūrddhvasthi nirggataṃ |
sphuṭitaṃ piccitam vāpi badhnīyāt pūrvvavad bhiṣak |
sphuṭitaṃ piccitam vāpi badhnīyāt pūrvvavad bhiṣak |
āñchedūrddhvamadhaś cāpi- kaṭibhagnan tu mānavaṃ ||
tataḥ sthānasthite sandhau bastibhiḥ samupācaret ||
tataḥ sthānasthite sandhau bastibhiḥ samupācaret ||
parśukāsv atha bhagnāsu ghṛtābhyaktasya pṛṣṭhataḥ
||
dakṣiṇām athavā vāmām anumṛjjyānubandhanīṃ |
dakṣiṇām athavā vāmām anumṛjjyānubandhanīṃ |
tataḥ kavalikān datvā veṣṭayet susamāhitaṃ ||
tailapūrṇṇe kaṭāhe vā droṇyām vāpy avegāhayet |
tailapūrṇṇe kaṭāhe vā droṇyām vāpy avegāhayet |
muślenotkṣipet kakṣamakṣasasandhau visaṅgate ||
sthānasthitañ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ |
sthānasthitañ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ |
kaurpyaran tu tathā sandhim
aṅguṣṭhenānumārjjayet ||
anumṛjya tathā sandhim pīḍayet kurpyarāc cyūtaṃ |
anumṛjya tathā sandhim pīḍayet kurpyarāc cyūtaṃ |
prasārya kuñcayec cainaṃ snehasekañ ca dāpayet ||
maṇibandhe ca jānau ca gulphe caiva samācaret |
maṇibandhe ca jānau ca gulphe caiva samācaret |
ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ ||
badhnīyād āmatailena pariṣekañ ca dāpayet ||
badhnīyād āmatailena pariṣekañ ca dāpayet ||
mṛtpiṇḍan dhārayet pūrvvaṃ lavaṇāṇḍam ataḥ paraṃ ||
hastena jātabale cāpi kāryam pāṣāṇadhāraṇaṃ |
hastena jātabale cāpi kāryam pāṣāṇadhāraṇaṃ |
sannam unnāmayet sninnam akṣakam muśalena tu ||
tathonnataṃ pīḍayīta badhnīyād gāḍham eva ca |
tathonnataṃ pīḍayīta badhnīyād gāḍham eva ca |
ūrūvac cāpi karttavyam bāhubhagne cikitsitaṃ ||
grīvāyān tu vivṛttāyām praviṣṭāyāmathāpi vā |
grīvāyān tu vivṛttāyām praviṣṭāyāmathāpi vā |
āvaṭyāmatha hanvoś ca pragṛhyonnāmayen naraṃ |
tataḥ kuśīsamaṅ kṛtvā vastrapaṭṭena veṣṭayet |
tataḥ kuśīsamaṅ kṛtvā vastrapaṭṭena veṣṭayet |
uttānaṃ śā-yayec cainaṃ saptarātraṃ suyantritaḥ ||
hanvasthīni samānīya hanusandhau visaṅgate |
hanvasthīni samānīya hanusandhau visaṅgate |
svedayitvā sthite cāpi pañcāṅgīm vibhajed bhiṣak ||
ghṛtam vātaghnamadhuraiḥ siddhan nastañ ca pūjitaṃ |
ghṛtam vātaghnamadhuraiḥ siddhan nastañ ca pūjitaṃ |
dantān abhagnān calitān saraktān eva pīḍayet ||
vayasthasya manuṣyasya jīrṇṇasya tu vivarjjayet |
saṃsiñcya vāribhiḥ śītaiḥ sandhānīyair upācaret ||
nāsāṃ sannām vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā |
pratyekanastatonāḍīṃ dvimukhīṃ sampraveśayet ||
tataḥ paṭṭena- saṃveṣṭya ghṛtasekām pradāpayet |
tataḥ paṭṭena- saṃveṣṭya ghṛtasekām pradāpayet |
bhagnaṃ karṇṇaṃ ghṛtābhyaktaṃ sthāpya bandhena yojayet ||
sadyaḥkṣatavidhānañ ca nayane nirggate hitaṃ | 𑑎
sadyaḥkṣatavidhānañ ca nayane nirggate hitaṃ | 𑑎
mastuluṅgād vinā bhinne kapāle madhusarppiṣā ||
dattvā bandhet tataḥ sarppiḥ saptrātram piben naraḥ ||
dattvā bandhet tataḥ sarppiḥ saptrātram piben naraḥ ||
patanād abhighātād vā sūnamaṅgaṃ yad akṣataṃ |
śītāṃ sekām pradehāṃś ca bhiṣak tasyāvacārayet ||
śītāṃ sekām pradehāṃś ca bhiṣak tasyāvacārayet ||
kaṭijaṃghorubhagnānāṅ kavāṭaśayanaṃ hitaṃ |
yantraṇārthe ca kīlāḥ syus tatra kāryā nibandhanā ||
yantraṇārthe ca kīlāḥ syus tatra kāryā nibandhanā ||
yathā na calanan tasya bhagnasya prayatet tathā |
sandher ubhayato dvau dvau tale caikas tathā bhavet ||
sandher ubhayato dvau dvau tale caikas tathā bhavet ||
śroṇyā vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣaḥ
kakṣāṅśayos tathā |
bhagnasandhivimokṣeṣu vidhimevaṃ samārabhate ||
bhagnasandhivimokṣeṣu vidhimevaṃ samārabhate ||
sandhīn ciravimuktāṃs tu snigdhasvinnā mṛdūkṛtān |
uktair vvidhānair bbuddhyā ca yathā prakṛtimānayet ||
uktair vvidhānair bbuddhyā ca yathā prakṛtimānayet ||
kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃsthite |
āpohya bhaṅgaṃ samaye tato bhagnavadācaret ||
āpohya bhaṅgaṃ samaye tato bhagnavadācaret ||
ūrddhvakāye tu bhagnānām mastiṣkaṅ karṇṇapūraṇaṃ |
śasyate nasyapānañ ca praśākhāsv anuvāsanaṃ ||
śasyate nasyapānañ ca praśākhāsv anuvāsanaṃ ||
ata ūrddhvam pravakṣyāmi tailaṃ bhagnaprasādhakaṃ |
rātrau rātrau tilāṃ kṛṣṇāṃ vāsayed asthire jale ||
rātrau rātrau tilāṃ kṛṣṇāṃ vāsayed asthire jale ||
divā divā śoṣayitvā kṣīreṇa saha bhāvayet |
tṛtīye saptarātre tu bhāvayenmadhukāmbunā ||
tṛtīye saptarātre tu bhāvayenmadhukāmbunā ||
tataḥ kṣīram punaḥ pītāṃ śuṣkāṃ sūkṣām vicūrṇṇayet
|
kākolyādi svadamṣṭrām mañjiṣṭhāṃ sārivān tathā ||
kākolyādi svadamṣṭrām mañjiṣṭhāṃ sārivān tathā ||
kuṣṭhaṃ sarjjarasam māṃsī suradāru sacandanaṃ |
śatapuṣpañ ca sañcūrṇṇya tilacūrṇṇena yojayet ||
śatapuṣpañ ca sañcūrṇṇya tilacūrṇṇena yojayet ||
pīḍanārthe ca karttavyaṃ sarvvagandhasritam payaḥ |
caturgguṇena payasā tattailaṃ yojayet punaḥ ||
caturgguṇena payasā tattailaṃ yojayet punaḥ ||
elāmaṃśumatīm patraṃ jīvakan tagaran tathā
|
lodhraṃ prapoṇḍarīkañ ca tathā kālānusārivān ||
lodhraṃ prapoṇḍarīkañ ca tathā kālānusārivān ||
śaileyakaṃ kṣīraśuklām anantā samadhūlikān |
piṣṭvā śṛṅgāṭakañ caiva prāguktāny auṣadhāni ca ||
piṣṭvā śṛṅgāṭakañ caiva prāguktāny auṣadhāni ca ||
ebhis tadvipacettailaṃ śāstravinmṛdunāgninā |
etat tailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvvaka-rmmasu ||
etat tailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvvaka-rmmasu ||
ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathārddite |
manyāstambhe śiroroge karṇṇamūle hanugrahe ||
manyāstambhe śiroroge karṇṇamūle hanugrahe ||
bā-dhirye timire caiva yeṣu strīṣu kṣayaṅ gatāḥ |
pathyam pāne tathābhyaṅge nasye bastiṣu bhojane || 𑑎
pathyam pāne tathābhyaṅge nasye bastiṣu bhojane || 𑑎
grīvāskandhorasāṃ vṛddhiranenaivopajāyate |
mukhaṃ padmapratisamaṃ susagrandhisamīraṇe ||
mukhaṃ padmapratisamaṃ susagrandhisamīraṇe ||
gandhatailamidaṃ nāmnā sarvvavātavikāranut |
rājārham etat karttavyaṃ rājñām eva vicakṣaṇaiḥ ||
rājārham etat karttavyaṃ rājñām eva vicakṣaṇaiḥ ||
trapuṣākṣapiyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha |
vasān dattvā yathālābhe kṣīre daśaguṇe pacet ||
vasān dattvā yathālābhe kṣīre daśaguṇe pacet ||
snehottamam idañ cātra kuryād bhagnaprasādhanaṃ |
pānābhyañjananasyeṣu bastikarmmaṇi sevane ||
pānābhyañjananasyeṣu bastikarmmaṇi sevane ||
bhagnan naiti yathāpākam prayateta tathā bhiṣak |
pakvaṃ hiṃsyāt sirāsnāyuntaddhi kṛcchreṇa siddhyati ||
pakvaṃ hiṃsyāt sirāsnāyuntaddhi kṛcchreṇa siddhyati ||
bhagnasandhimanāviddhamahīnāṃgamanulbaṇaṃ |
sukhaceṣṭāprasārañ ca samyaksādhitamādiśed iti ||
sukhaceṣṭāprasārañ ca samyaksādhitamādiśed iti ||
cikitsā
yāṃ tṛtīyo 'dhyāyaḥ || ||
folio dscn3192fol214_bottom.jpg : 4
sukhoṣṇāś ca parisekās tathā samvāhanāni ca |
kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca ||
athāto vātavyādhicikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
āmāsayagate vāyau cchardditāya yathākramaṃ |
deyaḥ ṣaḍdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā || ||
deyaḥ ṣaḍdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā || ||
citrakendrayavā pāṭhā kaṭūkātiviṣābhayā |
mahāvyādhipraśamano yogaḥ ṣaḍdharaṇaḥ smṛtaḥ ||
mahāvyādhipraśamano yogaḥ ṣaḍdharaṇaḥ smṛtaḥ ||
pakvāsayagate cāpi deyaṃ snehavirecanaṃ |
bastayaḥ śodhanīyāś ca prāsāś ca lavaṇottarāḥ ||
bastayaḥ śodhanīyāś ca prāsāś ca lavaṇottarāḥ ||
kāryo bastigate cāpi vidhir bastiś ca śodhanaḥ |
śrotādiṣu prakupite kāryaś cānilahā kramaḥ ||
śrotādiṣu prakupite kāryaś cānilahā kramaḥ ||
snehābhyaṅgopanāhām̐ś ca marddanālepanāni ca |
tvaṅmāṃsarudhireprokteprāpte kuryāc cāsṛgvimokṣaṇaṃ ||
tvaṅmāṃsarudhire
snehopanāhāgnikarmmabandhanonmarddanāni ca |
snāyusandhyasthisamprāpte kuryād vāte vicakṣaṇaḥ ||
snāyusandhyasthisamprāpte kuryād vāte vicakṣaṇaḥ ||
nigūḍhe 'sthigate vāyau pāṇimanthena dārite |
nāḍīn da𑑎tvāsthīni bhiṣag ācūṣet pavanam balī ||
nāḍīn da𑑎tvāsthīni bhiṣag ācūṣet pavanam balī ||
śukraprāpte 'nile kuryāc chukradoṣacikitsitaṃ |
avagāhakuṭīkarṣaprastarābhyaṅgabastini ||
avagāhakuṭīkarṣaprastarābhyaṅgabastini ||
jayet sarvvāṅgagaṃ vātaṃ sirāmokṣaiś ca buddhimān |
ekāṃgagam vā matimān śṛṅgaiś cāvasthitañ jayet ||
ekāṃgagam vā matimān śṛṅgaiś cāvasthitañ jayet ||
balāsapittaraktaiś ca saṃsṛṣṭam avirodhibhiḥ |
suptavāte tv asṛṅmokṣaṃ kuryāc ca bahuśo bhiṣak ||
suptavāte tv asṛṅmokṣaṃ kuryāc ca bahuśo bhiṣak ||
lihyāc ca lavaṇāgāradhūmais tailasamāyutaiḥ |
pañcamūlī śritaṃ kṣīraṃ phalāmlo rasa eva ca ||
pañcamūlī śritaṃ kṣīraṃ phalāmlo rasa eva ca ||
susnigdho dhānyayūṣo vā vāta𑑎nud bhojanaṃ hitaṃ |
kākolyādi savātaghnaḥ sarvvāmladravyasaṃyutaḥ ||
kākolyādi savātaghnaḥ sarvvāmladravyasaṃyutaḥ ||
sānūpodakamāṃsas tu sarvvasnehasamāyutaṃ |
sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ sālvalaḥ parikīrttitaḥ ||
sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ sālvalaḥ parikīrttitaḥ ||
tenopanāhaṃ kurvvīta sarvvadā vātarogiṇāṃ |
kuñcyamānaṃ rujārttam vā gātrastabdham athāpi vā ||
kuñcyamānaṃ rujārttam vā gātrastabdham athāpi vā ||
gāḍham paṭṭais tu badhnīyād valkakarppāsakorṇṇakaiḥ |
biḍālanakulodrāṇāṃ carmmagoṇyām mṛgasya vā ||
praveśayed vā svabhyaktaṃ śālvalenopanāhitaṃ |
vakṣastrikaskandhigatam vāyum manyāgatan tathā ||
vakṣastrikaskandhigatam vāyum manyāgatan tathā ||
vamanaṃ hanti nasyañ ca kuśalena prayojitaṃ |
śirogataṃ śirobastir hanti cāsṛg vimokṣaṇaṃ ||
śirogataṃ śirobastir hanti cāsṛg vimokṣaṇaṃ ||
snehaṃ𑑎 mātrāsahasran tu dhārayet
tatra yogataḥ |
sarvvāṅgagatam ekāṅgasthitam vāpi samīraṇam ||
sarvvāṅgagatam ekāṅgasthitam vāpi samīraṇam ||
ruṇaddhi kevalo bastis tasya vegam ivānilaḥ |
snehā svedas tathābhyaṅgo basti snehavirecanaṃ ||
snehā svedas tathābhyaṅgo basti snehavirecanaṃ ||
śirobastiḥ śiraḥsneho dhūmaṃ snaihikam eva ca |
sukhoṣṇaḥ kavalo nasyaṃ kalkaṃ snaihikam eva ca ||
sukhoṣṇaḥ kavalo nasyaṃ kalkaṃ snaihikam eva ca ||
kṣīrāṇi māṃsāni ra𑑎sāḥ snehāḥ
snehānvitañ ca yat |
bhojanāni phalāmlāni snigdhāni lavaṇāni ca ||
bhojanāni phalāmlāni snigdhāni lavaṇāni ca ||
sukhoṣṇāś ca parisekās tathā samvāhanāni ca |
kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca ||
kauṣeyorṇṇakaromāṇi 𑑎
jpeg kārpāsāni mṛdūni ca |
nivātātapayuktāni tathā garbbhagṛhāṇi ca ||
nivātātapayuktāni tathā garbbhagṛhāṇi ca ||
mṛdvī śayyāgnisantāpo brahmacaryan tathaiva ca |
𑑎 samāsenaivam ādīni yojyāny anilarogiṣu ||
𑑎 samāsenaivam ādīni yojyāny anilarogiṣu ||
tṛvṛddantīśaṅkhinīsuvarṇṇakṣīrītriphalāviḍaṅgānām
akṣasamāḥ kalkā bilvamātras
tilvakamūlakampillyayos triphalārasadadhipātre dve dve ghṛtapātram ekan tadaikadhyam
pratisaṃsṛjya vipacet tilvakasarppir etat
snehavirecicanam
upadiśanti vātarogeṣu || tilvakavidhinā cāśokaramyakayor ddraṣṭavyaḥ ||
tilapīḍanopakaraṇakāṣṭhāny
āhṛtyānalpakālatailaparipīḍitāni aṇūni
cchedayitvāvakṣudya prakṣipya mahati kaṭāhe pānīyenāplāvya𑑎
kvāthayet tatas taṃ sneham ambupṛṣthāt
sarakapāṇyor anyatareṇādāya vātaghnauṣadha danta pratīvāyaṃ snehapākakalpena vipaced
etad anutailam upadiśanti vātarogeṣu |
anutailadravyebhyo niṣpādyata ity anutailaṃ |
athavā mahāpañcamūlīkāṣṭhair bbahubhir
apadahyāvanipradeśeśam
ekarātram upaśānte 'gnāv apohya bhasma nirvvṛtām bhūmim
vidārigandhādisiddhena tailaghaṭaśatenāvasicyaikarātram avasthāpya tato
yāvan pāṃśuḥ snigdhaḥ syāt tāvān grāhayitvodake mahati kaṭāhe
bhyaḥsiṃcet tatra yat tailam uttiṣṭhate tat pāṇibhyām ādāya svanuguptan nidadhyāt tat
tailam
vātaharauṣadhakvāthamāṃsarasakṣīrāmlabhāgasahasreṇa
sahasrapākam vipacet || yāvatā kālena śaknuyāt pa𑑎ktum prativāpaś cātra
hemavatā dakṣiṇāpathagāś cāśvagandhā𑑎 vātaghnāni ca | tasmin sidhyati
śaṅkhān ādhmāpayec chatran dhārayed
dundubhīs tāḍayet bālavyajanaiś ca vyajet | tataḥ
sādhusiddham avatārya sauvarṇṇa rājate vā kumbhe
nidadhyāt | tad etat sahasrapākam aprativāravīya rājārhan
tailam evam bhāgaśasahasrapakvaṃ
sahasrapākam itita pakvaṃ śata𑑎pākam iti ||
gandharvvahastāṭa rūṣaka muṣkaka naktamāla pūtīkacitrakānām pattrāṇy
āhṛtyārddrāṇi lavaṇena sahodūkhale saṃkṣudya snehaghaṭe
prakṣipyālipya
𑑎 gośakṛdbhir ddāhayet etat
patralavaṇam upadiśanti vātarogeṣu ||
evaṃ snuhākāṇḍavārttākulavaṇā saṃkṣudya pūrṇṇaghaṭe𑑎 sarppistailavasāmajjānaḥ prakṣipyālipya
pūrvvavad dahed etat snehalavaṇam upadiśanti vātarogeṣu ||
gaṇḍīra palāsa kuṭaja bilvārkkasnuhāpāmārgga pāṭalī pāribhadraka nādeyī kṛṣṇagandhā nīpa nirddahyānyāṭarūṣaka naktamāla pūtīka bṛhatī kaṇṭakārikā bhallātakāśoka vaijayantīty etad eva
viṃśativarggasaphalamūlapatraśākhām ārddram āhṛtya
lavaṇena saha saṃsṛjya pūrvvavad dagdhvā kṣārakalpena
parisrāvya vipacet | prativāpaś cātra pippalyādir etat kalyāṇakan nāma lavaṇam vātaroge
plīhāgnisaṃgājīrṇṇārocakārśobhir ūpadrutānām upadiśanti
pānabhojaneṣv iti ||
iti || vātavyādhi𑑎
cikitsitañ caturthaḥ || ||
folio 217v5
folio 222v2
athāto mahāvātavyādhicikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
dvividham vātaraktam uttānam avagāḍhaṃ cety eke bhāṣante ||
tan tu na samyak kasmāt kuṣṭhavad uttānam
bhūtvā kālāntareṇāvagāḍhībhavati | tasmād dvitvasaṃkhyā hīyate
|
tatra balavadvigrahādibhir vviśeṣaiḥ prakupitasya vāyor
ggurūṣṇādhyaśanaśīlasya duṣṭaśoṇitam mārgam āvṛtya vātena
sahaikībhūtaṃ yugapad vātaśoṇitanimittāṃ vedanāñ janayati |
tad vātaśoṇitam ity ācakṣate | tan tu pūrvvaṃ hastapādayor avasthānaṅ kṛtvā paścād dehe visarppati | tasya
pūrvvarūpāṇi toda dāha kaṇḍū śopha stambhas tvakpāruṣya sirā snāyu dhamanī spandana sakthi daurbbalyāni tathā śyāvāru𑑎ṇaraktamaṇḍalotpattir a❈kasmāc ca
pādatalāṅguligulphamaṇibandheṣv eṣām utpattir bbhavati |
tatrāpratisāriṇo𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎pacāriṇaś ca rogaḥ pravyakto
bhavati | tasya lakṣaṇam uktaṃ | tatrāpy
apratikāriṇo vaikalya𑑎m bhavati
||
prāyaśaḥ sukumārāṇām mithyāhāravihāriṇāṃ |
sthūlānāṃ sukhināñ cāpi kupyate𑑎 vātaśoṇitaṃ ||
sthūlānāṃ sukhināñ cāpi kupyate𑑎 vātaśoṇitaṃ ||
tatra prāṇakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsastambhā𑑎rocakānavasīryamāṇaṃ saṃkocair
anupadrutam balavantam ātmavantam upakaraṇavantañ copakramet
|
tatrādāv eva bahuvāta rūkṣā mlānāṅgād ṛte
mārggāvaraṇakaṃ duṣṭaśoṇitam asakṛd alpālpam avasiñced
vātakopabhayāt tato vamanādibhir upakramair upapādya
saṃsṛṣṭabhaktavāte
prabale purāṇaghṛtaṃ pāyayet | ajākṣīraṃ vārddhatailaṃ
madhukākṣayuktaṃ śṛgālavinnāsiddham vā śarkkarāmadhumadhuraṃ |
śuṇṭhīkaśerusiddham vā | śyāmā rāsnā suṣavī śṛgālavinnā pīlu śatāvarī śvadaṃṣṭrā dvipañcamūla kvāthāṣṭaguṇasiddhena vā
payasā meṣaśṛṅgī śvadaṃṣṭrā madhu nāgabalā bhadradāru vacā surabhi kalkaprativāpan tailam pācayitvā pānādiṣūpayuṃjyāt | śatāvarī mayūraka dhavaka madhuka kṣīra vidārī balātiba𑑎lā tṛṇapañcamūlī kvāthasiddham vā
| kākolyādi prativāpaṃ | balātailam vā śatapākam iti |
vātahara𑑎mūlasiddhena
ca payasāmlair vvā pariṣekaṅ kurvvīta || tatra cūrṇṇiteṣu
yava godhūma tila mudga māṣeṣu pratyekaśaḥ kākolī kṣīrakākolī jīvaka rṣabhaka balātibalā śṛgālavinnā meṣaśṛṅgī piyāla śarkkarā kaśerukā surabhi vacā kalka miśreṣūpanāhā rthe sarppis taila vasā majjā dugdha siddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ |
snaihikaphalasāro𑑎tkārikā nalapīnamatsyapiśitavaiśavāro vā | bilva pesikā tagara devadāru sarala rāsnā hareṇu kuṣṭha śatapuṣpa surā dadhi mastu yuktam upanāhaḥ |
mātuluṅgāmla saindhava ghṛta miśra madhu śigru mūlam ālepanaṃ
tilakalko veti ||
pittaprabale drākṣā revata kaphala payasyā madhuka candana kāśmarya kaṣāyam madhumadhuram pāyayet |
śatāvarīpaṭolapattratriphalākaḍurohiṇīguḍūcīkaṣāyam vā |
madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ sarppiḥ |
bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇājākṣīreṇa pariṣekaḥ |
kṣīrekṣurasamadhuśarkkarātaṇḍulodakair vvā |
drākṣekṣukaṣāyamiśrair vvā | mastudhānyāmlair
jjīvanīyasiddhena vā | sarppiṣā śatadhautena vā śālipiṣṭakaṃ |
nala vañjula tālīsa𑑎 śṛṅgāṭaka kālodyā gaurī śaivāla padma prabhṛtibhir vvā dhānyāmlapiṣṭaḥ pradeho
ghṛtamiśraḥ ||
raktaprabale 'py evaṃ bahuśaś ca śoṇitam avasecayet ||
śleṣmaprabale tv āmalakaharidrākaṣāyam
madhumadhuram pāyayet | triphalākaṣāyam vā |
madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkelkam
vā | sakṣaudramūtreṇa toyena ha𑑎rītakīm pāyayet | tailamūtrakṣārodakasurāsuktaiś ca
pariṣekaḥ | āragvadhādikaṣāyeṇa vā
mastu mūtra surā śuktā madhuka śārivā padmaka siddhe vā sarppiṣābhyaṅgaḥ | śvetasarṣṣapakalkaḥ |
tilāśvagandhāyavāgū kalkaḥ | dāruśelukapitthakalkaḥ |
madhuśigrupunarnnavakalkaḥ |
vyoṣatiktāpṛthakparṇṇībṛhatīkalkair vvā | evam ete pañca
pradehāḥ kṣārodakapiṣṭāḥ | vyākhyātāḥ ||
saṃsargge sannipāte ca kriyāpatham uktaṃ miśraṃ kuryād
iti |
sarvveṣu ca guḍaharītakīm āseveta | pippalyo vā kṣīrapiṣṭāḥ |
pañcābhivṛddhyā pibet kṣīrodanāhāro daśarātraṃ |
pañcābhivṛddhyā bhūyañ cāpakarṣayet | evam eva yāvat
pañceti | tad etat pippalīvarddhamānakam ācakṣate || etad dhi
vātaśoṇitaviṣama𑑎jvarārocakapāṇḍurogodarārśaḥśvāsakāsaśoṣāgnisāda𑑎hṛdrogān upahanti | pradehaḥ
sahācandanamūrvvāpiyālaśatāvarīkaśerukāsahadevāpadmakamadhukaśatapuṣpākuṣṭhāni
śaileyakāṭarūṣakabalātibalājīva𑑎ntīkalko vā kṣīrayuktaḥ | kāśmaryamadhukatarppaṇakalko
vā ghṛtamaṇḍayuktaḥ | madhūcchiṣṭaśārivāsarjjarasamadhukamadhuravarggakṣīrasiddham vā piṇḍatailam
iti || purāṇaghṛtam āmalakasarala vipakva śarkkarāmadhumadhuraṃm
pānārthe | jīvanīyasiddhaṃ pariṣekārthe || suṣavīkvāthasiddhaṃ𑑎
vā | balātailaṃ siddhaṃ
pariṣekāvagāhabastibhojanārtham iti |
śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnam upaseveta | payasā jāṅgalarasena
mudgayūṣeṇa vānamlena śoṇitamokṣaṇañ
cocchritadoṣagrahaṇena vamanavirecanāsthāpanānu𑑎vāsanakarmmāseveta ||
bhavati cātra ||
evamādyaiḥ kriyāyogair acirotpatitaṃ sukhaṃ |
vātāsṛk sādhyate vaidyair yāpyate ca cirotthitaṃ ||
evamādyaiḥ kriyāyogair acirotpatitaṃ sukhaṃ |
vātāsṛk sādhyate vaidyair yāpyate ca cirotthitaṃ ||
abhyañjanapariṣekapradehavyajanānilāḥ
saraṇāny apravātāni manojñāni mahānti ca ||
saraṇāny apravātāni manojñāni mahānti ca ||
mṛdugaṇḍopadhānāni śayanāni sukhāni ca |
vātarakte praśasyante mṛdusa𑑎mvāhanāni ca ||
vātarakte praśasyante mṛdusa𑑎mvāhanāni ca ||
vyāyāmam maithunaṃ kopam uṣṇāmlalavaṇāśanaṃ |
divāsvapnam abhiṣyandi guru𑑎 cānnam vivarjjayed iti ||
divāsvapnam abhiṣyandi guru𑑎 cānnam vivarjjayed iti ||
athāpatākinam asrastākṣam avakrabhruvam
astabdhāṅgulam asvedanam avem apralāpinam iti pāṭhaḥpamānam akhaṭvāyātinam abahirāyāminañ
tatra𑑎
prāg aiva snehābhyaktaṃ svinnaśarīram avapīḍena
tīkṣṇenopakramet śiraḥśuddhyarthaṃ | athānantaram
vidārigandhādikvāthekṣurasakṣīradadhivipakvaṃ sarppir accham
pāyayet | tathā
nātimātram vāyuḥ prasarati | tato bhadradārvādīni vātaghnāny
anyāni cāṅgāny āhṛtya yavakolakulatthāṃś ca sānūpodakamāṃsāny
ekataḥ kvāthyam ādāya kaṣāyam amlakṣīraiḥ
sahonmiśrya sarppistailavasāmajjābhiḥ saha
pacetcet madhurakapratīvāpaṃ | tad etat
trivṛtam apatānakinām pariṣekābhyaṅgapānabhojanānuvāsananasyeṣu vidadhyād yathoktaiś ca
svedavidhānaiḥ svedayed balīlīyasi vāte
sukhoṣṇapariṣekapūrṇṇe nikhanet taptāyām vā | rathākāracullyāṃ
| kṛsaravaiśavārapāyasair vvā svedayen
mūlakoruvūkasphūrjjakārkkasaptalā𑑎śaṅkhinīsvarasasiddham apatānakinām pariṣekādiṣu yojyam
abhuktavatām pītam amlan dadhi maricayuktam
apatānakam apahanti | sarppistailavasāmajjā
vā etac chu𑑎ddhavātāpatānakavidhim uktaṃ | saṃsṛṣṭe saṃsṛṣṭaṅ
karttavyaṃ | vegāntareṣu cāvapīḍān dadyāt | tāmracūḍakarkkaṭakakṛṣṇamatsyaśiśumārarasāñ
cāvekṣyeta | kṣīrāni vātaharasiddhāni |
yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhāṃ
yavāgūṃ | snehavirecanāsthāpanānuvāsanaiś cainan daśarātram
āgatavegam upacaret | vātavyādhicikitsitañ
cāvekṣyeta | rakṣākarmma ca kuryāt |
pakṣāghātopadrutam amlānagātraṃ sarujam ātmavantañ copakramet
| tatra prāg eva snehasvedopapannaṃ | mṛdunā
saṃśodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca yathākālam
ākṣepakavidhānenopacaret | vaiśeṣikamastiṣkaśirobastibhir iti | anutailam abhyaṅgārthe | sālvalam upanāhārthe
| balātaila𑑎m anuvāsanārthe | evam
atandritas trīm̐ś caturo māsāṅ kriyām āseveta ||
ardditāturam balavantam upa𑑎karaṇavantañ ca vātavyādhividhānenopacaret | vaiśeṣikaś ca
mastiṣkaśirobastinasyadhūpopanāhanāḍīsvedais tataḥ |
satṛṇamahatpañcamūlīm āhṛtya dvigu𑑎ṇodake kṣīre kvāthya kṣīrāvaśiṣṭam avatārya
parisrāvya tailaprasthenonmiśrya punar agnāv adhisritya vipacet tatas tailaṃ kṣīrānugatam
avatārya śītībhūtam mathnī𑑎yāt | tad etat kṣīratailam ardditānām pānādiṣūpayojyam iti |
gṛdhrasīviścañcīkroṣṭukaśīrṣapaṅgukalāyakhañjavātakaṇṭakapādadāhapādaharṣa
avabāhukabādhiryadhamanīvāteṣu yathoktasirāvyadhaṃ kṛtvānyatrāvabāhukād
vātavyādhicikitsitam avekṣyeta |
karṇṇamūle tu śṛṅgaverarasair mmadhukatailasaṃsṛṣṭaḥ saindhavopahitaḥ
sukhoṣṇaḥ karṇṇayor ddeyaḥ | ajamūtramadhukatailāni
vā | mātuluṅgadāḍimati𑑎ntiḍīkarasamūtrasiddham vā | tailasuktasurātakramūtrasiddham
vā nāḍīsvedaiś ca svedayet | vāta𑑎vyādhicikitsāñ cāvekṣyeta || bhūyaś cottare vakṣyāmaḥ |
tūnīpratitūnyoḥ snehaṃ lavaṇam uṣṇodakena pāyayet |
pippalyādicūrṇṇam vā | hiṅguyavakṣārapragāḍham vā
sarppiḥ | bastibhiś copakramet |
ādhmāne tv
avatarppaṇaṃ pā𑑎ṇitāpaphalavarttikriyādīpanapācanāni kuryac
chodhanabastyupayogaś ca | pratyādhmāne charddanāpatarppaṇadīpanīyāni |
aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayor ggulmā𑑎bhyantaravidradhikriyāvibhāga iti ||
hiṅgutrikaṭukavacājamodadhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācittrakacavyāsaindhavaviḍasauvarccalayavakṣārasuvarccikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭhīpuṣkarahapuṣājājīpathyāḥ sañcūrṇṇya
mātuluṅgāmlena bahuśaḥ
paribhāvyākṣamātrā guḍikāḥ kārayet tataḥ prātar ekaikām
vātarogī bhakṣayed eṣa khalu yogo
gulmaśvāsakāsārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchrārśaḥplīhodarapāṇḍurogān apahanti
tūnīpratitūnīṣu cātyartham upayujyate ||
bhabhavanti cātra||
kevalo doṣayukto vā dhātūn anugato 'nilaḥ |
vijñeyo lakṣaṇonyām̐ś ca cikitsyaś cāvirodhataḥ ||
kevalo doṣayukto vā dhātūn anugato 'nilaḥ |
vijñeyo lakṣaṇonyām̐ś ca cikitsyaś cāvirodhataḥ ||
rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophamedoyuto 'nilaḥ |
karoti yasya tam vaidyaḥ śophavat samupācaret ||
karoti yasya tam vaidyaḥ śophavat samupācaret ||
kaphamedoyuto vāyur ūrū saṃśrayate yadā |
tadāṅgamarddastaimityaṃ romaharṣarujājvaraiḥ ||
tadāṅgamarddastaimityaṃ romaharṣarujājvaraiḥ ||
nidrayā cārdditastabdhau śītalāv
apravepanau |
gurukāv āsthirāv ūrū pārakyāv iva varttate ||
gurukāv āsthirāv ūrū pārakyāv iva varttate ||
tadūrūstambham ity āhur āḍhyavātam athāpare |
sukhāmbunā pibet tatra cūrṇṇaṃ ṣaṇḍharaṇan naraḥ ||
sukhāmbunā pibet tatra cūrṇṇaṃ ṣaṇḍharaṇan naraḥ ||
hitam uṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇe kṛtaṃ |
lihyād vā traiphalācūrṇṇaṃ kṣaudreṇa kaṭukāyutaṃ ||
lihyād vā traiphalācūrṇṇaṃ kṣaudreṇa kaṭukāyutaṃ ||
mūtrair vvā gugguluṃ śreṣṭham pibed vāpi śilājatuṃ |
so 'pahanti kaphākrāntaṃ samedaskam prabhañjanaṃ ||
so 'pahanti kaphākrāntaṃ samedaskam prabhañjanaṃ ||
hṛdrogam aruciṃ gulman tathābhyantaravidradhiṃ |
sakṣāramūtrān svedām̐ś ca rūkṣāṇy utsādanāni ca ||
sakṣāramūtrān svedām̐ś ca rūkṣāṇy utsādanāni ca ||
kuryād dihec ca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ |
bhojyā purāṇāḥ śyāmākāḥ kodravoddālakādayaḥ ||
bhojyā purāṇāḥ śyāmākāḥ kodravoddālakādayaḥ ||
jāṅgalair akṛtair mmāṃsaiḥ śākaiś
cālavaṇair hitaiḥ |
parikṣīṇau yadā syātāṃ bhūyiṣṭhaṅ kaphamedasī
||
tadā snehādikaṅ karmma punar atrāvacārayed iti ||
tadā snehādikaṅ karmma punar atrāvacārayed iti ||
ci 5
folio 222v : 2
athāto 'rśasāṃ cikitsitamvyākhyāmyāḥ ||
atha khalu vatsasuśrutaḥ |
caturvvidho 'rśasāṃ sādhanopāyaḥ | tad yathābheṣajaṃ
kṣāro 'gniḥ śastra i || ______ ||
ti | tatrācirakālajātāny alpadoṣaliṅgopadravāni
bheṣajasādhyāni | mṛduprasṛtāvagāḍhānyuchritāni kṣāreṇa |
karkkaśasthirapṛthukaṭhināny agninā | atanumūlāny uchritāni
kledavanti ca śastreṇa | tatra
bheṣajasādhyānām arśasāmadṛśyānāñ
ca bheṣajam bhavati | kṣārāgni śastrasādhyānāṃ
kṣārāgniśastrāṇi ca | teṣām vidhānam upadhārayasva
|
tatravalavantam arśobhir upadrutam
upasnigdhaparisninnam
anilavedanābhivrddhiśamanārthaṃ snigdham analpam
annadravabhuktavantaṃ samveśya śucau sādhāraṇe deśe vyabhre kāle same phalake pratyād ity
agudam anyasyotsaṅge niṣarṇṇaṃ pūrvvakāyam uttānam
unnatakaṭīkaṃ yastrasāṭakena parikṣipyagrīvāsakthir upari
karmmabhiḥ suparigṛhītaṃ
kārayitvā tato 'smai ghṛtābhyaktaṃ yantramṛjvanumukhaṃ
śannaiḥ praṇidhāya praviṣṭe cārśo 'bhivīkṣyasalākayotpīḍya
picuplotayor anyatareṇa pramṛjyākṣāram pātayet
| pātayitvā pāṇinā yantradvāram pidhāya vākchatamātram
upekṣeta | tataḥ pramṛjya kṣāralavaṇañ cāvekṣya punaḥ
pratisārayet | atharśaḥ pakvajāmvūprakāśam
abhisamīkṣyo vasannamīṣattataḥ | apāvarttayet |
dhānyāmladadhimastuśuktānām anyatamena | tato yaṣṭīm
adhukamiśreṇasarppiṣā
nirvvāpya yantram upanīyotthāpy āturasuṣṇodake 'vagāhyaśītābhir adbhiḥ pariṣecayet |
aśītābhir adbhir ity eke | tato nivātam agāram
preveśyācārikam upadiśet | sāvaśeṣam punar
ddāhayet | tatra saptarātrāc caikaikam upakrāmet | tato vāmāt
tataḥ pṛṣṭhajāgrajam iti |
tatra vātaśleṣmanimittānyagnikṣārābhyāṃ sādhayet |
kṣāreṇaivapittaraktasamutthāni |
tatra vātānulomyamann ebhir uciragnidīptilāghavam
valavarṇṇotpattir mmanastuṣṭir iti samyagdagdhaliṅgā ni | atidagdhe tu gudāvaraṇan dāhodjvaraḥ pipāsā
śoṇitātipravṛttis tan nimittāś copadravābhavanti |
dhyāmālpatākaṇḍūn anilavaiguṇyañ ca hīnadagdhe |
ma
hānti vā prāṇavatasthitvād ahet | nirgatāni
cātyarthan doṣaparipūrṇṇāgatāni
snehābhyaṅgasvedopanāha visrāvaṇālepanair upacaret |
pravṛttraktāni vā pitta raktavidhānena |
bhinnavarccāṃsi cātīsāravidhānena | vaddhavarccāṃsi
codāvarttavidhāneneti | eṣa sarvvasthānagatānām arśasān
dahanakalpaḥ |
āsādya darvvīkū rccasalākānām anyatamena kṣāram
pātayet | bhraṣṭagudasya tuvinā
yantraṃ kṣārādikarmma prayuñjīta | sarvveṣu ca
śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnaṃ sarppiḥ snigdham upaseveta | payasā nimvayūṣeṇa
paṭolayūṣeṇa vā | yathādoṣair
vvāstūkataṇḍulīyakajīvantyupodakāśca
valavālamūlakaśaṇacuñcucillīnām anyatamena | yaccānyad api
snighdamagnidīpanamarśoghnaṃ
sṛṣṭamūtrapurīṣañ ca tad upaseveta |
dagdheṣu cārśasastv analasandhukṣaṇārthaṃ snehādī sāmānyato
viśeṣataś ca kriyāyatham āseveta | 𑑛
sarppīṃṣi ca vātaharadīpanīyasiddhāni
hiṃgvādīnāṃ cūrṇṇaiḥ pratisaṃsṛjya pivet | pittārśas
supṛthakparṇṇyādīnāṅ kaṣāyeṇa
dīpanīyaprativāpaṃ sarppiḥ pivet | śoṇitārśassu muruṃgyādīnāṅ kaṣāyaiḥ |
śleṣmārśassu surasādīnāṅ kaṣāyaiḥ | upadravām̐ś ca
yathāsvam upacaret |
parañ ca yatnamāsthāya gude śastrānyavacārayet | ta dvibhramāc
chāṇḍhyaśophadāhamadamūrcchāṭopānāhātīsārapravāhaṇāni
bhavanti | maraṇam vā ||
ata ūrddhvaṃ yantrapramāṇam upadekṣyāmaḥ | tatra yantraṃ
lauhan dāntaṃ śāṃrggam vā rkṣam vā | gostanākārañ caturaṅgulāyatam
pañcāṅgulapariṇāhaṃ | nārīṇān talāyatam ity eke | tad
dvichidraṃ | darśanārtham ekaśchidran tu karmmaṇi | ekachidre
hi śastrā gnikṣārāṇām atikramo na bhavati |
chidrapramāṇaṃ tu tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistāraṃ
yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ tat syāddvyaṅgulam
adhastāduparyarddhāṅgulochritam arddhāṅguṣṭhoparivṛttakarṇṇikam eṣa yantrākṛtisamāsaḥ
||ch||
ata ūrddhvamarśasāmālepo vakṣyāmaḥ || snuhākṣīrayuktaṃ
haridrācūrṇṇam ālepaḥ prathamaḥ |
kukkuṭapurīṣaguñjāharidrāpippalīcūrṇṇ am iti
gomūtrapiṣṭo dvitīyaḥ | dantīcitrakasuvarccikākalko
gomūtrayuktastṛtīyaḥ | pippalīsaindhavakuṣṭhaśirīṣakalko
'rkakṣīrayuktaś ca caturthaḥ || kāsī saharitālasaindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanājambukāśvakottamakiṇihīsnuhāpayassu
ca | tailam vipakvamabhyañjanenārśasaḥ
sātayeyur iti || || ṃ ||
ata ūrddham adṛśyeṣv arśassu yogānyapanayārthaṃ
vakṣyāmaḥ|| tatra guḍaharītakīmāseveta vrahmacārī |
gomūtradroṇasiddham vā harītakīśatam upaseveta ya thāvalaṃ kṣaudreṇa | apāmārggamūlam vā taṇḍulodakena |
śatāvarīmūlakalkam vā kṣīreṇa | cittrakacūrṇṇam vā
sīdhunā | madhurārddhabhallātakacūrṇṇayuktam vā śaktūn | la
vaṇo takreṇa | kalase vāntaś
cittrakamūlakalkalipte niṣiktaṃ takram anamlam
pānabhojaneṣūpayuñjīta | eṣa eva bhārggyāsphātāguḍūcīṣu
takrakalpaḥ|𑑛
pippalīpippalīmūlaṃ viḍaṅgaśuṇṭhīharītakīṣu vā | pūrvvavad eva
niranno vā takram aharaharmmāsamāseveta |
śṛṅgaverapunarṇṇasiddhaṃ vā payaḥ | kraṭajamūlatva kphāṇitam vā pippalyādipratīvāpaṃ kṣaudreṇa
vātavyādhyoktaṃ hiṃgvādivaṭake upaseveta |
takrāhārakṣīrāhāro vā | citrakamūlakaṣāyasiddhaṃ vā kulmāṣām
bhakṣa yet | palāśataruṇasiddham vā
pāṭalyapāmārggavṛhatīpalāśakṣāram vā parisrutam
aharaharghṛtayuktaṃ | kuṭajacandākamūlakalkam vā | takreṇa |
kṣārodakasiddham vā sa rppiḥ pippalyādiprativāpaṃ |
kṛṣṇatilaprakuñcam vā śītatoyānupānam prātaḥ prātar
upaseveta | evam ebhir nnavam varddhate |
'gniś ca bhavati arśāṃsi
copaśāmyati |
dvi pañcamūladantīcittrakapathyānān tulāmāhṛtya
jaladroṇe cipācayet | pādāvaśiṣṭaṅ kaṣāyam ādāya suśītaṅ guḍatulayā
sahonmiśrya ghṛtabhājane niṣicya
yavapalleplave samupekṣeta tataḥ prātaḥ prātar
mmātrām pāyayet |
tenārśasograhaṇīdoṣapāṇḍurogaudāvarttaśvāsakā sā rocakāgni
daurvvalyāni na bhavanti || ṃ ||
pippalīmaricaviḍaṃgailavālukalodhrāṇāṃ
dvipalikān bhāgān indravāruṇyāḥ pañcapalāni
harītakyāmalakapitthaphalānāṃ daśa daśa etadaikadhyaṃ
jalacaturdroṇe vi pācya pādāvaśeṣaṃ viśrāvya
suśītaṃ guḍatulādvayonnmiśrya
ghṛtabhājane nikṣicya pakṣamātram upakṣiyeta yavapalle tataḥ
prātaḥ prātar yathāvalam upayuñjī ta | eṣa
khalvariṣṭo 'rśograhaṇīplīhahṛtpāṇḍurogaśophakuṣṭhagulmodarakrimiharo
valavarṇṇakaraś ceti ||
tatra vātaprāyeṣu snehasvedasnehavirecanāsthā panānuvāsanamapratisiddhaṃ | pittajeṣu virecanam eva |
saṃśamanaṃ raktajeṣu | kaphajeṣu śṛṅgaverakulatthopayogo
yathāsvauṣadhasiddhaṃ sarvvajeṣu || ṃ ||
ata ūrddhvam bhallātakavidhānam upadekṣyāmaḥ || bhallātakān
paripakvān anupahatān āhṛtya tata ekamādāya tridhā
caturddhā chedayitvā kaṣāyakalpena vipācya tasya kaṣāyasya śuktimanuṣṇāṃ ghṛtābhyaktatālvoṣṭhajihvaḥ prātaḥ
prātar upaseveta | aparāhṇe kṣīrasarppirodana ity āhāraḥ |
evam ekaikam varddhayed yāvat pañca | tataś corddha pañca
pañcābhivarddhayed āsatād iti |
prāpya ca śata śatam apakarṣayed bhūyaḥ pañca pañca yāvat
pañceti | pañcebhyas ca yāvadeka iti | evaṃ
bhallātakasahasradvayam upayujya sarvvābhir vvimukto valavānn arogaḥ śatāyur vbhavati |
bhallātakamajjebhyaḥ snehamādāyāpakṛṣṭadoṣaḥ
pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ | nivātam agāraṃ praviśya yathāvalam
upayuñjīta | tasmi n jīrṇṇe kṣīrasarppirodana ity
āhāraḥ | evaṃ māsam upayujya māsatrayam upadiṣṭāhāro
rakṣed ātmānan tataḥ sarvvopatāpānapahṛtya varṇṇavān balavāñ
chravaṇa grahaṇadhāraṇaśaktisampanno
varṣaśatāyurvbhavati | māsi māsi ca prayoge varṣaśataṃ
varṣaśatamāyuṣo 'bhivṛddhir vbhavati | evan daśamāsān upayujya
varṣa
sahasrāyur vbhavati || bhavanti cātra ślokāḥ ||
arśāṃsi sarvvāṇi sadā , vrkṣakāruṣkarau ghnataḥ | yathā
sarvvāṇi kuṣṭhāni gāyatryaśanapādayoḥ ||
kṣārāgninā nivarttante dṛśyānyarśāṃsi
sarvvadā | rajanyo nābhivarttante pramehā iva ṣoḍaśa ||
ghṛtānidīpanīyāni lehāyakṛtayaḥ surāḥ | asavāś ca prayoktavyā
vīkṣyadoṣasamuchreyaṃ ||
vegāvarodhastrīpṛṣṭhayānāny 7
utkuṭu
dukāsanaṃ | yathāsvan
doṣalañcannam arśasī parivarjjayed iti ||
cikitsāṣaṭ ||
folio dscn3204 fol 226
|| athāto 'śmarīṇāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
aśmarī dāruṇo vyādhirantakaḥ pratimo mataḥ |
bheṣajais taruṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaś cchedam arhati ||
bheṣajais taruṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaś cchedam arhati ||
|| tasya sarvveṣu rogeṣv iti pāṭhaḥ |
3rūpeṣu snehādi krama iṣyate |
pāṣāṇabhedo vasuko vasiro 'śmantakas tathā ||
śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca vṛhatī kaṇṭakārikā |
śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca vṛhatī kaṇṭakārikā |
kapotavaṅkārttagalaḥ kāñcanośīrakas tathā ||
vṛkṣādanī sabhallūko varuṇaḥ śākajaṃ phalaṃ |
vṛkṣādanī sabhallūko varuṇaḥ śākajaṃ phalaṃ |
yavakolakulatthāni katakasya phalāni ca ||
ūṣakādipratīvāya eṣāṃ kvāthe ghṛtaṅ kṛtaṃ |
ūṣakādipratīvāya eṣāṃ kvāthe ghṛtaṅ kṛtaṃ |
bhinatti vātasambhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu ||
kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāyāni payāṃsi ca ||
kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāyāni payāṃsi ca ||
bhojanāni ca kurvvīta vargge 'smin vātanāśane ||
kuśaḥ kāśaḥ śaraḥ kucchūritkaṭo moraṭo 'śmabhit |
kuśaḥ kāśaḥ śaraḥ kucchūritkaṭo moraṭo 'śmabhit |
darvbhā vidārī vārāhī śālimūlaṃ trikaṇṭakaṃ ||
bhallūkaḥ pāṭalī pāṭha pattūro 'tha kurūṭikāḥ |
bhallūkaḥ pāṭalī pāṭha pattūro 'tha kurūṭikāḥ |
punarnnavo śirīṣaś ca kvathitās teṣu sādhitaṃ ||
ghṛtaṃ śilājai madhukair vvadarendīvarasya ca |
ghṛtaṃ śilājai madhukair vvadarendīvarasya ca |
trapuṣer vvārukādīnāṃ vījaiś cāvādhitaṃ śubhaṃ ||
bhinatti pittasaṃbhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu |
bhinatti pittasaṃbhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu |
kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāyāni payāṃsi ca ||
bhojanāni ca kurvvīta varggesmin pittanāśane |
bhojanāni ca kurvvīta varggesmin pittanāśane |
gaṇe varuṇakādau tu guggulvelāhareṇubhiḥ ||
kuṣṭhaṃ bhadrādimaricaṃ cittrakaiḥ sasurāhvayaiḥ |
kuṣṭhaṃ bhadrādimaricaṃ cittrakaiḥ sasurāhvayaiḥ |
etaiḥ siddhamajāsarppirūṣakādi gaṇena ca ||
bhinatti kaphasaṃbhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu |
bhinatti kaphasaṃbhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu |
kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāyāni payānsi ca ||
bhojanāni ca kurvvīta vargge 'smin kaphanāśane |
bhojanāni ca kurvvīta vargge 'smin kaphanāśane |
paicukākollakatakaṃ śākendīvarajaiḥ phalaiḥ ||
pītam uṣṇāmvu saguḍaṃ śarkkarāmyātayaty adhaḥ |
pītam uṣṇāmvu saguḍaṃ śarkkarāmyātayaty adhaḥ |
kroñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālapattrikā ||
ajamodā kadamvasya mūlan nāgaram eva ca |
ajamodā kadamvasya mūlan nāgaram eva ca |
pītāni śarkkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā ||
vṛttakaṇṭaka vījāni cūrṇṇam mākṣikasaṃyutaṃ |
vṛttakaṇṭaka vījāni cūrṇṇam mākṣikasaṃyutaṃ |
avikṣīreṇa saptāhaṃ peyam aśmaribhedanaṃ ||
dravyāṇāñ ca ghṛtoktānāṃ kṣārāviṇmūtragālitaḥ |
dravyāṇāñ ca ghṛtoktānāṃ kṣārāviṇmūtragālitaḥ |
grāmyasatvaśakṛtkṣāraiḥ saṃyuktaṃ kṣārasādhitaṃ ||
tatroṣakādirāvāpaḥ kāryas trikaṭukāyutaḥ |
tatroṣakādirāvāpaḥ kāryas trikaṭukāyutaḥ |
kṣāra eṣośmarīṃ gulmaṃ śarkkarāṃś ca bhinattyapi ||
tilāpāmārggakadalīpalāsayavavalvajāḥ |
tilāpāmārggakadalīpalāsayavavalvajāḥ |
kṣāraḥ peyo 'vimūtreṇa śarkkarāśmaribhedanaḥ ||
pāṭalīkaravīrāṇāṃ kṣāram evaṃ samācaret |
pāṭalīkaravīrāṇāṃ kṣāram evaṃ samācaret |
śvadaṃṣṭrāyaṣṭikāvrahmī kalkam vākṣasamam pivet ||
sahailakākṣai peyau vā tathāsau bhañjanārkkajau |
sahailakākṣai peyau vā tathāsau bhañjanārkkajau |
kapotavaṅkamūlam vā pived amlaṃ surādibhiḥ ||
tatsiddham vā pivet kṣīraṃ vedanābhir upadrutaḥ |
tatsiddham vā pivet kṣīraṃ vedanābhir upadrutaḥ |
harītakyādi siddham vāsiddham vāpi punarnnave ||
sarvvathaivopayujyāḥ syur ggṇo vīratarādikaḥ |
sarvvathaivopayujyāḥ syur ggṇo vīratarādikaḥ |
ghṛtaiḥ kṣāraiḥ kaṣāyaiś ca kṣīraiḥ sottaravastibhiḥ ||
yadi naivopaśāmyeta cchedas tatrottaro vidhiḥ |
yadi naivopaśāmyeta cchedas tatrottaro vidhiḥ |
niścitasyāsya vaidyasya yataḥ siddhir iha dhruvā ||
upakramo jaghanyoyam ataḥ samparikīrttitaḥ |
upakramo jaghanyoyam ataḥ samparikīrttitaḥ |
akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet ||
tasmād āpṛcchya karttavyam īśvaraṃ sādhukāriṇā ||
tasmād āpṛcchya karttavyam īśvaraṃ sādhukāriṇā ||
athārogyāgārthinam upasnigdham
apakṛṣṭadoṣam īṣat karṣitam abhyaktam
abhuktavantaṃ sninnaśarīraṃ kṛtamaṅgalasvastivācanam
agropaharaṇīyoktena vidhinānena sasambhṛtasambhāram āśvāsya
tato valavantam aviklavam ājānusame phalake prāgupaveśya
puru ṣan tasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyamuttānaṃ
unnatakaṭīkaṃ vastracumbhalakopaviṣṭaṃ
saṅkucatijānukurpparamitareṇa sahāvavaddhaṃ | sūtrakena
śāṭakena vātataḥ svabhyaktanābhipradeśapārśvasyāvamṛdya muṣṭinā pīḍayed adho nābher yāvad
aśma ryadhaḥ pratipanneti | tataḥ snehābhyakta
kliptanakho vāmahastapradeśinī madhyamāṅgulyau
praṇidhāyānusevanīm āsādya prayatnavalābhyāṃ
meḍhragudayor antaramānayitvā
nirvvalīkamanāyatanamaviṣamañ ca vasti sanniveśya
bhṛśamutpīḍayed aṅgulībhyāṃ yadā granthirivonnataṃ śalyam
bhavati ||
sa ced gṛhītaśalye tu vivṛttākṣo vicetanaḥ |
hatavallamvate śīrṣā nirvvikāro mṛtopamaḥ ||
hatavallamvate śīrṣā nirvvikāro mṛtopamaḥ ||
na tasya nirharecchalyan nirhatepi mriyeta saḥ |
vinā tv etair vvikārais tu samāharttum upācaret ||
vinā tv etair vvikārais tu samāharttum upācaret ||
tataḥ sevanyāḥ savye pārśve sevanī yavamātreṇāvamucyāvacārayec
chastraṃ | aśmarīpramāṇād dakṣiṇato vā kriyā saukaryahetor ity eke | yathā na bhidyate na
vacūrṇṇyate vā tathā prayateta || tac cūrṇṇam alpam apy eva
sthitaṃ hi punaḥ parivṛddham eti | tasmāt mamagrām agravakrenādadīta | strīṇān tu vastiḥ pārśvagato
garvbhāsayasannicayas tasmā t tāsām mutsaṅgavac chastraṃ
pātayet || atonyathā khalvāsām mūtrasrāvī vraṇo bhavati ||
puruṣasya vā mūtraprasekakṣaṇanād aśmarī vraṇādṛte
bhinnavastir ekadhā dvidhā vā na bhavati | dvidhā
bhinnavastikāśmarīko pi na sidhyati | aśmarīnimittaś ca vraṇam
ekadhā bhinnavasti vidhinā jīvati śastrakriyābhyāṃ
śastravihitāc chedābhiṣyandaparivṛddhatvāc ca śalyasya
jīved iti | uddhṛtaśalyam uṣṇodakadroṇyāṃ cāvagāhya svedayet
tathāhi vastirasṛjā na pūryate |
pūrṇṇe vā kṣīravṛkṣakaṣāyaṃ tu puṣpanetreṇa yojitaṃ |
nirhared aśmarīcūrṇṇaṃ raktam vastigatañ ca yat ||
nirhared aśmarīcūrṇṇaṃ raktam vastigatañ ca yat ||
mūtraviśuddhyarthañ ca asmai guḍasauhity am vitacaret | uddhṛtya cainaṃ
madhughṛtābhyaktaṃ vraṇaṃ mūtraviśodhanena
dravyeṇa siddhām uṣṇāṃ yavāgūṃ saghṛtāṃ pāyayed ubhayataḥ
kālaṃ trirātraṃ | trirātrād ūrddhvaṅ guḍapragāḍhena payasā
mṛdvodanam alpam bhojayet | daśarātrād ūrddhvaṃ phalāmlair jāṅgalarasair ddaśarātrañ
cainam apramattaḥ svedayet || kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa cāsya vraṇaṃ
prakṣālayet | lodhramadhukamañjiṣṭhāprapuṇḍarīkakalkair
vvraṇam pratigrāhayet | eteṣv eva ca haridrāyuteṣu ghṛtam
vipakvam vraṇābhyañjanam iti || styānaśoṇitañ
cottaravastibhir upācaret | saptarātrāca ca mārggam
apratipadyamāne mūtre yathoktavidhānena vraṇam
agninā dahet | svamārggam pratipanne cottaravastyā
sthāpanānuvāsanair upācaret madhukakaṣāyair iti | yadṛcchayā
mūtramārggam apratipannāṃ saktāśmarīṃ vā srotasāpaharet ||
vidāryavānālaṃ śastreṇāgracakreṇa rūḍhavraṇaś
cāṅganāśvanaganāgarathadrumān nārohed varṣaṃ | nāpsu plaved
bhuñjīta vāguru |
tatra mūtravahacchedāt maraṇaṃ | mūtrapūrṇṇavasteḥ
śukravahacchedāt maraṇaṃ | klaivyam vā phalasrotopaghātād
dhvajabhaṅgaḥ | mūtraprasevakacchedān mūtraśravaṇaṃ |
sevanīcchedādrujā prādurvbhāvaḥ |
vastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāg uktam iti ||
bhavati cātra ||
marmmāṇṇyetānyasaṃvudhya srotojāni śarīriṇāṃ |
vyāpādayed vahūn martyā cchastrakarmmāpaṭur vbhiṣak ||
marmmāṇṇyetānyasaṃvudhya srotojāni śarīriṇāṃ |
vyāpādayed vahūn martyā cchastrakarmmāpaṭur vbhiṣak ||
sevanī śukraharaṇī srotasīphalayor ggudaḥ |
mūtrasekaṃ mūtravahaṃ tathā vastim ihāṣṭamam iti ||
mūtrasekaṃ mūtravahaṃ tathā vastim ihāṣṭamam iti ||
cikitsāyāṃ saptamo 'dhyāyaḥ ||
folio 229v : 1
athāto bhagandarāṇāñ ci-kitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
pañca bhagandarā vyākhyātāḥ |
teṣv asādhyaḥ śambūkāvarttaḥ śalyanimittaś ca | śeṣāḥ
kṛcchrasādhyāḥ |
tatra bhagandarapiṭakopadrutam āturam apatarppaṇād
yena virecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopacaret |
apakkvapiṭakaṃ | pakkveṣu copasnigdhamavagāḍhasvinnaṃ śayyāyāṃ
saṃveśyārśasamiva yantrayitvā bhagandaram abhis
amīkṣya parācīnamarvākcīnaṃ bahirmmukhamantarmukham vā
tataḥ prādāyeṣaṇīnnamayitvā śāyasamuddharecchastreṇa |
antarmukhañ caivama śakyaṃ-yantram praṇidhāya
pravāhato bhagandaramaukhamāsādyeṣaṇīn datvā- śastram
pātayet | āsādya cāgniṃ kṣāraṃ ceti sāmānyaṃ sarvveṣu
viśeṣatas tu nānyatare vraṇaṃ kuryād bhiṣak tu
śataponake |
tatas tāsūparūḍhāsu śeṣā nāḍīrupācaret |
tatas tāsūparūḍhāsu śeṣā nāḍīrupācaret |
gatayo nyonyasaṃbandhā bahvyāś
chindyānyanekadhā ||
nāḍīranabhis ambaddhā yaś chinaty ekadhā bhiṣak |
nāḍīranabhis ambaddhā yaś chinaty ekadhā bhiṣak |
sa kuryād vivṛtaṃ jantor mmārggaṅ
gudavidāraṇaṃ ||
tasya ttraṃ vivṛtaṃ mārggam viṇmūtre tu prapadyataḥ |
tasya ttraṃ vivṛtaṃ mārggam viṇmūtre tu prapadyataḥ |
sāṭopaṃ gudaśūlañ ca karoti pavano bhṛśaṃ ||
tatrāpi śatatamtro 'pi bhiṣak guhyed asaṃśayaṃ |
tatrāpi śatatamtro 'pi bhiṣak guhyed asaṃśayaṃ |
tasmān na vivṛtaḥ kāryo vraṇas tu śataponake ||
vyādhau tanu bahucchidre bhiṣajā sādhu jānatā |
vyādhau tanu bahucchidre bhiṣajā sādhu jānatā |
arddhalāṅgalalakaś chedaḥ kāryo lāṅgalako 'pi vā ||
sarvvatobhadrako vā-pi kāryo gotīrthako 'pi vā |
sarvvatobhadrako vā-pi kāryo gotīrthako 'pi vā |
sarvvānā srāvamārggas tu pradahed bhiṣag agninā ||
sukumārasya bhīroś ca duḥkaraḥ śataponakaḥ |
sukumārasya bhīroś ca duḥkaraḥ śataponakaḥ |
tatra dhīraḥ pramāṇajñaḥ sveda-māśu prayojayet ||
svedadravyair yathoktais tu kṛsarāpāyasais tathā |
svedadravyair yathoktais tu kṛsarāpāyasais tathā |
grāmyānūpodakair mmāṃsair llāvādyair vvāpi viṣkiraiḥ ||
vṛkṣādanīmathair aṇḍam bitvādiñ ca gaṇan tathā |
vṛkṣādanīmathair aṇḍam bitvādiñ ca gaṇan tathā |
kaṣāyaṃ sukṛtaṃ kṛtvā tataḥ kumbhe nidhāpayet ||
nā-ḍīsvedena tenāsya tad vraṇaṃ svedayet tataḥ |
nā-ḍīsvedena tenāsya tad vraṇaṃ svedayet tataḥ |
tilānatasibījāni yavagodhūmakodravān ||
lavaṇāmlakavarggaś ca sthālyām ādhāya sādhayet |
lavaṇāmlakavarggaś ca sthālyām ādhāya sādhayet |
āturaṃ svedayet tatra tathā sidhyati kurvvataḥ ||
svinnañ ca pāyayed enaṃ kuṣṭhañ ca lavaṇāni ca |
svinnañ ca pāyayed enaṃ kuṣṭhañ ca lavaṇāni ca |
vacāhiṅgvajamodaś ca samabhāgāni sarppiṣā ||
mārdvīkenāthavāmlena surāsauvīrakeṇa vā |
mārdvīkenāthavāmlena surāsauvīrakeṇa vā |
tato madhukatailena tasya siñced vraṇam bhiṣak ||
pratisārayed gudañ cāsya tailair vvātarujāpahaiḥ |
pratisārayed gudañ cāsya tailair vvātarujāpahaiḥ |
vidhinānena viṇmūtraṃ svamārggam anupadyate ||
anye copadravās tīvrāḥ sidhyanty atra na saṃśayaḥ |
anye copadravās tīvrāḥ sidhyanty atra na saṃśayaḥ |
taponake samākhyātam uṣṭragrīve kriyāṃ śṛṇu ||
eṣyoṣṭragrīvam āsādya cchitvā kṣāran nipātayet |
eṣyoṣṭragrīvam āsādya cchitvā kṣāran nipātayet |
pūtimāṃsaṃ vyapohārtham agniratra na pūjitaḥ |
athainaṃ ghṛtasaṃvṛṣṭais tilaiḥ piṣṭaiḥ pralepayet |
athainaṃ ghṛtasaṃvṛṣṭais tilaiḥ piṣṭaiḥ pralepayet |
bandhaṃ yathāvat kurvvīta pariṣekaś ca sarppiṣā ||
tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayed bhiṣak |
tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayed bhiṣak |
tataḥ śuddhim viditvā tu ropayīta yathākramaṃ ||
etat karmma samākhyātaṃ sarvveṣām anupūrvvaśaḥ |
utkṛtyāśrāvamārggan tu parisrāviṇi buddhimān ||
kṣāreṇa vā srāvagatin dahed dhutavahena vā |
sukhoṣṇenānutailena secayed gudamaṇḍalaṃ ||
sukhoṣṇenānutailena secayed gudamaṇḍalaṃ ||
upanāham pradehāṃś ca mūtrakṣārasamanvitaṃ |
vāmanīyauṣadhair yuktām pariṣekāṃś ca mātrayā ||
vāmanīyauṣadhair yuktām pariṣekāṃś ca mātrayā ||
mṛdubhūtaṃ viditvainam alpasrāvaṃ rujānvitaṃ |
gatimanviṣya śastreṇa cchindyāt kharjjūrapatrakam ||
gatimanviṣya śastreṇa cchindyāt kharjjūrapatrakam ||
candrārdha candraṃ vajraṃ ca sūcīmukhaṃ
parāṅmukhaṃ |
chittvāgninā dahec cāpi pādyakṣāreṇa vā tataḥ ||
chittvāgninā dahec cāpi pādyakṣāreṇa vā tataḥ ||
tataḥ saṃśodhanais tīkṣṇair mmṛdupūrvvam viśodhayet |
bahirantarmmukhaṃ cāpi śiśor yasya bhagandaraṃ ||
bahirantarmmukhaṃ cāpi śiśor yasya bhagandaraṃ ||
tasyāhitam virekāgniḥ śastrakṣārāvatāraṇaṃ |
yad yat mṛdu ca tīkṣṇañ ca tat tasyām avatārayet ||
yad yat mṛdu ca tīkṣṇañ ca tat tasyām avatārayet ||
rajanyāragvadhaukālācūrṇṇam madhughṛtāplutaṃ |
sūtravarttipraṇihitaṃ vraṇānāṃ śodhanam paraṃ ||
sūtravarttipraṇihitaṃ vraṇānāṃ śodhanam paraṃ ||
yogo 'yan nāśaya-tyāśu gatim megham ivānilaḥ |
āgantuje bhiṣaḍīṃ śastreṇotkṛtya yatnataḥ ||
āgantuje bhiṣaḍīṃ śastreṇotkṛtya yatnataḥ ||
jamvoṣṭenā-gnivarṇṇena taptayā vā śalākayā |
dahed yathoktam matimān taṃ vraṇaṃ susamāhitaḥ ||
dahed yathoktam matimān taṃ vraṇaṃ susamāhitaḥ ||
krimighnañ ca vidhiṅ kuryāc chalyāpanayam eva ca |
pratyākhyāyaiṣa cārabhyo varjyāś cāpi tridoṣajāḥ ||
pratyākhyāyaiṣa cārabhyo varjyāś cāpi tridoṣajāḥ ||
etat karmma samākhyātaṃ sarvveṣām anupūrvvaśaḥ |
eṣāṃ tu śastrapātena vedanā yadi jāyate ||
eṣāṃ tu śastrapātena vedanā yadi jāyate ||
tatrānutailenoṣṇena pāyoḥsekaḥ praśasyate |
vātaghnakvāthasaṃpūrṇṇāṃ sthālīṃ cchidrasarāvikāṃ ||
vātaghnakvāthasaṃpūrṇṇāṃ sthālīṃ cchidrasarāvikāṃ ||
snehābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikān |
nānyā vāspāharet svedaṃ śayānasya rujāharan ||
udakoṣṭhe va-gāhye vā tathā śāmyati vedanā |
nānyā vāspāharet svedaṃ śayānasya rujāharan ||
udakoṣṭhe va-gāhye vā tathā śāmyati vedanā |
kadalīmṛgalopākapṛṣatājinasaṃvṛtāṃ ||
kārayed upanāhām vā sālvalādīm vicakṣaṇaḥ |
kārayed upanāhām vā sālvalādīm vicakṣaṇaḥ |
kaṭutrikaṃ vacāhiṅgulavaṇāny atha dīpyakaṃ ||
pāyayed amlakaulanthāṃ surāsauvīrakādibhiḥ |
pāyayed amlakaulanthāṃ surāsauvīrakādibhiḥ |
jyotiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītṛvṛttilā |
kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇṇikā |
kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇṇikā |
kāñcanaksīrkā caiva varggaḥ śodhanam iṣyate ||
tṛvṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā sahasarppiṣā |
tṛvṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā sahasarppiṣā |
utsādanam bhavedetat saindhavakṣaudrasaṃyutaṃ ||
rasāñjanaṃ haridre dve mañjiṣṭhānimbapallavā |
rasāñjanaṃ haridre dve mañjiṣṭhānimbapallavā |
tṛvṛttetovatīdantīkalko nāḍīvraṇāpahaḥ
||
kuṣṭhan tilātrivṛd dantī māgadhyaḥ saindhavam madhuḥ |
kuṣṭhan tilātrivṛd dantī māgadhyaḥ saindhavam madhuḥ |
rajanī triphalā tutthaṃ hitaṃ syād vraṇaśodhanam ||
māgadhyo madhukaṃ lodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇavaḥ |
māgadhyo madhukaṃ lodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇavaḥ |
samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayaṃ ||
priyaṅgavaḥ sarjjarasaṃ padmakam padmakesaraṃ |
priyaṅgavaḥ sarjjarasaṃ padmakam padmakesaraṃ |
mātuluṅgasya patrāṇi madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavaṃ ||
etat sambhṛtya sambhāraṃ tailan dhīro vipācayet |
etat sambhṛtya sambhāraṃ tailan dhīro vipācayet |
etad dhi gaṇḍamālāsu maṇḍale madhumehiṣu ||
ropaṇārthaṃ hitan tailaṃ bhagandaravināśanaṃ |
ropaṇārthaṃ hitan tailaṃ bhagandaravināśanaṃ |
nyagrodhādir ggaṇo yaś ca hitaḥ śodhanaropaṇaḥ ||
trṛvṛddantīharidrārkkamūlaṃ lohāśvamārakauḥ |
viḍaṅgasāran triphalā arkkasnuhīpayo madhu ||
viḍaṅgasāran triphalā arkkasnuhīpayo madhu ||
madhūcchiṣṭasamāyuktais tailam etair vvipācitaṃ |
bhagandaravināśārtham vraṇrogāpahaṃ śubhaṃ ||
bhagandaravināśārtham vraṇrogāpahaṃ śubhaṃ ||
citrakārkkau trṛvṛtpāṭhā malayaṃ hayamārakaṃ |
sudhāṃ vacāṃ lāṅga-lakīṃ haritālaṃ suvarccikāṃ ||
sudhāṃ vacāṃ lāṅga-lakīṃ haritālaṃ suvarccikāṃ ||
jyotiṣmatīñ ca sambhṛtya tailan niṣpandanam pacet |
lākṣādikapratīvāpametadvidyād bhagandare ||
śodhanaṃ ropaṇañ caiva- sarvaṇṇīkaraṇan tathā |
dvivraṇīyam avakṣyeta vraṇāvasthāsu buddhimān ||
dvivraṇīyam avakṣyeta vraṇāvasthāsu buddhimān ||
chidrādūrddhvaṃ hared oṣṭham arśoyantrasya tatvavit |
tato bhagandare dadyād etad a-rddhendusannibhaṃ ||
tato bhagandare dadyād etad a-rddhendusannibhaṃ ||
vyāyāmam maithunaṃ yuddhaṃ pṛṣṭhayānaṅ gurūṇi ca |
saṃvatsaram parihared uparūḍhavraṇo naraḥ ||
saṃvatsaram parihared uparūḍhavraṇo naraḥ ||
iti || ciki ||
athātaḥ kuṣṭhacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
tvagdoṣī tu
mānsadugdhadadhitilakulatthamāṣaniṣpāvekṣuvikārāmlapiṣṭamayānividāhyābhiṣyandīni
divāsvapnavyavāafolio dscn3210 fol 232 (1st half)yañ ca dūrata eva pariharet |
tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmaśyāmākakoradūṣoddālakānanavām
bhuñjīta | mudgāḍhakyor anyatarasya sūpena yūṣeṇa vā ||
nambapattrāruṣkaraviyāmiśreṇa
maṇḍūkapaṇttyavalgujāṭarūṣakapuṣpaiḥ
ḥ
sarppiḥsiddhaiḥ sarṣapatailasiddhair vvā | tiktavarggeṇa
vābhihitena māṃsasātmyāya vā jāṅgalamānsasamedaṣkam
vitaret | tailam vajrakam abhyaṅgārthe āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe | pānapariṣekāvagāheṣu khadirakaṣāyam
ity eṣa cārāhavibhāgaḥ |
tatra pūrvvarūpeṣūbhayataḥ | saṃśodhanamāseveta |
tvakprāpte saṃśodhanālepanāni | śoṇitaprāpte
saṃśodhanālepanakaṣāyapā|naśoṇitāvasecanāni | māṃsaprāpte saṃśodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasekāriṣṭamanthaprāsān
| caturthe dhātuprāpte yāpyenātmavataḥ
samvidhānavataś ca | tatra saṃśodhanāc choṇitāvasekāc
corddhvam bhallātaka śilāja tukuruvaka khadirāsanāyaskṛtividhānam
upaseveta | pañcame naivopakramet
tatra prathamam eva kuṣṭhinaṃ snehapānenopakramet |
meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsāṅgaṣṭāguḍūcīdvipañcamūlasiddhantailaṃ ghṛtam vā vātakuṣṭhinām
pānābhyaṅgayor vvidadhyāt |
dhavāśvakarṇṇakakubhapalāśapicumarddamadhukalodhrasamaṅgāsiddhaṃ pittakuṣṭhināṃ | priyālasanāragvadhafolio dscn3210 fol 232 (2nd half)nimbasaptaparṇṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃ
śleṣmakuṣṭhināṃ | bhallātakaviḍaṅgasiddham vā sarvveṣāṃ
harītavyāmalakavibhītakapavolapicumarddāṭarūṣakakaṭurohiṇībhāradrāduṃrālabhātrāyamāṇāparppaṭakañcetyetad
dvipalikyānijalāḍhake prakṣipya tatkaṣāyam pādāvaśiṣṭam avatārya ghṛtaprasthamāvapet
kalkapeṣyāṇi cemāni bheṣajāny
arddhapalikyāni |
trāyamāṇāmustendrayavācandanakirātatiktakapippalyaś cety etat mṛdvagnisiddham avatārya pāyayed etat
tiktakan nāma sarppiḥ kuṣṭhajvaragulmārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogavisarppaṣāṇḍhyaśamanaś ceti ||
saptaparṇṇātiviṣāśamyākakaṭurohiṇyamṛṇālaharītakyāmalakavibhītakapaṭolapicumarddaparppaṭakirātatiktakaharidrādurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmakaharidropakulyāviśvāmūrvvāśatāvarīśārivāṭarūṣakakuṭajendravāruṇīpātḥavṛkṣādanīgranthikā ceti | samabhāgāni kalkaḥ syāc
caturgguṇaṃ sarppiḥ prakṣipya tad dviguṇam āmakaṃlarasas tac caturgguṇam āpas tad aikadhyaṃ
mṛdvagnisiddham avatārya pāyayed etan mahātiktakaṃ folio dscn3211 fol 233 (1st half) nāma sarppiḥ
kuṣṭhārśovātapittaviṣamajvarahṛdrogonmādagalagaṇḍagaṇḍamālāsaślīpadakāmalāpāṇḍurogaṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīm̐ś
ca śamayed ity
anyatamena ghṛtenopasnigdhasyaikāṃ dve tisraś
catasraḥ pañca vā sirām vidhyet | maṇḍalāni
cotsannāny eva likhet | abhīkṣṇaṃ pracched vā | samudraphenena
cāvaghṛṣyāvalepayet | lākṣāsarjjarasāñjanaprapunāṭatejovatyāśvamārakārkkakuṭajarevatamūlakalkairmmūtrapiṣṭaiḥ pittapiṣṭair vvā ||
svarjjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakatrikaṭukasudhāharidrāsaindhavair vvā || etair eva ca
kṣāravipakvaiḥ phāṇitameva sañjātarasaiḥ |
svarjjikātutthakuṭajaviḍaṅgamaricalodhramanaḥśilācūrṇṇayuktair
vvā | jyotiṣkaphalalākṣāmaricapippalīsumanāpattrair
vvā |
harītakīkarañjikāviḍaṅgasiddhārthakalavaṇarocanāvalgujaharidrākalkair vvā |
manaḥśilārkkakṣīramaricakalkair vvā |
sarvvakuṣṭhāpahāḥ siddhālepāḥ
ṣaṭprakīrttitāḥ | vaiśeṣikān atas
tūrddhvandardtrūśvitreṣu vakṣyate |
śrīveṣṭakakuṣṭhaṃ kuṭajaṃ sarṣapo
lākṣā vyoṣaṃ 𑑎 prapunāṭasya
bījaṃ |
takreṇa piṣṭaḥ saharidralepofolio dscn3211 fol 233 lowerdaddrūṣūktomūlakābījayuktaḥ |
takreṇa piṣṭaḥ saharidralepofolio dscn3211 fol 233 lowerdaddrūṣūktomūlakābījayuktaḥ |
sasaindhavaṃprapunāṭasya bījaṃ rasāñjanaṃ saguḍaṃ kesarañ ca |
rasena piṣṭāni kapitthajena | śīghraṃtīvrādarddravonāśaitipāṭhā śīghraṃ
tīvraṃnāśayeyuś ca darddrūṃ |
jyotiṣmatīdṛmālaḥ
śirīṣo nimbaḥ sarjjaḥ kuṭajaḥ sājakarṇṇaḥ |
śīghrantīvrānāśayanty eva darddrīṃ
snānālepodgharṣaṇeṣūpayuktaḥ ||
udumbarībhadranāmānuyāvai tasyā mūlam
malayūmūlamisraṃ | siddhan toye pītamuṣṇe
sukhoṣṇaṃ sphoṭāñ chvitre puṇḍarīke ca kuryāt
|dvipyaṃ
dagdhañcarmmamātaṅgajañ ca bhinne
sphoṭe tailayuktaḥ pralepaḥ | pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitrameko nihanti ||
avalgujāphalamagryaṃ nadījamayorajomāgadhikāstilāś
ca | udumbarī kākanāmā salākṣā rasāñjanañcaiva varggaḥ samāṃśaḥ ||
gomūtrapiṣṭo guṭikākṛtas tu lepaḥ kāryāśvitriṇāṃ
śvitrahantā | lepocchvitraṃ śikhino hanti
pittaṃ krīvecamvādagdham etena yuktaṃ ||
mūtraṅ gavyañ citrakaṃ vyoṣayuktaṃ sarppiḥ kumbhe
kṣaudrayuktaṃ sthitaṃ hi |
pakṣādūrddhvaṃ śvitribhiḥ peyam etat kuryāc cāsmai
kuṣṭhadṛṣṭam vidhānaṃ ||
pūtikārkkasnuhārājavṛkṣadrumāṇāṃ
mūtraiḥ piṣṭāḥ pallavāfolio dscn3212 fol 234 (1st half)valkalāś ca
| lepaiḥ śvitraṃ ghnanti darddrūm vraṇām̐ś ca
duṣṭanyarśāṃsyugranāḍīṃvraṇām̐ś ca
||
tato jantubhir nniḥsrute
duṣṭarakte jātaprāṇaṃ sarppiṣā snehayitvā |
tīkṣṇair yogair vvāmayitvā pragāḍhaṃ sarvvān doṣān
nirharec cāpramattāḥ ||
durvvānto vā durvvirikto 'thavā syāt kuṣṭhīdoṣair
uddhatair vvyāptadehaḥ | niḥsandehaṃ yāty asādhyatvam āśu
tasmād doṣān nirharet tasya kṛtsnān ||
pakṣāt pakṣāccharddanāny
abhyupeyātmāsātmāsāt sraṃsanañ cāpramattaḥ | tryahāt tryahān nastataś cāvapīḍāṃ māse
māseṣv asṛkmokṣayet ṣaṭsu ṣaṭsu ||
harītakīṃ saguḍāṃ vyoṣayuktāṃ mucyeta kuṣṭhāc
calihaṃsatailān | phalatrikaṃ saviḍaṅgaṃ sakṛṣṇaṃ
sarppistailaṃ kṣaudrayuktaṃ lihedvā ||
pivaṃ haridrām palaśaḥ samūtrāṃ māsānmucyet
pāparogāt manuṣyaḥ || evaṃ peyaścittrakaḥ
ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo vā pūrvvavat mūtrayuktāḥ |
rasāñjanam peyam evañ ca māsantenājasrandeham ālepayec ca ||
saptacchadam picumarddāṭarūṣaṃ
mmustaṃlākṣāpañcamūlaṃ haridre |
mañjiṣṭhā ca cittrakaḥ kṣaudranāmā kaṭutrikantriphalā devadāru
|| cūrṇṇīkṛtaṃ saviḍaṅgaṃ samānsa|metadurggampalafolio dscn3212 fol 234 (2nd half)śaḥ
sevyamānaḥ ||
mucyet kuṣṭhāt triphalāvyoṣayuktaṃ caturgguṇaṃ sarppiṣaḥ
prastham āśu | gomūtrāpāṃ droṇasiddhekṣipīle siddhaṃ
sajirnnāśayec cāpi kuṣṭhaṃ
||
vyādhighāte saptaparṇṇevaḍhole savṛkṣake sakarañje sanimbe
| samuṣkakadve haridre vipakvaṃ hanyāddvṛtaṃ sarvvakuṣṭhāni śīghraṃ ||
nimbāsanam padmakaṃ
samṛṇālasaptacchadañcandanaṃ lodhram eva ca
| yojyotsnānedahyamānasya jantoḥ peyāvāsyān kṣaudrayuktātribhaṇḍī
||
kuṣṭhīmāṃseṣv avadīryatsu khādet mudgaṃ
siddhannimbatoye satailaṃ | nimbakvāthaṃ jātasatvaḥ pibedvā
kvātham vā syādarkkasaptacchadābhyāṃ ||
dagdheṣv aṅgeṣv aśvamārasyamūlaṃ lehoyojyaḥ
saviḍaṅgaḥ samūtraḥ | mūtraiś cainaṃ secayed
ādisec ca sarvvāhārāḥ saviḍaṃgā yathā syuḥ ||
kārañjam vā sārṣapaṃ vāsyatailaṃ vraṇe deyaṃ
śigrukosāmvrayor vvā | pakvaṃ sarvvaṅkaṭukaistiktakaiś ca śeṣañ ca syāt kuṣṭhavatsamvidhānaṃ ||
saptaparṇṇakarañjārkkamālatīkaravīrajaṃ |
mūlaṃ snuhāśirīṣābhyāñcitrakāsphotayor api ||
mūlaṃ snuhāśirīṣābhyāñcitrakāsphotayor api ||
karañjabījantriphalātrikaṭuṃ rajanīdvayaṃ |
siddhārthakaṃ viḍaṅgāni prapunāṭañ ca saṃharet ||
mūtrapiṣṭaiḥ pace|ttailam ebhiḥ kuṣṭhavināśanaṃ |
mūtrapiṣṭaiḥ pace|ttailam ebhiḥ kuṣṭhavināśanaṃ |
atyaṅgādvajakaṃ nāma
nāḍīduṣṭavraṇāpahaṃ || pittāvāpye mūtrapiṣṭe tailaṃ lākṣādike
kṛtaṃ |
kaṭukālāvunibhiṣak saptāhaṃ vidadhītaca || tato
mātrāpītavantantenātyaktañ ca mānavaṃ jpeg |
śāyayītātapetasya doṣā gacchanti sarvvaśaḥ || sthitadoṣaṃ
samutthāpya susnātaṃ khadirāmbunā |
tenaiva bhojayed enaṃ yavāgūṃ vāpi pāyayet || evaṃ saṃśodhane
vargge kuṣṭhadveṣyauṣadheṣu ca
|
kuryāt tailāni sarppīṃṣi pradahodyarṣaṇāni
ca || prātaḥ prātaś ca seveta yogāvairecanāṃśubhāṃ
| yathotthānānigacchanti pañca ṣaṭ sapta vāṣṭavā ||
kārabhamvāpibetmūtraṃ jīrṇṇe
tatkṣīrabhojanaḥ | jātasatvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhir
vvyapohati ||
didṛkṣurantaṃ kuṣṭhasya khadiraṃ kuṣṭhapīḍitaḥ |
sarvvathaivopayuñjīta snānapānāśanādiṣu ||
yathā hanti pravṛddhatvānkuṣṭhamāturam ojasā | sevyamānas
tathā hanti khadiraḥ kuṣṭhamojasā ||
nīcaromanakhonity an nityam auṣadhatatparaḥ |
yoṣitmāṃsasurāvarjjī kuṣṭhī kuṣṭham apohati ||
cikitsā navamaḥ ||
folio dscn3213fol235_top.jpg : 5
athāto mahākuṣṭhacikitsitam vyā𑑎
khyāsyāmaḥ ||
kuṣṭheṣu maheṣu kaphāmayeṣu sarvvāṅgaśopheṣu ca dāruṇeṣu |
kṛṣatvam icsatsu ca medūreṣu𑑎 yogānimānagramatiḥ prayuñjate ||
kṛṣatvam icsatsu ca medūreṣu𑑎 yogānimānagramatiḥ prayuñjate ||
kṣuṇṇāṃ yavānniḥ pūtāṃ rātrau gomūtraparyuṣitām mahati
kiliñje śoṣayed evaṃ saptarātraṃ bhāvayec choṣayec ca |
tatastāṃ kapālabhṛṣṭāṃ śaktuṃ𑑎 kārayitvā prātar eva kuṣṭhim mehinam vā
sālasārādikaṣāyeṇa pāyayet ||
bhallātakaprapunāḍhāvalgujaviḍaṅgamustācūrṇṇacaturbbhāgayuktaṃ
| evam eva śālasārādikaṣāyaparipītānajpeg
gvadhādikaṣāyakaparipītam vā | evam
eva gohannakāṃ hayannakām vā śaktuṃ kārayitvā bhallātakādīnāṃ
cūrṇṇānyāvāpya khadirā narājavṛkṣarohītakādīnām
anyatamasya kas̤āye śolāmadhureṇa
drākṣāyuktena vā dāḍimavetasāmlena vā saindha vānvitena
vā pāyayed eṣa manthakalpaḥ ||
yavāś ca bhakṣyām vā dhānollavikāṃ
kulmāsacūrṇṇakosotkārikā𑑎śaṣkulikānām viṣakaloḍhakaprabhṛtīnyupaseveta |
yavavidhāna vat godhūmavidhānaveṇuyavavidhānaṃ ||
ariṣṭānato vakṣyāmaḥ | pūtīkacitrakacavyasuradāruśārivādantītṛvṛtkatrikaṭukānām iti pāṭhaḥpratyekāṃśena
ṣadyalikābhāgāḥ | vadaraku𑑎ḍavastriphal-akuḍavaḥ | ity eṣāṃ cūrṇṇāni tataḥ
pippalīmadhughṛtair anyatarataḥ pralipte ghṛtabhājane
prākkṛtasaṃskāre saptodakakuḍavānayojajo
'rddhakuḍamam arddhatulāṃ guḍa𑑎syābhihitāni cūrṇṇān avāpyānuguptaṃ yavapalle
saptacātraṃ vāsayet | tato yathāvalam upayuñjīta | eva𑑎 khalv ariṣṭaḥ
kuṣṭhamedorapāṇḍurogaś ca yathūnapahanti | evaṃ
śālasārādau cāriṣṭaṃ kurvvīta ||
āsavānato vakṣyāmaḥ | palāśabhasmaparisnutasyoṣṇodakasya trayo
bhāgā dvau phāṇitasya tad ekadhyam ariṣṭakalpena
vidadhyāt | evan tilādīnāṃ kṣāreṣu | śālasārādau mūtre cāsavām
vidadyāt ||
ataḥ surām vakṣyāmaḥ || śiṃsapākhadirayoḥ sāram ādāyotpāṭya
cottajpegmakacaṇīyāvrahmīkośavatīstat sarvvam
ekataḥ kaṣāyaka
lpe
na vipācyodakamādadīta | tan maṇḍodakārtham
abhiṣuṇuyāt | yathoktam evaṃ surāṃ śālasārādau
nyagrodhādāvāragvadhādau ca vidadhyāt ||
ato lehān vakṣyāmaḥ ||
khadirāsananimvarājavṛkṣasārakvāthena
tatsārapiṇḍānevaślekṣṇapiṣṭām prakṣipya vipacet tatp
nātidravan nātisāndram avatārya pāṇitalam
pūrṇṇamaprātarāśī madhunāvimiśra lihyād evaṃ
śālasārādau nyagrodhādau ca lehān kārayet ||
ataś cūrṇṇakriyām vakṣyāmaḥ || śālasārādicūrṇṇaprastham āhṛtya āragvadhādikaṣāyaparipītam anekaśaḥ śālasā𑑎rādikaṣāyeṇaiva pāyayet |
evaṃ nyagrodhādīnāṃ | phaleṣu puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ cūrṇṇaṅ
kārayet ||
ata ūrddhamayaskṛtīn vakṣyāmaḥ | tīkṣṇalohapatrāṇyāhṛtyatan
tanūni lavaṇavarggapradigdhāni gomayāgnitaptāni kṛtvā
triphalāśālasārādikaṣāye nirvvayed devaṃ dviraṣṭauvārān tataḥ khadirāṅgārataptānyūpaśāntānyaśūnicūrṇṇāni
kārayet | ghanatāntava parisrāvitān nirgato yathā valam
mātrāṃ sarppirmmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñita || jī𑑎rṇṇe yathā vyādhim
anamlalavaṇāhārañ kurvvīta | evaṃ tulām upayujya
kuṣṭhamehamehaś ca yathupāṇḍurogonmādāpasmārānapahṛtya
varṣaśatañ jīvati | tulāyān tulāyām varṣaśatam utkarṣaḥ | etena sarvvaloheṣ
ayaskṛtayo vyākhyātāḥ |
tṛvṛcchyāmāgnimanthasaptalākevukaśaṃkhinīśaṃkhapuṣpītilvakatriphalāpalāsaśiṃśapānāṃ
svarasamādāya pālāśyāṃ droṇyā siṃcya
tasyāṃ khadirāṅgārataptamayas piṇḍam ekaviṃśati vārān
nirvvāpya tatas tamād ādāya rasam āsicya sthālyāṃ
gomayāgninā vipacet | siddhyati cāsmin pippalyādicūrṇṇadvau madhunaḥ prakṣipet tāvantaṃ ghṛtasyeti | tataś
catubhāgāvaśiṣṭam avatāryāgnitaptānyayas
patrāṇi prakṣipet tataḥ praśāntam āyase pātreṣv anuguptan
nidadyāt | tato yathā yo𑑎
śuktiprakuñcam evopayuñjīta | jīrṇe yathā vyādhim āhāram
upaseveta | eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyam api kuṣṭham meham
vā sādhayati | sthūlam āśulikhayeti | śopham upa
sannam agnim uddharati | viśeṣeṇa copadiśyate
rājayakṣmiṇām eṣa prayogo varṣaśatāyur anena puruṣo
bhavati | śālasārādikvātham āsiṃcya pālāsyān droṇyāmayo ghanais taptaiḥ saṃyojā nirvvāpyakṛtasaṃskāre
kalase 'bhyāsicya pippalyādicūrṇṇaṃ kṣaudraṃ guḍam iti ca
datvānuguptan nidadhyāt tamauṣadhāyaskṛtiṃ māsam arddhamāsam
vā sthitāṃ yathāvalam upayuñjād evaṃ nyagrodhādiṣu
ca nidadhyāt || 0 ||
ataḥ khadiravidhānaṃ vakṣyāmaḥ || praśastadeśajātam anupahatam
madhyamavayasaṃ khadiram parisamantāt || jpeg khanayitvā tasya madhyamaṃ mūlaṃ cchitvā
yasmayaṃ kumbhan tasminn antare 'dhastā nidadhyād yathā
rasagrahaṇasamartho bhavati | tam avakīryaindhanair
gomayamiśrair ādīpayet | yathāsya dahya𑑎mānasyādho rasaḥ
prasavati | tad yathā jānīyāt pūrṇṇabhājanam athainam
uddhṛtya parisrāvya rasam anyasmin pātre nidhāyānuguptan
nidadhyāt | tato yathāyogam mātrām āmalakarasamadhusarppibhiḥ saṃsṛdyopayuñjīta | jīrṇṇe
bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraś ca kuṣṭhināṃ
kṣīravar prasthe prayukte
śataṃ varṣāṇām āyuṣo 'bhivṛddhir bhavati |
khadirasāratulāmudakadroṇe vipācya
ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭam avatāryānuguptan
nidadhyadhyāt | tato yathāyogam
āmalakarasamadhusarppirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta | eṣa
sarvvavṛkṣasārakalpaḥ |
khadirasāratulām vā prātaḥ prātar upaseveta |
khadirasārakvāthasiddham āvikam vā sarppir
amṛtavallīsvarasasiddham vā prātaḥ prātar upaseveta |
aparāhṇe sarppiṣmantasārādikaṣāyasya ca
triphalātrikaṭutrivarṇākāvalgujapharūṣakaphalaviḍaṃgaphalamajjacitrakaharidrādvayatṛvṛddantīndrayavayaṣṭhīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṃgūnāṃ palikā bhāgāḥ |
tadaikadhyaṃ snehapākavidhānena vipacet tatsādhusiddham
avatāryānuguptan nidadhyāt tata upasaṃskṛtaśarīraṃ | prātar utthāya pāṇiśuktimātraṃ
kṣaudreṇopasaṃsṛjyopayuñjīta | jīrṇṇe
mudgayūṣeṇālavaṇena sarppiṣmantaṃ khadirodakasiddham
mṛdumodanam aśnīyāt | khadirodakasevīty evaṃ droṇam
upayuṃjya sarvvakuṣṭhair vvimuktaḥ śuddhamanāḥ smṛtimān
varṣaśatāyur vbhavati |
manthāriṣṭāsavasurālehaś cūrṇṇ-anyayaskṛtīḥ |
sahasraśo 'pi kurvvīta vījenānena vuddhimān iti || 0 ||
sahasraśo 'pi kurvvīta vījenānena vuddhimān iti || 0 ||
cikitsā daśamaḥ || 0 || dvivraṇīpañcasadyaś ca bhaganam
vātam mahāmarut | durnnāmācāś marīcaiva bhagasphoṭaṃ
tvagāmayaṃ || mahākuṣṭhacikitsā
ca proktaṃ vai prathamo daśa || a
folio dscn3215 fol 237
athātaḥ pramehāṇāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
dvau pramahau bhavataḥ sahajo 'pathyanimittaś ca |
tatra sahajo nāma mātāpitṛbījadoṣakṛtaḥ || ahitāhāranimitte
'pathyanimittaḥ | tayoḥ pūrvveṇopadrutaḥ kṛṣo rūkṣo
'lpāśībhṛśam paryaṭanaśīlaśca
bhavatyuttareṇa sthūlo vahvāśī snigdhaḥ śayyāsvapnaśīlaḥ
prāyeṇeti |
tatra kṛṣaśam annapānasaṃskṛtābhiḥ
kriyābhiś ca cikitset | sthūlamapatarppaṇayuktābhiḥ |
sarvva eva parihareyuḥ
sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavapayastailaguḍaghṛtekṣurasapiṣṭāmlapānakāni
grāmyānūpodakānām māṃsānīti ||
tataḥ śāliṣaṣṭikaśyāmākayava
3 godhūmakodravoddālakānanavān bhuñjīta
canakatuvarikakulatthamudgavikalpena tiktakaṣāyābhyāṃ ca
śākagaṇābhyān nikumbheṅgudīsarṣapātasītailasiddhābhyāṃ vastumūtrair vvā jāṅgalair
mmāṃsarasair anamlaghṛtamedobhiḥs
tatrādita eva pramehiṇam upasnigdham anyatame na tailena
priyaṅgvādi siddhena vā ghṛtena vāmayet | pragāḍham
virecayet | virecanānantaraṃ surasādikaṣāyeṇāsthāpayet |
mahauṣadhabhadradārumustāvāyena
madhusaindhavayuktena tahyamānam vā
nyagrodhādikaṣāyeṇa nistailena |
śuddhadehāmāmalakarasena haridrām madhusaṃyuktām pāyayet |
triphalādevadārumustakakaṣāyam vā | śālakampi lyakamuṣkakakalkamakṣamātra vā madhumadhuram
āmalakarasena | kuṭajakapittharohītakavibhītakasaptaparṇṇapuṣyakalkam vā |
nimvāragvadhasaptaparṇṇapūrvvākuṭajasomavṛkṣapalāśānām vā | tvakpattrapuṣpaphalamūlakaṣāyāṇy ete pañca
prayogāḥ sarvvamehopahantāro vyākhyātāḥ |
viśeṣata ūrddhvaṃ | tatrodakamehinam pārijātakaṣāyam pāyayet | ikṣuvālikāmehināṃ vaijayantīkaṣāyaṃ |
surāmehinān nimvakaṣāyaṃ | sikatāmehinaṃ cittrakaṣāyaṃ |
śanair mmehinaṃ khadirakaṣāyaṃ | lavaṇamehinam
pāṭhāgarukaṣāyaṃ | piṣṭamehinaṃ rajanyoḥ kaṣāyaṃ |
sāndramehinaṃ saptaparṇṇakaṣāyaṃ | śukramehinaṃ
dūrvvāśaivālaplavahaṭhakarañcakaserukakaṣāyaṃ |
phenamehinaṃ triphalāragvadhamṛdvīkākaṣāyaṃ madhumadhuraṃ
| paittikeṣu nīlamehinam aśvatthakaṣāyaṃ | haridrāmehinaṃ
rājavṛkṣakaṣāyaṃ | amvlamehinaṃ nya grodhādikaṣāyaṃ
| kṣāramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ | mañjiṣṭhāmehinaṃ
mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ | śoṇitamehinaṃ
guḍūcītindukāsthikāsmaryakharjjūrakaṣāyam madhumiśra pāyayet || ata ūrddhvam asādhyeṣv api
yogān yāpanārthān vakṣyāmaḥ | tad yathā | sarppir mmehinaṃ
kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgutrikaṭukarohiṇī kalkaṃ
guḍūcīcittrakakaṣāyeṇa pāyayet | vasāmehinam
agnimanthakaṣāyaṃ | kṣaudramehinaṅ kadarakakramukakaṣāyaṃ
| hastimehinan
tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduṣyarśākaṣāyaṃ | hastyaśvaśūkarakharoṣṭrāsthikṣāra vā
dahyamānam audakakandakvāthasiddhaṃ yavāgūṃ
kṣīrekṣurasamadhumadhurām pāyayet |
tataḥ priyaṃgvanantāghṛṣikāpadmāturyantīlohitikāmvaṣṭhādāḍimatvak | śālaparṇṇī
padmakesaradhātakīva kulaśālmalīśrīveṣṭakamocaraseṣv
ayaskṛtīlehān āsavān kurvvīta | śṛṅgāṭakakaloṭīvisamṛṇālakaserukamadhukāmrajamvvāsanati
niśakakubhakaṭvaṅgalodhrabhallātakapalāśacarmmavṛkṣagirikarṇṇikāśītaśivaniculadāḍimājakarṇṇaharivṛkṣarājādanaghoṇṭāvikaṃkateṣu yavān na
vikārām̐ś copaseveta | yathoktakaṣāyasiddham vā cāsmai yavāgūm
prayacchet kaṣāyāṇi vā pātuṃ |
mahādhanamahitācāram auṣadhadveṣiṇam
īśvaram vā pāṭhābhayācitrakapragāḍham analpamākṣikam anyatamam
āsavaṃ pāyayet | aṃgārakaśūlyopadaṃśam vā |
mārdvīntam abhīkṣṇam
madhukapitthamaricānusiddhāni pānakāni cāsmai
upaharet | uṣṭrāśvatarapurīṣacūrṇṇāni cāsmai dadyād
aśaneṣu || hiṅgusiddhaiś ca yūṣaiḥ sārṣapaiś ca rāgai bhojayet
| aviruddhāni cāsmai pānabhojanāny upaharet |
rasagandhavanti ca | pravṛddhamedas tu vyāyāmaniyuddha
krīḍāpahāya gajarathapādacaryāparikramaṇānyas trāpāstram vā
seveta |
adhanas tv avāndhavo vā pādatracchattrarahito
bhaikṣāśīgrām aikarātravāsī munir iva saṃyatātmā yo
janaśatam adhikaṃ gacchet | mahādhano vā
śyāmākanīvārāmalakatindukakapitthāsmantakaphalamūlāhāro mṛgais saha vaset mūtraśakṛdbhakṣaḥ | satatam
anuvrajed vāgāḥ | vrāhmaṇo vā śiloñchavṛttir vbhūtvā
vrahmaratham uddharet | kṛsetkṛśodatsa
2 satatasamitaṃ khaned vā kūpaṃ ||
bha¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦ || adhano vaidyasandeśā devaṃ
kurvvaṇatandritaḥ |
samvatsarāntarāt puṃsaḥ pramehān pratimucyate iti || pra ||
samvatsarāntarāt puṃsaḥ pramehān pratimucyate iti || pra ||
pramehacikits⦦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦
ekādaśa ||
folio 240v : 1
athātaḥ pramehapiṭakacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
śarāvikādyāḥ prāg uktā navapiṭakās tās tu vraṇavato 'lpās
tvaṅmānsaprāptāḥ | mṛdvyo lparujaḥ kṣiprabhedinyaś ca
sādhyāḥ |
tābhir upadrutaṃ pramehiṇam upakrameta | tatra pūrvvarūpeṣv
apatarppaṇam vanaspatikaṣāyapānaṃ | vastamūtrasya
copadiśed evam akurvvato vātasya madhurāhārasya
pūrvvasvedaḥ śleṣmā ca madhurī bhavati | prameha cābhivyakto
bhavati | tasyobhayataḥ saṃśodhanam evem akurvvataḥ
| tasya doṣāḥ pravṛddhā māṃsaśoṇitaṃ pradūṣya śophañ janayanti | upadravām̐ś kām̐ścit
tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaś ca | evam akurvvato vā tasya
śophaḥ pravṛddho 'timātraṃ tad vidāham āpadyate
| tatra śastrapraṇidhānam vraṇakriyopasevā ca | evam
akurvvato vā tasya pūyo 'bhyantaram avadāryotsaṅgam
mahāvakāśaṅ kṛtvā vṛddho bhavaty asādhyaḥ | tasmād
ādita eva pramehiṇam upakrameta
durvvirecyamadhumehino bhavanti | medo 'bhivyāptaśarīratvāt |
tasmāt tīkṣṇam eṣāṃ śodhanaṅ kurvīta |
na caitaṅ kathaṃcid api svedayet |
medobahutvāt khalv eṣāṃ sīryate dehaḥ | svedena
rasaharaṇīnāṃ daurvvalyān norddham uttiṣṭhaṃti | pramehiṇāṃ
doṣāḥ | yato madhumehinām adhaḥkāye piṭakāḥ prādur vbhavanti |
apakvānāṃ khalu piṭakānāṃ śophavat pratīkāraḥ | pakvānām
vraṇavaditi | tailan tu vraṇaropaṇam evādau kurvīta |
āragvadhādikaṣāyam utsādanārthe | śālasārādikaṣāyam
parisecane | pippalyādikaṣāyam pānabhojaneṣu |
pāṭhācitrakaśārṅggeṣṭākṣudravṛhatī
śārivāsomavakalkasaptaparṇṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇṇāni
madhuvimiśrāṇi cāśnīyāt |
śālasārādikaṣāyacaturthāñśāvaśiṣṭam
avatārya parisrāvya punarupanīya sādhayet | sidhyati
cāmalakalodhrapriyaṅgudantī kṛṣṇāyastāmracūrṇānyāvayet tad etad anupadagdhaṃ lehībhūtam
avatāryānuguptan nidadhyāt tato yathāyogam upayuñjyeta |
eṣa lehaḥ sarvvamadhumehānān nihantā ||
triphalā trikaṭukacitrakaviḍaṃgamustānān
navabhāgāstāvanta eva kṛṣṇāyaś cūrṇasya tat sarvvam eka𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎dhyaṅ kṛtvā yathāyogam mātrāsarppir mmadhubhyāṃ
saṃsṛjyopayuñjīta | tad etan navāyasan nāma etena khalu
jāṭharyaṇam bhavati
| ryan na bhavati | sannāgnir
āpyāyyate | durnnāmno na bhavanti |
śophapāṇḍurogāvipākakāsaśvāsaś ca |
śālasārādiniryūhaś caturthāṃśāvaśeṣitaṃ | parisrutaṃ suśītañ
ca madhunāmadhurīkṛtaṃ |
phāṇitībhāvam āpannaṃ guḍaṃ śodhitam eva ca|
ślakṣṇapiṣṭāni cūrṇāni pippalyāder ggaṇasya ca ||
aikadhyam āvapet kumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvite |
pippalīcūrṇṇamadhubhiḥ pralipte 'bhyantaraṃ
śucau ||
ślakṣṇāni tīkṣṇalohasya tatra patrāṇi buddhimān |
khadirāṅgārataptāni vahuśaḥ prakṣipyed vudhaḥ ||
sapidhānan tu tat kṛtvā yavapalle nidhāpayet | māsām̐s trīm̐ś caturo vāpi yāvad vā
lohasaṃkṣayāt ||
tato jātarasañ jantuḥ prātaḥ prātaryathāvalaṃ | upayuñjyād
yathāyogam āhāram vāsya kalpayet ||
eṣa sthūlasya kṛṣakatsnann asyāgneḥ prasādhakaḥ |
śophaghnaḥ kuṣṭhamehaghno gulmapāṇḍvāmayāpahaḥ ||
plīhodaraharaḥ śīghraṃ mviṣamajvaranāśanaḥ |
abhiṣyandāpaharaṇo lohāriṣṭo
mahāguṇaḥ ||
pramehiṇo yadā mūtram anāvilam api chilaṃ | viśadan
tiktakaṭukan tadārogam pracakṣata iti ||
ṃ || cikitsādvādaśa ||
folio dscn3219fol241.jpg_bottom.jpg : 1
athāto madhumehiṃ
cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
madhumehitvam āpannaṃ bhiṣagbhiḥ parivarjjitaṃ |
yogenānena matimān madhumehinam ācaret ||
yogenānena matimān madhumehinam ācaret ||
māsiśukle śucau caiva śailāḥ sūryāṅśutāpitāḥ ||
jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prabhavanti hi ||
jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prabhavanti hi ||
śilājatviti vikhyātam nahāvyādhivināśanaṃ |
trapvādīnān ty lohānāṃ ṣaṇṇām anyatamāśritaṃ ||
trapvādīnān ty lohānāṃ ṣaṇṇām anyatamāśritaṃ ||
jñeyan tat khaltaś cāpi ṣaḍyoniḥ prathitaṃ𑑎 kṣitau |
lohādyasmāt tu yajjātaṃ śilājatu hitāya vai ||
lohādyasmāt tu yajjātaṃ śilājatu hitāya vai ||
tasya lohasya vīryañ ca rasañ cāpi vibhartti tat |
trapusīsāyasādīni pradhānyuttarottaraṃ ||
trapusīsāyasādīni pradhānyuttarottaraṃ ||
yathā tathā pra𑑎yogepi śreṣṭha
śreṣthā guṇāḥ smṛtāḥ |
tat sarvvan tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ rasaṃ ||
tat sarvvan tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ rasaṃ ||
kaṭupākyuṣṇavīryañ ca śoṣaṇañ chedanam paraṃ |
teṣu yat kṛṣṇamalaghuḥ snigdhan niḥ śarkkarañ ca yat ||
teṣu yat kṛṣṇamalaghuḥ snigdhan niḥ śarkkarañ ca yat ||
gomūtragandhī nīlam vā tat pracakṣate |
tad bhāvitaṃ sāragaṇe hṛtadoṣādinā ditaḥ ||
tad bhāvitaṃ sāragaṇe hṛtadoṣādinā ditaḥ ||
pivet sārodakenaiva ślakṣṇam piṣṭaṃ yathā valaṃ |
jāṅgalena rasenānnan tasmin jīrṇṇe tu bhojayet ||
jāṅgalena rasenānnan tasmin jīrṇṇe tu bhojayet ||
upayujya tulām eva amṛtasyāsmajanmanaḥ |
vyayomadhumehākhya𑑎jpeg m antakaṃ rogasaṃkaraṃ ||
vapur vvarṇṇavalopetaḥ śataṃ jīvaty anāmayaḥ |
vyayomadhumehākhya𑑎jpeg m antakaṃ rogasaṃkaraṃ ||
vapur vvarṇṇavalopetaḥ śataṃ jīvaty anāmayaḥ |
śataṃ śataṃ tulāyān tu sahasraṃ daśataulikaṃ ||
bhallātakavidhānena parihāravidhiḥ smṛtaḥ |
mehaṃ kuṣthamapasmāram unmādaṃ śophaślīpadaṃ ||
mehaṃ kuṣthamapasmāram unmādaṃ śophaślīpadaṃ ||
vyayo hatyacirāt kālāc chi𑑎lājatu niṣevitaṃ |
na sosti rogo yañ cāpi na nihanyāc chilājatuḥ ||
śarkkarāñ cirasaṃvṛdvām aśmarīñ ca bhinaty api |
śarkkarāñ cirasaṃvṛdvām aśmarīñ ca bhinaty api |
bhāvanāloḍane caiva pathyāḥ kāryās tu ye gaṇāḥ ||
evañ cādbhūdbhavan dhātum mākṣikaṃ mṛtopamaṃ |
evañ cādbhūdbhavan dhātum mākṣikaṃ mṛtopamaṃ |
madhurañ kāñcanābhāsamlam vā rajataprabhaṃ ||
pivan hanti jarāṃ kuṣṭhaṃ śophapāṇḍvāmayañ kṣaraṃ |
pivan hanti jarāṃ kuṣṭhaṃ śophapāṇḍvāmayañ kṣaraṃ |
tad bhāvitakulakāś ca vivarjjayet ||
pañcakarmmagu𑑎ṇātītaṃ śraddhāvantaṃ jijīviṣaṃ ||
pañcakarmmagu𑑎ṇātītaṃ śraddhāvantaṃ jijīviṣaṃ ||
yogenānena matimān sādhayet kuṣṭhinan naraṃ |
vṛkṣās tau varikā nāma paścimārṇṇava tīrajāḥ ||
vṛkṣās tau varikā nāma paścimārṇṇava tīrajāḥ ||
teṣāṃ phalāny ādadīta supakvāny amvudāgame |
ḥ phalebhyaḥ sa viśoṣya paricūrṇṇayet ||
tilavat pīḍayed roṇyāṃ gālayed vā kusumbhavat |
tilavat pīḍayed roṇyāṃ gālayed vā kusumbhavat |
tat tailaṃ saṃbhṛtaṃ bhūyaḥ paced ādudakakṣayāt ||
avajpegtārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet |
avajpegtārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet |
snigdhaṃ svinno hṛtamalaḥ pakṣād uddhṛtya yatnataḥ ||
caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe |
caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe |
mantrapūtasya tailasya prāśniyāt pāṇi mātrikāṃ ||
tatra mantram pravakṣyāmi yenedam abhimantryate |
tatra mantram pravakṣyāmi yenedam abhimantryate |
majjāsāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya ||
śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate 'cyutaḥ |
śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate 'cyutaḥ |
tenāsyorddham adhaś cāpi doṣā yānty asakṛttataḥ ||
sāyam asnehalavaṇāṃ yavāgūṃ śītalām pivet |
sāyam asnehalavaṇāṃ yavāgūṃ śītalām pivet |
pañcahāni pivet tailam anena vidhinā naraḥ ||
pakvaṃ pariharec cāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ |
pakvaṃ pariharec cāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ |
pañcabhir ddivasair evaṃ sarvvakuṣṭhaiḥ pramucyate ||
tad eva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitaṃ ||
tad eva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitaṃ ||
nihitam pūrvvavat pakṣaṃ pivet sāmam atandritaḥ ||
tenābhyaktaśarīras tu kurvvītāhāram īritaṃ |
tenābhyaktaśarīras tu kurvvītāhāram īritaṃ |
bhinnasvaraṃ raktanetram praśīrṇaṃ krimi bhakṣitaṃ ||
anenāśu prayogena sādhayet kuṣṭhinan naraṃ |
anenāśu prayogena sādhayet kuṣṭhinan naraṃ |
sarppir mmadhuyutam pītan tad eva khadirāmvunā ||
pakṣam māṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣaṃ |
pakṣam māṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣaṃ |
tad eva nasye pañcāśad divasānyupayojitaṃ ||
vapuṣmantaṃ śrutidharaṅ karoti jpeg triśatāyuṣaṃ |
vapuṣmantaṃ śrutidharaṅ karoti jpeg triśatāyuṣaṃ |
śodhayentu naram majjā tasya pītasya mātrayā ||
śāntarddhūmā tasya majjā tu dagdhā taile kṣiptvā saindhavaṃ
cāgnivarṇṇaṃ |
pillaṃ hanyād armmanakāndhyakācān netradaktaṃ timiran nīlikāñjati || 0 ||
pillaṃ hanyād armmanakāndhyakācān netradaktaṃ timiran nīlikāñjati || 0 ||
cikitsā tri|| 0 ||
folio 243v2
folio 247r4
athāta udarāṇāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
aṣṭāv udarāṇi pūrvvam uktāṇi
teṣv asādhyam baddhagudaṃ pari𑑎śrāvi ca | avaśiṣṭāni kṛcchrasādhyāni sarvvāṇy eva pratyākhyāyopakrameta | teṣv ādyaś caturvvarggo bheṣajasādhyaḥ | uttaraḥ śastrasādhyaḥ | kālaprakarṣāt sarvvāṇy eva śastrasādhyāni bhavanti | varjjayitavyāni vā |
teṣv asādhyam baddhagudaṃ pari𑑎śrāvi ca | avaśiṣṭāni kṛcchrasādhyāni sarvvāṇy eva pratyākhyāyopakrameta | teṣv ādyaś caturvvarggo bheṣajasādhyaḥ | uttaraḥ śastrasādhyaḥ | kālaprakarṣāt sarvvāṇy eva śastrasādhyāni bhavanti | varjjayitavyāni vā |
udarī tu gurvabhi𑑎ṣyandirūkṣavidāhyatisnigdhapiśitapariṣekāvagāhān
pariharet | śāliṣaṣṭikayavagodhūmanīvārān nityam
aśnīyāt |
tatra vātodariṇam vidārigandhādi𑑎siddhena sarppiṣā snehayitvā, tilvakavipakvenānulomya
citrāphalatailapragāḍhena vidārigandhādikaṣāyeṇāsthāpayed anuvāsayec ca | sālvaṇenopanāhayed
udaraṃ | bhojayec cainam vidārigandhādisiddhena payasā
jāṅgalarasena vā | svedayec cābhīkṣṇam |
pittodariṇaṃ tu
madhuragaṇavipakvena sarppiṣā snehayitvā
śyāmātrivṛttriphalāvipakvenānulomya
śarkkarāmadhughṛtapragāḍhena nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpayed
anuvāsayec ca | pāyasenopanāhayed udaraṃ | bhojayec
cainaṃ vidārigandhādisiddhena kṣīreṇa ||
śleṣmodariṇan tu pippalyādisiddhena sarppiṣā snehayitvā
snuhākṣīravipakvena cānulomya trikaṭukamūtratailapragāḍhena muṣkakādikvāthenāsthāpayed
anuvāsayec ca | kīkiṇvasarṣapamūlakabījaiś copanāhayed
udaraṃ | bhojayec cainan trikaṭukapragāḍhena
kulatthayūṣeṇa | pāyasena vā | svedayec cābhīkṣṇaṃ |
dūṣyodariṇaṃ tu saptalāśaṃkhinīsvarasasiddhena sarppiṣā
virecayet | māsam arddhamāsam vā mahāsnuhīvṛkṣakṣīragomūtrasiddhena vā ||
gopitānilamūlatvāt sañcitatvāt malasya ca |
sarvvodareṣu saṃsanti bahuśas tv anulomanaṃ ||0||
sarvvodareṣu saṃsanti bahuśas tv anulomanaṃ ||0||
ata ūrddhvan sāmānyānyogān vakṣyāmaḥ ||
eraṇḍatailam evāharahar mmāsam ekaṃ dvau vā kevalaṃ
mūtrayuktaṃ kṣīrayuktaṃ vā sevetodakavarjjī | mahiṣīmūtraṃ
kṣīreṇa nirāhāraḥ saptarātraṃ | uṣṭrīkṣīrāhāro vānnapānaparivārivarjjī pakṣaṃ |
pippalīr vvā māsaṃ pūrvvoktena vidhānena vāseveta |
saindhavājamodanimbasiddham vā nikumbhatailaṃ |
ārddrakaṣṭaṅgaṇakṣārapātrārddhasiddham vā | śatapuṣpasiddham vā vātaśūle vacāryaṃ | śṛṅgaverarasavipakvam vā
kṣīram āseveta | cavyāśṛṅgaverakalkam vā payasā |
saralāmaradārucittrakam eva vā | muruṅgīśālaparṇṇīśyāmāpunarṇṇavājyotiṣkaphalātailam vā kṣīreṇa |
svarjjikāhiṃgumiśram pibet | guḍadvitīyo vā harītakīm
bhakṣayet | snuhākṣīrapariśrāvitānām vā𑑎
pippalīnāṃ sahasraṅ kālena | pathyācūrṇṇam vā
snuhākṣīraparibhāvitamutkārikām vā paktvā dāpayet |
harītakīcūrṇṇaprastham āḍhake ghṛtasyāvāpya
khajenābhimathyānuguptan nidhāyārddhamāsaṃ
yavapalle vāsayet | tataś coddhṛtya pari𑑎śrāvya
mahatīharītakīkvāthāmladadhīnyāvāpya vipaced yathāyogam māsam
arddhamāsam vā pāyayet | gavye payasi
mahāvṛkṣakṣīram āvāpya vipacet || vipakvañ cāvatārya
śītībhūtaṃ manthānenābhimathya navanītam ādāya bhūyo
mahāvṛkṣakṣīrakaṣāyeṇaiva saha vipacet | tad yathāyogam māsam arddhamāsam vā pāyayet
|
cavyacitrakadantyativiṣākuṣṭhaśārivāviḍaṃgatriphalājamodaharidrādāruharidrāśaṃkhinītṛvṛtkaṭukānām
arddhakārṣikā bhāgāḥ | rājavṛkṣaphalamajjo 'aṣṭau
karṣāḥ | mahāvṛkṣakṣīrapale dve | gavāṃ kṣīramūtrayor
aṣṭāvaṣṭau palāni | tat sarvvaṃ ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet
| tathāyogam māsam arddhamāsam vā pāyayet | etāni
khalu tilvakaghṛtacaturthā𑑎ni
sarppīṃṣy
udaragulmavidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmāreṣūpayojyāni |
virecanārtham mūtrāsavāriṣṭasurāś cābhīkṣṇam
mahāvṛkṣakṣīrasambhṛtāḥ seveta | virecanadravyakaṣāyam vā
śṛṅgaveradevadārupragāḍhaṃ |
vamanavirecanadravyāṇām palikābhāgāḥ |
pippalyādivacādiharidrādiparipaṭhitā𑑎nāñ ca dravyāṇāṃ
ślakṣṇapiṣṭānāṃ yathoktānāñ ca lavaṇānān tat sarvvam mūtragaṇe
prakṣipya mahāvṛkṣakṣīraprasthañ ca
mṛdvagnināvaghaṭṭayan vipacet | avidagdha𑑎kalkan tatsādhusiddham
avatārya śītībhūtam aṅguṣṭhamātrāṅ guṭikām varttayet | tāsām
ekāṃ dve tisro𑑎
vā yathāyogam māsām̐s trīṃś caturo vā seveta | eṣā
khalu mūtravarttikriyāviśeṣeṇa mahāvyādhiṣūpayujyate |
koṣṭhajām̐ś ca krimīn upahanti kāsaśvāsapratiśyāyārocakāvipākodāvarttām̐ś ca |
madanaphalamajjājīmūtakekṣvākutrikaṭukasarṣapalavaṇāni
mūtrakṣārayor anyatareṇa piṣṭvāṅguṣṭhamātrāvarttī kṛtvodariṇaḥ
| ānāhe tu tailalavaṇagudābhyaktasyaikāṃ dve ca
pāyau nidadhyāt | eṣānāhavarttikriyā
vātamūtrapurīṣodāvarttādhmānānāheṣu vidheyā | dūṣyodariṇan tu
vyoṣāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkam pāyayet |
ikṣukāṇḍāni vā kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā bhakṣayet |
vallīphalāni vā kandajam vā mūlajam vā
viṣam āseveta | tenāgadībhavaty
anyataram vā bhāvam āpadyate |
plīhodariṇas tūpasnigdhasvinnasya dadhnā bhuktavato
vāmabāhukurpparasandhāv abhyantarasirām vidhyet | vimarddayec
ca pāṇinā plīhānaṃ | rudhiraprasyandanārthan tataḥ
śuddhadehaṃ samudraśuktikṣāram payasā pāyayeta |
hiṅgusauvarccikām vā kṣīreṇa | śrutena vā palāśakṣāreṇa |
yavakṣārapārijātakekṣurakāpāmārggakṣāram vā
tailasaṃsṛṣṭaṃ | saubhāñjanakayūṣaṃ vā
pippalīsaindhavacitrakayuktam amlapūtikarañjakṣāram vā |
viḍaṅgalavaṇa𑑎pippalīprāgāḍhaṃ |
pippalīpippalīmūlaṃ śṛṅgaveracitrakayavakṣārasaindhavānām
palikā bhāgāḥ | ghṛtaprasthaṃ tattulyaṃ kṣīran tadekadhyam
vipācayed etat khalu ṣaṭpalakaṃ plīhāgnisādagulmodāvarttaśvayathupāṇḍurogaśvāsakāsapratiśyāyor
ddhvavātaviṣamajvarān upahanti ||
pipplalīmaricaśṛṅgaverahiṅgusaindhavasauvarccalaviḍadāḍimayavānikāpuṣkaramūlājājīdhānyāmlavetasakṣāradvayavacācittrakailājagandhātulasītyetaiḥ
samair ghṛtaprasthan dadhi caturgguṇaṃ bījapūrakarasayuktam pācayed
etad dādhikaṃ sarppir ddīpanīyam
udaragulmakāsaśvāsajvaravidradyaṣṭhīlānāhasarvvavātarukchamanaṃ
śūlaghnañ ceti || śṛṅgaveramātuluṅgarasadāḍimadadhiśuṣkamūlakolāmlakaṣāyaprastheṣu ghṛtaprasthañ cāvāpya |
pañca kolaviḍaṅgayavānīśuṣkamūlapāṭhabharggagarbbhan tan siddham pāyayet ||
yakṛddālye 'py eṣa eva kriyāvibhāgaḥ |
viśeṣatas tu dakṣiṇabāhau sirām vidhyet ||
viśeṣatas tu dakṣiṇabāhau sirām vidhyet ||
maṇibandhe samunnāmya vāmam aṅguṣṭham īritaṃ |
dahet sirāṃ śareṇāśu plīho vaidyaḥ praśāntaye ||
dahet sirāṃ śareṇāśu plīho vaidyaḥ praśāntaye ||
baddhagude parisrāvini ca
snigdhasvinnasyādho nābher vvāmataś caturaṅgulam apahāya
romarājyād udaraṃ pāṭayitvā caturaṅgulapramāṇamantrāṇi
niṣkṛṣya nirīkṣya baddhagudasyāntrapratirodhakaramasmā𑑎naṃ bālam vāpohya
malajātan tato madhu sarppiṣābhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ
sthāpayitvā bāhyaṃ vraṇam udarasya sīvyet | parisrāviṇo py
evam antraṃ samānayitvā 𑑎cchidraṃ kālapipīlikābhir ddaṅśayet | daṣṭe ca tāsāṃ kāyān
upaharec chinnaśirāṃsi tataḥ pūrvvavat sīvyet | vāsayec
cainan tailadroṇyām alpam vā payovṛttir iti ||
udakodariṇas tu
tailābhyaktasyoṣṇodakaparisvinnasyāptaiḥ
suparigṛhītasyākakṣāt paṭūveṣṭitasyārddho nābheś
caturaṅgulam apahāya romarājyā
dvyamāṇyar
dvyaṃṅgulam vrīhimukhenāṅguṣṭhodaramātram vidārya trapvādīnām anyatamasya nāḍīm ubhayato dvāraṃ saṃyojya
doṣodakam avasiñcen na caikasmin divase sarvvadoṣodakam
apaharet || sahasā pahṛte
doṣe tṛṣṇājvarāṅgamarddātīsāraśvāsakāsapādadāhā utpadyeran |
āpūryate vā dṛḍhataram asañjātaprāṇasya tasmāt tṛtīyañ
caturtham pañcamaṃ ṣaṣṭham a𑑎ṣṭamam vā dvādaśam vā
divasam antaraṃ doṣodakam alpam alpam avasiñcet | nisrute
nisrute doṣe gāḍhataram āvikakauṣeyacarmmaṇām anyatamena
pariveṣṭayed udaran tathā nādhmāpayati vāyuḥ
ṣaṇmāsām̐ś ca bhojayet payasā rasena vā | tatas trīn
māsān arddhonavodakena phalāmlena vāvaśiṣṭam
māsatrayam annaṃ laghu hitaṃ seveta evaṃ samvatsareṇāgadībhavati ||
bhabhavati cātra ||
āsthāpane caiva virecane ca pāne tathāhāravidhikriyāsu |
sarvvodarāṇāṃ kuśalena yojyaṃ kṣīraṃ raso jāṅgalajo tha vā𑑎 syād iti ||
āsthāpane caiva virecane ca pāne tathāhāravidhikriyāsu |
sarvvodarāṇāṃ kuśalena yojyaṃ kṣīraṃ raso jāṅgalajo tha vā𑑎 syād iti ||
cikitsā 14 || 0 ||
folio 246r : 4
athāto mūḍhagarbhbhacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
nātaḥ kaṣṭataramasti yathā mūḍhagarbhbhoddharaṇamatra hi yoniyakṛtplīhāntragarbhbhāśayānām madhye kartavyaṃ |
sparśeno
tkarṣāyakarṣaṇāpakarttanabhedanavyāvarttanapīḍanārjjūkaraṇāni
caikahastena garbhbhamahiṃsatā garbhbhiṇīñ
cāhiṃsatā tasmād adhikṛtyatamāpṛcchya
parañ ca yan namāsthāyopakrameta ||
tatra samāsenāṣṭavidha mūḍhagarbhbhagatiruddiṣṭā svabhāvagatā
vapi tu trayaḥ saṅgā bhavanti śiraso
vaipulyādaṃśayor jjaghanasya vā
jīvati garbhbhe sūtyaḥ prayateran |
nirharaṇe cyāvanāṃś ca mantrānanuśrāvayet ||
nirharaṇe cyāvanāṃś ca mantrānanuśrāvayet ||
ihāmṛtaś ca somaś ca citrabhānuś ca bhāvini |
uccaiḥśravāś ca turago mandire nivasantu te ||
uccaiḥśravāś ca turago mandire nivasantu te ||
idamamṛtamapāṃ samuddhṛtāṃ vai tava laghu garbhbhamimam
pramuñcahe stri |
tad analapavanārkkavāsavās te saha lavaṇāmbudharair ddiśantu śāntiṃ ||
tad analapavanārkkavāsavās te saha lavaṇāmbudharair ddiśantu śāntiṃ ||
oṣadhāni ca vidadhyādyathoktāni ca | mṛte cottānāyā
bhugnasakthinyā vastracumbhalakonnāmitakaṭyā
dhanvakamṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛtābhyām
mra|kṣayitvā hastaṃ yonyām praveśya garbhbham
apaharet tatra śakthibhyām āgatamanulomamevāñchet |
ekasakthi pratipannasyetaraṃ sakthi
prasārya sphigde-śāgataṃ sphigdeśaṃ prapīḍyor
ddhamutkṣipya sakthinī prasāryasyāpaharet |
tiryagāgatasya parighasyeva tiryakcīnasya paścād
arddhamūrddhamutkṣipya pūrvvārddhamapatyapathaṃ
pratyārjjavamānayitvāpaharet | dvāvantyāvasādhyau
mūḍhagarbhbhau bhavataḥ | evam aśakye śastram avatārayet ||
sacetanan tu śastreṇa na kathañcana dārayet |
ātmānañjananīñ caiva hanyād āśu sacetanaḥ ||
ātmānañjananīñ caiva hanyād āśu sacetanaḥ ||
tataḥ striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅguliśastreṇa vā śiro vidārya
śiraḥkapālānyāhṛtya śaṃkunā saṃgṛhyor asi kakṣe cāpaharet |
abhinnaśiram vākṣikūṭo gaṇḍe vā
asaṃsektasyāṃśadeśe
bāhūṃ>| cchhitvā dṛtimivātatam
vātapūrṇṇodaram vidārya nirasyātrāṇi śithilībhūtāṃ |
jaghanaśaktasya vā jaghanakapālānīti |
yasminnaṅge hi yo garbhbhaḥ sajjate ta-sya tambhiṣak |
samyak chittvā nirharedrakṣennārīñ ca yatnataḥ ||
samyak chittvā nirharedrakṣennārīñ ca yatnataḥ ||
citrāṃ hi gatiṃ garbhbhasya karoti kupito 'nilaḥ |
tatrānalpamatirvvaidyo vartyeta matipūrvvakaṃ ||
tatrānalpamatirvvaidyo vartyeta matipūrvvakaṃ ||
nacopekṣet mṛtaṃ garbhbham muhūrttam api paṇḍitaḥ |
sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsam paśuṃ yathā ||
sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsam paśuṃ yathā ||
maṇḍalāgreṇa karttavyaṃ cchedyamantarvvijānatā |
vṛddhipatraṃ hi- tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hanyāt kathañ cana ||
vṛddhipatraṃ hi- tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hanyāt kathañ cana ||
athāmapatantīm aparām pātayet pūrvvavad bhiṣak |
hastenāpahared vā pi pārśvābhyām paripīḍya vā ||
hastenāpahared vā pi pārśvābhyām paripīḍya vā ||
muhurnnārīm avadhunet pīḍayed vā ṃśapiṇḍikān |
tailābhyaktayonin tailena pāyayet matimān bhiṣak ||
tailābhyaktayonin tailena pāyayet matimān bhiṣak ||
hiṅgupippalipāṭalyaubhārggīmelāmahauṣadhaṃ |
rāsnāmativiṣā cavyām ebhir ddoṣaḥ prasicayte ||
yoniś ca mṛdvī bhavati yoniśūlaś ca śāmyati |
trirātram evaṃ saptāhaṃ tataḥ sneham punaḥ punaḥ || -
sāyañ ca pāyayed dadyā māsam vāpi susaṃskṛtāṃ |
śirīṣakakubhābhyāñ ca toyam ācamane hitaṃ ||
śirīṣakakubhābhyāñ ca toyam ācamane hitaṃ ||
sarvvataḥ pariśudddhā ca snigdhapathyālpabhojanā ||
svedābhyaṅgaparā nityam bhavet māsamatandritā ||
payo vātaharaiḥ siddhan daśāhaṃ bhojane hitaṃ |
payo vātaharaiḥ siddhan daśāhaṃ bhojane hitaṃ |
rasan daśāhaṃ śeṣan tu yathāyogamupācaret ||
nirupadravām viśuddhāñ ca- jñātvā ca valavarṇṇinīṃ ||
nirupadravām viśuddhāñ ca- jñātvā ca valavarṇṇinīṃ ||
ūrddhvañ caturṣu māseṣu visṛjet tu vicakṣaṇaḥ ||
yonisantarppaṇe 'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane |
yonisantarppaṇe 'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane |
balātailamidañ cāsyai dadyād a-nilavāraṇaṃ ||
balāmūlakaṣāyasya daśamūlīkṛtasya- ca |
balāmūlakaṣāyasya daśamūlīkṛtasya- ca |
yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasas tathā ||
aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgātailasyekas tad ekataḥ |
aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgātailasyekas tad ekataḥ |
paced āvāpya madhuraṃ gaṇaṃ saindhavasaṃyutaṃ ||
tatrāgaruṃ sarjjarasaṃ saralan devadāru ca |
tatrāgaruṃ sarjjarasaṃ saralan devadāru ca |
mañjiṣṭhāñ candanaṅ kuṣṭhamelāṃ kālānusārivāṃ ||
mānsī śaileyakam pattran tagaraṃ śārivāṃ vacāṃ |
mānsī śaileyakam pattran tagaraṃ śārivāṃ vacāṃ |
śatāvarīmaśvagandhāṃ śatapuṣpām punarṇṇavāṃ ||
tat sādhusiddhaṃ sauvarṇṇe rājate mṛnmaye 'pi vā |
tat sādhusiddhaṃ sauvarṇṇe rājate mṛnmaye 'pi vā |
prakṣipya kalase 'bhyarccya svanuguptan nidhāpayet ||
balātailamidan nāmnā sarvvavātavikāranut |
balātailamidan nāmnā sarvvavātavikāranut |
yathābalamato mātrāṃ sūtikāyai pradāpayet ||
yā ca garbhbhārthinī nārī kṣīṇaśukraś ca yaḥ pumān |
yā ca garbhbhārthinī nārī kṣīṇaśukraś ca yaḥ pumān |
vātakṣīṇe marmmahate mathite 'bhihate tathā ||
bhagne sramābhipanne ca sarvvathaiva-prayujyate |
bhagne sramābhipanne ca sarvvathaiva-prayujyate |
sarvvānāpekṣakādīṃś ca vātavyādhīn apohati ||
hikkā śvāsamadhīmanthaṅ gulmaṅkā-sañ ca dustaraṃ |
hikkā śvāsamadhīmanthaṅ gulmaṅkā-sañ ca dustaraṃ |
ṣaṇmāsānupayujyena mantravṛddhirvvyapoha-ti ||
pratyagradhātuḥ puruṣo bhavec ca sthirayauvanaḥ |
pratyagradhātuḥ puruṣo bhavec ca sthirayauvanaḥ |
etad dhirājñāṅ karttavyaṃ rājāmātyāś ca ye narāḥ ||
sukhinaḥ sukumārāś ca dhaninaś cāpi ye narāḥ |
sukhinaḥ sukumārāś ca dhaninaś cāpi ye narāḥ |
balākaṣāyapītebhyas tilebhyo vā py anekaśaḥ ||
tailam utpādya
tat tailaṃ śatapākakṛtaṃ śubhaṃ |
tailam utpādya
tat tailaṃ śatapākakṛtaṃ śubhaṃ |
śaste 'hni nibhṛvṛte veśmany upayuñjyād yathābalaṃ || jīrṇṇesmin
payasā siddhaṃ ṣaṣṭikānnam avāpnuyāt |
anena vidhinā droṇam upayuñjyānnamīritaṃ || bhuñjīta
dviguṇaṃ- kālaṃ balavarṇṇānvitas
tataḥ |
sarvvapāpair vvinirmmuktaḥ śatāyuḥ puruṣo bhavet || śataṃ
śataṃ cotkarṣād droṇe droṇe prakīrttyate ||
balākalpenātibalāguḍūcyādity ava-lliṣu | śairīyake
vīratare śatāvaryān trikaṇṭake ||
tailāni kuryāt madhukaprasāraṇyoś ca buddhimān |
sarvveṣām eva caiteṣām upayogañ cikitsakaḥ |
balātailavadācaṣṭe guṇāṃś caivā viśeṣata iti ||
cikitsā 15
folio dscn3227 fol 249
athāto vidradhīnāñ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
uktā vidradhayo ye ṣaṭ teṣv asādhyas tu sarvvajaḥ |
śeṣeṣv āmeṣu karttavyā tvaratā śophavat kriyā ||
śeṣeṣv āmeṣu karttavyā tvaratā śophavat kriyā ||
vātaghnamūlakalkais tu vasātailaghṛtāyutaiḥ |
sukhoṣṇo vahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau ||
sukhoṣṇo vahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau ||
sānūpaudakamānsas tu kākolyādiś ca yogaṇaḥ |
snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaś copanāhane ||
snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaś copanāhane ||
veśavāraiḥ sakṛsaraiḥ payobhiḥ pāyasais tathā |
svedayec cāpi satatam āharec cāpi śoṇitaṃ ||
svedayec cāpi satatam āharec cāpi śoṇitaṃ ||
sa ced evam upakrāntaḥ pākāya vimukho yadi |
tam pācayitvā śastreṇa bhidyād bhitvā ca vuddhimān ||
tam pācayitvā śastreṇa bhidyād bhitvā ca vuddhimān ||
pañcamūlīkaṣāyeṇa prakṣālya lavaṇottaraiḥ |
tilair vbhadrādimadhukasaṃyutaiḥ pūrya veṣṭayet ||
tilair vbhadrādimadhukasaṃyutaiḥ pūrya veṣṭayet ||
vairecanikayuktena trivṛtena viśodhya ca |
pṛthakparṇṇyādisiddhena trivṛte naiva ropayet ||
pṛthakparṇṇyādisiddhena trivṛte naiva ropayet ||
paittikaṃ śarkkarālājamadhukaiḥ śārivāyutaiḥ |
pradihyāt kṣīrapiṣṭair vvā payasyośīracandanaiḥ ||
pradihyāt kṣīrapiṣṭair vvā payasyośīracandanaiḥ ||
pākyaiḥ śītakaṣāyair vvā kṣīrair ikṣurasais tathā |
jīvanīyaghṛtair vvāpi secayec charkkarāyutaiḥ ||
jīvanīyaghṛtair vvāpi secayec charkkarāyutaiḥ ||
tṛvṛddharītakīnāñ ca cūrṇṇam madhuyutaṃ lihet |
jalaukābhir hareccāsṛk pakvam vāpāṭya buddhimān ||
jalaukābhir hareccāsṛk pakvam vāpāṭya buddhimān ||
kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālyodakajena vā |
tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sāmṛtaiḥ sarppiṣāyutaiḥ ||
tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sāmṛtaiḥ sarppiṣāyutaiḥ ||
pratigrāhya pratanunā sarppiṣāveṣṭayed vraṇaṃ |
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhā madhukośīrapadmakaiḥ ||
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhā madhukośīrapadmakaiḥ ||
saharidraiḥ kṛtaṃ sarppiḥ sakṣīraṃ vraṇaropaṇaṃ |
kṣīraśuklāpṛthakparṇṇīsamaṅgālodhracandanaiḥ ||
kṣīraśuklāpṛthakparṇṇīsamaṅgālodhracandanaiḥ ||
nyagrodhādipravāleṣu teṣāṃ tvakṣvathavākṛtaṃ |
naktamālasya patrāṇi paṭolāriṣṭayos tathā ||
naktamālasya patrāṇi paṭolāriṣṭayos tathā ||
dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukan tiktarohiṇī |
priyaṃgukuśamūlañ ca niculasya tvageva
ca ||
eṣāṃ karṣasamair vbhāgair ghṛtaprasthaṃ vipācayet |
duṣṭavraṇapraśamanaṃ tathā nāḍīvināśanaṃ ||
duṣṭavraṇapraśamanaṃ tathā nāḍīvināśanaṃ ||
sadyaś cchinnavraṇānāñ ca karañjādyamidaṃ śubhaṃ |
iṣṭakāsikatālohagośakṛttuṣapāṅśubhiḥ ||
mūtrair uṣṇaiś ca satataṃ svedayec chleṣmavidradhiṃ |
kaṣāyapānair vvamanair ālepair upanāhanaiḥ ||
kaṣāyapānair vvamanair ālepair upanāhanaiḥ ||
hared doṣān abhīkṣṇañ ca tathaivāsṛg alāvubhiḥ |
āragvadhakaṣāyeṇa pakvam vā pāṭya dhāvayet ||
āragvadhakaṣāyeṇa pakvam vā pāṭya dhāvayet ||
haridrātriphalāśaktutilair mmadhusamāyutaiḥ |
pūrayitvā vraṇaṃ samyak vadhnīyāt kīrttitaṃ yathā ||
pūrayitvā vraṇaṃ samyak vadhnīyāt kīrttitaṃ yathā ||
tataḥ kulatthikādantī tṛvṛcchyāmārkkatilvakaiḥ |
kuryāt tailaṃ sagomūtraṃ hitan tatra sasaindhavaṃ ||
kuryāt tailaṃ sagomūtraṃ hitan tatra sasaindhavaṃ ||
pittavidradhivat sarvvā kriyā niravaśeṣataḥ |
vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryād raktāgantunimittayoḥ ||
vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryād raktāgantunimittayoḥ ||
varuṇādir gaṇakvātham apakve 'bhyantarotthite |
uṣakādipratīvāpaṃ pivecchaṃkaraṇā yadi ||
uṣakādipratīvāpaṃ pivecchaṃkaraṇā yadi ||
anayor vvarggayoḥ sarppiḥ siddhaṃ vairecaneṣu ca ||
vidradhiṃ hanti na cirāt prātaḥ prātar nniṣevitaṃ |
vidradhiṃ hanti na cirāt prātaḥ prātar nniṣevitaṃ |
ebhir eva gaṇaiś cāpi saṃsiddhaṃ snehayojitaṃ ||
kāryam āsthāpanaṃ kṣipraṃ sa ca sneho nuvāsanaṃ |
kāryam āsthāpanaṃ kṣipraṃ sa ca sneho nuvāsanaṃ |
pānālepana bhojyeṣu madhusigrudrumo 'pi vā ||
dattāvāyo yathādoṣam apakvaṃ hanti vidradhiṃ |
dattāvāyo yathādoṣam apakvaṃ hanti vidradhiṃ |
toyadhānyānyāmlamūtrais tu peyo vāpi surādibhiḥ ||
yathādoṣagaṇakvāthaiḥ pived vāpi śilājatuṃ |
yathādoṣagaṇakvāthaiḥ pived vāpi śilājatuṃ |
pradhānaṅ guggulum vāpi dāruśuṇṭhīm athāpi vā ||
svedopanāhaḥ kuryāc ca sadā cāpy anulomayet |
svedopanāhaḥ kuryāc ca sadā cāpy anulomayet |
śirāṃ yathoktām vidhyeta kaphaje vidradhau bhiṣak ||
raktapittānilottheṣu kecid vāhau vadanti tu |
raktapittānilottheṣu kecid vāhau vadanti tu |
paryāgatañ ca śastreṇa bhittvā vraṇavad ācaret ||
śruteṣūrddham adho vāpi maireyāmlasurāsavaiḥ |
śruteṣūrddham adho vāpi maireyāmlasurāsavaiḥ |
peyo varuṇakādis tu madhusigrudrumo 'pi vā ||
madhusigros tu mūleṣu siddhānāṃ sahasāvudhaiḥ ||
madhusigros tu mūleṣu siddhānāṃ sahasāvudhaiḥ ||
yavakolakulatthānāṃ yūṣair vbhuñjīta mānavaḥ ||
prātaḥ prātaś ca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtaṃ |
prātaḥ prātaś ca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtaṃ |
paryāgate vidradho tu siddhir nnaikāntikī bhaved iti ||
cikitsā
folio dscn3228 fol 250
athāto visarppanāḍīstanarogāṇāñ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
sādhyā visarppās traya ādito ye tat sannipātakṣatajāvasādhyau |
sādhyeṣu pathyair hi gaṇair vvidadhyād ghṛtāvasekoś ca tathā pradehān ||
sādhyeṣu pathyair hi gaṇair vvidadhyād ghṛtāvasekoś ca tathā pradehān ||
kuṣṭhaṃ śatāhvāsuradārumustāvārāhikustuṃvurukṛṣṇagandhā |
vāterkkavaṃśārttagaṇās tu yojyā sekeṣu lepeṣu tathā ghṛteṣu ||
vāterkkavaṃśārttagaṇās tu yojyā sekeṣu lepeṣu tathā ghṛteṣu ||
yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyam alpam mahac cāpy athavallijāñ
ca |
taccopayojyam bhiṣajā pradehaiḥ seke ghṛte cāpi tathaiva taile ||
taccopayojyam bhiṣajā pradehaiḥ seke ghṛte cāpi tathaiva taile ||
kaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ sotpalakarddamām̐ś
ca |
vastrāntarā pittakṛte visarppalepāvidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ ||
vastrāntarā pittakṛte visarppalepāvidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ ||
hrīveralāmajjakacandanāni śrotojamuktāmaṇigairikaiś ca |
kṣīrābhipiṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ prayojyās tanavaḥ sukhāya ||
kṣīrābhipiṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ prayojyās tanavaḥ sukhāya ||
mañjīṣṭhayaṣṭīmadhukam payasyāprapauṇḍarīkaṃ saha
padmakena |
saugandhikāñ ceti sukhapralepaḥ paitte visarppe bhiṣajā prayojyāḥ ||
saugandhikāñ ceti sukhapralepaḥ paitte visarppe bhiṣajā prayojyāḥ ||
nyagrodhavarggam pariṣecanañ ca ghṛtañ ca kuryāt svarasena
tasya |
śītaiḥ payo bhiś ca madhūdakaiś ca saśarkkarair ikṣurasaiś ca sekāṃ ||
śītaiḥ payo bhiś ca madhūdakaiś ca saśarkkarair ikṣurasaiś ca sekāṃ ||
ghṛtañ ca gaurīmadhukāravindalodhrāmvurājādanajīvakeṣu |
tathārṣabhe padmakaśārivāyāṃ kākoli2medākumudotpaleṣu ||
tathārṣabhe padmakaśārivāyāṃ kākoli2medākumudotpaleṣu ||
sacandanāyām madhuśarkkarāyān drākṣāsthirāpṛṣṇisamaṅgayā ca |
kalkīkṛtāsūdakamatragandhā nyagrodhavarggasya ca śārivādeḥ ||
kalkīkṛtāsūdakamatragandhā nyagrodhavarggasya ca śārivādeḥ ||
gaṇasya vilvādikapañcamūlyoś caturgguṇaṃ kṣīramathāpi tadvat |
prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena paittāni hanyāt tu visapppanāḍī ||
prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena paittāni hanyāt tu visapppanāḍī ||
visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākan tathāsyāsya tathaiva pānāt
|
grahārddite śoṣiṇi cāpi vāle | ghṛtaṃ tu gaurādikam etad iṣṭaṃ ||
grahārddite śoṣiṇi cāpi vāle | ghṛtaṃ tu gaurādikam etad iṣṭaṃ ||
athāśvagandhā saralātha kālā saikeṣikāvāpyathavājaśṛṅgī |
gomūtrapiṣṭo vihimapradeho hanyādvisarppaṅkaphajaṃ suśīghraṃ ||
gomūtrapiṣṭo vihimapradeho hanyādvisarppaṅkaphajaṃ suśīghraṃ ||
kālānusāryāgurucocaguñjārasnāvacāśītaśivendraparṇṇyaḥ
|
pālindimajjāsamahīkadam vā hito visarppeṣu kaphātmakeṣu ||
pālindimajjāsamahīkadam vā hito visarppeṣu kaphātmakeṣu ||
gaṇas tu sarvvo varuṇaḥ prayojyaḥ kriyāsu sarvvāsu
vicakṣaṇena |
sarvveṣu saṃśodhanam eva kuryād raktāvasekañ ca jalāyukābhiḥ ||
sarvveṣu saṃśodhanam eva kuryād raktāvasekañ ca jalāyukābhiḥ ||
sarvvām̐ś ca pakvān pariśodhya dhīmān vraṇaṃ
krameṇopacared yathoktaṃ |
nāḍītridoṣaprabhavā na sidhye ccheṣāś catasraḥ khalu yatnasādhyāḥ ||
nāḍītridoṣaprabhavā na sidhye ccheṣāś catasraḥ khalu yatnasādhyāḥ ||
tatrānilotthām upanāhya pūrvvam aśeṣataḥ pūyagatim
vidārya |
phalair apāmārggabhavaiḥ supiṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ pūrya hitāya vadhyet ||
phalair apāmārggabhavaiḥ supiṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ pūrya hitāya vadhyet ||
prakṣālane cāpi sadā vraṇasya yojyam mahad yat khalu pañcamūlaṃ |
hiṃsrā haridre kaṭukāvale ca gojihvikā caiva savilvamūlaṃ ||
hiṃsrā haridre kaṭukāvale ca gojihvikā caiva savilvamūlaṃ ||
sambhṛtya kuryāt trivṛtaṃ vraṇasya saṃśodhanaṃ
śodhanaropaṇajñaḥ |
pittātmakāṃn prāg upanāhya dhīmān utkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ ||
pittātmakāṃn prāg upanāhya dhīmān utkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ ||
nipātyaśastran tilanāgadantīmañjiṣṭhakalkaiḥ pratipūrayīta
|
prakṣālane cāpi haridrasomanimvāḥprayojyāḥ kuśalena nityaṃ ||
prakṣālane cāpi haridrasomanimvāḥprayojyāḥ kuśalena nityaṃ ||
śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridrayos tilvakavṛkṣake
ca |
ghṛtaṃ sadugdham vraṇatarppaṇena hanyād gatiṃ koṣṭhagatāpi yā syāt ||
ghṛtaṃ sadugdham vraṇatarppaṇena hanyād gatiṃ koṣṭhagatāpi yā syāt ||
nāḍīṅ kaphotthām upanāhayitvā
kulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ |
mṛdvīkṛtāmeṣyagatim viditvā nipātayec chastramaśeṣakārī ||
mṛdvīkṛtāmeṣyagatim viditvā nipātayec chastramaśeṣakārī ||
dadyād vraṇe nimvatilāṃ sadantīṃ surāṣṭrajāṃ
saindhavasamprayuktāṃ |
prakṣālane cāpi karañjanimvajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ ||
prakṣālane cāpi karañjanimvajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ ||
suvarccikāsaindhavacitrakeṣu
nikumbhanīlīta larūpikāsu |
phaleṣv apāmārggabhaveṣu caiva kuryāt samamūtreṣu hitāya tailaṃ ||
phaleṣv apāmārggabhaveṣu caiva kuryāt samamūtreṣu hitāya tailaṃ ||
nāḍīn tu śalyaprabhavāṃ vidārya
nirghātyaśalyaṃ pravidārya mārggaṃ |
vandhed vraṇaṃ kṣaudraghṛtapragāḍhaṃ datvā tilāñ cchodhyavaropayīta ||
vandhed vraṇaṃ kṣaudraghṛtapragāḍhaṃ datvā tilāñ cchodhyavaropayīta ||
kumbhīkakharjjūrakapitthavilvavanaspatīnāñ ca śalāṭuvargge |
kṛtvā kaṣāyam vipacet tu tailam āvāpya mustāśakunapriyaṅgūḥ ||
kṛtvā kaṣāyam vipacet tu tailam āvāpya mustāśakunapriyaṅgūḥ ||
saugandhikāmocarasāhipuṣpaṃ lodhrāṇi datvā khalu dhātakīñ ca |
etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohed vraṇe vā sukhamāśu caiva ||
etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohed vraṇe vā sukhamāśu caiva ||
kṛśadurvvalabhīrūṇān nāḍīm marmmāśritām api |
kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyān na tu śastreṇa dārayet ||
kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyān na tu śastreṇa dārayet ||
eṣaṇyā gam anviṣya kṣārasūtrānuśāriṇīṃ |
sūcīn nidadhyād gatyante pronnām pāṇḍu vinirharet ||
sūcīn nidadhyād gatyante pronnām pāṇḍu vinirharet ||
sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhavandhaṃ samācaret |
tataḥ kṣāravalam vīkṣya sūtram anyat prayojayet |
tataḥ kṣāravalam vīkṣya sūtram anyat prayojayet |
kṣārāktam matimān vaidyo yāvanna cchidyate gatiḥ |
bhagandare 'pyeṣa vidhiḥ kāryā vaidyena jānatā ||
bhagandare 'pyeṣa vidhiḥ kāryā vaidyena jānatā ||
arvvudādiṣu cotkṣipya mūle sūtran nidhāpayet |
sūcībhir yavavaktrābhir ācitam vā samantataḥ |.
mūle sūtre ca vadhnīyāc cchinne copakramed vraṇaṃ ||
sūcībhir yavavaktrābhir ācitam vā samantataḥ |.
mūle sūtre ca vadhnīyāc cchinne copakramed vraṇaṃ ||
yā dvivraṇīye 'bhihitās tu varttyas tāḥ sarvvanāḍīṣu bhiṣag
vidadhyāt |
ghoṇṭāphalaṃ tvag madanaṃ phalañ ca pūgasya ca tvag lavaṇañ ca mukhyaṃ ||
ghoṇṭāphalaṃ tvag madanaṃ phalañ ca pūgasya ca tvag lavaṇañ ca mukhyaṃ ||
snuhārkkadugdhena sahaiṣa kalko varttīkṛtā hantya
cireṇa nāḍīṃ
vibhītakāmrāsthivaṭapravālahareṇukāśaṃkhinivījamisrā ||
vibhītakāmrāsthivaṭapravālahareṇukāśaṃkhinivījamisrā ||
varāhaviṭsūkṣmamasīpradeyā nāḍīṣu tailena
vimiśrayitvā |
tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāya koṣṭhāśritā svādarato diśanti
|.
varttīkṛtam mākṣikasaṃprayuktan nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamam vā |
varttīkṛtam mākṣikasaṃprayuktan nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamam vā |
duṣṭavraṇe yad vihitaṃ ca tailan tat sevyamānaṅ gatim āśu hanti
||
dhattūrakam madanakodravajañ ca vījaṃ kośātakī śukanasā
mṛgabhojinī ca |
sāṅkollavījakusumais tu kṛtañ ca cūrṇṇaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu gatīṣu deyaṃ ||
sāṅkollavījakusumais tu kṛtañ ca cūrṇṇaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu gatīṣu deyaṃ ||
eṣv eva sādhuṣu kṛteṣu vimiśrayitvā tailaṃ kṛtaṅ gatim
apohati saptarātrāt |
piṇḍīkṛtasya tu varāhavibhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca sauvaheṣu ||
piṇḍīkṛtasya tu varāhavibhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca sauvaheṣu ||
tailaṅ kṛtaṅ gatim apohati śīghram eva kandeṣu
cāmaravarāyudhasāhvayeṣu |
bhallātakārkkamaricair llavaṇottamena siddhaṃ viḍaṃgarajanīdvayacitrakair yat ||
bhallātakārkkamaricair llavaṇottamena siddhaṃ viḍaṃgarajanīdvayacitrakair yat ||
syāmārkkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ
kaphānilakṛtānapacīn vraṇām̐ś ca |
stanye gate vikṛtim āśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītvā ghṛtaṃ pariṇatehani vāmayīta ||
stanye gate vikṛtim āśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītvā ghṛtaṃ pariṇatehani vāmayīta ||
nimvodakena madhumāgadhikāyutena vāntāpare 'hani ca
mudgarasāsanā syāt |
evan tryahañ caturahaṃ ṣaḍaham vamed vā sarppiḥ pived triphalayā saha saṃyutam vā ||
evan tryahañ caturahaṃ ṣaḍaham vamed vā sarppiḥ pived triphalayā saha saṃyutam vā ||
bhārggīm vacām ativiṣāṃ suradārupāṭhām mustādikam
madhurasāṅ kaṭurohiṇīñ ca |
dhātrī pivet tu payasaḥ pariśodhanārtha mustāvacādi tu varam madhunātha vāpi ||
dhātrī pivet tu payasaḥ pariśodhanārtha mustāvacādi tu varam madhunātha vāpi ||
stanarogam utthitam avekṣya bhiṣag vidadhyād yad
vidradhāvabhihitam vahudhābhidhānam ||
āme vidahyati tathaiva gate ca pākan tasyā stanau satatam eva ca nirdduhīteti ||
.. cikitsā .. o ||
folio 253r : 5
athāto granthyapacyarbbudagalagaṇḍānāñ cikitsitam
vyākhyāsyāmaḥ ||
granthiṣv athāmeṣu bhiṣag vidadhyāc chophakriyā
vistaraśo vidhijñaḥ |
rakṣed balañ cāpi narasya nityaṃ tad
rakṣitam vyādhibalan nihanti ||
tailaṃ pibet sarppiratha dvayaṃ vā datvā vasām vā trivṛtam
vidadhyāt|
apīhavātedaśamūlasiddhaṃ vaidyaścatuḥsnehamathāpi dadyāt ||
hiṃsrāsa rohiṇyamṛtātha bharggī śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhā |
gojī ca piṣṭā saha tālapattryā granthau vidheyā
nilaje pralepaḥ||
svedopanāhā vividhāś ca yojyāḥ kuryāt prasiddhānaparāṃś
ca lepān| vidārya pakvaṃ samupohya pūyam prakṣālya
bilvārkkagaṇaditoyaiḥ ||
tilaiḥ sapañcāṅgulapattramiśraiḥ saṃśodhayet
saindhavasaṃprayuktaiḥ| śuddham vraṇañ cāpy uparopayīta
tailena rāsnāsaralāyutena||
viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ siddhena taṃ
kṣīravimiśritena| jalāyukāḥ pittakṛte hitās tu
kṣīrodakābhyām pariṣecanañ ca||
kākolivarggasya tu śītalāni pibet kaṣāyāṇi saśarkka-rāṇi| drākṣārasenekṣurasena vāpi cūrṇṇaṃ pibed vāpi
harītakīnāṃ||
madhūkajambvarjjunavetasānāṃ tvagbhiḥ pradehānavacārayec ca|
saśarkkarair vvā tṛṇaśūlyakandairddihyādabhīkṣṇaṃ
mucilindajair vvā||
vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa vanaspatīnāṃ|
tilaiḥ sayaṣṭīmadhukair vviśodhya sarppiḥ prayojyam madhurair
vvipakvaṃ||
hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvvā granthau bhiṣak
chleṣmasamutthiteṣu | svinnasya vimlāpanam eva kuryād
aṃguṣṭhaveṇudṛśadīsutais tu||
vikaṃkatāragvadhakākaṇantīkākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ| ālepayed enama
lāvubhārggīkarañjakālāmadanaiś ca vidvān||
amarmmaje cānupa
śīmymānasapakvam
evāpahared vidārya| dahet sthite cāsṛji
siddhakarmmā sadyaḥ kṣatoktañ ca vidhim vida-dhyāt||
yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsvapya yaṃ karmma vidhiḥ
prayojyaḥ| śastreṇa cāpāṭya
vipakvamāśu prakṣālayet pathyatamaiḥ kaṣāyaiḥ||
saṃśodhanais tañ ca viśodhayīta kṣārottamaiḥ
kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ| śuddhe ca tailaṃ tvavacāraṇīyam viḍaṅgapāṭhārajanīvipakvaṃ||
medaḥsamutthe tilakalkadigdhaṃ tvacopariṣṭād dviguṇam
paṭāntaṃ| hutāśataptena muhuḥ pramṛjyālena dhīmānadahan hitāya||
pralipya dārvvīmatha lākṣayā vā prataptayā svedanam asya
kāryaṃ| nipātya vā śastramapohya medo dahet
supakvan tv athavā vidārya||
prakṣālya mūtraiś ca tilaiḥ supiṣṭaiḥ
suvarccikādyair haritālamisraiḥ| sasaindhavaiḥ
kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ kṣārottarair enam abhipraśodhya||
tailaṃ vidadyād
dvikaraṃjaguñjāvaṅgāvalekheṅgudimūtra-siddhaiḥ| jīmūtakī
kośavatīphaleṣu dantī dravantī trivṛtāsu caiva||
sarppiḥ kṛtaṃ hanty apacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā pravṛttan tad
udāravīryaṃ| nirgguṇḍijātībarihiṣṭhayuktaṃ
jīmūtakaṃ mākṣikasaindhavāḍhyaṃ||
abhiprataptaṃ vamanaṃ praśastaṃ
duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti| nirgguṇḍi bimbīkaravīrasiddhaṃ
tailaṃ hitaṃ śīrṣavirecanaṃ ca||
śākhoṭakalka svarasena siddhaṃ tailaṃ- hitaṃ
nasyaniśevanena| madhūkasāraś ca hito vapīḍe phalāni śigroḥ
kharamañjarervvā||
granthīnamarmmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ vidadhīta
vaidyaḥ| kṣāreṇa cainaṃ pratisārayīt muhurmmhurllikhyama
thoyathāvat||
pārṣṇim prati dvā daśa cāṅgulāni mātvendrabastim
parivarjjya dhīmān| vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyo jālāni
niḥkramyavidhimviddhyāt ||
maṇibandhopariṣṭādvā kuryād rekhā𑑎trayam bhiṣak| aṅgulāntaritaṃ
samyag apacīnāṃ nivṛttaye||
cūrṇṇasya kāle parcalākakākagodhāhikūrmmaprabhavās tumaṣyaḥ | dadyāc ca tailena saheṅgudīnāṃ tailāni vakṣyāmi
ca ślīpadeṣu ||
vairecanan dhūmam upādadīta bhavec ca nityaṃ yavamudgabhojī|
karkkāruker vvārukanālikerapiyālapañcāṅgulabījapūrṇṇaiḥ||
vātārbbudaṃ- kṣīraghṛtāmbusiddhair uṣṇaiḥ satailair
upanāhayettu| kuryāc ca mukhyānuupanāhanārtham bhṛteṣu māṃseṣu ca veśavārāṃ||
svedam vidadhyāt kuśalantu nāḍyā śṛṅgena raktam bahuśo
harecca| vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ śatākhya
trivṛtam pibedvā||
svedo-panāhā mṛduvas tu pathyāḥ pittārbbude
kāyavirecanañ ca| vighṛṣya codumbari
kākagojīpatrairbhbhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ pralimpet||
sūkṣṇīkṛtaiḥ sarjjarasapriyaṃgū-pattaṅgalodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ |
visrāvya cāragvadhagojisomāḥ śyāmā va yojyāḥ kuśalena lepaḥ ||
visrāvya cāragvadhagojisomāḥ śyāmā va yojyāḥ kuśalena lepaḥ ||
śyāmāgirihvārajanīraseṣu drākṣārase saptalikārase ca ||
ghṛtaṃ pacet klītakajecasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭhare ca jantuḥ ||
ghṛtaṃ pacet klītakajecasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭhare ca jantuḥ ||
śuddhaś ca jantoḥ kaphaje rbude tu rakte 'vasikte ca tato
'rbudan tat |
kalkair ddihed ūrddhvamadhaś ca yani dravyāṇi doṣānapaciṃ nudanti ||
kalkair ddihed ūrddhvamadhaś ca yani dravyāṇi doṣānapaciṃ nudanti ||
kapotapārāvataviḍvimiśraiḥ sakāṃśanīlī śukalāṅgalākhyaiḥ
|
mūlais tu kākādanimūlamisraiḥ kṣārapradigdhair athavā pradihyāt ||
mūlais tu kākādanimūlamisraiḥ kṣārapradigdhair athavā pradihyāt ||
niṣpāvapiṇyākakulatthakalkair mmāṃsapragāḍhair
ddadhimardditais tu |
lepaṃ vidadhyāt krimayo yathātra mūrcchanti muñcanty atha makṣikā vā ||
lepaṃ vidadhyāt krimayo yathātra mūrcchanti muñcanty atha makṣikā vā ||
alpāvaśiṣṭaṃ krimibhakṣitan tallikhettato 'gnim
vidadhīta paścāt |
yadalpamūlaṃ trapuśīsatā-srais tadveṣṭya paṭṭair athavāyasair vvā ||
yadalpamūlaṃ trapuśīsatā-srais tadveṣṭya paṭṭair athavāyasair vvā ||
kṣārāgniśastrāṇyavacārayīta muhur mmuhuḥ prāṇamahiṃsamānaḥ |
āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyam iṣṭaṃ vra-ṇaśodhanārthaṃ ||
āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyam iṣṭaṃ vra-ṇaśodhanārthaṃ ||
śuddhe ca tailaṃ vidadhīta
bhārggīviḍaṅgapāṭhātriphalāsusiddhaṃ |
yadṛcchayā- copagatāni pākaṃ krameṇa caivaopacaredvidhijñaḥ ||
yadṛcchayā- copagatāni pākaṃ krameṇa caivaopacaredvidhijñaḥ ||
medo 'rbbudaṃ svedya vidārya saudhya sīvyādyathoktaṃ
gataraktamāśu |
tato haridrāgṛhadhūmalodhrapattaṅgacūrṇṇaiḥ samanaḥ śilālaiḥ ||
tato haridrāgṛhadhūmalodhrapattaṅgacūrṇṇaiḥ samanaḥ śilālaiḥ ||
vraṇam pratigrāha madhupragāḍhaiḥ karañjatailaṃ vidadhīta
śuddhe |
saśeṣadoṣāṇi hi yo 'rbbudāni karoti tānyāśu punar bhbhavanti ||
saśeṣadoṣāṇi hi yo 'rbbudāni karoti tānyāśu punar bhbhavanti ||
tasmād aśeṣāṇi samuddharet tu hanyuḥ saśeṣāṇi yathā
viṣāgnī |
svinne 'nilothaṃ galagaṇḍamadau nāḍyāni laghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ ||
svinne 'nilothaṃ galagaṇḍamadau nāḍyāni laghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ ||
amlaiḥeṣu pattraiṣu payaḥ sucāpi
svedaṃ vidaddhyāt piśiteṣu cāpi |
visrāvayet svinnam atandritas tu rūḍhaṃ vraṇaṃ cāpy upanāhayīta ||
visrāvayet svinnam atandritas tu rūḍhaṃ vraṇaṃ cāpy upanāhayīta ||
śaṇātasīmūlakeśigrusidgraiḥ
piyālama-jjāsahitais tilais tu |
kālāmṛtāśigrupunarnnavārkkagajādināmākaraghāṭakuṣṭhaiḥ ||
kālāmṛtāśigrupunarnnavārkkagajādināmākaraghāṭakuṣṭhaiḥ ||
ekai-ṣikāvṛkṣakatilvakaiś ca
surāmlapiṣṭaiḥ pradihedabhī-kṣṇaṃ
|
tailam pibeccāmṛtavallinimbahansāhvayāvṛkṣakapippalībhiḥ ||
siddhaṃ balābhyāṃ sahadeva-dāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||
siddhaṃ balābhyāṃ sahadeva-dāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||
svedopanāhaiḥ kaphasambhavan tu saṃsvedaya visrāvaṇam eva
kuryāt ||
tato 'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikālāvuśukā-ñjānāśā kecit pāṭha-hvayābhiḥ |
tato 'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikālāvuśukā-ñjānāśā kecit pāṭha-hvayābhiḥ |
palāśabhasmodakapeśitābhir ddihyāt
suguñjābhir aśītalābhiḥ ||
daśārddhaśaṅkhair llavaṇaiś ca yuktaṃ tailaṃ pibetmāgadhikādisiddhaṃ |
daśārddhaśaṅkhair llavaṇaiś ca yuktaṃ tailaṃ pibetmāgadhikādisiddhaṃ |
praccharddanaṃ śīrṣavirecanañ ca dhūpaś tu vair
ecaniko hitas tu ||
pākakramo vā pyanayo vidheyo vaidyena pākaṃgatayo kathañcit |
pākakramo vā pyanayo vidheyo vaidyena pākaṃgatayo kathañcit |
kaṭutrikakṣaudrayutāś ca śastā bhakṣyā yavānnāni rasāś ca
mumaudgāḥ |
saśṛṃgaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge |
saśṛṃgaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge |
medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ
snigdhatanornnarasya ||
śyāmāsudhālohapurīṣadantīrasāñjanaiś cāpi hitaḥ pralepaḥ |
śyāmāsudhālohapurīṣadantīrasāñjanaiś cāpi hitaḥ pralepaḥ |
mūtreṇa cāloḍya hitāya kalkaṃ prātaḥ pibet
sāramahīruhāṇāṃ ||
śastreṇa vā 'pāṭya vidārite ca medaḥ samuddhṛtya hitāya sīvyet |
śastreṇa vā 'pāṭya vidārite ca medaḥ samuddhṛtya hitāya sīvyet |
majjāvasākṣadrayutair ddahedvā dagdhe ca sarppirmmadhu
cāvacāryaṃ ||
kāsīsatutthe ca tato 'tra deye cūrṇṇīkṛte rocanayā ca yukte |
kāsīsatutthe ca tato 'tra deye cūrṇṇīkṛte rocanayā ca yukte |
tailena cābhyajya hitāya dadyāt sārodbhavaṃ
gomayajañ ca bhasma |
hitañ ca nityan triphalākaṣāyaṃ gā𑑎𑑎𑑎𑑎 𑑎ḍhaś ca bandho yavabhojanañ ceti ||
hitañ ca nityan triphalākaṣāyaṃ gā𑑎𑑎𑑎𑑎 𑑎ḍhaś ca bandho yavabhojanañ ceti ||
cikitsā ||
folio 257v6
folio 261r2
athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
antravṛddhim ṛte ye 'nye vṛddhayas teṣu varjayet |
vegāghātaṃ pṛṣṭhayānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā ||
vegāghātaṃ pṛṣṭhayānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā ||
anaśanaṃ cātyaśanam
adhyaśanam atho guruḥ |
tatrādito vātavṛddhau trivṛtāsnigdham āturam ||
tatrādito vātavṛddhau trivṛtāsnigdham āturam ||
sninnañ caiva yathānyāyam pāyayīta virecanaṃ |
kośāmratilvakair aṇḍaphalatailāni vā naraḥ ||
kośāmratilvakair aṇḍaphalatailāni vā naraḥ ||
sakṣīram vā pibet māsaṃ tailam eraṇḍasambhavaṃ |
tataḥ kāle 'nilaghnānāṃ kvāthaiḥ kalkaiś ca buddhimān ||
tataḥ kāle 'nilaghnānāṃ kvāthaiḥ kalkaiś ca buddhimān ||
nirūhayen nirūḍhaś ca
ñ ca
bhuktavantaṃ rasodanaṃ
|
yaṣṭīmadhukasiddhena tatas tailena yojayet ||
yaṣṭīmadhukasiddhena tatas tailena yojayet ||
svedopanāhau kuryāc ca pradehām̐ś cānilāpahān |
vidagdham pācayitvā vā sevanīm parivarjjayet ||
vidagdham pācayitvā vā sevanīm parivarjjayet ||
bhindyād bhitvā ca matimān yathoktaṃ kramam ācaret |
pittagranthikramaṅ kuryād apakvam pittasambhave ||
pittagranthikramaṅ kuryād apakvam pittasambhave ||
śastropapannam bhitvā vā śodhayen madhusarppiṣā |
śuddhe ca copaśaṅ kalkaṃ dadyāt tailan tu yaddhitaṃ ||
śuddhe ca copaśaṅ kalkaṃ dadyāt tailan tu yaddhitaṃ ||
muhur muhur jjalaukābhiḥ śoṇitaṃ raktaje haret |
pibed virecanam vāpi śarkkarākṣaudrasaṃyutaṃ ||
pibed virecanam vāpi śarkkarākṣaudrasaṃyutaṃ ||
pittagranthikramaṃ kuryād āme pakve ca raktaje |
śleṣmavṛddhim uṣṇavīryair mmūtrapiṣṭais tu lepayet ||
śleṣmavṛddhim uṣṇavīryair mmūtrapiṣṭais tu lepayet ||
pītadārukaṣāyañ ca pibet
mūtreṇa saṃyutaṃ |
vimlāpanād ṛte cāpi śleṣmagranthikrame hitaḥ ||
vimlāpanād ṛte cāpi śleṣmagranthikrame hitaḥ ||
pakvabhinne viśuddhyarthan tailaṃ deyam vijānatā |
sumanāruṣkarāṅkoṭhasaptaparṇṇeṣu sādhitaṃ ||
sumanāruṣkarāṅkoṭhasaptaparṇṇeṣu sādhitaṃ ||
svedyam medaḥ samutthan tu lepayet surasādinā |
śirovirekadravyair vvā sukhoṣṇair mmūtrasaṃyutaiḥ ||
śirovirekadravyair vvā sukhoṣṇair mmūtrasaṃyutaiḥ ||
svinnam vāveṣṭa paṭṭena
samāśvāsya ca mānavaṃ |
rakṣamūlaṃ sevanīñ ca vṛddhipattreṇa dārayet ||
rakṣamūlaṃ sevanīñ ca vṛddhipattreṇa dārayet ||
medaḥ samuddhṛtya tato 𑑎 dadyāt
kāsīsasaindhave |
badhnīyāc ca yathoddiṣṭaṃ śuddhe tailañ ca dāpayet ||
badhnīyāc ca yathoddiṣṭaṃ śuddhe tailañ ca dāpayet ||
manaḥśilālalavaṇaiḥ siddhamāruḥkareṣu ca |
svedyamūtranimittan tu vastrapaṭṭena veṣṭayet ||
svedyamūtranimittan tu vastrapaṭṭena veṣṭayet ||
sevanyām pārśvato 'dhastād vidhyed vrīhimukhena vai |
athātrodaravan nāḍīn dattvā vi𑑎srāvayed bhiṣak ||
athātrodaravan nāḍīn dattvā vi𑑎srāvayed bhiṣak ||
mūtranāḍīm athoddhṛtya
sthavikābandham ācaret |
śuddhe ca ropaṇan dadyād varjjayed antrahaitukaṃ ||
śuddhe ca ropaṇan dadyād varjjayed antrahaitukaṃ ||
aprāptaphalakose vā
vātavṛddhikramo hitaḥ |
dahed vā vahninā gāḍhan tasya mārggāvarodhanā ||
dahed vā vahninā gāḍhan tasya mārggāvarodhanā ||
aṅguṣṭhamadhye tvak chitvā dahed vāṅgaviparyaye ||
anenaiva vidhānena
vṛddhī vātakaphātmakau ||
pradahet prayataḥ kintu snu𑑎ṣā cchedo 'dhikas tayoḥ |
pradahet prayataḥ kintu snu𑑎ṣā cchedo 'dhikas tayoḥ |
śaṃkhopari ca karṇṇānte tyaktvā sevanim ādarāt ||
vyatyāsā
gād tatsirām vidhyed
antravṛddher nnivṛttaye || 0 ||
vyatyā
upadaṃśeṣu sādhyeṣu
susnigdhaṃ svinnadehinaḥ |
sirām vidhyen meḍhramadhye pātayed vā jalaukasaḥ ||
sirām vidhyen meḍhramadhye pātayed vā jalaukasaḥ ||
hared ubhayataś cāpi doṣān atyartham ucchritān |
sadyo nihṛtadoṣasya rukchothāv upaśāmyataḥ ||
sadyo nihṛtadoṣasya rukchothāv upaśāmyataḥ ||
ya𑑎di vā durbbalo jantur
nna vā prāptam virecanaṃ |
nirūheṇāharet tasya doṣān atyartham ucchritān ||
nirūheṇāharet tasya doṣān atyartham ucchritān ||
prapauṇḍarīkam madhukaṃ rāsnākuṣṭhapunarnnavaiḥ |
saralāgurubhadrākhyair vvātajaṃ saṃpralepayet ||
saralāgurubhadrākhyair vvātajaṃ saṃpralepayet ||
niculair aṇḍabījāni
yavagodhūmaśaktavaḥ |
etaiś ca vātajaṃ snigdhaṃ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet ||
etaiś ca vātajaṃ snigdhaṃ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet ||
prapauṇḍarīkaṃ pūrvvaiś ca dravyaiḥ sekaḥ
praśasyate |
gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadma𑑎kaiḥ ||
gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadma𑑎kaiḥ ||
sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikaṃ sampralepayet ||
padmotpalamṛṇālādyaiḥ sasarjjārjjunavetasaiḥ |
padmotpalamṛṇālādyaiḥ sasarjjārjjunavetasaiḥ |
sarppiṣkaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ sampralepayet ||
secayec ca ghṛtakṣīraṃ śarkkarekṣumadhūdakaiḥ |
secayec ca ghṛtakṣīraṃ śarkkarekṣumadhūdakaiḥ |
athavāpi suśītena
kaṣāyeṇa vaṭādinā ||
sālājakarṇṇāśva𑑎 karṇṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitaṃ |
sālājakarṇṇāśva𑑎 karṇṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitaṃ |
surasāditailayuktābhiḥ sukhoṣṇābhiḥ pralepayet ||
āragvadhādikvāthena pariṣekañ ca dāpayet |
āragvadhādikvāthena pariṣekañ ca dāpayet |
na ca yānti yathā pākaṃ
prayateta tathā bhiṣak ||
vidagdhair hi sirāsnāyutvaṅmānsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ |
vidagdhair hi sirāsnāyutvaṅmānsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ |
tasmāt saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ ||
kriyāyogair upacaret prāksthānoktair hitair api |
kriyāyogair upacaret prāksthānoktair hitair api |
śastreṇopacared vāpi pākam āgatam āśu vai ||
tam apohya tilaiḥ sarppiḥ kṣaudrayuktaiḥ pralepayet |
tam apohya tilaiḥ sarppiḥ kṣaudrayuktaiḥ pralepayet |
karavīrasya pattrāṇi
jātyāragvadhayor api ||
prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkkayor api |
prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkkayor api |
saurāṣṭrī gairikaṃ tutthaṃ𑑎
puṣpakāsīsasaindhavaṃ ||
lodhraṃ rasāñjanañ cāpi haritālam manaḥśilā ||
lodhraṃ rasāñjanañ cāpi haritālam manaḥśilā ||
hareṇukailāś ca tathā 𑑎sāmānyāhṛtya cūrṇṇayet ||
taccūrṇṇaṃ kṣaudrasaṃyuktam upadaṃśeṣu pūjitaṃ ||
taccūrṇṇaṃ kṣaudrasaṃyuktam upadaṃśeṣu pūjitaṃ ||
jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavān |
śallakībadarībilvapalāsatini𑑎satvacaḥ ||
śallakībadarībilvapalāsatini𑑎satvacaḥ ||
kṣīriṇāñ ca tvaco yojyā
kvāthe triphalayā saha |
tena kvāthena satataṃ vraṇam prakṣālayed bhiṣak ||
tena kvāthena satataṃ vraṇam prakṣālayed bhiṣak ||
asminn eva kaṣāye tu kaṣāye tu
tailan dhīro vipācayet
|
gojīviḍaṃgamadhukasarvvagandhaiḥ samanvitaṃ ||
gojīviḍaṃgamadhukasarvvagandhaiḥ samanvitaṃ ||
etat sarvopadaṃśeṣu
śreṣṭhaṃ ropaṇam iṣyate |
upadaṃśadvaye śeṣe pratyākhyāyācaret kriyāṃ ||
eteṣām eva yojyan tu 𑑎
vīkṣya doṣabalābalaṃ ||
snehasvedopanāhām̐ś ca
ślīpade 'nilaje bhiṣak |
kṛtvā gulphopari śirāṃ vyadhayec caturaṅgule ||
kṛtvā gulphopari śirāṃ vyadhayec caturaṅgule ||
samāpyāyitadehaś ca
bastibhiḥ samupācaret ||
māsam eraṇḍatailañ ca piben mūtreṇa mānavaḥ ||
māsam eraṇḍatailañ ca piben mūtreṇa mānavaḥ ||
mahauṣadhavipakvena
payasā cānnam ādiśet |
trivṛtañ copayuñjīta hitaś cātrāgnir ucyate ||
trivṛtañ copayuñjīta hitaś cātrāgnir ucyate ||
gulphasyādhaḥ sirām vidhyec chlīpade pittasaṃbhave
|
pittaghnāś ca kriyāḥ kuryāt pittārbbudavisarppavat ||
pittaghnāś ca kriyāḥ kuryāt pittārbbudavisarppavat ||
sirāṃ suviditā vi𑑎dhyed
aṅguṣṭhe śleṣmaślīpade |
madhuyuktāni cābhīkṣṇaṅ kaṣāyāṇi pibet naraḥ ||
madhuyuktāni cābhīkṣṇaṅ kaṣāyāṇi pibet naraḥ ||
pibed vā 'py abhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena vai |
pibed enaṅ guḍūcīm vā 𑑎nāgaram bhadradāru vā ||
pibed enaṅ guḍūcīm vā 𑑎nāgaram bhadradāru vā ||
hitaś cālepanan nityañ citrako devadāru ca |
viḍaṅgamaricārkkeṣu nāgare citrake 'thavā ||
viḍaṅgamaricārkkeṣu nāgare citrake 'thavā ||
bhadradārvelakākṣaś ca
sarvveṣu lavaṇeṣu ca |
tailaṃ pakvam pibed vāpi yavānnañ ca hitaṃ sadā ||
tailaṃ pakvam pibed vāpi yavānnañ ca hitaṃ sadā ||
pibet sadā ca tailena
ślīpadānān nivṛttaye |
pūtīkarañjacchadajaṃ rasañ cāpi yathābalaṃ ||
pūtīkarañjacchadajaṃ rasañ cāpi yathābalaṃ ||
anenaiva vidhānena putrañjīvakajaṃ rasaṃ |
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasātmyavibhāgavit ||
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasātmyavibhāgavit ||
kākādanīḥ kākajaṃghām bṛhatīṅ kaṇṭakārikān |
kadambapuṣpīṃ māndārīṃ lambāṃ śukanasān tathā ||
kadambapuṣpīṃ māndārīṃ lambāṃ śukanasān tathā ||
dagdhvā mūtreṇa tam bhasma srāvayet kṣārakalkavat |
tatra dadyāt pratīvāpaṅ kākodumbarikārasaṃ ||
tatra dadyāt pratīvāpaṅ kākodumbarikārasaṃ ||
madanāc ca phalaṃ kvāthaṃ svarasañ ca śukākhyayā |
eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ ||
eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ ||
apacīṃ galagaṇḍañ ca
grahaṇīdoṣam eva ca |
abhaktarocakañ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi 𑑎ca ||
abhaktarocakañ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi 𑑎ca ||
eṣv eva siddhaṃ tailañ ca
nasyābhyaṅgeṣu
sevitaṃ |
etān evāmayān hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇāṃ ||
etān evāmayān hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇāṃ ||
dantī dravantī tṛvṛtā nīlī
śyāmā tathaiva ca |
saptalā śaṃkhinīñ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet ||
saptalā śaṃkhinīñ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet ||
dadyāc ca triphalākvātham
eṣa kṣāras tu sādhitaḥ |
adho gacchati pītaś ca pūrvvaś cāpy āśiṣaḥ samāḥ ||
adho gacchati pītaś ca pūrvvaś cāpy āśiṣaḥ samāḥ ||
kriyābhiḥ samyag ārabdhā
yadi naivopaśāmyati
|
sve sve bhāgye samutpādya cchedayitvā sirām vyadhet ||
sve sve bhāgye samutpādya cchedayitvā sirām vyadhet ||
sirāmukhe ca matimān
dahet samyak chalākayā |
kuryāc chītakriyāñ cāpi vraṇoktañ ca vidhin tatheti ||
kuryāc chītakriyāñ cāpi vraṇoktañ ca vidhin tatheti ||
cikitsā
ekonaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ || 19 || 0 ||
folio 261r2
athātaḥ kṣudrarogānāṃ cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
tatrādita eva ji
agallikām apakvāñ jalāyukābhir
ggrāhayet |
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś cālepayet |
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś cālepayet |
śyāmāpāṭhālāṅgalīkalkair vvā vidhānenopacaret |
pakvam vā pākavidhānenopacaret ||
pakvam vā pākavidhānenopacaret ||
yavaprakhyām ambālajī𑑎m
panasikām pāṣāṇagarddabhaṅ kacchapikāñ ca svedayitvā𑑍 suradārukuṣṭhaharitālamanaḥśilākalkair ālepayet | pakvām vā pākavidhānenopacaret
||
vivṛtām, indraviddhāṃ garddabhikāṃ ,
jālagarddabham , irivellikāṅ gandhanāmāṃ kakṣām
visphoṭakā́m̐ś ca pittavisarppavidhānenopacaret | pakvā́m̐ś ca
madhurauṣadhasiddhena sarppiṣā ropayet ||
cipyān tūṣṇāmbunā pariṣecyotkṛtyāpanayec cakratailenābhya
sarjjarasarasacūrṇṇenāvacūrṇṇya
bandhenopacaret | evam aśakyam agninā dahet |
madhurauṣadhasiddhena ca tailenopacaret ||
anuśayīṃ śleṣma vidradhivad upacaret ||
vidārikām abhyajya parisvedya vimlāpayet |
bilvamūlanāgavṛttikā
dantikāvarṣābhūkalkaiś cālepayet |
vraṇabhāvaṇam āpannam vā madhurakaṣāyauṣadhasiddhena tailena ropayet ||
śarkkarārbbudam medo 'rbbudavad upacaret ||
kacchūvicarccikārakasāsu kuṣṭhavat pratīkāro viśeṣatas tu 𑑍 śatāhvāsarṣapakalkair ālepayet | siddhārthakadāruharidrākalkair vvā | saralātailena vā | kaṭukauṣadhasiddhenābhyaṃjyāt | naktamālatailena vā |
kacchūvicarccikārakasāsu kuṣṭhavat pratīkāro viśeṣatas tu 𑑍 śatāhvāsarṣapakalkair ālepayet | siddhārthakadāruharidrākalkair vvā | saralātailena vā | kaṭukauṣadhasiddhenābhyaṃjyāt | naktamālatailena vā |
pakvāṃś ca pakvavidhānenopacaret ||
pādadāryān tu sirām vidhyet |
pādadāryān tu sirām vidhyet |
pādau snehasvedopa𑑎pannā
madhūcchiṣṭaghṛtavasāmajjābhir yavakṣāramiśrair ālepayet ||
alase tv āmlakāñjika𑑎siktau caraṇau paṭolapicumarddatilakāsīsarocanākalkair
ālepayet |
nidigdhikārasasiddhena ca sarṣapatailenābhyajya
kāsīsarocanāmanaḥśilācū𑑎rṇṇaiḥ pratisārayet ||
kadaram uddhṛtya dahet snehena ||
indralupte tu śirasi sirām viddhvā manaḥśilā
tundakāsīsamaricakalkair
ālepayet |
kuṭannaṭabhadradārukalkair vvā jātīcitrakakaravīranaktamālakalkasiddhena tailenābhyajyāt |
rasāyanavidhānaṃ seveta | avagāḍhapadam pracchayitvā
guñjāphalakalkair bbhūyo bhūyaḥ pradi𑑎hyāt ||
arūṣikā tu jalaukobhiḥ śoṇitam avasicya 𑑎nimbodakena
parisicyāśvaviḍrasena lavaṇapragāḍhenālepayet |
paṭolapicumarddaharidrākalkair vvā |
madhukotpalatilairaṇḍamārkkavapattrair vvā |
indraluptoktena tailenābhyajyāt || dāruṇake tu
snigdhasvinnasya lalāṭe sirām vyadhet |
avapīḍasiro bastyabhyaṅgām̐ś cāseveta |
kodravatṛṇakṣāraudakaprakṣālanañ ca ||
palitaprakāram anyatra vakṣyāmaḥ ||
masūrikāṅ kaphapittavisarppakuṣṭhaharapralepanādikriyām upadiśanti ||
masūrikāṅ kaphapittavisarppakuṣṭhaharapralepanādikriyām upadiśanti ||
jatumaṇimasakacarmmakīlatilakālakām̐s tu śastreṇotkṛtya
kṣāreṇa pratisārayet | agninā vā dahet ||
nacchanīlikāvyaṅgeṣu yathābhyāsaṃ lalāṭe sirām visrāvayet |
kṣīravṛkṣakalkaiś ca kṣīrapiṣṭair avaghṛṣyālepayet |
balātibalāmadhukaharidrākalkair vvā |
suvarṇṇagairikāgurupayasyākalkair vvā |
taruṇakapittharājādanakalkair vvā | sūkaradaṃṣṭrayā
vā madhughṛtayuktayā |
yūnām api yuvānapiṭakāsv eṣa eva vidhiḥ | viśeṣatas tu
pracchanam iṣṭam ālepaś ca
siddhārthakavacālodhrasaindhavakalkair vvā ||
śālmalīkaṇṭakām piṣṭvā gavyena payasā saha |
vivarṇṇam mukham ālimpet savarṇṇañ jāyate tataḥ ||
vivarṇṇam mukham ālimpet savarṇṇañ jāyate tataḥ ||
padminīkaṇṭake tu nimbodakasarppiḥ sakṣaudram pātum
prayacchet |
nimbāragvadhakaṣāyaṃ cotsādane
nārthaṃ pāṭhaḥ ||
parivarttikān tu sarppiṣābhyajya svedayet | vātaghnais tataḥ
sninnām upanāhayet | sālvalena veśavāreṇa vā
trirātram pañcarātram vā tataḥ svedayitvābhyajya śanaiḥ
śanaiś carmma samānayam manipatham avapīḍayet |
pariveṣṭitañ ca punar upanāhayet | nityañ ca
snigdham annam āharet || avapāṭikāyām apy evaṃ yathādoṣaṃ ||
niruddhaprakāśe tu suvarṇṇādīnān nāḍīm ubhayatomukhīṃ |
dārvvīm vā jatuvṛtāṃ sarppiṣābhyajya srotasi |
praṇidhāya śiśumāravasāvarāhamajjābhiḥ pariṣecayec
cakratailena vā | surabhivacādevadārusiddhena |
tryahāt tryahāc ca sthūlatarīn nāḍīm praṇidadhyād evam asya
srotodvāram varddhayet | snigdhañ cāhāram upaseveta |
śastreṇa vā sevanīm vimucyāvadārayet | tataḥ sadyaḥ
kṣatavad upācaret ||
agnirohiṇīṃ sanniruddhagudavalmīkañ ca
pratyākhyāyopacaret |
visarppoktena vidhānenāgnirohiṇīñ cikitset |
sanniruddhagudan niruddhaprakaśavat |
valmīkaṃ śastreṇotkṛ𑑎tyāgnikṣārābhyām upacaret tataḥ saṃśodhya ropayed
arbbudavidhānena ||
ahipūtane dhātryāḥ stanyaṃ śodhyeta | bālasya
triphalārasāñjanapaṭolaiḥ siddhaṃ sa𑑎rppiḥ pānam iṣṭaṃ |
triphalākhadirabadarīkaṣāyam vraṇaśodhanaṃ |
kāsīsarocanātutthāharitārasāñjanair amlapiṣṭaiḥ
pralepanaṃ | badaracūrṇṇair vvā saindhavamiśraiḥ |
cūrṇṇakāle tu cūrṇṇaḥ kapālatutthajaḥ || vṛṣaṇakacchvām
pāmāvad upacāro 'hipūtanavac ca ||
gudabhraṃse tu gudaṃ
svedyasnehenābhyajya praveśya praviṣṭe ca svedaṃ kuryād
uccāranirggamanārthaṃ | chidreṇa cāsya carmmaṇā kaupīnabandhaḥ
|
tailaṃ cāsya pānābhyañjanārtham vipacet | mūṣikan
nirantraṃ kalpayitvā mahāpañcamūlakṣīram vipacet |
tatas tasmin tailam vātaharakalkaprativāpam vipacet | etat
kṛcchram api gudatraṃ saṃsādhayateti ||
cikitsā 20 || ||
pramehaḥ piṭakā𑑎caiva
madhumehas tathaiva ca |
udaraṃ mūḍhagarbbhañ ca vidradhiñ ca mahāmayaṃ ||
udaraṃ mūḍhagarbbhañ ca vidradhiñ ca mahāmayaṃ ||
vaisarppanāḍīstana𑑎rōgam
ugragranthyāpacī cārbbudaduṣṭarogaṃ |
ugragranthyāpacī cārbbudaduṣṭarogaṃ |
vṛddhypadaṃśaṃ sahapādaślīpadaṃ ca rogaṃ
kṣudrāmayena dvidaśo bhaveta ||
kṣudrāmayena dvidaśo bhaveta ||