The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Cikitsāsthāna, adhyāyas 1-20, based on the Nepalese MSS
Published in 2020-2023 by The Suśruta Project (
| Siglum | NE |
|---|
This part of the Nepalese version of the Suśrutasaṃhitā is supported from beginning to end by witness H.
Witness K supports SS.4.2.24 - 78, where the MS breaks off. K resumes at SS.4.19.22 and continues to the end of the chapter at SS.4.20.63.
Witness Kb is a single leaf that duplicates material in the main manuscript K and is written by a different scribe. It supports SS.4.19.44 - 4.20.30.
Physical description
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Author | Suśruta |
| Language | |
APrinted edition: Ācārya 1938: Cikitsāsthāna
KMS Kathmandu KL 699: Cikitsāsthāna
KacMS Kathmandu KL 699: Cikitsāsthāna [ante correctionem]
KpcMS Kathmandu KL 699: Cikitsāsthāna [post correctionem]
KbMS Kathmandu KL 699, duplicate folio: Cikitsāsthāna
HMS Kathmandu NAK 5-333
HacMS Kathmandu NAK 5-333 [ante correctionem]
HpcMS Kathmandu NAK 5-333 [post correctionem]
NEThe Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Cikitsāsthāna, adhyāyas
1-20, based on the Nepalese MSS
Revision history
| 2022-04-01 | Began this file. |
|---|---|
| 2022-10-22 | Added first draft of adhyāya 1. Removed most MS transcription codes. |
| 2023-10-26 | Added first draft of adhyāyas 3, 6-14, 16-18, 27, 28 (missing), 34-38, all from H. Removed MS transcription codes. |
| 2023-10-29 | Transcribed 28 from H. |
| 2023-10-29 | Revised TEI header to not refer to a particular MS. |
| 2023-11-14 | split the file from adhyāyas 1-40 into 1-20 and 21-40 because of Saktumiva memory limitations. |
| 2025-08-03 | Put caesuras after each lable, for clarity when reading on screen. |
[Adhyāya 1: draft based on MS H 2023-10-22]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
dvau vraṇau bhavataḥ | śarīrasamutthaś cāgantuś ca tayoḥ
śarīrasamuttho vātapittakaphaśoṇitasannipātanimitta āgantukaḥ
puruṣa mṛga paśu pakṣi vyāḍasarīsṛpa patanapīḍana prahārāgniviṣāsthi sakalakapālakhaḍga cakreṣu
paraśuśaktikuntādyāyudhaprahareṇābhighātanimittaḥ | tatra
tulye vraṇasāmānye dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyād
dvivraṇīyaḥ ity ucyate |
[cf. 1938 ed. 4.1.3]
śarīrasamutthaśH śārīra A cāgantuś caH āgantuś ca A śarīrasamutthoH śārīraḥ pa A vātapittakaphaśoṇitasannipātanimittaH vanapittakaphaśoṇitasannipātanimittaḥ A āgantukaḥH āgantur api A puruṣamṛgapaśupakṣivyāḍasarīsṛpapatanapīḍanaprahārāgniviṣāsthisakalakapālakhaḍgacakreṣupuruṣa mṛga paśu pakṣi vyāḍasarīsṛpa patanapīḍana prahārāgniviṣāsthi sakalakapālakhaḍga cakreṣuH puruṣapaśupakṣivyālasarīsṛpaprapatanapīḍanaprahārāgnikṣāraviṣatīkṣṇauṣadhaśakalakapālaśṛṅgackreṣu A paraśuśaktikuntādyāyudhaprahareṇābhighātanimittaḥparaśuśaktikuntādyāyudhaprahareṇābhighātanimittaḥH paraśuśaktikuntādyāyudhābhighātanimittaḥ A
sarvvasminn eva cāgantau vraṇe tat kālam eva kṣatoṣmaṇaḥ |
prasṛtasyaupaśamārtham pittavacchītakriyāvibhāgaḥ |
sandhānārthañ ca madhughṛtopayoga iti | etad
vikāraṇotthānaprayojanam uttarakālan tu doṣopaplavaviśeṣād
avasthāntaraviśeṣāḥ śārīravat pratīkāraḥ |
[cf. 1938 ed. 4.1.4]
sarvvasminn evaH sarvasminn e A cāgantauH vāgantu A prasṛtasyaupaśamārthamH prasṛtasyopaśamārthaṃ A pittavacchītakriyāvibhāgaḥpittavacchītakriyāvibhāgaḥH ceti śleṣmaśoṇitābhyāṃ, sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī ceti vātapittaśoṇitebhyaḥ, kaṇḍūsphuraṇa A sandhānārthañ caH cu A madhughṛtopayoga iti | etad vikāraṇotthānaprayojanam uttarakālan tumadhughṛtopayoga iti | etad vikāraṇotthānaprayojanam uttarakālan tuH macumāyamānaprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī ceti pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, trividhavarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pava A doṣopaplavaviśeṣād avasthāntaraviśeṣāḥdoṣopaplavaviśeṣād avasthāntaraviśeṣāḥH napittakaphebhyaḥ, nirdahananirmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūsvāpabahulo nānāvarṇavedanāsrāvaviśeṣo A śārīravat pratīkāraḥH petaḥ pavanapittakaphaśoṇitebhyaḥ, jihvātalābho mṛduḥ snigdhaḥ ślakṣṇo vigatavedanaḥ suvyavasthito nirāsrāvaś ceti śuddho vraṇa iti A
doṣopaplavaviśeṣaḥ punaḥ samāsataḥ pañcadaśaprakāro bhavati |
yathokte vraṇapraśnādhyāye prasaraṇasāmarthyāc chaddhaś ceti
ṣoḍaśaprakāra ity ucyate |
[cf. 1938 ed. 4.1.5]
tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃ | sāmānyalakṣaṇam viśeṣalakṣaṇañ ca |
tatra vraṇe vṛṇotīti vraṇaḥ |
viśeṣalakṣaṇampunarvvātādisvalakṣaṇaviśeṣaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.1.6]
tatra śyāvāruṇābhabhastanu
śītapicchilālpasrāvīrūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ sphuraṇāyām
atodabhedavedanābahulo nirmmāṃsaś ceti vātāt || kṣiprajaḥ
pītanīlābhaḥ kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī dāhapākavikārī
pītapiṭakājuṣṭaś ceti pittāt || pratataḥ kaṇḍubahulaḥ
sthūloṣṭhaḥ stavdhasirāsnāyujālāvanaddhaḥ kaṭhinaḥ
pāṇḍvāvabhāso mandavedanaḥ | śuklaśītasāndrapicchilāsrāvī
guruś ceti kaphāt || pravālānalanicayaprakāśaḥ
kṛṣṇasphoṭapiṭakājālopacitasturaṃgasthānagandhī savedanaḥ |
pradhūpanaśīlo raktasrā vī pittaliṅgaś ceti raktāt ||
pratodadāhadhūpāyanaprāyaḥ pītāruṇābhastadvarṇṇasrāvī ceti
vātapittābhyāṃ || kaṇḍūyanaśīlaḥ sanistodavātrūkṣaḥ
kharastaddho muhurmmuhuḥ śītapicchalāsrāvī ceti
vātaśleṣmābhyāṃ || guruḥ sadāhoṣṇaḥ pītapāṇḍusrāvī ceti
pittaśleṣmābhyāṃ || tanurūkṣastodabahulaḥ prasupta iva ca
kṛṣṇāruṇā bhastadvvarṇṇasrāvī ceti vātaśoṇitābhyāṃ ||
ghṛtamaṇḍābho mīnadhāvanagandhīmṛdurvvisarppīkṛṣṇoṣṇasrāvī
ceti pittaśoṇitābhyāṃ || rakto gurusnigdhaḥ kaṇḍūprāyaḥ
picchilaḥ saraktasrāvī ceti śleṣmaśoṇitābhyāṃ |
sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī ceti
vātapittaśoṇitebhyaḥ || kaṇḍūsphuraṇacumucumāyamānaprāyaḥ
pāṇḍutanuraktasrāvī ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ ||
dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pāṇḍūraktapītāsrāvī ceti
pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ ||
vividhadoṣavarṇṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphebhyaḥ
||
nirddarśakanirmmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūvāṃsvāpabahulo
nānāvidhavarṇṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ
pavanapittakaphaśoṇitebhya iti || jihvātalābho mṛdu ślakṣṇaḥ
snigdho vigatavedanaḥ suvyavasthito nirāsrāvaś ceti śuddho
vraṇaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.1.7]
śyāvāruṇābhabhastanuem. śyāvāruṇābhastanuḥ A śyāvāruṇābhabhas tanu H śītapicchilālpasrāvīrūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥH śītaḥ picchilo 'lpasrāvī rūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ A sphuraṇāyāmH sphuraṇāyā A atodabhedavedanābahuloatodabhedavedanāvahuloH matodabhedavedanābahulo A dāhapākavikārīdāhapākavikārīH dāhapākarāgavikārakārī A pītapiṭakājuṣṭaśH pītapiḍakājuṣṭaś A pratataḥH pratata A kaṇḍubahulaḥkaṇḍuvahulaḥH caṇḍakaṇḍūbahulaḥ A sthūloṣṭhaḥH sthūlauṣṭhaḥ A stavdhasirāsnāyujālāvanaddhaḥH stabdhasirāsnāyujālāvatataḥ A pāṇḍvāvabhāsoH pāṇḍvavabhāso A pravālānalanicayaprakāśaḥpravālānalanicayaprakāśaḥH pravāladalanicayaprakāśaḥ A kṛṣṇasphoṭapiṭakājālopacitasturaṃgasthānagandhīH kṛṣṇasphoṭapiḍākājālopacitasturaṅgasthānagandhiḥ A pradhūpanaśīloH dhūmāyanaśīlo A pratodadāhadhūpāyanaprāyaḥH todadāhadhūmāyanaprāyaḥ A sanistodavātrūkṣaḥsanistodavātrūkṣaḥH sanistodo rūkṣo A kharastaddhoH gururdāruṇo A śītapicchalāsrāvīH śītapicchilālpasrāvī A vātaśleṣmābhyāṃH vātaśleṣmabhyāṃ A sadāhoṣṇaḥsadāhoṣṇaḥH sadāha uṣṇaḥ A pittaśleṣmābhyāṃH pittaśleṣmabhyāṃ A tanurūkṣastodabahulaḥtanurūkṣastodavahulaḥH rūkṣastanustodabahulaḥ A prasuptaH supta A kṛṣṇāruṇākṛṣṇāruṇāH raktāruṇā A bhastadvvarṇṇasrāvīH bhastadvarṇāsrāvī A mīnadhāvanagandhīmṛdurvvisarppīkṛṣṇoṣṇasrāvīH mīnadhāvanatoyagandhirmṛdurvisarpyuṣṇakṛṣṇasrāvī A gurusnigdhaḥH guruḥ snigdhaḥ A kaṇḍūprāyaḥH picchilaḥ kaṇḍūprāyaḥ A picchilaḥH sthiro A saraktasrāvīsaraktasrāvīH saraktapāṇḍusrāvī A kaṇḍūsphuraṇacumucumāyamānaprāyaḥH kaṇḍūsphuraṇacumacumāyamānaprāyaḥ A pāṇḍutanuraktasrāvīpāṇḍutanuraktasrāvīH pāṇḍughanaraktāsrāvī A pāṇḍūraktapītāsrāvīpāṇḍūraktapītāsrāvīH pāṇḍughanaraktāsrāvī A vividhadoṣavarṇṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥH trividhavarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ A nirddarśakanirmmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūvāṃsvāpabahulonirddarśakanirmmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūvāṃsvāpavahuloH nirdahananirmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūsvāpabahulo A nānāvidhavarṇṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥH nānāvarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ A pavanapittakaphaśoṇitebhyapavanapittakaphaśoṇitebhyaH pavanapittakaphaśoṇitebhyaḥ A itiH om. A mṛduH mṛduḥ A ślakṣṇaḥH snigdhaḥ ślakṣṇo A snigdhoH om. A vraṇaḥH vraṇa iti A
tasyaitasya vraṇasya ṣaṣṭirupakramā bhavanti | tad
yathāpatarpaṇam ālepanaḥ pariṣeko 'bhyaṅgaḥ svedo vimlāyanam
upanāho visrāvaṇaṃ sneho vamanam virecanaṃ | cchedyaṃ
bhedyandāraṇaṃ lekhya meṣyamāhāryaṃ vyadhyaṃ sevyaṃ pīḍanaṃ
sandhānam visrāvyaṃ śoṇitasthāpanannirvvāpaṇa mūtkārikā kaṣāyo
varttiḥ kalkaḥ sarppistailam piṇḍīkaraṇaṃ rasakriyācūrṇṇam
vraṇadhūpanamutsādanamavasādanaṃ mṛdukarmma dāruṇakarmma
kṣārakarmmāgnikarmma kṛṣṇakarmma pāṇḍūkarmma
samavarṇṇalomasañjananaṃ lomasaṃharaṇaṃ
bastikarmmottarabastikarmma vandhena patradānaṃ krimighnaṃ
vṛṃhaṇam viṣaghnaṃ śirovirecanannasyaṃ kavaladhāraṇaṃ dhūpo
madhusarppiryantram āhāro rakṣāvidhānam iti
[cf. 1938 ed. 4.1.8]
tasyaitasyaH tasya A ṣaṣṭirupakramāH paṣṭirupakramā A yathāpatarpaṇamyathāpatarpaṇamH yathā apatarpaṇam A ālepanaḥH ālepaḥ A vimlāyanamH vimpālanam A visrāvaṇaṃH pācanaṃ visrāvaṇaṃ A cchedyaṃH chedanaṃ A bhedyandāraṇaṃH bhedanaṃ dāraṇaṃ A lekhyaH lekhanam A meṣyamāhāryaṃH eṣaṇam āharaṇaṃ A vyadhyaṃH vyadhanaṃ A sevyaṃH visrāvaṇaṃ A pīḍanaṃH sīvanaṃ A visrāvyaṃH pīḍanaṃ A śoṇitasthāpanannirvvāpaṇaH śoṇitāsthāpanaṃ nirvāpaṇam A mūtkārikāH utkārikā A piṇḍīkaraṇaṃH om. A rasakriyācūrṇṇamH rasakriyā 'vacūrṇanaṃ A vraṇadhūpanamutsādanamavasādanaṃH vraṇadhūpanam utsādanam avasādanaṃ A pāṇḍūkarmmaHpc pāṇḍukarma A pāṇḍū Hac samavarṇṇalomasañjananaṃH pratisāraṇaṃ romasañjananaṃ A lomasaṃharaṇaṃH lomāpaharaṇaṃ A vandhenaH bandhaḥ A krimighnaṃH kṛmighnaṃ A dhūpoH dhūmo A madhusarppiryantramH madhusārpir yantram A
teṣu kaṣāyo varttiḥ kalkaḥ sarppistailaṃ rasakriyācūrṇṇam iti
| śodhanaropaṇāni | evam ete ṣaṣṭirupakramā bhavanti || teṣv
aṣṭau śastrakṛtyāḥ śoṇitasthāpanaṃ kṣārāgniryantram āhāro
rakṣāvidhānam ity uktāḥ |
snehasvedavamanavirecanavastyuttarabastividhānaśirovirecanarakṣāgninasyadhūmanakavalavidhānāny
uttaratra vakṣyāmaḥ | yad anyad avasiṣṭam upakramajātaṃ tad
atra vakṣyate |
[cf. 1938 ed. 4.1.9]
rasakriyācūrṇṇamH rasakriyā 'vacūrṇanam A evamH om. A eteeteH om. A ṣaṣṭirupakramāH om. A bhavantiH om. A śoṇitasthāpanaṃśoṇitasthāpanaṃH śoṇitāsthāpanaṃ A kṣārāgniryantramH kṣāro 'gnir yantram A āhāroH ahāro A ityH bandhavidhānaṃ A uktāḥH coktāni A snehasvedavamanavirecanavastyuttarabastividhānaśirovirecanarakṣāgninasyadhūmanakavalavidhānānysnehasvedavamanavirecanavastyuttaravastividhānaśirovirecanarakṣāgninasyadhūmanakavalavidhānānyH snehasvedanavamanavirecanabastyuttarabastiśirovirecananasyadhūmakavalaghāraṇān A uttaratraH yanyatra A yad anyad avasiṣṭamH yad anyad avaśiṣṭam A tad atraem. tad iha A jātadatra Hac tadatra Hpc
tatra ṣaḍvidhaḥ prādiṣṭaḥ śophastasyaikādaśopakramā bhavanti |
apatarppaṇādayo virecanāntāḥ | viśeṣeṇa vraṇapratīkāre
varttante vraṇabhāvam upagatasya na virudhyante śeṣās tu
prāyeṇa vraṇapratīkārahetava eva |
[cf. 1938 ed. 4.1.10]
apatarppaṇa ādya upakrama eṣa sarvvaśophānāṃ sāmānyataḥ
pradhānatamaś ca || bha ||
[cf. 1938 ed. 4.1.11]
doṣocchrāyopaśāntyarthan doṣānaddhasya dehinaḥ |
avekṣya doṣaṃ prāṇañ ca kāryaṃ syād apatarppaṇaṃ ||
avekṣya doṣaṃ prāṇañ ca kāryaṃ syād apatarppaṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.12]
tad dhi mārutakṣuttṛṣṇā mukhaśoṣasramānvite |
kāryaṃ na bālavṛddhe vā na garbbhiṇyāṃ na durvvale ||
kāryaṃ na bālavṛddhe vā na garbbhiṇyāṃ na durvvale ||
[cf. 1938 ed. 4.1.13]
tad dhiH ūrdhva A mārutakṣuttṛṣṇāmārutakṣuttṛṣṇāH mārutatṛṣṇā A mukhaśoṣasramānvitemukhaśoṣasramānviteH kṣunmukhaśoṣaśramānvitaiḥ |
na A kāryaṃ na
kāryaṃ naH kāryaṃ A bālavṛddhe vā navālavṛddhe vā naH om. A garbbhiṇyāṃ nagarvbhiṇyāṃ naH garbhiṇīvṛddhabāla A durvvaleH durbalabhīrubhiḥ dhyāme sarakte vedanāvati A
na A kāryaṃ na
kāryaṃ naH kāryaṃ A bālavṛddhe vā navālavṛddhe vā naH om. A garbbhiṇyāṃ nagarvbhiṇyāṃ naH garbhiṇīvṛddhabāla A durvvaleH durbalabhīrubhiḥ dhyāme sarakte vedanāvati A
śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca |
yathoktair auṣadhair llepaṃ pratyekāṃśyena kārayet ||
yathoktair auṣadhair llepaṃ pratyekāṃśyena kārayet ||
[cf. 1938 ed. 4.1.14]
yathā prajvalite veśmany ambhasā pariṣecanaṃ |
kṣipraṃ praśamayaty agnim evam ālepanaṃ rujaḥ ||
kṣipraṃ praśamayaty agnim evam ālepanaṃ rujaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.15]
prahlādane śodhane ca śophasya haraṇe tathā |
utsādane ropane ca lepaḥ syāt tu tadarthakṛt ||
utsādane ropane ca lepaḥ syāt tu tadarthakṛt ||
[cf. 1938 ed. 4.1.16]
vātaśephe tu vedanopaśamārthaṃ
sarppistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniḥkvāthair
aśītaiḥ pariṣekaṃ kurvvīta | pittaraktābhighātaviṣanimitteṣu
kṣīravṛkṣakṣīraśarkkarodakakekṣurasaghṛtamadhurauṣadhaniḥ
kvāthair anuṣṇaiḥ | śleṣmaśophe tu
tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthair
aśītair
[cf. 1938 ed. 4.1.17]
vātaśephe tuH vātaśophe tu A sarppistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniḥkvāthairsarpistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniṣkvāthairA sarppistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniḥkvāthai H aśītaiḥA raśītaiḥ H pariṣekaṃH pariṣekān A kṣīravṛkṣakṣīraśarkkarodakakekṣurasaghṛtamadhurauṣadhaniḥ kvāthairem. kṣīraghṛtamadhuśarkarodakekṣurasamadhurauṣadhakṣīravṛkṣaniṣkvāthair A kṣīravṛkṣakṣīraśarkkarodakakekṣurasaghṛtamadhurauṣadhaniḥkvāthai H anuṣṇaiḥA ranuṣṇaiḥ H śleṣmaśophe tuH pariṣekān kurvīta, śleṣmaśophe tu A tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthairtailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniṣkvāthairA tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthai H aśītairem. aśītaiḥ pariṣekān kurvīta A raśītair H
yathāmvubhiḥ sicyamānaḥ śāntim agnir nniyacchati |
doṣāgnir evaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati ||
doṣāgnir evaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati ||
[cf. 1938 ed. 4.1.18]
abhyaṅgas tu doṣam ālocyopayukto doṣopaśamo mṛdutāṃ ca karoti
|
[cf. 1938 ed. 4.1.19]
svedavimlāpanādīnāṃ kriyāṇāṃ prāk sa ucyate |
paś cāt karmmasu cādiṣṭaḥ sa tu visrāvaṇādiṣu ||
paś cāt karmmasu cādiṣṭaḥ sa tu visrāvaṇādiṣu ||
[cf. 1938 ed. 4.1.20]
rujāvatān dāruṇānāṅ kaṭhinānān tathaiva ca |
śophānāṃ svedanaṃ kāryaṃ ye cāpyevamvidhā vraṇāḥ ||
śophānāṃ svedanaṃ kāryaṃ ye cāpyevamvidhā vraṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.21]
sthirāṇāṃ rujatām mandaṃ kāryaṃ vimlāpanam bhavet |
abhyajya svedayitvā ca veṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ ||
abhyajya svedayitvā ca veṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.22]
vimarddayed bhiṣak prājñastalenāṅguṣṭhakena vā |
śophayor upanāhan tu kuryād āmavidagdhayoḥ ||
śophayor upanāhan tu kuryād āmavidagdhayoḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.23]
praśāmyaty avidagdhas tu vidagdhaḥ pākameti ca |
nivarttate na yaḥ śopho virekāntair upakramaiḥ ||
nivarttate na yaḥ śopho virekāntair upakramaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.24]
tatra saṃpācanadravyāṇy āhṛtyoktāni pivya ca |
dadhitakrasurāśuktadhānyāmlair yojayed bhiṣak ||
dadhitakrasurāśuktadhānyāmlair yojayed bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 4.1.25]
snigdhāni lavaṇī kṛtvā paced utkārikān tataḥ |
sairaṇḍapatrayā śophan nāhayed uṣṇayā tayā ||
sairaṇḍapatrayā śophan nāhayed uṣṇayā tayā ||
[cf. 1938 ed. 4.1.26]
hitaṃ saṃbhojanañcāpi pākāya vimukho yadi |
vedanopaśamārthāya tathā pākabhayāya ca ||
vedanopaśamārthāya tathā pākabhayāya ca ||
[cf. 1938 ed. 4.1.27]
acirotpatite śophe kuryāc choṇitamokṣaṇaṃ |
saśophe kaṭhine dhyāme sarakte vedanāvati ||
saśophe kaṭhine dhyāme sarakte vedanāvati ||
[cf. 1938 ed. 4.1.28]
saṃravdhe viṣame cāpi vraṇe viśrāvaṇaṃ hitaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.1.29]
sopadravādravāṇāṃ rūkṣāṇāṅkṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇāṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.30]
yathā svauṣadhasaṃsiddhaṃ snehapānamvidhīyate |
utsannamāṃsaśophe tu kaphe duṣṭe viśeṣataḥ ||
utsannamāṃsaśophe tu kaphe duṣṭe viśeṣataḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.31]
saṃsṛṣṭadhyāmarudhire vraṇe praccharddanaṃ hitaṃ |
vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānuvandhiṣu ||
vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānuvandhiṣu ||
[cf. 1938 ed. 4.1.32]
virecanampraśaṃsanti vraṇeṣu vraṇakovidāḥ |
apākavatsurogeṣu kaṭhineṣu sthireṣu ca ||
apākavatsurogeṣu kaṭhineṣu sthireṣu ca ||
[cf. 1938 ed. 4.1.33]
snāyukothādiṣu tathā cchedanaṃ prāptam ucyate |
antaḥ pūyeṣv avaktreṣu tathaivotsaṅgavatsv api||
antaḥ pūyeṣv avaktreṣu tathaivotsaṅgavatsv api||
[cf. 1938 ed. 4.1.34]
gatimatsu ca rogeṣu bhedanamprāptamucyate |
vālavṛddhakṣatakṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitām api ||
vālavṛddhakṣatakṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitām api ||
[cf. 1938 ed. 4.1.35]
marmmopari ca jāteṣu rogeṣūktañ ca dāruṇaṃ |
supakve piṇḍite śophe pīḍanair upapīḍite ||
supakve piṇḍite śophe pīḍanair upapīḍite ||
[cf. 1938 ed. 4.1.36]
pākoddhateṣu doṣeṣu tat tu kāryam vijānatā |
supiṣṭairdāraṇadravyaiḥ ṛtakṣāraṇa vā punaḥ ||
supiṣṭairdāraṇadravyaiḥ ṛtakṣāraṇa vā punaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.37]
kaṭhinasthūlavattauṣṭhān dīryamānān punaḥ punaḥ |
kaṭhinātsannamāṃsām̐ś ca lekhanair ācared bhiṣak ||
kaṭhinātsannamāṃsām̐ś ca lekhanair ācared bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 4.1.38]
samaṃ likhetsulikhitaṃ likhen niravaśeṣataḥ |
carmmaṇān tu pramāṇena samaṃ śastreṇa saṃlikhet ||
carmmaṇān tu pramāṇena samaṃ śastreṇa saṃlikhet ||
[cf. 1938 ed. 4.1.39]
kṣaumaṃ plotaṃ picuṃ phenaṃ yāvaśūkaṃ sasaindhavaṃ |
karkaśāni ca patrāṇi lekhanārthe pradāpayet ||
karkaśāni ca patrāṇi lekhanārthe pradāpayet ||
[cf. 1938 ed. 4.1.40]
nāḍīvraṇaṃ śalyagarbbham unmārgyutsaṃginaṃ śanaiḥ |
karīravālāṅgulibhir eṣaṇyā veśayed bhiṣak ||
karīravālāṅgulibhir eṣaṇyā veśayed bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 4.1.41]
netravarmmagudābhyāsagatyo vaktrāḥ saśoṇitāḥ |
cuccūpotakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīrair eṣayed bhiṣak ||
cuccūpotakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīrair eṣayed bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 4.1.42]
saṃvṛtāvivṛtāsyeṣu vraṇeṣu matimānbhiṣak |
yathoktamāharecchalyaṃ prāptoddharaṇalakṣaṇaiḥ ||
yathoktamāharecchalyaṃ prāptoddharaṇalakṣaṇaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.43]
roge vyadhanasādhyeṣu yathādeśaṃ pramāṇataḥ |
śastraṃ nidadhyād doṣañ ca srāvayet kīrttitantathā ||
śastraṃ nidadhyād doṣañ ca srāvayet kīrttitantathā ||
[cf. 1938 ed. 4.1.44]
apākopadrutā ye ca māṃsasthāvivṛtāś ca ye |
teṣu kāryaṃ yathoddiṣṭaṃ sevyaṃ sandhānam eva ca ||
teṣu kāryaṃ yathoddiṣṭaṃ sevyaṃ sandhānam eva ca ||
[cf. 1938 ed. 4.1.45]
pūyagarbbhānanudvārān vraṇānmarmmagatānapi |
yathoktaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantātpratipīḍayet ||
yathoktaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantātpratipīḍayet ||
[cf. 1938 ed. 4.1.46]
śuṣyamāṇamupekṣeta pradehampīḍanamprati |
na cāpi mukhamālimpettathādoṣaḥ prasicyate ||
na cāpi mukhamālimpettathādoṣaḥ prasicyate ||
[cf. 1938 ed. 4.1.47]
tais tair nnimittair bbahudhā śoṇite prasrute bhṛśaṃ |
kāryaṃ yathoktaṃ vaidyena śoṇitasthāpanambhavet ||
kāryaṃ yathoktaṃ vaidyena śoṇitasthāpanambhavet ||
[cf. 1938 ed. 4.1.48]
dāhapākajvaravatāṃ vraṇānāmpittakopataḥ |
raktena cābhibhūtānāṃ kāryannirvvāpaṇambhavet ||
raktena cābhibhūtānāṃ kāryannirvvāpaṇambhavet ||
[cf. 1938 ed. 4.1.49]
yathoktaiḥ śītaladravyaiḥ kṣīrapiṣṭair ghṛtāplutaiḥ |
dihyeta vahalāṃ sekāṃ suśītāñ cāvacārayet ||
dihyeta vahalāṃ sekāṃ suśītāñ cāvacārayet ||
[cf. 1938 ed. 4.1.50]
em. vraṇeṣu kṣīṇamāṃseṣu tanusrāviṣvapākiṣu |
todakāṭhinyapāruṣyaśūlavepathumatsu ca A
todakāṭhinyapāruṣyaśūlavepathumatsu ca A
vātābhibhūte valayāḥ kākolyādīgaṇe tathā |
snaihikeṣu ca vījeṣu kuryād utkārikāṃ śubhāṃ ||
snaihikeṣu ca vījeṣu kuryād utkārikāṃ śubhāṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.52]
yeṣāṃ svedanaṅkāryaṃ sthirāṇāmvedanāvatāṃ |
durggandhānāṃ kledavatāṃ picchilānāntathaiva ca ||
durggandhānāṃ kledavatāṃ picchilānāntathaiva ca ||
[cf. 1938 ed. 4.1.53]
kaṣāyaṃ śodhanaṅkāryaṃ śodhanaiḥ prāgudīritaiḥ |
antaḥpūyānaṇumukhān gambhīrā māṃsasaṃśritān ||
antaḥpūyānaṇumukhān gambhīrā māṃsasaṃśritān ||
[cf. 1938 ed. 4.1.54]
śodhanadravyayuktābhir vvarttibhiḥ samupāyaret |
putimāṃsapraticchannāṃ mahādoṣānudīritaiḥ ||
putimāṃsapraticchannāṃ mahādoṣānudīritaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.55]
varttidravyaiḥ kalkakṛtairyathālābhena śodhayet |
pittapraduṣṭāṃ gaṃbhīrāndāhapākaprapīḍitāṃ ||
pittapraduṣṭāṃ gaṃbhīrāndāhapākaprapīḍitāṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.56]
kārppāsīphalamiśreṇa yuñjyācchodhanasarppiṣā |
utsannamānsānasnigdhānalpasrāvānnṛṇāmvraṇān ||
utsannamānsānasnigdhānalpasrāvānnṛṇāmvraṇān ||
[cf. 1938 ed. 4.1.57]
sarṣapasnehayuktena dhīmāntaile śodhayet |
vraṇānāṃ sthiramāṃsānānduḥśodhyānāntathaiva ca |
vraṇānāṃ sthiramāṃsānānduḥśodhyānāntathaiva ca |
[cf. 1938 ed. 4.1.58]
rasakriyāṃ śodhanīyāṅ kuryād dravyair udīritaiḥ ||
kaṣāye vidhivatteṣāṃ kṛte cāpi srite vudhaḥ |
kaṣāye vidhivatteṣāṃ kṛte cāpi srite vudhaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.1.59]
surāṣṭrajāṃ sakāśīsāṃ dadyāc cāpi manaḥśilāṃ ||
haritālañcamatimān tatastānavacārayet |
haritālañcamatimān tatastānavacārayet |
[cf. 1938 ed. 4.1.60]
mātuluṅgarasopetāḥ sakṣaudrāḥ supramardditāḥ ||
vraṇeṣu dattā tiṣṭhet tu trīm̐mtrīm̐ś ca divasān parān |
vraṇeṣu dattā tiṣṭhet tu trīm̐mtrīm̐ś ca divasān parān |
[cf. 1938 ed. 4.1.61]
medopasṛṣṭāndurggandhāṃ gambhīrāñcūrṇṇaśodhanaiḥ |
upācaredbhiṣakprājñaḥ śūkṣmaiḥ śodhanabastijaiḥ |
upācaredbhiṣakprājñaḥ śūkṣmaiḥ śodhanabastijaiḥ |
[cf. 1938 ed. 4.1.62]
śuddhalakṣaṇasaṃyukte kaṣāyaṃ ropaṇaṃ hitaṃ ||
tatra kāryaṃ yathoddiṣṭairddravyair vvaidyena jānatā |
tatra kāryaṃ yathoddiṣṭairddravyair vvaidyena jānatā |
[cf. 1938 ed. 4.1.63]
avedanānāṃ śuddhānāṃ gambhīrāṇāntathaiva ca ||
hitāḥ saṃropaṇāvarttya vatyaṅgairopaṇaiḥ kṛtāḥ |
hitāḥ saṃropaṇāvarttya vatyaṅgairopaṇaiḥ kṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 4.1.64]
apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatāṃ ||
kalkasturopaṇaḥ kāryastilajo madhusaṃyutaḥ |
kalkasturopaṇaḥ kāryastilajo madhusaṃyutaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.1.65]
sa mādhuryāttathaivoṣṇyātsnehāccānilanāśanaḥ ||
kaṣāyabhāvātmādhuryāttiktatvāc cāpi pittahā |
kaṣāyabhāvātmādhuryāttiktatvāc cāpi pittahā |
[cf. 1938 ed. 4.1.66]
auṣṇyātkaṣāyabhāvāc ca tiktatvāc ca kaphe hitaḥ ||
śodhayed ropayec cāpi yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ |
śodhayed ropayec cāpi yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ |
[cf. 1938 ed. 4.1.67]
nimvapatramadhubhyāntu yuktaḥ saṃśodhanaḥ smṛtaḥ ||
pūrvvābhyāṃ sarppiṣā cāpi yuktaś cāpyuparopaṇe |
pūrvvābhyāṃ sarppiṣā cāpi yuktaś cāpyuparopaṇe |
[cf. 1938 ed. 4.1.68]
tilavadyavakalkan tu kecid āhur mmanīṣiṇaḥ ||
avidagdhaṃ praśamayed vidagdham vāpi pācayet |
avidagdhaṃ praśamayed vidagdham vāpi pācayet |
[cf. 1938 ed. 4.1.69]
pakvañ ca bhindyādbhinnaś ca śodhayed ropayīta ca ||
pittaraktaviṣāgantūn gambhīrān api ca vraṇān |
pittaraktaviṣāgantūn gambhīrān api ca vraṇān |
[cf. 1938 ed. 4.1.70]
ropayed ropaṇīyena kṣīrasiddhena sarppiṣā ||
kaphavātārdditānān tu vraṇānāntailaropaṇaṃ |
kaphavātārdditānān tu vraṇānāntailaropaṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.1.71]
kuryāt tatra yathokteṣu dravyeṣu matimān bhiṣak ||
avyadhyānāñcalasthānāṃ śuddhānāñ ca praduṣyatāṃ |
avyadhyānāñcalasthānāṃ śuddhānāñ ca praduṣyatāṃ |
[cf. 1938 ed. 4.1.72]
dviharidrāyutāṃ kuryād ropaṇīyai rasakriyā ||
samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāñcūrṇṇaropaṇaṃ |
samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāñcūrṇṇaropaṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.1.73]
prāptamvidadhyāt matimān prāk sa ukto vidhiryathā ||
śodhano ropaṇaś caiva vidhir yo yam prakīrttitaḥ |
śodhano ropaṇaś caiva vidhir yo yam prakīrttitaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.1.74]
sarvvavraṇānāṃ sāmānye nokto doṣaviśeṣataḥ ||
eṣa āgamasiddhatvāt tathaiva phaladarśanāt |
eṣa āgamasiddhatvāt tathaiva phaladarśanāt |
[cf. 1938 ed. 4.1.75]
mantravatsaṃprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ kathaṃcana ||
svavuddhyā vibhajedyuktyā kaṣāyādiṣu yogavit |
svavuddhyā vibhajedyuktyā kaṣāyādiṣu yogavit |
[cf. 1938 ed. 4.1.76]
doṣocchrāyeṇauṣadhāni yānyuktāni purā mayā ||
ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaś cānilāpahaḥ |
ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaś cānilāpahaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.1.77]
sa vātaduṣṭe deyas tu kaṣāyādiṣu saptasu ||
nyagrodhādigaṇo yas tu kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |
nyagrodhādigaṇo yas tu kākolyādiś ca yo gaṇaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.1.78]
tau pittaduṣṭe dātavyau kaṣāyādiṣu saptasu |
āragvadhādiś ca gaṇo yaścoṣṇaḥ parikīrttitaḥ |
āragvadhādiś ca gaṇo yaścoṣṇaḥ parikīrttitaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.1.79]
tau deyau kaphaduṣṭe tu saṃsṛṣṭe saṃyutāgaṇāḥ ||
vātopasṛṣṭānugrarujān sāsrāvānapi ca vraṇān |
vātopasṛṣṭānugrarujān sāsrāvānapi ca vraṇān |
[cf. 1938 ed. 4.1.80]
sakṣaumayavasarppirbbhirddhūpanāṅgais tu pūrayet |
pariśuṣkālpamāṃsānāṃ gambhīrāṇāntathaiva ca |
pariśuṣkālpamāṃsānāṃ gambhīrāṇāntathaiva ca |
[cf. 1938 ed. 4.1.81]
kuryād utsādanīyāni sarppīṃṣyālepanāni ca ||
māṃsādānāñ ca māṃsāni bhakṣayed vidhivannaraḥ |
māṃsādānāñ ca māṃsāni bhakṣayed vidhivannaraḥ |
[cf. 1938 ed. 4.1.82]
viśuddhamanasastasya māṃsammāṃsena varddhate ||
utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanaṃ |
utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.1.83]
kuryād dravyair yaktais tu cūrṇṇitairmmadhunā saha ||
kaṭhinānāmamāṃsānāṃ duṣṭānāṃ mātariśvanā |
kaṭhinānāmamāṃsānāṃ duṣṭānāṃ mātariśvanā |
[cf. 1938 ed. 4.1.84]
mṛdvī kriyā vidhātavyā śoṇitañcāpi mokṣayet ||
vātaghnauṣadhasaṃyuktaiḥ snehasvedau ca kārayet |
vātaghnauṣadhasaṃyuktaiḥ snehasvedau ca kārayet |
[cf. 1938 ed. 4.1.85]
mṛdutvamāśurohañ ca gāḍhavandhaṅkaroti hi ||
vraṇeṣu mṛdumāṃseṣu dāruṇīkaraṇaṃ hitaṃ |
dhavapriyaṃgvaśokānāṃ rohiṇyāś ca tvacas tathā ||
vraṇeṣu mṛdumāṃseṣu dāruṇīkaraṇaṃ hitaṃ |
dhavapriyaṃgvaśokānāṃ rohiṇyāś ca tvacas tathā ||
[cf. 1938 ed. 4.1.86]
triphalāpuṣpakāsīse tathāsarjjarasaṃ samaṃ |
kṛtvā sūkṣmāṇi cūrṇṇāni vraṇaṃ tairevacūrṇṇayet ||
kṛtvā sūkṣmāṇi cūrṇṇāni vraṇaṃ tairevacūrṇṇayet ||
[cf. 1938 ed. 4.1.87]
utsannamānsān kaṭhinān kaṇḍūyuktām̐ścirotthitān |
duḥśodhanīyām̐ś ca tathāśodhayet kṣārakarmmaṇā ||
duḥśodhanīyām̐ś ca tathāśodhayet kṣārakarmmaṇā ||
[cf. 1938 ed. 4.1.88]
sravato 'śmarijānmūtraṃ yecānye raktavāhinaḥ |
saṃdhī niḥśeṣataścchinnān sādhayed agnikarmmaṇā ||
saṃdhī niḥśeṣataścchinnān sādhayed agnikarmmaṇā ||
[cf. 1938 ed. 4.1.89]
durūḍhatvāt tu śuklānāṃ kṛṣṇakarmma hitam bhavet |
[cf. 1938 ed. 4.1.90]
em. kumbhe+anyasmin nikhāte tu taṃ kumbhamatha yojayet| mukhaṃ mukhena sandhāya gomayair dāhayettataḥ A
em. yaḥ snehaścyavate tasmād grāhayettaṃ śanair bhiṣak| grāmyānūpaśaphān dagdhvā sūkṣmacūrṇāni kārayet A
bhallātakavidhānena sā ca snehān prayojayet ||
[cf. 1938 ed. 4.1.93]
ye ca kecitphalasnehā vidhānanteṣu vakṣyate ||
durūḍhatvāt tu kṛṣṇānāṃ hitā pāṇḍukriyā bhavet |
durūḍhatvāt tu kṛṣṇānāṃ hitā pāṇḍukriyā bhavet |
[cf. 1938 ed. 4.1.94]
saptarātrasthitaṃ kṣīre vārkkare rohiṇīphalaṃ ||
tenaiva piṣṭvā suślakṣṇaṃ kṛṣṇampāṇḍūkaraṃ smṛtaṃ |
tenaiva piṣṭvā suślakṣṇaṃ kṛṣṇampāṇḍūkaraṃ smṛtaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.1.95]
navaṃ kapālikācūrṇṇaṃ vaidalaṃ sarjjam eva ca ||
kāsīsamadhukaṃ caiva kṣaudrāktaṃ lepane hitaṃ |
kāsīsamadhukaṃ caiva kṣaudrāktaṃ lepane hitaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.1.96]
kukkuṭāṇḍakapālāni katakaṃ madhurantathā ||
tathā samudramaṇḍūkī maśicūrṇṇañ ca dāpayet |
tathā samudramaṇḍūkī maśicūrṇṇañ ca dāpayet |
[cf. 1938 ed. 4.1.97]
kapitthānmānsamuddhṛtya mūtreṇājasya pūrayet |
kāsīsaṃ rocanā caiva haritālammanaḥ śilā ||
kāsīsaṃ rocanā caiva haritālammanaḥ śilā ||
[cf. 1938 ed. 4.1.98]
veṇunirllekhanañcaiva prapunāṭañ ca dāpayet |
adhastādarjjunasyaitanmāṃsaṃ bhūmau nidhāpayet ||
adhastādarjjunasyaitanmāṃsaṃ bhūmau nidhāpayet ||
[cf. 1938 ed. 4.1.99]
māsādūrddhantatastena kṛṣṇam ālepayed vraṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.100]
hastidantamasīṃ kṛtvā mukhyañcaiva rasāñjanaṃ |
romāṇyanena jāyante tūrṇṇaṃ pāṇitaleṣv api ||
romāṇyanena jāyante tūrṇṇaṃ pāṇitaleṣv api ||
[cf. 1938 ed. 4.1.101]
catuṣpadānāntvagromanakhaśṛṅgāsthibhasmanā |
tailāktā cūrṇṇitā bhūmirbhavedromaruhā punaḥ ||
tailāktā cūrṇṇitā bhūmirbhavedromaruhā punaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.102]
kāsīsannaktamālasya pallavām̐ś cāpi saṃharet |
kapittharasapiṣṭāni romasañjananamparaṃ ||
kapittharasapiṣṭāni romasañjananamparaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.103]
romākīrṇṇo vraṇo yas tu na samyaguparohati |
kṣurakarttari sandaṃśais tasya lomāni nirharet ||
kṣurakarttari sandaṃśais tasya lomāni nirharet ||
[cf. 1938 ed. 4.1.104]
śaṃkhacūrṇṇañ ca bhāgauṣṭau haritālaṃ ca bhāgikaṃ |
śuktena saha piṣṭan tu romaśātanam uttamaṃ ||
śuktena saha piṣṭan tu romaśātanam uttamaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.105]
tailaṃ bhallātakasyātha snuhīkṣīrantathaiva ca |
vimṛdyaikatra dātavyaṃ romaśātanam uttamaṃ ||
vimṛdyaikatra dātavyaṃ romaśātanam uttamaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.106]
em. kadalīdīrghavṛntābhyāṃ bhasmālaṃ lavaṇaṃ śamībījaṃ śītodapiṣṭaṃ vā romaśātanamācaret A
em. āgāragodhikāpucchaṃ rambhā ''ālaṃ bījamaiṅgudam |
dagdhvā tadbhasmatailāmbu sūryapakvaṃ kacāntakṛt A
dagdhvā tadbhasmatailāmbu sūryapakvaṃ kacāntakṛt A
vātaduṣṭo vraṇo yastu rūkṣasyātyarthavedanaḥ |
adhaḥkāye viśeṣeṇa tatra bastir vidhīyate ||
adhaḥkāye viśeṣeṇa tatra bastir vidhīyate ||
[cf. 1938 ed. 4.1.109]
mūtrāghāte mūtradoṣe śukradoṣe tathaiva ca |
tathaivārttavadoṣeṣu bastir apy uttaro hitaḥ ||
tathaivārttavadoṣeṣu bastir apy uttaro hitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.110]
vraṇaḥ śudhyabhivandhena mṛdutvañ copagacchati |
rohaty api ca niḥsaṅgāttasmād vandhaḥ praśasyate ||
rohaty api ca niḥsaṅgāttasmād vandhaḥ praśasyate ||
[cf. 1938 ed. 4.1.111]
sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatāṃ |
patradānam bhavet kāryaṃ yathādoṣaṃ yathart tu ca ||
patradānam bhavet kāryaṃ yathādoṣaṃ yathart tu ca ||
[cf. 1938 ed. 4.1.112]
eraṇḍabhūrjjapūtīkakāśmaryāṇāñ ca vātajaḥ |
patramāśvavalaṃ yac ca haridrāpatram eva ca ||
patramāśvavalaṃ yac ca haridrāpatram eva ca ||
[cf. 1938 ed. 4.1.113]
patrāṇi kṣīravṛkṣāṇāmaudakānāntathaiva ca |
dūṣite raktapittābhyāmvraṇe dadyādvicakṣaṇaḥ ||
dūṣite raktapittābhyāmvraṇe dadyādvicakṣaṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.114]
pāṭhāmūrvvāś ca gandhānāṃ kākamācīharidrayoḥ |
patraṃ śukanasāyāś ca yojayet kaphaje vraṇe ||
patraṃ śukanasāyāś ca yojayet kaphaje vraṇe ||
[cf. 1938 ed. 4.1.115]
akarkkaśamavicchinnamajīrṇṇamviṣavarjjitaṃ |
ajan tu jagdham mṛdu ca patraṃ guṇavad ucyate ||
ajan tu jagdham mṛdu ca patraṃ guṇavad ucyate ||
[cf. 1938 ed. 4.1.116]
sneham auṣadhasāram vā paṭṭapatrāntarīkṛtaṃ |
tad dadāti yatas tasmād auṣadhopari dāpayet ||
tad dadāti yatas tasmād auṣadhopari dāpayet ||
[cf. 1938 ed. 4.1.117]
śītoṣṇajananārthāya snehasaṃgrahaṇāya ca |
dattauṣadheṣu dātavyam patraṃ vaidyena jānatā ||
dattauṣadheṣu dātavyam patraṃ vaidyena jānatā ||
[cf. 1938 ed. 4.1.118]
makṣikāvraṇamāgatya nikṣipanti yadā krimiṃ |
śvayathurbbhakṣite tais tu jāyate bhṛśadāruṇaṃ ||
śvayathurbbhakṣite tais tu jāyate bhṛśadāruṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.119]
tīvrā rujo vicitrāś ca raktasrāvaṃ sravedapi |
svasurasādihitas tatra dhāvane pūraṇe tathā ||
svasurasādihitas tatra dhāvane pūraṇe tathā ||
[cf. 1938 ed. 4.1.120]
saptaparṇṇakarañjārkka nimvarājādanatvacaḥ |
gomūtrapiṣṭā ca hitāḥ sekaḥ kṣārodakena vā ||
gomūtrapiṣṭā ca hitāḥ sekaḥ kṣārodakena vā ||
[cf. 1938 ed. 4.1.121]
vraṇaṃ pracchādayitvā ca māṃsapeṣyām vinirharet |
viṃśati krimijātīm̐s tu vakṣyāmy upari bhāgaśaḥ ||
viṃśati krimijātīm̐s tu vakṣyāmy upari bhāgaśaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.122]
dīrghakāturāṇān tu kṛṣāṇām vraṇaśoṣiṇāṃ |
vṛṃhaṇīyo vidhiḥ kāryaḥ so 'pyagnim parirakṣatā ||
vṛṃhaṇīyo vidhiḥ kāryaḥ so 'pyagnim parirakṣatā ||
[cf. 1938 ed. 4.1.123]
viṣaduṣṭasya vijñānaṃ viṣaniścayam eva ca |
cikitsitantu vakṣyāmi taṅkalpeṣu vibhāgaśaḥ ||
cikitsitantu vakṣyāmi taṅkalpeṣu vibhāgaśaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.124]
kaṇḍūmantaḥ saśophaś ca jatrūṇopari ye vraṇāḥ |
śirovirecanaṃ teṣu vidheyaṃ vakṣyate tathā ||
śirovirecanaṃ teṣu vidheyaṃ vakṣyate tathā ||
[cf. 1938 ed. 4.1.125]
rujāvanto 'nilāviṣṭā rūkṣā ye corddhvajatrujāḥ |
vraṇeṣu teṣu karttavyaṃ nasyaṃ snehena jānatā ||
vraṇeṣu teṣu karttavyaṃ nasyaṃ snehena jānatā ||
[cf. 1938 ed. 4.1.126]
doṣam pracyāvaṇārthāya rujādāhakṣayāya ca |
jihvādantasamutthasya haraṇārtham malasya ca ||
jihvādantasamutthasya haraṇārtham malasya ca ||
[cf. 1938 ed. 4.1.127]
śodhano ropaṇaś caiva vraṇasya mukhajasya vai |
uṣṇo vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyate ||
uṣṇo vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyate ||
[cf. 1938 ed. 4.1.128]
ūrddhvajatrugatān trāgān vraṇān vā kaphavātajān |
śophāsrāvarujāyuktān dhūmapānair upācaret ||
śophāsrāvarujāyuktān dhūmapānair upācaret ||
[cf. 1938 ed. 4.1.129]
kṣatoṣmaṇāṃ nigrahārthaṃ sandhānārthantathaiva ca |
sadyovraṇeṣvāyateṣu madhusarppirvvidhīyate ||
sadyovraṇeṣvāyateṣu madhusarppirvvidhīyate ||
[cf. 1938 ed. 4.1.130]
avagāḍhastvaṇumukhā ye vraṇāḥ śalyapīḍitāḥ |
nivṛttahastoddharaṇā yantraṃ teṣu vidhīyate ||
nivṛttahastoddharaṇā yantraṃ teṣu vidhīyate ||
[cf. 1938 ed. 4.1.131]
laghumātro laghuś caiva snigdhāṣṇo vahnidīpanaṃ |
sarvvavraṇibhyo deyas tu sadāhāram vijānatā ||
sarvvavraṇibhyo deyas tu sadāhāram vijānatā ||
[cf. 1938 ed. 4.1.132]
niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ |
rakṣāvidhānair uddiṣṭaiḥ sadā cāpi pravakṣyate ||
rakṣāvidhānair uddiṣṭaiḥ sadā cāpi pravakṣyate ||
[cf. 1938 ed. 4.1.133]
ṣaṇmūloṣṭaparigrāhī pañcalakṣaṇalakṣitaḥ |
ṣaṣṭyāvidhānaiḥ prāpnoti caturbbhiḥ sādhyate vraṇaḥ ||
ṣaṣṭyāvidhānaiḥ prāpnoti caturbbhiḥ sādhyate vraṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.134]
alpagranthaṃ mṛgayatā yogo yo 'lpauṣadhaḥ kṛtaḥ |
dravyāṇāṃ tu samānānāntatra vāyo na duṣyati ||
dravyāṇāṃ tu samānānāntatra vāyo na duṣyati ||
[cf. 1938 ed. 4.1.135]
prasaṃgābhihito yo vā bahudurllabhabheṣajaḥ |
yathopapatyā tatrāpi kāryam eva cikitsitaṃ ||
yathopapatyā tatrāpi kāryam eva cikitsitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.1.136]
em. goṇoktam api yaddravyaṃ bhaved vyādhāvayaugikam |
tad uddhared yaugikaṃ tu prakṣiped apy akīrtitam A
tad uddhared yaugikaṃ tu prakṣiped apy akīrtitam A
em. upadravās tu vividhā vraṇasya vraṇitasya ca |
tatra gandhādayaḥ pañca vraṇasyopadravāḥ smṛtāḥ A
tatra gandhādayaḥ pañca vraṇasyopadravāḥ smṛtāḥ A
em. jvarātisārau mūrcchā ca hikkā cchardirarocakaḥ |
śvāsakāsāvipākāś ca tṛṣṇā ca vraṇitasya tu A
śvāsakāsāvipākāś ca tṛṣṇā ca vraṇitasya tu A
vraṇakriyāsvimāsveva samāsoktās tu yā kriyā |
bhūyo 'bhidhāsyāmy upari tathā sadyovraṇeṣu tā iti ||
bhūyo 'bhidhāsyāmy upari tathā sadyovraṇeṣu tā iti ||
[cf. 1938 ed. 4.1.140]
[Adhyāya 2]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
dhanvantarir ddharmmabhṛtām variṣṭho vāgvidām varaḥ |
viśvāmitrātmajam ṛṣiṃ śiṣyaṃ suśrutam anvaśāt ||
viśvāmitrātmajam ṛṣiṃ śiṣyaṃ suśrutam anvaśāt ||
[cf. 1938 ed. 4.2.3]
nānādhārāmukhaiḥ śastrair nnānāsthānani pātitaiḥ |
bhavaṃti nānākṛtayo vraṇās tām̐s tva nibodha me ||
bhavaṃti nānākṛtayo vraṇās tām̐s tva nibodha me ||
[cf. 1938 ed. 4.2.4]
āyatāś caturasrāś ca tryasrā muṇḍalinas tathā |
arddhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilās tathā ||
arddhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilās tathā ||
[cf. 1938 ed. 4.2.5]
śarāvanimnamadhyāś ca yavamadhyās tathāpare |
evam prakārākṛtayo bhavanty āgantavo vraṇāḥ ||
evam prakārākṛtayo bhavanty āgantavo vraṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.2.6]
doṣajā vā svayambhinnā na tu vaidyanimittajāḥ |
vraṇākṛtijño hi bhiṣak na moham upagacchati ||
vraṇākṛtijño hi bhiṣak na moham upagacchati ||
[cf. 1938 ed. 4.2.7]
durddarśaneṣv api bhṛśaṃ vraṇeṣu vikṛteṣv api |
anekākṛtir āgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ ||
anekākṛtir āgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.2.8]
samāsato lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrttitaḥ |
chinnam bhinnan tathā viddhaṃ kṣatam picitam eva ca ||
chinnam bhinnan tathā viddhaṃ kṣatam picitam eva ca ||
[cf. 1938 ed. 4.2.9]
ghṛṣṭam āhus tathā ṣaṣṭhan teṣām vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
tiryakcīno mṛdur vvāpi so vraṇas tv āyato bhavet |
tiryakcīno mṛdur vvāpi so vraṇas tv āyato bhavet |
[cf. 1938 ed. 4.2.10]
gātrapātī na vā tad dhi chinnalakṣaṇam ucyate ||
śaktikunteṣu khaḍgādiviṣāṇair āśayor hataḥ |
śaktikunteṣu khaḍgādiviṣāṇair āśayor hataḥ |
[cf. 1938 ed. 4.2.11]
yat kiñcit sravate tad dhi bhinnalakṣaṇam ucyate ||
sthānāny āmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca |
hṛduṇḍukaḥ phupphusaś ca koṣṭham ity abhidhīyate ||
tasmin bhinne raktapūrṇṇe jvaro dāhaś ca jāyate |
tasmin bhinne raktapūrṇṇe jvaro dāhaś ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 4.2.13]
mūtramārggagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇāc ca gacchati ||
mūrcchādhmānatṛṣāśvāsas tv abhaktacchanda eva ca |
mūrcchādhmānatṛṣāśvāsas tv abhaktacchanda eva ca |
[cf. 1938 ed. 4.2.14]
viṇmūtravātasaṅgañ ca svedāsrāvo kṣiraktatā ||
lohagandhitvam āsyasya gātradaurggandham eva ca |
lohagandhitvam āsyasya gātradaurggandham eva ca |
[cf. 1938 ed. 4.2.15]
hṛcchūlaṃ pārśvayoś cāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu ||
āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ charddayaty api |
āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ charddayaty api |
[cf. 1938 ed. 4.2.16]
ādhmānam atimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam ||
pakvāsayagate cāpi rujā gauravam eva ca |
pakvāsayagate cāpi rujā gauravam eva ca |
[cf. 1938 ed. 4.2.17]
adhaḥkāye viśeṣeṇa śītatā ca bhavanti hi ||
[cf. 1938 ed. 4.2.18]
sūkṣmāsyaṃ śalyābhihataṃ yadagandhāsayam vinā |
[cf. 1938 ed. 4.2.19]
uttuṇḍitan nirgatam vā tadviddham iti nirddiśet ||
nāticchinnan nātividdham ubhayor llakṣaṇānvitam |
nāticchinnan nātividdham ubhayor llakṣaṇānvitam |
[cf. 1938 ed. 4.2.20]
viṣamavraṇasaṃgo yaṃ
prahārapīḍanābhyān tu yadaṅgam pṛthutāṃ gataṃ |
prahārapīḍanābhyān tu yadaṅgam pṛthutāṃ gataṃ |
[cf. 1938 ed. 4.2.21]
sāsthi tat piccitam vidyāt majjāraktapariplutaṃ ||
gharṣaṇād abhighātād vā yad aṅgam vigatatvacaṃ |
gharṣaṇād abhighātād vā yad aṅgam vigatatvacaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.2.22]
ūṣāsrāvānvitan tan tu ghṛṣṭam ity abhidhīyate ||
chinne bhinne tathā viddhe kṣate vāsṛgatisrave |
chinne bhinne tathā viddhe kṣate vāsṛgatisrave |
[cf. 1938 ed. 4.2.23]
raktakṣayād atra rujāḥ karoti pavano bhṛśaṃ || snehapānaṃ
hitan tatra tatseko vihitas tathā |
[cf. 1938 ed. 4.2.24]
veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaś copanāhataṃ |
dhānyasvedāṃś ca kurvīta snigdhānyālepanāni ca ||
dhānyasvedāṃś ca kurvīta snigdhānyālepanāni ca ||
[cf. 1938 ed. 4.2.25]
vātaghnauṣadhasiddhaiś ca snehair bastir vidhīyate ||
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitaṃ |
piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravati śoṇitaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.2.26]
tasmin na gachati bhṛśaṃ dāhaḥ pākaś ca jāyate |
tasyoṣmaṇo nigrahārthaṃ dāhapākabhayā ya ca |
tasyoṣmaṇo nigrahārthaṃ dāhapākabhayā ya ca |
[cf. 1938 ed. 4.2.27]
śītam ālepanaṃ kāryam pariṣekaś śītalaḥ |
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ |
ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ |
[cf. 1938 ed. 4.2.28]
jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam || ❈ ||
ata ūrdhvam pravakṣyāmi chinnānān tu cikitsitaṃ |
ata ūrdhvam pravakṣyāmi chinnānān tu cikitsitaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.2.29]
ye vraṇā vivṛtāḥ kecic chinnāḥ pārśvāvalamvitaḥ |
tāṃ sīvyed vidhinoktena vandhīyād gāḍham eva ca |
tāṃ sīvyed vidhinoktena vandhīyād gāḍham eva ca |
[cf. 1938 ed. 4.2.30]
karṇṇaṃ sthānādapoḍhantu sthāpayutvā yathāsthitaṃ |
sīvyed yathoktaṃ tailena srotaś cāpy abhitarpayet |
sīvyed yathoktaṃ tailena srotaś cāpy abhitarpayet |
[cf. 1938 ed. 4.2.31]
kṛkāṭikānte chinne tu gachaty api samīraṇe |
samyaṅ niveśya vadhnīyāt sīvyec cāpi nirantaram |
samyaṅ niveśya vadhnīyāt sīvyec cāpi nirantaram |
[cf. 1938 ed. 4.2.32]
ājena sarpiṣā caivaṃ pariṣeko bhidhīyate |
uttānonnaṃ samaśrnīyāc chayīta ca suyantritaḥ |
uttānonnaṃ samaśrnīyāc chayīta ca suyantritaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.2.33]
śākhāsu tiryaksatitāṃ prahārāṃ vivṛtāṃ bhṛsaṃ |
sīvyet samyaṅ niveśyāśuḥ sandhyasthīnyanupūrvaśaḥ |
sīvyet samyaṅ niveśyāśuḥ sandhyasthīnyanupūrvaśaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.2.34]
vadhyāvellitakenāśuḥ vastāntena ghanena vā |
carmaṇā goḥ phaṇo vandhaḥ kāryaś vā sahate sinā |
carmaṇā goḥ phaṇo vandhaḥ kāryaś vā sahate sinā |
[cf. 1938 ed. 4.2.35]
vadhyāvellitakenāśuḥvadhyāvellitakenāśuḥK baddhvā vellitakenāśu A badhvā velitakenāśu H vastāntenaK tatastailena A vastrāntena H ghanena vāKH secayet A carmaṇā goḥ
carmaṇā goḥ
carmmaṇā𑑎 goḥKH carmaṇā go A phaṇoKH phaṇā A kāryaś vāK kāryo A kāryaś cāṃ H sahateK om. A se hate H sināKH yo vā hito bhavet A
carmaṇā goḥ
carmmaṇā𑑎 goḥKH carmaṇā go A phaṇoKH phaṇā A kāryaś vāK kāryo A kāryaś cāṃ H sahateK om. A se hate H sināKH yo vā hito bhavet A
pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaved uttānañ ca śayīta ca |
atonyathā corasije śayīta puruṣo vraṇe |
atonyathā corasije śayīta puruṣo vraṇe |
[cf. 1938 ed. 4.2.36]
chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhān dagdhvā tailena buddhimāṃ |
vadhnīyāt kośavandhena prāptaṃ kuryāc ca ropaṇaṃ ||
vadhnīyāt kośavandhena prāptaṃ kuryāc ca ropaṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.2.37]
candanaṃ padmakaṃ lodhram utpalādi priyaṃgavaḥ ||
haridrā madhukaṃ caiva payaś cāṣṭamam eva tu |
haridrā madhukaṃ caiva payaś cāṣṭamam eva tu |
[cf. 1938 ed. 4.2.38]
tailam ebhir vipakkaṃ syāt pradhānaṃ vraṇaropaṇaṃ |
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsāhvayāmṛtā |
candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsāhvayāmṛtā |
[cf. 1938 ed. 4.2.39]
hareṇavo mṛṇālañ ca triphalā padmakotpalaiḥ |
trayodaśāṃgatrivṛtametadvā payasām ānvitaṃ |
trayodaśāṃgatrivṛtametadvā payasām ānvitaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.2.40]
tailaṃ vipakvaṃ sekāryahitantu vraṇaropane || ❈ ||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānān tu cikitsitaṃ |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānān tu cikitsitaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.2.41]
bhinnanetramakarmaṇyamabhinnaṃ lamvate tu yaḥ |
tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ |
tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 4.2.42]
pīḍayen pāṇinā sammyak padmapatrāntareṇa tu |
tatosya tarpaṇaṃ kāryan nasyañ cānena sarpiṣā |
tatosya tarpaṇaṃ kāryan nasyañ cānena sarpiṣā |
[cf. 1938 ed. 4.2.43]
ajāghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukañ cotpalāni ca |
jīvakarsaṣabhakau cāpi piṣṭvā sarpir vipācayet |
jīvakarsaṣabhakau cāpi piṣṭvā sarpir vipācayet |
[cf. 1938 ed. 4.2.44]
sarvanetrābhighāteṣu sarpiretat praśasyate |
udarānmedaso varttirn nirgatā yasya dehinaḥ |
udarānmedaso varttirn nirgatā yasya dehinaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.2.45]
tāṃ kaṣāyāvakīrṇṇan tu vadhvā sūtreṇa sūtravit |
samyag chindyād vraṇena tac ca kṣaudreṇa veṣṭayet |
samyag chindyād vraṇena tac ca kṣaudreṇa veṣṭayet |
[cf. 1938 ed. 4.2.46]
tāṃ kaṣāyāvakīrṇṇan tutāṃ kaṣāyāvakīrṇṇantutāṅ kaṣāyāvakīrṇṇan tuKH kaṣāyabhasmamṛtkīrṇāṃ A sūtravitKH sūtravit| agnitaptena śast A samyag
samyagK reṇa chindyānmadhusamāyutam A
samyak H chindyādKH om. A vraṇenaK om. A vraṇan H tac ca tac ca KH om. A kṣaudreṇaK om. A kṣaudreṇābhyajya H veṣṭayet veṣṭayetKH om. A
samyagK reṇa chindyānmadhusamāyutam A
samyak H chindyādKH om. A vraṇenaK om. A vraṇan H tac ca tac ca KH om. A kṣaudreṇaK om. A kṣaudreṇābhyajya H veṣṭayet veṣṭayetKH om. A
em. baddhvā vraṇaṃ sujīrṇe+anne sarpiṣaḥ pānamiṣyate| snehapānādṛte cāpi payaḥpānaṃ vidhīyate A
em. śarkarāmadhuyaṣṭibhyāṃ lākṣayā vā śvadaṃṣṭrayā| citrāsamanvitaṃ caiva rujādāhavināśanam A
acchindyamānām araṇaṃ kuryād āṭopam eva vā |
medāgranthau tu yat tailaṃ vakṣyate tat tu yojayet |
medāgranthau tu yat tailaṃ vakṣyate tat tu yojayet |
[cf. 1938 ed. 4.2.49]
tvacotītya sirādīni bhitvā vā parihṛtya vā |
kāṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryād uktānupadravān |
kāṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryād uktānupadravān |
[cf. 1938 ed. 4.2.50]
tatrāntarlohitam pāṇḍuśītapādakarānanaṃ |
śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhañ ca vivarjayet |
śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhañ ca vivarjayet |
[cf. 1938 ed. 4.2.51]
āmāśayasthe rudhire vamanam pathyam ucyate |
pakvāśayathe deyañ ca virecanam asaṃśayaṃ |
pakvāśayathe deyañ ca virecanam asaṃśayaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.2.52]
āsthāpañca niḥ snehaḥ kāryam uṣṇaviśodhanaiḥ |
yavakolakulatthānāṃ niḥ snehena rasena ca |
yavakolakulatthānāṃ niḥ snehena rasena ca |
[cf. 1938 ed. 4.2.53]
bhuñjītānnaṃ yavāguṃ vā pivet sendhavasaṃyutāṃ |
atiniḥ srutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pivedsṛk |
atiniḥ srutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pivedsṛk |
[cf. 1938 ed. 4.2.54]
svamārpratipannās tu yasya viṇmūtramārutāḥ |
nirūpadravaḥ sambhinnepi koṣṭhe jīvati mānavaḥ |
nirūpadravaḥ sambhinnepi koṣṭhe jīvati mānavaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.2.55]
abhinnamantraṃ niḥ krāntāṃ praveśyaṃ nānyathā bhavet |
alaṅgale sirograstaṃ tad apy ake vadanti hi |
alaṅgale sirograstaṃ tad apy ake vadanti hi |
[cf. 1938 ed. 4.2.56]
prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇaśoṇitapāṃsubhiḥ ||
praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||
praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.2.57]
praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamantraṃ ghṛtāplataṃ |
aṃgulyābhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayed api |
aṃgulyābhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayed api |
[cf. 1938 ed. 4.2.58]
em. hastapādeṣu saṃgṛhya samutthāpya mahābalāḥ| bhavaty antaḥpraveśas tu yathā nirdhunuyustathā A
tathāntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalāmpīḍayanti ca |
vraṇasaudbahutvād vā duḥ praveśantu yad bhavet |
vraṇasaudbahutvād vā duḥ praveśantu yad bhavet |
[cf. 1938 ed. 4.2.60]
tad vipādya pramāṇena bhiṣagantampraveśayet |
yathāsthānaniviṣṭe ca vraṇaṃ sīvyamatandritaḥ |
yathāsthānaniviṣṭe ca vraṇaṃ sīvyamatandritaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.2.61]
tadKH ta A vipādyavipādyaKH dāpāṭhya A bhiṣagantampraveśayetbhiṣag antam praveśayetK bhiṣagantraṃ parveśayet A bhiṣag antram praveśayet H yathāsthānaniviṣṭe ca
yathāsthānaniviṣṭe caK
yathāsthānaṃ niveṣṭe ca A
yathāsthānan niviṣ Hac
yathāsthānan viśiṣṭe ca Hpc vraṇaṃAK ṭe ca vraṇaṃ Hac vraṇaṃ Hpc sīvyamatandritaḥem. sīvyed atandriyaḥ A sīvyam atandritaḥ KH
yathāsthānaniviṣṭe caK
yathāsthānaṃ niveṣṭe ca A
yathāsthānan niviṣ Hac
yathāsthānan viśiṣṭe ca Hpc vraṇaṃAK ṭe ca vraṇaṃ Hac vraṇaṃ Hpc sīvyamatandritaḥem. sīvyed atandriyaḥ A sīvyam atandritaḥ KH
sthānādapetamādatte prāṇāṃ gupitam eva vā |
veṣṭayitvā ca paṭṭena ghṛtasekampradāpayet |
veṣṭayitvā ca paṭṭena ghṛtasekampradāpayet |
[cf. 1938 ed. 4.2.62]
payaḥ pivet sukhoṣṇañ ca citrātailasamanvitaṃ |
mṛdukriyārthaśakṛto vāyoś cādhaḥ pravṛttaye |
mṛdukriyārthaśakṛto vāyoś cādhaḥ pravṛttaye |
[cf. 1938 ed. 4.2.63]
tatastailam idaṃ kuryād ropaṇārthañ cikitsakaḥ |
tvacośvakarṇadhavayor pātakīmeṣaśṛṅgayoḥ |
tvacośvakarṇadhavayor pātakīmeṣaśṛṅgayoḥ |
[cf. 1938 ed. 4.2.64]
śallakyarjanayoś cāpi vidāryākṣīriṇān tathā |
valāmūlāni cāhṛtya tailam etad vipācayet |
valāmūlāni cāhṛtya tailam etad vipācayet |
[cf. 1938 ed. 4.2.65]
vraṇaṃ saṃropayet tena raktetsamvatsarañ ca tat ||
pādau nirastamuṣkasya jalena praokṣya cākṣiṇī |
pādau nirastamuṣkasya jalena praokṣya cākṣiṇī |
[cf. 1938 ed. 4.2.66]
praveśya muṣkau sūtreṇa tu no sevanasevitaṃ |
kāryañ ca goḥ phalāvandhaḥ kaṭyāmāveśya yantrakaṃ |
kāryañ ca goḥ phalāvandhaḥ kaṭyāmāveśya yantrakaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.2.67]
na kuryāt snehasekañ ca tena praklidyate vraṇaḥ |
kālānusārīmagurūṃ candanandevadārū ca |
kālānusārīmagurūṃ candanandevadārū ca |
[cf. 1938 ed. 4.2.68]
manaḥ śilāle vā hṛtya tailaṃ kurvīta ropaṇaṃ |
śīrṣādyapahate śalye vālavartim praveśayet |
śīrṣādyapahate śalye vālavartim praveśayet |
[cf. 1938 ed. 4.2.69]
vālavartyāmadattāyāṃ mastuluṃgavraṇāt sravet |
hanyād enan tato vāyus tasmād evam upācaret |
hanyād enan tato vāyus tasmād evam upācaret |
[cf. 1938 ed. 4.2.70]
vraṇe rūhati caikaikaṃ śanair vālam upakṣipet |
gātrādyapahṛte tasmiṃ snehavartim praveśayet |
gātrādyapahṛte tasmiṃ snehavartim praveśayet |
[cf. 1938 ed. 4.2.71]
niḥ śoṇite cāpi kṛtavidhiḥ sadyakṣate hitaḥ |
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmā syur ye vraṇāṃs tāṃ viśoṇitāṃ |
dūrāvagāḍhāḥ sūkṣmā syur ye vraṇāṃs tāṃ viśoṇitāṃ |
[cf. 1938 ed. 4.2.72]
kṛtvā netreṇa sūkṣmeṇa cakratailena tarpayet |
padmāṃ samaṅgāṃ rajanīṃ trivargaṃ tuttham eva ca |
padmāṃ samaṅgāṃ rajanīṃ trivargaṃ tuttham eva ca |
[cf. 1938 ed. 4.2.73]
saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇam uttamaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.2.74]
em. tālīśaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagurucandanam |
haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ A
haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ A
kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavad vidhiḥ |
[cf. 1938 ed. 4.2.76]
ghṛṣṭe rujāṃ nigṛhyāśus cūrṇair upacared vraṇaṃ |
viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatam eva vā |
viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatam eva vā |
[cf. 1938 ed. 4.2.77]
vāsayet tailapūrṇṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśanaṃ ||
eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmmahate tathā |
eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmmahate tathā |
[1938 ed. 4.2.78]
ropaṇe caiva seke ca pāne ca vraṇināṃ sadā || tailaṃ ghṛtaṃ
cāvacāryaṃ śarīrartūn avekṣya hi |
[1938 ed. 4.2.79]
ghṛtāni yāni vakṣyāmi yannataḥ pittavidradhau || sadyo vraṇeṣu
dātavyan tāni vaidyena jānatā ||
[1938 ed. 4.2.80]
sadyaḥkṣatam vraṇam vaidyaḥ saśūlam pariṣecayet | sarppiṣā
nātiśītena balātailena vā punaḥ ||
[1938 ed. 4.2.81]
padmāṃ samaṃgāṃ rajanīm pathyān tutthaṃ suvarccalāṃ | padmakam
madhukaṃ lodhraṃ viḍaṃgāni hareṇavaḥ ||
[1938 ed. 4.2.82]
tālīsapattraṃ naladaṃ candanam padmakesaraṃ |
mañjiṣṭhośīralākṣāś ca kṣīriṇāñ cāpi pallavān ||
[1938 ed. 4.2.83]
piyālabījaṃ tindukyās taruṇāni phalāni ca ||
yathālābhena saṃhṛtya tailan dhīro vipācayet |
yathālābhena saṃhṛtya tailan dhīro vipācayet |
[1938 ed. 4.2.84]
sadyovraṇānāṃ sarvveṣām aduṣṭānāñ ca ropaṇam ||
kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāś ca yojayet |
kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāś ca yojayet |
[1938 ed. 4.2.85]
sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paś cāt pūrvvoktam ācaret |
duṣṭavraṇeṣu karttavyam ūrddhañ cādhaś ca śodhanam ||
duṣṭavraṇeṣu karttavyam ūrddhañ cādhaś ca śodhanam ||
[1938 ed. 4.2.86]
viśoṣaṇan tathāhāraḥ śoṇitasya ca mokṣaṇaṃ |
kaṣāyamāragvadhādisurasādyañ ca śodhanaṃ ||
kaṣāyamāragvadhādisurasādyañ ca śodhanaṃ ||
[1938 ed. 4.2.87]
kaṣāyayor etayos tu tailaṃ śodhanam iṣyate |
kṣārakalpena vā tailaṃ kṣāradravyeṣu sādhitaṃ ||
kṣārakalpena vā tailaṃ kṣāradravyeṣu sādhitaṃ ||
[1938 ed. 4.2.88]
dravantī ciribilvañ ca dantī cittrakam eva ca |
pṛthvīkā nimbapattrāṇi kāśīsaṃ tuttham eva ca ||
pṛthvīkā nimbapattrāṇi kāśīsaṃ tuttham eva ca ||
[1938 ed. 4.2.89]
trivṛtā nīlinī śyāmā haridrā saindhavan tilā |
nīpaḥ kadambaḥ suvahāṃ śukākhyaṃ lāṅgalāhvayaṃ ||
nīpaḥ kadambaḥ suvahāṃ śukākhyaṃ lāṅgalāhvayaṃ ||
[1938 ed. 4.2.90]
mṛgādanī madayantī nepālī jālinī surā |
snuhācārkkaviḍaṅgāniharitālakarañjikā ||
snuhācārkkaviḍaṅgāniharitālakarañjikā ||
[1938 ed. 4.2.91]
yathopapatyā karttavyan tailam eteṣu śodhanam |
ghṛtam vā yadi prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanās tathā ||
ghṛtam vā yadi prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanās tathā ||
[1938 ed. 4.2.92]
em. saindhavatrivṛderaṇḍapatrakalkastu vātike |
trivṛddharidrāmadhukakalkaḥ paitte tilair yutaḥ A
trivṛddharidrāmadhukakalkaḥ paitte tilair yutaḥ A
duṣṭavraṇavidhiḥ kāryaḥ kuṣṭhamehavraṇeṣv api |
[1938 ed. 4.2.94]
ṣaḍvidhaḥ prāk pradiṣṭo yaḥ sadyovraṇaviniścayaḥ ||
nātaḥ śakyam paraṃ vaktum api paṇḍitamāninā |
nātaḥ śakyam paraṃ vaktum api paṇḍitamāninā |
[1938 ed. 4.2.95]
upasarggair nnipātais tu tan tu paṇḍitavādinaḥ ||
saṃyojya kecid bhāṣante bahudhā mānagarvvitāḥ |
saṃyojya kecid bhāṣante bahudhā mānagarvvitāḥ |
[1938 ed. 4.2.96]
bahu tadbhāṣitan teṣāṃ ṣaṭsv eteṣu nirudhyate ||
viśeṣā iva sāmānye tasmāt ṣaṭtvam param matam iti ||
viśeṣā iva sāmānye tasmāt ṣaṭtvam param matam iti ||
[1938 ed. 4.2.97]
Adhyāya 3 (draft based on MS H)
athāto bhagnacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
[1938 ed. 4.3.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
alpāśino 'anātmavato jantorvātātmakasya vā |
upadravair vā juṣṭasya bhagnaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
upadravair vā juṣṭasya bhagnaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
[cf. 1938 ed. 4.3.3]
lavaṇaṅ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapaṃ |
vyāyāmañ ca na seveta bhagno rūkṣānnam eva ca ||
vyāyāmañ ca na seveta bhagno rūkṣānnam eva ca ||
[cf. 1938 ed. 4.3.4]
mānsam māṃsarasaḥ kṣīraṃ sarppiryūṣaḥ satīnajaḥ |
bṛṃhaṇañ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā ||
bṛṃhaṇañ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā ||
[cf. 1938 ed. 4.3.5]
palāśodumbarāśvatthakadambaniculatvacaḥ |
vaṃśasarjjārjunādīnāṃ kupyartham upasaṃharet ||
vaṃśasarjjārjunādīnāṃ kupyartham upasaṃharet ||
[cf. 1938 ed. 4.3.6]
ālepanārthe mañjiṣṭhā madhukañ cāmlapeṣimaṃ |
śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭañ ca lepanaṃ ||
śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭañ ca lepanaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.3.7]
saptarātrāt saptarātrāt saumyeṣv ṛtuṣu bandhanaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.3.8ab]
em. sādhāraṇeṣu kartavyaṃ pañcame pañcame 'hani A
tatrātiśithilaṃ baddhe sandhiḥ sthairyan na jāyate ||
[cf. 1938 ed. 4.3.9]
gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pākam eva ca |
tasmāt sādhāraṇam bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ ||
tasmāt sādhāraṇam bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.3.10]
nyagrodhādikaṣāyan tu suśītaṃ pariṣecane |
pañcamūlīkaṣāyan tu kuryāt kṣīraṃ savedane ||
pañcamūlīkaṣāyan tu kuryāt kṣīraṃ savedane ||
[cf. 1938 ed. 4.3.11]
sukhoṣṇam avacāryam vā cakratailam vijānatā |
gṛṣṭikṣīraṃ sasarppiṣkam madhurauṣadhasādhitaṃ ||
gṛṣṭikṣīraṃ sasarppiṣkam madhurauṣadhasādhitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.3.12]
em. pariṣekaṃ pradehaṃ ca vidadhyāc chītam eva ca |
gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam A
gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam A
śītalaṃ lākṣayā yuktam prātarbhbhagnaḥ piben naraḥ |
savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarppirmmadhūttaraiḥ ||
savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarppirmmadhūttaraiḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.3.14]
pratisārya kaṣāyais tu śeṣam bhagnavadācaret |
prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet ||
prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet ||
[cf. 1938 ed. 4.3.15]
alpadoṣasya jantos tu kāle ca śiśirātmake |
prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet ||
prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet ||
[cf. 1938 ed. 4.3.16]
madhyame dviguṇāt kālāduttame triguṇāt smṛtāḥ |
avanāmitamunnahyedunnatañ cāvapīḍañ cāvayet ||
avanāmitamunnahyedunnatañ cāvapīḍañ cāvayet ||
[cf. 1938 ed. 4.3.17]
āñchedatikṣiptamadho gatañ copari varttayet |
āñchanot pīḍanonnāma saṃkṣobhairbbandhanais tathā ||
āñchanot pīḍanonnāma saṃkṣobhairbbandhanais tathā ||
[cf. 1938 ed. 4.3.18]
sandhīnśarīre sarvvāṃs tu calānapyacalānapi |
etais tu sthāpanopāyaiḥ sthāpayet matimān bhiṣak ||
etais tu sthāpanopāyaiḥ sthāpayet matimān bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 4.3.19]
utpiṣṭamatha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na ghaṭṭayet |
tasya śītāt parīṣekām pradehāṃś cāvacārayet ||
tasya śītāt parīṣekām pradehāṃś cāvacārayet ||
[cf. 1938 ed. 4.3.20]
em. abhighāte hṛte sandhiḥ svāṃ yāti prakṛtiṃ punaḥ |
ghṛtadigdhena paṭṭena veṣṭayitvā yathāvidhi A
ghṛtadigdhena paṭṭena veṣṭayitvā yathāvidhi A
pratyaṅgabhagnasya vidhim ata ūrddhvam pravakṣmahe |
[cf. 1938 ed. 4.3.22]
nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ rakṣānugatam ārayā ||
avamathya śrūte rakte śālipiṣṭena lepayet ||
avamathya śrūte rakte śālipiṣṭena lepayet ||
[cf. 1938 ed. 4.3.23]
bhagnā vā sandhim uktā vā sthāpayitvāṅgulīm bhiṣak ||
anunāveṣṭya paṭṭena ghṛtam ekam pradāpayet |
anunāveṣṭya paṭṭena ghṛtam ekam pradāpayet |
[cf. 1938 ed. 4.3.24]
abhyajya sarppiṣā pādam bhagnandanvā kuśām bhiṣṣak ||
vastrapaṭṭena badhnīyān na tu vyāyāmamācaret |
vastrapaṭṭena badhnīyān na tu vyāyāmamācaret |
[cf. 1938 ed. 4.3.25]
abhyajyasamayejaṃghāṃ ghṛtenāktāṃs saṃsthitāṃ ||
datvā vṛkṣatvacaḥ śītām vastrapaṭṭena veṣṭayet |
datvā vṛkṣatvacaḥ śītām vastrapaṭṭena veṣṭayet |
[cf. 1938 ed. 4.3.26]
cakrayogena matimān āñchedūrddhvasthi nirggataṃ |
sphuṭitaṃ piccitam vāpi badhnīyāt pūrvvavad bhiṣak |
sphuṭitaṃ piccitam vāpi badhnīyāt pūrvvavad bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 4.3.27]
āñchedūrddhvamadhaś cāpi kaṭibhagnan tu mānavaṃ ||
tataḥ sthānasthite sandhau bastibhiḥ samupācaret ||
tataḥ sthānasthite sandhau bastibhiḥ samupācaret ||
[cf. 1938 ed. 4.3.28]
parśukāsv atha bhagnāsu ghṛtābhyaktasya pṛṣṭhataḥ ||
dakṣiṇām athavā vāmām anumṛjjyānubandhanīṃ |
dakṣiṇām athavā vāmām anumṛjjyānubandhanīṃ |
[cf. 1938 ed. 4.3.29]
tataḥ kavalikān datvā veṣṭayet susamāhitaṃ ||
tailapūrṇṇe kaṭāhe vā droṇyām vāpy avegāhayet |
tailapūrṇṇe kaṭāhe vā droṇyām vāpy avegāhayet |
[cf. 1938 ed. 4.3.30]
muślenotkṣipet kakṣamakṣasasandhau visaṅgate ||
sthānasthitañ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ |
sthānasthitañ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.3.31]
kaurpyaran tu tathā sandhim aṅguṣṭhenānumārjjayet ||
anumṛjya tathā sandhim pīḍayet kurpyarāc cyūtaṃ |
anumṛjya tathā sandhim pīḍayet kurpyarāc cyūtaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.3.32]
prasārya kuñcayec cainaṃ snehasekañ ca dāpayet ||
maṇibandhe ca jānau ca gulphe caiva samācaret |
maṇibandhe ca jānau ca gulphe caiva samācaret |
[cf. 1938 ed. 4.3.33]
ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ ||
badhnīyād āmatailena pariṣekañ ca dāpayet ||
badhnīyād āmatailena pariṣekañ ca dāpayet ||
[cf. 1938 ed. 4.3.34]
mṛtpiṇḍan dhārayet pūrvvaṃ lavaṇāṇḍam ataḥ paraṃ ||
hastena jātabale cāpi kāryam pāṣāṇadhāraṇaṃ |
hastena jātabale cāpi kāryam pāṣāṇadhāraṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.3.35]
sannam unnāmayet sninnam akṣakam muśalena tu ||
tathonnataṃ pīḍayīta badhnīyād gāḍham eva ca |
tathonnataṃ pīḍayīta badhnīyād gāḍham eva ca |
[cf. 1938 ed. 4.3.36]
ūrūvac cāpi karttavyam bāhubhagne cikitsitaṃ ||
grīvāyān tu vivṛttāyām praviṣṭāyāmathāpi vā |
grīvāyān tu vivṛttāyām praviṣṭāyāmathāpi vā |
[cf. 1938 ed. 4.3.37]
āvaṭyāmatha hanvoś ca pragṛhyonnāmayen naraṃ |
tataḥ kuśīsamaṅ kṛtvā vastrapaṭṭena veṣṭayet |
tataḥ kuśīsamaṅ kṛtvā vastrapaṭṭena veṣṭayet |
[cf. 1938 ed. 4.3.38]
uttānaṃ śāyayec cainaṃ saptarātraṃ suyantritaḥ ||
hanvasthīni samānīya hanusandhau visaṅgate |
hanvasthīni samānīya hanusandhau visaṅgate |
[cf. 1938 ed. 4.3.39]
svedayitvā sthite cāpi pañcāṅgīm vibhajed bhiṣak ||
ghṛtam vātaghnamadhuraiḥ siddhan nastañ ca pūjitaṃ |
ghṛtam vātaghnamadhuraiḥ siddhan nastañ ca pūjitaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.3.40]
dantān abhagnān calitān saraktān eva pīḍayet ||
[cf. 1938 ed. 4.3.41]
vayasthasya manuṣyasya jīrṇṇasya tu vivarjjayet |
[cf. 1938 ed. 4.3.43ab]
saṃsiñcya vāribhiḥ śītaiḥ sandhānīyair upācaret ||
[cf. 1938 ed. 4.3.42ab]
em. utpalasya ca nālena kṣīrapānaṃ vidhīyate A
pratyekanastatonāḍīṃ dvimukhīṃ sampraveśayet ||
tataḥ paṭṭena saṃveṣṭya ghṛtasekām pradāpayet |
tataḥ paṭṭena saṃveṣṭya ghṛtasekām pradāpayet |
[cf. 1938 ed. 4.3.44]
bhagnaṃ karṇṇaṃ ghṛtābhyaktaṃ sthāpya bandhena yojayet ||
sadyaḥkṣatavidhānañ ca nayane nirggate hitaṃ |
sadyaḥkṣatavidhānañ ca nayane nirggate hitaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.3.45]
mastuluṅgād vinā bhinne kapāle madhusarppiṣā ||
dattvā bandhet tataḥ sarppiḥ saptrātram piben naraḥ ||
dattvā bandhet tataḥ sarppiḥ saptrātram piben naraḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.3.46]
patanād abhighātād vā sūnamaṅgaṃ yad akṣataṃ |
śītāṃ sekām pradehāṃś ca bhiṣak tasyāvacārayet ||
śītāṃ sekām pradehāṃś ca bhiṣak tasyāvacārayet ||
[cf. 1938 ed. 4.3.47]
kaṭijaṃghorubhagnānāṅ kavāṭaśayanaṃ hitaṃ |
yantraṇārthe ca kīlāḥ syus tatra kāryā nibandhanāḥ ||
yantraṇārthe ca kīlāḥ syus tatra kāryā nibandhanāḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.3.48]
yathā na calanan tasya bhagnasya prayatet tathā |
sandher ubhayato dvau dvau tale caikas tathā bhavet ||
sandher ubhayato dvau dvau tale caikas tathā bhavet ||
[cf. 1938 ed. 4.3.49]
śroṇyā vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣaḥ kakṣāṅśayos tathā |
bhagnasandhivimokṣeṣu vidhimevaṃ samārabhate ||
bhagnasandhivimokṣeṣu vidhimevaṃ samārabhate ||
[cf. 1938 ed. 4.3.50]
sandhīn ciravimuktāṃs tu snigdhasvinnā mṛdūkṛtān |
uktair vvidhānair bbuddhyā ca yathā prakṛtimānayet ||
uktair vvidhānair bbuddhyā ca yathā prakṛtimānayet ||
[cf. 1938 ed. 4.3.51]
kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃsthite |
āpohya bhaṅgaṃ samaye tato bhagnavadācaret ||
āpohya bhaṅgaṃ samaye tato bhagnavadācaret ||
[cf. 1938 ed. 4.3.52]
em. kalpayen nirgataṃ śuṣkaṃ vraṇānte 'sthi samāhitaḥ |
sandhyante vā kriyāṃ kuryāt savraṇe vraṇabhagnavat A
sandhyante vā kriyāṃ kuryāt savraṇe vraṇabhagnavat A
ūrddhvakāye tu bhagnānām mastiṣkaṅ karṇṇapūraṇaṃ |
śasyate nasyapānañ ca praśākhāsv anuvāsanaṃ ||
śasyate nasyapānañ ca praśākhāsv anuvāsanaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.3.54]
ata ūrddhvam pravakṣyāmi tailaṃ bhagnaprasādhakaṃ |
rātrau rātrau tilāṃ kṛṣṇāṃ vāsayed asthire jale ||
rātrau rātrau tilāṃ kṛṣṇāṃ vāsayed asthire jale ||
[cf. 1938 ed. 4.3.55]
divā divā śoṣayitvā kṣīreṇa saha bhāvayet |
tṛtīye saptarātre tu bhāvayenmadhukāmbunā ||
tṛtīye saptarātre tu bhāvayenmadhukāmbunā ||
[cf. 1938 ed. 4.3.56]
tataḥ kṣīram punaḥ pītāṃ śuṣkāṃ sūkṣām vicūrṇṇayet |
kākolyādi svadamṣṭrām mañjiṣṭhāṃ sārivān tathā ||
kākolyādi svadamṣṭrām mañjiṣṭhāṃ sārivān tathā ||
[cf. 1938 ed. 4.3.57]
kuṣṭhaṃ sarjjarasam māṃsī suradāru sacandanaṃ |
śatapuṣpañ ca sañcūrṇṇya tilacūrṇṇena yojayet ||
śatapuṣpañ ca sañcūrṇṇya tilacūrṇṇena yojayet ||
[cf. 1938 ed. 4.3.58]
pīḍanārthe ca karttavyaṃ sarvvagandhasritam payaḥ |
caturgguṇena payasā tattailaṃ yojayet punaḥ ||
caturgguṇena payasā tattailaṃ yojayet punaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.3.59]
elāmaṃśumatīm patraṃ jīvakan tagaran tathā |
lodhraṃ prapoṇḍarīkañ ca tathā kālānusārivān ||
lodhraṃ prapoṇḍarīkañ ca tathā kālānusārivān ||
[cf. 1938 ed. 4.3.60]
śaileyakaṃ kṣīraśuklām anantā samadhūlikān |
piṣṭvā śṛṅgāṭakañ caiva prāguktāny auṣadhāni ca ||
piṣṭvā śṛṅgāṭakañ caiva prāguktāny auṣadhāni ca ||
[cf. 1938 ed. 4.3.61]
ebhis tadvipacettailaṃ śāstravinmṛdunāgninā |
etat tailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvvakarmmasu ||
etat tailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvvakarmmasu ||
[cf. 1938 ed. 4.3.62]
ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathārddite |
manyāstambhe śiroroge karṇṇamūle hanugrahe ||
manyāstambhe śiroroge karṇṇamūle hanugrahe ||
[cf. 1938 ed. 4.3.63]
bādhirye timire caiva yeṣu strīṣu kṣayaṅ gatāḥ |
pathyam pāne tathābhyaṅge nasye bastiṣu bhojane ||
pathyam pāne tathābhyaṅge nasye bastiṣu bhojane ||
[cf. 1938 ed. 4.3.64]
grīvāskandhorasāṃ vṛddhiranenaivopajāyate |
mukhaṃ padmapratisamaṃ susagrandhisamīraṇe ||
mukhaṃ padmapratisamaṃ susagrandhisamīraṇe ||
[cf. 1938 ed. 4.3.65]
gandhatailamidaṃ nāmnā sarvvavātavikāranut |
rājārham etat karttavyaṃ rājñām eva vicakṣaṇaiḥ ||
rājārham etat karttavyaṃ rājñām eva vicakṣaṇaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.3.66]
trapuṣākṣapiyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha |
vasān dattvā yathālābhe kṣīre daśaguṇe pacet ||
vasān dattvā yathālābhe kṣīre daśaguṇe pacet ||
[cf. 1938 ed. 4.3.67]
snehottamam idañ cātra kuryād bhagnaprasādhanaṃ |
pānābhyañjananasyeṣu bastikarmmaṇi sevane ||
pānābhyañjananasyeṣu bastikarmmaṇi sevane ||
[cf. 1938 ed. 4.3.68]
bhagnan naiti yathāpākam prayateta tathā bhiṣak |
pakvaṃ hiṃsyāt sirāsnāyuntaddhi kṛcchreṇa siddhyati ||
pakvaṃ hiṃsyāt sirāsnāyuntaddhi kṛcchreṇa siddhyati ||
[cf. 1938 ed. 4.3.69]
bhagnasandhimanāviddhamahīnāṃgamanulbaṇaṃ |
sukhaceṣṭāprasārañ ca samyaksādhitamādiśed iti ||
sukhaceṣṭāprasārañ ca samyaksādhitamādiśed iti ||
[cf. 1938 ed. 4.3.70]
[Adhyāya 4]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
āmāśayagate vāyau cchardditāya yathākramaṃ |
deyaḥ ṣaḍdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā || ||
deyaḥ ṣaḍdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā || ||
[cf. 1938 ed. 4.4.3]
citrakendrayave pāṭhā kaṭūkātiviṣābhayā |
mahāvyādhipraśamano yogaḥ ṣaḍdharaṇaḥ smṛtaḥ ||
mahāvyādhipraśamano yogaḥ ṣaḍdharaṇaḥ smṛtaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.4.4]
pakvāśayagate cāpi deyaṃ snehavirecanaṃ |
bastayaḥ śodhanīyāś ca prāśāś ca lavaṇottarāḥ ||
bastayaḥ śodhanīyāś ca prāśāś ca lavaṇottarāḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.4.5]
kāryo bastigate cāpi vidhir bastiś ca śodhanaḥ |
śrotrādiṣu prakupite kāryaś cānilahā kramaḥ ||
śrotrādiṣu prakupite kāryaś cānilahā kramaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.4.6]
snehābhyaṅgopanāhāṃś ca marddanālepanāni ca |
tvaṅmāṃsarudhire prāpte kuryāc cāsṛgvimokṣaṇam ||
tvaṅmāṃsarudhire prāpte kuryāc cāsṛgvimokṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 4.4.7]
snehopanāhāgnikarmmavandhanonmarddanāni ca |
snāyusandhyasthisamprāpte kuryād vāte vicakṣaṇaḥ ||
snāyusandhyasthisamprāpte kuryād vāte vicakṣaṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.4.8]
nigūḍhe 'sthigate vāyau pāṇimanthena dārite |
nāḍīn datvāsthani bhiṣag ācūṣet pavanam balī ||
nāḍīn datvāsthani bhiṣag ācūṣet pavanam balī ||
[cf. 1938 ed. 4.4.9]
śukraprāpte 'nile kuryāc chukradoṣacikitsitam |
avagāhakuṭīkarṣūprastarābhyaṅgabastibhiḥ ||
avagāhakuṭīkarṣūprastarābhyaṅgabastibhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.4.10]
kuryācH kāryaṃ A chukradoṣacikitsitamchukradoṣacikitsitaṃH śukradoṣacikitsitam A avagāhakuṭīkarṣūprastarābhyaṅgabastibhiḥ
avagāhakuṭīkarṣūprastarābhyaṅgabastibhiḥA
avagāhakuṭīkarṣaprastarābhyaṅgabastini H
We emend karṣa to karṣū with the vulgate, and we emend -bastini to bastibhiḥ, again with the vulgate, for a meaningful text. The latter error may reflect a scribal misreading of ni for bhi(ḥ) at an earlier stage of transmission, since na and bha are similar in old Nepalese scripts.
avagāhakuṭīkarṣūprastarābhyaṅgabastibhiḥA
avagāhakuṭīkarṣaprastarābhyaṅgabastini H
We emend karṣa to karṣū with the vulgate, and we emend -bastini to bastibhiḥ, again with the vulgate, for a meaningful text. The latter error may reflect a scribal misreading of ni for bhi(ḥ) at an earlier stage of transmission, since na and bha are similar in old Nepalese scripts.
jayet sarvvāṅgagaṃ vātaṃ sirāmokṣaiś ca buddhimān |
ekāṅgagam vā matimāñ śṛṅgaiś cāvasthitañ jayet ||
ekāṅgagam vā matimāñ śṛṅgaiś cāvasthitañ jayet ||
[cf. 1938 ed. 4.4.11]
balāsapittaraktaiś ca saṃsṛṣṭam avirodhibhiḥ |
suptavāte tv asṛṅmokṣaṃ kuryāc ca bahuśo bhiṣak ||
suptavāte tv asṛṅmokṣaṃ kuryāc ca bahuśo bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 4.4.12]
lihyāc ca lavaṇāgāradhūmais tailasamāyutaiḥ |
pañcamūlī śṛtaṃ kṣīraṃ phalāmlo rasa eva ca ||
pañcamūlī śṛtaṃ kṣīraṃ phalāmlo rasa eva ca ||
[cf. 1938 ed. 4.4.13]
susnigdho dhānyayūṣo vā vātanud bhojanaṃ hitaṃ |
kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvvāmladravyasaṃyutaḥ |||
kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvvāmladravyasaṃyutaḥ |||
[cf. 1938 ed. 4.4.14]
sānūpodakamāṃsas tu sarvvasnehasamāyutaḥ |
sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ śālvalaḥ parikīrttitaḥ ||
sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ śālvalaḥ parikīrttitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.4.15]
tenopanāhaṃ kurvvīta sarvvadā vātarogiṇāṃ |
kuñcyamānaṃ rujārttam vā gātrastabdham athāpi vā ||
kuñcyamānaṃ rujārttam vā gātrastabdham athāpi vā ||
[cf. 1938 ed. 4.4.16]
gāḍham paṭṭais tu badhnīyād valkakarppāsakorṇṇakaiḥ |
biḍālanakulodrāṇāṃ carmmagoṇyām mṛgasya vā ||
biḍālanakulodrāṇāṃ carmmagoṇyām mṛgasya vā ||
[cf. 1938 ed. 4.4.17]
praveśayed vā svabhyaktaṃ śālvalenopanāhitaṃ |
vakṣastrikaskandhagatam vāyum manyāgatan tathā ||
vakṣastrikaskandhagatam vāyum manyāgatan tathā ||
[cf. 1938 ed. 4.4.18]
vamanaṃ hanti nasyañ ca kuśalena prayojitaṃ |
śirogataṃ śirobastir hanti cāsṛg vimokṣaṇaṃ ||
śirogataṃ śirobastir hanti cāsṛg vimokṣaṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.4.19]
snehaṃ mātrāsahasran tu dhārayet tatra yogataḥ |
sarvvāṅgagatam ekāṅgasthitam vāpi samīraṇam ||
sarvvāṅgagatam ekāṅgasthitam vāpi samīraṇam ||
[cf. 1938 ed. 4.4.20]
ruṇaddhi kevalo bastis tasya vegam ivānilaḥ |
snehā svedas tathābhyaṅgo bastisnehavirecanaṃ ||
snehā svedas tathābhyaṅgo bastisnehavirecanaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.4.21]
śirobastiḥ śiraḥ sneho dhūmaṃ snaihikam eva ca |
sukhoṣṇaḥ kavalo nasyaṃ kalkaṃ snaihikam eva ca ||
sukhoṣṇaḥ kavalo nasyaṃ kalkaṃ snaihikam eva ca ||
[cf. 1938 ed. 4.4.22]
kṣīrāṇi māṃsāni rasāḥ snehānvitañ caa yat |
bhojanāni phalāmlāni snigdhāni lavaṇāni ca ||
bhojanāni phalāmlāni snigdhāni lavaṇāni ca ||
[cf. 1938 ed. 4.4.23]
sukhoṣṇāś ca parisekās tathā samvāhanāni ca |
kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca ||
kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca ||
[cf. 1938 ed. 4.4.24]
kauṣeyorṇṇakaromāṇi kārpāsāni mṛdūni ca |
nivātātapayuktāni tathā garbbhagṛhāṇi ca ||
nivātātapayuktāni tathā garbbhagṛhāṇi ca ||
[cf. 1938 ed. 4.4.25]
mṛdvī śayyāgnisantāpo brahmacaryan tathaiva ca |
samāsenaivam ādīni yojyāny anilarogiṣu ||
samāsenaivam ādīni yojyāny anilarogiṣu ||
[cf. 1938 ed. 4.4.26]
trivṛddantīśaṅkhinīsuvarṇṇakṣīrītriphalāviḍaṅgānām akṣasamāḥ
kalkā bilvamātras tilvakamūlakampillyayos
triphalārasadadhipātre dve dve ghṛtapātram ekan tadaikadhyam
pratisaṃsṛjya vipacet tilvakasarppir etat snehavirecanam
upadiśanti vātarogeṣu | tilvakavidhir cāśokaramyakayor
draṣṭavyaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.4.27]
trivṛddantīśaṅkhinīsuvarṇṇakṣīrītriphalāviḍaṅgānāmem. trivṛddantīsuvarṇakṣīrīsaptalāśaṅkhinītriphalāviḍaṅgānām A tṛvṛddantīśaṅkhinīsuvarṇṇakṣīrītriphalāviḍaṅgānām H kalkāH bhāgāḥ A tilvakamūlakampillyayostilvakamūlakampillyayosH kalkastilvakamūlakampillakayoḥ A pratisaṃsṛjyaH saṃsṛjya A snehavirecanamAHpc snehavirecinam Hac vātarogeṣuH vātarogiṣu A tilvakavidhirA tilvakavidhi H cāśokaramyakayorem. evāśokaramyakayor A nā cāśokaramyakayor H
We read tilvakavidhirwith the vulgate for grammar and sense. The syntax of witness H does not have grammatical concord.
We read tilvakavidhirwith the vulgate for grammar and sense. The syntax of witness H does not have grammatical concord.
tilapīḍanopakaraṇakāṣṭhāny āhṛtyānalpakālatailaparipīḍitāni
aṇūni cchedayitvāvakṣudya prakṣipya mahati kaṭāhe
pānīyenāplāvya kvāthayet | tatas taṃ sneham ambupṛṣthāt
sarakapāṇyor anyatareṇādāya vātaghnauṣadha datta pratīvāpaṃ snehapākakalpena vipaced
etad aṇutailam upadiśanti vātarorogeṣu | aṇutailadravyebhyo niṣpādyata ity
aṇutailaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.4.28]
tilapīḍanopakaraṇakāṣṭhānyH tilaparipīḍanopakaraṇakāṣṭhān A āhṛtyānalpakālatailaparipīḍitāniāhṛtyānalpakālatailaparipīḍitāniH yāhṛtyānalpakālaṃ tailaparipītāny A cchedayitvāvakṣudyaH khaṇḍaśaḥ kalpayitvā'vakṣud A prakṣipyaH ya A pānīyenāplāvyapānīyenāplāvya𑑎H pānīyenābhiplāvya A tatas taṃH tataḥ A ambupṛṣthātH ambupṛṣṭhād yad udeti tat A vātaghnauṣadhadattapratīvāpaṃem. vātaghnauṣadhapratīvāpaṃ A vātaghnauṣadhadantapratīvāyaṃ H vipaced etad aṇutailamvipacet, etad aṇutailamA vipaced etad anutailam H vātarorogeṣuem. vātarogiṣu A vātarogeṣu H aṇutailadravyebhyoem. aṇubhyas tailadravyebhyo A anutailadravyebhyo H aṇutailaṃaṇutailamA anutailaṃ H
We emend -danta- in witness H to datta since this is the reading of the parallel passage in the Aṣṭāṅgasaṅgraha (cikitsāsthāna 23.18). But the meaning of the compound remains obscure.
We emend -danta- in witness H to datta since this is the reading of the parallel passage in the Aṣṭāṅgasaṅgraha (cikitsāsthāna 23.18). But the meaning of the compound remains obscure.
athavā mahāpañcamūlīkāṣṭhair bbahubhir apadahyāvanipradeśam
ekarātram upaśānte 'gnāv apohya bhasmanirvvṛtām bhūmim
vidārigandhādisiddhena tailaghaṭaśatenāvasicyaikarātram
avasthāpya tato yāvān pāṃśuḥ snigdhaḥ syāt tāvān
grāhayitvodake mahati kaṭāhe 'bhyāsiñcet | tatra yat tailam
uttiṣṭhet tat pāṇibhyām ādāya svanuguptan nidadhyāt | tat
tailam vātaharauṣadhakvāthamāṃsarasakṣīrāmlabhāgasahasreṇa
sahasrapākam vipacet || yāvatā kālena śaknuyāt paktum
prativāpaś cātra haimavatā dakṣiṇāpathagāś cāśvagandhā
vātaghnāni ca | tasmin siddhyati śaṅkhān ādhmāpayec chatran
dhārayed dundubhīs tāḍayet vālavyajanaiś ca vyajet | tataḥ
sādhusiddham avatārya sauvarṇe rājate vā kumbhe nidadhyāt |
tad etat sahasrapākam aprativāravīyaṃ rājārhan tailam | evam
bhāgaśata pakvaṃ śatapākam iti śataṃ pākam iti ||
[cf. 1938 ed. 4.4.29]
athavāH atha A mahāpañcamūlīkāṣṭhairH mahāpañcamūlakāṣṭhair A apadahyāvanipradeśamHpc avadahyāvanipradeśam A apadahyāvaniprade Hac ekarātramHpc asitam uṣitam ekarātram A śem ekarātram Hac bhasmanirvvṛtāmbhasma nirvvṛtāmH bhasma nivṛttāṃ A tailaghaṭaśatenāvasicyaikarātramH tailaghaṭaśatena tulyapayasā 'bhiṣicyaikarātram A yāvānem. yāvatī A yāvan H pāṃśuḥH mṛttikā A snigdhaḥH snigdhā A tāvānH tām A grāhayitvodakeH ādāyoṣṇodakena A 'bhyāsiñcetA bhyaḥsiṃcet H uttiṣṭhetA uttiṣṭhate H ādāyaādāyaH paryādāya A tatH tatas A haimavatāA hemavatā H cāśvagandhācāśvagandhā𑑎H ca gandhā A śaṅkhān ādhmāpayecśaṅkhān ādhmāpayecH śaṅkhān ādhmāpayed dundubhīn āghātayec A dhārayedH dhāra A dundubhīsH om. A tāḍayetH yed A vyajetH vījayed brāhmaṇasahasraṃ bhojayet A tataḥH tat A sauvarṇeA sauvarṇṇa H vāH mṛnmaye vā pātre sva A kumbhekumbheH nugu A nidadhyātH ptaṃ nidadhyāt A aprativāravīyaṃem. aprativāravīryaṃ A aprativāravīya H bhāgaśatapakvaṃem. bhāgaśatavipakvaṃ A bhāgaśa Hac bhāgaśasahasrapakvaṃ Hpc śatapākamA om. Hac sahasrapākam Hpc iti śataṃ pākamem. om. A tapakvaṃ śata𑑎pākam Hac ititapakvaṃ śata𑑎pākam Hpc itiH om. A
gandharvvahastāṭa rūṣaka muṣkaka naktamāla pūtīka citrakāṇām
pattrāṇy āhṛtyārddrāṇi lavaṇena sahodūkhale saṃkṣudya
snehaghaṭe prakṣipyālipya gośakṛdbhir ddāhayet | etat
patralavaṇam upadiśanti vātarogeṣu ||
[cf. 1938 ed. 4.4.30]
evaṃ snuhākāṇḍavārttākulavaṇān saṃkṣudya pūrṇṇaghaṭe
sarppistailavasāmajjānaḥ prakṣipyālipya pūrvvavad dahet | etat
snehalavaṇam upadiśanti vātarogeṣu ||
[cf. 1938 ed. 4.4.31]
snuhākāṇḍavārttākulavaṇānem. snuhīkāṇḍavārtākuśigrulavaṇāni A snuhākāṇḍavārttākulavaṇā H pūrṇṇaghaṭepūrṇṇaghaṭe𑑎H ghaṭaṃ pūrayitvā A sarppistailavasāmajjānaḥH sarpistailavasāmajjabhiḥ A prakṣipyālipyaH prakṣipyāvalipya A pūrvvavadH gośakṛdbhir A dahet | etatdahed etatH dāhayet; etat A vātarogeṣuH vātarogeṣu |(iti kāṇḍalavaṇam) A
gaṇḍīra palāśa kuṭaja bilvārkka snuhāpāmārga pāṭalī pāribhadraka nādeyī kṛṣṇagandhā nīpa nirddahyānyāṭarūṣaka naktamāla pūtīka bṛhatī kaṇṭakārikā bhallātakāśoka vaijayantīty etad eva viṃśativargaṃ
saphalamūlapatraśākham ārdram āhṛtya lavaṇena saha saṃsṛjya
pūrvvavad dagdhvā kṣārakalpena parisrāvya vipacet | prativāpaś cātra pippalyādir |
etat kalyāṇakan nāma lavaṇam vātaroge
plīhāgnisaṃgājīrṇṇārocakārśobhir upadrutānām upadiśanti
pānabhojaneṣu ||
[cf. 1938 ed. 4.4.32]
gaṇḍīrapalāśakuṭajabilvārkkasnuhāpāmārgapāṭalīpāribhadrakanādeyīkṛṣṇagandhānīpanirddahyānyāṭarūṣakanaktamālapūtīkabṛhatīkaṇṭakārikābhallātakāśokavaijayantītygaṇḍīra palāsa kuṭaja bilvārkkasnuhāpāmārgga pāṭalī pāribhadraka nādeyī kṛṣṇagandhā nīpa nirddahyānyāṭarūṣaka naktamāla pūtīka bṛhatī kaṇṭakārikā bhallātakāśoka vaijayantītyH gaṇḍīrapalāśakuṭajabilvārkasnuhyapāmārgapāṭalāpāribhadrakanādeyīkṛṣṇagandhānīpanimbanirdahanyaṭarūṣakanaktamālakapūtikabṛhatīkaṇṭakārikābhallātakeṅgudīvaijayantīkadalībāṣpadvayekṣurakendravāruṇīśvetamokṣakāśokā ity A etad evaH e A viṃśativargaṃem. vaṃ vargaṃ A viṃśativargga H saphalamūlapatraśākhamem. samūlapatraśākham A saphalamūlapatraśākhām H pippalyādirH hiṅgvādibhiḥ pippalyādibhir vā A etatH ity etat A kalyāṇakanH kalyāṇa A nāmaH ka A vātarogeH vātarogagu A plīhāgnisaṃgājīrṇṇārocakārśobhirplīhāgnisaṃgājīrṇṇārocakārśobhirH lmaplīhāgniṣaṅgājīrṇārśo 'rocakārtānāṃ kāsādibhiḥ kṛmibhir A upadrutānāmupadrutānāṃA ūpadrutānām H upadiśantiH copadiśanti A pānabhojaneṣuem. pānabhojaneṣv apīti A pānabhojaneṣv iti H
The emendations against H to the accusative viṃśativargaṃ saphalamūlapatraśākham seem necessary for the grammar.
The emendations against H to the accusative viṃśativargaṃ saphalamūlapatraśākham seem necessary for the grammar.
em. bhavati cātra
viṣyandanāduṣṇabhāvād doṣāṇāṃ ca vipācanāt |
saṃskārapācanāc cedaṃ vātarogeṣu śasyate A
viṣyandanāduṣṇabhāvād doṣāṇāṃ ca vipācanāt |
saṃskārapācanāc cedaṃ vātarogeṣu śasyate A
[Adhyāya 5 (draft based on H)]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
dvividhaṃ vātaraktam uttānam avagāḍhaṃ cety eke bhāṣante
|| tat tu na samyak | kasmāt
| kuṣṭhavad uttānam bhūtvā kālāntareṇāvagāḍhībhavati | tasmād
dvitvasaṃkhyā hīyate |
[cf. 1938 ed. 4.5.3]
tatra balavadvigrahādibhir vviśeṣaiḥ prakupitasya vāyor
ggurūṣṇādhyaśanaśīlasya duṣṭaśoṇitam mārgam āvṛtya vātena
sahaikībhūtaṃ yugapad vātaśoṇitanimittāṃ vedanāñ janayati |
tad vātaśoṇitam ity ācakṣate | tat tu pūrvvaṃ hastapādayor
avasthānaṅ kṛtvā paścād dehe visarppati | tasya pūrvvarūpāṇi
toda dāha kaṇḍū śopha stambha tvakpāruṣya sirā snāyu dhamanī spandana sakthi daurbbalyāni
tathā śyāvāruṇaraktamaṇḍalotpattir akasmāc ca
pādatalāṅguligulphamaṇibandheṣv eṣām utpattir bbhavati |
tatrāpratisāriṇo 'pacāriṇaś ca rogaḥ pravyakto bhavati | tasya
lakṣaṇam uktaṃ | tatrāpy apratikāriṇo vaikalyam bhavati ||
[cf. 1938 ed. 4.5.4]
vviśeṣaiḥH om. A duṣṭaśoṇitamH praduṣṭaṃ śoṇitaṃ A vātaśoṇitanimittāṃH vātaraktanimittāṃ A janayatiH janayatī A tadH ti A vātaśoṇitamH vāta A ityH om. A ācakṣateH raktam A tat tuA tan tu H deheH dehaṃ A visarppatiH vyāpnoti A todadāhakaṇḍūśophastambhatvakpāruṣyasirāsnāyudhamanīspandanasakthidaurbbalyānitoda dāha kaṇḍū śopha stambha tvakpāruṣya sirā snāyu dhamanī spandana sakthi daurbalyāniA todadāhakaṇḍūśophastambhastvakpāruṣyasirāsnāyudhamanīspandanasakthidaurbbalyāni H tathāH om. A śyāvāruṇaraktamaṇḍalotpattirśyāvāru𑑎ṇaraktamaṇḍalotpattirH śyāvāruṇamaṇḍalotpattiś A akasmācem. cākasmāt A a❈kasmāc H caH pāṇi A pādatalāṅguligulphamaṇibandheṣvpādatalāṅguligulphamaṇibandheṣvH pādatalāṅguligulphamaṇibandhaprabhṛtiṣu A eṣāmH om. A utpattirH om. A bbhavatiH om. A tatrāpratisāriṇoH tatrāpratikāriṇo A 'pacāriṇaś caA 𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎pacāriṇaś ca H pravyaktoH vyakta A bhavatiH taraḥ A tatrāpyH tatrā A apratikāriṇoH pratikāriṇo A
prāyaśaḥ sukumārāṇām mithyāhāravihāriṇāṃ |
sthūlānāṃ sukhināñ cāpi kupyate vātaśoṇitam ||
sthūlānāṃ sukhināñ cāpi kupyate vātaśoṇitam ||
[cf. 1938 ed. 4.5.5]
tatra
prāṇakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsastambhārocakānavaśīryamāṇaṃ
saṅkocair anupadrutam balavantam ātmavantam upakaraṇavantañ
copakramet |
[cf. 1938 ed. 4.5.6]
prāṇakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsastambhārocakānavaśīryamāṇaṃprāṇakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsastambhā𑑎rocakānavasīryamāṇaṃH prāṇamāṃsakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsakāsastambhārocakāvipākavisaraṇa A saṅkocairsaṃkocairH saṃkocanair A
The negative present passive participle anavaśīryamāṇa appears to be a hapax legomenon in Ayurvedic literature and rare everywhere (two occurrences in Bāṇa). However, the related term aviśīryamāṇa occurs in the Carakasaṃhitā (3.8.122) and viśīryamāṇa in the Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā (2.5.98, 6.37.12) and elsewhere. An emendation to °arocakair aviśīryamāṇaṃ might produce a more plausible text.
The negative present passive participle anavaśīryamāṇa appears to be a hapax legomenon in Ayurvedic literature and rare everywhere (two occurrences in Bāṇa). However, the related term aviśīryamāṇa occurs in the Carakasaṃhitā (3.8.122) and viśīryamāṇa in the Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā (2.5.98, 6.37.12) and elsewhere. An emendation to °arocakair aviśīryamāṇaṃ might produce a more plausible text.
tatrādāv eva bahuvāta rūkṣa mlānāṅgād ṛte
mārggāvaraṇakaṃ duṣṭaśoṇitam asakṛd alpālpam avasiñced
vātakopabhayāt | tato vamanādibhir upakramair upapādya
saṃsṛṣṭabhaktavāte prabale purāṇaghṛtaṃ pāyayet | ajākṣīraṃ
vārddhatailaṃ madhukākṣayuktaṃ śṛgālavinnāsiddham vā
śarkkarāmadhumadhuraṃ | śuṇṭhīkaśerusiddham vā |
śyāmā rāsnā suṣavī śṛgālavinnā pīlu śatāvarī śvadaṃṣṭrā dvipañcamūla kvāthāṣṭaguṇasiddhena vā
payasā meṣaśṛṅgī śvadaṃṣṭrā madhu nāgabalā bhadradāru vacā surabhi kalkapratīvāpan
tailam pācayitvā pānādiṣūpayuñjyāt | śatāvarī mayūraka dhavaka madhuka kṣīravidārī balātibalā tṛṇapañcamūlī kvāthasiddham vā kākolyādiprativāpaṃ | balātailam vā
śatapākam iti | vātaharamūlasiddhena ca payasā amlair vvā
pariṣekaṅ kurvvīta || tatra cūrṇṇiteṣu
yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu pratyekaśaḥ kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhaka balātibalā śṛgālavinnā meṣaśṛṅgī piyāla śarkkarā kaśerukā surabhi vacā kalka miśreṣūpanāhā rthe sarppis taila vasā majjā dugdha siddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ |
snaihikaphalasārotkārikā nalamīnamatsyapiśitavaiśavāro vā |
bilva pesikā tagara devadāru sarala rāsnā hareṇu kuṣṭha śatapuṣpa surā dadhi mastu yuktam
upanāhaḥ | mātuluṅgāmla saindhava ghṛta miśramadhu śigrumūlam
ālepanaṃ tilakalko veti ||
[cf. 1938 ed. 4.5.7]
tatrādāvH tatra ādāv A bahuvātarūkṣamlānāṅgād ṛtebahuvāta rūkṣa mlānāṅgād ṛteA bahuvātarūkṣāmlānāṅgād ṛte H mārggāvaraṇakaṃH mārgāvaraṇād A saṃsṛṣṭabhaktavātesaṃsṛṣṭabhaktavāteH pratisaṃsṛṣṭabhaktaṃ vāta A vārddhatailaṃvārddhatailaṃH vā 'rdhatailaṃ A madhukākṣayuktaṃH madhukākṣayayuktaṃ A śuṇṭhīkaśerusiddham vāH śuṇṭhīśṛṅgāṭakakaśerukasiddhaṃ vā A śyāmārāsnāsuṣavīśṛgālavinnāpīluśatāvarīśvadaṃṣṭrādvipañcamūlakvāthāṣṭaguṇasiddhena vāśyāmā rāsnā suṣavī śṛgālavinnā pīlu śatāvarī śvadaṃṣṭrā dvipañcamūla kvāthāṣṭaguṇasiddhena vāH śyāmārāsnāsuṣavīśṛgālavinnāpīluśatāvarīśvadaṃṣṭrādvipañcamūlīsiddhaṃ vā | dvipañcamūlīkvāthāṣṭaguṇasiddhena A meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāmadhunāgabalābhadradāruvacāsurabhikalkapratīvāpanem. madhukameṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsaralabhadradāruvacāsurabhikalkapratīvāpaṃ A meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāmadhunāgabalābhadradāruvacāsurabhikalkaprativāpan H pānādiṣūpayuñjyātpānādiṣūpayuṃjyātH pānādiṣūpayuñjīta A śatāvarīmayūrakadhavakamadhukakṣīravidārībalātibalātṛṇapañcamūlīkvāthasiddham vāśatāvarī mayūraka dhavaka madhuka kṣīra vidārī balātiba𑑎lā tṛṇapañcamūlī kvāthasiddham vāH śatāvarīmayūrakakiṇihyajamodāmadhukakṣīravidārībalātibalātṛṇapañcamūlīkvāthasiddhaṃ vā A balātailam vāH balātailaṃ A itiH veti A amlair vvāem. pariṣecanam amlair vā A mlair vvā H pariṣekaṅH om. A tatraH yavamadhukair aṇḍatilavarṣābhūbhir vā pradehaḥ kāryaḥ | tatra A kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakabalātibalāśṛgālavinnāmeṣaśṛṅgīpiyālaśarkkarākaśerukāsurabhivacākalkamiśreṣūpanāhārthekākolī kṣīrakākolī jīvaka rṣabhaka balātibalā śṛgālavinnā meṣaśṛṅgī piyāla śarkkarā kaśerukā surabhi vacā kalka miśreṣūpanāhā rtheH kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakabalātibalābisamṛṇālaśṛgālavinnāmeṣaśṛṅgīpriyālaśarkarākaśerukasurabhivacākalkamiśreṣūpanāhārthaṃ A sarppistailavasāmajjādugdhasiddhāḥsarppis taila vasā majjā dugdha siddhāḥH sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ A snaihikaphalasārotkārikāsnaihikaphalasāro𑑎tkārikāH snaihikaphalasārotkārikā vā A nalamīnamatsyapiśitavaiśavāro vāem. cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu matsyapiśitaveśavāro vā A nalapīnamatsyapiśitavaiśavāro vā H bilvapesikātagaradevadārusaralarāsnāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpasurādadhimastuyuktambilva pesikā tagara devadāru sarala rāsnā hareṇu kuṣṭha śatapuṣpa surā dadhi mastu yuktamH balvapeśikātagaradevadārusaralārāsnāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpailāsurādadhimastuyukta A mātuluṅgāmlasaindhavaghṛtamiśramadhuśigrumūlammātuluṅgāmla saindhava ghṛta miśra madhu śigru mūlamH mātuluṅgāmlasaindhavaghṛtamiśraṃ madhuśigrumūlam A ālepanaṃH ālepas A vetiH veti vātaprabale A
The fish-name nalapīna in witness H is a hapax legomenon; Ḍalhaṇa reported seeing manuscripts reading nalamīna at this locus (Ācārya 1938: 425b).
The fish-name nalapīna in witness H is a hapax legomenon; Ḍalhaṇa reported seeing manuscripts reading nalamīna at this locus (Ācārya 1938: 425b).
pittaprabale drākṣā revata kaṭphala payasyā madhuka candana kāśmarya kaṣāyam madhumadhuram pāyayet |
śatāvarīpaṭolapattratriphalākaṭurohiṇīguḍūcīkaṣāyam vā |
madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ sarppiḥ |
bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇājākṣīreṇa pariṣekaḥ |
kṣīrekṣurasamadhukaśarkkarātaṇḍulodakair vvā |
drākṣekṣukaṣāyamiśrair vvā | mastudhānyāmlair
jjīvanīyasiddhena vā sarppiṣā | śatadhautena vā śālipiṣṭakaṃ |
nala vañjula tālīsa śṛṅgāṭaka kaloḍya gaurī śaivala padma prabhṛtibhir vvā
dhānyāmlapiṣṭaḥ pradeho ghṛtamiśraḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.5.8]
drākṣārevatakaṭphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyamdrākṣā revata kaṭphala payasyā madhuka candana kāśmarya kaṣāyaṃA drākṣārevatakaphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyam H madhumadhuramH śarkarāmadhumadhuraṃ A śatāvarīpaṭolapattratriphalākaṭurohiṇīguḍūcīkaṣāyamem. śatāvarīmadhukapaṭolatriphalākaṭurohiṇīkaṣāyaṃ, guḍūcīkaṣāyaṃ vā A śatāvarīpaṭolapattratriphalākaḍurohiṇīguḍūcīkaṣāyam H vāH pittajvaraharaṃ vā A madhuratiktakaṣāyasiddhaṃmadhuratiktakaṣāyasiddhaṃH candanādikaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ, madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ vā A bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇājākṣīreṇaH bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇārdhakṣīreṇa A kṣīrekṣurasamadhukaśarkkarātaṇḍulodakair vvāem. kṣīrekṣurasair madhukaśarkarātaṇḍulodakair vā A kṣīrekṣurasamadhuśarkkarātaṇḍulodakair vvā H mastudhānyāmlairmastudhānyāmlairH mastumadyadhānyāmlaiḥ A śatadhautena vāem. 'bhyaṅgaḥ, śatadhautaghṛtena vā, kākolyādikalkakaṣāyavipakvena vā A śatadhaute H śālipiṣṭakaṃem. sarpiṣā; śāliṣaṣṭika A na vā śālipiṣṭakaṃ H nalavañjulatālīsaśṛṅgāṭakakaloḍyagaurīśaivalapadmaprabhṛtibhir vvāem. nalavañjulatālīsaśṛṅgāṭakagaloḍyagaurīgairikaśaivalapadmakapadmapatraprabhṛtibhir A nalavañjulatālīsa𑑎śṛṅgāṭakakālodyāgaurīśaivālapadmaprabhṛtibhir vvā H dhānyāmlapiṣṭaḥdhānyāmlapiṣṭaḥH dhānyāmlapiṣṭaiḥ A ghṛtamiśraḥH ghṛtamiśraḥ, vātaprabale 'pyeṣa sukhoṣṇaḥ pradehaḥ kāryaḥ A
We emend witness H's kālodyā to the attested lexeme kaloḍya.
We emend witness H's kālodyā to the attested lexeme kaloḍya.
raktaprabale 'py evaṃ bahuśaś ca śoṇitam avasecayet ||
[cf. 1938 ed. 4.5.9]
śleṣmaprabale tv āmalakaharidrākaṣāyam madhumadhuram pāyayet |
triphalākaṣāyaṃ vā | madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkalkam
vā sakṣaudram | mūtreṇa toyena harītakīm vā pāyayet |
tailamūtrakṣārodakasurāśuktaiś ca pariṣekaḥ |
āragvadhādikaṣāyeṇa vā | mastu mūtra surā śuktā madhuka sārivā padmaka siddhena vā
sarppiṣābhyaṅgaḥ | śvetasarṣṣapakalkaḥ | tilāśvagandhākalkaḥ
| dāruśelukapitthakalkaḥ |
madhuśigrupunarnnavākalkaḥ |
vyoṣatiktāpṛthakparṇṇībṛhatīkalkair vvā | evam ete pañca
pradehāḥ kṣārodakapiṣṭāḥ vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.5.10]
madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkalkam vāmadhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkalkaṃ vāA madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkelkam vā H sakṣaudramsakṣaudraṃA sakṣaudra H mūtreṇaH mūtratoyayor anyatareṇa A toyenaH guḍa A harītakīm vāharītakīṃ vāA ha𑑎rītakīm H pāyayetH bhakṣayet A tailamūtrakṣārodakasurāśuktaiś catailamūtrakṣārodakasurāsuktaiś caH tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthaiś ca A āragvadhādikaṣāyeṇaH āragvadhādikaṣāyair vo A vāH ṣṇaiḥ A mastumūtrasurāśuktāmadhukasārivāpadmakasiddhena vāem. mastumūtrasurāśuktamadhukasārivāpadmakasiddhaṃ vā A mastumūtrasurāśuktāmadhukaśārivāpadmakasiddhe vā H sarppiṣābhyaṅgaḥH ghṛtam abhyaṅgaḥ A śvetasarṣṣapakalkaḥH tilasarṣapātasīyavacūrṇāni śleṣmātakakapitthamudhuśigrumiśrāṇi kṣāramūtrapiṣṭāni pradehaḥ; śvetasarṣapakalkaḥ A tilāśvagandhākalkaḥtilāśvagandhā kalkaḥHac tilāśvagandhākalkaḥ, priyāla A tilāśvagandhāyavāgū kalkaḥ Hpc dāruśelukapitthakalkaḥH selukapitthakalkaḥ A madhuśigrupunarnnavākalkaḥmadhuśigrupunarnavākalkaḥA madhuśigrupunarnnavakalkaḥ H vyoṣatiktāpṛthakparṇṇībṛhatīkalkair vvāH vyoṣatiktāpṛthakparṇībṛhatīkalka A evamH ity A eteH eteṣāṃ A kṣārodakapiṣṭāḥkṣārodakapiṣṭāḥH sukhoṣṇāḥ kṣārodakapiṣ A vyākhyātāḥvyākhyātāḥH ṭāḥ, śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatyau vā kṣīrapiṣṭāstarpaṇamiśrāḥ A
A scribe recorded a reading yavāgū in the top margin, apparently wanting to replace one of the terms in this line, but it is unclear which.
A scribe recorded a reading yavāgū in the top margin, apparently wanting to replace one of the terms in this line, but it is unclear which.
saṃsargge sannipāte ca kriyāpatham uktaṃ miśraṃ kuryād iti |
[cf. 1938 ed. 4.5.11]
sarvveṣu ca guḍaharītakīm āseveta | pippalīr vā kṣīrapiṣṭāḥ
pañcābhivṛddhyā pibet kṣīrodanāhāro daśarātraṃ |
pañcābhivṛddhyā bhūyaś cāpakarṣayet | evam eva yāvat pañceti |
tad etat pippalīvarddhamānakam ācakṣate || etad dhi
vātaśoṇitaviṣamajvarārocakapāṇḍurogodarārśaḥśvāsakāsaśoṣāgnisādahṛdrogān
upahanti | pradehaḥ
sahācandanamūrvvāpiyālaśatāvarīkaśerukāsahadevāpadmakamadhukaśatapuṣpākuṣṭhāni
śaileyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīkalko vā kṣīrayuktaḥ |
kāśmaryamadhukatarppaṇakalko vā ghṛtamaṇḍayuktaḥ |
madhūcchiṣṭaśārivāsarjjarasamadhukamadhuravarggakṣīrasiddham
vā piṇḍatailam iti || purāṇaghṛtam āmalakasarala vipakvaṃ śarkkarāmadhumadhuraṃ pānārthe |
jīvanīyasiddhaṃ pariṣekārthe | suṣavīkvāthasiddhaṃ vā |
balātailaṃ siddhaṃ pariṣekāvagāhabastibhojanārtham iti |
śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnam upaseveta payasā jāṅgalarasena
mudgayūṣeṇa vānamlena | śoṇitamokṣaṇañ cocchritadoṣagrahaṇena
vamanavirecanāsthāpanānuvāsanakarmmāseveta ||
[cf. 1938 ed. 4.5.12]
pippalīr vāA pippalyo vā H kṣīrapiṣṭāḥH kṣīrapiṣṭā vāripiṣṭā vā A pañcābhivṛddhyāH pañcābhivṛddhyā daśābhivṛddhyā vā A kṣīrodanāhāroH kṣīraudanāhāro A pañcābhivṛddhyāH om. A bhūyaśA bhūyañ H evaH om. A pañcetiH pañca daśa veti A ācakṣateH om. A etad dhiH om. A vātaśoṇitaviṣamajvarārocakapāṇḍurogodarārśaḥśvāsakāsaśoṣāgnisādahṛdrogān upahantiem. vātaśoṇitaviṣamajvarārocakapāṇḍurogaplīhodarārśaḥkāsaśvāsaśophaśoṣāgnisādahṛdrogodarāṇyapahanti A vātaśoṇitaviṣama𑑎jvarārocakapāṇḍurogodarārśaḥśvāsakāsaśoṣāgnisāda𑑎hṛdro H pradehaḥem. jīvanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ payasā pācayitvā 'bhyajyāt; sahāsahade A gān upahanti | pradehaḥ H sahācandanamūrvvāpiyālaśatāvarīkaśerukāsahadevāpadmakamadhukaśatapuṣpākuṣṭhānisahācandanamūrvvāpiyālaśatāvarīkaśerukāsahadevāpadmakamadhukaśatapuṣpākuṣṭhāniH vācandanamūrvāmustāpriyālaśatāvarīkaśerupadmakamadhukaśatapuṣpāvidārīkuṣṭhāni A śaileyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīkalko vāśaileyakāṭarūṣakabalātibalājīva𑑎ntīkalko vāH kṣīrapiṣṭaḥ pradeho ghṛtamaṇḍayuktaḥ, sair eyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīsuṣavīkalko vā A kṣīrayuktaḥH cchāgakṣīrapiṣṭaḥ, gokṣīrapiṣṭaḥ A ghṛtamaṇḍayuktaḥH om. A madhūcchiṣṭaśārivāsarjjarasamadhukamadhuravarggakṣīrasiddham vāmadhūcchiṣṭaśārivāsarjjarasamadhukamadhuravarggakṣīrasiddham vāH madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivākṣīrasiddhaṃ A piṇḍatailamH piṇḍatailamabhyaṅgaḥ A itiH sarveṣu ca A āmalakasaralavipakvaṃāmalakasarala vipakva mHac āmalakarasavipakvaṃ A āmalakasaralavipakva Hpc śarkkarāmadhumadhuraṃśarkkarāmadhumadhuraṃmHpc vā A om. Hac suṣavīkvāthasiddhaṃ vāsuṣavīkvāthasiddhaṃ𑑎 vāH kākolyādikvāthakalkasiddhaṃ vā; suṣavīkvāthakalkasiddhaṃ vā, kāravellakakvathamātrasiddhaṃ vā A siddhaṃH vā A pariṣekāvagāhabastibhojanārthamH pariṣekāvagāhabastibhojane A itiH ṣu A śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnamH śāliṣaṣṭikayavagodhūmānna A upasevetaH manavaṃ bhuñjīta A jāṅgalarasenaH jāṅgalarasena vā A vānamlenaH vā 'namlena A śoṇitamokṣaṇañem. śoṇitamokṣaṃ cābhīkṣṇaṃ A śoṇitamokṣa H cocchritadoṣagrahaṇenaem. kurvīta; ucchitadoṣe ca A ṇañ cocchritadoṣagrahaṇena H vamanavirecanāsthāpanānuvāsanakarmmāsevetavamanavirecanāsthāpanānu𑑎vāsanakarmmāsevetaH vamanavirecanāsthāpanānuvāsanakarma kartavyam A
em. ( | paṭolatriphalābhīruguḍūcīkaṭukākṛtam |
kvāthaṃ pītvā jayaty āśu vātaśoṇitajāṃ rujam ||) A
kvāthaṃ pītvā jayaty āśu vātaśoṇitajāṃ rujam ||) A
bhavanti cātra ||
evamādyaiḥ kriyāyogair acirotpatitaṃ sukham |
vātāsṛk sādhyate vaidyair yāpyate ca cirotthitaṃ ||
evamādyaiḥ kriyāyogair acirotpatitaṃ sukham |
vātāsṛk sādhyate vaidyair yāpyate ca cirotthitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.5.14]
abhyañjanaparīṣekapradehavyajanānilāḥ
śaraṇāny apravātāni manojñāni mahānti ca ||
śaraṇāny apravātāni manojñāni mahānti ca ||
[cf. 1938 ed. 4.5.15]
mṛdugaṇḍopadhānāni śayanāni sukhāni ca |
vātarakte praśasyante mṛdusamvāhanāni ca ||
vātarakte praśasyante mṛdusamvāhanāni ca ||
[cf. 1938 ed. 4.5.16]
vyāyāmam maithunaṃ kopam uṣṇāmlalavaṇāśanaṃ |
divāsvapnam abhiṣyandi guru cānnam vivarjjayed || iti ||
divāsvapnam abhiṣyandi guru cānnam vivarjjayed || iti ||
[cf. 1938 ed. 4.5.17]
athāpatānakinam asrastākṣam avakrabhruvam astabdhāṅgulam
asvedanam avepanam apralāpinam akhaṭvāpātinam abahirāyāminañ
copakramet | tatra prāg eva snehābhyaktaṃ svinnaśarīram
avapīḍena tīkṣṇenopakramet śiraḥśuddhyartham | athānantaram
vidārigandhādikvāthekṣurasakṣīradadhivipakvaṃ sarppir accham
pāyayet | tathā nātimātram vāyuḥ prasarati | tato
bhadradārvādīni vātaghnāny anyāni cāṅgāny āhṛtya
yavakolakulatthāṃś ca sānūpodakamāṃsāny ekataḥ prakvāthya tam ādāya
kaṣāyam amlakṣīraiḥ sahonmiśrya sarppistailavasāmajjābhiḥ saha
pacet madhurakapratīvāpaṃ | tad etat traivṛtam apatānakinām
pariṣekābhyaṅgapānabhojanānuvāsananasyeṣu vidadhyād | yathoktaiś ca svedavidhānaiḥ svedayet | balīyasi vāte sukhoṣṇapariṣeke pūrṇṇe nikhanet | taptāyām vā rathakāracullyāṃ kṛsaravaiśavārapāyasair vvā svedayet |
mūlakoruvūkasphūrjjakārkkasaptalāśaṅkhinīsvarasasiddham
apatānakim pariṣekādiṣu yojyam | abhuktavatām pītam amlan dadhi
maricayuktam apatānakam apahanti | sarppistailavasāmajjā vā
etac chuddhavātāpatānakavidhim uktaṃ | saṃsṛṣṭe saṃsṛṣṭaṅ
karttavyaṃ | vegāntareṣu cāvapīḍān dadyāt |
tāmracūḍakarkkaṭakakṛṣṇamatsyaśiśumārarasāñ cāvekṣyate |
kṣīrāni vātaharasiddhāni |
yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhāṃ yavāgūṃ |
snehavirecanāsthāpanānuvāsanaiś cenan daśarātram āgatavegam
upacaret | vātavyādhicikitsitañ cāvekṣyeta | rakṣākarmma ca
kuryāt |
[cf. 1938 ed. 4.5.18]
athāpatānakinamem. apatānakinam A athāpatākinam H astabdhāṅgulamH astabdhameḍhram A avepanamA ave Hac avem Hpc apralāpinamA pamānam Hac apralāpinam iti pāṭhaḥpamānam Hpc akhaṭvāpātinamA akhaṭvāyātinam H copakrametA om. H prāg evaA prāg aiva H avapīḍenaH avapīḍanena A tīkṣṇenopakrametH tīkṣṇenopakrameta A athānantaramH anantaraṃ A kvāthekṣurasaH kvāthamāṃsarasa A kṣīradadhivipakvaṃH kṣīradadhipakvaṃ A tathāH tathā hi A bhadradārvādīniH bhadradārvādi A vātaghnānyH vātaghnagaṇam A anyāniH om. A cāṅgānyH om. A yavakolaH sayavakola A kulatthāṃśH kulatthaṃ A caH om. A sānūpodakamāṃsānyH sānūpaudakamāṃsaṃ pañcavargam A prakvāthya tamA kvāthyam H majjābhiḥH majjabhiḥ A pacetpacetHpc vipacen A pacetcet Hac traivṛtamA trivṛtam H pariṣekābhyaṅgaH pariṣekāvagāhābhyaṅga A pānabhojanānuvāsananasyeṣupānabhojanānuvāsananasyeṣuAHac pānabhojanānuvāsanasyeṣu Hpc balīyasibalīyasiAHpc balīlīyasi Hac sukhoṣṇaH sukhoṣṇatuṣabusa A pariṣeke pūrṇṇeem. karīṣapūrṇe A pariṣekapūrṇṇe H nikhanetH kūpe nidadhyād āmukhāt A rathakāracullyāṃem. rathakāracullyāṃ taptāyām vā śilāyām surāpariṣiktāyāṃ palāśadalacchannāyāṃ śāyayet A rathākāracullyāṃ H kṛsaraH kṛśarā A vaiśavāravaiśavāraH veśavāra A svedayetA svedayen H vūkasphūrjjaH būsphūrjārja A apatānakimem. tailam apatānakināṃ A apatānakinām H pariṣekādiṣuH pareṣekādiṣū A yojyamH payojyam A abhuktavatāmH abhuktavatā A maricamaricaH maricavacā A apahantiapahantiH hanti A sarppistailaH tailasarpir A vasāmajjāH vasākṣaudrāṇi A vidhimH vidhānam A cāvapīḍānH cāvapīḍaṃ A karkkaṭakaH kakarkaṭa A śiśumāraH śiśumāravarāha A rasāñH vasāś A cāvekṣyateem. cāseveta A cāvekṣyeta H kṣīrāniH kṣīrāṇi A vātaH vāvāta A siddhāṃH siddhā vā A yavāgūṃH yavāgūḥ A vāsanaiśH vāsanaś A cenancainanem. cainaṃcainan AH daśarātramH daśarāt A āgatavegamāgatavegamH rāhṛtavegam A upacaretH upakrameta A cāvekṣyetaH cāvekṣeta A kuryātH kuryād iti A
The word kūpe "trench" may have been introduced in the vulgate because of the similarity of this treatment with that of the Carakasaṃhitā's "trench sweat" described at Carakasaṃhitā 1.14.59cd--60ad.
We emend to the vulgate's prakvāthya tam ādāya for sense. The passage as transmitted by the Nepalese witnesses remains puzzling.
The word kūpe "trench" may have been introduced in the vulgate because of the similarity of this treatment with that of the Carakasaṃhitā's "trench sweat" described at Carakasaṃhitā 1.14.59cd--60ad.
We emend to the vulgate's prakvāthya tam ādāya for sense. The passage as transmitted by the Nepalese witnesses remains puzzling.
pakṣāghātopadrutam amlānagātraṃ sarujam ātmavantañ copakramet
| tatra prāg eva snehasvedopapannaṃ | mṛdunā śodhanena
saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca yathākālam ākṣepakavidhānenopacaret
| vaiśeṣikamastiṣkaśirobastibhir iti | aṇutailam abhyaṅgārthe
| sālvalam upanāhārthe | balātailam anuvāsanārthe | evam
atandritas trīṃś caturo vā māsāṅ kriyām āseveta ||
[cf. 1938 ed. 4.5.19]
manyāstambhe 'pyetad eva vidhānaṃ, viśeṣato vātaśleṣmaharair
nasyai rūkṣasvedaiś copacaret ||
[cf. 1938 ed. 4.5.20]
em. apatantrakāturaṃ nāpatarpayet, vamanānuvāsanāsthāpanāni na niṣeveta, vātaśleṣmoparuddhocchvāsaṃ tīkṣṇaiḥ pradhmāpanair mokṣayet, tumburupuṣkarāhvahiṅgvamlavetasapathyālavaṇatrayaṃ yavakvāthena pātuṃ prayacchet, pathyāśatārdhe sauvarcaladvipale caturguṇe payasi sarpiḥprasthaṃ siddhaṃ; vātaśleṣmāpanuc ca karma kuryāt A
ardditāturam balavantam upakaraṇavantañ ca
vātavyādhividhānenopacaret | vaiśeṣikaś ca
mastiṣkaśirobastinasyadhūpopanāhanāḍīsvedais | tataḥ
satṛṇamahatpañcamūlīm āhṛtya dviguṇodake kṣīre
kvāthyakṣīrāvaśiṣṭam avatārya parisrāvya tailaprasthenonmiśrya
punar agnāv adhisritya vipacet tatas tailaṃ kṣīrānugatam
avatārya śītībhūtam mathnīyāt | tad etat kṣīratailam
ardditānām pānādiṣūpayojyam iti |
[cf. 1938 ed. 4.5.22]
balavantamH balavantam ātmavantam A vaiśeṣikaś caH vaiśeṣikaiś ca A mastiṣkaśirobastinasyadhūpopanāhanāḍīsvedaisH mastiṣkyaśirobastinasyadhūmopanāhasnehanāḍīsvedādibhiḥ A satṛṇamahatpañcamūlīmH satṛṇaṃ mahāpañcamūlaṃ A āhṛtyaH kākolyādiṃ vidārigandhādimaudakānūpamāṃsaṃ tathaivaudakakandāṃś cāhṛtya A kṣīreH kṣīradroṇe A kvāthyakṣīrāvaśiṣṭamkvāthya kṣīrāvaśiṣṭamH niḥkvāthya kṣīrāvaśiṣṭam A adhisrityaadhisrityaH adhiś A vipacetH raget A mathnīyātmathnī𑑎yātH abhimathnīyāt A tad etatH tatra yaḥ sneha uttiṣṭhet tam ādāya madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṃ vipacet, etat A kṣīratailamH kṣīrataila A ardditānāmH marditāturāṇāṃ A pānādiṣūpayojyamH pānābhyaṅgādiṣūpayojyaṃ A itiH tailahīnaṃ vā kṣīrasarpirakṣitarpaṇam iti A
gṛdhrasīviścañcīkroṣṭukaśīrṣapaṅgukalāyakhañjavātakaṇṭakapādadāhapādaharṣa
avabāhukabādhiryadhamanīvāteṣu yathoktasirāvyadhaṃ
kṛtvānyatrāvabāhukād vātavyādhicikitsitam avekṣyeta |
[cf. 1938 ed. 4.5.23]
gṛdhrasīviścañcīkroṣṭukaśīrṣapaṅgukalāyakhañjavātakaṇṭakapādadāhapādaharṣaH ghṛdhrasīviśvācīkroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātakaṇṭākapādadāhapādaharṣa A avabāhukabādhiryadhamanīvāteṣuavabāhukabādhiryadhamanīvāteṣuH vabāhukabādhiryadhamanīgatavātarogeṣu A yathoktasirāvyadhaṃH yathoktaṃ yathoddeśaṃ ca sirāvyadhaṃ A kṛtvānyatrāvabāhukādH kuryāt , anyatrāvabāhukāt A avekṣyetaH cāvekṣeta A
karṇṇamūle tu śṛṅgaverarasair mmadhukatailasaṃsṛṣṭaḥ
saindhavopahitaḥ sukhoṣṇaḥ karṇṇayor ddeyaḥ |
ajamūtramadhukatailāni vā |
mātuluṅgadāḍimatintiḍīkarasamūtrasiddham vā tailam |
suktasurātakramūtrasiddham vā nāḍīsvedaiś ca svedayet |
vātavyādhicikitsāñ cāvekṣyeta || bhūyaś cottare vakṣyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.5.24]
karṇṇamūle tuH karṇaśūle tu A śṛṅgaverarasairśṛṅgaverarasairH śṛṅgaverarasaṃ A mmadhukatailasaṃsṛṣṭaḥH tailamdhusaṃsṛṣṭaṃ A saindhavopahitaḥH saidhavopahitaṃ A sukhoṣṇaḥH sukhoṣṇaṃ A karṇṇayorkarṇṇayorH karṇe da A ddeyaḥH dyā A ajamūtramadhukatailāni vāH t, ajāmūtramadhutailāni vā A mātuluṅgadāḍimatintiḍīkarasamūtrasiddham vāmātuluṅgadāḍimati𑑎ntiḍīkarasamūtrasiddham vāH mātuluṅgadāḍimatintiḍīkasvarasamūtrasiddhaṃ A tailamtailaṃA taila H suktasurātakramūtrasiddham vāH śuktasurātakramūtralavaṇasiddhaṃ vā A cāvekṣyetaH cāvekṣeta A
tūnīpratitūnyoḥ snehaṃ lavaṇam uṣṇodakena pāyayet |
pippalyādicūrṇṇam vā | hiṅguyavakṣārapragāḍham vā sarppiḥ |
bastibhiś copakramet |
[cf. 1938 ed. 4.5.25]
ādhmāne tv avatarppaṇaṃ pāṇitāpaphalavarttikriyādīpanapācanāni
kuryac chodhanabastyupayogaś ca | pratyādhmāne
charddanāpatarppaṇadīpanīyāni |
[cf. 1938 ed. 4.5.26]
tv avatarppaṇaṃH tvaparpaṇa A pāṇitāpaphalavarttikriyādīpanapācanānipā𑑎ṇitāpaphalavarttikriyādīpanapācanāniH pāṇitāpa(dīpanacūrṇa)phalavartikriyāpācanīyadīpanīyabastibhir upācaret; laṅghanānantaraṃ cānnakāle dhānyakajīrakādidīpanasiddhānyannāni A kuryacH om. A chodhanabastyupayogaś caH om. A charddanāpatarppaṇadīpanīyānicharddanāpatarppaṇadīpanīyāniH chardanāpatarpaṇadīpanāni kuryāt A
aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayor ggulmābhyantaravidradhikriyāvibhāga iti
||
[cf. 1938 ed. 4.5.27]
hiṅgutrikaṭukavacājamodadhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācittrakacavyāsaindhavaviḍasauvarccalayavakṣārasuvarccikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭhīpuṣkarahapuṣājājīpathyāḥ
sañcūrṇṇya mātuluṅgāmlena bahuśaḥ paribhāvyākṣamātrā guḍikāḥ
kārayet tataḥ prātar ekaikām vātarogī bhakṣayed eṣa khalu yogo
gulmaśvāsakāsārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchrārśaḥplīhodarapāṇḍurogān
apahanti tūnīpratitūnīṣu cātyartham upayujyate ||
[cf. 1938 ed. 4.5.28]
hiṅgutrikaṭukavacājamodadhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācittrakacavyāsaindhavaviḍasauvarccalayavakṣārasuvarccikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭhīpuṣkarahapuṣājājīpathyāḥhiṅgutrikaṭukavacājamodadhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācittrakacavyāsaindhavaviḍasauvarccalayavakṣārasuvarccikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭhīpuṣkarahapuṣājājīpathyāḥH hiṅgutrikaṭuvacājamodādhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācitrakayavakṣārasaindhavaviḍasaurvacalasvarjikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭīpuṣkaramūlahapuṣācavyājājīpathyāś A sañcūrṇṇyaH cūrṇayi A mātuluṅgāmlenaH tvā mātuluṅgālena A guḍikāḥH guṭikāḥ A vātarogīH vātavikārī A khaluH om. A gulmaśvāsakāsārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchrārśaḥplīhodarapāṇḍurogān apahantigulmaśvāsakāsārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchrārśaḥplīhodarapāṇḍurogān apahantiH kāsaśvāsagulmodarārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchraplīhārśas A tūnīpratitūnīṣuH tūnīpratūnīr apahanti A cātyarthamcātyarthamH om. A upayujyateH om. A
bhavanti cātra||
kevalo doṣayukto vā dhātūn anugato 'nilaḥ |
vijñeyo lakṣaṇonyām̐ś ca cikitsyaś cāvirodhataḥ ||
kevalo doṣayukto vā dhātūn anugato 'nilaḥ |
vijñeyo lakṣaṇonyām̐ś ca cikitsyaś cāvirodhataḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.5.29]
rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophamedoyuto 'nilaḥ |
karoti yasya tam vaidyaḥ śophavat samupācaret ||
karoti yasya tam vaidyaḥ śophavat samupācaret ||
[cf. 1938 ed. 4.5.30]
kaphamedoyuto vāyur ūrū saṃśrayate yadā |
tadāṅgamarddastaimityaṃ romaharṣarujājvaraiḥ ||
tadāṅgamarddastaimityaṃ romaharṣarujājvaraiḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.5.31]
nidrayā cārdditastabdhau śītalāv apravepanau |
gurukāv asthirāv ūrū pārakyāv iva varttate ||
gurukāv asthirāv ūrū pārakyāv iva varttate ||
[cf. 1938 ed. 4.5.32]
tadūrūstambham ity āhur āḍhyavātam athāpare |
sukhāmbunā pibet tatra cūrṇṇaṃ ṣaṇḍharaṇan naraḥ ||
sukhāmbunā pibet tatra cūrṇṇaṃ ṣaṇḍharaṇan naraḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.5.33]
hitam uṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇe kṛtaṃ |
lihyād vā traiphalācūrṇṇaṃ kṣaudreṇa kaṭukāyutaṃ ||
lihyād vā traiphalācūrṇṇaṃ kṣaudreṇa kaṭukāyutaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.5.34]
mūtrair vvā gugguluṃ śreṣṭham pibed vāpi śilājatuṃ |
so 'pahanti kaphākrāntaṃ samedaskam prabhañjanaṃ ||
so 'pahanti kaphākrāntaṃ samedaskam prabhañjanaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.5.35]
hṛdrogam aruciṃ gulman tathābhyantaravidradhiṃ |
sakṣāramūtrān svedām̐ś ca rūkṣāṇy utsādanāni ca ||
sakṣāramūtrān svedām̐ś ca rūkṣāṇy utsādanāni ca ||
[cf. 1938 ed. 4.5.36]
kuryād dihyāc ca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ |
bhojyā purāṇāḥ śyāmākāḥ kodravoddālakādayaḥ ||
bhojyā purāṇāḥ śyāmākāḥ kodravoddālakādayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.5.37]
em. śuṣkamūlakayūṣeṇa paṭolasya rasena vā A
parikṣīṇau yadā syātāṃ bhūyiṣṭhaṅ kaphamedasī ||
tadā snehādikaṅ karmma punar atrāvacārayed iti ||
tadā snehādikaṅ karmma punar atrāvacārayed iti ||
[cf. 1938 ed. 4.5.39]
em. sugandhiḥ sulaghuḥ sūkṣmastīkṣṇoṣṇaḥ kaṭuko rase |
kaṭupākaḥ saro hṛdyo gugguluḥ snigdhapicchilaḥ A
kaṭupākaḥ saro hṛdyo gugguluḥ snigdhapicchilaḥ A
em. sa navo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ purāṇastvapakarṣaṇaḥ |
taikṣṇyauṣṇyātkaphavātaghnaḥ saratvānmalapittanut A
taikṣṇyauṣṇyātkaphavātaghnaḥ saratvānmalapittanut A
em. saugandhyāt pūtikoṣṭhaghnaḥ saukṣmyāccānaladīpanaḥ |
taṃ prātastriphalādārvīpaṭolakuśavāribhiḥ A
taṃ prātastriphalādārvīpaṭolakuśavāribhiḥ A
em. pibed āvāpya vā mūtraiḥ kṣārair uṣṇodakena vā |
jīrṇe yūṣarasaiḥ kṣīrair bhuñjāno hanti māsataḥ A
jīrṇe yūṣarasaiḥ kṣīrair bhuñjāno hanti māsataḥ A
em. gulmaṃ mehamudāvartamudaraṃ sabhagandaram |
kṛmikṇḍvaruciśvitrāṇyarbudaṃ granthim eva ca A
kṛmikṇḍvaruciśvitrāṇyarbudaṃ granthim eva ca A
em. nāḍyāḍhyavātaśvayathūn kuṣṭhaduṣṭavraṇāṃś ca saḥ |
koṣṭhasandhyasthigaṃ vāyuṃ vṛkṣamindrāśaniryathā A
koṣṭhasandhyasthigaṃ vāyuṃ vṛkṣamindrāśaniryathā A
Adhyāya 6 (draft based on MS H)
athāto 'rśasāṃ cikitsitamvyākhyāmyāḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.6.1]
atha khalu vatsasuśrutaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.6.2]
caturvvidho 'rśasāṃ sādhanopāyaḥ | tad yathābheṣajaṃ kṣāro
'gniḥ śastra i || ______ || ti |
tatrācirakālajātāny alpadoṣaliṅgopadravāni bheṣajasādhyāni |
mṛduprasṛtāvagāḍhānyuchritāni kṣāreṇa |
karkkaśasthirapṛthukaṭhināny agninā | atanumūlāny uchritāni
kledavanti ca śastreṇa | tatra bheṣajasādhyānām
arśasāmadṛśyānāñ ca bheṣajam bhavati | kṣārāgni
śastrasādhyānāṃ kṣārāgniśastrāṇi ca | teṣām vidhānam
upadhārayasva |
[cf. 1938 ed. 4.6.3]
śastra i || || tiśastra i || ______ || tiH śastram iti A tatrācirakālajātānytatrācirakālajātānyH tatra acirakālajātān A alpadoṣaliṅgopadravāniH yalpadoṣaliṅgopadravāṇi A karkkaśasthirapṛthukaṭhinānyH karkaśasthirapṛthukaṭhinān A agnināH yagninā A atanumūlānyH tanumūlan A uchritāniH yucchritāni A bheṣajasādhyānāmH bheṣajasādhyānā A arśasāmadṛśyānāñ caarśasāmadṛśyānāñ caH marśasāmadṛśyānāṃ ca A kṣārāgniśastrāṇi caH om. A teṣāmH tu A vidhānamH vidhānamucyamānam A upadhārayasvaupadhārayasvaH upadhāraya A
tatravalavantam arśobhir upadrutam
upasnigdhaparisninnam
anilavedanābhivrddhiśamanārthaṃ snigdham analpam
annadravabhuktavantaṃ samveśya śucau sādhāraṇe deśe vyabhre
kāle same phalake pratyād ity agudam anyasyotsaṅge niṣarṇṇaṃ
pūrvvakāyam uttānam unnatakaṭīkaṃ yastrasāṭakena
parikṣipyagrīvāsakthir upari karmmabhiḥ suparigṛhītaṃ
kārayitvā tato 'smai ghṛtābhyaktaṃ yantramṛjvanumukhaṃ śannaiḥ
praṇidhāya praviṣṭe cārśo 'bhivīkṣyasalākayotpīḍya
picuplotayor anyatareṇa pramṛjyākṣāram pātayet | pātayitvā
pāṇinā yantradvāram pidhāya vākchatamātram upekṣeta | tataḥ
pramṛjya kṣāralavaṇañ cāvekṣya punaḥ pratisārayet | atharśaḥ
pakvajāmvūprakāśam abhisamīkṣyo vasannamīṣattataḥ |
apāvarttayet | dhānyāmladadhimastuśuktānām anyatamena | tato
yaṣṭīm adhukamiśreṇasarppiṣā nirvvāpya yantram upanīyotthāpy
āturasuṣṇodake 'vagāhyaśītābhir adbhiḥ pariṣecayet | aśītābhir
adbhir ity eke | tato nivātam agāram preveśyācārikam upadiśet
| sāvaśeṣam punar ddāhayet | tatra saptarātrāccaikaikam
upakrāmet | tato vāmāt tataḥ pṛṣṭhajāgrajam iti |
[cf. 1938 ed. 4.6.4]
tatravalavantamH tatra balavanta A arśobhirH māturamarśobhir A upasnigdhaparisninnamupasnigdhaparisninnamH upasnigdhaṃ parisvinnam A anilavedanābhivrddhiśamanārthaṃH anilavedanābhivṛddhipraśamārthaṃ A analpamH uṣṇam alpam A annadravabhuktavantaṃH annaṃ dravaprāyaṃ bhuktavantam A samveśyaH upaveśya A śucauH saṃvṛ(bhṛ)te śucau A sādhāraṇeH deśe sādhāraṇe A deśeH om. A pratyād ityH śayyāyāṃ vā pratyādity A niṣarṇṇaṃH niṣaṇṇa A unnatakaṭīkaṃH kiñcid unnatakaṭikaṃ A yastrasāṭakenaH vastrakambalakopaviṣṭaṃ yantraṇaśāṭakena A parikṣipyagrīvāsakthirH parikṣiptagrīvāsakthiṃ A upariH pari A karmmabhiḥH karmibhiḥ A kārayitvāH aspandanaśarīraṃ kṛtvā A ghṛtābhyaktaṃH ghṛtābhyaktagudāya ghṛtābhyaktaṃ A śannaiḥH pāyau śanaiḥ śanaiḥ pravāhamāṇasya A 'bhivīkṣyasalākayotpīḍyaH vīkṣya, śalākayotpīḍya A picuplotayorpicuplotayorH picuvastrayor A pramṛjyākṣāramH pramṛjya, kṣāraṃ A pātayitvāH pātayitvā ca A vākchatamātramH vākcchatamātra A upekṣetaH mupekṣeta A pramṛjyaH parmṛjya A kṣāralavaṇañH kṣārabalaṃ vyādhibalaṃ A punaḥH pu A pratisārayet | atharśaḥpratisārayet | atharśaḥH narālepayet, athārśaḥ A pakvajāmvūprakāśamH pakvajāmbavapratīkā A abhisamīkṣyoH śama A vasannamīṣattataḥvasannamīṣattataḥH vasannamīṣannatam abhis A apāvarttayetH amīkṣyopāvartayet, kṣāraṃ prakṣālayed A dhānyāmladadhimastuśuktānāmH dhānyāmlena dadhimastuśukta A anyatamenaH phalāmlair vā A yaṣṭīmH yaṣṭī A adhukamiśreṇasarppiṣāadhukamiśreṇasarppiṣāH madhukamiśreṇa sarpiṣā A yantramH yantra A upanīyotthāpyH mapanīyotthāp A āturasuṣṇodakeH yāturamuṣṇodako A 'vagāhyaśītābhir'vagāhyaśītābhirH paviṣṭaṃ śītābhir A pariṣecayet | aśītābhirH pariṣiñcet, aśītā A adbhirH bhir A nivātamH nirvāta A agāramH māgāraṃ A preveśyācārikampreveśyācārikamH praveśyācārikam A upadiśetH ādiśet A punarH puna A ddāhayetH rdahe A tatraH t; evaṃ A saptarātrāccaikaikamem. saptarātrāt saptarātrādekaikam A saptarātrāc caikaikam H upakrāmetH upakrameta; tatra bahuṣu pūrvṃa dakṣiṇaṃ sādhayet A tatoH dakṣiṇādvāmaṃ A tataḥH om. A pṛṣṭhajāgrajamH pṛṣṭhajaṃ, tato 'grajam A
tatra vātaśleṣmanimittāny agnikṣārābhyāṃ sādhayet | kṣāreṇaiva
pittaraktasamutthāni |
[cf. 1938 ed. 4.6.5]
tatra vātānulomyamann ebhir uciragnidīptilāghavam
valavarṇṇotpattir mmanas tuṣṭir iti samyagdagdhaliṅgāni |
atidagdhe tu gudāvaraṇan dāhodjvaraḥ pipāsā śoṇitātipravṛttis
tan nimittāś copadravā bhavanti | dhyāmālpatākaṇḍūn
anilavaiguṇyañ ca hīnadagdhe |
[cf. 1938 ed. 4.6.6]
vātānulomyamann ebhirH vātānulomyamanna A uciragnidīptilāghavamH ruciragnidīptirlāghavaṃ A valavarṇṇotpattirH balavarṇotpatti A mmanas tuṣṭirem. rmanastuṣṭi A mmanastuṣṭir H itiH riti A gudāvaraṇanH gudāvadaraṇaṃ A dāhodjvaraḥH dāho mūrcchā jvaraḥ A śoṇitātipravṛttisśoṇitātipravṛttisH śoṇitātipravṛtti A tanH stan A dhyāmālpatākaṇḍūn anilavaiguṇyañH dhyāmālpavraṇatā kaṇḍūranilavaiguṇyamindiryāṇāmaprasādo vikārasya A caH cāśānti A hīnadagdheH rhīnadagdhe A
ma hānti vā prāṇavatasthitvād ahet | nirgatāni cātyarthan
doṣaparipūrṇṇāgatāni snehābhyaṅgasvedopanāha visrāvaṇālepanair
upacaret | pravṛttraktāni vā pitta raktavidhānena |
bhinnavarccāṃsi cātīsāravidhānena | vaddhavarccāṃsi
codāvarttavidhāneneti | eṣa sarvvasthānagatānām arśasān
dahanakalpaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.6.7]
ma hānti vāma hānti vāH mahānti ca A prāṇavatasthitvād ahetH prāṇavatacchittvā dahet A doṣaparipūrṇṇāgatānidoṣaparipūrṇṇāgatāniH doṣapūrṇāni yantrādvinā A snehābhyaṅgasvedopanāhaH svedābhyaṅgasnehāvagāhopanāha A visrāvaṇālepanairH visrāvaṇālepakṣārāgniśastrair A upacaretH upācaret A pravṛttraktāni vāH pravṛttaraktāni A pittaH ca A raktavidhānenaH raktapittavidhānena A bhinnavarccāṃsiH bhinnapurīṣāṇi A codāvarttavidhānenetiH snehapānavidhānenodāvartavidhānena vā A sarvvasthānagatānāmH sarvasthānagatānā A arśasānH marśasāṃ A
āsādya darvvīkū rccasalākānām anyatamena kṣāram pātayet |
bhraṣṭagudasya tuvinā yantraṃ kṣārādikarmma prayuñjīta |
sarvveṣu ca śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnaṃ sarppiḥ snigdham
upaseveta | payasā nimvayūṣeṇa paṭolayūṣeṇa vā | yathādoṣair
vvāstūkataṇḍulīyakajīvantyupodakāśca
valavālamūlakaśaṇacuñcucillīnām anyatamena | yaccānyad api
snighdamagnidīpanamarśoghnaṃ sṛṣṭamūtrapurīṣañ ca tad
upaseveta |
[cf. 1938 ed. 4.6.8]
āsādyaH āsādya ca A rccasalākānāmH rcakaśalākānām A yantraṃH yantreṇa A yathādoṣairH yathādoṣaṃ śākair A vvāstūkataṇḍulīyakajīvantyupodakāścaH vāstūkataṇḍulīyakajīvantyupodikāśva A valavālamūlakaśaṇacuñcucillīnāmH balābalamūlakapālaṅkyasanacillīcuccūkalāyavallībhir A anyatamenaH anyair vā A yaccānyad apiH yaccānyadapi A snighdamagnidīpanamarśoghnaṃsnighdamagnidīpanamarśoghnaṃH snigdhamagnidīpanamarśoghnaṃ A tad upasevetaH tadupaseveta A
dagdheṣu cārśasastv analasandhukṣaṇārthaṃ snehādī sāmānyato
viśeṣataś ca kriyāyatham āseveta | 𑑛 sarppīṃṣi ca
vātaharadīpanīyasiddhāni hiṃgvādīnāṃ cūrṇṇaiḥ pratisaṃsṛjya
pivet | pittārśas supṛthakparṇṇyādīnāṅ kaṣāyeṇa
dīpanīyaprativāpaṃ sarppiḥ pivet | śoṇitārśassu muruṃgyādīnāṅ
kaṣāyaiḥ | śleṣmārśassu surasādīnāṅ kaṣāyaiḥ | upadravām̐ś ca
yathāsvam upacaret |
[cf. 1938 ed. 4.6.9]
cārśasastv analasandhukṣaṇārthaṃH cārśaḥsvabhyakto 'nalasandhukṣaṇārthamanilaprakopasaṃrakṣaṇārthaṃ ca A snehādīH snehādīnāṃ A sāmānyatoH sāmānya A viśeṣataś caH taḥ A kriyāyathamH kriyāpatham A āseveta | 𑑛H upaseveta | viśeṣatas tu vātārśaḥsu A sarppīṃṣi casarppīṣi caHac sarpīṣi casarppīṣi ca AHpc hiṃgvādīnāṃH hiṅgvādibhiś A dīpanīyaprativāpaṃdīpanīyaprativāpaṃH dīpanīyapratīvāpaṃ A pivetpivet H om. A muruṃgyādīnāṅH mañjiṣṭhāmuruṅgyādīnāṃ A kaṣāyaiḥH kaṣāye pācayet A kaṣāyaiḥH kaṣāye A yathāsvamH yathāsva A upacaretH mupācaret A
parañ ca yatnamāsthāya gude śastrānyavacārayet | ta dvibhramāc
chāṇḍhyaśophadāhamadamūrcchāṭopānāhātīsārapravāhaṇāni bhavanti
| maraṇam vā ||
[cf. 1938 ed. 4.6.10]
ata ūrddhvaṃ yantrapramāṇam upadekṣyāmaḥ | tatra yantraṃ
lauhan dāntaṃ śāṃrggam vā rkṣam vā | gostanākārañ
caturaṅgulāyatam pañcāṅgulapariṇāhaṃ | nārīṇān talāyatam ity
eke | tad dvichidraṃ | darśanārtham ekaśchidran tu karmmaṇi |
ekachidre hi śastrā gnikṣārāṇām atikramo na bhavati |
chidrapramāṇaṃ tu tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistāraṃ
yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ tat syāddvyaṅgulam
adhastāduparyarddhāṅgulochritam
arddhāṅguṣṭhoparivṛttakarṇṇikam eṣa yantrākṛtisamāsaḥ
||ch||
[cf. 1938 ed. 4.6.11]
śāṃrggam vāHpc śārṅgaṃ vā A śāṃrggam vā m Hac rkṣam vārkṣaṃ vāAHpc vā Hac pañcāṅgulapariṇāhaṃH pañcāṅgulapariṇāhaṃ puṃsāṃ, ṣaḍaṅgulapariṇāhaṃ A ityH om. A ekeH om. A ekaśchidran tuH ekacchidraṃ tu A ekachidre hiH ekadvāre hi A śastrāH śastra A gnikṣārāṇāmH kṣārāgnīnā A atikramo naH matikramo na A tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodaravistāraṃH tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodarapariṇāhaṃ A tatH ta A syāddvyaṅgulamH syārdhāṅgulā A adhastāduparyarddhāṅgulochritamH dadhastādardhāṅgulocchri A arddhāṅguṣṭhoparivṛttakarṇṇikamarddhāṅguṣṭhoparivṛttakarṇṇikamH toparivṛttakarṇikam A yantrākṛtisamāsaḥ ||chH yantrākṛtisamāsaḥ A
ata ūrddhvamarśasāmālepo vakṣyāmaḥ || snuhākṣīrayuktaṃ
haridrācūrṇṇam ālepaḥ prathamaḥ |
kukkuṭapurīṣaguñjāharidrāpippalīcūrṇṇ am iti gomūtrapiṣṭo
dvitīyaḥ | dantīcitrakasuvarccikākalko gomūtrayuktastṛtīyaḥ |
pippalīsaindhavakuṣṭhaśirīṣakalko 'rkakṣīrayuktaś ca caturthaḥ
|| kāsī
saharitālasaindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanājambukāśvakottamakiṇihīsnuhāpayassu
ca | tailam vipakvam abhyañjanenārśasaḥ sātayeyur iti || || ṃ
||
[cf. 1938 ed. 4.6.12]
ūrddhvamarśasāmālepoH ūrdhvamarśasāmālepān A snuhākṣīrayuktaṃH snuhīkṣīrayuktaṃ A gomūtrapiṣṭoH gomūtrapittapiṣṭo A dantīcitrakasuvarccikākalkodantīcitrakasuvarccikākalkoH dantīcitrakasuvarcikālāṅgalīkalko A gomūtrayuktastṛtīyaḥH vā gopittapiṣṭastṛtīyaḥ A pippalīsaindhavakuṣṭhaśirīṣakalkoH pippalīsaindhavakuṣṭhaśirīṣaphalakalkaḥ A 'rkakṣīrayuktaś caH snuhīkṣīrapiṣṭo 'rkakṣīrapiṣṭo vā A saharitālasaindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanājambukāśvakottamakiṇihīsnuhāpayassu casaharitālasaindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanājambukāśvakottamakiṇihīsnuhāpayassu caH saharitālasaindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanajambvarkottamāraṇīdantīcitrakālarkasnuhīpayaḥsu A vipakvam abhyañjanenārśasaḥem. vipakvamabhyañjanenārśaḥ A vipakvamabhyañjanenārśasaḥ H sātayeyursātayeyurH śātayati A iti || || ṃiti || || ṃH om. A
ata ūrddham adṛśyeṣv arśassu yogānyapanayārthaṃ vakṣyāmaḥ||
tatra guḍaharītakīm āseveta brahmacārī | gomūtradroṇasiddham
vā harītakīśatam upaseveta ya thāvalaṃ kṣaudreṇa |
apāmārggamūlam vā taṇḍulodakena | śatāvarīmūlakalkam vā
kṣīreṇa | cittrakacūrṇṇam vā sīdhunā |
madhurārddhabhallātakacūrṇṇayuktam vā śaktūn | la vaṇo takreṇa
| kalase vāntaś cittrakamūlakalkalipte niṣiktaṃ takram anamlam
pānabhojaneṣūpayuñjīta | eṣa eva bhārggyāsphātāguḍūcīṣu
takrakalpaḥ| pippalīpippalīmūlaṃ viḍaṅgaśuṇṭhīharītakīṣu vā |
pūrvvavad eva niranno vā takram aharaharmmāsamāseveta |
śṛṅgaverapunarṇṇasiddhaṃ vā payaḥ | kraṭajamūlatva kphāṇitam
vā pippalyādipratīvāpaṃ kṣaudreṇa vātavyādhyoktaṃ
hiṃgvādivaṭake upaseveta | takrāhārakṣīrāhāro vā |
citrakamūlakaṣāyasiddhaṃ vā kulmāṣām bhakṣa yet |
palāśataruṇasiddham vā pāṭalyapāmārggavṛhatīpalāśakṣāram vā
parisrutam aharaharghṛtayuktaṃ | kuṭajacandākamūlakalkam vā |
takreṇa | kṣārodakasiddham vā sa rppiḥ pippalyādiprativāpaṃ |
kṛṣṇatilaprakuñcam vā śītatoyānupānam prātaḥ prātar upaseveta
| evam ebhir nnavam varddhate 'gniś ca bhavati arśāṃsi
copaśāmyati |
[cf. 1938 ed. 4.6.13]
ūrddhamH ūrdhvaṃ bheṣajasādh A adṛśyeṣvH yeṣv adṛśyeṣv A yogānyapanayārthaṃH yogān yāpanārthaṃ A tatraH prātaḥ pratar A guḍaharītakīm āsevetaem. guḍaharītakīmāseveta AH upaseveta yaH prātaḥ prātar ya A śatāvarīmūlakalkam vāśatāvarīmūlakalkam vāH sakṣaudram aharahaḥ, śatāvarīmūlakalkaṃ vā A cittrakacūrṇṇam vāH citrakacūrṇayuktaṃ vā A sīdhunāH sīdhuṃ A madhurārddhabhallātakacūrṇṇayuktam vāH parārdhyaṃ bhallātacūrṇayuktaṃ vā A śaktūnH saktuman A laH thamala A vaṇoH vaṇaṃ A kalaseH kalaśe A vāntaśH vā 'ntaś A cittrakamūlakalkalipteH citrakamūlakalkāvalipte A takramH takra A anamlamH mamlamanamlaṃ vā A bhārggyāsphātāguḍūcīṣuH bhārgyāsphotāyavānyāmalakaguḍūcīṣu A takrakalpaḥA takrakalpaḥ|𑑛 H pippalīpippalīmūlaṃH pippalīpippalīmūla A viḍaṅgaśuṇṭhīharītakīṣu vāH cavyacitrakaviḍaṅgaśuṇṭhīharītakīṣu ca A pūrvvavad evaH pūrvavadeva A aharaharmmāsamāsevetaH aharahar māsamupaseveta A śṛṅgaverapunarṇṇasiddhaṃ vāH śṛṅgaverapunarnavācitrakakaṣāyasiddhaṃ vā A kraṭajamūlatvaH kṛṭajamūlatva A vātavyādhyoktaṃvātavyādhyoktaṃH mahāvātavyādhyuktaṃ A hiṃgvādivaṭakeH hiṅgvādicūrṇam A takrāhārakṣīrāhāro vāH takrāhāraḥ kṣīrāhāro vā A citrakamūlakaṣāyasiddhaṃ vāH kṣāralavaṇāṃś citrakamūlakṣārodakasiddhaṃ vā payaḥ palāśatarukṣārasiddhaṃ vā A kulmāṣāmH om. A bhakṣaH om. A yetH om. A palāśataruṇasiddham vāH palāśatarukṣārasiddhān vā kulmāṣān A pāṭalyapāmārggavṛhatīpalāśakṣāram vāpāṭalyapāmārggavṛhatīpalāśakṣāram vāH pāṭalāpāmārgabṛṃhatīpalāśakṣāraṃ vā A aharaharghṛtayuktaṃH aharahar ghṛtasaṃsṛṣṭaṃ A kuṭajacandākamūlakalkam vāH kuṭajabandākamūlakalkaṃ vā A takreṇaH takreṇa, citrakapūtīkanāgarakalkaṃ vā pūtīkakṣāreṇa A pippalyādiprativāpaṃH pippalyādipratīvāpaṃ A kṛṣṇatilaprakuñcam vāH kṛṣṇatilaprasṛtaṃ prakuñcaṃ vā A śītatoyānupānamśītatoyānupānamH om. A evamH śītodakānupānam A nnavamH abhi A 'gniś caHpc 'gni A gniś ca Hac bhavatiH ra A arśāṃsiH rśāṃsi A copaśāmyatiH copaśāmyanti A
dvi pañcamūladantīcittrakapathyānān tulāmāhṛtya jaladroṇe ci
pācayet | pādāvaśiṣṭaṅ kaṣāyam ādāya suśītaṅ guḍatulayā
sahonmiśrya ghṛtabhājane niṣicya yavapalleplave samupekṣeta
tataḥ prātaḥ prātar mmātrām pāyayet |
tenārśasograhaṇīdoṣapāṇḍurogaudāvarttaśvāsakā sā rocakāgni
daurvvalyāni na bhavanti || ||
[cf. 1938 ed. 4.6.14]
pañcamūladantīcittrakapathyānānH pañcamūlīdantīcitrakapathyānāṃ A jaladroṇeH jalacaturdroṇe A ci pācayetcipācayetH vipācayet A pādāvaśiṣṭaṅH tataḥ pādāvaśiṣṭaṃ A niṣicyaniṣicyaH niḥkṣi A yavapalleplaveyavapalleplaveH pya mā A tataḥH yavapalle, tataḥ A pāyayetH pāyayeta A tenārśasograhaṇīdoṣapāṇḍurogaudāvarttaśvāsakā sāH tenārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogodāvartā A rocakāgniH rocakā A daurvvalyāni naH na A bhavantiem. bhavanti dīptaś cāgnir bhavati A bhavanti || ṃ H
pippalīmaricaviḍaṃgailavālukalodhrāṇāṃ dvipalikān bhāgān
indravāruṇyāḥ pañcapalāni harītakyāmalakapitthaphalānāṃ daśa
daśa etadaikadhyaṃ jalacaturdroṇe vi pācya pādāvaśeṣaṃ
viśrāvya suśītaṃ guḍatulādvayonnmiśrya ghṛtabhājane nikṣicya
pakṣamātram upakṣiyeta yavapalle tataḥ prātaḥ prātar
yathāvalam upayuñjī ta | eṣa khalvariṣṭo
'rśograhaṇīplīhahṛtpāṇḍurogaśophakuṣṭhagulmodarakrimiharo
valavarṇṇakaraś ceti ||
[cf. 1938 ed. 4.6.15]
dvipalikānH dve dve pale A bhāgān indravāruṇyāḥH indravāruṇyāḥ A harītakyāmalakapitthaphalānāṃH kapitthamadhyasya daśa, pathyāphalānāmardhaprasthaḥ, prastho dhātrīphalānāṃ A daśaH om. A daśaH om. A viśrāvyaH parisrāvya A guḍatulādvayonnmiśryaguḍatulādvayonnmiśryaH guḍatulādvayenonmiśrya A nikṣicyaH niḥkṣipya A pakṣamātramH pakṣamu A upakṣiyetaH pekṣeta A 'rśograhaṇīplīhahṛtpāṇḍurogaśophakuṣṭhagulmodarakrimiharo'rśograhaṇīplīhahṛtpāṇḍurogaśophakuṣṭhagulmodarakrimiharoH plīhāgniṣaṅgārśograhaṇīhṛtpāṇḍurogaśophakuṣṭhagulmodarakṛmiharo A
tatra vātaprāyeṣu snehasvedasnehavirecanāsthā
panānuvāsanamapratisiddhaṃ | pittajeṣu virecanam eva |
saṃśamanaṃ raktajeṣu | kaphajeṣu śṛṅgaverakulatthopayogo
yathāsvauṣadhasiddhaṃ sarvvajeṣu || ṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.6.16]
ata ūrddhvam bhallātakavidhānam upadekṣyāmaḥ || bhallātakān
paripakvān anupahatān āhṛtya tata ekamādāya tridhā caturddhā
chedayitvā kaṣāyakalpena vipācya tasya kaṣāyasya śuktimanuṣṇāṃ
ghṛtābhyaktatālvoṣṭhajihvaḥ prātaḥ prātar upaseveta | aparāhṇe
kṣīrasarppirodana ity āhāraḥ | evam ekaikam varddhayed yāvat
pañca | tataś corddha pañca pañcābhivarddhayed āsatād iti |
prāpya ca śata śatam apakarṣayed bhūyaḥ pañca pañca yāvat
pañceti | pañcebhyas ca yāvadeka iti | evaṃ
bhallātakasahasradvayam upayujya sarvvābhir vvimukto valavānn
arogaḥ śatāyur bbhavati |
[cf. 1938 ed. 4.6.17]
bhallātakānH bhallātakāni A paripakvān anupahatān āhṛtyaparipakvān anupahatān āhṛtyaH paripakvānyanupahatānyāhṛtya A tridhāH dvidhā tridhā A caturddhāH caturdhā vā A ghṛtābhyaktatālvoṣṭhajihvaḥH ghṛtābhyaktatālujihvauṣṭhaḥ A upasevetaH upaseveta, tato A kṣīrasarppirodanaH kṣīraṃ sarpirodana A pañcaH pañce A tataśH ti, ta A corddhaH taḥ A pañcābhivarddhayed āsatād itipañcābhivarddhayed āsatād itiH pañcābhivardhayed yāvat saptatiriti A śataH sap A śatamH tati A apakarṣayedH mapakarṣayed A pañcebhyasH pañcabhya A caH stvekaikaṃ A yāvadekaH yāvadekam A bhallātakasahasradvayamH bhallātakasahasrām A sarvvābhirH sarvakuṣṭhārśobhir A bbhavativbhavatiH bhavati A
bhallātakamajjebhyaḥ snehamādāyāpakṛṣṭadoṣaḥ
pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ | nivātam agāraṃ praviśya yathāvalam
upayuñjīta | tasmi n jīrṇṇe kṣīrasarppirodana ity āhāraḥ |
evaṃ māsam upayujya māsatrayam upadiṣṭāhāro rakṣed ātmānan
tataḥ sarvvopatāpānapahṛtya varṇṇavān balavāñ chravaṇa
grahaṇadhāraṇaśaktisampanno varṣaśatāyurbbhavati | māsi māsi
ca prayoge varṣaśataṃ varṣaśatamāyuṣo 'bhivṛddhir bbhavati |
evan daśamāsān upayujya varṣa sahasrāyur bbhavati || bhavanti
cātra ślokāḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.6.18]
bhallātakamajjebhyaḥH dvivraṇīyoktena vidhānena bhallātakaniś cyutitaṃ snehamādāya prātaḥ prātaḥ śuktimātram upayuñjīta, jīrṇe pūrvavadāhāraḥ phalaprakarṣaś ca | bhallātakamajjabhyo vā A nivātamH nivāta A agāraṃH māgāraṃ A upayuñjītaH prasṛtiṃ prakuñcaṃ vopayuñjīta A tasmi ntasmi nH tasmiñ A kṣīrasarppirodanaH kṣīraṃ sarpirodana A māsamH māsa A upayujyaH mupayujya A māsatrayamH māsatraya A upadiṣṭāhāroH mādiṣṭāhāro A rakṣed ātmānanH rakṣedātmānaṃ A chravaṇaH śravaṇa A māsiH māse A māsi camāsi caH māse ca A 'bhivṛddhirH 'bhivṛddhi A bbhavativbhavatiH rbhavati A bbhavativbhavatiH bhavati A bhavantiH om. A cātraH om. A ślokāḥH om. A
arśāṃsi sarvvāṇi sadā , vrkṣakāruṣkarau ghnataḥ | yathā
sarvvāṇi kuṣṭhāni gāyatryaśanapādayoḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.6.19]
kṣārāgninā nivarttante dṛśyānyarśāṃsi sarvvadā | rajanyo
nābhivarttante pramehā iva ṣoḍaśa ||
[cf. 1938 ed. 4.6.20]
ghṛtānidīpanīyāni lehāyakṛtayaḥ surāḥ | asavāś ca prayoktavyā
vīkṣyadoṣasamuchreyaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.6.21]
vegāvarodhastrīpṛṣṭhayānāny 7 utku dukāsanaṃ |
yathāsvandoṣalañcannam arśasī parivarjjayed iti ||
[cf. 1938 ed. 4.6.22]
Adhyāya 7 (draft based on MS H)
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
aśmarī dāruṇo vyādhirantakaḥ pratimo mataḥ |
bheṣajais taruṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaś cchedam arhati ||
bheṣajais taruṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaś cchedam arhati ||
[cf. 1938 ed. 4.7.3]
|| tasya sarvveṣu rogeṣv iti pāṭhaḥ | 3rūpeṣu snehādi krama
iṣyate |
[cf. 1938 ed. 4.7.4]
pāṣāṇabhedo vasuko vasiro 'śmantakas tathā ||
śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca vṛhatī kaṇṭakārikā |
śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca vṛhatī kaṇṭakārikā |
[cf. 1938 ed. 4.7.5]
kapotavaṅkārttagalaḥ kāñcanośīrakas tathā ||
vṛkṣādanī sabhallūko varuṇaḥ śākajaṃ phalaṃ |
vṛkṣādanī sabhallūko varuṇaḥ śākajaṃ phalaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.7.6]
yavakolakulatthāni katakasya phalāni ca ||
ūṣakādipratīvāya eṣāṃ kvāthe ghṛtaṅ kṛtaṃ |
ūṣakādipratīvāya eṣāṃ kvāthe ghṛtaṅ kṛtaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.7.7]
bhinatti vātasambhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu ||
kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāyāni payāṃsi ca ||
kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāyāni payāṃsi ca ||
[cf. 1938 ed. 4.7.8]
bhojanāni ca kurvvīta vargge 'smin vātanāśane ||
kuśaḥ kāśaḥ śaraḥ kucchūritkaṭo moraṭo 'śmabhit |
kuśaḥ kāśaḥ śaraḥ kucchūritkaṭo moraṭo 'śmabhit |
[cf. 1938 ed. 4.7.9]
darbbhā vidārī vārāhī śālimūlaṃ trikaṇṭakaṃ ||
bhallūkaḥ pāṭalī pāṭha pattūro 'tha kurūṭikāḥ |
bhallūkaḥ pāṭalī pāṭha pattūro 'tha kurūṭikāḥ |
[cf. 1938 ed. 4.7.10]
punarnnavo śirīṣaś ca kvathitās teṣu sādhitaṃ ||
ghṛtaṃ śilājai madhukair vvadarendīvarasya ca |
ghṛtaṃ śilājai madhukair vvadarendīvarasya ca |
[cf. 1938 ed. 4.7.11]
trapuṣer vvārukādīnāṃ vījaiś cāvādhitaṃ śubhaṃ ||
bhinatti pittasaṃbhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu |
bhinatti pittasaṃbhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu |
[cf. 1938 ed. 4.7.12]
kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāyāni payāṃsi ca ||
bhojanāni ca kurvvīta varggesmin pittanāśane |
bhojanāni ca kurvvīta varggesmin pittanāśane |
[cf. 1938 ed. 4.7.13]
gaṇe varuṇakādau tu guggulvelāhareṇubhiḥ ||
kuṣṭhaṃ bhadrādimaricaṃ cittrakaiḥ sasurāhvayaiḥ |
kuṣṭhaṃ bhadrādimaricaṃ cittrakaiḥ sasurāhvayaiḥ |
[cf. 1938 ed. 4.7.14]
etaiḥ siddhamajāsarppirūṣakādi gaṇena ca ||
bhinatti kaphasaṃbhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu |
bhinatti kaphasaṃbhūtām aśmarīṃ kṣipram eva tu |
[cf. 1938 ed. 4.7.15]
kṣārān yavāgūḥ peyāni kaṣāyāni payānsi ca ||
bhojanāni ca kurvvīta vargge 'smin kaphanāśane |
bhojanāni ca kurvvīta vargge 'smin kaphanāśane |
[cf. 1938 ed. 4.7.16]
paicukākollakatakaṃ śākendīvarajaiḥ phalaiḥ ||
pītam uṣṇāmvu saguḍaṃ śarkkarāmyātayaty adhaḥ |
pītam uṣṇāmvu saguḍaṃ śarkkarāmyātayaty adhaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.7.17]
kroñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tālapattrikā ||
ajamodā kadamvasya mūlan nāgaram eva ca |
ajamodā kadamvasya mūlan nāgaram eva ca |
[cf. 1938 ed. 4.7.18]
pītāni śarkkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā ||
vṛttakaṇṭaka vījāni cūrṇṇam mākṣikasaṃyutaṃ |
vṛttakaṇṭaka vījāni cūrṇṇam mākṣikasaṃyutaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.7.19]
avikṣīreṇa saptāhaṃ peyam aśmaribhedanaṃ ||
dravyāṇāñ ca ghṛtoktānāṃ kṣārāviṇmūtragālitaḥ |
dravyāṇāñ ca ghṛtoktānāṃ kṣārāviṇmūtragālitaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.7.20]
grāmyasattvaśakṛtkṣāraiḥ saṃyuktaṃ kṣārasādhitaṃ ||
tatroṣakādirāvāpaḥ kāryas trikaṭukāyutaḥ |
tatroṣakādirāvāpaḥ kāryas trikaṭukāyutaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.7.21]
kṣāra eṣośmarīṃ gulmaṃ śarkkarāṃś ca bhinattyapi ||
tilāpāmārggakadalīpalāsayavavalvajāḥ |
tilāpāmārggakadalīpalāsayavavalvajāḥ |
[cf. 1938 ed. 4.7.22]
kṣāraḥ peyo 'vimūtreṇa śarkkarāśmaribhedanaḥ ||
pāṭalīkaravīrāṇāṃ kṣāram evaṃ samācaret |
pāṭalīkaravīrāṇāṃ kṣāram evaṃ samācaret |
[cf. 1938 ed. 4.7.23]
śvadaṃṣṭrāyaṣṭikāvrahmī kalkam vākṣasamam pivet ||
sahailakākṣai peyau vā tathāsau bhañjanārkkajau |
sahailakākṣai peyau vā tathāsau bhañjanārkkajau |
[cf. 1938 ed. 4.7.24]
kapotavaṅkamūlam vā pived amlaṃ surādibhiḥ ||
tatsiddham vā pivet kṣīraṃ vedanābhir upadrutaḥ |
tatsiddham vā pivet kṣīraṃ vedanābhir upadrutaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.7.25]
harītakyādi siddham vāsiddham vāpi punarnnave ||
sarvvathaivopayujyāḥ syur ggṇo vīratarādikaḥ |
sarvvathaivopayujyāḥ syur ggṇo vīratarādikaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.7.26]
ghṛtaiḥ kṣāraiḥ kaṣāyaiś ca kṣīraiḥ sottarabastibhiḥ ||
yadi naivopaśāmyeta cchedas tatrottaro vidhiḥ |
yadi naivopaśāmyeta cchedas tatrottaro vidhiḥ |
[cf. 1938 ed. 4.7.27]
niścitasyāsya vaidyasya yataḥ siddhir iha dhruvā ||
upakramo jaghanyoyam ataḥ samparikīrttitaḥ |
upakramo jaghanyoyam ataḥ samparikīrttitaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.7.28]
akriyāyāṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet ||
tasmād āpṛcchya karttavyam īśvaraṃ sādhukāriṇā ||
tasmād āpṛcchya karttavyam īśvaraṃ sādhukāriṇā ||
[cf. 1938 ed. 4.7.29]
athārogyāgārthinam upasnigdham apakṛṣṭadoṣam īṣat karṣitam
abhyaktam abhuktavantaṃ sninnaśarīraṃ kṛtamaṅgalasvastivācanam
agropaharaṇīyoktena vidhinānena sasambhṛtasambhāram āśvāsya
tato valavantam aviklavam ājānusame phalake prāgupaveśya puru
ṣan tasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyamuttānaṃ unnatakaṭīkaṃ
vastracumbhalakopaviṣṭaṃ saṅkucatijānukurpparamitareṇa
sahāvavaddhaṃ | sūtrakena śāṭakena vātataḥ
svabhyaktanābhipradeśapārśvasyāvamṛdya muṣṭinā pīḍayed adho
nābher yāvad aśma ryadhaḥ pratipanneti | tataḥ snehābhyakta
kliptanakho vāmahastapradeśinī madhyamāṅgulyau
praṇidhāyānusevanīm āsādya prayatnavalābhyāṃ meḍhragudayor
antaramānayitvā nirvvalīkamanāyatanamaviṣamañ ca basti
sanniveśya bhṛśamutpīḍayed aṅgulībhyāṃ yadā granthirivonnataṃ
śalyam bhavati ||
[cf. 1938 ed. 4.7.30]
athārogyāgārthinamHpc atha rogānvitam A athārogyārthinam Hac karṣitamkarṣitamH karśitam A abhyaktamH abhya A abhuktavantaṃH kta A sninnaśarīraṃH svinnaśarīraṃ A kṛtamaṅgalasvastivācanamH bhuktavantaṃ kṛtabalimaṅgalasvastivācanam A vidhinānenaH vidhānenopa A sasambhṛtasambhāramH kalpitasambhāram A prāgupaveśyaH prāgupaviṣṭānya A puru ṣanpuru ṣanH puru A tasyotsaṅgeH ṣasyotsaṅge A niṣaṇṇapūrvakāyamuttānaṃH niṣaṇṇapūrvakāyam uttānam A vastracumbhalakopaviṣṭaṃvastracumbhalakopaviṣṭaṃH vastrādhārakopaviṣṭaṃ A saṅkucatijānukurpparamitareṇaH saṅkucitajānukūrparamitareṇa A sūtrakenaH sūtreṇa A śāṭakenaH śāṭakair A svabhyaktanābhipradeśapārśvasyāvamṛdyasvabhyaktanābhipradeśapārśvasyāvamṛdyaH svabhyaktanābhipradeśasya vāmapārśvaṃ vimṛdya A pīḍayed adhoH vapīḍayed adho A pratipannetiH prapanneti A snehābhyaktaH snehābhyakte A kliptanakhoH klṛptanakhe A madhyamāṅgulyauH madhyame aṅgulyau pāyau A meḍhragudayorH pāyumeḍh A antaramānayitvāH rāntaram ānīya A nirvvalīkamanāyatanamaviṣamañ canirvvalīkamanāyatanamaviṣamañ caH nirvyalīkamanāyatamaviṣamaṃ ca A bastivastiH vastiṃ A bhṛśamutpīḍayed aṅgulībhyāṃH bhṛśam utpīḍayed aṅgulibhyāṃ A yadāH yathā A
sa ced gṛhītaśalye tu vivṛttākṣo vicetanaḥ |
hatavallamvate śīrṣā nirvvikāro mṛtopamaḥ ||
hatavallamvate śīrṣā nirvvikāro mṛtopamaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.7.31]
na tasya nirharecchalyan nirhatepi mriyeta saḥ |
vinā tv etair vvikārais tu samāharttum upācaret ||
vinā tv etair vvikārais tu samāharttum upācaret ||
[cf. 1938 ed. 4.7.32]
tataḥ sevanyāḥ savye pārśve sevanī yavamātreṇāvamucyāvacārayec
chastraṃ | aśmarīpramāṇād dakṣiṇato vā kriyā saukaryahetor ity
eke | yathā na bhidyate na vacūrṇṇyate vā tathā prayateta ||
taccūrṇṇam alpam apy evasthitaṃ hi punaḥ parivṛddham eti |
tasmāt mamagrām agravakrenādadīta | strīṇān tu bastiḥ
pārśvagato garbbhāsayasannicayas tasmā t tāsām mutsaṅgavac
chastraṃ pātayet || atonyathā khalvāsām mūtrasrāvī vraṇo
bhavati || puruṣasya vā mūtraprasekakṣaṇanād aśmarī vraṇādṛte
bhinnabastir ekadhā dvidhā vā na bhavati | dvidhā
bhinnabastikāśmarīko pi na sidhyati | aśmarīnimittaś ca vraṇam
ekadhā bhinnabasti vidhinā jīvati śastrakriyābhyāṃ
śastravihitāc chedābhiṣyandaparivṛddhatvāc ca śalyasya jīved
iti | uddhṛtaśalyam uṣṇodakadroṇyāṃ cāvagāhya svedayet tathāhi
bastir asṛjā na pūryate |
[cf. 1938 ed. 4.7.33]
sevanyāḥH om. A sevanīH sevanīṃ A yavamātreṇāvamucyāvacārayecH yavamātreṇa muktvā'vacārayec A aśmarīpramāṇādH aśmarīpramāṇaṃ A yathā naH yathā sā na A bhidyate naH bhidyate A vacūrṇṇyate vāH cūrṇyate vā A prayatetaH prayate A taccūrṇṇamem. ta, cūrṇam A tac cūrṇṇam H evasthitaṃ hieva sthitaṃ hiH avasthitaṃ hi A parivṛddhamH parivṛddhim A mamagrāmH samastām A agravakrenādadītaagravakrenādadītaH agravakreṇādadīta A bastiḥvastiḥH basti A garbbhāsayasannicayasgarvbhāsayasannicayasH garbhāśayaḥ sannikṛṣṭaḥ A mutsaṅgavacH utsaṅgavacch A bhavatiH bhavet A mūtraprasekakṣaṇanād aśmarīmūtraprasekakṣaṇanād aśmarīH mūtraprasekakṣaṇanān mūtrakṣaraṇam, aśmarī A dvidhā vā naH 'pi na A bhinnabastikāśmarīko pi nabhinnavastikāśmarīko pi naH bhinnabastirāśmariko na A aśmarīnimittaś caH aśmarī A vraṇamH vraṇanimittam A bhinnabastibhinnavastiH bhinnabastir A vidhināH om. A śastrakriyābhyāṃH kriyābhyā A śastravihitācH sācchāstravihitacch A chedābhiṣyandaparivṛddhatvāc caH edānniḥsyandaparivṛddhatvāc ca A jīved itiH iti A uṣṇodakadroṇyāṃH tūṣṇodakadroṇyām A cāvagāhyaH avagāhya A bastirem. hastir A vasti H asṛjā naA rasṛjā na H pūryatepūryate |H pūryate, pūrṇaṃ vā kṣīravṛkṣakaṣāyaṃ puṣpanetreṇa vidadhyāt A
pūrṇṇe vā kṣīravṛkṣakaṣāyaṃ tu puṣpanetreṇa yojitaṃ |
nirhared aśmarīcūrṇṇaṃ raktam bastigatañ ca yat ||
nirhared aśmarīcūrṇṇaṃ raktam bastigatañ ca yat ||
[cf. 1938 ed. 4.7.34]
mūtraviśuddhyarthañ ca asmai guḍasauhity am vitacaret |
uddhṛtya cainaṃ madhughṛtābhyaktaṃ vraṇaṃ mūtraviśodhanena
dravyeṇa siddhām uṣṇāṃ yavāgūṃ saghṛtāṃ pāyayed ubhayataḥ
kālaṃ trirātraṃ | trirātrād ūrddhvaṅ guḍapragāḍhena payasā
mṛdvodanam alpam bhojayet | daśarātrād ūrddhvaṃ phalāmlair
jāṅgalarasair ddaśarātrañ cainam apramattaḥ svedayet ||
kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa cāsya vraṇaṃ prakṣālayet |
lodhramadhukamañjiṣṭhāprapuṇḍarīkakalkair vvraṇam
pratigrāhayet | eteṣv eva ca haridrāyuteṣu ghṛtam vipakvam
vraṇābhyañjanam iti || styānaśoṇitañ cottarabastibhir upācaret
| saptarātrāca ca mārggam apratipadyamāne mūtre
yathoktavidhānena vraṇam agninā dahet | svamārggam pratipanne
cottaravastyā sthāpanānuvāsanair upācaret madhukakaṣāyair iti
| yadṛcchayā mūtramārggam apratipannāṃ saktāśmarīṃ vā
srotasāpaharet || vidāryavānālaṃ śastreṇāgracakreṇa
rūḍhavraṇaś cāṅganāśvanaganāgarathadrumān nārohed varṣaṃ |
nāpsu plaved bhuñjīta vāguru |
[cf. 1938 ed. 4.7.35]
mūtraviśuddhyarthañ caH mūtramārgaviśodhanārthaṃ cā A asmaiH smai A guḍasauhity amH guḍasauhityaṃ A vitacaret | uddhṛtyavitaret, uddhṛtyavitaret | uddhṛtyaHpc vitaret uddhṛtyavitaret, uddhṛtyavitaret | uddhṛtya AHac madhughṛtābhyaktaṃmadhughṛtābhyaktaṃH madhughṛtābhyakta A mūtraviśodhanenaH mūtraviśodhana A dravyeṇaH dravya A yavāgūṃH om. A pāyayed ubhayataḥH yavāgūṃ pāyayetobhaya A bhojayetH bhojayed daśarātraṃ (mūt A daśarātrād ūrddhvaṃdaśarātrād ūrddhvaṃH rāsṛgviśuddhyarthaṃ vraṇakledanārthaṃ ca), daśarātrād ūrdhvaṃ A ddaśarātrañH upācaret, tato daśarātraṃ A kṣīravṛkṣakaṣāyeṇaH snehena dravasvedena vā, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa A lodhramadhukamañjiṣṭhāprapuṇḍarīkakalkairH rodhramadhukamañjiṣṭhāprapauṇḍarīkakalkair A eva caH eva A ghṛtamH tailaṃ ghṛtaṃ vā A saptarātrāca caH saptarātrāc ca s A mārggamH vamārgam A yathoktavidhānenayathoktavidhānenaH vraṇaṃ yathoktena vidhinā da A vraṇamH hed a A agnināH gninā A dahetH om. A svamārggamH svamārga A upācaretH upācaren A madhukakaṣāyairH madhurakaṣāyair A yadṛcchayāH yadṛcchayā vā A mūtramārggamH mūtramārga A apratipannāṃH pratipannām A saktāśmarīṃH antarāsaktāṃ śukrāśmarīṃ A vāH śarkarāṃ vā A srotasāpaharetH srotasā'paharet, evaṃ A vidāryavānālaṃH cāśakye vidārya nāḍīṃ A śastreṇāgracakreṇaśastreṇāgracakreṇaH śastreṇa baḍiśenoddha A rūḍhavraṇaśH ret | rūḍhavraṇaś A nārohedH nāroheta A plavedH plaveta A
tatra mūtravahacchedāt maraṇaṃ | mūtrapūrṇṇavasteḥ
śukravahacchedāt maraṇaṃ | klaivyam vā phalasrotopaghātād
dhvajabhaṅgaḥ | mūtraprasevakacchedān mūtraśravaṇaṃ |
sevanīcchedādrujā prādurbbhāvaḥ | bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāg
uktam iti ||
[cf. 1938 ed. 4.7.36]
tatraH mūtravahaśukravahamuṣkasroto mūtraprasekasevanīyonigudabastīnaṣṭau pariharet | tatra A mūtravahacchedātmūtravahacchedātH mūtravahacchedān A śukravahacchedātH śukravahacchedān A phalasrotopaghātādH muṣkasrotaüpaghātād A mūtraprasevakacchedānH mūtraprasekakṣaṇanān A mūtraśravaṇaṃH mūtraprakṣaraṇaṃ A sevanīcchedādrujāH sevanīyonicchedādrujaḥ A
bhavati cātra ||
marmmāṇṇyetānyasaṃvudhya srotojāni śarīriṇāṃ |
vyāpādayed vahūn martyā cchastrakarmmāpaṭur bbhiṣak ||
marmmāṇṇyetānyasaṃvudhya srotojāni śarīriṇāṃ |
vyāpādayed vahūn martyā cchastrakarmmāpaṭur bbhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 4.7.37]
sevanī śukraharaṇī srotasīphalayor ggudaḥ |
mūtrasekaṃ mūtravahaṃ tathā bastim ihāṣṭamam iti ||
mūtrasekaṃ mūtravahaṃ tathā bastim ihāṣṭamam iti ||
[cf. 1938 ed. 4.7.38]
Adhyāya 8 (draft based on MS H)
pañca bhagandarā vyākhyātāḥ |
[cf. 1938 ed. 4.8.2]
teṣv asādhyaḥ śambūkāvarttaḥ śalyanimittaś ca | śeṣāḥ
kṛcchrasādhyāḥ |
[cf. 1938 ed. 4.8.3]
tatra bhagandarapiṭakopadrutam āturam apatarppaṇād yena
virecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopacaret | apakkvapiṭakaṃ |
pakkveṣu copasnigdhamavagāḍhasvinnaṃ śayyāyāṃ
saṃveśyārśasamiva yantrayitvā bhagandaram abhis amīkṣya
parācīnamarvākcīnaṃ bahirmmukhamantarmukham vā tataḥ
prādāyeṣaṇīnnamayitvā śāyasamuddharecchastreṇa | antarmukhañ
caivama śakyaṃ yantram praṇidhāya pravāhato
bhagandaramaukhamāsādyeṣaṇīn datvā śastram pātayet | āsādya
cāgniṃ kṣāraṃ ceti sāmānyaṃ sarvveṣu
[cf. 1938 ed. 4.8.4]
bhagandarapiṭakopadrutamH bhagandarapiḍakopadruta A āturamH mātura A apatarppaṇādapatarppaṇādH mapatarpaṇā A yenaH di A virecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopacaret | apakkvapiṭakaṃvirecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopacaret | apakkvapiṭakaṃH virecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopakrametāpakvapiḍakaṃ A pakkveṣuH pakveṣu A copasnigdhamavagāḍhasvinnaṃH copasnigdhamavagāhasvinnaṃ A saṃveśyārśasamivaH sanniveśyārśasamiva A abhisH om. A amīkṣyaH samīkṣya A parācīnamarvākcīnaṃH parācīnamavācīnaṃ A bahirmmukhamantarmukham vābahirmmukhamantarmukham vāH vā A prādāyeṣaṇīnnamayitvāH praṇidhāyaiṣaṇīmunnamya A śāyasamuddharecchastreṇaH sāśayamuddharecchastreṇa A antarmukhañH antarmukhe A caivamaH caivaṃ sa A śakyaṃ yantramśakyaṃ-yantramH myagyantraṃ A pravāhatoH pravāhamāṇasya A bhagandaramaukhamāsādyeṣaṇīnH bhagandaramukhamāsādyaiṣaṇīṃ A cāgniṃH vā 'gniṃ A sāmānyaṃH etat sāmānyaṃ A
viśeṣatas tu nānyatare vraṇaṃ kuryād bhiṣak tu śataponake |
tatas tāsūparūḍhāsu śeṣā nāḍīrupācaret |
tatas tāsūparūḍhāsu śeṣā nāḍīrupācaret |
[cf. 1938 ed. 4.8.5]
gatayo nyonyasaṃbandhā bahvyāś chindyānyanekadhā ||
nāḍīranabhis ambaddhā yaś chinaty ekadhā bhiṣak |
nāḍīranabhis ambaddhā yaś chinaty ekadhā bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 4.8.6]
sa kuryād vivṛtaṃ jantor mmārggaṅ gudavidāraṇaṃ ||
tasya ttraṃ vivṛtaṃ mārggam viṇmūtre tu prapadyataḥ |
tasya ttraṃ vivṛtaṃ mārggam viṇmūtre tu prapadyataḥ |
[cf. 1938 ed. 4.8.7]
sāṭopaṃ gudaśūlañ ca karoti pavano bhṛśaṃ ||
tatrāpi śatatamtro 'pi bhiṣak guhyed asaṃśayaṃ |
tatrāpi śatatamtro 'pi bhiṣak guhyed asaṃśayaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.8.8]
tasmān na vivṛtaḥ kāryo vraṇas tu śataponake ||
vyādhau tanu bahucchidre bhiṣajā sādhu jānatā |
vyādhau tanu bahucchidre bhiṣajā sādhu jānatā |
[cf. 1938 ed. 4.8.9]
arddhalāṅgalalakaś chedaḥ kāryo lāṅgalako 'pi vā ||
sarvvatobhadrako vāpi kāryo gotīrthako 'pi vā |
sarvvatobhadrako vāpi kāryo gotīrthako 'pi vā |
[cf. 1938 ed. 4.8.10]
sarvvānā srāvamārggas tu pradahed bhiṣag agninā ||
sukumārasya bhīroś ca duḥkaraḥ śataponakaḥ |
sukumārasya bhīroś ca duḥkaraḥ śataponakaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.8.11]
tatra dhīraḥ pramāṇajñaḥ svedam āśu prayojayet ||
svedadravyair yathoktais tu kṛsarāpāyasais tathā |
svedadravyair yathoktais tu kṛsarāpāyasais tathā |
[cf. 1938 ed. 4.8.12]
grāmyānūpodakair mmāṃsair llāvādyair vvāpi viṣkiraiḥ ||
vṛkṣādanīmathair aṇḍam bitvādiñ ca gaṇan tathā |
vṛkṣādanīmathair aṇḍam bitvādiñ ca gaṇan tathā |
[cf. 1938 ed. 4.8.13]
kaṣāyaṃ sukṛtaṃ kṛtvā tataḥ kumbhe nidhāpayet ||
nāḍīsvedena tenāsya tad vraṇaṃ svedayet tataḥ |
nāḍīsvedena tenāsya tad vraṇaṃ svedayet tataḥ |
[cf. 1938 ed. 4.8.14]
tilānatasibījāni yavagodhūmakodravān ||
lavaṇāmlakavarggaś ca sthālyām ādhāya sādhayet |
lavaṇāmlakavarggaś ca sthālyām ādhāya sādhayet |
[cf. 1938 ed. 4.8.15]
āturaṃ svedayet tatra tathā sidhyati kurvvataḥ ||
svinnañ ca pāyayed enaṃ kuṣṭhañ ca lavaṇāni ca |
svinnañ ca pāyayed enaṃ kuṣṭhañ ca lavaṇāni ca |
[cf. 1938 ed. 4.8.16]
vacāhiṅgvajamodaś ca samabhāgāni sarppiṣā ||
mārdvīkenāthavāmlena surāsauvīrakeṇa vā |
mārdvīkenāthavāmlena surāsauvīrakeṇa vā |
[cf. 1938 ed. 4.8.17]
tato madhukatailena tasya siñced vraṇam bhiṣak ||
pratisārayed gudañ cāsya tailair vvātarujāpahaiḥ |
pratisārayed gudañ cāsya tailair vvātarujāpahaiḥ |
[cf. 1938 ed. 4.8.18]
vidhinānena viṇmūtraṃ svamārggam anupadyate ||
anye copadravās tīvrāḥ sidhyanty atra na saṃśayaḥ |
anye copadravās tīvrāḥ sidhyanty atra na saṃśayaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.8.19]
taponake samākhyātam uṣṭragrīve kriyāṃ śṛṇu ||
eṣyoṣṭragrīvam āsādya cchitvā kṣāran nipātayet |
eṣyoṣṭragrīvam āsādya cchitvā kṣāran nipātayet |
[cf. 1938 ed. 4.8.20]
pūtimāṃsaṃ vyapohārtham agniratra na pūjitaḥ |
athainaṃ ghṛtasaṃvṛṣṭais tilaiḥ piṣṭaiḥ pralepayet |
athainaṃ ghṛtasaṃvṛṣṭais tilaiḥ piṣṭaiḥ pralepayet |
[cf. 1938 ed. 4.8.21]
bandhaṃ yathāvat kurvvīta pariṣekaś ca sarppiṣā ||
tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayed bhiṣak |
tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayed bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 4.8.22]
tataḥ śuddhim viditvā tu ropayīta yathākramaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.8.23ab]
utkṛtyāśrāvamārggan tu parisrāviṇi buddhimān ||
[cf. 1938 ed. 4.8.23cd]
kṣāreṇa vā srāvagatin dahed dhutavahena vā |
sukhoṣṇenānutailena secayed gudamaṇḍalaṃ ||
sukhoṣṇenānutailena secayed gudamaṇḍalaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.8.24]
upanāham pradehāṃś ca mūtrakṣārasamanvitaṃ |
vāmanīyauṣadhair yuktām pariṣekāṃś ca mātrayā ||
vāmanīyauṣadhair yuktām pariṣekāṃś ca mātrayā ||
[cf. 1938 ed. 4.8.25]
mṛdubhūtaṃ viditvainam alpasrāvaṃ rujānvitaṃ |
gatimanviṣya śastreṇa cchindyāt kharjjūrapatrakam ||
gatimanviṣya śastreṇa cchindyāt kharjjūrapatrakam ||
[cf. 1938 ed. 4.8.26]
candrārdha candraṃ vajraṃ ca sūcīmukhaṃ parāṅmukhaṃ |
chittvāgninā dahec cāpi pādyakṣāreṇa vā tataḥ ||
chittvāgninā dahec cāpi pādyakṣāreṇa vā tataḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.8.27]
tataḥ saṃśodhanais tīkṣṇair mmṛdupūrvvam viśodhayet |
bahirantarmmukhaṃ cāpi śiśor yasya bhagandaraṃ ||
bahirantarmmukhaṃ cāpi śiśor yasya bhagandaraṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.8.28]
tasyāhitam virekāgniḥ śastrakṣārāvatāraṇaṃ |
yad yat mṛdu ca tīkṣṇañ ca tat tasyām avatārayet ||
yad yat mṛdu ca tīkṣṇañ ca tat tasyām avatārayet ||
[cf. 1938 ed. 4.8.29]
rajanyāragvadhaukālācūrṇṇam madhughṛtāplutaṃ |
sūtravarttipraṇihitaṃ vraṇānāṃ śodhanam paraṃ ||
sūtravarttipraṇihitaṃ vraṇānāṃ śodhanam paraṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.8.30]
yogo 'yan nāśayatyāśu gatim megham ivānilaḥ |
āgantuje bhiṣaḍīṃ śastreṇotkṛtya yatnataḥ ||
āgantuje bhiṣaḍīṃ śastreṇotkṛtya yatnataḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.8.31]
jamvoṣṭenāgnivarṇṇena taptayā vā śalākayā |
dahed yathoktam matimān taṃ vraṇaṃ susamāhitaḥ ||
dahed yathoktam matimān taṃ vraṇaṃ susamāhitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.8.32]
krimighnañ ca vidhiṅ kuryāc chalyāpanayam eva ca |
pratyākhyāyaiṣa cārabhyo varjyāś cāpi tridoṣajāḥ ||
pratyākhyāyaiṣa cārabhyo varjyāś cāpi tridoṣajāḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.8.33]
etat karmma samākhyātaṃ sarvveṣām anupūrvvaśaḥ |
eṣāṃ tu śastrapātena vedanā yadi jāyate ||
eṣāṃ tu śastrapātena vedanā yadi jāyate ||
[cf. 1938 ed. 4.8.34]
tatrānutailenoṣṇena pāyoḥsekaḥ praśasyate |
vātaghnakvāthasaṃpūrṇṇāṃ sthālīṃ cchidrasarāvikāṃ ||
vātaghnakvāthasaṃpūrṇṇāṃ sthālīṃ cchidrasarāvikāṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.8.35]
snehābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikān |
nānyā vāspāharet svedaṃ śayānasya rujāharan ||
udakoṣṭhe vagāhye vā tathā śāmyati vedanā |
nānyā vāspāharet svedaṃ śayānasya rujāharan ||
udakoṣṭhe vagāhye vā tathā śāmyati vedanā |
[cf. 1938 ed. 4.8.36]
kadalīmṛgalopākapṛṣatājinasaṃvṛtāṃ ||
kārayed upanāhām vā sālvalādīm vicakṣaṇaḥ |
kārayed upanāhām vā sālvalādīm vicakṣaṇaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.8.37]
kaṭutrikaṃ vacāhiṅgulavaṇāny atha dīpyakaṃ ||
pāyayed amlakaulanthāṃ surāsauvīrakādibhiḥ |
pāyayed amlakaulanthāṃ surāsauvīrakādibhiḥ |
[cf. 1938 ed. 4.8.38]
jyotiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītṛvṛttilā |
kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇṇikā |
kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇṇikā |
[cf. 1938 ed. 4.8.39]
kāñcanaksīrkā caiva varggaḥ śodhanam iṣyate ||
tṛvṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā sahasarppiṣā |
tṛvṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā sahasarppiṣā |
[cf. 1938 ed. 4.8.40]
utsādanam bhavedetat saindhavakṣaudrasaṃyutaṃ ||
rasāñjanaṃ haridre dve mañjiṣṭhānimbapallavā |
rasāñjanaṃ haridre dve mañjiṣṭhānimbapallavā |
[cf. 1938 ed. 4.8.41]
tṛvṛttetovatīdantīkalko nāḍīvraṇāpahaḥ ||
kuṣṭhan tilātrivṛd dantī māgadhyaḥ saindhavam madhuḥ |
kuṣṭhan tilātrivṛd dantī māgadhyaḥ saindhavam madhuḥ |
[cf. 1938 ed. 4.8.42]
rajanī triphalā tutthaṃ hitaṃ syād vraṇaśodhanam ||
māgadhyo madhukaṃ lodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇavaḥ |
māgadhyo madhukaṃ lodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇavaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.8.43]
samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayaṃ ||
priyaṅgavaḥ sarjjarasaṃ padmakam padmakesaraṃ |
priyaṅgavaḥ sarjjarasaṃ padmakam padmakesaraṃ |
[cf. 1938 ed. 4.8.44]
mātuluṅgasya patrāṇi madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavaṃ ||
etat sambhṛtya sambhāraṃ tailan dhīro vipācayet |
etat sambhṛtya sambhāraṃ tailan dhīro vipācayet |
[cf. 1938 ed. 4.8.45]
etad dhi gaṇḍamālāsu maṇḍale madhumehiṣu ||
ropaṇārthaṃ hitan tailaṃ bhagandaravināśanaṃ |
ropaṇārthaṃ hitan tailaṃ bhagandaravināśanaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.8.46]
nyagrodhādir ggaṇo yaś ca hitaḥ śodhanaropaṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.8.47ab]
em. tailaṃ ghṛtaṃ vā tatpakvaṃ bhagandaravināśanam A
trṛvṛddantīharidrārkkamūlaṃ lohāśvamārakauḥ |
viḍaṅgasāran triphalā arkkasnuhīpayo madhu ||
viḍaṅgasāran triphalā arkkasnuhīpayo madhu ||
[cf. 1938 ed. 4.8.48]
madhūcchiṣṭasamāyuktais tailam etair vvipācitaṃ |
bhagandaravināśārtham vraṇrogāpahaṃ śubhaṃ ||
bhagandaravināśārtham vraṇrogāpahaṃ śubhaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.8.49]
citrakārkkau trṛvṛtpāṭhā malayaṃ hayamārakaṃ |
sudhāṃ vacāṃ lāṅgalakīṃ haritālaṃ suvarccikāṃ ||
sudhāṃ vacāṃ lāṅgalakīṃ haritālaṃ suvarccikāṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.8.50]
jyotiṣmatīñ ca sambhṛtya tailan niṣpandanam pacet |
[cf. 1938 ed. 4.8.51ab]
em. etad dhi syandanaṃ tailaṃ bhṛśaṃ dadyādbhagandare A
śodhanaṃ ropaṇañ caiva sarvaṇṇīkaraṇan tathā |
dvivraṇīyam avakṣyeta vraṇāvasthāsu buddhimān ||
dvivraṇīyam avakṣyeta vraṇāvasthāsu buddhimān ||
[cf. 1938 ed. 4.8.52]
chidrādūrddhvaṃ hared oṣṭham arśoyantrasya tatvavit |
tato bhagandare dadyād etad arddhendusannibhaṃ ||
tato bhagandare dadyād etad arddhendusannibhaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.8.53]
vyāyāmam maithunaṃ yuddhaṃ pṛṣṭhayānaṅ gurūṇi ca |
saṃvatsaram parihared uparūḍhavraṇo naraḥ ||
saṃvatsaram parihared uparūḍhavraṇo naraḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.8.54]
Adhyāya 9 (draft based on MS H)
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
em. viruddhādhyaśanāsātmyavegavighātaiḥ snehādīnaṃ cāyathārambhaiḥ pāpakriyayā purākṛtakarmayogāc ca tvagdoṣā bhavanti A
tvagdoṣī tu
mānsadugdhadadhitilakulatthamāṣaniṣpāvekṣuvikārāmlapiṣṭamayānividāhyābhiṣyandīni
divāsvapnavyavāyañ ca dūrata eva pariharet |
[cf. 1938 ed. 4.9.4]
tvagdoṣī tuH tatra tvagdoṣī A mānsadugdhadadhitilakulatthamāṣaniṣpāvekṣuvikārāmlapiṣṭamayānividāhyābhiṣyandīnimānsadugdhadadhitilakulatthamāṣaniṣpāvekṣuvikārāmlapiṣṭamayānividāhyābhiṣyandīniH māṃsavasādugdhadadhitailakulatthamāṣaniṣpāvekṣupiṣṭavikārāmlaviruddhādhyaśanājīrṇavidāhyabhiṣyandīni A divāsvapnavyavāyañ caem. divāsvapnaṃ vyavāyaṃ ca A divāsvapnavyavāayañ ca H dūrataH om. A evaH om. A
tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmaśyāmākakoradūṣoddālakānanavām
bhuñjīta | mudgāḍhakyor anyatarasya sūpena yūṣeṇa vā ||
nambapattrāruṣkaraviyāmiśreṇa
maṇḍūkapaṇttyavalgujāṭarūṣakapuṣpaiḥ sarppiḥsiddhaiḥ
sarṣapatailasiddhair vvā | tiktavarggeṇa vābhihitena
māṃsasātmyāya vā jāṅgalamānsasamedaṣkam vitaret | tailam
vajrakam abhyaṅgārthe āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe |
pānapariṣekāvagāheṣu khadirakaṣāyam ity eṣa cāhāravibhāgaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.9.5]
śāliṣaṣṭikayavagodhūmaśyāmākakoradūṣoddālakānanavām bhuñjītaH śāliṣaṣṭikayavagodhūmakoradūṣaśyāmākoddālakādīnanavān bhuñjīta A sūpenaem. yūṣeṇa sūpena A sūpena H yūṣeṇa vāH vā A nambapattrāruṣkaraviyāmiśreṇanambapattrāruṣkaraviyāmiśreṇaH nimbapatrāruṣkaravyāmiśreṇa A maṇḍūkapaṇttyavalgujāṭarūṣakapuṣpaiḥem. maṇḍūkaparṇyavalgujāṭarūpikāpuṣpaiḥ A maṇḍūkapaṇttyavalgujāṭarūṣakapuṣpaiḥ ḥ H vābhihitenaH vā 'bhihitena A jāṅgalamānsasamedaṣkamjāṅgalamānsasamedaṣkamH jāṅgalamāṃsam amedaskaṃ A pānapariṣekāvagāheṣuH pānapariṣekāvagāhādiṣu ca A cāhāravibhāgaḥem. āhārācāravibhāgaḥ A cārāhavibhāgaḥ H
tatra pūrvvarūpeṣūbhayataḥ | saṃśodhanam āseveta | tvakprāpte
saṃśodhanālepanāni | śoṇitaprāpte
saṃśodhanālepanakaṣāyapā|naśoṇitāvasecanāni | māṃsaprāpte
saṃśodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasekāriṣṭamanthaprāsān |
caturthe dhātuprāpte yāpyenātmavataḥ samvidhānavataś ca |
tatra saṃśodhanāc choṇitāvasekāc corddhvam
bhallātaka śilāja tukuruvaka khadirāsanāyaskṛtividhānam upaseveta | pañcame
naivopakramet
[cf. 1938 ed. 4.9.6]
saṃśodhanam āsevetaem. saṃśodhanamāseveta | ta A saṃśodhanamāseveta H tvakprāpteH tra tvaksaṃprāpte A saṃśodhanālepanānisaṃśodhanālepanāniH śodhanālepanāni A saṃśodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasekāriṣṭamanthaprāsānsaṃśodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasekāriṣṭamanthaprāsān H śodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāriṣṭamanthaprāśāḥ A caturtheH caturtha A dhātuprāpteH karmaguṇaprāptaṃ A yāpyenātmavataḥH yāpyamātmavataḥ A choṇitāvasekācH choṇitāvasecanāc A bhallātakaśilājatukuruvakakhadirāsanāyaskṛtividhānambhallātaka śilāja tukuruvaka khadirāsanāyaskṛtividhānamH bhallātaśilājatudhātumākṣīkaguggulvagurutuvarakakhadirāsanāyaskṛtividhānam A upasevetaupaseveta H āseveta A pañcameH pañcamaṃ A
tatra prathamam eva kuṣṭhinaṃ snehapānenopakramet |
meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsāṅgaṣṭāguḍūcīdvipañcamūlasiddhantailaṃ
ghṛtam vā vātakuṣṭhinām pānābhyaṅgayor vvidadhyāt |
dhavāśvakarṇṇakakubhapalāśapicumarddamadhukalodhrasamaṅgāsiddhaṃ
pittakuṣṭhināṃ |
priyālasanāragvadhanimbasaptaparṇṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃ
śleṣmakuṣṭhināṃ | bhallātakaviḍaṅgasiddham vā sarvveṣāṃ
harītavyāmalakavibhītakapavolapicumarddāṭarūṣakakaṭurohiṇībhāradrāduṃrālabhātrāyamāṇāparppaṭakañcetyetad
dvipalikyānijalāḍhake prakṣipya tatkaṣāyam pādāvaśiṣṭam
avatārya ghṛtaprastham āvapet kalkapeṣyāṇi cemāni bheṣajāny
arddhapalikyāni |
trāyamāṇāmustendrayavācandanakirātatiktakapippalyaś cety etat
mṛdvagnisiddham avatārya pāyayed etat tiktakan nāma sarppiḥ
kuṣṭhajvaragulmārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogavisarppaṣāṇḍhyaśamanaś
ceti ||
[cf. 1938 ed. 4.9.7]
snehapānenopakrametH snehapānavidhānenopapādayet A meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsāṅgaṣṭāguḍūcīdvipañcamūlasiddhantailaṃmeṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsāṅgaṣṭāguḍūcīdvipañcamūlasiddhantailaṃH meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāśārṅgeṣṭāgudūcīdvipañcamūlīsiddhaṃ tailaṃ A vātakuṣṭhināmH vātakuṣṭināṃ A dhavāśvakarṇṇakakubhapalāśapicumarddamadhukalodhrasamaṅgāsiddhaṃdhavāśvakarṇṇakakubhapalāśapicumarddamadhukalodhrasamaṅgāsiddhaṃH dhavāśvakarṇakakubhapalāśapicumardaparpaṭakamadhukarodhrasamaṅgāsiddhaṃ A pittakuṣṭhināṃH sarpiḥ pittakuṣṭhināṃ A priyālasanāragvadhanimbasaptaparṇṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃpriyālasanāragvadhafolio dscn3210 fol 232 (2nd half)nimbasaptaparṇṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃH priyālaśālāragvadhanimbasaptaparṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃ A bhallātakaviḍaṅgasiddham vāH bhallātakābhayāviḍaṅgasiddhaṃ vā A harītavyāmalakavibhītakapavolapicumarddāṭarūṣakakaṭurohiṇībhāradrāduṃrālabhātrāyamāṇāparppaṭakañcetyetadharītavyāmalakavibhītakapavolapicumarddāṭarūṣakakaṭurohiṇībhāradrāduṃrālabhātrāyamāṇāparppaṭakañcetyetadH om. A dvipalikyānijalāḍhakedvipalikyānijalāḍhakeH om. A prakṣipyaprakṣipyaH om. A tatkaṣāyamH om. A pādāvaśiṣṭamH om. A avatāryaH om. A ghṛtaprastham āvapetem. om. A ghṛtaprasthamāvapet H kalkapeṣyāṇikalkapeṣyāṇiH om. A cemāniH om. A bheṣajānyH om. A arddhapalikyāniarddhapalikyāniH om. A trāyamāṇāmustendrayavācandanakirātatiktakapippalyaśtrāyamāṇāmustendrayavācandanakirātatiktakapippalyaśH om. A cetyH om. A etatH om. A mṛdvagnisiddhamH om. A avatāryaH om. A pāyayed etatH om. A tiktakanH om. A nāmaH om. A sarppiḥH om. A kuṣṭhajvaragulmārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogavisarppaṣāṇḍhyaśamanaśkuṣṭhajvaragulmārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogavisarppaṣāṇḍhyaśamanaśH tuvarakatailaṃ bhallātakatailaṃ A cetiH veti A
saptaparṇṇātiviṣāśamyākakaṭurohiṇyamṛṇālaharītakyāmalakavibhītakapaṭolapicumarddaparppaṭakirātatiktakaharidrādurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmakaharidropakulyāviśvāmūrvvāśatāvarīśārivāṭarūṣakakuṭajendravāruṇīpātḥavṛkṣādanīgranthikā
ceti | samabhāgāni kalkaḥ syāc caturgguṇaṃ sarppiḥ prakṣipya
tad dviguṇam āmakaṃlarasas tac caturgguṇam āpas tad aikadhyaṃ
mṛdvagnisiddham avatārya pāyayed etan mahātiktakaṃ nāma
sarppiḥ
kuṣṭhārśovātapittaviṣamajvarahṛdrogonmādagalagaṇḍagaṇḍamālāsaślīpadakāmalāpāṇḍurogaṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīm̐ś
ca śamayed ity
[cf. 1938 ed. 4.9.8]
saptaparṇṇātiviṣāśamyākakaṭurohiṇyamṛṇālaharītakyāmalakavibhītakapaṭolapicumarddaparppaṭakirātatiktakaharidrādurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmakaharidropakulyāviśvāmūrvvāśatāvarīśārivāṭarūṣakakuṭajendravāruṇīpātḥavṛkṣādanīgranthikāsaptaparṇṇātiviṣāśamyākakaṭurohiṇyamṛṇālaharītakyāmalakavibhītakapaṭolapicumarddaparppaṭakirātatiktakaharidrādurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmakaharidropakulyāviśvāmūrvvāśatāvarīśārivāṭarūṣakakuṭajendravāruṇīpātḥavṛkṣādanīgranthikāH saptaparṇāragvadhātiviṣekṣurapāṭhākaṭurohiṇyamṛtātriphalāpaṭolapicumardaparpaṭakadurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmakaharidropakulyāviśālāmūrvāśatāvarīsārivendrayavāṭarūṣakaṣaṭgranthāmadhukabhūnimbagṛṣṭikā A cetiH iti A samabhāgāniH samabhāgāḥ A syācH syāt, kalkāc A dviguṇamH dviguṇo A āmakaṃlarasasāmakaṃlarasasH dhātrīphalarasas A caturgguṇamH caturguṇā A āpasH āpā A tad aikadhyaṃH stadaikadhyaṃ A mṛdvagnisiddhamH om. A avatāryaH samāloḍya A pāyayed etanH vipacet, etan A kuṣṭhārśovātapittaviṣamajvarahṛdrogonmādagalagaṇḍagaṇḍamālāsaślīpadakāmalāpāṇḍurogaṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīm̐ś cakuṣṭhārśovātapittaviṣamajvarahṛdrogonmādagalagaṇḍagaṇḍamālāsaślīpadakāmalāpāṇḍurogaṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīm̐ś caH kuṣṭhaviṣamajvararaktapittahṛdrogonmādāpasmāragulmapiḍākāsṛgdaragalagaṇḍagaṇḍamālāślīpadapāṇḍurogavisarpārśaḥṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīñ A śamayed ityH chamayed iti A
em. triphalāpaṭolapicumandāṭarūṣakakaṭurohiṇīdurālabhātrāyamāṇāḥ parpaṭakaś caiteṣāṃ dvipalikān bhāgāñjaladroṇe prakṣipya pādāv aśeṣaṃ kaṣāyam ādāya kalkapeṣyāṇīmāni sumatisrutasya kṣārasya kalpena tu saptakṛtvaḥ | tailaṃ śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ mrakṣaṇam etad agryam A
anyatamena ghṛtenopasnigdhasyaikāṃ dve tisraś catasraḥ pañca
vā sirām vidhyet | maṇḍalāni cotsannāny eva likhet | abhīkṣṇaṃ
pracched vā | samudraphenena cāvaghṛṣyāvalepayet |
lākṣāsarjjarasāñjanaprapunāṭatejovatyāśvamārakārkkakuṭajarevatamūlakalkairmmūtrapiṣṭaiḥ
pittapiṣṭair vvā ||
svarjjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakatrikaṭukasudhāharidrāsaindhavair
vvā || etair eva ca kṣāravipakvaiḥ phāṇitam eva sañjātarasaiḥ
|
[1938 ed. 4.9.10]
anyatamenaH ato 'nyatamena A ghṛtenopasnigdhasyaikāṃghṛtenopasnigdhasyaikāṃH ghṛtena snigdhasvinnasyaikāṃ A sirāmH sirā A evaH ava A likhet | abhīkṣṇaṃH likhed abhīṣṇaṃ A pracched vāH pracchayed vā A samudraphenenaH samudraphenaśākagojīkākodumbarikāpa A cāvaghṛṣyāvalepayetH trair vā+avaghṛṣyālepayel A lākṣāsarjjarasāñjanaprapunāṭatejovatyāśvamārakārkkakuṭajarevatamūlakalkairmmūtrapiṣṭaiḥlākṣāsarjjarasāñjanaprapunāṭatejovatyāśvamārakārkkakuṭajarevatamūlakalkairmmūtrapiṣṭaiḥH lākṣāsarjarasarasāñjanaprapunnāḍāvalgujatejovatyaśvamārakārkakuṭajārevatamūlakalkair mūtrapiṣṭaiḥ A svarjjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakatrikaṭukasudhāharidrāsaindhavair vvā || etairsvarjjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakatrikaṭukasudhāharidrāsaindhavair vvā || etairH svarjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakakaṭukasudhāharidrāsaindhavakalkair vā, etānyevāvāpya kṣārakalpena niḥ A eva caH srute pālāśe A kṣāravipakvaiḥH kṣāre tato vipācya A phāṇitam evaem. phāṇītamiva A phāṇitameva H sañjātarasaiḥH saṃjātamavatārya lepayet, jyotiṣkaphalalākṣāmaricappilīsumanaḥpatrair vā A
svarjjikātutthakuṭajaviḍaṅgamaricalodhramanaḥśilācūrṇṇayuktair
vvā | jyotiṣkaphalalākṣāmaricapippalīsumanāpattrair vvā |
[1938 ed. 4.9.10.2]
svarjjikātutthakuṭajaviḍaṅgamaricalodhramanaḥśilācūrṇṇayuktair vvāH svarjikākuṣṭhatutthakuṭajacitrakaviḍaṅgamaricarodhramanaḥśilākalair vā A jyotiṣkaphalalākṣāmaricapippalīsumanāpattrairjyotiṣkaphalalākṣāmaricapippalīsumanāpattrairH harītakīkarañjikāviḍaṅgasiddhārthakalavaṇarocanāvalgujaharidrākalkair A
manaḥśilārkkakṣīramaricakalkair vvā |
[1938 ed. 4.9.10.1]
sarvvakuṣṭhāpahāḥ siddhā lepāḥ ṣaṭprakīrttitāḥ |
vaiśeṣikān atas tūrddhvan dardtrūśvitreṣu vakṣyate |
vaiśeṣikān atas tūrddhvan dardtrūśvitreṣu vakṣyate |
[1938 ed. 4.9.11]
śrīveṣṭakuṣṭhaṃ kuṭajaṃ sarṣapo lākṣā vyoṣaṃ prapunāṭasya
bījaṃ |
takreṇa piṣṭaḥ saharidralepo daddrūṣūkto mūlakābījayuktaḥ |
takreṇa piṣṭaḥ saharidralepo daddrūṣūkto mūlakābījayuktaḥ |
[1938 ed. 4.9.12]
śrīveṣṭakuṣṭhaṃHpc lākṣā kuṣṭhaṃ A śrīveṣṭakakuṣṭhaṃ Hac kuṭajaṃH om. A sarṣapoH sarṣapāḥ A lākṣāH śrīniketaṃ rātrir A prapunāṭasya𑑎 prapunāṭasyaH cakramardasya A takreṇa
takreṇaH
kṛtvaikasthaṃ takra A saharidraleposaharidralepoH pralepo A daddrūṣūktodaddrūṣūktoH dadrūṣūkto A mūlakābījayuktaḥH mūlakād bījayuktaḥ A
Aṣṭāṅgahṛdaya Ci.19.85: lākṣā vyoṣaṃ prāpunāṭa ca bījaṃ | takronmiṣraḥ syād haridrā ca lepo dadrūṣūkto mūlakotthaṃ ca bījam || (Kunte 1939: 717).
takreṇaH
kṛtvaikasthaṃ takra A saharidraleposaharidralepoH pralepo A daddrūṣūktodaddrūṣūktoH dadrūṣūkto A mūlakābījayuktaḥH mūlakād bījayuktaḥ A
Aṣṭāṅgahṛdaya Ci.19.85: lākṣā vyoṣaṃ prāpunāṭa ca bījaṃ | takronmiṣraḥ syād haridrā ca lepo dadrūṣūkto mūlakotthaṃ ca bījam || (Kunte 1939: 717).
sasaindhavaṃ prapunāṭasya bījaṃ rasāñjanaṃ saguḍaṃ kesarañ ca
| rasena piṣṭāni kapitthajena |
śīghraṃ tīvrād arddravo nāśa iti pāṭhā śīghraṃ tīvraṃnāśayeyuś ca darddrūṃ |
śīghraṃ tīvrād arddravo nāśa iti pāṭhā śīghraṃ tīvraṃnāśayeyuś ca darddrūṃ |
[1938 ed. 4.9.13]
sasaindhavaṃ prapunāṭasyasasaindhavaṃprapunāṭasyaH sindhūdbhūtaṃ cakramardasya A bījaṃH bī A rasāñjanaṃH jami A saguḍaṃH kṣūdbhūtaṃ A kesarañ caH keśaraṃ A rasenaH om. A piṣṭāniH tār A kapitthajenaem. kṣyaśailam A kapitthaje H śīghraṃem.
piṣṭo A om. H tīvrād arddravo nāśa iti pāṭhā śīghraṃem. lepo 'yaṃ kapitthādrasena dadrūs A na | śīghraṃtīvrādarddravonāśaitipāṭhā śīghraṃ H tīvraṃnāśayeyuś catīvraṃnāśayeyuś caH tūrṇaṃ nāśayatyeṣa yogaḥ A darddrūṃH om. A
piṣṭo A om. H tīvrād arddravo nāśa iti pāṭhā śīghraṃem. lepo 'yaṃ kapitthādrasena dadrūs A na | śīghraṃtīvrādarddravonāśaitipāṭhā śīghraṃ H tīvraṃnāśayeyuś catīvraṃnāśayeyuś caH tūrṇaṃ nāśayatyeṣa yogaḥ A darddrūṃH om. A
jyotiṣmatīdṛmālaḥ śirīṣo nimbaḥ sarjjaḥ kuṭajaḥ sājakarṇṇaḥ |
śīghran tīvrān āśayanty eva darddrīṃ
snānālepodgharṣaṇeṣūpayuktaḥ ||
[1938 ed. 4.9.14]
udumbarībhadranāmānuyāvai tasyā mūlam malayūmūlamisraṃ |
siddhan toye pītam uṣṇe sukhoṣṇaṃ sphoṭāñ chvitre puṇḍarīke ca kuryāt |
siddhan toye pītam uṣṇe sukhoṣṇaṃ sphoṭāñ chvitre puṇḍarīke ca kuryāt |
[1938 ed. 4.9.15]
dvipyaṃ dagdhañ carmmam ātaṅgajañ ca bhinne sphoṭe tailayuktaḥ
pralepaḥ |
pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitram eko nihanti ||
pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitram eko nihanti ||
[1938 ed. 4.9.16]
avalgujāphalam agryaṃ nadījamayorajomāgadhikās tilāś ca |
udumbarī kākanāmā salākṣā rasāñjanañ caiva varggaḥ samāṃśaḥ ||
udumbarī kākanāmā salākṣā rasāñjanañ caiva varggaḥ samāṃśaḥ ||
[1938 ed. 4.9.17]
avalgujāphalam agryaṃem. kṛṣṇasya sarpasya masī sudagdhā baibhītakaṃ tailam atha dvitīyam|
etat samastaṃ mṛditaṃ pralepāc chvitrāṇi sarvāṇy apahanti śīghram A avalgujāphalamagryaṃ H nadījamayorajomāgadhikās tilāś caem. om. A nadījamayorajomāgadhikāstilāś ca H udumbarīH om. A kākanāmāH om. A salākṣāH om. A rasāñjanañ caivarasāñjanañcaivaH om. A varggaḥH om. A samāṃśaḥH om. A
etat samastaṃ mṛditaṃ pralepāc chvitrāṇi sarvāṇy apahanti śīghram A avalgujāphalamagryaṃ H nadījamayorajomāgadhikās tilāś caem. om. A nadījamayorajomāgadhikāstilāś ca H udumbarīH om. A kākanāmāH om. A salākṣāH om. A rasāñjanañ caivarasāñjanañcaivaH om. A varggaḥH om. A samāṃśaḥH om. A
gomūtrapiṣṭo guṭikākṛtas tu lepaḥ kāryāśvitriṇāṃ śvitrahantā |
lepocchvitraṃ śikhino hanti pittaṃ krīvecamvādagdham etena yuktaṃ ||
lepocchvitraṃ śikhino hanti pittaṃ krīvecamvādagdham etena yuktaṃ ||
[1938 ed. 4.9.17.add]
em. adhyardhatoye sumatisrutasya kṣārasya kalpena tu saptakṛtvaḥ|
tailaṃ śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ mrakṣaṇam etad agryam A
tailaṃ śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ mrakṣaṇam etad agryam A
em. ghṛtena yuktaṃ prapunāḍabījaṃ kuṣṭhaṃ ca yaṣṭīmadhukaṃ ca piṣṭvā |
śvetāya dadyād gṛhakukkuṭāya caturthabhaktāya bubhukṣitāya A
śvetāya dadyād gṛhakukkuṭāya caturthabhaktāya bubhukṣitāya A
em. tasyopasaṃgṛhya ca tat purīṣamutpācitaṃ sarvata eva lompet |
abhyantaraṃ māsamimaṃ prayogaṃ prayojayec chvitramatho nihanti A
abhyantaraṃ māsamimaṃ prayogaṃ prayojayec chvitramatho nihanti A
em. kṣāre sudagdhe jalagaṇḍaje tu gajasya mūtreṇa bahusrute ca |
droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ dattvā paced bījam avalgujasya A
droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ dattvā paced bījam avalgujasya A
em. etadyadā cikkaṇatām upaiti tadā samastaṃ guṭikā vidadhyāt |
śvitraṃ pralimped atha saṃpraghṛṣya tayā vrajed āśu savarṇabhāvam A
śvitraṃ pralimped atha saṃpraghṛṣya tayā vrajed āśu savarṇabhāvam A
em. kaṣāyakalpena subhāvitāṃ tu jalaṃ tvacā cūtaharītakīnām |
tāṃ tāmradīpe praṇidhāya dhīmān vartiṃ vaṭakṣīrasubhāvitāṃ tu A
tāṃ tāmradīpe praṇidhāya dhīmān vartiṃ vaṭakṣīrasubhāvitāṃ tu A
em. ādīpya tajjātamasīṃ gṛhītvā tāṃ cāpi pathyāmbhasi bhagvayitvā |
|
kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ sruhī A
|
kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ sruhī A
em. āvalgujaṃ bījamagryaṃ nadījaṃ kākāhvānodumbarī yā ca lākṣā| lauhaṃ cūrṇaṃ māgadhī tārkṣyaśailaṃ tulyāḥ kāryāḥ kṛṣṇavarṇāstilāśca A
em. vartiṃ kṛtvā tāṃ gavāṃ pittapiṣṭāṃ lepaḥ kāryaḥ śvitriṇāṃ śvitrahārī| lepāt pittaṃ śaikhinaṃ śvitrahāri hrīberaṃ vā dagdhametena yuktam A
em. tutthālakaṭukāvyoṣasiṃhārkahayamārakāḥ| kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ sruhī A
em. tilvakāriṣṭapīlūnāṃ patrāṇyāragvadhasya ca |
bījaṃ viḍaṅgāśvahantrorharidre bṛhatīdvayam A
bījaṃ viḍaṅgāśvahantrorharidre bṛhatīdvayam A
em. ābhyāṃ śvitrāṇi yogābhyāṃ lepānnaśyantyaśeṣataḥ |
vāyasīphalgutiktānāṃ śataṃ dattvā pṛthak pṛthak A
vāyasīphalgutiktānāṃ śataṃ dattvā pṛthak pṛthak A
em. dve loharajasaḥ prasthe triphalātryāḍhakaṃ tathā |
tridroṇe 'pāṃ paced yāvadbhāgau dvāvasanādapi A
tridroṇe 'pāṃ paced yāvadbhāgau dvāvasanādapi A
em. śiṣṭau ca vipaced bhūya etaiḥ ślakṣṇaprapeṣitaiḥ |
kalkair indrayavabyoṣatvagdārucaturaṅgulaiḥ A
kalkair indrayavabyoṣatvagdārucaturaṅgulaiḥ A
em. pārāvatapadīdamtībākucīkeśarāhvayaiḥ |
kaṇṭakāryā ca tatpkvaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhiṣu yojayet A
kaṇṭakāryā ca tatpkvaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhiṣu yojayet A
em. doṣadhātvāśritaṃ pānādabhyaṅgāttvaggataṃ tathā |
apy asādhyaṃ nṛṇāṃ kuṣṭhaṃ nāmnā nīlaṃ niyacchati A
apy asādhyaṃ nṛṇāṃ kuṣṭhaṃ nāmnā nīlaṃ niyacchati A
em. triphalātvak trikaṭukaṃ surasā madayantikā |
vāyasyāragvadhaś caiṣāṃ tulāṃ kuryāt pṛthak pṛthak A
vāyasyāragvadhaś caiṣāṃ tulāṃ kuryāt pṛthak pṛthak A
em. kākamācyarkavaruṇadantīkuṭajacitrakāt |
dārvīnidigdhikābhyāṃ tu pṛthagdaśapalaṃ tathā A
dārvīnidigdhikābhyāṃ tu pṛthagdaśapalaṃ tathā A
em. tridroṇe 'pāṃ paced yāvat ṣaṭprasthaṃ pariśeṣitam |
śakṛdrasadadhikṣīramūtrāṇāṃ pṛthagāḍhakam A
śakṛdrasadadhikṣīramūtrāṇāṃ pṛthagāḍhakam A
em. tadvad ghṛtasya tatsādhyaṃ bhūnimbavyoṣacitrakaiḥ |
karañjaphalanīlikāśyāmāvalgujapīlubhiḥ A
karañjaphalanīlikāśyāmāvalgujapīlubhiḥ A
em. nīlinīnimbakusumaiḥ siddhaṃ kuṣṭhāpahaṃ ghṛtam |
mrakṣaṇādaṅgasāvarṇyaṃ śvitriṇāṃ janayennṛṇām |
bhagandaraṃ kṛmīnarśo mahānīlaṃ niyacchati A
mrakṣaṇādaṅgasāvarṇyaṃ śvitriṇāṃ janayennṛṇām |
bhagandaraṃ kṛmīnarśo mahānīlaṃ niyacchati A
mūtraṅ gavyañ citrakaṃ vyoṣayuktaṃ sarppiḥ kumbhe
kṣaudrayuktaṃ sthitaṃ hi |
pakṣād ūrddhvaṃ śvitribhiḥ peyam etat kuryāc cāsmai kuṣṭhadṛṣṭam vidhānaṃ ||
pakṣād ūrddhvaṃ śvitribhiḥ peyam etat kuryāc cāsmai kuṣṭhadṛṣṭam vidhānaṃ ||
[1938 ed. 4.9.39]
pūtikārkkasnuhārājavṛkṣadrumāṇāṃ mūtraiḥ piṣṭāḥ
pallavāvalkalāś ca | lepaiḥ śvitraṃ ghnanti darddrūm vraṇām̐ś
ca duṣṭanyarśāṃsyugranāḍīṃvraṇām̐ś ca ||
[1938 ed. 4.9.40]
pūtikārkkasnuhārājavṛkṣadrumāṇāṃpūtikārkkasnuhārājavṛkṣadrumāṇāṃH pūtīkārkasruṅnarendradrumāṇāṃ A pallavāvalkalāś capallavāfolio dscn3212 fol 234 (1st half)valkalāś caH pallavāḥ saumanāś ca A lepaiḥH lepaḥ A ghnantiH hanti A darddrūmH dadrūr A duṣṭanyarśāṃsyugranāḍīṃvraṇām̐ś caduṣṭanyarśāṃsyugranāḍīṃvraṇām̐ś caH duṣṭāny arśāṃsy eṣa pāṭhā 'guruharidrākaṣāyaṃ, piṣṭamehinaṃ haridrādāruharidrākaṣāyaṃ, sāndramehinaṃ saptaparṇakaṣāyaṃ, śukramehinaṃ dūrvāśaivalaplavahaṭhakarañjakaserukakaṣāyaṃ kakubhacandanakaṣāyaṃ vā, phenamehinaṃ triphalāragvaghamṛdvīkākaṣāyaṃ, madhumadhuram iti; paittikeṣu nīlamehinaṃ śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṃ vā pāyayet, haridrāmehinaṃ rājavṛkṣakaṣāyaṃ, amlamehinaṃ nyagrodhādikaṣāyaṃ, kṣāramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ, mañjiṣṭhāmehinaṃ mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ, śoṇitamehinaṃ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṃ madhumiśraṃ; ata ūrdhvam asādhyeṣv api yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ, tad yathā sarpirmehinaṃ kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurohiṇīkalkaṃ guḍūcīcitrakakaṣāyeṇa pāyayet, vasāmehinamagnimanthakaṣāyaṃ śiṃśapākaṣāyaṃ vā, kṣaudramehinaṃ kadarakramukakaṣāyaṃ, hastimehinaṃ tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduḥsthikṣāraṃ ceti; dahyamānam audakakandakvāthasiddhāṃ yavāgūṃ kṣīrekṣurasamadhurāṃ pāyayet A
tato jantubhir nniḥsrute
duṣṭarakte jātaprāṇaṃ sarppiṣā snehayitvā |
tīkṣṇair yogair vvāmayitvā pragāḍhaṃ sarvvān doṣān nirharec cāpramattāḥ ||
tīkṣṇair yogair vvāmayitvā pragāḍhaṃ sarvvān doṣān nirharec cāpramattāḥ ||
[1938 ed. 4.9.41]
durvvānto vā durvvirikto 'thavā syāt kuṣṭhīdoṣair uddhatair
vvyāptadehaḥ | niḥsandehaṃ yāty asādhyatvam āśu tasmād doṣān
nirharet tasya kṛtsnān ||
[1938 ed. 4.9.42]
pakṣāt pakṣāc charddanāny abhyupeyā tmāsāt māsāt sraṃsanañ
cāpramattaḥ |
tryahāt tryahān nastataś cāvapīḍāṃ māse māseṣv asṛkmokṣayet ṣaṭsu ṣaṭsu ||
tryahāt tryahān nastataś cāvapīḍāṃ māse māseṣv asṛkmokṣayet ṣaṭsu ṣaṭsu ||
[1938 ed. 4.9.43]
harītakīṃ saguḍāṃ vyoṣayuktāṃ mucyeta kuṣṭhāc ca lihaṃ sa
tailān | phalatrikaṃ saviḍaṅgaṃ sakṛṣṇaṃ sarppis tailaṃ
kṣaudrayuktaṃ lihedvā ||
[1938 ed. 4.9.44]
harītakīṃH om. A saguḍāṃH pathyā A vyoṣayuktāṃvyoṣayuktāṃH vyoṣaṃ sekṣujātaṃ satailaṃ līḍhvā śīghraṃ A mucyetaH mucyate A kuṣṭhācH kuṣṭharogāt |
dhātrīpathyākṣopakulyāviḍaṅgān kṣaudrājyābhyām ekato vāvalihyāt A ca lihaṃ sa tailāncalihaṃsatailānH om. A phalatrikaṃH om. A saviḍaṅgaṃsaviḍaṅgaṃH om. A sakṛṣṇaṃH om. A sarppis tailaṃem. om. A sarppistailaṃ H kṣaudrayuktaṃH om. A lihedvāH om. A
dhātrīpathyākṣopakulyāviḍaṅgān kṣaudrājyābhyām ekato vāvalihyāt A ca lihaṃ sa tailāncalihaṃsatailānH om. A phalatrikaṃH om. A saviḍaṅgaṃsaviḍaṅgaṃH om. A sakṛṣṇaṃH om. A sarppis tailaṃem. om. A sarppistailaṃ H kṣaudrayuktaṃH om. A lihedvāH om. A
pivaṃ haridrām palaśaḥ samūtrāṃ māsānmucyet pāparogāt manuṣyaḥ
||
evaṃ peyaś cittrakaḥ ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo vā pūrvvavat mūtrayuktāḥ |
evaṃ peyaś cittrakaḥ ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo vā pūrvvavat mūtrayuktāḥ |
[1938 ed. 4.9.45]
rasāñjanam peyam evañ ca māsantenājasran deham ālepayec ca ||
saptacchadam picumarddāṭarūṣaṃ mmustaṃlākṣāpañcamūlaṃ haridre |
saptacchadam picumarddāṭarūṣaṃ mmustaṃlākṣāpañcamūlaṃ haridre |
[1938 ed. 4.9.46]
mañjiṣṭhā ca cittrakaḥ kṣaudranāmā kaṭutrikantriphalā devadāru
||
cūrṇṇīkṛtaṃ saviḍaṅgaṃ samānsa|metadurggampalaśaḥ sevyamānaḥ ||
cūrṇṇīkṛtaṃ saviḍaṅgaṃ samānsa|metadurggampalaśaḥ sevyamānaḥ ||
[1938 ed. 4.9.47]
mañjiṣṭhā caH mañjiṣṭhā A cittrakaḥH om. A kṣaudranāmāH kṣau A kaṭutrikantriphalāH vāsako A cūrṇṇīkṛtaṃH pathyāvahnī vyoṣadhātrīviḍaṅgāḥ |
sāmānyāṃśaṃ yojayitvā viḍaṅgaiś cūrṇaṃ kṛt A saviḍaṅgaṃH om. A samānsa|metadurggampalaśaḥsamānsa|metadurggampalafolio dscn3212 fol 234 (2nd half)śaḥH vā A sevyamānaḥH tatpalonmānam aśnan A
sāmānyāṃśaṃ yojayitvā viḍaṅgaiś cūrṇaṃ kṛt A saviḍaṅgaṃH om. A samānsa|metadurggampalaśaḥsamānsa|metadurggampalafolio dscn3212 fol 234 (2nd half)śaḥH vā A sevyamānaḥH tatpalonmānam aśnan A
mucyet kuṣṭhāt triphalāvyoṣayuktaṃ
caturgguṇaṃ sarppiṣaḥ prastham āśu |
gomūtrāpāṃ droṇasiddhekṣipīle
siddhaṃ sajirnnāśayec cāpi kuṣṭhaṃ ||
caturgguṇaṃ sarppiṣaḥ prastham āśu |
gomūtrāpāṃ droṇasiddhekṣipīle
siddhaṃ sajirnnāśayec cāpi kuṣṭhaṃ ||
[1938 ed. 4.9.48]
vyādhighāte
saptaparṇṇevaḍhole savṛkṣake sakarañje sanimbe |
samuṣkakadve haridre vipakvaṃ hanyād dvṛtaṃ sarvvakuṣṭhāni śīghraṃ ||
samuṣkakadve haridre vipakvaṃ hanyād dvṛtaṃ sarvvakuṣṭhāni śīghraṃ ||
[1938 ed. 4.9.49]
nimbāsanam padmakaṃ samṛṇālasaptacchadañcandanaṃ lodhram eva
ca |
yojyotsnāne dahyamānasya jantoḥ peyāvāsyān kṣaudrayuktā tribhaṇḍī ||
yojyotsnāne dahyamānasya jantoḥ peyāvāsyān kṣaudrayuktā tribhaṇḍī ||
[1938 ed. 4.9.50]
kuṣṭhīmāṃseṣv avadīryatsu khādet mudgaṃ siddhannimbatoye
satailaṃ |
nimbakvāthaṃ jātasattvaḥ pibed vā kvātham vā syād arkkasaptacchadābhyāṃ ||
nimbakvāthaṃ jātasattvaḥ pibed vā kvātham vā syād arkkasaptacchadābhyāṃ ||
[1938 ed. 4.9.51]
dagdheṣv aṅgeṣv aśvamārasyamūlaṃ lehoyojyaḥ saviḍaṅgaḥ
samūtraḥ |
mūtraiś cainaṃ secayed ādisec ca sarvvāhārāḥ saviḍaṃgā yathā syuḥ ||
mūtraiś cainaṃ secayed ādisec ca sarvvāhārāḥ saviḍaṃgā yathā syuḥ ||
[1938 ed. 4.9.52]
kārañjam vā sārṣapaṃ vāsyatailaṃ vraṇe deyaṃ śigrukosāmvrayor
vvā |
pakvaṃ sarvvaṅkaṭukaistiktakaiś ca śeṣañ ca syāt kuṣṭhavatsamvidhānaṃ ||
pakvaṃ sarvvaṅkaṭukaistiktakaiś ca śeṣañ ca syāt kuṣṭhavatsamvidhānaṃ ||
[1938 ed. 4.9.53]
saptaparṇṇakarañjārkkamālatīkaravīrajaṃ |
mūlaṃ snuhāśirīṣābhyāñcitrakāsphotayor api ||
mūlaṃ snuhāśirīṣābhyāñcitrakāsphotayor api ||
[1938 ed. 4.9.54]
em. viṣalāṅgalavajrākhyakāsīsālamanaḥśilāḥ A
karañjabījantriphalātrikaṭuṃ rajanīdvayaṃ |
[1938 ed. 4.9.55cd]
siddhārthakaṃ viḍaṅgāni prapunāṭañ ca saṃharet ||
mūtrapiṣṭaiḥ pacet tailam ebhiḥ kuṣṭhavināśanaṃ |
mūtrapiṣṭaiḥ pacet tailam ebhiḥ kuṣṭhavināśanaṃ |
[1938 ed. 4.9.56]
em. etad vajrakam abhyaṅgān nāḍīduṣṭavraṇāpaham |
siddhārthakaḥ karañjau dvau dve haridre rasāñjanam A
siddhārthakaḥ karañjau dvau dve haridre rasāñjanam A
em. kuṭajaś ca prapunnāḍasaptaparṇau mṛgādanī |
lākṣā sarjaraso 'rkaś ca sāsphotāragvadhau snuhī A
lākṣā sarjaraso 'rkaś ca sāsphotāragvadhau snuhī A
em. śirīṣastuvarākhyastu kuṭajāruṣkarau vacā |
kuṣṭhaṃ kṛmighnaṃ mañjiṣṭhā lāṅgalī citrakaṃ tathā A
kuṣṭhaṃ kṛmighnaṃ mañjiṣṭhā lāṅgalī citrakaṃ tathā A
em. mālatī kaṭutumbī ca gandhāhvā mūlakaṃ tathā |
saindhavaṃ karavīraś ca gṛhadhūmaṃ viṣaṃ tathā A
saindhavaṃ karavīraś ca gṛhadhūmaṃ viṣaṃ tathā A
em. kampillakaṃ sasindūraṃ tejohvātutthakāhvaye |
samabhāgāni sarvāṇi kalkapeṣyāṇi kārayet A
samabhāgāni sarvāṇi kalkapeṣyāṇi kārayet A
em. gomūtraṃ dviguṇaṃ dadyāt tilatailāc caturguṇam/
kārañjaṃ yā mahāvīryaṃ sārṣapaṃ vā mahāguṇam A
kārañjaṃ yā mahāvīryaṃ sārṣapaṃ vā mahāguṇam A
em. abhyaṅgāt sarvakuṣṭhāni gaṇḍamālābhagandarān/
nāḍīduṣṭavraṇān ghorān nāśayen nātra saṃśayaḥ A
nāḍīduṣṭavraṇān ghorān nāśayen nātra saṃśayaḥ A
atyaṅgādvajakaṃ nāma nāḍīduṣṭavraṇāpahaṃ ||
pittāvāpye mūtrapiṣṭe tailaṃ lākṣādike kṛtaṃ |
pittāvāpye mūtrapiṣṭe tailaṃ lākṣādike kṛtaṃ |
[1938 ed. 4.9.64]
kaṭukālāvunibhiṣak saptāhaṃ vidadhīta ca ||
tato mātrāpītavantantenātyaktañ ca mānavaṃ |
tato mātrāpītavantantenātyaktañ ca mānavaṃ |
[1938 ed. 4.9.65]
śāyayītātapetasya doṣā gacchanti sarvvaśaḥ ||
sthitadoṣaṃ samutthāpya susnātaṃ khadirāmbunā |
sthitadoṣaṃ samutthāpya susnātaṃ khadirāmbunā |
[1938 ed. 4.9.66]
tenaiva bhojayed enaṃ yavāgūṃ vāpi pāyayet ||
evaṃ saṃśodhane vargge kuṣṭhadveṣyauṣadheṣu ca |
evaṃ saṃśodhane vargge kuṣṭhadveṣyauṣadheṣu ca |
[1938 ed. 4.9.67]
kuryāt tailāni sarppīṃṣi pradahodyarṣaṇāni ca ||
prātaḥ prātaś ca seveta yogāvairecanāṃśubhāṃ |
yathotthānānigacchanti pañca ṣaṭ sapta vāṣṭavā ||
prātaḥ prātaś ca seveta yogāvairecanāṃśubhāṃ |
yathotthānānigacchanti pañca ṣaṭ sapta vāṣṭavā ||
[1938 ed. 4.9.68]
kārabham vā pibet mūtraṃ jīrṇṇe tatkṣīrabhojanaḥ |
jātasatvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhir vvyapohati ||
jātasatvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhir vvyapohati ||
[1938 ed. 4.9.69]
didṛkṣur antaṃ kuṣṭhasya khadiraṃ kuṣṭhapīḍitaḥ |
sarvvathaivopayuñjīta snānapānāśanādiṣu ||
sarvvathaivopayuñjīta snānapānāśanādiṣu ||
[1938 ed. 4.9.70]
yathā hanti pravṛddhatvān kuṣṭham āturam ojasā |
sevyamānas tathā hanti khadiraḥ kuṣṭham ojasā ||
sevyamānas tathā hanti khadiraḥ kuṣṭham ojasā ||
[1938 ed. 4.9.71]
nīcaromanakhonity an nityam auṣadhatatparaḥ |
yoṣitmāṃsasurāvarjjī kuṣṭhī kuṣṭham apohati ||
yoṣitmāṃsasurāvarjjī kuṣṭhī kuṣṭham apohati ||
[1938 ed. 4.9.72]
Adhyāya 10 (draft based on MS H)
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
kuṣṭheṣu maheṣu kaphāmayeṣu sarvvāṅgaśopheṣu ca dāruṇeṣu |
kṛṣatvam icsatsu ca medūreṣu yogānimānagramatiḥ prayuñjate ||
kṛṣatvam icsatsu ca medūreṣu yogānimānagramatiḥ prayuñjate ||
[cf. 1938 ed. 4.10.3]
kṣuṇṇāṃ yavānniḥ pūtāṃ rātrau gomūtraparyuṣitām mahati kiliñje
śoṣayed evaṃ saptarātraṃ bhāvayec choṣayec ca | tatastāṃ
kapālabhṛṣṭāṃ śaktuṃ kārayitvā prātar eva kuṣṭhim mehinam vā
sālasārādikaṣāyeṇa pāyayet ||
bhallātakaprapunāḍhāvalgujaviḍaṅgamustācūrṇṇacaturbbhāgayuktaṃ
| evam eva śālasārādikaṣāyaparipītānagvadhādikaṣāyakaparipītam
vā | evam eva gohannakāṃ hayannakām vā śaktuṃ kārayitvā
bhallātakādīnāṃ cūrṇṇānyāvāpya khadirā
narājavṛkṣarohītakādīnām anyatamasya kas̤āye
śolāmadhureṇa drākṣāyuktena vā dāḍimavetasāmlena vā
saindha vānvitena vā pāyayed eṣa manthakalpaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.10.4]
kṣuṇṇāṃH kṣuṇṇān A yavānniḥH yavānni A pūtāṃH ṣpūtān A gomūtraparyuṣitāmgomūtraparyuṣitāmH gomūtraparyuṣitān A tatastāṃH tatastān A kapālabhṛṣṭāṃH kapālabhṛṣṭān A śaktuṃśaktuṃ𑑎H śaktūn A evaH prātareva A kuṣṭhimH kuṣṭhinaṃ A mehinam vāH pramehiṇaṃ vā A sālasārādikaṣāyeṇaH sālasārādikaṣāyeṇa kaṇṭakivṛkṣakaṣāyeṇa vā A bhallātakaprapunāḍhāvalgujaviḍaṅgamustācūrṇṇacaturbbhāgayuktaṃH bhallātakaprapunnāḍāvalgujārkacitrakaviḍaṅgamustacūrṇacaturbhāgayuktā A evamH n; eva A evaH meva A śālasārādikaṣāyaparipītānagvadhādikaṣāyakaparipītam vāśālasārādikaṣāyaparipītānajpeg gvadhādikaṣāyakaparipītam vāH sālasārādikaṣāyaparipītānāmāragvadhādikaṣāyaparipītānāṃ vā gavāśvāśakṛdbhūtānāṃ vā A evamH om. A evaH om. A gohannakāṃH om. A hayannakām vāH yavānāṃ A śaktuṃH śaktūn A narājavṛkṣarohītakādīnāmH śananimbarājavṛkṣarohītakaguḍūcīnā A anyatamasyaH manyatamasya A kas̤āyeH kaṣāyeṇa A śolāmadhureṇaśolāmadhureṇaH śarkarāmadhumadhureṇa A drākṣāyuktena vāH drākṣāyuktena dā A dāḍimavetasāmlena vāH ḍimāmalakavetasāmlena A vānvitena vāH valavaṇānvitena A manthakalpaḥH sarvamanthakalpaḥ A
yavāś ca bhakṣyām vā dhānollavikāṃ
kulmāsacūrṇṇakosotkārikāśaṣkulikānām
viṣakaloḍhakaprabhṛtīnyupaseveta | yavavidhāna vat
godhūmavidhānaveṇuyavavidhānaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.10.5]
yavāś cayavāś caH yāvakāṃś ca A bhakṣyām vāH bhakṣyān A dhānollavikāṃH dhānolumbaka A kulmāsacūrṇṇakosotkārikāśaṣkulikānāmkulmāsacūrṇṇakosotkārikā𑑎śaṣkulikānāmH kulmāṣāpūpapūrṇakośotkārikāśaṣkulikā A viṣakaloḍhakaprabhṛtīnyupasevetaH kuṇāvīprabhṛtīn seveta A yavavidhānaH yavavidhāne A vatH na A godhūmavidhānaveṇuyavavidhānaṃH godhūmaveṇuyavānupayuñjīta A
ariṣṭānato vakṣyāmaḥ |
pūtīkacitrakacavyasuradāruśārivādantītṛvṛtka trikaṭukānām iti
pāṭhaḥ pratyekāṃśena ṣadyalikābhāgāḥ |
vadarakuḍavastriphalakuḍavaḥ | ity eṣāṃ cūrṇṇāni tataḥ
pippalīmadhughṛtair anyatarataḥ pralipte ghṛtabhājane
prākkṛtasaṃskāre saptodakakuḍavānayojajo 'rddhakuḍamam
arddhatulāṃ guḍasyābhihitāni cūrṇṇān avāpyānuguptaṃ yavapalle
saptacātraṃ vāsayet | tato yathāvalam upayuñjīta | eva khalv
ariṣṭaḥ kuṣṭhamedorapāṇḍurogaś ca yathūnapahanti | evaṃ
śālasārādau cāriṣṭaṃ kurvvīta ||
[cf. 1938 ed. 4.10.6]
pūtīkacitrakacavyasuradāruśārivādantītṛvṛtka trikaṭukānāmpūtīkacitrakacavyasuradāruśārivādantītṛvṛtkatrikaṭukānāmHpc pūtīkacavyacitrakasuradārusārivādantītrivṛttrikaṭukānāṃ A pūtīkacitrakacavyasuradāruśārivādantītṛvṛtka Hac itiHpc om. AHac pāṭhaḥ pratyekāṃśenapāṭhaḥpratyekāṃśenaHpc pratyekaṃ A pratyekāṃśena Hac ṣadyalikābhāgāḥH ṣaṭpalikā bhāgā A vadarakuḍavastriphalakuḍavaḥvadaraku𑑎ḍavastriphal-akuḍavaḥH badarakuḍavastriphalākuḍava A ityH it A eṣāṃH yeteṣāṃ A anyatarataḥH antaḥ A saptodakakuḍavānayojajoH saptodakakuḍavānayorajo A 'rddhakuḍamamH 'rdhakuḍava A arddhatulāṃH mardhatulāṃ ca A cūrṇṇān avāpyānuguptaṃH cūrṇānyāvāpya svanuguptaṃ A yavapalleH kṛtvā yavapalle A saptacātraṃH saptarātraṃ A yathāvalamH yathābala A upayuñjītaH mupayuñjīta A evaeva𑑎H e A khalv ariṣṭaḥH ṣo 'riṣṭaḥ A kuṣṭhamedorapāṇḍurogaśH kuṣṭhamehamedaḥpāṇḍuroga A caH śva A śālasārādauśālasārādauH śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau A cāriṣṭaṃH cāriṣṭān A
āsavānato vakṣyāmaḥ | palāśabhasmaparisnutasyoṣṇodakasya trayo
bhāgā dvau phāṇitasya tad ekadhyam ariṣṭakalpena vidadhyāt |
evan tilādīnāṃ kṣāreṣu | śālasārādau mūtre cāsavām vidadyāt ||
[cf. 1938 ed. 4.10.7]
ataḥ surām vakṣyāmaḥ || śiṃsapākhadirayoḥ sāram ādāyotpāṭya
cottamaka caṇīyāvrahmīkośavatīstat sarvvam ekataḥ kaṣāyakalke
na vipācyodakamādadīta | tan maṇḍodakārtham abhiṣuṇuyāt |
yathoktam evaṃ surāṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau ca
vidadhyāt ||
[cf. 1938 ed. 4.10.8]
ataḥH atha A surāmH surā A śiṃsapākhadirayoḥH śiṃśapākhadirayoḥ A sāramH sāra A ādāyotpāṭyaH mādāyotpāṭhya A cottamaka caṇīyāvrahmīkośavatīstatcottajpegmakacaṇīyāvrahmīkośavatīstatHpc cottamāraṇībrāhmīkośavatīstat A cottamacaṇīyāvrahmīkośavatīstat Hac sarvvamH sarva A ekataḥH makataḥ A kaṣāyakalke naem. kaṣāyakalpena A kaṣāyaka lpe na H vipācyodakamādadītaH vipācyodakamādadī A tanH ta A abhiṣuṇuyātH kiṇvapiṣṭamabhiṣuṇuyācca A surāṃH surāḥ A
ato lehān vakṣyāmaḥ || khadirāsananimvarājavṛkṣasārakvāthena
tatsārapiṇḍānevaślekṣṇapiṣṭām prakṣipya vipacet tatp
nātidravan nātisāndram avatārya pāṇitalam pūrṇṇamaprātarāśī
madhunāvimiśra lihyād evaṃ śālasārādau nyagrodhādau
ca lehān kārayet ||
[cf. 1938 ed. 4.10.9]
atoH om. A lehānH om. A vakṣyāmaḥH om. A khadirāsananimvarājavṛkṣasārakvāthenakhadirāsananimvarājavṛkṣasārakvāthenaH om. A tatsārapiṇḍānevaślekṣṇapiṣṭāmH om. A tatpH tato A nātisāndramH nātisāndra A avatāryaH mavatārya tasya A pūrṇṇamaprātarāśīH pūrṇamaprātarāśo A madhunāvimiśramadhunāvimiśraH madhumiśraṃ A nyagrodhādau caH nyagrodhādāvāragvadhādau ca A
ataś cūrṇṇakriyām vakṣyāmaḥ || śālasārādicūrṇṇaprastham āhṛtya
āragvadhādikaṣāyaparipītam anekaśaḥ śālasārādikaṣāyeṇaiva
pāyayet | evaṃ nyagrodhādīnāṃ | phaleṣu puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ
cūrṇṇaṅ kārayet ||
[cf. 1938 ed. 4.10.10]
ata ūrddhamayaskṛtīn vakṣyāmaḥ | tīkṣṇalohapatrāṇyāhṛtyatan
tanūni lavaṇavarggapradigdhāni gomayāgnitaptāni kṛtvā
triphalāśālasārādikaṣāye nirvvayed devaṃ dviraṣṭauvārān tataḥ
khadirāṅgārataptānyūpaśāntānyaśūnicūrṇṇāni kārayet |
ghanatāntava parisrāvitān nirgato yathā valam mātrāṃ
sarppirmmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñita || jīrṇṇe yathā vyādhim
anamlalavaṇāhārañ kurvvīta | evaṃ tulām upayujya
kuṣṭhamehamehaś ca yathupāṇḍurogonmādāpasmārānapahṛtya
varṣaśatañ jīvati | tulāyān tulāyām varṣaśatam utkarṣaḥ |
etena sarvvaloheṣ ayaskṛtayo vyākhyātāḥ |
[cf. 1938 ed. 4.10.11]
ūrddhamayaskṛtīnH ūrdhvamayaskṛtīr A tīkṣṇalohapatrāṇyāhṛtyatanH tīkṣṇalohapatrāṇi A gomayāgnitaptāniH gomayāgniprataptāni A kṛtvāH om. A triphalāśālasārādikaṣāyeH triphalāśālasārādikaṣāyeṇa A nirvvayedH nirvāpayet A devaṃH om. A dviraṣṭauvārāndviraṣṭauvārānH ṣoḍaśavārān A khadirāṅgārataptānyūpaśāntānyaśūnicūrṇṇāniH khadirāṅgārataptānyupaśāntatāpāni sūkṣmacūrṇāni A parisrāvitānH parisrāvitā A nirgatoH ni, tato A saṃsṛjyopayuñitaH saṃsṛjyopayuññīta A vyādhimH vyādh A anamlalavaṇāhārañH yanamlamalavaṇamāhāraṃ A tulāmH tula A upayujyaH mupayujya A kuṣṭhamehamehaśH kuṣṭhamedamedaḥ A caH śva A yathupāṇḍurogonmādāpasmārānapahṛtyaH yathupāṇḍurogonmādāpasmārānapahatya A varṣaśatamH varṣaśata A utkarṣaḥH mutkarṣaḥ A sarvvaloheṣH sarvalauhe A ayaskṛtayoH ṣvayaskṛtayo A
tṛvṛcchyāmāgnimanthasaptalākevukaśaṃkhinīśaṃkhapuṣpītilvakatriphalāpalāsaśiṃśapānāṃ
svarasamādāya pālāśyāṃ droṇyā siṃcya tasyāṃ
khadirāṅgārataptamayas piṇḍam ekaviṃśati vārān nirvvāpya tatas
tamād ādāya rasam āsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacet |
siddhyati cāsmin pippalyādicūrṇṇadvau madhunaḥ prakṣipet
tāvantaṃ ghṛtasyeti | tataś catubhāgāvaśiṣṭam
avatāryāgnitaptānyayas patrāṇi prakṣipet tataḥ praśāntam āyase
pātreṣv anuguptan nidadyāt | tato yathā yo śuktiprakuñcam
evopayuñjīta | jīrṇe yathā vyādhim āhāram upaseveta |
eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyam api kuṣṭham meham vā sādhayati |
sthūlam āśulikhayeti | śopham upa sannam agnim uddharati |
viśeṣeṇa copadiśyate rājayakṣmiṇām eṣa prayogo varṣaśatāyur
anena puruṣo bhavati | śālasārādikvātham āsiṃcya pālāsyān
droṇyāmayo ghanais taptaiḥ saṃyojā nirvvāpyakṛtasaṃskāre
kalase 'bhyāsicya pippalyādicūrṇṇaṃ kṣaudraṃ guḍam iti ca
datvānuguptan nidadhyāt tamauṣadhāyaskṛtiṃ māsam arddhamāsam
vā sthitāṃ yathāvalam upayuñjād evaṃ nyagrodhādiṣu ca
nidadhyāt || 0 ||
[cf. 1938 ed. 4.10.12]
tṛvṛcchyāmāgnimanthasaptalākevukaśaṃkhinīśaṃkhapuṣpītilvakatriphalāpalāsaśiṃśapānāṃH trivṛcchyāmāgnimanthasaptalākevukaśaṅkhinītilvakatriphalāpalāśaśiṃśapānāṃ A droṇyādroṇyāH droṇyāmabhyā A siṃcyaH sicya A tasyāṃH om. A ekaviṃśatiH trisapta A vārānH kṛtvo A tatasH om. A tamād ādāyaH tamādāya A rasamH puna A āsicyaH rāsicya A vipacetH vipace A siddhyatiH om. A cāsminH om. A pippalyādicūrṇṇadvaupippalyādicūrṇṇadvauH om. A madhunaḥH om. A prakṣipetH t A tāvantaṃH om. A ghṛtasyetiH ta A tataśH taś A catubhāgāvaśiṣṭamcatubhāgāvaśiṣṭamH caturthabhāgāvaśiṣṭa A avatāryāgnitaptānyayasavatāryāgnitaptānyayasH mavatārya parisrāvya bhūyo 'gnitaptānyayaḥ A prakṣipetH prakṣipet, sidhyati cāsmin pippalyādicūrṇabhāgaṃ dvau madhunastāvadghṛtasyeti dadyāt A praśāntamH praśānta A āyaseH māyase A pātreṣvH pātre s A anuguptanH vanuguptaṃ A nidadyātH nidadhyāt A yathā yoyathā yo𑑎H yathāyogaṃ A śuktiprakuñcamH śuktiṃ prakuñcaṃ A evopayuñjītaH vopayuñjīta A vyādhimH vyādh A āhāramH yāhāra A upasevetaupasevetaH mupaseveta A apiH om. A meham vāH pramehaṃ vā A sthūlamH sthūla A āśulikhayetiH mapakarṣati A śophamH śopha A upaupaH mupa A sannamH hanti, sann A agnimH magni A uddharatiH muddharati A eṣaH om. A prayogoH om. A varṣaśatāyurH varṣaśatāyu A anenaH ścānayā A śālasārādikvāthamH śālasārādikvātha A āsiṃcyaH māsicya A pālāsyānH pālāśyāṃ A ghanaisH ghanāṃ A taptaiḥH stap A saṃyojāH tān A kalaseH kalaśe A pippalyādicūrṇṇaṃpippalyādicūrṇṇaṃH pippalyādicūrṇabhāgaṃ A guḍamH guḍa A iti caH miti ca A datvānuguptanH dattvā svanuguptaṃ A nidadhyātH nidadhyāt, etāṃ A tamauṣadhāyaskṛtiṃH mahauṣadhāyaskṛtiṃ A māsamH māsa A arddhamāsam vāH mardhamāsaṃ vā A yathāvalamyathāvalamH yathābala A upayuñjād evaṃH mupayuñjīta/ evaṃ A nyagrodhādiṣu caH nyagrodhādāvārevatādiṣu ca A nidadhyātH vidadhyāt A
ataḥ khadiravidhānaṃ vakṣyāmaḥ || praśastadeśajātam anupahatam
madhyamavayasaṃ khadiram parisamantāt || khanayitvā tasya
madhyamaṃ mūlaṃ cchitvā yasmayaṃ kumbhan tasminn antare
'dhastā nidadhyād yathā rasagrahaṇasamartho bhavati | tam
avakīryaindhanair gomayamiśrair ādīpayet | yathāsya
dahyamānasyādho rasaḥ prasavati | tad yathā jānīyāt
pūrṇṇabhājanam athainam uddhṛtya parisrāvya rasam anyasmin
pātre nidhāyānuguptan nidadhyāt | tato yathāyogam mātrām
āmalakarasamadhusarppibhiḥ saṃsṛdyopayuñjīta | jīrṇṇe
bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraś ca kuṣṭhināṃ
kṣīravar prasthe prayukte śataṃ varṣāṇām āyuṣo
'bhivṛddhir bhavati | khadirasāratulāmudakadroṇe vipācya
ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭam avatāryānuguptan nidadhyadhyāt | tato
yathāyogam āmalakarasamadhusarppirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta | eṣa
sarvvavṛkṣasārakalpaḥ | khadirasāratulām vā prātaḥ prātar
upaseveta | khadirasārakvāthasiddham āvikam vā sarppir
[cf. 1938 ed. 4.10.13]
khadiravidhānaṃH khadiravidhāna A vakṣyāmaḥH mupadekṣyāmaḥ A praśastadeśajātamH praśastadeśajāta A anupahatamH manupahataṃ A parisamantātH paritaḥ A khanayitvāH khānayitvā A yasmayaṃH ayomayaṃ A tasminn antareH tasminnantare A 'dhastāH om. A tamH tatastaṃ gomayamṛdā+avalipta A avakīryaindhanairH mavakīryendhanair A yathāsyaH yathā+asya A dahyamānasyādhodahya𑑎mānasyādhoH dahyamānasya A prasavatiH sravaty A tadH adhastāt, tad A yathāH yadā A pūrṇṇabhājanamH pūrṇaṃ bhājanam A athainamH iti, athainam A mātrāmH mātrā A āmalakarasamadhusarppibhiḥāmalakarasamadhusarppibhiḥH māmalakarasamadhusarpirbhiḥ A saṃsṛdyopayuñjītaH saṃsṛjyopayuñjīta A kuṣṭhināṃHpc om. AHac kṣīravarkṣīravarHpc om. AHac prayukteH copayukte A varṣāṇāmH varṣāṇā A āyuṣoH māyuṣo A 'bhivṛddhirH 'bhivṛddhi A bhavatiH rbhavati A ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭamH ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭa A avatāryānuguptanH mavatāryānuguptaṃ A nidadhyadhyātnidadhyadhyātH nidadhyāt A tatoH ta A yathāyogamH om. A āmalakarasamadhusarppirbhiḥH māmalakarasamadhusarpirbhiḥ A sarvvavṛkṣasārakalpaḥsarvvavṛkṣasārakalpaḥH eva sarvavṛkṣāsāreṣu kalpaḥ A khadirasāratulām vāH khadirasāracūrṇatulāṃ khadirasārakvāthamātrāṃ vā A prātarH prāta A upasevetaH rupaseveta A khadirasārakvāthasiddhamkhadirasārakvāthasiddhamH khadirasārakvāthasiddha A āvikam vāH māvikaṃ vā A
amṛtavallīsvarasasiddham vā prātaḥ prātar upaseveta |
[cf. 1938 ed. 4.10.14]
aparāhṇe sarppiṣmantasārādikaṣāyasya ca
triphalātrikaṭutrivarṇākāvalgujapharūṣakaphalaviḍaṃgaphalamajjacitrakaharidrādvayatṛvṛddantīndrayavayaṣṭhīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṃgūnāṃ
palikā bhāgāḥ | tadaikadhyaṃ snehapākavidhānena vipacet
tatsādhusiddham avatāryānuguptan nidadhyāt tata
upasaṃskṛtaśarīraṃ | prātar utthāya pāṇiśuktimātraṃ
kṣaudreṇopasaṃsṛjyopayuñjīta | jīrṇṇe mudgayūṣeṇālavaṇena
sarppiṣmantaṃ khadirodakasiddham mṛdumodanam aśnīyāt |
khadirodakasevīty evaṃ droṇam upayuñjya sarvvakuṣṭhair
vvimuktaḥ śuddhamanāḥ smṛtimān varṣaśatāyur bbhavati |
[cf. 1938 ed. 4.10.15]
aparāhṇeH kṛṣṇatilabhallātakatailāmalakarasa A sarppiṣmantasārādikaṣāyasya casarppiṣmantasārādikaṣāyasya caH sarpiṣāṃ droṇaṃ śālasārādikaṣāyasaya ca A triphalātrikaṭutrivarṇākāvalgujapharūṣakaphalaviḍaṃgaphalamajjacitrakaharidrādvayatṛvṛddantīndrayavayaṣṭhīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṃgūnāṃtriphalātrikaṭutrivarṇākāvalgujapharūṣakaphalaviḍaṃgaphalamajjacitrakaharidrādvayatṛvṛddantīndrayavayaṣṭhīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṃgūnāṃH triphalātrikaṭukaparūṣaphalamajjaviḍaṅgaphalasāracitrārkāvalgujaharidrādvayatrivṛddantīdravantīndrayavayaṣṭīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṅgūṇāṃ A palikāH pālikā A bhāgāḥH bhāgā A tadaikadhyaṃH stānaikadhyaṃ A vipacetH pacet A tatsādhusiddhamH tat sādhusiddha A avatāryānuguptanH mavatārya parisrāvyānuguptaṃ A upasaṃskṛtaśarīraṃH upasaṃskṛtaśarīraḥ A utthāyaH prātarutthāya A kṣaudreṇopasaṃsṛjyopayuñjītaH kṣaudreṇa pratisaṃsṛjyopayuñjiāta A mudgayūṣeṇālavaṇenaH mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena A mṛdumodanamH mṛdvodana A aśnīyātH maśnīyāt A khadirodakasevītykhadirodakasevītyH khadirodakasevī, it A evaṃH yevaṃ A droṇamH droṇa A upayuñjyaupayuṃjyaH mupayujya A śuddhamanāḥH śuddhatanuḥ A varṣaśatāyurH varṣaśatāyu A bbhavativbhavatiH rarogo bhavati A
manthāriṣṭāsavasurālehaś cūrṇṇanyayaskṛtīḥ |
sahasraśo 'pi kurvvīta vījenānena buddhimān iti || 0 ||
sahasraśo 'pi kurvvīta vījenānena buddhimān iti || 0 ||
[cf. 1938 ed. 4.10.16]
cikitsā daśamaḥ || 0 || dvivraṇīpañcasadyaś ca bhaganam vātam
mahāmarut | durnnāmācāś marīcaiva bhagasphoṭaṃ tvagāmayaṃ ||
mahākuṣṭhacikitsā ca proktaṃ vai prathamo daśa || a
cikitsāH iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsā A daśamaḥH om. A dvivraṇīpañcasadyaś caH om. A bhaganamH om. A vātamH om. A mahāmarutH om. A durnnāmācāśH om. A marīcaivaH om. A bhagasphoṭaṃH om. A tvagāmayaṃH sthāne A mahākuṣṭhacikitsā camahākuṣṭhacikitsā caH mahākuṣṭhacikitsi A proktaṃ vaiH om. A prathamoH taṃ nāma A daśa || aH daśamo 'dhyāyaḥ A
Adhyāya 11 (draft based on MS H)
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
dvau pramahau bhavataḥ sahajo 'pathyanimittaś ca | tatra
sahajo nāma mātāpitṛbījadoṣakṛtaḥ || ahitāhāranimitte
'pathyanimittaḥ | tayoḥ pūrvveṇopadrutaḥ kṛṣo rūkṣo
'lpāśībhṛśam paryaṭanaśīlaśca bhavatyuttareṇa sthūlo vahvāśī
snigdhaḥ śayyāsvapnaśīlaḥ prāyeṇeti |
[cf. 1938 ed. 4.11.3]
pramahauH pramehau A 'pathyanimittaśH 'pathyanimitta A caca H śca A nāmaH om. A mātāpitṛbījadoṣakṛtaḥH mātṛpitṛbījadoṣakṛtaḥ A ahitāhāranimitteH ahitāhārajo A kṛṣoH kṛśo A 'lpāśībhṛśamH 'lpāśī pipāsurbhṛśaṃ A paryaṭanaśīlaścaparyaṭanaśīlaścaH parisaraṇaśīlaś ca A bhavatyuttareṇaH bhavati; uttareṇa A vahvāśīH bahvāī A śayyāsvapnaśīlaḥH śayyāsanasvapnaśīlaḥ A
tatra kṛṣaśam annapānasaṃskṛtābhiḥ kriyābhiś ca cikitset |
sthūlamapatarppaṇayuktābhiḥ |
[cf. 1938 ed. 4.11.4]
sarvva eva parihareyuḥ
sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavapayastailaguḍaghṛtekṣurasapiṣṭāmlapānakāni
grāmyānūpodakānām māṃsānīti ||
[cf. 1938 ed. 4.11.5]
evaH eva ca A sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavapayastailaguḍaghṛtekṣurasapiṣṭāmlapānakānisauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavapayastailaguḍaghṛtekṣurasapiṣṭāmlapānakāniH sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavatoyapayastailaghṛtekṣuvikāradadhipiṣṭānnāmlayavāgūṇānakāni A grāmyānūpodakānāmH grāmyānūpaudakamāṃ A māṃsānītiH sāni ceti A
tataḥ śāliṣaṣṭikaśyāmākayava 3 godhūmakodravoddālakānanavān
bhuñjīta canakatuvarikakulatthamudgavikalpena tiktakaṣāyābhyāṃ
ca śākagaṇābhyān nikumbheṅgudīsarṣapātasītailasiddhābhyāṃ
vastumūtrair vvā jāṅgalair mmāṃsarasair
anamlaghṛtamedobhiḥ
[cf. 1938 ed. 4.11.6]
śāliṣaṣṭikaśyāmākayavaśāliṣaṣṭikaśyāmākayavaHpc śāliṣaṣṭikayava A śāliṣaṣṭikaśyāmāka Hac canakatuvarikakulatthamudgavikalpenacanakatuvarikakulatthamudgavikalpenaH caṇakāḍhakīkulatthamudgavikalpena A vastumūtrair vvāH baddhamūtrair vā A mmāṃsarasairH māṃsair A anamlaghṛtamedobhiḥanamlaghṛtamedobhiḥsanamlaghṛtamedobhisH apahṛtamedobhir anamlair aghṛtaiś ceti A
tatrādita eva pramehiṇam upasnigdham anyatame na tailena
priyaṅgvādi siddhena vā ghṛtena vāmayet | pragāḍham virecayet
| virecanānantaraṃ surasādikaṣāyeṇāsthāpayet |
mahauṣadhabhadradārumustāvāyena madhusaindhavayuktena
tahyamānam vā nyagrodhādikaṣāyeṇa nistailena |
[cf. 1938 ed. 4.11.7]
śuddhadehāmāmalakarasena haridrām madhusaṃyuktām pāyayet |
triphalādevadārumustakakaṣāyam vā | śālakampi
lyakamuṣkakakalkamakṣamātra vā madhumadhuram āmalakarasena |
kuṭajakapittharohītakavibhītakasaptaparṇṇapuṣyakalkam vā |
nimvāragvadhasaptaparṇṇapūrvvākuṭajasomavṛkṣapalāśānām vā |
tvakpattrapuṣpaphalamūlakaṣāyāṇy ete pañca prayogāḥ
sarvvamehopahantāro vyākhyātāḥ |
[cf. 1938 ed. 4.11.8]
śuddhadehāmāmalakarasenaH tataḥ śuddhadehamāmalakarasena A triphalādevadārumustakakaṣāyam vāH triphalāviśālādevadārumustakaṣāyaṃ vā A lyakamuṣkakakalkamakṣamātra vāH llakamuṣkakakalkamakṣamātraṃ vā A madhumadhuramH madhumadhura A āmalakarasenaH māmalakarasena A kuṭajakapittharohītakavibhītakasaptaparṇṇapuṣyakalkam vāHpc haridrāyutaṃ, kuṭajakapittharohītakabibhītakasaptaparṇapuṣpakalkaṃ vā A kuṭajakapittharohītakavibhītakasaptaparṇṇakalkam vā Hac nimvāragvadhasaptaparṇṇapūrvvākuṭajasomavṛkṣapalāśānām vānimvāragvadhasaptaparṇṇapūrvvākuṭajasomavṛkṣapalāśānām vāH nimbāragvadhasaptaparṇamūrvākuṭajasomavṛkṣapalāśānāṃ vā A tvakpattrapuṣpaphalamūlakaṣāyāṇyH tvakpatramūlaphalapuṣpakaṣāyāṇi A prayogāḥprayogāḥH yogāḥ A sarvvamehopahantāroH sarvamehānāmapahantāro A
viśeṣata ūrddhvaṃ | tatrodakamehinam pārijātakaṣāyam pāyayet |
ikṣuvālikāmehināṃ vaijayantīkaṣāyaṃ | surāmehinān nimvakaṣāyaṃ
| sikatāmehinaṃ cittrakaṣāyaṃ | śanair mmehinaṃ khadirakaṣāyaṃ
| lavaṇamehinam pāṭhāgarukaṣāyaṃ | piṣṭamehinaṃ rajanyoḥ
kaṣāyaṃ | sāndramehinaṃ saptaparṇṇakaṣāyaṃ | śukramehinaṃ
dūrvvāśaivālaplavahaṭhakarañcakaserukakaṣāyaṃ | phenamehinaṃ
triphalāragvadhamṛdvīkākaṣāyaṃ madhumadhuraṃ | paittikeṣu
nīlamehinam aśvatthakaṣāyaṃ | haridrāmehinaṃ rājavṛkṣakaṣāyaṃ
| amvlamehinaṃ nya grodhādikaṣāyaṃ | kṣāramehinaṃ
triphalākaṣāyaṃ | mañjiṣṭhāmehinaṃ mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ |
śoṇitamehinaṃ guḍūcītindukāsthikāsmaryakharjjūrakaṣāyam
madhumiśra pāyayet || ata ūrddhvam asādhyeṣv api yogān
yāpanārthān vakṣyāmaḥ | tad yathā | sarppir mmehinaṃ
kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgutrikaṭukarohiṇī kalkaṃ
guḍūcīcittrakakaṣāyeṇa pāyayet | vasāmehinam agnimanthakaṣāyaṃ
| kṣaudramehinaṅ kadarakakramukakaṣāyaṃ | hastimehinan
tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduṣyarśākaṣāyaṃ |
hastyaśvaśūkarakharoṣṭrāsthikṣāra vā dahyamānam
audakakandakvāthasiddhaṃ yavāgūṃ kṣīrekṣurasamadhumadhurām
pāyayet |
[cf. 1938 ed. 4.11.9]
viśeṣataH viśeṣaścāta A pāyayet | ikṣuvālikāmehināṃpāyayet | ikṣuvālikāmehināṃH pāyayet, ikṣu A vaijayantīkaṣāyaṃH om. A surāmehinānsurāmehinānH om. A nimvakaṣāyaṃH om. A sikatāmehinaṃH mehinaṃ A cittrakaṣāyaṃH citrakakaṣāyaṃ A pāṭhāgarukaṣāyaṃH pāṭhā+aguruharidrākaṣāyaṃ A rajanyoḥH haridrādāruharidrā A dūrvvāśaivālaplavahaṭhakarañcakaserukakaṣāyaṃdūrvvāśaivālaplavahaṭhakarañcakaserukakaṣāyaṃ |H dūrvāśaivalaplavahaṭhakarañjakaserukakaṣāyaṃ kakubhacandanakaṣāyaṃ vā A triphalāragvadhamṛdvīkākaṣāyaṃH triphalāragvaghamṛdvīkākaṣāyaṃ A paittikeṣuH iti; paittikeṣu A aśvatthakaṣāyaṃH śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṃ vā A haridrāmehinaṃH pāyayet, haridrāmehinaṃ A amvlamehinaṃH amlamehinaṃ A guḍūcītindukāsthikāsmaryakharjjūrakaṣāyamH guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṃ A madhumiśraH madhumiśraṃ A pāyayet || ataH ata A ūrddhvamH ūrdhva A asādhyeṣvH masādhyeṣ A apiH vapi A yāpanārthānH yāpanārthaṃ A sarppirH sarpi A mmehinaṃH rmehinaṃ A kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgutrikaṭukarohiṇīH kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurohiṇī A vasāmehinamH vasāmehina A agnimanthakaṣāyaṃH magnimanthakaṣāyaṃ śiṃśapākaṣāyaṃ vā A kadarakakramukakaṣāyaṃkadarakakramukakaṣāyaṃH kadarakramukakaṣāyaṃ A tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduṣyarśākaṣāyaṃtindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduṣyarśākaṣāyaṃH tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduḥ A hastyaśvaśūkarakharoṣṭrāsthikṣāraH sthikṣāraṃ A vāH ceti A dahyamānamdahyamānamH dahyamāna A audakakandakvāthasiddhaṃH maudakakandakvāthasiddhāṃ A kṣīrekṣurasamadhumadhurāmH kṣīrekṣurasamadhurāṃ A
tataḥ
priyaṃgvanantāghṛṣikāpadmāturyantīlohitikāmvaṣṭhādāḍimatvak |
śālaparṇṇī padmakesaradhātakīva
kulaśālmalīśrīveṣṭakamocaraseṣv ayaskṛtīlehān āsavān kurvvīta
| śṛṅgāṭakakaloṭīvisamṛṇālakaserukamadhukāmrajamvvāsanati
niśakakubhakaṭvaṅgalodhrabhallātakapalāśacarmmavṛkṣagirikarṇṇikāśītaśivaniculadāḍimājakarṇṇaharivṛkṣarājādanaghoṇṭāvikaṃkateṣu
yavān na vikārām̐ś copaseveta | yathoktakaṣāyasiddham vā
cāsmai yavāgūm prayacchet kaṣāyāṇi vā pātuṃ |
[cf. 1938 ed. 4.11.10]
priyaṃgvanantāghṛṣikāpadmāturyantīlohitikāmvaṣṭhādāḍimatvakpriyaṃgvanantāghṛṣikāpadmāturyantīlohitikāmvaṣṭhādāḍimatvakH priyaṅgvanantāyūthikāpadmātrāyantikālohitikāmbaṣṭhādāḍimatvak A padmakesaradhātakīvapadmakesaradhātakīvaH padmatuṅgakeśaradhātakīva A ayaskṛtīlehān āsavānH ariṣṭānayaskṛtīrlehānāsavāṃś ca A śṛṅgāṭakakaloṭīvisamṛṇālakaserukamadhukāmrajamvvāsanatiśṛṅgāṭakakaloṭīvisamṛṇālakaserukamadhukāmrajamvvāsanatiH śṛṅgāṭakagiloḍyavisamṛṇālakāśakaserukamadhukāmrajambvasanati A niśakakubhakaṭvaṅgalodhrabhallātakapalāśacarmmavṛkṣagirikarṇṇikāśītaśivaniculadāḍimājakarṇṇaharivṛkṣarājādanaghoṇṭāvikaṃkateṣuniśakakubhakaṭvaṅgalodhrabhallātakapalāśacarmmavṛkṣagirikarṇṇikāśītaśivaniculadāḍimājakarṇṇaharivṛkṣarājādanaghoṇṭāvikaṃkateṣuH niśakakubhakaṭvaṅgarodhrabhallātakapalāśacarmavṛkṣagirikarṇikāśītaśivaniculadāḍimājakarṇaharivṛkṣarājādanagopaghoṇṭāvikaṅgateṣu vā A copasevetaH ca seveta A yathoktakaṣāyasiddham vāH yathoktakaṣāyasiddhāṃ A cāsmaiH om. A prayacchetH cāsmai prayacchet A
mahādhanamahitācāram auṣadhadveṣiṇam īśvaram vā
pāṭhābhayācitrakapragāḍham analpamākṣikam anyatamam āsavaṃ
pāyayet | aṃgārakaśūlyopadaṃśam vā | mārdvīntam abhīkṣṇam
madhukapitthamaricānusiddhāni pānakāni cāsmai upaharet |
uṣṭrāśvatarapurīṣacūrṇṇāni cāsmai dadyād aśaneṣu ||
hiṅgusiddhaiś ca yūṣaiḥ sārṣapaiś ca rāgai bhojayet |
aviruddhāni cāsmai pānabhojanāny upaharet | rasagandhavanti ca
| pravṛddhamedas tu vyāyāmaniyuddha krīḍāpahāya
gajarathapādacaryāparikramaṇānyas trāpāstram vā seveta |
[cf. 1938 ed. 4.11.11]
mahādhanamahitācāramH mahādhanamahitāhāra A auṣadhadveṣiṇamauṣadhadveṣiṇamH mauṣadhadveṣiṇa A īśvaram vāH mīśvaraṃ vā A pāṭhābhayācitrakapragāḍhamH pāṭhābhayācitrakapragāḍha A analpamākṣikamH manalpamākṣika A anyatamamH manyatama A āsavaṃH māsavaṃ A pāyayet | aṃgārakaśūlyopadaṃśam vāH pāyayet, aṅgāaraśūlyopadaṃśaṃ vā A mārdvīntammārdvīntamH mādhvīka A abhīkṣṇamH mabhīkṣṇaṃ A madhukapitthamaricānusiddhānimadhukapitthamaricānusiddhāniH kṣaudrakapitthamaricānuviddhā A pānakāniH ni A upaharet | uṣṭrāśvatarapurīṣacūrṇṇāniH pānabhojanānyupaharet, uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇāni A dadyād aśaneṣuH dadyādaśaneṣu A hiṅgusiddhaiś caH hiṅgusaindhava A yūṣaiḥH yuktair yūṣaiḥ A rāgaiH rāgair A pravṛddhamedas tuH pravṛddhamehās tu A krīḍāpahāyaH krīḍāgajatu A gajarathapādacaryāparikramaṇānyasH ragarathapadāticaryāparikramaṇānya A trāpāstram vāH stropāstre vā A sevetaH severan A
adhanas tv avāndhavo vā pādatracchattrarahito bhaikṣāśīgrām
aikarātravāsī munir iva saṃyatātmā yo janaśatam adhikaṃ
gacchet | mahādhano vā
śyāmākanīvārāmalakatindukakapitthāsmantakaphalamūlāhāro mṛgais
saha vaset mūtraśakṛdbhakṣaḥ | satatam anuvrajed vāgāḥ |
vrāhmaṇo vā śiloñchavṛttir bbhūtvā brahmaratham uddharet |
kṛsetkṛśodatsa 2 satatasamitaṃ khaned vā kūpaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.11.12]
adhanasH adhana A tv avāndhavo vāH stvabāndhavo vā A pādatracchattrarahitopādatracchattrarahitoH pādatrāṇātapatravirahito A bhaikṣāśīgrāmH bhaikṣyāśī grā A aikarātravāsīH maikarātravāsī A munirH muni A ivaH riva A janaśatamH janaśata A adhikaṃH madhikaṃ vā A śyāmākanīvārāmalakatindukakapitthāsmantakaphalamūlāhārośyāmākanīvārāmalakatindukakapitthāsmantakaphalamūlāhāroH śyāmākanīvāravṛttirāmalakakapitthatindukāśmantakaphalāhāro A mūtraśakṛdbhakṣaḥH tanmūtraśakṛdbhakṣaḥ A vāgāḥvāgāḥH gāḥ A vrāhmaṇo vāH brahmaṇo vā A bbhūtvāvbhūtvāH bhūtvā A kṛsetkṛśodatsaHpc kṛṣet A kṛset Hac satatasamitaṃH satatam itaraḥ A kūpaṃH kūpaṃ, kṛśaṃ tu satataṃ rakṣet A
bhavati cātr || adhano vaidyasandeśā devaṃ kurvvaṇatandritaḥ |
samvatsarāntarāt puṃsaḥ pramehān pratimucyate iti || pra ||
samvatsarāntarāt puṃsaḥ pramehān pratimucyate iti || pra ||
[cf. 1938 ed. 4.11.13]
Adhyāya 12 (draft based on MS H)
athātaḥ pramehapiṭakacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.12.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
śarāvikādyāḥ prāg uktā navapiṭakās tās tu vraṇavato 'lpās
tvaṅmānsaprāptāḥ | mṛdvyo lparujaḥ kṣiprabhedinyaś ca sādhyāḥ
|
[cf. 1938 ed. 4.12.3]
tābhir upadrutaṃ pramehiṇam upakrameta | tatra pūrvvarūpeṣv
apatarppaṇam vanaspatikaṣāyapānaṃ | vastamūtrasya copadiśed
evam akurvvato vātasya madhurāhārasya pūrvvasvedaḥ śleṣmā ca
madhurī bhavati | prameha cābhivyakto bhavati | tasyobhayataḥ
saṃśodhanam evem akurvvataḥ | tasya doṣāḥ pravṛddhā
māṃsaśoṇitaṃ pradūṣya śophañ janayanti | upadravām̐ś kām̐ścit
tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaś ca | evam akurvvato vā tasya
śophaḥ pravṛddho 'timātraṃ tad vidāham āpadyate | tatra
śastrapraṇidhānam vraṇakriyopasevā ca | evam akurvvato vā
tasya pūyo 'bhyantaram avadāryotsaṅgam mahāvakāśaṅ kṛtvā
vṛddho bhavaty asādhyaḥ | tasmād ādita eva pramehiṇam
upakrameta
[cf. 1938 ed. 4.12.4]
upakrametaH upacaret A vanaspatikaṣāyapānaṃvanaspatikaṣāyapānaṃH vanaspatikaṣāyaṃ A vastamūtrasyaH bastamūtraṃ A copadiśed evamH copadiśet; eva A akurvvatoH makurvata A vātasyaH stasaya A pūrvvasvedaḥH mūtraṃ svedaḥ A pramehaH pramehaś A tasyobhayataḥH tatrobhayataḥ A saṃśodhanamH saṃśodhana A evemH māseveta; eva A akurvvataḥakurvvataḥH makurvatas A māṃsaśoṇitaṃH māṃsaśoṇite A janayantiH janayant A upadravām̐śH yupadravān A kām̐ścitH vā kāṃś cit A evamH eva A akurvvato vāH makurvatas A pravṛddhoH vṛddho A tadH rujo A vidāhamH vidāha A āpadyateH māpadyate A śastrapraṇidhānamśastrapraṇidhānamH śastrapraṇidhānamuktaṃ A evamH eva A akurvvato vāH makurvatas A 'bhyantaramH 'bhyantara A avadāryotsaṅgamH mavadāryotsaṅgaṃ A mahāvakāśaṅH mahāntamavakāśaṃ A vṛddhoH pravṛddho A upakrametaH upakramet A
em. bhallātakabilvāmbupippalīmūlodakīryāvarṣābhūpunarnavācitrakaśaṭīsnuhīvaruṇakapuṣkaradantīpathyā daśapalonmitā yavakolakulatthāṃś ca prāsthikān saliladroṇe niṣkvāthya caturbhāgāvaśiṣṭe 'vatārya vacātrivṛtkampillakabhārgīniculaśuṇṭhīgajapippalīviḍaṅgarodhraśirīṣāṇāṃ bhāgair ardhapalikair ghṛtaprasthaṃ vipācayenmehaśvayathukuṣṭhagulmodarārśaḥplīhavidradhipiḍakānāṃ nāśanaṃ nāmnā dhānvantaram A
durvvirecyamadhumehino bhavanti | medo 'bhivyāptaśarīratvāt |
tasmāt tīkṣṇam eṣāṃ śodhanaṅ kurvīta |
[cf. 1938 ed. 4.12.6]
na caitaṅ kathaṃcid api svedayet | medobahutvāt khalv eṣāṃ
sīryate dehaḥ | svedena
[cf. 1938 ed. 4.12.7]
rasaharaṇīnāṃ daurvvalyān norddham uttiṣṭhaṃti | pramehiṇāṃ
doṣāḥ | yato madhumehinām adhaḥkāye piṭakāḥ prādur bbhavanti |
[cf. 1938 ed. 4.12.8]
apakvānāṃ khalu piṭakānāṃ śophavat pratīkāraḥ | pakvānām
vraṇavaditi | tailan tu vraṇaropaṇam evādau kurvīta |
āragvadhādikaṣāyam utsādanārthe | śālasārādikaṣāyam parisecane
| pippalyādikaṣāyam pānabhojaneṣu |
pāṭhācitrakaśārṅggeṣṭākṣudravṛhatī
śārivāsomakalkasaptaparṇṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇṇāni
madhuvimiśrāṇi cāśnīyāt |
[cf. 1938 ed. 4.12.9]
khaluH tu A piṭakānāṃH piḍakānāṃ A vraṇaropaṇamH vraṇaropaṇa A evādauH mevādau A āragvadhādikaṣāyamH āragvadhādikaṣāya A utsādanārtheH mutsādanārthe A parisecaneH pariṣecane A pāṭhācitrakaśārṅggeṣṭākṣudravṛhatīH pāṭhācitrakaśārṅgeṣṭākṣudrābṛhatī A śārivāsomakalkasaptaparṇṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇṇāniHpc sārivāsomavalkasaptaparṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇāni A śārivāsomavalkasaptaparṇṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇṇāni Hac madhuvimiśrāṇimadhuvimiśrāṇiH madhumithāṇi A cāśnīyātH praśnīyāt A
śālasārādikaṣāyacaturthāñśāvaśiṣṭam avatārya parisrāvya
punarupanīya sādhayet | sidhyati cāmalakalodhrapriyaṅgudantī
kṛṣṇāyastāmracūrṇānyāvayet tad etad anupadagdhaṃ lehībhūtam
avatāryānuguptan nidadhyāt tato yathāyogam upayuñjyeta | eṣa
lehaḥ sarvvamadhumehānān nihantā ||
[cf. 1938 ed. 4.12.10]
śālasārādikaṣāyacaturthāñśāvaśiṣṭamśālasārādikaṣāyacaturthāñśāvaśiṣṭamH śālasārādivargakaṣāyaṃ caturbhāgāvaśiṣṭa A avatāryaH mavatārya A cāmalakalodhrapriyaṅgudantīH cāmalakarodhrapriyaṅgudantī A kṛṣṇāyastāmracūrṇānyāvayetkṛṣṇāyastāmracūrṇānyāvayetH kṛṣṇāyastāmracūrṇānyāvape A tad etad anupadagdhaṃH t, etadanupadagdhaṃ A lehībhūtamH lehībhūta A avatāryānuguptanH mavatāryānuguptaṃ A upayuñjyetaH upayuñjīta A sarvvamadhumehānānH sarvamehānāṃ A nihantāH hantā A
triphalā trikaṭukacitrakaviḍaṃgamustānān navabhāgāstāvanta eva
kṛṣṇāyaś cūrṇasya tat sarvvam ekadhyaṅ kṛtvā yathāyogam
mātrāsarppir mmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta | tad etan
navāyasan nāma etena khalu jāṭha ryan na bhavati | sannāgnir
āpyāyyate | durnnāmno na bhavanti |
śophapāṇḍurogāvipākakāsaśvāsaś ca |
[cf. 1938 ed. 4.12.11]
trikaṭukacitrakaviḍaṃgamustānāntrikaṭukacitrakaviḍaṃgamustānānH nitrakatrikaṭukaviḍaṅgamustānāṃ A sarvvamH sarva A ekadhyaṅeka𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎dhyaṅH maikadhyaṃ A mātrāsarppirH mātrāṃ sarpi A mmadhubhyāṃH rmadhubhyāṃ A saṃsṛjyopayuñjītaH saṃsṛjyopayuñjī A tad etanH ta, etan A nāmaH om. A khaluH om. A ryan naryaṃ naAHpc ryaṇam Hac sannāgnirH sanno 'gni A āpyāyyateH rāpyāyate A durnnāmno naH durnā A bhavantiH ma A śophapāṇḍurogāvipākakāsaśvāsaś caH śophapāṇḍukuṣṭharogāvipākakāsaśvāsapramehāś ca na bhavanti A
śālasārādiniryūhaś caturthāṃśāvaśeṣitaṃ | parisrutaṃ suśītañ
ca madhunāmadhurīkṛtaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.12.12]
phāṇitībhāvam āpannaṃ guḍaṃ śodhitam eva ca| ślakṣṇapiṣṭāni
cūrṇāni pippalyāder ggaṇasya ca ||
[cf. 1938 ed. 4.12.13]
aikadhyam āvapet kumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvite |
pippalīcūrṇṇamadhubhiḥ pralipte 'bhyantaraṃ śucau ||
[cf. 1938 ed. 4.12.14]
ślakṣṇāni tīkṣṇalohasya tatra patrāṇi buddhimān |
khadirāṅgārataptāni bahuśaḥ prakṣipyed vudhaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.12.15]
sapidhānan tu tat kṛtvā yavapalle nidhāpayet | māsām̐s trīm̐ś
caturo vāpi yāvad vā lohasaṃkṣayāt ||
[cf. 1938 ed. 4.12.16]
tato jātarasañ jantuḥ prātaḥ prātaryathāvalaṃ | upayuñjyād
yathāyogam āhāram vāsya kalpayet ||
[cf. 1938 ed. 4.12.17]
eṣa sthūlasya kṛṣakatsnann
asyāgneḥ prasādhakaḥ | śophaghnaḥ kuṣṭhamehaghno
gulmapāṇḍvāmayāpahaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.12.18]
plīhodaraharaḥ śīghraṃ mviṣamajvaranāśanaḥ |
abhiṣyandāpaharaṇo lohāriṣṭo mahāguṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.12.19]
pramehiṇo yadā mūtram anāvilam api chilaṃ | viśadan
tiktakaṭukan tadārogam pracakṣata iti ||
[cf. 1938 ed. 4.12.20]
Adhyāya 13 (draft based on MS H)
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
madhumehitvam āpannaṃ bhiṣagbhiḥ parivarjjitaṃ |
yogenānena matimān madhumehinam ācaret ||
yogenānena matimān madhumehinam ācaret ||
[cf. 1938 ed. 4.13.3]
māsiśukle śucau caiva śailāḥ sūryāṅśutāpitāḥ ||
jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prabhavanti hi ||
jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prabhavanti hi ||
[cf. 1938 ed. 4.13.4]
śilājatviti vikhyātam nahāvyādhivināśanaṃ |
trapvādīnān ty lohānāṃ ṣaṇṇām anyatamāśritaṃ ||
trapvādīnān ty lohānāṃ ṣaṇṇām anyatamāśritaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.13.5]
jñeyan tat khaltaś cāpi ṣaḍyoniḥ prathitaṃ kṣitau |
lohādyasmāt tu yajjātaṃ śilājatu hitāya vai ||
lohādyasmāt tu yajjātaṃ śilājatu hitāya vai ||
[cf. 1938 ed. 4.13.6]
tasya lohasya vīryañ ca rasañ cāpi vibhartti tat |
trapusīsāyasādīni pradhānyuttarottaraṃ ||
trapusīsāyasādīni pradhānyuttarottaraṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.13.7]
yathā tathā prayogepi śreṣṭha śreṣthā guṇāḥ smṛtāḥ |
tat sarvvan tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ rasaṃ ||
tat sarvvan tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ rasaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.13.8]
kaṭupākyuṣṇavīryañ ca śoṣaṇañ chedanam paraṃ |
teṣu yat kṛṣṇamalaghuḥ snigdhan niḥ śarkkarañ ca yat ||
teṣu yat kṛṣṇamalaghuḥ snigdhan niḥ śarkkarañ ca yat ||
[cf. 1938 ed. 4.13.9]
gomūtragandhī nīlam vā tat pracakṣate |
tad bhāvitaṃ sāragaṇe hṛtadoṣādinā ditaḥ ||
tad bhāvitaṃ sāragaṇe hṛtadoṣādinā ditaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.13.10]
pivet sārodakenaiva ślakṣṇam piṣṭaṃ yathā valaṃ |
jāṅgalena rasenānnan tasmin jīrṇṇe tu bhojayet ||
jāṅgalena rasenānnan tasmin jīrṇṇe tu bhojayet ||
[cf. 1938 ed. 4.13.11]
upayujya tulām eva amṛtasyāsmajanmanaḥ |
vyayomadhumehākhyam antakaṃ rogasaṃkaraṃ ||
vapur vvarṇṇavalopetaḥ śataṃ jīvatyanāmayaḥ |
vyayomadhumehākhyam antakaṃ rogasaṃkaraṃ ||
vapur vvarṇṇavalopetaḥ śataṃ jīvatyanāmayaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.13.12]
em. jīved varṣaśataṃ pūrṇamajaro 'marasannibhaḥ A
śataṃ śataṃ tulāyān tu sahasraṃ daśataulikaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.13.13cd]
bhallātakavidhānena parihāravidhiḥ smṛtaḥ |
mehaṃ kuṣthamapasmāram unmādaṃ śophaślīpadaṃ ||
mehaṃ kuṣthamapasmāram unmādaṃ śophaślīpadaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.13.14]
em. śoṣaṃ śophārśasī gulmaṃ pāṇḍutāṃ viṣamajvaram A
vyayo hatyacirāt kālāc chilājatu niṣevitaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.13.15cd]
na sosti rogo yañ cāpi na nihanyāc chilājatuḥ ||
śarkkarāñ cirasaṃvṛdvām aśmarīñ ca bhinaty api |
śarkkarāñ cirasaṃvṛdvām aśmarīñ ca bhinaty api |
[cf. 1938 ed. 4.13.16]
bhāvanāloḍane caiva pathyāḥ kāryās tu ye gaṇāḥ ||
evañ cādbhūdbhavan dhātum mākṣikaṃ mṛtopamaṃ |
evañ cādbhūdbhavan dhātum mākṣikaṃ mṛtopamaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.13.17]
madhurañ kāñcanābhāsamlam vā rajataprabhaṃ ||
pivan hanti jarāṃ kuṣṭhaṃ śophapāṇḍvāmayañ kṣaraṃ |
pivan hanti jarāṃ kuṣṭhaṃ śophapāṇḍvāmayañ kṣaraṃ |
[cf. 1938 ed. 4.13.18]
tad bhāvitakulakāś ca vivarjjayet ||
pañcakarmmaguṇātītaṃ śraddhāvantaṃ jijīviṣaṃ ||
pañcakarmmaguṇātītaṃ śraddhāvantaṃ jijīviṣaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.13.19]
yogenānena matimān sādhayet kuṣṭhinan naraṃ |
vṛkṣās tauvarikā nāma paścimārṇṇava tīrajāḥ ||
vṛkṣās tauvarikā nāma paścimārṇṇava tīrajāḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.13.20]
em. vīcītaraṅgavikṣepamārutoddhūtapallavāḥ A
teṣāṃ phalāny ādadīta supakvāny amvudāgame |
[cf. 1938 ed. 4.13.21cd]
majjāṃ phalebhyaḥ sa viśoṣya paricūrṇṇayet ||
tilavat pīḍayed droṇyāṃ gālayed vā kusumbhavat |
tilavat pīḍayed droṇyāṃ gālayed vā kusumbhavat |
[cf. 1938 ed. 4.13.22]
tat tailaṃ saṃbhṛtaṃ bhūyaḥ paced ādudakakṣayāt ||
avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet |
avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet |
[cf. 1938 ed. 4.13.23]
snigdhaṃ svinno hṛtamalaḥ pakṣād uddhṛtya yatnataḥ ||
caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe |
caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe |
[cf. 1938 ed. 4.13.24]
mantrapūtasya tailasya prāśniyāt pāṇi mātrikāṃ ||
tatra mantram pravakṣyāmi yenedam abhimantryate |
tatra mantram pravakṣyāmi yenedam abhimantryate |
[cf. 1938 ed. 4.13.25]
majjāsāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya ||
śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate 'cyutaḥ |
śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate 'cyutaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.13.26]
tenāsyorddham adhaś cāpi doṣā yānty asakṛttataḥ ||
sāyam asnehalavaṇāṃ yavāgūṃ śītalām pivet |
sāyam asnehalavaṇāṃ yavāgūṃ śītalām pivet |
[cf. 1938 ed. 4.13.27]
pañcahāni pivet tailam anena vidhinā naraḥ ||
pakvaṃ pariharec cāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ |
pakvaṃ pariharec cāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.13.28]
pañcabhir ddivasair evaṃ sarvvakuṣṭhaiḥ pramucyate ||
tad eva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitaṃ ||
tad eva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.13.29]
nihitam pūrvvavat pakṣaṃ pivet sāmam atandritaḥ ||
tenābhyaktaśarīras tu kurvvītāhāram īritaṃ |
tenābhyaktaśarīras tu kurvvītāhāram īritaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.13.30]
bhinnasvaraṃ raktanetram praśīrṇaṃ krimi bhakṣitaṃ ||
anenāśu prayogena sādhayet kuṣṭhinan naraṃ |
anenāśu prayogena sādhayet kuṣṭhinan naraṃ |
[cf. 1938 ed. 4.13.31]
sarppir mmadhuyutam pītan tad eva khadirāmvunā ||
pakṣam māṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣaṃ |
pakṣam māṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.13.32]
tad eva nasye pañcāśad divasānyupayojitaṃ ||
vapuṣmantaṃ śrutidharaṅ karoti triśatāyuṣaṃ |
vapuṣmantaṃ śrutidharaṅ karoti triśatāyuṣaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.13.33]
śodhayentu naram majjā tasya pītasya mātrayā ||
[cf. 1938 ed. 4.13.34ab]
em. mahāvīryastuvarakaḥ kuṣṭhamehāpahaḥ paraḥ A
śāntarddhūmā tasya majjā tu dagdhā taile kṣiptvā saindhavaṃ
cāgnivarṇṇaṃ |
pillaṃ hanyād armmanakāndhyakācān netradaktaṃ timiran nīlikāñjati || 0 ||
pillaṃ hanyād armmanakāndhyakācān netradaktaṃ timiran nīlikāñjati || 0 ||
[cf. 1938 ed. 4.13.35]
Adhyāya 14 (draft based on MS H)
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
aṣṭāv udarāṇi pūrvvam uktāṇi
teṣv asādhyam baddhagudaṃ pariśrāvi ca | avaśiṣṭāni kṛcchrasādhyāni sarvvāṇy eva pratyākhyāyopakrameta | teṣv ādyaś caturvvarggo bheṣajasādhyaḥ | uttaraḥ śastrasādhyaḥ | kālaprakarṣāt sarvvāṇy eva śastrasādhyāni bhavanti | varjjayitavyāni vā |
teṣv asādhyam baddhagudaṃ pariśrāvi ca | avaśiṣṭāni kṛcchrasādhyāni sarvvāṇy eva pratyākhyāyopakrameta | teṣv ādyaś caturvvarggo bheṣajasādhyaḥ | uttaraḥ śastrasādhyaḥ | kālaprakarṣāt sarvvāṇy eva śastrasādhyāni bhavanti | varjjayitavyāni vā |
[cf. 1938 ed. 4.14.3]
udarī tu
gurvabhiṣyandirūkṣavidāhyatisnigdhapiśitapariṣekāvagāhān
pariharet | śāliṣaṣṭikayavagodhūmanīvārān nityam aśnīyāt |
[cf. 1938 ed. 4.14.4]
tatra vātodariṇam vidārigandhādisiddhena sarppiṣā snehayitvā,
tilvakavipakvenānulomya citrāphalatailapragāḍhena
vidārigandhādikaṣāyeṇāsthāpayed anuvāsayec ca |
sālvaṇenopanāhayed udaraṃ | bhojayec cainam
vidārigandhādisiddhena payasā jāṅgalarasena vā | svedayec
cābhīkṣṇam |
[cf. 1938 ed. 4.14.5]
pittodariṇaṃ tu madhuragaṇavipakvena sarppiṣā snehayitvā
śyāmātrivṛttriphalāvipakvenānulomya
śarkkarāmadhughṛtapragāḍhena nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpayed
anuvāsayec ca | pāyasenopanāhayed udaraṃ | bhojayec cainaṃ
vidārigandhādisiddhena kṣīreṇa ||
[cf. 1938 ed. 4.14.6]
śleṣmodariṇan tu pippalyādisiddhena sarppiṣā snehayitvā
snuhākṣīravipakvena cānulomya trikaṭukamūtratailapragāḍhena
muṣkakādikvāthenāsthāpayed anuvāsayec ca |
kīkiṇvasarṣapamūlakabījaiś copanāhayed udaraṃ | bhojayec
cainan trikaṭukapragāḍhena kulatthayūṣeṇa | pāyasena vā |
svedayec cābhīkṣṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.14.7]
pippalyādisiddhenaH pippalyādikaṣāyasiddhena A sarppiṣāH sarpiṣo A snehayitvāH pasnehya A snuhākṣīravipakvenaH snuhīkṣīravipakve A cānulomyaH nānulomya A trikaṭukamūtratailapragāḍhenaH trikaṭukamūtrakṣāratailapragāḍhena A muṣkakādikvāthenāsthāpayed anuvāsayec camuṣkakādikvāthenāsthāpayed anuvāsayec caH muṣkakādikaṣāyeṇāsthāpayed anuvāsayec ca A kīkiṇvasarṣapamūlakabījaiśH śaṇātasīdhātakīkiṇvasarṣapamūlakabījakalkaiś A
dūṣyodariṇaṃ tu saptalāśaṃkhinīsvarasasiddhena sarppiṣā
virecayet | māsam arddhamāsam vā
mahāsnuhīvṛkṣakṣīragomūtrasiddhena vā ||
[cf. 1938 ed. 4.14.8]
saptalāśaṃkhinīsvarasasiddhenaH pratyākhyāya saptalāśaṅkhinīsvarasasiddhena A virecayetH viracayen A mahāsnuhīvṛkṣakṣīragomūtrasiddhena vāem. mahāvṛkṣakṣīrasurāgomūtrasiddhena vā; śuddhakoṣṭhaṃ tu madyenāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkaṃ pāyayet; ikṣukāṇḍāni vā kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā bhakṣayed vallīphalāni vā, mūlajaṃ kandajaṃ vā viṣamā sevayet, tenāgado bhavaty anyaṃ vā bhāvam āpadyate A mahāvṛkṣakṣīragomūtrasiddhena vā Hac snuhīvṛkṣakṣīragomūtrasiddhena vā Hpc
gopitānilamūlatvāt sañcitatvāt malasya ca |
sarvvodareṣu saṃsanti bahuśas tv anulomanaṃ ||0||
sarvvodareṣu saṃsanti bahuśas tv anulomanaṃ ||0||
[cf. 1938 ed. 4.14.9]
ata ūrddhvan sāmānyānyogān vakṣyāmaḥ || eraṇḍatailam
evāharahar mmāsam ekaṃ dvau vā kevalaṃ mūtrayuktaṃ kṣīrayuktaṃ
vā sevetodakavarjjī | mahiṣīmūtraṃ kṣīreṇa nirāhāraḥ
saptarātraṃ | uṣṭrīkṣīrāhāro vānnapānaparivārivarjjī pakṣaṃ |
pippalīr vvā māsaṃ pūrvvoktena vidhānena vāseveta |
saindhavājamodanimbasiddham vā nikumbhatailaṃ |
ārddrakaṣṭaṅgaṇakṣārapātrārddhasiddham vā | śatapuṣpasiddham
vā vātaśūle vacāryaṃ | śṛṅgaverarasavipakvam vā kṣīram āseveta
| cavyāśṛṅgaverakalkam vā payasā | saralāmaradārucittrakam eva
vā | muruṅgīśālaparṇṇīśyāmāpunarṇṇavājyotiṣkaphalātailam vā
kṣīreṇa | svarjjikāhiṃgumiśram pibet | guḍadvitīyo vā
harītakīm bhakṣayet | snuhākṣīrapariśrāvitānām vā pippalīnāṃ
sahasraṅ kālena | pathyācūrṇṇam vā
snuhākṣīraparibhāvitamutkārikām vā paktvā dāpayet |
harītakīcūrṇṇaprastham āḍhake ghṛtasyāvāpya
khajenābhimathyānuguptan nidhāyārddhamāsaṃ yavapalle vāsayet |
tataś coddhṛtya pariśrāvya
mahatīharītakīkvāthāmladadhīnyāvāpya vipaced yathāyogam māsam
arddhamāsam vā pāyayet | gavye payasi mahāvṛkṣakṣīram āvāpya
vipacet || vipakvañ cāvatārya śītībhūtaṃ manthānenābhimathya
navanītam ādāya bhūyo mahāvṛkṣakṣīrakaṣāyeṇaiva saha vipacet |
tad yathāyogam māsam arddhamāsam vā pāyayet |
cavyacitrakadantyativiṣākuṣṭhaśārivāviḍaṃgatriphalājamodaharidrādāruharidrāśaṃkhinītṛvṛtkaṭukānām
arddhakārṣikā bhāgāḥ | rājavṛkṣaphalamajjo 'aṣṭau karṣāḥ |
mahāvṛkṣakṣīrapale dve | gavāṃ kṣīramūtrayor aṣṭāvaṣṭau palāni
| tat sarvvaṃ ghṛtaprasthe samāvāpya vipacet | tathāyogam
māsam arddhamāsam vā pāyayet | etāni khalu
tilvakaghṛtacaturthāni sarppīṃṣy
udaragulmavidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmāreṣūpayojyāni |
virecanārtham mūtrāsavāriṣṭasurāś cābhīkṣṇam
mahāvṛkṣakṣīrasambhṛtāḥ seveta | virecanadravyakaṣāyam vā
śṛṅgaveradevadārupragāḍhaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.14.10]
ūrddhvanH ūrdhvaṃ A sāmānyānyogānsāmānyānyogānH sāmānyayogān A vakṣyāmaḥH vakṣyāmaḥ | tad yathā A evāharaharH aharahar A ekaṃH om. A mahiṣīmūtraṃH māhiṣaṃ vā mūtraṃ A vānnapānaparivārivarjjīH vā 'nnavārivarjī A pippalīr vvāH pippalīṃ vā A vidhānenaH vidhāne A vāsevetaH nāseveta A saindhavājamodanimbasiddham vāH saindhavājamodāyuktaṃ vā A ārddrakaṣṭaṅgaṇakṣārapātrārddhasiddham vāH ārdraśṛṅgaverarasapātra A śatapuṣpasiddham vāśatapuṣpasiddham vāH śatasiddhaṃ vā A vacāryaṃH 'vacāryaṃ A śṛṅgaverarasavipakvam vāH śṛṅgaverarasavipakvaṃ A cavyāśṛṅgaverakalkam vāH cavyaśṛṅgaverakalkaṃ vā A saralāmaradārucittrakamH saraladevadārucitrakam A muruṅgīśālaparṇṇīśyāmāpunarṇṇavājyotiṣkaphalātailam vāmuruṅgīśālaparṇṇīśyāmāpunarṇṇavājyotiṣkaphalātailam vāH muraṅgīśālaparṇīśyāmāpunarnavākalkaṃ vā, jyotiṣkaphalatailaṃ vā A guḍadvitīyo vāH *guḍadvitīyāṃ vā A snuhākṣīrapariśrāvitānām vāsnuhākṣīrapariśrāvitānām vā𑑎H srutīkṣīrabhāvitānāṃ vā A pathyācūrṇṇam vāH pathyākṛṣṇācūrṇaṃ vā A snuhākṣīraparibhāvitamutkārikām vāsnuhākṣīraparibhāvitamutkārikām vāH snuhīkṣīrabhāvitamutkārikāṃ A paktvāH pakvāṃ A harītakīcūrṇṇaprasthamH harītakīcūrṇaṃ prastha A āḍhakeH māḍhake A ghṛtasyāvāpyaH ghṛtasyāvāpyāṅgāreṣv abhivilāpya A nidhāyārddhamāsaṃH kṛtvā 'rdhamāsaṃ A pariśrāvyapari𑑎śrāvyaH parisrāvya A mahatīharītakīkvāthāmladadhīnyāvāpyaH harītakīkvāthāmladadhīnyāvāpya A vipacedH vipacet, tad A mahāvṛkṣakṣīramH mahāvṛkṣakṣīra A āvāpyaH māvāpya A navanītamH navanīta A ādāyaH mādāya A mahāvṛkṣakṣīrakaṣāyeṇaivaH mahāvṛkṣakṣīreṇaiva A sahaH om. A arddhamāsam vāH māsārdhaṃ vā A cavyacitrakadantyativiṣākuṣṭhaśārivāviḍaṃgatriphalājamodaharidrādāruharidrāśaṃkhinītṛvṛtkaṭukānāmH cavyacitrakadantyativiṣākuṣṭhasārivātriphalājamodaharidrāśaṅkhinītrivṛttrikaṭukānām A rājavṛkṣaphalamajjorājavṛkṣaphalamajjoH rājavṛkṣaphalamajj A 'aṣṭauH ñāmaṣṭau A tatH etat A tathāyogamH tad yathā yogaṃ A arddhamāsam vāarddhamāsam vāH ardhamāsṃ vā A khaluH om. A sarppīṃṣyH sarpīṣy A
vamanavirecanadravyāṇām palikābhāgāḥ |
pippalyādivacādiharidrādiparipaṭhitānāñ ca dravyāṇāṃ
ślakṣṇapiṣṭānāṃ yathoktānāñ ca lavaṇānān tat sarvvam mūtragaṇe
prakṣipya mahāvṛkṣakṣīraprasthañ ca mṛdvagnināvaghaṭṭayan
vipacet | avidagdhakalkan tatsādhusiddham avatārya śītībhūtam
aṅguṣṭhamātrāṅ guṭikām varttayet | tāsām ekāṃ dve tisro vā
yathāyogam māsām̐s trīṃś caturo vā seveta | eṣā khalu
mūtravarttikriyāviśeṣeṇa mahāvyādhiṣūpayujyate | koṣṭhajām̐ś
ca krimīn upahanti kāsaśvāsapratiśyāyārocakāvipākodāvarttām̐ś
ca |
[cf. 1938 ed. 4.14.11]
vamanavirecanadravyāṇāmH vamanavirecanaśirovirecanadravyāṇāṃ A palikābhāgāḥpalikābhāgāḥH pālikābhāgāḥ A mṛdvagnināvaghaṭṭayanH mṛdvagninā 'vaghaṭṭayan A vipacet | avidagdhakalkanvipacet | avidagdha𑑎kalkanH vipaced apradagdhakalkaṃ A śītībhūtamH śītībhūta A aṅguṣṭhamātrāṅH makṣamātrā A guṭikāmH guṭikā A yathāyogamH guṭikā balāpekṣayā A khaluH *ā A mūtravarttikriyāviśeṣeṇaH nāhavartikriyā viśeṣeṇa A koṣṭhajām̐ś caH (viśeṣeṇa) koṣṭhajāṃś ca A krimīn upahantiH kṛmīn apahanti A kāsaśvāsapratiśyāyārocakāvipākodāvarttām̐ś cakāsaśvāsapratiśyāyārocakāvipākodāvarttām̐ś caH kāsaśvāsakṛmikuṣṭhapratiśyāyārocakāvipākodāvartāṃś ca nāśayati A
madanaphalamajjājīmūtakekṣvākutrikaṭukasarṣapalavaṇāni
mūtrakṣārayor anyatareṇa piṣṭvāṅguṣṭhamātrāvarttī kṛtvodariṇaḥ
| ānāhe tu tailalavaṇagudābhyaktasyaikāṃ dve ca pāyau
nidadhyāt | eṣānāhavarttikriyā
vātamūtrapurīṣodāvarttādhmānānāheṣu vidheyā | dūṣyodariṇan tu
vyoṣāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkam pāyayet | ikṣukāṇḍāni vā
kṛṣṇasarpeṇa daṃśayitvā bhakṣayet | vallīphalāni vā kandajam
vā mūlajam vā viṣam āseveta | tenāgadībhavaty anyataram vā
bhāvam āpadyate |
[cf. 1938 ed. 4.14.12]
madanaphalamajjājīmūtakekṣvākutrikaṭukasarṣapalavaṇāniH madanaphalamajjakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavatrivṛttrikaṭukasarṣapalavaṇāni A mūtrakṣārayorH mahāvṛkṣakṣīramūtrayor A piṣṭvāṅguṣṭhamātrāvarttīH piṣṭvā 'ṅguṣṭhamātrāṃ vartiṃ A ānāhe tuH ānāhe A tailalavaṇagudābhyaktasyaikāṃtailalavaṇagudābhyaktasyaikāṃH tailalavaṇābhyaktagudasyaikāṃ A caH tisro vā A nidadhyāt | eṣānāhavarttikriyānidadhyāt | eṣānāhavarttikriyāH nidadhyāt, eṣā ''ānāhavartikriyā A dūṣyodariṇan tuH om. A vyoṣāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkamvyoṣāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkamH om. A pāyayet | ikṣukāṇḍāni vāpāyayet | ikṣukāṇḍāni vāH om. A kṛṣṇasarpeṇaH om. A daṃśayitvāH om. A bhakṣayetH om. A vallīphalāni vāH om. A kandajam vāH om. A mūlajam vāH om. A viṣamviṣamH om. A āsevetaH om. A tenāgadībhavatyH om. A anyataram vāH om. A bhāvamH om. A āpadyateH om. A
plīhodariṇas tūpasnigdhasvinnasya dadhnā bhuktavato
vāmabāhukurpparasandhāv abhyantarasirām vidhyet | vimarddayec
ca pāṇinā plīhānaṃ | rudhiraprasyandanārthan tataḥ śuddhadehaṃ
samudraśuktikṣāram payasā pāyayeta | hiṅgusauvarccikām vā
kṣīreṇa | śrutena vā palāśakṣāreṇa |
yavakṣārapārijātakekṣurakāpāmārggakṣāram vā tailasaṃsṛṣṭaṃ |
saubhāñjanakayūṣaṃ vā pippalīsaindhavacitrakayuktam
amlapūtikarañjakṣāram vā | viḍaṅgalavaṇapippalīprāgāḍhaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.14.13]
tūpasnigdhasvinnasyatūpasnigdhasvinnasyaH snigdhasvinnasya A vāmabāhukurpparasandhāvH vāmabāhau kūrparā A abhyantarasirāmH bhyantarataḥ sirāṃ A rudhiraprasyandanārthanH rudhirasyandanārthaṃ A śuddhadehaṃH saṃśuddhadehaṃ A samudraśuktikṣāramsamudraśuktikṣāramH samudraśuktikākṣāraṃ A hiṅgusauvarccikām vāH hiṅgusauvarcike vā A śrutena vāH srutena A palāśakṣāreṇaH palāśakṣāreṇa vā A yavakṣārapārijātakekṣurakāpāmārggakṣāram vāyavakṣārapārijātakekṣurakāpāmārggakṣāram vāH yavakṣāraṃ, kiṃśukakṣārodakena vā bahuśaḥ srutena yavakṣāraṃ, pārijātakekṣurakāpāmārgakṣāraṃ vā A saubhāñjanakayūṣaṃ vāH śobhāñjanakayūṣaṃ A amlapūtikarañjakṣāram vāH pūtikarañjakṣāraṃ vā A viḍaṅgalavaṇapippalīprāgāḍhaṃviḍaṅgalavaṇa𑑎pippalīprāgāḍhaṃH 'mlasrutaṃ viḍlavaṇapippalīprāgāḍham A
pippalīpippalīmūlaṃ śṛṅgaveracitrakayavakṣārasaindhavānām
palikā bhāgāḥ | ghṛtaprasthaṃ tattulyaṃ kṣīran tadekadhyam
vipācayed etat khalu ṣaṭpalakaṃ
plīhāgnisādagulmodāvarttaśvayathupāṇḍurogaśvāsakāsapratiśyāyor
ddhvavātaviṣamajvarān upahanti ||
pipplalīmaricaśṛṅgaverahiṅgusaindhavasauvarccalaviḍadāḍimayavānikāpuṣkaramūlājājīdhānyāmlavetasakṣāradvayavacācittrakailājagandhātulasītyetaiḥ
samair ghṛtaprasthan dadhi caturgguṇaṃ bījapūrakarasayuktam
pācayed etad dādhikaṃ sarppir ddīpanīyam
udaragulmakāsaśvāsajvaravidradyaṣṭhīlānāhasarvvavātarukchamanaṃ
śūlaghnañ ceti ||
śṛṅgaveramātuluṅgarasadāḍimadadhiśuṣkamūlakolāmlakaṣāyaprastheṣu
ghṛtaprasthañ cāvāpya | pañca
kolaviḍaṅgayavānīśuṣkamūlapāṭhagarbbhan tan siddham pāyayet ||
[cf. 1938 ed. 4.14.14]
pippalīpippalīmūlaṃH pippalīpippalīmūla A śṛṅgaveracitrakayavakṣārasaindhavānāmH cavyacitrakaśṛṅgaverayavakṣārasaindhavānāṃ A palikāH pālikā A tattulyaṃH tattulyaṃ ca A tadekadhyamH tadaikadhyaṃ A khaluH om. A plīhāgnisādagulmodāvarttaśvayathupāṇḍurogaśvāsakāsapratiśyāyorplīhāgnisādagulmodāvarttaśvayathupāṇḍurogaśvāsakāsapratiśyāyorH nāma sarpiḥ plīhāgnisaṅgagulmodarodāvartaśvayathupāṇḍurogakāsaśvāsapratiśyāyor A ddhvavātaviṣamajvarān upahantiH dhvavātaviṣamajvarān apahanti A pipplalīmaricaśṛṅgaverahiṅgusaindhavasauvarccalaviḍadāḍimayavānikāpuṣkaramūlājājīdhānyāmlavetasakṣāradvayavacācittrakailājagandhātulasītyetaiḥpipplalīmaricaśṛṅgaverahiṅgusaindhavasauvarccalaviḍadāḍimayavānikāpuṣkaramūlājājīdhānyāmlavetasakṣāradvayavacācittrakailājagandhātulasītyetaiḥH om. A samairH om. A ghṛtaprasthanH om. A dadhiH om. A caturgguṇaṃH om. A bījapūrakarasayuktambījapūrakarasayuktamH om. A pācayed etadH man A dādhikaṃdādhikaṃH dāgnirvā hiṅgvādikaṃ A sarppirH cūr A ddīpanīyamH ṇam A udaragulmakāsaśvāsajvaravidradyaṣṭhīlānāhasarvvavātarukchamanaṃudaragulmakāsaśvāsajvaravidradyaṣṭhīlānāhasarvvavātarukchamanaṃH u A śūlaghnañH om. A cetiH om. A śṛṅgaveramātuluṅgarasadāḍimadadhiśuṣkamūlakolāmlakaṣāyaprastheṣuśṛṅgaveramātuluṅgarasadāḍimadadhiśuṣkamūlakolāmlakaṣāyaprastheṣuH payuñjīta A ghṛtaprasthañH om. A cāvāpyaH om. A pañcaH om. A kolaviḍaṅgayavānīśuṣkamūlapāṭhagarbbhankolaviḍaṅgayavānīśuṣkamūlapāṭhagarbbhanHpc om. A kolaviḍaṅgayavānīśuṣkamūlapāṭhabharggan Hac tanH om. A siddhamH om. A pāyayetH om. A
yakṛddālye 'py eṣa eva kriyāvibhāgaḥ |
viśeṣatas tu dakṣiṇabāhau sirām vidhyet ||
viśeṣatas tu dakṣiṇabāhau sirām vidhyet ||
[cf. 1938 ed. 4.14.15]
maṇibandhe samunnāmya vāmam aṅguṣṭham īritaṃ |
dahet sirāṃ śareṇāśu plīho vaidyaḥ praśāntaye ||
dahet sirāṃ śareṇāśu plīho vaidyaḥ praśāntaye ||
[cf. 1938 ed. 4.14.16]
baddhagude parisrāvini ca snigdhasvinnasyādho nābher vvāmataś
caturaṅgulam apahāya romarājyād udaraṃ pāṭayitvā
caturaṅgulapramāṇamantrāṇi niṣkṛṣya nirīkṣya
baddhagudasyāntrapratirodhakaramasmānaṃ bālam vāpohya
malajātan tato madhu sarppiṣābhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ
sthāpayitvā bāhyaṃ vraṇam udarasya sīvyet | parisrāviṇo py
evam antraṃ samānayitvā cchidraṃ kālapipīlikābhir ddaṅśayet |
daṣṭe ca tāsāṃ kāyān upaharec chinnaśirāṃsi tataḥ pūrvvavat
sīvyet | vāsayec cainan tailadroṇyām alpam vā payovṛttir iti
||
[cf. 1938 ed. 4.14.17]
parisrāvini caparisrāvini caH parisrāviṇi ca A snigdhasvinnasyādhoH snigdhasvinnasyābhyaktasyādho A romarājyād udaraṃH romarājyā udaraṃ A baddhagudasyāntrapratirodhakaramasmānaṃbaddhagudasyāntrapratirodhakaramasmā𑑎naṃH baddhagudasyāntrapratirodhakaramaśmānaṃ A vāpohyaH vā 'pohya A malajātanH malajātaṃ vā A sarppiṣābhyajyāntrāṇiH sarpirbhyām abhyajyāntrāṇi A parisrāviṇoH parisrāviṇy A antraṃH eva śalyamuddhṛtyāntrasrāvān saṃśodhya*, tacchidramāntraṃ A samānayitvāH samādhā A cchidraṃ𑑎cchidraṃH ya A kāyān upahareckāyān upaharecH kāyān apaharen A chinnaśirāṃsiH na śirāṃsi A sīvyetH sīvyet, saṃdhānaṃ ca yathoktaṃ kārayet, yaṣṭīmadhukamiśrayā ca kṛṣṇamṛdā 'valipya bandhenopacaret, tato nivātamāgāraṃ praveśyācārikam upadiśet A alpam vāH sarpirdroṇyāṃ vā A payovṛttirH payovṛttim A
udakodariṇas tu tailābhyaktasyoṣṇodakaparisvinnasyāptaiḥ
suparigṛhītasyākakṣāt paṭūveṣṭitasyādho nābheś caturaṅgulam
apahāya romarāj dvyaṅgulam vrīhimukhenāṅguṣṭhodaramātram
vidārya trapvādīnām anyatamasya nāḍīm ubhayato dvāraṃ saṃyojya
doṣodakam avasiñcen | na caikasmin divase sarvvadoṣodakam
apaharet || sahasāpahṛte doṣe
tṛṣṇājvarāṅgamarddātīsāraśvāsakāsapādadāhā utpadyeran |
āpūryate vā dṛḍhataram asañjātaprāṇasya tasmāt tṛtīyañ
caturtham pañcamaṃ ṣaṣṭham aṣṭamam vā dvādaśam vā divasam
antaraṃ doṣodakam alpam alpam avasiñcet | nisrute nisrute doṣe
gāḍhataram āvikakauṣeyacarmmaṇām anyatamena pariveṣṭayed
udaran tathā nādhmāpayati vāyuḥ ṣaṇmāsām̐ś ca bhojayet payasā
rasena vā | tatas trīn māsānavodakena phalāmlena vāvaśiṣṭam
māsatrayam annaṃ laghu hitaṃ seveta evaṃ
samvatsareṇāgadībhavati ||
[cf. 1938 ed. 4.14.18]
udakodariṇas tuH dakodariṇas tu A tailābhyaktasyoṣṇodakaparisvinnasyāptaiḥH vātaharatailābhyaktasyoṣṇodakasvinnasya sthitasyāptaiḥ A paṭūveṣṭitasyādhoem. pariveṣṭitasyādho A paṭūveṣṭitasyārddho H caturaṅgulamH vāmataś caturaṅgulam A romarāj dvyaṅgulamem. romarājyā A romarājyā dvyaṅgulam Hac romarāmāṇyar dvyaṃṅgulam Hpc vrīhimukhenāṅguṣṭhodaramātramem. vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇam avagāḍhaṃ A vrīhimukhenāṅguṣṭhodaramā H vidāryaem. vidhyet, tatra A tram vidārya H anyatamasyaanyatamasyaAHpc anyatasya Hac ubhayatoH dvi A dvāraṃH dvārāṃ A saṃyojyaH pakṣanāḍīṃ vā saṃyojya A avasiñcenH avasiñcet A naH toto nāḍīm apahṛtya tailalavaṇenābhyajya vraṇaṃ bandhenopacaret, na A caikasminH caikasmi A divaseH nn eva divase A sarvvadoṣodakamH sarvaṃ doṣodakam A sahasāpahṛtesahasā pahṛteH sahasā hy apahṛte A doṣeH om. A dṛḍhataramH bhṛśataram udaram A tṛtīyañH tṛtīya A caturthamH caturtha A pañcamaṃH pañcama A ṣaṣṭhamH ṣaṣṭhā A aṣṭamama𑑎ṣṭamamH ṣṭama A vāH daśama A dvādaśamH dvādaśaṣoḍaśa A vāH rātrāṇām A divasamH anyatamam A antaraṃH antarīkṛtya A alpamH alpā A alpamH lpam A nisruteH om. A nisruteH niḥsṛte ca A āvikakauṣeyacarmmaṇāmH āvikakauśeyacarmaṇām A bhojayetH payasā bhojayej A payasāH jāṅgala A māsānavodakenamāsānavodakenaHpc māsān ardhodakenamāsān arddhodakena AHac phalāmlenaH payasā phalāmlena jāṅgalarasena A vāvaśiṣṭamH vā, avaśiṣṭaṃ A hitaṃH hitaṃ vā A samvatsareṇāgadībhavatisamvatsareṇāgadībhavatiH saṃvatsareṇāgado bhavati A
bhavati cātra||
āsthāpane caiva virecane ca pāne tathāhāravidhikriyāsu |
sarvvodarāṇāṃ kuśalena yojyaṃ kṣīraṃ raso jāṅgalajo tha vā syād iti ||
āsthāpane caiva virecane ca pāne tathāhāravidhikriyāsu |
sarvvodarāṇāṃ kuśalena yojyaṃ kṣīraṃ raso jāṅgalajo tha vā syād iti ||
[cf. 1938 ed. 4.14.19]
[Adhyāya 15]
athāto mūḍhagarbhbhacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.15.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
nātaḥ kaṣṭataramasti yathā mūḍhagarbhbhoddharaṇamatra hi
yoniyakṛtplīhāntragarbhbhāśayānām madhye kartavyaṃ | sparśeno
tkarṣāyakarṣaṇāpakarttanabhedanavyāvarttanapīḍanārjjūkaraṇāni
caikahastena garbhbhamahiṃsatā garbhbhiṇīñ cāhiṃsatā tasmād
adhikṛtya tam āpṛcchya parañ ca yan namāsthāyopakrameta ||
[cf. 1938 ed. 4.15.3]
nātaḥH nāto 'nyat A kaṣṭataramastiH kaṣṭatamamasti A mūḍhagarbhbhoddharaṇamatra himūḍhagarbhbhoddharaṇamatra hiH mūḍhagarbhaśalyoddharaṇam; atra hi A yoniyakṛtplīhāntragarbhbhāśayānāmH yoniyakṛtplīhāntravivaragarbhāśayānāṃ A kartavyaṃH karma kartavyaṃ A sparśenosparśenoH sparśena A tkarṣāyakarṣaṇāpakarttanabhedanavyāvarttanapīḍanārjjūkaraṇāniH utkarṣaṇāpakarṣaṇasthānāpavartanotkartanabhedanacchedanapīḍanarjūkaraṇadāraṇāni A garbhbhamahiṃsatāgarbhbhamahiṃsatāH garbhaṃ A garbhbhiṇīñH garbhiṇīṃ A tasmād adhikṛtya tam āpṛcchyaem. tasmād adhipatimāpṛcchya A tasmād adhikṛtyamāpṛcchya Hac tasmād adhikṛtyatamāpṛcchya Hpc parañ ca yanH paraṃ ca ya A namāsthāyopakrametaH tnamāsthāyopakrameta A
tatra samāsenāṣṭavidha mūḍhagarbhbhagatiruddiṣṭā svabhāvagatā
vapi tu trayaḥ saṅgā bhavanti śiraso vaipulyādaṃśayor
jjaghanasya vā
[cf. 1938 ed. 4.15.4]
jīvati garbhbhe sūtyaḥ prayateran |
nirharaṇe cyāvanāṃś ca mantrānanuśrāvayet ||
nirharaṇe cyāvanāṃś ca mantrānanuśrāvayet ||
[cf. 1938 ed. 4.15.5]
ihāmṛtaś ca somaś ca citrabhānuś ca bhāvini |
uccaiḥśravāś ca turago mandire nivasantu te ||
uccaiḥśravāś ca turago mandire nivasantu te ||
[cf. 1938 ed. 4.15.6]
idamamṛtamapāṃ samuddhṛtāṃ vai tava laghu garbhbhamimam
pramuñcahe stri |
tad analapavanārkkavāsavās te saha lavaṇāmbudharair ddiśantu śāntiṃ ||
tad analapavanārkkavāsavās te saha lavaṇāmbudharair ddiśantu śāntiṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.15.7]
em. muktāḥ paśorvipāśāś ca muktāḥ sūryeṇa raśmayaḥ |
muktaḥ sarvabhayād garbha ehyehi viramāvitaḥ A
muktaḥ sarvabhayād garbha ehyehi viramāvitaḥ A
oṣadhāni ca vidadhyād yathoktāni ca | mṛte cottānāyā
bhugnasakthinyā vastracumbhalakonnāmitakaṭyā
dhanvakamṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛtābhyām mrakṣayitvā hastaṃ
yonyām praveśya garbhbham apaharet tatra śakthibhyām āgatam
anulomam evāñchet | ekasakthi pratipannasyetaraṃ sakthi
prasārya sphigdeśāgataṃ sphigdeśaṃ prapīḍyorddhvam utkṣipya
sakthinī prasāryasyāpaharet | tiryag āgatasya parighasyeva
tiryak cīnasya paścād arddhamūrddham utkṣipya pūrvvārddham
apatyapathaṃ pratyārjjavamānayitvāpaharet | dvāvanty
āvasādhyau mūḍhagarbhbhau bhavataḥ | evam aśakye śastram
avatārayet ||
[cf. 1938 ed. 4.15.9]
oṣadhāni caH auṣadhāni ca A vidadhyād yathoktāni caem. vidadhyādyathoktāni A vidadhyādyathoktāni ca H bhugnasakthinyāH ābhugnasakthyā A vastracumbhalakonnāmitakaṭyāH vastrādhārakonnamitakaṭhyā A dhanvakamṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛtābhyāmdhanvakamṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛtābhyāmH dhanvananagavṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛtābhyāṃ A yonyāmH yonau A garbhbhamH garbham A apaharetH upaharet A śakthibhyāmśakthibhyāmH sakthibhyām A āgatam anulomam evāñchet | ekasakthiem. āgatamanulomamevāñchet, ekasakthnā A āgatamanulomamevāñchet | ekasakthi H pratipannasyetaraṃpratipannasyetaraṃH pratipannasyetara A prasāryaH prasāryāpaha A sphigdeśāgataṃsphigde-śāgataṃH ret, sphigdeśenāgatasya A prapīḍyorddhvamprapīḍyordhvamA prapīḍyor ddha H utkṣipyaA mutkṣipya H prasāryasyāpaharetprasāryasyāpaharetH prasāryāpaharet A tiryak cīnasyatiryakcīnasyaH tiraścīnasya A paścād arddhamūrddham utkṣipyaem. paś cād ardhamūrdhvamutkṣipya A paścād arddhamūrddhamutkṣipya H pūrvvārddham apatyapathaṃpūrvvārddhamapatyapathaṃem. pūrvārdhamapatyapathaṃpūrvvārddhamapatyapathaṃ AH pratyārjjavamānayitvāpaharetH pratyārjavamānīyāpaharet, pārśvāpavṛttaśirasamaṃsaṃ prapīḍyor dhvamutkṣipya śiro 'patyapatham ānīyāpaharet, bāhudvayapratipannasyor dhvamutpīḍyāṃsau śiro 'nulomamānīyāpaharet A dvāvanty āvasādhyauem. dvāvantyāvasādhyau AH mūḍhagarbhbhauH mūḍhagar A bhavataḥH bhau A evamH eva A aśakyeH maśakye A śastramH śastra A avatārayetH mavacārayet A
sacetanan tu śastreṇa na kathañcana dārayet |
ātmānañ jananīñ caiva hanyād āśu sacetanaḥ ||
ātmānañ jananīñ caiva hanyād āśu sacetanaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.15.10]
em. aviṣahye vikāre tu śreyo garbhasya pātanam |
na garbhiṇyā viparyāsastasmāt prāptaṃ na hāpayet A
na garbhiṇyā viparyāsastasmāt prāptaṃ na hāpayet A
tataḥ striyam āśvāsya maṇḍalāgreṇāṅguliśastreṇa vā śiro
vidārya śiraḥkapālāny āhṛtya śaṃkunā saṃgṛhyor asi kakṣe
cāpaharet | abhinnaśiram vākṣikūṭo gaṇḍe vā
asaṃsaktasyāṃśadeśe bāhūṃ cchhitvā dṛtim ivātatam
vātapūrṇṇodaram vidārya nirasyātrāṇi śithilībhūtāṃ |
jaghanaśaktasya vā jaghanakapālānīti |
[cf. 1938 ed. 4.15.12]
striyam āśvāsyaem. striyamāśvāsya AH maṇḍalāgreṇāṅguliśastreṇa vāH maṇḍalāgreṇāṅgulīśastreṇa vā A śiraḥkapālāny āhṛtyaem. śiraḥkapālānyāhṛtya AH saṃgṛhyorH gṛhītvo A asiH rasi A kakṣeH kakṣāyāṃ A cāpaharet | abhinnaśiramcāpaharet | abhinnaśiramH vā 'paharet; abhinnaśira A vākṣikūṭoH samakṣikūṭe A asaṃsaktasyāṃśadeśeem. aṃsasaṃsaktasyāṃsadeśe A asaṃsektasyāṃśadeśe H bāhūṃbāhūṃHpc bāhū A bāhūṃ>| Hac cchhitvāH chittvā A dṛtim ivātatamdṛtimivātatamem. dṛtimivātataṃdṛtimivātatam AH vātapūrṇṇodaramH vātapūrṇodaraṃ vā A nirasyātrāṇiH nirasyāntrāṇi A śithilībhūtāṃH śithilībhūtamāharet A jaghanaśaktasya vājaghanaśaktasya vāH jaghanasaktasya vā A jaghanakapālānītiAHpc jaghanakapānīti Hac
yasminn aṅge hi yo garbhbhaḥ sajjate tasya tam bhiṣak |
samyak chittvā nirhared rakṣen nārīñ ca yatnataḥ ||
samyak chittvā nirhared rakṣen nārīñ ca yatnataḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.15.13]
citrāṃ hi gatiṃ garbhbhasya karoti kupito 'nilaḥ |
tatrānalpamatir vaidyo vartyeta matipūrvvakaṃ ||
tatrānalpamatir vaidyo vartyeta matipūrvvakaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.15.14]
citrāṃ hiH om. A gatiṃH om. A garbhbhasyaH garbhasya A karotiH gatayaś cit A kupitokupitoH rā jāyante A 'nilaḥH 'nilakopataḥ A tatrānalpamatir vaidyo
tatrānalpamatirvaidyo
tatrānalpamatirvvaidyoem. tatrānalpamatirvaidyo
tatrānalpamatirvaidyo
tatrānalpamatirvvaidyo AH vartyetaH varteta A matipūrvvakaṃH vidhipūrvakam A
tatrānalpamatirvaidyo
tatrānalpamatirvvaidyoem. tatrānalpamatirvaidyo
tatrānalpamatirvaidyo
tatrānalpamatirvvaidyo AH vartyetaH varteta A matipūrvvakaṃH vidhipūrvakam A
na copekṣet mṛtaṃ garbhbham muhūrttam api paṇḍitaḥ |
sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsam paśuṃ yathā ||
sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsam paśuṃ yathā ||
[cf. 1938 ed. 4.15.15]
maṇḍalāgreṇa karttavyaṃ cchedyam antar vvijānatā |
vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hanyāt kathañ cana ||
vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hanyāt kathañ cana ||
[cf. 1938 ed. 4.15.16]
athāmapatantīm aparām pātayet pūrvvavad bhiṣak |
hastenāpahared vā pi pārśvābhyām paripīḍya vā ||
hastenāpahared vā pi pārśvābhyām paripīḍya vā ||
[cf. 1938 ed. 4.15.17]
muhurnnārīm avadhunet pīḍayed vāṃśapiṇḍikān |
tailābhyaktayonin tailena pāyayet matimān bhiṣak ||
tailābhyaktayonin tailena pāyayet matimān bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 4.15.18]
em. evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñced uṣṇena vāriṇā |
tato 'bhyaktaśarīrāyā yonau snehaṃ nidhāpayet A
tato 'bhyaktaśarīrāyā yonau snehaṃ nidhāpayet A
rāsnāmativiṣā cavyām ebhir ddoṣaḥ prasicayte ||
[cf. 1938 ed. 4.15.21]
yoniś ca mṛdvī bhavati yoniśūlaś ca śāmyati |
[cf. 1938 ed. 4.15.20]
trirātram evaṃ saptāhaṃ tataḥ sneham punaḥ punaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.15.23]
sāyañ ca pāyayed dadyā māsam vāpi susaṃskṛtāṃ |
śirīṣakakubhābhyāñ ca toyam ācamane hitaṃ ||
śirīṣakakubhābhyāñ ca toyam ācamane hitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.15.24]
em. kvāthaṃ caiṣāṃ tathā kalkaṃ cūrṇaṃ vā snehavarjitam |
śākatvagghiṅgvativiṣāpāṭhākaṭukarohiṇīḥ A
śākatvagghiṅgvativiṣāpāṭhākaṭukarohiṇīḥ A
sarvvataḥ pariśudddhā ca snigdhapathyālpabhojanā ||
[cf. 1938 ed. 4.15.25]
svedābhyaṅgaparā nityam bhavet māsam atandritā ||
payo vātaharaiḥ siddhan daśāhaṃ bhojane hitaṃ |
payo vātaharaiḥ siddhan daśāhaṃ bhojane hitaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.15.26]
rasan daśāhaṃ śeṣan tu yathāyogam upācaret ||
nirupadravām viśuddhāñ ca jñātvā ca valavarṇṇinīṃ ||
nirupadravām viśuddhāñ ca jñātvā ca valavarṇṇinīṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.15.27]
ūrddhvañ caturṣu māseṣu visṛjet tu vicakṣaṇaḥ ||
yonisantarppaṇe 'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane |
yonisantarppaṇe 'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane |
[cf. 1938 ed. 4.15.28]
balātailamidañ cāsyai dadyād anilavāraṇaṃ ||
balāmūlakaṣāyasya daśamūlīkṛtasya ca |
balāmūlakaṣāyasya daśamūlīkṛtasya ca |
[cf. 1938 ed. 4.15.29]
yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasas tathā ||
aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgātailasyekas tad ekataḥ |
aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgātailasyekas tad ekataḥ |
[cf. 1938 ed. 4.15.30]
paced āvāpya madhuraṃ gaṇaṃ saindhavasaṃyutaṃ ||
tatrāgaruṃ sarjjarasaṃ saralan devadāru ca |
tatrāgaruṃ sarjjarasaṃ saralan devadāru ca |
[cf. 1938 ed. 4.15.31]
mañjiṣṭhāñ candanaṅ kuṣṭhamelāṃ kālānusārivāṃ ||
mānsī śaileyakam pattran tagaraṃ śārivāṃ vacāṃ |
mānsī śaileyakam pattran tagaraṃ śārivāṃ vacāṃ |
[cf. 1938 ed. 4.15.32]
śatāvarīm aśvagandhāṃ śatapuṣpām punarṇṇavāṃ ||
tat sādhusiddhaṃ sauvarṇṇe rājate mṛnmaye 'pi vā |
tat sādhusiddhaṃ sauvarṇṇe rājate mṛnmaye 'pi vā |
[cf. 1938 ed. 4.15.33]
prakṣipya kalase 'bhyarccya svanuguptan nidhāpayet ||
balātailamidan nāmnā sarvvavātavikāranut |
balātailamidan nāmnā sarvvavātavikāranut |
[cf. 1938 ed. 4.15.34]
yathābalam ato mātrāṃ sūtikāyai pradāpayet ||
yā ca garbhbhārthinī nārī kṣīṇaśukraś ca yaḥ pumān |
yā ca garbhbhārthinī nārī kṣīṇaśukraś ca yaḥ pumān |
[cf. 1938 ed. 4.15.35]
vātakṣīṇe marmmahate mathite 'bhihate tathā ||
bhagne sramābhipanne ca sarvvathaiva prayujyate |
bhagne sramābhipanne ca sarvvathaiva prayujyate |
[cf. 1938 ed. 4.15.36]
sarvvān āpekṣakādīṃś ca vātavyādhīn apohati ||
hikkāśvāsam adhīmanthaṅ gulmaṅ kāsañ ca dustaraṃ |
hikkāśvāsam adhīmanthaṅ gulmaṅ kāsañ ca dustaraṃ |
[cf. 1938 ed. 4.15.37]
ṣaṇmāsān upayujyena mantravṛddhir vvyapohati ||
pratyagradhātuḥ puruṣo bhavec ca sthirayauvanaḥ |
pratyagradhātuḥ puruṣo bhavec ca sthirayauvanaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.15.38]
etad dhirājñāṅ karttavyaṃ rājāmātyāś ca ye narāḥ ||
sukhinaḥ sukumārāś ca dhaninaś cāpi ye narāḥ |
sukhinaḥ sukumārāś ca dhaninaś cāpi ye narāḥ |
[cf. 1938 ed. 4.15.39]
balākaṣāyapītebhyas tilebhyo vā py anekaśaḥ ||
tailam utpādya tat tailaṃ śatapākakṛtaṃ śubhaṃ |
tailam utpādya tat tailaṃ śatapākakṛtaṃ śubhaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.15.40]
śaste 'hni nibhṛtaveśmany upayuñjyād yathābalaṃ ||
jīrṇṇesmin payasā siddhaṃ ṣaṣṭikānnam avāpnuyāt |
jīrṇṇesmin payasā siddhaṃ ṣaṣṭikānnam avāpnuyāt |
[cf. 1938 ed. 4.15.41]
anena vidhinā droṇam upayuñjyānnamīritaṃ ||
bhuñjīta dviguṇaṃ kālaṃ balavarṇṇānvitas tataḥ |
bhuñjīta dviguṇaṃ kālaṃ balavarṇṇānvitas tataḥ |
[cf. 1938 ed. 4.15.42]
sarvvapāpair vvinirmmuktaḥ śatāyuḥ puruṣo bhavet ||
śataṃ śataṃ cotkarṣād droṇe droṇe prakīrttyate ||
śataṃ śataṃ cotkarṣād droṇe droṇe prakīrttyate ||
[cf. 1938 ed. 4.15.43]
balākalpenātibalāguḍūcyādity avalliṣu |
śairīyake vīratare śatāvaryān trikaṇṭake ||
śairīyake vīratare śatāvaryān trikaṇṭake ||
[cf. 1938 ed. 4.15.44]
tailāni kuryāt madhukaprasāraṇyoś ca buddhimān |
[cf. 1938 ed. 4.15.45]
em. śatapākaṃ tatas tena tilatailaṃ paced bhiṣak | balātailasya kalkāṃs tu supiṣṭāṃs tatra dāpayet A
sarvveṣām eva caiteṣām upayogañ cikitsakaḥ |
balātailavadācaṣṭe guṇāṃś caivā viśeṣata iti ||
balātailavadācaṣṭe guṇāṃś caivā viśeṣata iti ||
[cf. 1938 ed. 4.15.47]
Adhyāya 16 (draft based on MS H)
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
uktā vidradhayo ye ṣaṭ teṣv asādhyas tu sarvvajaḥ |
śeṣeṣv āmeṣu karttavyā tvaratā śophavat kriyā ||
śeṣeṣv āmeṣu karttavyā tvaratā śophavat kriyā ||
[cf. 1938 ed. 4.16.3]
vātaghnamūlakalkais tu vasātailaghṛtāyutaiḥ |
sukhoṣṇo vahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau ||
sukhoṣṇo vahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau ||
[cf. 1938 ed. 4.16.4]
sānūpaudakamānsas tu kākolyādiś ca yogaṇaḥ |
snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaś copanāhane ||
snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaś copanāhane ||
[cf. 1938 ed. 4.16.5]
veśavāraiḥ sakṛsaraiḥ payobhiḥ pāyasais tathā |
svedayec cāpi satatam āharec cāpi śoṇitaṃ ||
svedayec cāpi satatam āharec cāpi śoṇitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.16.6]
sa ced evam upakrāntaḥ pākāya vimukho yadi |
tam pācayitvā śastreṇa bhidyād bhitvā ca buddhimān ||
tam pācayitvā śastreṇa bhidyād bhitvā ca buddhimān ||
[cf. 1938 ed. 4.16.7]
pañcamūlīkaṣāyeṇa prakṣālya lavaṇottaraiḥ |
tilair bbhadrādimadhukasaṃyutaiḥ pūrya veṣṭayet ||
tilair bbhadrādimadhukasaṃyutaiḥ pūrya veṣṭayet ||
vairecanikayuktena trivṛtena viśodhya ca |
pṛthakparṇṇyādisiddhena trivṛte naiva ropayet ||
pṛthakparṇṇyādisiddhena trivṛte naiva ropayet ||
paittikaṃ śarkkarālājamadhukaiḥ śārivāyutaiḥ |
pradihyāt kṣīrapiṣṭair vvā payasyośīracandanaiḥ ||
pradihyāt kṣīrapiṣṭair vvā payasyośīracandanaiḥ ||
pākyaiḥ śītakaṣāyair vvā kṣīrair ikṣurasais tathā |
jīvanīyaghṛtair vvāpi secayec charkkarāyutaiḥ ||
jīvanīyaghṛtair vvāpi secayec charkkarāyutaiḥ ||
tṛvṛddharītakīnāñ ca cūrṇṇam madhuyutaṃ lihet |
jalaukābhir hareccāsṛk pakvam vāpāṭya buddhimān ||
jalaukābhir hareccāsṛk pakvam vāpāṭya buddhimān ||
kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālyodakajena vā |
tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sāmṛtaiḥ sarppiṣāyutaiḥ ||
tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sāmṛtaiḥ sarppiṣāyutaiḥ ||
pratigrāhya pratanunā sarppiṣāveṣṭayed vraṇaṃ |
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhā madhukośīrapadmakaiḥ ||
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhā madhukośīrapadmakaiḥ ||
saharidraiḥ kṛtaṃ sarppiḥ sakṣīraṃ vraṇaropaṇaṃ |
kṣīraśuklāpṛthakparṇṇīsamaṅgālodhracandanaiḥ ||
kṣīraśuklāpṛthakparṇṇīsamaṅgālodhracandanaiḥ ||
nyagrodhādipravāleṣu teṣāṃ tvakṣvathavākṛtaṃ |
naktamālasya patrāṇi paṭolāriṣṭayos tathā ||
naktamālasya patrāṇi paṭolāriṣṭayos tathā ||
dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukan tiktarohiṇī |
priyaṃgukuśamūlañ ca niculasya tvageva ca ||
eṣāṃ karṣasamair bbhāgair ghṛtaprasthaṃ vipācayet |
duṣṭavraṇapraśamanaṃ tathā nāḍīvināśanaṃ ||
duṣṭavraṇapraśamanaṃ tathā nāḍīvināśanaṃ ||
sadyaś cchinnavraṇānāñ ca karañjādyamidaṃ śubhaṃ |
em. nāḍyo gambhīrikā yāś ca sadyaś cchinnās tathaiva ca |
agnikṣārakṛtāś caiva ye vraṇā dāruṇā api A
agnikṣārakṛtāś caiva ye vraṇā dāruṇā api A
iṣṭakāsikatālohagośakṛttuṣapāṅśubhiḥ ||
mūtrair uṣṇaiś ca satataṃ svedayec chleṣmavidradhiṃ |
kaṣāyapānair vvamanair ālepair upanāhanaiḥ ||
kaṣāyapānair vvamanair ālepair upanāhanaiḥ ||
hared doṣān abhīkṣṇañ ca tathaivāsṛg alāvubhiḥ |
āragvadhakaṣāyeṇa pakvam vā pāṭya dhāvayet ||
āragvadhakaṣāyeṇa pakvam vā pāṭya dhāvayet ||
haridrātriphalāśaktutilair mmadhusamāyutaiḥ |
pūrayitvā vraṇaṃ samyak vadhnīyāt kīrttitaṃ yathā ||
pūrayitvā vraṇaṃ samyak vadhnīyāt kīrttitaṃ yathā ||
tataḥ kulatthikādantī tṛvṛcchyāmārkkatilvakaiḥ |
kuryāt tailaṃ sagomūtraṃ hitan tatra sasaindhavaṃ ||
kuryāt tailaṃ sagomūtraṃ hitan tatra sasaindhavaṃ ||
pittavidradhivat sarvvā kriyā niravaśeṣataḥ |
vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryād raktāgantunimittayoḥ ||
vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryād raktāgantunimittayoḥ ||
varuṇādir gaṇakvātham apakve 'bhyantarotthite |
uṣakādipratīvāpaṃ pivecchaṃkaraṇā yadi ||
uṣakādipratīvāpaṃ pivecchaṃkaraṇā yadi ||
anayor vvarggayoḥ sarppiḥ siddhaṃ vairecaneṣu ca ||
vidradhiṃ hanti na cirāt prātaḥ prātar nniṣevitaṃ |
vidradhiṃ hanti na cirāt prātaḥ prātar nniṣevitaṃ |
ebhir eva gaṇaiś cāpi saṃsiddhaṃ snehayojitaṃ ||
kāryam āsthāpanaṃ kṣipraṃ sa ca sneho nuvāsanaṃ |
kāryam āsthāpanaṃ kṣipraṃ sa ca sneho nuvāsanaṃ |
pānālepana bhojyeṣu madhusigrudrumo 'pi vā ||
dattāvāyo yathādoṣam apakvaṃ hanti vidradhiṃ |
dattāvāyo yathādoṣam apakvaṃ hanti vidradhiṃ |
toyadhānyānyāmlamūtrais tu peyo vāpi surādibhiḥ ||
yathādoṣagaṇakvāthaiḥ pived vāpi śilājatuṃ |
yathādoṣagaṇakvāthaiḥ pived vāpi śilājatuṃ |
pradhānaṅ guggulum vāpi dāruśuṇṭhīm athāpi vā ||
svedopanāhaḥ kuryāc ca sadā cāpy anulomayet |
svedopanāhaḥ kuryāc ca sadā cāpy anulomayet |
śirāṃ yathoktām vidhyeta kaphaje vidradhau bhiṣak ||
raktapittānilottheṣu kecid vāhau vadanti tu |
raktapittānilottheṣu kecid vāhau vadanti tu |
paryāgatañ ca śastreṇa bhittvā vraṇavad ācaret ||
śruteṣūrddham adho vāpi maireyāmlasurāsavaiḥ |
śruteṣūrddham adho vāpi maireyāmlasurāsavaiḥ |
peyo varuṇakādis tu madhusigrudrumo 'pi vā ||
madhusigros tu mūleṣu siddhānāṃ sahasāvudhaiḥ ||
madhusigros tu mūleṣu siddhānāṃ sahasāvudhaiḥ ||
yavakolakulatthānāṃ yūṣair bbhuñjīta mānavaḥ ||
prātaḥ prātaś ca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtaṃ |
prātaḥ prātaś ca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtaṃ |
em. trivṛtādigaṇakvāthasiddhaṃ vā 'pyupaśāntaye |
nopagacched yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak A
nopagacched yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak A
paryāgate vidradho tu siddhir nnaikāntikī bhaved iti ||
em. snehasvedopapannānāṃ kuryād raktāvasecana |
vidradhyuktāṃ kriyāṃ kuryāt pakve vā 'sthi tu bhedayet A
vidradhyuktāṃ kriyāṃ kuryāt pakve vā 'sthi tu bhedayet A
em. niḥśalyamatha vijñāya kartavyaṃ vraṇaśodhanam |
dhāvettiktakaṣāyeṇa tiktaṃ sarpis tathā hitam A
dhāvettiktakaṣāyeṇa tiktaṃ sarpis tathā hitam A
em. yadi majjaparisrāvo na nivarteta dehinaḥ |
kuryāt saṃśodhanīyāni kaṣāyādīni buddhimān A
kuryāt saṃśodhanīyāni kaṣāyādīni buddhimān A
em. priyaṅgudhātakīrodhrakaṭphalaṃ tinisaindhavam |
etais tailaṃ vipaktavyaṃ vidradhivraṇaropaṇam A
etais tailaṃ vipaktavyaṃ vidradhivraṇaropaṇam A
Adhyāya 17 (draft based on MS H)
athāto visarppanāḍīstanarogāṇāñ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
[cf. 1938 ed. 4.17.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
sādhyā visarppās traya ādito ye tat sannipātakṣatajāvasādhyau
|
sādhyeṣu pathyair hi gaṇair vvidadhyād ghṛtāvasekoś ca tathā pradehān ||
sādhyeṣu pathyair hi gaṇair vvidadhyād ghṛtāvasekoś ca tathā pradehān ||
[cf. 1938 ed. 4.17.3]
kuṣṭhaṃ śatāhvāsuradārumustāvārāhikustuṃvurukṛṣṇagandhā |
vāterkkavaṃśārttagaṇās tu yojyā sekeṣu lepeṣu tathā ghṛteṣu ||
vāterkkavaṃśārttagaṇās tu yojyā sekeṣu lepeṣu tathā ghṛteṣu ||
[cf. 1938 ed. 4.17.4]
kuṣṭhaṃH mustā A śatāhvāsuradārumustāvārāhikustuṃvurukṛṣṇagandhāśatāhvāsuradārumustāvārāhikustuṃvurukṛṣṇagandhāH śatāhvāsuradārukuṣṭhavārāhikustumburukṛṣṇagandhāḥ A vāterkkavaṃśārttagaṇās
vāterkkavaṃśārttagaṇāsH vātātmako coṣṇagaṇāḥ A tuH pra A yojyāH yojyāḥ A ghṛteṣuH sadantīn surāṣṭrajāsaindhavasaṃprayuktān | prakṣālane cāpi karañjanimbajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ A
vāterkkavaṃśārttagaṇāsH vātātmako coṣṇagaṇāḥ A tuH pra A yojyāH yojyāḥ A ghṛteṣuH sadantīn surāṣṭrajāsaindhavasaṃprayuktān | prakṣālane cāpi karañjanimbajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ A
yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyam alpam mahac cāpy
athavallijāñ ca |
taccopayojyam bhiṣajā pradehaiḥ seke ghṛte cāpi tathaiva taile ||
taccopayojyam bhiṣajā pradehaiḥ seke ghṛte cāpi tathaiva taile ||
[cf. 1938 ed. 4.17.5]
kaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ sotpalakarddamām̐ś ca |
vastrāntarā pittakṛte visarppalepāvidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ ||
vastrāntarā pittakṛte visarppalepāvidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.6]
hrīveralāmajjakacandanāni śrotojamuktāmaṇigairikaiś ca |
kṣīrābhipiṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ prayojyās tanavaḥ sukhāya ||
kṣīrābhipiṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ prayojyās tanavaḥ sukhāya ||
[cf. 1938 ed. 4.17.7]
mañjīṣṭhayaṣṭīmadhukam payasyāprapauṇḍarīkaṃ saha padmakena |
saugandhikāñ ceti sukhapralepaḥ paitte visarppe bhiṣajā prayojyāḥ ||
saugandhikāñ ceti sukhapralepaḥ paitte visarppe bhiṣajā prayojyāḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.8]
nyagrodhavarggam pariṣecanañ ca ghṛtañ ca kuryāt svarasena
tasya |
śītaiḥ payo bhiś ca madhūdakaiś ca saśarkkarair ikṣurasaiś ca sekāṃ ||
śītaiḥ payo bhiś ca madhūdakaiś ca saśarkkarair ikṣurasaiś ca sekāṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.9]
ghṛtañ ca gaurīmadhukāravindalodhrāmvurājādanajīvakeṣu |
tathārṣabhe padmakaśārivāyāṃ kākoli2medākumudotpaleṣu ||
tathārṣabhe padmakaśārivāyāṃ kākoli2medākumudotpaleṣu ||
[cf. 1938 ed. 4.17.10]
sacandanāyām madhuśarkkarāyān drākṣāsthirāpṛṣṇisamaṅgayā ca |
kalkīkṛtāsūdakamatragandhā nyagrodhavarggasya ca śārivādeḥ ||
kalkīkṛtāsūdakamatragandhā nyagrodhavarggasya ca śārivādeḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.11]
gaṇasya vilvādikapañcamūlyoś caturgguṇaṃ kṣīramathāpi tadvat |
prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena paittāni hanyāt tu visapppanāḍī ||
prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena paittāni hanyāt tu visapppanāḍī ||
[cf. 1938 ed. 4.17.12]
visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākan tathāsyāsya tathaiva pānāt
|
grahārddite śoṣiṇi cāpi vāle | ghṛtaṃ tu gaurādikam etad iṣṭaṃ ||
grahārddite śoṣiṇi cāpi vāle | ghṛtaṃ tu gaurādikam etad iṣṭaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.13]
athāśvagandhā saralātha kālā saikeṣikāvāpyathavājaśṛṅgī |
gomūtrapiṣṭo vihimapradeho hanyādvisarppaṅkaphajaṃ suśīghraṃ ||
gomūtrapiṣṭo vihimapradeho hanyādvisarppaṅkaphajaṃ suśīghraṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.14]
kālānusāryāgurucocaguñjārasnāvacāśītaśivendraparṇṇyaḥ |
pālindimajjāsamahīkadam vā hito visarppeṣu kaphātmakeṣu ||
pālindimajjāsamahīkadam vā hito visarppeṣu kaphātmakeṣu ||
gaṇas tu sarvvo varuṇaḥ prayojyaḥ kriyāsu sarvvāsu vicakṣaṇena
|
sarvveṣu saṃśodhanam eva kuryād raktāvasekañ ca jalāyukābhiḥ ||
sarvveṣu saṃśodhanam eva kuryād raktāvasekañ ca jalāyukābhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.16]
sarvvām̐ś ca pakvān pariśodhya dhīmān vraṇaṃ krameṇopacared
yathoktaṃ |
nāḍītridoṣaprabhavā na sidhye ccheṣāś catasraḥ khalu yatnasādhyāḥ ||
nāḍītridoṣaprabhavā na sidhye ccheṣāś catasraḥ khalu yatnasādhyāḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.17]
tatrānilotthām upanāhya pūrvvam aśeṣataḥ pūyagatim vidārya |
phalair apāmārggabhavaiḥ supiṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ pūrya hitāya vadhyet ||
phalair apāmārggabhavaiḥ supiṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ pūrya hitāya vadhyet ||
[cf. 1938 ed. 4.17.18]
prakṣālane cāpi sadā vraṇasya yojyam mahad yat khalu
pañcamūlaṃ |
hiṃsrā haridre kaṭukāvale ca gojihvikā caiva savilvamūlaṃ ||
hiṃsrā haridre kaṭukāvale ca gojihvikā caiva savilvamūlaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.19]
sambhṛtya kuryāt trivṛtaṃ vraṇasya saṃśodhanaṃ
śodhanaropaṇajñaḥ |
pittātmakāṃn prāg upanāhya dhīmān utkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ ||
pittātmakāṃn prāg upanāhya dhīmān utkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.20]
nipātyaśastran tilanāgadantīmañjiṣṭhakalkaiḥ pratipūrayīta |
prakṣālane cāpi haridrasomanimvāḥprayojyāḥ kuśalena nityaṃ ||
prakṣālane cāpi haridrasomanimvāḥprayojyāḥ kuśalena nityaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.21]
śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridrayos tilvakavṛkṣake ca
|
ghṛtaṃ sadugdham vraṇatarppaṇena hanyād gatiṃ koṣṭhagatāpi yā syāt ||
ghṛtaṃ sadugdham vraṇatarppaṇena hanyād gatiṃ koṣṭhagatāpi yā syāt ||
[cf. 1938 ed. 4.17.22]
nāḍīṅ kaphotthām upanāhayitvā kulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ
|
mṛdvīkṛtāmeṣyagatim viditvā nipātayec chastram aśeṣakārī ||
mṛdvīkṛtāmeṣyagatim viditvā nipātayec chastram aśeṣakārī ||
[cf. 1938 ed. 4.17.23]
dadyād vraṇe nimvatilāṃ sadantīṃ surāṣṭrajāṃ
saindhavasamprayuktāṃ |
prakṣālane cāpi karañjanimvajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ ||
prakṣālane cāpi karañjanimvajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.24]
suvarccikāsaindhavacitrakeṣu nikumbhanīlīta larūpikāsu |
phaleṣv apāmārggabhaveṣu caiva kuryāt samamūtreṣu hitāya tailaṃ ||
phaleṣv apāmārggabhaveṣu caiva kuryāt samamūtreṣu hitāya tailaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.25]
nāḍīn tu śalyaprabhavāṃ vidārya nirghātyaśalyaṃ pravidārya
mārggaṃ |
vandhed vraṇaṃ kṣaudraghṛtapragāḍhaṃ datvā tilāñ cchodhyavaropayīta ||
vandhed vraṇaṃ kṣaudraghṛtapragāḍhaṃ datvā tilāñ cchodhyavaropayīta ||
[cf. 1938 ed. 4.17.26]
kumbhīkakharjjūrakapitthavilvavanaspatīnāñ ca śalāṭuvargge |
kṛtvā kaṣāyam vipacet tu tailam āvāpya mustāśakunapriyaṅgūḥ ||
kṛtvā kaṣāyam vipacet tu tailam āvāpya mustāśakunapriyaṅgūḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.27]
saugandhikāmocarasāhipuṣpaṃ lodhrāṇi datvā khalu dhātakīñ ca |
etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohed vraṇe vā sukhamāśu caiva ||
etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohed vraṇe vā sukhamāśu caiva ||
[cf. 1938 ed. 4.17.28]
kṛśadurvvalabhīrūṇān nāḍīm marmmāśritām api |
kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyān na tu śastreṇa dārayet ||
kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyān na tu śastreṇa dārayet ||
[cf. 1938 ed. 4.17.29]
eṣaṇyā gam anviṣya kṣārasūtrānuśāriṇīṃ |
sūcīn nidadhyād gatyante pronnām pāṇḍu vinirharet ||
sūcīn nidadhyād gatyante pronnām pāṇḍu vinirharet ||
[cf. 1938 ed. 4.17.30]
sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhavandhaṃ samācaret |
tataḥ kṣāravalam vīkṣya sūtram anyat prayojayet |
tataḥ kṣāravalam vīkṣya sūtram anyat prayojayet |
[cf. 1938 ed. 4.17.31]
kṣārāktam matimān vaidyo yāvanna cchidyate gatiḥ |
bhagandare 'pyeṣa vidhiḥ kāryā vaidyena jānatā ||
bhagandare 'pyeṣa vidhiḥ kāryā vaidyena jānatā ||
[cf. 1938 ed. 4.17.32]
arvvudādiṣu cotkṣipya mūle sūtran nidhāpayet |
sūcībhir yavavaktrābhir ācitam vā samantataḥ |.
mūle sūtre ca vadhnīyāc cchinne copakramed vraṇaṃ ||
sūcībhir yavavaktrābhir ācitam vā samantataḥ |.
mūle sūtre ca vadhnīyāc cchinne copakramed vraṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.33]
yā dvivraṇīye 'bhihitās tu varttyas tāḥ sarvvanāḍīṣu bhiṣag
vidadhyāt |
ghoṇṭāphalaṃ tvag madanaṃ phalañ ca pūgasya ca tvag lavaṇañ ca mukhyaṃ ||
ghoṇṭāphalaṃ tvag madanaṃ phalañ ca pūgasya ca tvag lavaṇañ ca mukhyaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.34]
snuhārkkadugdhena sahaiṣa kalko varttīkṛtā hantya cireṇa nāḍīṃ
vibhītakāmrāsthivaṭapravālahareṇukāśaṃkhinivījamiśrā ||
vibhītakāmrāsthivaṭapravālahareṇukāśaṃkhinivījamiśrā ||
[cf. 1938 ed. 4.17.35]
varāhaviṭsūkṣmamasīpradeyā nāḍīṣu tailena vimiśrayitvā |
[cf. 1938 ed. 4.17.36]
tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāya koṣṭhāśritā svādarato diśanti |.
varttīkṛtam mākṣikasaṃprayuktan nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamam vā |
varttīkṛtam mākṣikasaṃprayuktan nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamam vā |
[cf. 1938 ed. 4.17.38]
duṣṭavraṇe yad vihitaṃ ca tailan tat sevyamānaṅ gatim āśu
hanti ||
[cf. 1938 ed. 4.17.39]
dhattūrakam madanakodravajañ ca vījaṃ kośātakī śukanasā
mṛgabhojinī ca |
sāṅkollavījakusumais tu kṛtañ ca cūrṇṇaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu gatīṣu deyaṃ ||
sāṅkollavījakusumais tu kṛtañ ca cūrṇṇaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu gatīṣu deyaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.17.37]
eṣv eva sādhuṣu kṛteṣu vimiśrayitvā tailaṃ kṛtaṅ gatim apohati
saptarātrāt |
piṇḍīkṛtasya tu varāhavibhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca sauvaheṣu ||
piṇḍīkṛtasya tu varāhavibhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca sauvaheṣu ||
[cf. 1938 ed. 4.17.40]
tailaṅ kṛtaṅ gatim apohati śīghram eva kandeṣu
cāmaravarāyudhasāhvayeṣu |
bhallātakārkkamaricair llavaṇottamena siddhaṃ viḍaṃgarajanīdvayacitrakair yat ||
bhallātakārkkamaricair llavaṇottamena siddhaṃ viḍaṃgarajanīdvayacitrakair yat ||
[cf. 1938 ed. 4.17.41]
syāmārkkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ
kaphānilakṛtānapacīn vraṇām̐ś ca |
stanye gate vikṛtim āśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītvā ghṛtaṃ pariṇatehani vāmayīta ||
stanye gate vikṛtim āśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītvā ghṛtaṃ pariṇatehani vāmayīta ||
[cf. 1938 ed. 4.17.42]
nimvodakena madhumāgadhikāyutena vāntāpare 'hani ca
mudgarasāsanā syāt |
evan tryahañ caturahaṃ ṣaḍaham vamed vā sarppiḥ pived triphalayā saha saṃyutam vā ||
evan tryahañ caturahaṃ ṣaḍaham vamed vā sarppiḥ pived triphalayā saha saṃyutam vā ||
[cf. 1938 ed. 4.17.43]
bhārggīm vacām ativiṣāṃ suradārupāṭhām mustādikam madhurasāṅ
kaṭurohiṇīñ ca |
dhātrī pivet tu payasaḥ pariśodhanārtha mustāvacādi tu varam madhunātha vāpi ||
dhātrī pivet tu payasaḥ pariśodhanārtha mustāvacādi tu varam madhunātha vāpi ||
[cf. 1938 ed. 4.17.44]
stanarogam utthitam avekṣya bhiṣag vidadhyād yad
vidradhāvabhihitam bahudhābhidhānam ||
[cf. 1938 ed. 4.17.45]
em. saṃpacyamānam api taṃ tu vinopanāhaiḥ saṃbhojanena khalu pācayituṃ yateta |
śīghraṃ stano hi mṛdumāṃsatayopanaddhaḥ sarvaṃ prakotham upayāty avadīryate ca A
śīghraṃ stano hi mṛdumāṃsatayopanaddhaḥ sarvaṃ prakotham upayāty avadīryate ca A
āme vidahyati tathaiva gate ca pākan tasyā stanau satatam eva
ca nirdduhīteti ||
[cf. 1938 ed. 4.17.47]
Adhyāya 18 (draft based on MS H)
athāto granthyapacyarbbudagalagaṇḍānāñ cikitsitam
vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.18.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
granthiṣv athāmeṣu bhiṣag vidadhyāc chophakriyā vistaraśo
vidhijñaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.18.3]
tailaṃ pibet sarppiratha dvayaṃ vā datvā vasām vā trivṛtam
vidadhyāt| apīhavātedaśamūlasiddhaṃ vaidyaścatuḥsnehamathāpi
dadyāt ||
[cf. 1938 ed. 4.18.4]
hiṃsrāsa rohiṇyamṛtātha bharggī śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhā |
gojī ca piṣṭā saha tālapattryā granthau vidheyā nilaje
pralepaḥ||
[cf. 1938 ed. 4.18.5]
svedopanāhā vividhāś ca yojyāḥ kuryāt prasiddhānaparāṃś ca
lepān| vidārya pakvaṃ samupohya pūyam prakṣālya
bilvārkkagaṇaditoyaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.18.6]
tilaiḥ sapañcāṅgulapattramiśraiḥ saṃśodhayet
saindhavasaṃprayuktaiḥ| śuddham vraṇañ cāpy uparopayīta
tailena rāsnāsaralāyutena||
[cf. 1938 ed. 4.18.7]
viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ siddhena taṃ kṣīravimiśritena|
jalāyukāḥ pittakṛte hitās tu kṣīrodakābhyām pariṣecanañ ca||
[cf. 1938 ed. 4.18.8]
kākolivarggasya tu śītalāni pibet kaṣāyāṇi saśarkkarāṇi |
drākṣārasenekṣurasena vāpi cūrṇṇaṃ pibed vāpi harītakīnāṃ||
[cf. 1938 ed. 4.18.9]
madhūkajambvarjjunavetasānāṃ tvagbhiḥ pradehān avacārayec ca|
saśarkkarair vvā tṛṇaśūlyakandair ddihyād abhīkṣṇaṃ
mucilindajair vvā||
[cf. 1938 ed. 4.18.10]
vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa vanaspatīnāṃ|
tilaiḥ sayaṣṭīmadhukair vviśodhya sarppiḥ prayojyam madhurair
vvipakvaṃ||
[cf. 1938 ed. 4.18.11]
hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvvā granthau bhiṣak
chleṣmasamutthiteṣu | svinnasya vimlāpanam eva kuryād
aṃguṣṭhaveṇudṛśadīsutais tu||
[cf. 1938 ed. 4.18.12]
vikaṃkatāragvadhakākaṇantīkākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ| ālepayed
enama lāvubhārggīkarañjakālāmadanaiś ca vidvān||
[cf. 1938 ed. 4.18.13]
amarmmaje cānupa śīmymānasapakvam evāpahared vidārya| dahet
sthite cāsṛji siddhakarmmā sadyaḥ kṣatoktañ ca vidhim
vidadhyāt||
[cf. 1938 ed. 4.18.14]
yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsvapya yaṃ karmma vidhiḥ
prayojyaḥ| śastreṇa cāpāṭya vipakvam āśu prakṣālayet
pathyatamaiḥ kaṣāyaiḥ||
[cf. 1938 ed. 4.18.15]
saṃśodhanais tañ ca viśodhayīta kṣārottamaiḥ
kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ| śuddhe ca tailaṃ tvavacāraṇīyam
viḍaṅgapāṭhārajanīvipakvaṃ||
[cf. 1938 ed. 4.18.16]
medaḥsamutthe tilakalkadigdhaṃ tvacopariṣṭād dviguṇam
paṭāntaṃ| hutāśataptena muhuḥ pramṛjyālena dhīmānadahan hitāya||
[cf. 1938 ed. 4.18.17]
pralipya dārvvīmatha lākṣayā vā prataptayā svedanam asya
kāryaṃ| nipātya vā śastramapohya medo dahet supakvan tv athavā
vidārya||
[cf. 1938 ed. 4.18.18]
prakṣālya mūtraiś ca tilaiḥ supiṣṭaiḥ suvarccikādyair
haritālamisraiḥ| sasaindhavaiḥ kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ
kṣārottarair enam abhipraśodhya||
[cf. 1938 ed. 4.18.19]
tailaṃ vidadyād dvikarañjaguñjāvaṅgāvalekheṅgudimūtrasiddhaiḥ|
jīmūtakī kośavatīphaleṣu dantī dravantī trivṛtāsu caiva||
[cf. 1938 ed. 4.18.20]
sarppiḥ kṛtaṃ hanty apacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā pravṛttan tad
udāravīryaṃ| nirgguṇḍijātībarihiṣṭhayuktaṃ jīmūtakaṃ
mākṣikasaindhavāḍhyaṃ||
[cf. 1938 ed. 4.18.21]
abhiprataptaṃ vamanaṃ praśastaṃ duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti|
nirgguṇḍi bimbīkaravīrasiddhaṃ tailaṃ hitaṃ śīrṣavirecanaṃ
ca||
[cf. 1938 ed. 4.18.22]
śākhoṭakalka svarasena siddhaṃ tailaṃ hitaṃ nasyaniśevanena|
madhūkasāraś ca hito vapīḍe phalāni śigroḥ kharamañjarervvā||
[cf. 1938 ed. 4.18.23]
granthīnamarmmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ vidadhīta
vaidyaḥ| kṣāreṇa cainaṃ pratisārayīt muhurmmhurllikhyama
thoyathāvat||
[cf. 1938 ed. 4.18.24]
pārṣṇim prati dvā daśa cāṅgulāni mātvendrabastim parivarjjya
dhīmān| vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyo jālāni
niḥkramyavidhimviddhyāt ||
[cf. 1938 ed. 4.18.25]
em. ā gulphakarṇāt sumitasya jantostasyāṣṭabhāgaṃ khuḍakādvibhajya| ghoṇarjuvedhaḥ surarājabasterhitvā+akṣimātraṃ tvapare vadanti A
maṇibandhopariṣṭādvā kuryād rekhātrayam bhiṣak| aṅgulāntaritaṃ
samyag apacīnāṃ nivṛttaye||
[cf. 1938 ed. 4.18.27]
cūrṇṇasya kāle parcalākakākagodhāhikūrmmaprabhavās tumaṣyaḥ |
dadyāc ca tailena saheṅgudīnāṃ tailāni vakṣyāmi ca ślīpadeṣu
||
[cf. 1938 ed. 4.18.28]
vairecanan dhūmam upādadīta bhavec ca nityaṃ yavamudgabhojī|
karkkāruker vvārukanālikerapiyālapañcāṅgulabījapūrṇṇaiḥ||
[cf. 1938 ed. 4.18.29]
vātārbbudaṃ kṣīraghṛtāmbusiddhair uṣṇaiḥ satailair
upanāhayettu| kuryāc ca mukhyānuupanāhanārtham bhṛteṣu māṃseṣu
ca veśavārāṃ||
[cf. 1938 ed. 4.18.30]
svedam vidadhyāt kuśalantu nāḍyā śṛṅgena raktam bahuśo
harecca| vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ śatākhya
trivṛtam pibedvā||
[cf. 1938 ed. 4.18.31]
svedopanāhā mṛduvas tu pathyāḥ pittārbbude kāyavirecanañ ca|
vighṛṣya codumbari kākagojīpatrairbhbhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ
pralimpet||
[cf. 1938 ed. 4.18.32]
sūkṣṇīkṛtaiḥ sarjjarasapriyaṃgūpattaṅgalodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ
|
visrāvya cāragvadhagojisomāḥ śyāmā va yojyāḥ kuśalena lepaḥ ||
visrāvya cāragvadhagojisomāḥ śyāmā va yojyāḥ kuśalena lepaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.18.33]
śyāmāgirihvārajanīraseṣu drākṣārase saptalikārase ca ||
ghṛtaṃ pacet klītakajecasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭhare ca jantuḥ ||
ghṛtaṃ pacet klītakajecasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭhare ca jantuḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.18.34]
śuddhaś ca jantoḥ kaphaje rbude tu rakte 'vasikte ca tato
'rbudan tat |
kalkair ddihed ūrddhvamadhaś ca yani dravyāṇi doṣānapaciṃ nudanti ||
kalkair ddihed ūrddhvamadhaś ca yani dravyāṇi doṣānapaciṃ nudanti ||
[cf. 1938 ed. 4.18.35]
kapotapārāvataviḍvimiśraiḥ sakāṃśanīlī śukalāṅgalākhyaiḥ |
mūlais tu kākādanimūlamisraiḥ kṣārapradigdhair athavā pradihyāt ||
mūlais tu kākādanimūlamisraiḥ kṣārapradigdhair athavā pradihyāt ||
[cf. 1938 ed. 4.18.36]
niṣpāvapiṇyākakulatthakalkair mmāṃsapragāḍhair
ddadhimardditais tu |
lepaṃ vidadhyāt krimayo yathātra mūrcchanti muñcanty atha makṣikā vā ||
lepaṃ vidadhyāt krimayo yathātra mūrcchanti muñcanty atha makṣikā vā ||
[cf. 1938 ed. 4.18.37]
alpāvaśiṣṭaṃ krimibhakṣitan tallikhettato 'gnim vidadhīta
paścāt |
yadalpamūlaṃ trapuśīsatāsrais tadveṣṭya paṭṭair athavāyasair vvā ||
yadalpamūlaṃ trapuśīsatāsrais tadveṣṭya paṭṭair athavāyasair vvā ||
[cf. 1938 ed. 4.18.38]
kṣārāgniśastrāṇyavacārayīta muhur mmuhuḥ prāṇamahiṃsamānaḥ |
āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyam iṣṭaṃ vraṇaśodhanārthaṃ ||
āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyam iṣṭaṃ vraṇaśodhanārthaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.18.39]
śuddhe ca tailaṃ vidadhīta
bhārggīviḍaṅgapāṭhātriphalāsusiddhaṃ |
yadṛcchayā copagatāni pākaṃ krameṇa caivaopacaredvidhijñaḥ ||
yadṛcchayā copagatāni pākaṃ krameṇa caivaopacaredvidhijñaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.18.40]
medo 'rbbudaṃ svedya vidārya saudhya sīvyādyathoktaṃ
gataraktamāśu |
tato haridrāgṛhadhūmalodhrapattaṅgacūrṇṇaiḥ samanaḥ śilālaiḥ ||
tato haridrāgṛhadhūmalodhrapattaṅgacūrṇṇaiḥ samanaḥ śilālaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.18.41]
vraṇam pratigrāha madhupragāḍhaiḥ karañjatailaṃ vidadhīta
śuddhe |
saśeṣadoṣāṇi hi yo 'rbbudāni karoti tānyāśu punar bhbhavanti ||
saśeṣadoṣāṇi hi yo 'rbbudāni karoti tānyāśu punar bhbhavanti ||
[cf. 1938 ed. 4.18.42]
tasmād aśeṣāṇi samuddharet tu hanyuḥ saśeṣāṇi yathā viṣāgnī |
svinne 'nilothaṃ galagaṇḍamadau nāḍyāni laghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ ||
svinne 'nilothaṃ galagaṇḍamadau nāḍyāni laghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.18.43]
amleṣu pattraiṣu payaḥ sucāpi svedaṃ vidaddhyāt piśiteṣu cāpi
|
visrāvayet svinnam atandritas tu rūḍhaṃ vraṇaṃ cāpy upanāhayīta ||
visrāvayet svinnam atandritas tu rūḍhaṃ vraṇaṃ cāpy upanāhayīta ||
[cf. 1938 ed. 4.18.44]
amleṣuHpc amlaiḥ sa A amlaiḥ pa Hac pattraiṣuHpc mūtrair A ttraiṣu Hac payaḥH om. A sucāpisucāpiH om. A svedaṃH om. A vidaddhyātH vividhaiḥ payobhir uṣṇaiḥ satailaiḥ A piśiteṣuH piśitaiś ca A cāpiH vidvān A svinnamH svinna A atandritas tuH matandriyaś ca A rūḍhaṃH śuddhaṃ A upanāhayītaupanāhayītaH upanāhayet tu A
śaṇātasīmūlakeśigrusidgraiḥ piyālamajjāsahitais tilais tu |
kālāmṛtāśigrupunarnnavārkkagajādināmākaraghāṭakuṣṭhaiḥ ||
kālāmṛtāśigrupunarnnavārkkagajādināmākaraghāṭakuṣṭhaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.18.45]
śaṇātasīmūlakeśigrusidgraiḥśaṇātasīmūlakeśigrusidgraiḥH śaṇātasīmūlakaśigrukiṇvap A piyālamajjāsahitaispiyālama-jjāsahitaisH riyālamajjānuyutais A kālāmṛtāśigrupunarnnavārkkagajādināmākaraghāṭakuṣṭhaiḥ
kālāmṛtāśigrupunarnnavārkkagajādināmākaraghāṭakuṣṭhaiḥH
kālāmṛtāśigrupunarnavārkagajādināmākarahāṭakuṣṭhaiḥ A
kālāmṛtāśigrupunarnnavārkkagajādināmākaraghāṭakuṣṭhaiḥH
kālāmṛtāśigrupunarnavārkagajādināmākarahāṭakuṣṭhaiḥ A
ekaiṣikāvṛkṣakatilvakaiś ca surāmlapiṣṭaiḥ pradihedabhīkṣṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.18.46]
tailam pibeccāmṛtavallinimbahansāhvayāvṛkṣakapippalībhiḥ ||
siddhaṃ balābhyāṃ sahadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||
siddhaṃ balābhyāṃ sahadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||
[cf. 1938 ed. 4.18.47]
svedopanāhaiḥ kaphasambhavan tu saṃsvedaya visrāvaṇam eva
kuryāt ||
tato 'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikālāvuśukāñjānāśā kecit pāṭhahvayābhiḥ |
tato 'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikālāvuśukāñjānāśā kecit pāṭhahvayābhiḥ |
[cf. 1938 ed. 4.18.48]
palāśabhasmodakapeśitābhir ddihyāt suguñjābhir aśītalābhiḥ ||
daśārddhaśaṅkhair llavaṇaiś ca yuktaṃ tailaṃ pibetmāgadhikādisiddhaṃ |
daśārddhaśaṅkhair llavaṇaiś ca yuktaṃ tailaṃ pibetmāgadhikādisiddhaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.18.49]
praccharddanaṃ śīrṣavirecanañ ca dhūpaś tu vair ecaniko hitas
tu ||
pākakramo vā pyanayo vidheyo vaidyena pākaṃgatayo kathañcit |
pākakramo vā pyanayo vidheyo vaidyena pākaṃgatayo kathañcit |
[cf. 1938 ed. 4.18.50]
kaṭutrikakṣaudrayutāś ca śastā bhakṣyā yavānnāni rasāś ca
maudgāḥ |
saśṛṃgaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge |
saśṛṃgaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge |
[cf. 1938 ed. 4.18.51]
medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ
snigdhatanornnarasya ||
śyāmāsudhālohapurīṣadantīrasāñjanaiś cāpi hitaḥ pralepaḥ |
śyāmāsudhālohapurīṣadantīrasāñjanaiś cāpi hitaḥ pralepaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.18.52]
mūtreṇa cāloḍya hitāya kalkaṃ prātaḥ pibet sāramahīruhāṇāṃ ||
śastreṇa vā 'pāṭya vidārite ca medaḥ samuddhṛtya hitāya sīvyet |
śastreṇa vā 'pāṭya vidārite ca medaḥ samuddhṛtya hitāya sīvyet |
[cf. 1938 ed. 4.18.53]
majjāvasākṣadrayutair ddahedvā dagdhe ca sarppirmmadhu
cāvacāryaṃ ||
kāsīsatutthe ca tato 'tra deye cūrṇṇīkṛte rocanayā ca yukte |
kāsīsatutthe ca tato 'tra deye cūrṇṇīkṛte rocanayā ca yukte |
[cf. 1938 ed. 4.18.54]
tailena cābhyajya hitāya dadyāt sārodbhavaṃ gomayajañ ca
bhasma |
hitañ ca nityan triphalākaṣāyaṃ gā ḍhaś ca bandho yavabhojanañ ceti ||
hitañ ca nityan triphalākaṣāyaṃ gā ḍhaś ca bandho yavabhojanañ ceti ||
[cf. 1938 ed. 4.18.55]
[Adhyāya 19]
athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.19.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
antravṛddhim ṛte ye 'nye vṛddhayas teṣu varjayet |
vegāghātaṃ pṛṣṭhayānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā ||
vegāghātaṃ pṛṣṭhayānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ tathā ||
anaśanaṃ cātyaśanam adhyaśanam atho guruḥ |
tatrādito vātavṛddhau trivṛtāsnigdham āturam ||
tatrādito vātavṛddhau trivṛtāsnigdham āturam ||
sninnañ caiva yathānyāyam pāyayīta virecanaṃ |
kośāmratilvakair aṇḍaphalatailāni vā naraḥ ||
kośāmratilvakair aṇḍaphalatailāni vā naraḥ ||
sakṣīram vā pibet māsaṃ tailam eraṇḍasambhavaṃ |
tataḥ kāle 'nilaghnānāṃ kvāthaiḥ kalkaiś ca buddhimān ||
tataḥ kāle 'nilaghnānāṃ kvāthaiḥ kalkaiś ca buddhimān ||
nirūhayen nirūḍhañ ca bhuktavantaṃ rasodanaṃ |
yaṣṭīmadhukasiddhena tatas tailena yojayet ||
yaṣṭīmadhukasiddhena tatas tailena yojayet ||
svedopanāhau kuryāc ca pradehām̐ś cānilāpahān |
vidagdham pācayitvā vā sevanīm parivarjjayet ||
vidagdham pācayitvā vā sevanīm parivarjjayet ||
bhindyād bhitvā ca matimān yathoktaṃ kramam ācaret |
pittagranthikramaṅ kuryād apakvam pittasambhave ||
pittagranthikramaṅ kuryād apakvam pittasambhave ||
śastropapannam bhitvā vā śodhayen madhusarppiṣā |
śuddhe ca copaśaṅ kalkaṃ dadyāt tailan tu yaddhitaṃ ||
śuddhe ca copaśaṅ kalkaṃ dadyāt tailan tu yaddhitaṃ ||
muhur muhur jjalaukābhiḥ śoṇitaṃ raktaje haret |
pibed virecanam vāpi śarkkarākṣaudrasaṃyutaṃ ||
pibed virecanam vāpi śarkkarākṣaudrasaṃyutaṃ ||
pittagranthikramaṃ kuryād āme pakve ca raktaje |
śleṣmavṛddhim uṣṇavīryair mmūtrapiṣṭais tu lepayet ||
śleṣmavṛddhim uṣṇavīryair mmūtrapiṣṭais tu lepayet ||
pītadārukaṣāyañ ca pibet mūtreṇa saṃyutaṃ |
vimlāpanād ṛte cāpi śleṣmagranthikrame hitaḥ ||
vimlāpanād ṛte cāpi śleṣmagranthikrame hitaḥ ||
pakvabhinne viśuddhyarthan tailaṃ deyam vijānatā |
sumanāruṣkarāṅkoṭhasaptaparṇṇeṣu sādhitaṃ ||
sumanāruṣkarāṅkoṭhasaptaparṇṇeṣu sādhitaṃ ||
svedyam medaḥ samutthan tu lepayet surasādinā |
śirovirekadravyair vvā sukhoṣṇair mmūtrasaṃyutaiḥ ||
śirovirekadravyair vvā sukhoṣṇair mmūtrasaṃyutaiḥ ||
svinnam vāveṣṭa paṭṭena samāśvāsya ca mānavaṃ |
rakṣamūlaṃ sevanīñ ca vṛddhipattreṇa dārayet ||
rakṣamūlaṃ sevanīñ ca vṛddhipattreṇa dārayet ||
medaḥ samuddhṛtya tato dadyāt kāsīsasaindhave |
badhnīyāc ca yathoddiṣṭaṃ śuddhe tailañ ca dāpayet ||
badhnīyāc ca yathoddiṣṭaṃ śuddhe tailañ ca dāpayet ||
manaḥśilālalavaṇaiḥ siddhamāruḥkareṣu ca |
svedyamūtranimittan tu vastrapaṭṭena veṣṭayet ||
svedyamūtranimittan tu vastrapaṭṭena veṣṭayet ||
sevanyām pārśvato 'dhastād vidhyed vrīhimukhena vai |
athātrodaravan nāḍīn dattvā visrāvayed bhiṣak ||
athātrodaravan nāḍīn dattvā visrāvayed bhiṣak ||
mūtranāḍīm athoddhṛtya sthavikābandham ācaret |
śuddhe ca ropaṇan dadyād varjjayed antrahaitukaṃ ||
śuddhe ca ropaṇan dadyād varjjayed antrahaitukaṃ ||
aprāptaphalakose vā vātavṛddhikramo hitaḥ |
dahed vā vahninā gāḍhan tasya mārggāvarodhanā ||
dahed vā vahninā gāḍhan tasya mārggāvarodhanā ||
aṅguṣṭhamadhye tvak chitvā dahed vāṅgaviparyaye |
[cf. 1938 ed. 4.19.22]
anenaiva vidhāṇena vṛddhī vātakaphātmakau |
pradahet prayataḥ kin tu snāyucchedo 'dhikas tayoḥ |
pradahet prayataḥ kin tu snāyucchedo 'dhikas tayoḥ |
[cf. 1938 ed. 4.19.23]
śaṅkhopari ca karṇṇānte tyaktvā sevanim ādarāt |
vyatyāsāt tatsirām vidhyed antravṛddher nivṛttaye ||
vyatyāsāt tatsirām vidhyed antravṛddher nivṛttaye ||
[cf. 1938 ed. 4.19.24]
upadaṃśeṣu sādhyeṣu susnigdhasvinnadehinaḥ |
sirām vidhyen meḍhramadhye pātayed vā jalaukasaḥ |
sirām vidhyen meḍhramadhye pātayed vā jalaukasaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.19.25]
hared ubhayataś cāpi doṣāṇ atyartham ucchritāṃ |
sadyo nihṛtadoṣasya rukchothāv upaśāmyataḥ |
sadyo nihṛtadoṣasya rukchothāv upaśāmyataḥ |
[cf. 1938 ed. 4.19.26]
yadi vā durbalo jantur na vā prāptaṃ virecanaṃ |
nirūheṇāharet tasya doṣān atyartham ucchritāṃ |
nirūheṇāharet tasya doṣān atyartham ucchritāṃ |
[cf. 1938 ed. 4.19.27]
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ rāsnākupunarṇṇavaiḥ |
saralāgurubhadrākhyair vātajaṃ saṃpralepayet |
saralāgurubhadrākhyair vātajaṃ saṃpralepayet |
[cf. 1938 ed. 4.19.28]
niculair aṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ |
etaiś ca vātajaṃ snigdhaṃ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet |
etaiś ca vātajaṃ snigdhaṃ sukhoṣṇaiḥ sampralepayet |
[cf. 1938 ed. 4.19.29]
prapauṇḍarīka pūrvaiś ca dravyaiḥ sekaḥ praśasyate |
gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ |
gairikāñjanamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ |
[cf. 1938 ed. 4.19.30]
sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikāṃ sampralepayet |
padmotpalamṛṇālādyaiḥ sasarjārjunavetasaiḥ |
padmotpalamṛṇālādyaiḥ sasarjārjunavetasaiḥ |
[cf. 1938 ed. 4.19.31]
sarpiṣkaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ sampralepayet |
secayec ca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ |
secayec ca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ |
[cf. 1938 ed. 4.19.32]
athavāpi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā ||
sālājakarṇṇāśvakarṇṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitaṃ |
sālājakarṇṇāśvakarṇṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.19.33]
surasāditailayuktābhiḥ sukhoṣṇābhiḥ pralepayet |
āragvadhādikvāthena pariṣekañ ca dāpayet |
āragvadhādikvāthena pariṣekañ ca dāpayet |
[cf. 1938 ed. 4.19.34]
surasāditailayuktābhiḥK surāpiṣṭābhir A surasāditailayuktābhiḥ sukho H sukhoṣṇābhiḥsukhoṣṇābhiḥK uṣṇābhiḥ satailābhiḥ A ṣṇābhiḥ H pralepayet | āragvadhādikvāthenapralepayet |
āragvadhādikvāthenapralepayet ||
āragvadhādikvāthena KH pralepaye A pariṣekañ caKH om. A dāpayetKH t |
rajanyativiṣāmustāsurāsuradārubhiḥ A
āragvadhādikvāthenapralepayet ||
āragvadhādikvāthena KH pralepaye A pariṣekañ caKH om. A dāpayetKH t |
rajanyativiṣāmustāsurāsuradārubhiḥ A
em. saptrapāṭhāpattūrair athavā saṃpralepayet| surasāragvadhādyoś ca kvāthābhyāṃ paribecayet A
na ca yānti yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak |
vidagdhair hi sirāsnāyutvaṅmāsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ |
vidagdhair hi sirāsnāyutvaṅmāsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.19.37]
tasmāt saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ |
kriyāyogair upacaret prāksthānoktair hitair api |
kriyāyogair upacaret prāksthānoktair hitair api |
[cf. 1938 ed. 4.19.36]
śastreṇopacared vāpi pākam āgatam āśu vai |
tam apohya tilaiḥ sarpiḥ kṣaudrayuktaiḥ pralepayet |
tam apohya tilaiḥ sarpiḥ kṣaudrayuktaiḥ pralepayet |
[cf. 1938 ed. 4.19.38]
karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayor api
prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayor api |
prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayor api |
[cf. 1938 ed. 4.19.39]
saurāṣṭrīṃ gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavaṃ |
lodhraṃ rasāñjanañ cāpi haritālaṃ manaḥśilā |
lodhraṃ rasāñjanañ cāpi haritālaṃ manaḥśilā |
[cf. 1938 ed. 4.19.40]
hareṇukailāś ca tathā samānyāhṛtya cūrṇṇayet |
taccūrṇṇaṃ kṣaudrasaṃyuktaṃ upadaṃśeṣu pūjitaṃ ||
taccūrṇṇaṃ kṣaudrasaṃyuktaṃ upadaṃśeṣu pūjitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.19.41]
jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāṃ |
sallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ |
sallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.19.42]
kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyā kvāthe triphalayā saha |
tena kvāthena satataṃ praṇam prakṣālayed bhiṣak |
tena kvāthena satataṃ praṇam prakṣālayed bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 4.19.43]
asminn eva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet |
gojīviḍaṅgamadhuka samanvitaṃ ||
gojīviḍaṅgamadhuka samanvitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.19.44]
etat sarvopadaṃśeṣu śreṣṭhaṃ ropaṇam iṣyate ||
[cf. 1938 ed. 4.19.45ab]
em. svarjikātutthakāsīsaṃ śaileyaṃ ca rasāñjanam A
em. upadaṃśaṃ nihanty eṣa vṛkṣam indrāśanir yathā A
em. manaḥśilāsamaiś cūrṇaṃ vraṇavīsśarpanāśanam| gundrāṃ dagdhvā kṛtaṃ bhasma haritālaṃ manaḥśilā A
em. upadaṃśabisarpāṇāmetacchantikaraṃ param| mārkavastriphalā dantī tāmracūrṇamayor ajaḥ|| a A
eteṣām eva yojyan tu vīkṣya doṣabalābalaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.19.49ab]
em. upadaṃśe viśeṣeṇa śṛṇu bhūyas tridoṣaje A
em. duṣṭavraṇavidhiṃ kuryāt kuthitaṃ mehanaṃ tyajet| jambvoṣṭhenāgnivarṇena paś cāccheṣaṃ dahed bhiṣak A
em. samyagdagdhaṃ ca vijñāya madhusarpiḥ prayojayet| śuddhe ca ropaṇaṃ dadyāt kalkaṃ tailaṃ hitaṃ ca yat A
svehasvedopanāhāṃś ca ślīpade nilaje bhiṣak |
kṛtvā gulphopari śirāṃ vyadhayec caturaṅgule |
kṛtvā gulphopari śirāṃ vyadhayec caturaṅgule |
[cf. 1938 ed. 4.19.52]
mupācaret |
māsam eraṇḍatailañ ca piben mūtreṇa mānavaḥ |
māsam eraṇḍatailañ ca piben mūtreṇa mānavaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.19.53]
mupācaretsamāpyāyitadehaś ca bastibhiḥ samupācaretsamāpyāyitadehaś ca bastibhiḥ samupācaretem. samāpyāyitadehaṃ ca bastibhiḥ samupācaret A m upācaret K samāpyāyitadehaś ca bastibhiḥ samupācaretsamāpyāyitadehaś ca bastibhiḥ samupācaretsamāpyāyitadehaś ca bastibhiḥ samupācaret KbH māsam
māsamKKbH māsa A eraṇḍatailañ caKKbH meraṇḍajaṃ tailaṃ A mānavaḥKKbH saṃyutam A
māsamKKbH māsa A eraṇḍatailañ caKKbH meraṇḍajaṃ tailaṃ A mānavaḥKKbH saṃyutam A
mahauṣadhavipakvena payasā cānnam ādiśet |
trivṛtaṃ copayuñjīta hitaś cātrāgnir ucyate ||
trivṛtaṃ copayuñjīta hitaś cātrāgnir ucyate ||
[cf. 1938 ed. 4.19.54]
mahauṣadhavipakvenamahauṣadhavipakvenamahauṣadhavipakvena KKbH om. A payasāpayasāKKbH payasau A cānnamKKbH danamaśnīyānnāga A ādiśetKH rakvathitena ca A ādiśe Kb trivṛtaṃ
trivṛtaṃ
trivṛtañKH taivṛtaṃ A t |
tṛvṛtaṃ Kb hitaśhitaśKKbH om. A cātrāgnirKKbH om. A ucyateKKbH śasto dāhastathā+agninā A
trivṛtaṃ
trivṛtañKH taivṛtaṃ A t |
tṛvṛtaṃ Kb hitaśhitaśKKbH om. A cātrāgnirKKbH om. A ucyateKKbH śasto dāhastathā+agninā A
gulphasyādhaḥ śirāṃ vidhyec chlīpade pittasa |
|
|
[cf. 1938 ed. 4.19.55]
śirāṃsirāmKKbH sirāṃ A pittasapittasambhave ||
pittaghnāś ca kriyāḥ kuryāt pittārbudavisarpavatpittasaṃbhave |
pittaghnāś ca kriyāḥ kuryāt pittārbbudavisarppavatem. pittasaṃbhave| pītaghnīṃ ca kriyāṃ kuryāt pittārbudavisarpavat A pittasaṣṭhave |
pittaghnāś ca kriyāḥ ? K pittasambhave pittaghnāś ca kriyāḥ kuryāt pittārbudavisarpavatpittasambhave ||
pittaghnāś ca kriyāḥ kuryāt pittārbudavisarpavatpittasaṃbhave |
pittaghnāś ca kriyāḥ kuryāt pittārbbudavisarppavat KbH
pittaghnāś ca kriyāḥ kuryāt pittārbudavisarpavatpittasaṃbhave |
pittaghnāś ca kriyāḥ kuryāt pittārbbudavisarppavatem. pittasaṃbhave| pītaghnīṃ ca kriyāṃ kuryāt pittārbudavisarpavat A pittasaṣṭhave |
pittaghnāś ca kriyāḥ ? K pittasambhave pittaghnāś ca kriyāḥ kuryāt pittārbudavisarpavatpittasambhave ||
pittaghnāś ca kriyāḥ kuryāt pittārbudavisarpavatpittasaṃbhave |
pittaghnāś ca kriyāḥ kuryāt pittārbbudavisarppavat KbH
tāṃ vidhyed aṃguṣṭhe śleṣmaślīpade |
madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi piben naraḥ |
madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi piben naraḥ |
[cf. 1938 ed. 4.19.56]
pibed vā py abhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena vai |
pibed edaṅ guḍūcīm vā nāgaram bhadradāru vā |
pibed edaṅ guḍūcīm vā nāgaram bhadradāru vā |
[cf. 1938 ed. 4.19.57]
pyKKb ap A 'py H abhayākalkaṃabhayākalkamKKbH yabhayākalkaṃ A mūtreṇānyatamena vaimūtreṇānyatamena vai KKbH mūtreṇānyatamena A pibed edaṅ
pibed edaṅK om. A
pibed idaṃ Kb
pibed enaṅ H guḍūcīm vāKH om. A guḍucīm vā Kb nāgaram𑑎nāgaramKKbH om. A bhadradāru vābhadradāru vā KKbH ca| kaṭukāmamṛtāṃ śuṇṭhīṃ viḍaṅgaṃ dāru citrakam A
pibed edaṅK om. A
pibed idaṃ Kb
pibed enaṅ H guḍūcīm vāKH om. A guḍucīm vā Kb nāgaram𑑎nāgaramKKbH om. A bhadradāru vābhadradāru vā KKbH ca| kaṭukāmamṛtāṃ śuṇṭhīṃ viḍaṅgaṃ dāru citrakam A
hitaś cālepaṇaṃ citrako devadāru ca |
vi
vi
[cf. 1938 ed. 4.19.58]
hitaśhitaśKKbH hitaṃ A cālepaṇaṃ citrakoem. vā lepane nityaṃ bhadradāru sacitrakam A cālepaṇaṃ vityaṃ citrako K cālepaṇan nityaṃ citrako Kb cālepanan nityañ citrako H devadāru cadevadāru caKKbH om. A viviḍaṅgamaricārkeṣu nāgare citrake+athavā
viḍaṅgamaricārkkeṣu nāgare citrake 'thavāem. viḍaṅgamaricārkeṣu nāgare citrakeathavāviḍaṅgamaricārkeṣu nāgare citrake+athavā
viḍaṅgamaricārkkeṣu nāgare citrake 'thavā AH
viḍiṅgamaricārkeṣu nāgare citrake thavā | K
viḍaṅgamaricākeṣu nāgaracitrake thavā Kb
viḍaṅgamaricārkkeṣu nāgare citrake 'thavāem. viḍaṅgamaricārkeṣu nāgare citrakeathavāviḍaṅgamaricārkeṣu nāgare citrake+athavā
viḍaṅgamaricārkkeṣu nāgare citrake 'thavā AH
viḍiṅgamaricārkeṣu nāgare citrake thavā | K
viḍaṅgamaricākeṣu nāgaracitrake thavā Kb
vaṇeṣu ca |
tailaṃ pakvaṃ pibed vāpi yavānnañ ca hitaṃ sadā |
tailaṃ pakvaṃ pibed vāpi yavānnañ ca hitaṃ sadā |
[cf. 1938 ed. 4.19.59]
pibet sadā ca tailena ślīpadānān nivṛttaye |
pūtīkarañjacchadajaṃ rasañ cāpi yathābalaṃ |
pūtīkarañjacchadajaṃ rasañ cāpi yathābalaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.19.60]
anenaiva vidhānena putraṃ jīvakajaṃ ||
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasaṃgavit ||
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasaṃgavit ||
[cf. 1938 ed. 4.19.61]
em. kevukākandaniryāsaṃ lavaṇaṃ tvatha pākimam| rasaṃ dattvā+atha pūrvoktaṃ peyametadbhiṣagjitam A
kaṇṭakārikāṃ |
kadambapuṣpīm āndārīṃ thā |
kadambapuṣpīm āndārīṃ thā |
[cf. 1938 ed. 4.19.63]
kaṇṭakārikāṃem. kākādanīṃ kākajaṅghāṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām A kākādanīḥ kākajaṃghām bṛhatīṃ kaṇṭakārikāṃ K kākādanī kākajaṃghā bṛhatīṃ kaṇṭhakārikāṃ Kb kākādanīḥ kākajaṃghām bṛhatīṅ kaṇṭakārikān H āndārīṃKKb mandārīṃ A māndārīṃ H thālambāṃ śukanasān tathālambāṃ śukanasān tathāem. lambāṃ śukanasāṃ tathālambāṃ śukanasān tathālambāṃ śukanasān tathā AKH lambā śukanasān tathā Kb
dagdhvā mūtreṇa taṃ bhasma srāvayet kṣārakalkavat |
tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasaṃ |
tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.19.64]
madanāc ca phalaṃ kvāthaṃ svarasañ ca śukākhyayā |
eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti |
eṣa kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti |
[cf. 1938 ed. 4.19.65]
apaciṃ galagaṇḍañ ca grahaṇīdoṣam eva ca |
abhaktarocakañ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca |
abhaktarocakañ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca |
[cf. 1938 ed. 4.19.66]
eṣv eva siddhaṃ tailañ ca nasyābhyaṅgeṣu sevitaṃ |
etān evāmayāṃ hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇāṃ |
etān evāmayāṃ hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇāṃ |
[cf. 1938 ed. 4.19.67]
drantī dravantī trivṛtā nīlī śyāmā tathaiva ca |
saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet |
saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet |
[cf. 1938 ed. 4.19.68]
dadyāc ca triphalāras tu sādhitaḥ |
ś cāpy āśiṣaḥ samāḥ |
ś cāpy āśiṣaḥ samāḥ |
[cf. 1938 ed. 4.19.69]
triphalāras tutriphalākvātham eṣa kṣāras tutriphalākvātham eṣa kṣāras tuem. triphalākvāthameṣa kṣāras tu A triphalākvātham eṣa kṣāras tutriphalākvātham eṣa kṣāras tutriphalākvātham eṣa kṣāras tu KKbH sādhitaḥ | śsādhitaḥ| adho gacchati pītas tusādhitaḥ |
adho gacchati pītas tusādhitaḥ |
adho gacchati pītaś ca sādhitaḥ |
adho gacchati pītaś caem. sādhitaḥ adho gacchati pītas tusādhitaḥ| adho gacchati pītas tusādhitaḥ |
adho gacchati pītas tu AKb sādhitaḥ adho gacchati pītaś ca sādhitaḥ |
adho gacchati pītaś ca sādhitaḥ |
adho gacchati pītaś ca KH cāpypūrvaś cāpypūrvvaś cāpyem. pūrvaiś cāpy A pūrvaś cāpypūrvaś cāpypūrvvaś cāpy KKbH
adho gacchati pītas tusādhitaḥ |
adho gacchati pītaś ca sādhitaḥ |
adho gacchati pītaś caem. sādhitaḥ adho gacchati pītas tusādhitaḥ| adho gacchati pītas tusādhitaḥ |
adho gacchati pītas tu AKb sādhitaḥ adho gacchati pītaś ca sādhitaḥ |
adho gacchati pītaś ca sādhitaḥ |
adho gacchati pītaś ca KH cāpypūrvaś cāpypūrvvaś cāpyem. pūrvaiś cāpy A pūrvaś cāpypūrvaś cāpypūrvvaś cāpy KKbH
kriyābhiḥ samyag ārabdhā yadi naivopaśāmyati |
sve sve bhāgye samudayitvā sirām vyadhet |
sve sve bhāgye samudayitvā sirām vyadhet |
[cf. 1938 ed. 4.19.69.add1]
sirāmukhe ca matimāṃ dahet samyak chalākayā ||
kuryāc chītakriyāñ cāpi vraṇoktañ ca vidhin tatheti ||
kuryāc chītakriyāñ cāpi vraṇoktañ ca vidhin tatheti ||
[cf. 1938 ed. 4.19.69.add2]
[Adhyāya 20]
athātaḥ kṣudrarogāṇā cikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.20.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
tatrādita eva jagañ jalāyukābhir grāhayet |
kalkaiś cālepayet |
kalkaiś cālepayet |
[cf. 1938 ed. 4.20.3]
tatrāditaKKbH tatrā A evaKKbH om. A jagañ jalāyukābhirjagallikām apakvāñ jalāyukābhirjagallikām apakvāñ jalāyukābhirj agallikām apakvāñ jalāyukābhirem. jagallikāmāmāṃ jalaukobhir A jagallikām apakvāñ jalāyukābhirjagallikām apakvāñ jalāyukābhirjagallikām apakvāñ jalāyukābhirj agallikām apakvāñ jalāyukābhir KKbHpc ji gallikām apakvāñ jalāyukābhir Hac grāhayetggrāhayetKKbH upācaret| śuktiśrugh A kalkaiś
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiśem. nīyavakṣārakalkaiś A yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś KKbH cālepayetKKbH cālepayed bhiṣak A
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiśem. nīyavakṣārakalkaiś A yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś
yavakṣārasurāṣṭrikākākolīkalkaiś KKbH cālepayetKKbH cālepayed bhiṣak A
śyāmāpāṭhālāṅgalīkalkair vā pakvām vā pākavidhānenopacaret
||
[cf. 1938 ed. 4.20.4]
śyāmāpāṭhālāṅgalīkalkair vā
śyāmāpāṭhālāṅgalīkalkair vā
syāmāpāṭhālāṅgalīkalkair vāśyāmāpāṭhālāṅgalīkalkair vvāKKbH śyāmālāṅgalakipāṭhākalkair vā+ A pakvām vāKKb api vicakṣaṇaḥ| pakvāṃ v A vidhānenopacaret |
pakvam vā H pākavidhānenopacaretpākavidhānenopacaretKKbH raṇavidhānena yathoktena prasādhayet A
pakvam vā H pākavidhānenopacaretpākavidhānenopacaretKKbH raṇavidhānena yathoktena prasādhayet A
yavaprakhyām ambālajīṃ panasikām pāṣāṇagardabhaṅ kacchapikāñ
ca svedayitvā suradārukuṣṭhaharitālamanaḥśilākalkair ālepayet
| pakvāṃ vā pākavidhānenopacaret ||
[cf. 1938 ed. 4.20.5-6]
yavaprakhyāmyavaprakhyāmKKbH andhālajīṃ yavaprakhyāṃ A ambālajīṃambālajīṃambālajī𑑎mKKbH om. A panasikāmKKbH panasīṃ kacchapīṃ tathā A kacchapikāñ cakacchapikāñ cakacchapikāṃ caKKbH caiva pūrvaṃ A svedayitvāsvedayitvā𑑍KKbH svedena yojayet A suradārukuṣṭhaharitālamanaḥśilākalkairsuradārukuṣṭhaharitālamanaḥśilākalkairsuradārukuṣṭhaharitālamanaḥśilākalkairKKbH
manaḥśilātālakuṣṭhadārukalkaiḥ A ālepayetKKbH pralepayet A pakvāṃ vāpakvām vāKKbH pari A pākavidhānenopacaretKKbH pākagatān bhittvā vraṇavat samupācaret A
manaḥśilātālakuṣṭhadārukalkaiḥ A ālepayetKKbH pralepayet A pakvāṃ vāpakvām vāKKbH pari A pākavidhānenopacaretKKbH pākagatān bhittvā vraṇavat samupācaret A
vivṛtām indraviddhāṃ gardabhikāṃ jālagardabham irivellikāṃ
gandhanāmāṃ kakṣām visphoṭāṃś ca pittavisarpavidhānenopacaret
| pakvāṃś ca madhurauṣadhasiddhena sarpiṣā ropayet ||
[cf. 1938 ed. 4.20.7-8]
vivṛtāmvivṛtāmvivṛtāmKKbH vivṛtā A indraviddhāṃKKbH mindravṛddhāṃ ca A gardabhikāṃgarddabhikāṃKKbH gardabhīṃ A irivellikāṃ, irivellikāṅKKbH irivellīṃ A gandhanāmāṃgandhanāmāṃ KH gandhanāmnīṃ A gandhanāmā Kb kakṣāmkakṣāṃAKH kak Kb visphoṭāṃś ca
visphoṭāṃś ca
Kpc visphoṭakāṃstathā||
pittajasya visarpasya kriyayā sādha A visphoṭā Kac ṣyām visphoṭāṃś ca Kb visphoṭakā́m̐ś ca pittavisar H pittavisarpavidhānenopacaretpittavisarpavidhānenopacaretKpcKb yed bhiṣak| ropayet sarpiṣā A ṃś ca pirpavidhānenopacaret Kac ppavidhānenopacaret H pakvāṃś caKKb pakvān siddhena A pakvā́m̐ś ca H madhurauṣadhasiddhenaKKbH madhurauṣadhaiḥ A sarpiṣāsarppiṣāKKbH om. A ropayetKKbH om. A
pittajasya visarpasya kriyayā sādha A visphoṭā Kac ṣyām visphoṭāṃś ca Kb visphoṭakā́m̐ś ca pittavisar H pittavisarpavidhānenopacaretpittavisarpavidhānenopacaretKpcKb yed bhiṣak| ropayet sarpiṣā A ṃś ca pirpavidhānenopacaret Kac ppavidhānenopacaret H pakvāṃś caKKb pakvān siddhena A pakvā́m̐ś ca H madhurauṣadhasiddhenaKKbH madhurauṣadhaiḥ A sarpiṣāsarppiṣāKKbH om. A ropayetKKbH om. A
cipyān tūṣṇāmbunā pariṣecyotkṛtyāpanayec cakratailenābhyajya
sarjarasarasacūrṇṇenāvacūrṇṇya bandhenopacared evam aśakyam
agninā dahet | madhurauṣadhasiddhena ca tailenopacaret ||
[cf. 1938 ed. 4.20.9-10]
cipyāncipyānKKbH cipya A tūṣṇāmbunāKKbH (ppa)muṣṇāmbunā A pariṣecyotkṛtyāpanayecKKbH siktamutkṛtya srāvayed A cakratailenābhyajyaKKb bhiṣak| cakratailena cābhyajya A cakratailenābhya H sarjarasarasacūrṇṇenāvacūrṇṇyasarjjarasarasacūrṇṇenāvacūrṇṇyaKH sarjacūrṇena cūrṇayet A sarjasacūrṇṇenācūrṇṇya Kb bandhenopacared evambandhenopacaret | evamKKbH
bandhenopacareccaina A aśakyamaśakyamasakyamKKbH maśakyaṃ A agnināKKbH cāgninā A caKKbH tata A tailenopacarettailenopacaretKKbH stailena ropayet A
bandhenopacareccaina A aśakyamaśakyamasakyamKKbH maśakyaṃ A agnināKKbH cāgninā A caKKbH tata A tailenopacarettailenopacaretKKbH stailena ropayet A
anuśayīṃ śleṣma vidradhivad upacaret |
[cf. 1938 ed. 4.20.11]
vidārikām abhyajya parisvedya vimlāpayet |
bilvamūlanāgavṛttikāvarṣābhūkalkaiś cālepayet | vraṇabhāvaṇam
āpannaṃ vā madhurakaṣāyauṣadhasiddhena tailena ropayet ||
[cf. 1938 ed. 4.20.12-13]
abhyajyaKKbH samabhyajya A parisvedyaKKbH svinnāṃ A vimlāpayetvimlāpayetKKbH vimlāpya lepayet A bilvamūlanāgavṛttikāvarṣābhūkalkaiśbilvamūlanāgavṛttikāvarṣābhūkalkaiśbilvamūlanāgavṛttikā varṣābhūkalkaiśKHac nagavṛttikavarṣābhūbilvamūlaiḥ A bilvamūlanāgadantikāvarṣābhūkalkaiśbilvamūlanāga dantikāvarṣābhūkalkaiś KbHpc cālepayetKKbH supeṣitaiḥ A vraṇabhāvaṇamKHac
vraṇabhāvagatāyāṃ vā kṛtvā saṃ A vraṇabhāvaṇam āpanna vā Kb vraṇabhāvaṇam āpannam vā Hpc āpannaṃāpannamHac śodhanakriyām| ropaṇārthaṃ A āpannā ṃ vā Kac āpann aṃ Kpc om. KbHpc vā madhurakaṣāyauṣadhasiddhenavā madhurakaṣāyauṣadhasiddhenaKpcHac hitaṃ tailaṃ kaṣāyamadhuraiḥ śṛtam A madhurakaṣāyauṣadhasiddhenamadhurakaṣāyauṣadhasiddhena KacKbHpc tailenaKKbH om. A ropayetKKbH om. A
vraṇabhāvagatāyāṃ vā kṛtvā saṃ A vraṇabhāvaṇam āpanna vā Kb vraṇabhāvaṇam āpannam vā Hpc āpannaṃāpannamHac śodhanakriyām| ropaṇārthaṃ A āpannā ṃ vā Kac āpann aṃ Kpc om. KbHpc vā madhurakaṣāyauṣadhasiddhenavā madhurakaṣāyauṣadhasiddhenaKpcHac hitaṃ tailaṃ kaṣāyamadhuraiḥ śṛtam A madhurakaṣāyauṣadhasiddhenamadhurakaṣāyauṣadhasiddhena KacKbHpc tailenaKKbH om. A ropayetKKbH om. A
em. pracchānair vā jalaukobhiḥ srāvyā+apakvā vidārikā| ajakarṇaiḥ sapālāśamūlakalkaiḥ pralepayet A
em. pakvāṃ vidārya śastreṇa paṭolapicumardayoḥ| kalkena tilayuktena sarpirmiśreṇa lepayet A
em. vaddhvā ca kṣīravṛkṣasya kaṣāyaiḥ khadirasya ca| vraṇaṃ prakṣālayec chuddhāṃ tatastāṃ ropayet punaḥ A
śarkarārbudam medorbudavad upacaret ||
kacchūvicarcikārakaśāsu kuṣṭhavat pratīkāro viśeṣatas tu śatāhvāsarṣapakalkair ālepayet | siddhārthakadāruharidrākalkair vā | saralātailena vā | kaṭukauṣadhasiddhenābhyañjyāt | naktamālatailena vā |
kacchūvicarcikārakaśāsu kuṣṭhavat pratīkāro viśeṣatas tu śatāhvāsarṣapakalkair ālepayet | siddhārthakadāruharidrākalkair vā | saralātailena vā | kaṭukauṣadhasiddhenābhyañjyāt | naktamālatailena vā |
[cf. 1938 ed. 4.20.17-18]
śarkarārbudamśarkarārbudamśarkkarārbbudamKH om. A śarkarārbuda Kb medorbudavad upacaretmedorbudavad upacaretKKb medo 'rbudavidhānena sādhayec charkarārbudam A medo 'rbbudavad upacaret H kacchūvicarcikārakaśāsu
kacchūvicarcikārakaśāsu
kacchūvicarccikārakasāsuKH kacchūṃ vicarcikāṃ pāmāṃ A
kacchavicarcikārakaśāsu Kb pratīkāroKKbH samupācaret||
lepaś A viśeṣatas tuKKbH ca śasyate siktha A śatāhvāsarṣapakalkairśatāhvāsarṣapakalkairśatāhvāsarṣapakalkair𑑍 śatāhvāsarṣapakalkairKKbH śatāhvāgaurasarṣa A ālepayetKKbH paiḥ A siddhārthakadāruharidrākalkair vāsiddhārthakadāruharidrākalkair vvāKKbH vacādārvī A saralātailena vāsaralātailena vāsaralātailena vāKKbH sarṣapair vā A kaṭukauṣadhasiddhenābhyañjyātkaṭukauṣadhasiddhenābhyaṃjyātkaṭujpegkauṣadhasiddhenābhyañjyātKKbH tailaṃ vā A naktamālatailenanaktamālatailenaKKbH naktamālajam A vāKKbH om. A
kacchūvicarcikārakaśāsu
kacchūvicarccikārakasāsuKH kacchūṃ vicarcikāṃ pāmāṃ A
kacchavicarcikārakaśāsu Kb pratīkāroKKbH samupācaret||
lepaś A viśeṣatas tuKKbH ca śasyate siktha A śatāhvāsarṣapakalkairśatāhvāsarṣapakalkairśatāhvāsarṣapakalkair𑑍 śatāhvāsarṣapakalkairKKbH śatāhvāgaurasarṣa A ālepayetKKbH paiḥ A siddhārthakadāruharidrākalkair vāsiddhārthakadāruharidrākalkair vvāKKbH vacādārvī A saralātailena vāsaralātailena vāsaralātailena vāKKbH sarṣapair vā A kaṭukauṣadhasiddhenābhyañjyātkaṭukauṣadhasiddhenābhyaṃjyātkaṭujpegkauṣadhasiddhenābhyañjyātKKbH tailaṃ vā A naktamālatailenanaktamālatailenaKKbH naktamālajam A vāKKbH om. A
pakvāṃś ca pakvavidhānenopacaret ||
pādadāryān tu sirām vidhyet |
pādadāryān tu sirām vidhyet |
[cf. 1938 ed. 4.20.19]
pādau snehasvedopapannā madhūcchiṣṭaghṛtavasāmajjābhir
yavakṣāramiśrair ālepayet ||
[cf. 1938 ed. 4.20.20]
pādauKKbH om. A snehasvedopapannāsnehasvedopa𑑎pannāKKbH om. A madhūcchiṣṭaghṛtavasāmajjābhirmadhūcchiṣṭaghṛtavasāmajjābhirKH madhūcchiṣṭavasāmajjasarjacūrṇaghṛtaiḥ kṛtaḥ A madhūcchiṣṭā ghṛtavasāmajjābhi Kb yavakṣāramiśrairKKbH yavāhvagairikonmiśraiḥ A ālepayetālepayetKKbH pādalepaḥ praśasyate A
alase tv āmlakāñjikasiktau caraṇau
paṭolapicumardatilakāsīsarocanākalkair ālepayet |
[cf. 1938 ed. 4.20.21-22]
alaseKKbH pādau siktvā++āranālena lepanaṃ hy alase A tv āmlakāñjikasiktautv āmlakāñjikasiktautv āmlakāñjika𑑎siktauKKbH om. A caraṇauKKbH om. A paṭolapicumardatilakāsīsarocanākalkairpaṭolapicumardatilakāsīsarocanākalkairpaṭolapicumarddatilakāsīsarocanākalkairKKbH hitam| kalkīkṛtair nimbatilakāsīsā A ālepayetālepayetKKbH laiḥ sasaindhavaiḥ||
lākṣāraso 'bhayā vā+api kāryaṃ syādraktamokṣaṇam| siddhaṃ rase kaṇṭakāryāstailaṃ vā sārṣapaṃ hitam A
lākṣāraso 'bhayā vā+api kāryaṃ syādraktamokṣaṇam| siddhaṃ rase kaṇṭakāryāstailaṃ vā sārṣapaṃ hitam A
nidigdhikārasasiddhena ca sarṣapatailenābhyajya
kāsīsarocanāmanaḥśilācūrṇṇaiḥ pratisārayet || kadaram uddhṛtya
dahet snehena ||
[cf. 1938 ed. 4.20.23]
nidigdhikārasasiddhena caKKbH om. A sarṣapatailenābhyajyaKKbH om. A kāsīsarocanāmanaḥśilācūrṇṇaiḥkāsīsarocanāmanaḥśilācūrṇṇaiḥkāsīsarocanāmanaḥśilācū𑑎rṇṇaiḥKKbH kāsīsarocanaśilācūrṇair vā A pratisārayetpratisārayetKKbH pratisāra A kadaramKKbH ṇam A uddhṛtyaKKbH utkṛtya A dahetKKbH dagdhvā A snehenaKKbH snehena jayet kadarasaṃjñakam A
indralupte tu śirasi sirām vidhā tu ndamanaḥśilāmaricakalkair
ālepayet |
[cf. 1938 ed. 4.20.24]
indralupte tuKKbH indralupte A śirasiśi rasisirasiKKbH om. A vidhā tu ndamanaḥśilāmaricakalkairvidhā tu ndamanaḥśilā maricakalkairK mūrdhni snigdhasvin A vidhvā manaḥśilāmaricakalkairvidhvā manaḥśilāmaricakalkairviddhvā manaḥśilā maricakalkair KbHac viddhvā tundakāsīsamaricakalkair Hpc ālepayetKKbH nasya mokṣayet| kalkaiḥ samaricair dihyācchilākāsīsatutthakaiḥ A
bhadradārukalkair vā jātīcitrakakaravīranaktamālakalkasiddhena
tailenābhyañjyāt | rasāyanavidhānañ cāsevena | avagāḍhapadaṃ
pracchayitvā guñjāphalakalkair bhūyo bhūyaḥ pradihyāt ||
[cf. 1938 ed. 4.20.25-26]
bhadradārukalkair vākuṭannaṭabhadradārukalkair vākuṭannaṭabhadradārukalkair vvāem. kaṭannaṭadārukalkair A kuṭannaṭabhadradārukalkair vākuṭannaṭabhadradārukalkair vākuṭannaṭabhadradārukalkair vvā KH kuṭaṃnaṭābhadradārukalkair vā Kb jātīcitrakakaravīranaktamālakalkasiddhenajātīcitrakakaravīranaktamālakalkasiddhenajātīcitrakakaravīranaktamālakalkasiddhenajātīcitrakakaravīranaktamālakalkasiddhenaKKbH om. A tailenābhyañjyāttailenābhyaṃjyātKKb om. A tailenābhyajyāt H rasāyanavidhānañraśāyanavidhānañrasāyanavidhānaṃKKbH om. A cāsevenaem. lepa A cāsendhavena K cāsetvavena Kb seveta H avagāḍhapadaṃavagāḍhapadaṃavagāḍhapadamKKbH naṃ vā praśasyate A pracchayitvāpracchayitvā KKbH pracchayitvā+avagāḍhaṃ vā A guñjāphalakalkairKH guñjākalkair A guṃjāphalakalkai Kb bhūyoKKb om. A bbhūyo H bhūyaḥKKbH om. A pradihyāt
pradihyāt ||
pradi𑑎hyātKKbH muhurmuhuḥ||
lepayed upaśāntyarthaṃ kuryād vā+api rasāyanam| mālatīkaravīrāgninaktamālavipācitam A
lepayed upaśāntyarthaṃ kuryād vā+api rasāyanam| mālatīkaravīrāgninaktamālavipācitam A
śoṇitam avasicya nimbodakena parisicyāśvaviḍrasena
lavaṇapragāḍhenālepayet | paṭolapicumardaharidrākalkair vā |
madhukotpalatilairaṇḍamārkavapatrair vā | indraluptoktena
tailenābhyañjyāt || dāruṇake tu snigdhasvinnasya lalāṭe sirām
vyadhet |
[cf. 1938 ed. 4.20.27-29]
śoṇitamarūṣikā tu jalaukobhiḥ folio 113vśoṇitamem. tailam abhyañjane śastam indraluptāpahaṃ param| arūṃṣikāṃ hṛte rakte secayen nimbavāriṇā A arūṣikā tu jalaukobhiḥ śoṇitamarūṣikā tu jalaukobhiḥ folio 113vśoṇitam KH arūṃṣikā tu jalūkābhiḥ śoṇitam Kb avasicyaKKbH
dihyā A nimbodakena𑑎nimbodakenaKKbH t saindhavayuktena A parisicyāśvaviḍrasenaparisicyāsvaviḍrasenaKKbH vājiviṣṭhārasena A lavaṇapragāḍhenālepayetKH om. A lavaṇapragāḍheṇanālepayet Kb paṭolapicumardaharidrākalkair vāpaṭolapicumarddaharidrākalkair vvāKKbH tu| haritālaniśānimbakalkair vā A madhukotpalatilairaṇḍamārkavapatrair vāmadhukotpalatilairaṇḍamārkavapatrair vāmadhukotpalatilairaṇḍamārkkavapattrair vvā KKbH sapaṭolajaiḥ||
yaṣṭīnīlotpalair aṇḍamārkavair vā A indraluptoktenaKKbH pralepayet| indraluptāpahaṃ A tailenābhyañjyāttaile nābhyaṃjyātKpcKb tailam abhyaṅge ca praśasyate| sirāṃ A tailebhyaṃjyāt Kac tailenābhyajyāt H tuKKbH viddhvā A lalāṭeKKbH mūrdha A sirāmsirāṃKKbH ni A vyadhetKKbH om. A
dihyā A nimbodakena𑑎nimbodakenaKKbH t saindhavayuktena A parisicyāśvaviḍrasenaparisicyāsvaviḍrasenaKKbH vājiviṣṭhārasena A lavaṇapragāḍhenālepayetKH om. A lavaṇapragāḍheṇanālepayet Kb paṭolapicumardaharidrākalkair vāpaṭolapicumarddaharidrākalkair vvāKKbH tu| haritālaniśānimbakalkair vā A madhukotpalatilairaṇḍamārkavapatrair vāmadhukotpalatilairaṇḍamārkavapatrair vāmadhukotpalatilairaṇḍamārkkavapattrair vvā KKbH sapaṭolajaiḥ||
yaṣṭīnīlotpalair aṇḍamārkavair vā A indraluptoktenaKKbH pralepayet| indraluptāpahaṃ A tailenābhyañjyāttaile
avapīḍaśiro bastyabhyagāś cāseveta |
kodravatṛṇakṣaraudakaprakṣālanañ ca ||
kodravatṛṇakṣaraudakaprakṣālanañ ca ||
[cf. 1938 ed. 4.20.30]
avapīḍaśiroavapīḍasiroKKbH avapīḍaṃ śiro A bastyabhyagāśbastyabhyaṃgāṃśbastyabhyaṅgām̐śem. bastimabhyaṅgaṃ A bastyabhyaṃgāṃśbastyabhyaṃgāṃśbastyabhyaṅgām̐ś KH bastyabhyaṃgāś Kb cāsevetaKH ca prayojayet| kṣālane A cāsevet Kb kodravatṛṇakṣaraudakaprakṣālanañK kodravatṛṇakṣāratoyaṃ praśasyate A kodravatṛṇakṣārauprakaprakṣālanañ Kb kodravatṛṇakṣāraudakaprakṣālanañ H caKH om. A ca || ❈ Kb
palitaprakāram anyatra vakṣyāmaḥ |
masūrikāṃ kaphapittavisarpakuṣṭhaharapralepanādikriyām upadiśanti ||
masūrikāṃ kaphapittavisarpakuṣṭhaharapralepanādikriyām upadiśanti ||
[cf. 1938 ed. 4.20.31]
em. pittaśleṣmavisarpoktā kriyā vā saṃpraśasyate A
jatumaṇimaśakacarmakīlatilakālakāṃs tu śastreṇotkṛtya kṣāreṇa
pratisārayet | agninā vā dahet ||
[cf. 1938 ed. 4.20.32cd-33ab]
nacchanīlikāvyaṅgeṣu yathābhyāśaṃ lalāṭe sirām visrāvayet |
[cf. 1938 ed. 4.20.33cd]
kṣīravṛkṣakalkaiś ca kṣīrapiṣṭair avaghṛṣyālepayet |
[cf. 1938 ed. 4.20.34]
balātibalāmadhukaharidrākalkair vā |
suvarṇṇagairikāgurupayasyākalkair vā |
[cf. 1938 ed. 4.20.35]
taruṇakapittharājādanakalkair vā | sūkaradaṃṣṭrayā vā
madhughṛtayuktayā |
[cf. 1938 ed. 4.20.36]
yūnām api yuvān api akāsv eṣa eva vidhiḥ | viśeṣatas tu
pracchardanam iṣṭam ālepaś ca
siddhārthakavacālodhrasaindhavakalkair vā ||
[cf. 1938 ed. 4.20.37-38ab]
yūnāmKH om. A apiKH om. A yuvān api akāsvem. yauvane piḍakās A yuvānapiṭakāsv KH eṣaKH veṣa A evaKH om. A vidhiḥKH om. A viśeṣatas tuKH viśeṣā A pracchardanamK cchardanaṃ A pracchanam H iṣṭamKH hi A ālepaś caālepaś caKH tam|
lepa A siddhārthakavacālodhrasaindhavakalkair vāsiddhārthakavacālodhrasaindhavakalkair vāsiddhārthakavacālodhrasaindhavakalkair vvāKH naṃ ca vacārodhrasaindhavaiḥ sarṣapānvitaiḥ A
lepa A siddhārthakavacālodhrasaindhavakalkair vāsiddhārthakavacālodhrasaindhavakalkair vāsiddhārthakavacālodhrasaindhavakalkair vvāKH naṃ ca vacārodhrasaindhavaiḥ sarṣapānvitaiḥ A
em. kustumburuvacālodhrakuṣṭharvā lepanaṃ hitam A
padminīkaṇṭake tu nimbodakavāntasya nimbodakasarpiḥ kṣaudram
pātum prayacchet |
[cf. 1938 ed. 4.20.38cd-39ab]
nimbāragvadhakaṣāyaṃ cotsādane ||
[cf. 1938 ed. 4.20.39b]
parivarttikāṃ tu sarpiṣābhyajya svedayet | vātaghnais tataḥ
sninnām upanāhayet | sālvalena veśavāreṇa vā trirātram
pañcarātram vā tataḥ svedayitvābhyajya śanaiḥ śanaiś carma
samānayaṃ manipatham avapīḍayet |
[cf. 1938 ed. 4.20.40-41]
parivarttikāṃ tuparivarttikān tuKH parivṛ A sarpiṣābhyajyasarppiṣābhyajyaKH ttiṃ ghṛtābhya A svedayetKH om. A vātaghnaisKH ktāṃ A tataḥKH su A sninnāmKH svinnām A upanāhayetupanāhayetKH upanāhaye A sālvalenaKH om. A veśavāreṇa vāKH om. A trirātramKH om. A pañcarātram vāKH t A svedayitvābhyajyaKH 'bhyajya A śanaiḥKH om. A carmacarmmaKH car A samānayaṃsamānayamKH om. A manipathamKH ma A avapīḍayetKH cānayet pīḍayen maṇim||
praviṣṭe ca maṇau carma svedayed upanāhanaiḥ|
trirātraṃ pañcarātraṃ vā vātaghnaiḥ sālvaṇādibhiḥ A
praviṣṭe ca maṇau carma svedayed upanāhanaiḥ|
trirātraṃ pañcarātraṃ vā vātaghnaiḥ sālvaṇādibhiḥ A
pariveṣṭitañ ca punar upanāhayet | nityañ ca snigdham annam
āharet || avapāṭikayām apy evaṃ yathādoṣaṃ ||
[cf. 1938 ed. 4.20.42]
pariveṣṭitañ caKH om. A punarKH da A upanāhayetupanāhayetKH dyād vātaharā A nityañ caKH n ba A snigdhamKH stīn snigdhāny A annamKH annā A āharet || avapāṭikayāmāharet || avapāṭikayāmK ni bhojayet |
vapāṭikāṃ A āharet || avapāṭikāyām H apyKH jaye A evaṃKH d evaṃ A yathādoṣaṃKH yathādoṣaṃ cikitsakaḥ A
vapāṭikāṃ A āharet || avapāṭikāyām H apyKH jaye A evaṃKH d evaṃ A yathādoṣaṃKH yathādoṣaṃ cikitsakaḥ A
niruddhaprakāśe tu suvarṇṇādīnāṃ nāḍīm ubhayatomukhīṃ dāruvīm
vā jatuvṛtāṃ sarpiṣābhyajya srotasi |
[cf. 1938 ed. 4.20.43]
praṇidhāya śiśumāravasāvarāhamajjābhiḥ pariṣecayec
cakratailena vāt | surabhivacadevadārusiddhena |
[cf. 1938 ed. 4.20.44]
praṇidhāyaKH pariṣeke vasāmajja A śiśumāravasāvarāhamajjābhiḥH śiśumārava A śiśi māravasāvarāhamajjābhiḥ Kac śiś umāravasāvarāhamajjābhiḥ Kpc pariṣecayecKpcH rāhayoḥ A pariṣeyec Kac cakratailenaKH cakratailaṃ tathā A vātK yojyaṃ vātaghnadravyasaṃyutam A vā H surabhivacadevadārusiddhenaK om. A surabhivacādevadārusiddhena H
tryahāt tryahāc ca sthūlatarīṃ nāḍīm praṇidadhyād evam asya
srotodvāraṃ varddhayet | snigdhañ cāhāram upaseveta |
[cf. 1938 ed. 4.20.45]
tryahātKH tryahā A tryahāc caKH ttryahāt A sthūlatarīṃsthūlatarīnKH sthūlatarāṃ A nāḍīmKH samyaṅnāḍīṃ A praṇidadhyād evampraṇidadhyād evampraṇidadhyād evamKH praveśa A asyaKH yet A srotodvāraṃsrotodvāramKH sroto vi A varddhayetKH vardhayed evaṃ A snigdhañKH snig A cāhāramKH om. A upasevetaKH dhamannaṃ ca bhojayet A
śastreṇa vā sevanīṃ vimucyāvadārayet | tataḥ sadya kṣatavad
upācaret |
[cf. 1938 ed. 4.20.46ab]
agnirohiṇīṃ sanniruddhagudaṃ valmīkañ ca pratyākhyāyopacaret |
[cf. 1938 ed. 4.20.46b-47a]
visarpoktena vidhānenāgnirohiṇīṃ cikitset |
[cf. 1938 ed. 4.20.47b]
sanniruddhagudaṃ niruddhaprakaśavat |
[cf. 1938 ed. 4.20.48a]
valmīkaṃ śastreṇotkṛtyāgnikṣārābhyām upacaret tataḥ saṃśodhya
ropayed arbudavidhāṇena ||
[cf. 1938 ed. 4.20.48cd-49]
valmīkaṃKH om. A śastreṇotkṛtyāgnikṣārābhyāmśastreṇotkṛ𑑎tyāgnikṣārābhyāmKH śastreṇotkṛtya valmīkaṃ kṣārāgnibhyāṃ A upacaretKH om. A tataḥKH om. A saṃśodhya saṃśodhyaKH pra A ropayed arbudavidhāṇenaK sādhayet||
vidhānenārbudoktena śodhayitvā ca ropayet| valmīkaṃ tu bhaved yasya nātivṛddhamamarmajam A ropayed arbbudavidhānena H
vidhānenārbudoktena śodhayitvā ca ropayet| valmīkaṃ tu bhaved yasya nātivṛddhamamarmajam A ropayed arbbudavidhānena H
em. tatra saṃśodhanaṃ kṛtvā śoṇitaṃ mokṣayed bhiṣak| kulatthikāyā mūlaiś ca guḍūcyā lavaṇena ca A
em. ārevatasya mūlaiś ca dantīmūlais tathaiva ca| śyāmāmūlaiḥ sapalalaiḥ śaktumiśraiḥ pralepayet A
em. susnigdhaiś ca sukhoṣṇaiś ca bhiṣak tam upanāhayet| pakvaṃ vā tadvijānīyād gatīḥ sarvā yathākramam A
em. abhijñāya tataśchittvā pradahenmatimān bhiṣak| saṃśodhya duṣṭamāṃsāni kṣāreṇa pratisārayet A
em. vraṇaṃ viśuddhaṃ vijñāya ropayenmatimān bhiṣak| sumanā granthayaś caiva bhallātakamanaḥśile A
em. kālānusārī sūkṣmailā candanāguruṇī tathā| etaiḥ siddhaṃ nimbatailaṃ valmīke ropaṇaṃ hitam A
em. pāṇipādopariṣṭāttu chidrair bahubhir āvṛtam| valmīkaṃ yat saśophaṃ syādvarjyaṃ tat tu vijānatā A
[cf. 1938 ed. 4.20.57-58ab]
ahipūtane ahipūtaneKH om. A śodhetaK śodhayitvā bāle sādhyā+ahipūtanā| paṭo A śodhyeta | bā H bālasyaK lapatra A lasya H triphalārasāṃjanapaṭolaiḥtriphalārasāñjanapaṭolaiḥKH triphalārasāñjana A siddhaṃKH om. A sarpiḥsa𑑎rppiḥKH vi A pānamKH pācitam||
pītaṃ ghṛtaṃ nāśayati kṛcchrāmapyahipūtanām A iṣṭaṃKH om. A
pītaṃ ghṛtaṃ nāśayati kṛcchrāmapyahipūtanām A iṣṭaṃKH om. A
triphalākhadirabadarīkaṣāyam vraṇaśodhanaṃ |
[cf. 1938 ed. 4.20.58cd]
kāsīsarocanātutthaharitālarasāñjanair amlapiṣṭaiḥ pralepanaṃ |
badaracūrṇṇair vā saindhavamiśraiḥ |
[cf. 1938 ed. 4.20.59]
cūrṇṇakāle tu cūrṇṇaḥ kapālatutthajaḥ || vṛṣaṇakacchvām
pāmāvad upacāro hipūtanavac ca ||
[cf. 1938 ed. 4.20.60]
gudabhraṃśe tu gudaṃ svedyasnehenābhyajya praveśya praviṣṭe ca
svedaṃ kuryād uccāranirgamanārthaṃ | chidreṇa cāsya carmaṇā
kaupīnabandhaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.20.61]
gudabhraṃśe tugudabhraṃse tuKH gudabhraṃśe A svedyasnehenābhyajyaKH svinnaṃ snehābhyaktaṃ A praveśyaKH prave A praviṣṭe caKH śa A svedaṃKH om. A kuryād uccāranirgamanārthaṃkuryād uccāranirggamanārthaṃKH yet|
kārayed gophaṇābandhaṃ A chidreṇaKH madhyacchidreṇa A cāsyaKH om. A kaupīnabandhaḥKH om. A
kārayed gophaṇābandhaṃ A chidreṇaKH madhyacchidreṇa A cāsyaKH om. A kaupīnabandhaḥKH om. A
tailaṃ cāsya pānābhyañjanārtham vipacet | mūṣikaṃ niraṃtraṃ
kalpayitvā mahāpañcamūlakṣīram vipacet |
[cf. 1938 ed. 4.20.62]
tatas tasmiṃ tailam vātaharakalkaprativāpam vipaced etat
kṛcchram api gudatraṃ saṃsādhayateti ||
[cf. 1938 ed. 4.20.63]
ci 20 || 0 ||
em. pramehaḥ piṭakā𑑎caiva madhumehas tathaiva ca |
udaraṃ mūḍhagarbbhañ ca vidradhiñ ca mahāmayaṃ H
udaraṃ mūḍhagarbbhañ ca vidradhiñ ca mahāmayaṃ H
em. vaisarppanāḍīstana𑑎rōgam
ugragranthyāpacī cārbbudaduṣṭarogaṃ H
ugragranthyāpacī cārbbudaduṣṭarogaṃ H