<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tei-to-html.xsl"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
<script src="./lib/js/xslt-polyfill.min.js" xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"></script>
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Printed edition: Ācārya 1938: Cikitsāsthāna</title>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <idno>2014-06-24</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) Tsutomu Yamashita and Yasutaka Muroya and SARIT. </p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/"
                            type="licence">Distributed by <ref
                                target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>
                            under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
                            License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free<list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the
                                work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner
                                specified by the author or licensor (but not in any way
                                that suggests that they endorse you or your use of the
                                work)|</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon
                                this work, you may distribute the resulting work only
                                under the same or similar license to this one|</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on
                        the Creative Commons website|</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes
                        the rights of any copyright owners, known or unknown|</p>
                </availability>
                <date>2013-2016</date>
            </publicationStmt>

            <notesStmt>
                <note type="footnote">Suśrutasaṃhitā (without commentaries) transcribed by
                    Tsutomu Yamashita and Yasutaka Muroya on the basis of Y. T. Ācārya 's
                    1931 and 1938 Bombay editions</note>
            </notesStmt>



            <sourceDesc>

                <bibl>
                    <title>The Suśrutasaṃhitā of Suśruta, with the Nibandhsangraha
                        Commentary of Śrī Ḍalhaṇācārya|</title>
                    <editor>Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācārya</editor>
                    <publisher>Pāndurang Jāvaji</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1931</date>
                    <edition>Revised second edition</edition>
                    <note type="footnote">The sūtrasthāna (SS.1) and śārīrasthāna (SS.3)
                        of this SARIT edition are mainly based on this edition|</note>
                    <note type="footnote">This SARIT edition omits the commentarial
                        material from this edition|</note>
                </bibl>

                <bibl>
                    <title>Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary
                        of Śrī Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī
                        Gayadāsāchārya on Nidānasthāna, edited from the begining to the
                        9th ādhyāya of Cikitsāsthāna by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya
                        and the rest by Nārāyaṇ Rām Āchārya</title>
                    <!-- <editor role="sections:1.1-4.9">Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācāryā</editor>
 <editor role="sections:4.10-6.66">Nārāyaṇ Rām Āchārya</editor>-->
                    <publisher>Nirṇaya Sāgar Press</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1938</date>
                    <edition>Reprint edition Varanasi and Delhi: Chaukhambha Orientalia,
                        1992|</edition>
                    <note xml:lang="en">The nidānasthāna (SS.2), cikitsāsthāna (SS.4) ,
                        kalpasthāna (SS.5) and uttaratantra (SS.6) are based on this
                        edition</note>
                    <note xml:lang="en">This SARIT edition omits the commentarial material
                        from this edition|</note>
                </bibl>

                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">A</idno>
                    </msIdentifier>
                </msDesc>
            </sourceDesc>

        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2021-05-12" who="Dominik Wujastyk">Word-spacing etc. Footnote
                marker to *|</change>
            <change when="2021-10-03" who="Deepro Chakraborty">Updates to 4.39</change>
            <change when="2023-03-23" who="Dominik Wujastyk">Added 4.9.40 - 4.11.9 that
                had somehow gone missing.</change>
            <change when="2023-11-14" who="Dominik Wujastyk">split the file from adhyāyas
                1-40 into 1-20 and 21-40 because of Saktumiva memory limitations.</change>
            <change who="Claude (Anthropic), for Dominik Wujastyk" when="2026-11-19">Word spacing completed
                (sandhi forms kept; compounds and fused vowels not divided): missing spaces added, and
                misplaced spaces left by an earlier sed script removed (e.g. śaity aṃ, paś cāt). Prose
                passages retagged from lg/l to p. Procedure of the eTexts collection
                (sushrutaproject/eTexts, tools/spacing). Eleven letter changes made by that script were
                reverted after comparison with the eTexts text: tatrara to tatra (SS.4.36.5) and teṣāṃ
                to teṣām before a vowel (ten places in the Sūtrasthāna). No other letter was changed;
                xml:ids and pb elements are unchanged.</change>
            <change when="2026-11-19" who="Dominik Wujastyk">167 corrections of typing slips, gaps and repeated passages, made by Claude after comparison with the eTexts transcription (sushrutaproject/eTexts, eSushruta). See Claude/vulgate-corrections-2026-11/README.md.</change>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">

        <body>

            <div n="4" type="sthāna">

                <head>cikitsāsthānaṃ</head>


                <div n="21" type="level2" subtype="adhyāya">

                    <head>ekaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ|</head>
                    <pb facs="565" n="481a"/>

                    <p xml:id="SS.4.21.1"> athātaḥ śūkadoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| </p>

                    <p xml:id="SS.4.21.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ|| </p>

                    <l xml:id="SS.4.21.3"> saṃlikhya sarṣapīṃ samyak kaṣāyair avacūrṇayet
                        | kaṣāyeṣv eva tailaṃ ca kurvīta vraṇaropaṇam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.4"> aṣṭhīlikāṃ jalaukobhir grāhayec ca punaḥ punaḥ
                        | tathā cānupaśāmyantīṃ kaphagranthivad uddharet|| </l>




                    <l xml:id="SS.4.21.5"> svedayed grathitaṃ śaśvan nāḍīsvedena buddhimān
                        |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇair upanāhaiś ca susnigdhair upanāhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.6"> kumbhīkāṃ pākamāpannāṃ bhindyāc chuddhāṃ tu
                        ropayet |
                        <caesura/>
                         tailena triphalālodhratindukāmrātakena tu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.7"> grāhayitvā jalaukobhir alajīṃ secayet tataḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyais teṣu siddhaṃ ca tailaṃ ropaṇam iṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.8"> balātailena koṣṇena mṛditaṃ pariṣecayet |
                        <caesura/>
                         madhuraiḥ sarpiṣā snigdhaiḥ sukhoṣṇair upanāhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.9"> saṃmūḍhapiḍakāṃ kṣipraṃ jalaukobhir upācaret |
                        <caesura/>
                         bhittvā paryāgatāṃ cāpi lepayet kṣaudrasarpiṣā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.10"> avamanthe gate pākaṃ bhinne tailaṃ vidhīyate |
                        <caesura/>
                         dhavāśvakarṇapattaṅgasallakītindukīkṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.11"> kriyāṃ puṣkarikāyāṃ tu śītāṃ sarvāṃ prayojayet
                        |
                        <caesura/>
                         jalaukobhir harec cāsṛk sarpiṣā cāvasecayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.12"> sparśahānyāṃ hared raktaṃ pradihyān madhurair
                        api |
                        <caesura/>
                         kṣīrekṣurasasarpirbhiḥ secayec ca suśītalaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.13"> piḍakām uttamākhyāṃ ca baḍiśenoddhared bhiṣak
                        |
                        <caesura/>
                         uddhṛtya madhusaṃyuktaiḥ kaṣāyair avacūrṇayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.14"> rasakriyā vidhātavyā likhite śataponake |
                        <caesura/>
                         pṛthak parṇyādisiddhaṃ ca deyaṃ tailam anantaram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.15"> kriyāṃ kuryād bhiṣak prājñas tvakpākasya
                        visarpavat |
                        <caesura/>
                         raktavidradhivac cāpi kriyā śoṇitaje 'rbude || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.16"> kaṣāyakalkasarpīṃṣi tailaṃ cūrṇaṃ rasakriyām |
                        <caesura/>
                         śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.17"> hitaṃ ca sarpiṣaḥ pānaṃ pathyaṃ cāpi virecanam
                        |
                        <caesura/>
                         hitaḥ śoṇitamokṣaś ca yac cāpi laghu bhojanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.18"> arbudaṃ māṃsapākaṃ ca vidradhiṃ tilakālakam |
                        <caesura/>
                         pratyākhyāya prakurvīta bhiṣak samyak pratikriyām ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.21.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        śūkarogacikitsitaṃ nāmaikaviṃśo 'dhyāyaḥ ||21 ||</p>
                </div>


                <div n="22" type="adhyāya">
                    <head>dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <pb facs="566" n="482a"/>

                    <p xml:id="SS.4.22.1"> athāto mukharogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.22.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <l xml:id="SS.4.22.3"> caturvidhena snehena madhūcchiṣṭayutena ca |
                        <caesura/>
                         vātaje 'bhyañjanaṃ kuryān nāḍīsvedaṃ ca buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.4"> vidadhyād oṣṭhakope tu sālvaṇaṃ copanāhane|
                        mastiṣke caiva nasye ca tailaṃ vātaharaṃ hitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.5"> śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ suradāru saguggulu|
                        yaṣṭīmadhukacūrṇaṃ tu vidadhyāt pratisāraṇam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.6"> pittaraktābhighātotthaṃ jalaukobhir upācaret|
                        pittavidradhivac cāpi kriyāṃ kuryād aśeṣataḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.7"> śirovirecanaṃ dhūmaḥ svedaḥ kavala eva ca| hṛte
                        rakte prayoktavyam oṣṭhakope kaphātmake|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.8"> tryūṣaṇaṃ svarjikākṣāro yavakṣāro viḍaṃ tathā|
                        kṣaudrayuktaṃ vidhātavyam etac ca pratisāraṇam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.9"> medoje svedite bhinne śodhite jvalano hitaḥ|
                        priyaṅgutriphalālodhraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.10"> etad oṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam|
                        dantamūlagatānāṃ tu rogāṇāṃ karma vakṣyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.11"> śītāde hṛtarakte tu toye nāgarasarṣapān|
                        niṣkvāthya triphalāṃ mustaṃ gaṇḍūṣaḥ sarasāñjanaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.12"> priyaṅgavaś ca mustaṃ ca triphalā ca
                        pralepanam| nasyaṃ ca triphalāsiddhaṃ madhukotpalapadmakaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.13"> dantapuppuṭake kāryaṃ taruṇe raktamokṣaṇam|
                        sapañcalavaṇaḥ kṣāraḥ sakṣaudraḥ pratisāraṇam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.14"> hitaḥ śirovirekaś ca nasyaṃ snigdhaṃ ca
                        bhojanam| visrāvite dantaveṣṭe vraṇāṃs tu pratisārayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.15">
                        rodhrapattaṅgayaṣṭyāhvalākṣācūrṇair madhūttaraiḥ| gaṇḍūṣe kṣīriṇo
                        yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.16"> kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarpiś ca
                        nasyataḥ| śauṣire hṛtarakte tu rodhramustarasāñjanaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.17"> sakṣaudraiḥ śasyate lepo gaṇḍūṣe kṣīriṇo
                        hitāḥ| sārivotpalayaṣṭyāhvasāvarāgurucandanaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.18"> kṣīre daśaguṇe siddhaṃ sarpir nasye ca pūjitam|
                        kriyāṃ paridare kuryāc chītādoktāṃ vicakṣaṇaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.19"> saṃśodhyobhayataḥ kāryaṃ śiraś copakuśe tathā|
                        kākodumbarikāgojīpatrair visrāvayed asṛk|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.20"> kṣaudrayuktaiś ca lavaṇaiḥ savyoṣaiḥ
                        pratisārayet| pippalīḥ sarṣapāñ śvetān nāgaraṃ naiculaṃ phalam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.21"> sukhodakena saṃsṛjya kavalaṃ cāpi dhārayet|
                        ghṛtaṃ madhurakaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.22"> śastreṇa dantavaidarbhe dantamūlāni śodhayet|
                        tataḥ kṣāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāś ca śītalāḥ|| </l>


                    <l xml:id="SS.4.22.23"> uddhṛtyādhikadantaṃ tu tato 'gnim avacārayet |
                        <caesura/>
                         kṛmidantakavac cāpi vidhiḥ kāryo vijānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.24"> chittvā 'dhimāṃsaṃ sakṣaudrair ebhiś cūrṇair
                        upācaret |
                        <caesura/>
                         vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.25"> kṣaudradvitīyāḥ pippalyaḥ kavalaś cātra
                        kīrtitaḥ |
                        <caesura/>
                        <pb facs="567" n="482a"/> paṭolatriphalānimbakaṣāyaś cātra dhāvane
                        |
                        <caesura/>
                         hitaḥ śirovirekaś ca dhūmo vairecanaś ca yaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.26ab"> sāmānyaṃ karma nāḍīnāṃ viśeṣaṃ cātra me śṛṇu
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.26cd"> nāḍīvraṇaharaṃ karma dantanāḍīṣu kārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.27"> yaṃ dantam abhijāyeta nāḍī taṃ dantam uddharet
                        |
                        <caesura/>
                         chittvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.28"> śodhayitvā dahec cāpi kṣāreṇa jvalanena vā |
                        <caesura/>
                         bhinatty upekṣite dante hanukāsthi gatir dhruvam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.29"> samūlaṃ daśanaṃ tasmād uddhared bhagnam asthiram
                        |
                        <caesura/>
                         uddhṛte tūttare dante samūle sthirabandhane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.30ab"> raktātiyogāt pūrvoktā rogā ghorā bhavanti
                        hi| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.30cd">kāṇaḥ saṃjāyate jantur arditaṃ cāsya jāyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.31ab"> calam apy uttaraṃ dantam ato nāpahared
                        bhiṣak|</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.31cd"> dhāvane jātimadanasvādukaṇṭakakhādiram|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.32"> kaṣāyaṃ jātimadanakaṭukasvādukaṇṭakaiḥ|
                        yaṣṭyāhvarodhramañjiṣṭhākhadiraiś cāpi yat kṛtam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.33"> tailaṃ saṃśodhanaṃ tad dhi hanyād dantagatāṃ
                        gatim| kīrtitā dantamūle tu kriyā danteṣu vakṣyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.34"> snehānāṃ kavalāḥ koṣṇāḥ sarpiṣas traivṛtasya
                        vā| niryūhāś cānilaghnānāṃ dantaharṣapramardanāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.35"> snaihikaś ca hito dhūmo nasyaṃ snigdhaṃ ca
                        bhojanam| raso rasayavāgvaś ca kṣīraṃ santānikā ghṛtam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.36ab"> śirobastir hitaś cāpi kramo yaś
                        cānilāpahaḥ|</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.36cd"> ahiṃsan dantamūlāni śarkarām uddhared
                        bhiṣak|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.37"> lākṣācūrṇair madhuyutais tatas tāḥ pratisārayet|
                        dantaharṣakriyāṃ cāpi kuryān niravaśeṣataḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.38"> kapālikā kṛcchratamā tatrāpy eṣā kriyā hitā|
                        jayed visrāvaṇaiḥ svinnam acalaṃ kṛmidantakam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.39"> tathā+avapīḍair vātaghnaiḥ
                        snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ| bhadradārvādivarṣābhūlepaiḥ snigdhaiś ca
                        bhojanaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.40"> calam uddhṛtya ca sthānaṃ vidahet suṣirasya ca|
                        tato vidārīyaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ|| </l>


                    <l xml:id="SS.4.22.41"> tailaṃ daśaguṇe kṣīre siddhaṃ nasye hitaṃ
                        bhavet |
                        <caesura/>
                         hanumokṣe samuddiṣṭāṃ kuryāc cārditavat kriyām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.42"> phalāny amlāni śītāmbu rūkṣānnaṃ dantadhāvanam
                        |
                        <caesura/>
                         tathā 'tikaṭhinān bhakṣyān dantarogī vivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.43"> sādhyānāṃ dantarogāṇāṃ cikitsitam udīritam |
                        <caesura/>
                         jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karma vakṣyāmi siddhaye || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.44"> auṣṭhaprakope 'nilaje yad uktaṃ prāk cikitsitam
                        |
                        <caesura/>
                         kaṇṭakeṣv anilottheṣu tat kāryaṃ bhiṣajā bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.45"> pittajeṣu vighṛṣṭeṣu niḥsṛte duṣṭaśoṇite |
                        <caesura/>
                         pratisāraṇagaṇḍūṣaṃ nasyaṃ ca madhuraṃ hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.46"> kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhiteṣv asṛjaḥ kṣaye |
                        <caesura/>
                         pippalyādir madhuyutaḥ kāryas tu pratisāraṇe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.47"> gṛhṇīyāt kavalāṃś cāpi gaurasarṣapasaindhavaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         paṭolanimbavārtākukṣārayūṣaiś ca bhojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.48"> upajihvāṃ tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet |
                        <caesura/>
                         śirovirekagaṇḍūṣadhūmaiś cainam upācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.49"> jihvāgatānāṃ karmoktaṃ<pb facs="568" n="484a"
                        /> tālavyānāṃ pravakṣyate |
                        <caesura/>
                         aṅguṣṭhāṅgulisaṃdaṃśenākṛṣya galaśuṇḍikām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.50ab"> chedayen maṇḍalāgreṇa jihvopari tu
                        saṃsthitām |</l>
                    <l xml:id="SS.4.22.50cd"> notkṛṣṭaṃ caiva hīnaṃ ca tribhāgaṃ chedayed
                        bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.51"> atyādānāt sraved raktaṃ tannimittaṃ mriyeta ca
                        |
                        <caesura/>
                         hīnacchedād bhavec chopho lālā nidrā bhramas tamaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.52"> tasmād vaidyaḥ prayatnena dṛṣṭakarmā viśāradaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         galaśuṇḍīṃ tu sañchidya kuryāt prāptam imaṃ kramam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.53"> maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ |
                        <caesura/>
                         kṣaudrayuktaiḥ salavaṇais tatas tāṃ pratisārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.54"> vacām ativiṣāṃ pāṭhāṃ rāsnāṃ kaṭukarohiṇīm |
                        <caesura/>
                         niṣkvāthya picumandaṃ ca kavalaṃ tatra yojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.55"> iṅgudīkiṇihīdantīsaralāsuradārubhiḥ |
                        <caesura/>
                         pañcāṅgīṃ kārayet piṣṭair vartiṃ gandhottarāṃ śubhām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.56"> tato dhūmaṃ pibej jantur dvir ahnaḥ kaphanāśanam
                        |
                        <caesura/>
                         kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣaś cāpy aśane hitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.57"> tuṇḍikeryadhruṣe kūrme saṅghāte tālupuppuṭe |
                        <caesura/>
                         eṣa eva vidhiḥ kāryo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.58"> tālupāke tu kartavyaṃ vidhānaṃ pittanāśanam |
                        <caesura/>
                         snehasvedau tāluśoṣe vidhiś cānilanāśanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.59"> kīrtitaṃ tālujānāṃ tu kaṇṭhyānāṃ karma
                        vakṣyate |
                        <caesura/>
                         sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.60"> chardanaṃ dhūmapānaṃ ca gaṇḍūṣo nasyakarma ca
                        |
                        <caesura/>
                         vātikīṃ tu hṛte rakte lavaṇaiḥ pratisārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.61"> sukhoṣṇān snehagaṇḍūṣān dhārayec cāpy
                        abhīkṣṇaśaḥ |
                        <caesura/>
                         pataṅgaśarkarākṣaudraiḥ paittikīṃ pratisārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.62"> drākṣāparūṣakakvātho hitaś ca kavalagrahe |
                        <caesura/>
                         agāradhūmakaṭukaiḥ ślaiṣmikīṃ pratisārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.63"> śvetāviḍaṅgadantīṣu tailaṃ siddhaṃ
                        sasaindhavam |
                        <caesura/>
                         nasyakarmaṇi yoktavyaṃ tathā kavaladhāraṇe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.64"> pittavat sādhayed vaidyo rohiṇīṃ
                        raktasaṃbhavām |
                        <caesura/>
                         visrāvya kaṇṭhaśālūkaṃ sādhayet tuṇḍikerivat || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.65"> ekakālaṃ yavānnaṃ ca bhuñjīta snigdham alpaśaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         upajihvikavac cāpi sādhayed adhijihvikām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.66"> ekavṛndaṃ tu visrāvya vidhiṃ śodhanam ācaret |
                        <caesura/>
                         gilāyuś cāpi yo vyādhis taṃ ca śastreṇa sādhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.67"> amarmasthaṃ supakvaṃ ca bhedayed galavidradhim
                        |
                        <caesura/>
                         vātāt sarvasaraṃ cūrṇair lavaṇaiḥ pratisārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.68"> tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tato 'smai snaihikaṃ dhūmam imaṃ dadyād vicakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.69"> śālarājādanair aṇḍasāraiṅgudamadhūkajāḥ |
                        <caesura/>
                         majjāno gugguludhyāmamāṃsīkālānusārivāḥ |
                        <caesura/>
                         śrīsarjarasaśaileyamadhūcchiṣṭāni cāharet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.70"> tat sarvaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ snehenāloḍya
                        yuktitaḥ |
                        <caesura/>
                         ṭiṇḍūkavṛntaṃ sakṣaudraṃ matimāṃs tena lepayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.71"> eṣa sarvasare dhūmaḥ praśastaḥ snaihiko mataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kaphaghno mārutaghnaś ca mukharogavināśanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.72"> pittātmake sarvasare śuddhakāyasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         sarvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhir madhuraśītalaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.73"> pratisāraṇagaṇḍūṣau dhūmaḥ saṃśodhanāni ca |
                        <caesura/>
                         kaphātmake sarvasare vidhiṃ kuryāt kaphāpaham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.74"> pibed ativiṣāṃ pāṭhāṃ mustaṃ ca suradāru ca |
                        <caesura/>
                         rohiṇīṃ kaṭukākhyāṃ ca kuṭajasya phalāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.75"> gavāṃ mūtreṇa manujo bhāgair dharaṇasaṃmitaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         eṣa sarvān kaphakṛtān rogān yogo 'pakarṣati || </l>

                    <pb facs="569" n="485a"/>

                    <l xml:id="SS.4.22.76"> kṣīrekṣurasagomūtradadhimastvamlakāñjikaiḥ |
                        <caesura/>
                         vidadhyāt kavalān vīkṣya doṣaṃ tailaghṛtair api || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.77"> rogāṇāṃ mukhajātānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam
                        |
                        <caesura/>
                         asādhyā api vakṣyante rogā ye tatra kīrtitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.78"> auṣṭhaprakope varjyāḥ syur
                        māṃsaraktatridoṣajāḥ |
                        <caesura/>
                         dantamūleṣu varjyau tu triliṅgagatisauṣirau || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.79"> danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ |
                        <caesura/>
                         jihvāgateṣv alāsas tu tālavyeṣv arbudaṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.80"> svaraghno valayo vṛndo vidāryalasa eva ca |
                        <caesura/>
                         galauṣṭho māṃsatānaś ca śataghnī rohiṇī ca yā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.81"> asādhyāḥ kīrtitā hy ete rogā nava daśaiva ca |
                        <caesura/>
                         teṣāṃ cāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācaret ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.22.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        mukharogacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo 'dhyāyaḥ ||22 ||</p>
                </div>


                <div n="23" type="adhyāya">
                    <head>trayoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <p xml:id="SS.4.23.1"> athātaḥ śophānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.23.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.23.3"> ṣaḍvidho 'vayavasamutthaḥ śopho 'bhihito
                        lakṣaṇataḥ pratīkārataś ca; sarvasaras tu pañcavidhaḥ, tad yathā
                        vātapittaśleṣmasannipātaviṣanimittaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.23.4">
                        tatrāpatarpitasyādhvagamanād atimātram abhyavaharato vā
                        piṣṭānnaharitakaśākalavaṇāni kṣīṇasya vā 'timātram amlam
                        upasevamānasya
                        mṛtpakvaloṣṭakaṭaśarkarānūpaudakamāṃsasevanād ajīrṇino vā
                        grāmyadharmasevanād viruddhāhārasevanāt vā
                        hastyaśvoṣṭrarathapadātisaṅkṣobhaṇādayo sitasya doṣā dhātūn
                        pradūṣya śvayathum āpādayanty akhile śarīre || </p>

                    <p xml:id="SS.4.23.5"> tatra vātaśvayathur aruṇaḥ kṛṣṇo vā
                        mṛdur anavasthitās todādayaś cātra vedanāviśeṣāḥ; pittaśvayathuḥ
                        pītaḥ sarakto vā mṛduḥ śīghrānusāry ūṣādayaś cātra vedanāviśeṣāḥ;
                        śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ śuklo vā snigdhaḥ kaṭhinaḥ śīto
                        mandānusārī, kaṇḍvādayaś cātra vedanāviśeṣāḥ; sannipātaśvayathuḥ
                        sarvavarṇavedanaḥ; viṣanimittas tu garopayogād duṣṭatoyasevanāt
                        prakuthitodakāvagāhanāt saviṣasattvadigdhacūrṇāvacūrṇanād vā
                        saviṣamūtrapurīṣaśukraspṛṣṭānāṃ vā tṛṇakāṣṭhādīnāṃ saṃsparśanāt,
                        sa tu mṛduḥ kṣiprotthāno 'valambī calo 'calo vā dāhapākarāgaprāyaś
                        ca bhavati || </p>

                    <l xml:id="SS.4.23.6"> bhavanti cātra doṣāḥ śvayathum ūrdhvaṃ hi
                        kurvanty āmāśayasthitāḥ |
                        <caesura/>
                        <caesura/>
                         pakvāśayasthā madhye ca varcaḥsthānagatās tv adhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.23.7"> kṛtsnaṃ deham anuprāptāḥ kuryuḥ sarvasaraṃ tathā
                        |
                        <caesura/>
                        <pb facs="570" n="489a"/> śvayathur madhyadeśe yaḥ sa kaṣṭaḥ
                        sarvagaś ca yaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.23.8"> ardhāṅge 'riṣṭabhūtaś ca yaś cordhvaṃ
                        parisarpati |
                        <caesura/>
                         śvāsaḥ pipāsā daurbalyaṃ jvaraś cchardir arocakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.23.9"> hikkātīsārakāsāś ca śūnaṃ saṅkṣapayanti hi |
                        <caesura/>
                         sāmānyato viśeṣāc ca teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajam || </l>

                    <p xml:id="SS.4.23.10"> śophinaḥ sarva eva
                        parihareyur amlalavaṇadadhiguḍavasāpayastailaghṛtapiṣṭamayagurūṇi
                        || </p>

                    <p xml:id="SS.4.23.11"> tatra vātaśvayathau traivṛtam eraṇḍatailaṃ vā
                        māsam ardhamāsaṃ vā pāyayet, nyagrodhādikakaṣāyasiddhaṃ sarpiḥ
                        pittaśvayathau, āragvadhādisiddhaṃ sarpiḥ śleṣmaśvayathau,
                        sannipātaśvayathau snuhīkṣīrapātraṃ dvādaśabhir amlapātraiḥ
                        pratisaṃsṛjya dantīdravantīpratīvāpaṃ sarpiḥ pācayitvā pāyayet,
                        viṣanimitteṣu kalpeṣu pratīkāraḥ || </p>

                    <pb facs="570" n="486b"/>

                    <p xml:id="SS.4.23.12"> ata ūrdhvaṃ sāmānyacikitsitam upadekṣyāmaḥ
                        tilvakaghṛtacaturthāni yāny uktāny udareṣu tato 'nyataman
                        upayujyamānaṃ śvayathum apahanti, mūtravartikriyāṃ vā seveta,
                        navāyasaṃ vā 'har ahar madhunā,
                        viḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricacūrṇaṃ vā
                        dharaṇam uṣṇāmbunā, trikaṭukṣārāyaś cūrṇāni vā triphalākaṣāyeṇa,
                        mūtraṃ vā tulyakṣīraṃ, harītakīṃ vā tulyaguḍām upayuñjīta,
                        devadāruśuṇṭhīṃ vā, gugguluṃ vā mūtreṇa varṣābhūkaṣāyānupānaṃ vā, tulyaguḍaṃ
                        śṛṅgaveraṃ vā, varṣābhūkaṣāyaṃ mūlakalkaṃ vā saśṛṅgaveraṃ payo
                        'nupānam ahar ahar māsaṃ, vyoṣavarṣābhūkaṣāyasiddhena vā sarpiṣā
                        mudgolumbān bhakṣayet,
                        pippalīpippalīmūlacavyacitrakamayūrakavarṣābhūsiddhaṃ vā kṣīraṃ
                        pibet, sahauṣadhamuraṅgīmūlasiddhaṃ vā, trikaṭukair
                        aṇḍaśyāmāmūlasiddhaṃ vā, varṣābhūśṛṅgaverasahādevadārusiddhaṃ vā,
                        tathā 'lābubibhītakaphalakalkaṃ vā taṇḍulāmbunā;
                        kṣīrapippalīmaricaśṛṅgaverānusiddhena ca
                        mudgayūṣeṇālavaṇenālpasnehena bhojayed yavānnaṃ godhūmānnaṃ vā;
                        vṛkṣakārkanaktamālanimbavarṣābhūkvāthaiś ca pariṣekaḥ;
                        sarṣapasuvarcalāsaindhavaśārṅgeṣṭābhiś ca pradehaḥ kāryaḥ;
                        yathādoṣaṃ ca vamanavirecanāsthāpanāni tīkṣṇāny ajasram upaseveta,
                        snehasvedopanāhāṃś ca; sirābhiś cābhīkṣṇaṃ śoṇitam avasecayed
                        anyatropadravaśophād iti || </p>

                    <pb facs="571" n="487a"/>

                    <l xml:id="SS.4.23.13"> bhavati cātra piṣṭānnam amlaṃ lavaṇāni madyaṃ
                        mṛdaṃ divāsvapnam ajāṅgalaṃ ca |
                        <caesura/>
                         striyo ghṛtaṃ tailapayogurūṇi śophaṃ jighāṃsuḥ parivarjayet tu
                        ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.23.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        śothacikitsitaṃ nāma trayoviṃśo 'dhyāyaḥ ||23 ||</p>
                </div>




                <div n="24" type="adhyāya">
                    <head>caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <p xml:id="SS.4.24.1"> athāto 'nāgatābādhāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.24.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <l xml:id="SS.4.24.3"> utthāyotthāya satataṃ svasthenārogyam icchatā |
                        <caesura/>
                         dhīmatā yad anuṣṭheyaṃ tat sarvaṃ saṃpravakṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.4"> tatrādau dantapavanaṃ dvādaśāṅgulam āyatam |
                        <caesura/>
                         kaniṣṭhikāparīṇāham ṛjvagranthitam avraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.5"> ayugmagranthi yac cāpi pratyagraṃ śastabhūmijam
                        |
                        <caesura/>
                         avekṣyartuṃ ca doṣaṃ ca rasaṃ vīryaṃ ca yojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.6"> kaṣāyaṃ madhuraṃ tiktaṃ kaṭukaṃ prātar utthitaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         nimbaś ca tiktake śreṣṭhaḥ kaṣāye khadiras tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.7"> madhūko madhure śreṣṭhaḥ karañjaḥ kaṭuke tathā
                        |
                        <caesura/>
                         kṣaudravyoṣatrivargāktaṃ satailaṃ saindhavena ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.8"> cūrṇena tejovatyāś ca dantān nityaṃ viśodhayet
                        |
                        <caesura/>
                         ekaikaṃ gharṣayed dantaṃ mṛdunā kūrcakena ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.9"> dantaśodhanacūrṇena dantamāṃsāny abādhayan |
                        <caesura/>
                         tad daurgandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.10"> vaiśadyam annābhiruciṃ saumanasyaṃ karoti ca
                        |
                        <caesura/>
                         na khāded galatālv oṣṭhajihvārogasamudbhave || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.11"> athāsyapāke śvāse ca kāsahikkāvamīṣu ca |
                        <caesura/>
                         durbalo 'jīrṇabhaktaś ca mūrcchārto madapīḍitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.12"> śirorujārtas tṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ |
                        <caesura/>
                         arditī karṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.13"> jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇaṃ vārkṣam eva
                        ca |
                        <caesura/>
                         tan malāpaharaṃ śastaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ daśāṅgulam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.14"> mukhavairasya daurgandhyaśophajāḍyaharaṃ
                        sukham |
                        <caesura/>
                         dantadārḍhyakaraṃ rucyaṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.15"> kṣīravṛkṣakaṣāyair vā kṣīreṇa ca vimiśritaiḥ |
                        <caesura/>
                         bhilloṭakakaṣāyeṇa tathaivāmalakasya vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.16"> prakṣālayen mukhaṃ netre svasthaḥ śītodakena
                        vā |
                        <caesura/>
                         nīlikāṃ mukhaśoṣaṃ ca piḍakāṃ vyaṅgam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.17"> raktapittakṛtān rogān sadya eva vināśayet |
                        <caesura/>
                         sukhaṃ laghu nirīkṣeta dṛḍhaṃ paśyati cakṣuṣā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.18"> mataṃ srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ
                        sindhusaṃbhavam |
                        <caesura/>
                         dāhakaṇḍūmalaghnaṃ ca dṛṣṭikledarujāpaham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.19"> tejorūpāvahaṃ caiva sahate mārutātapau |
                        <caesura/>
                         na netrarogā jāyante tasmād añjanam ācaret || </l>

                    <pb facs="572" n="488a"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.20"> bhuktavāñ chirasā snātaḥ śrāntaś
                        chardanavāhanaiḥ |
                        <caesura/>
                         rātrau jāgaritaś cāpi nāñjyāj jvarita eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.21"> karpūrajātīkakkolalavaṅgakaṭukāhvayaiḥ |
                        <caesura/>
                         sacūrṇapūgaiḥ sahitaṃ patraṃ tāmbūlajaṃ śubham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.22"> mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakam |
                        <caesura/>
                         hanudantasvaramalajihvendriyaviśodhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.23"> prasekaśamanaṃ hṛdyaṃ galāmayavināśanam |
                        <caesura/>
                         pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.24"> raktapittakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchāparītinām |
                        <caesura/>
                         rūkṣadurbalamartyānāṃ na hitaṃ cāsyaśoṣiṇām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.25"> śirogatāṃs tathā rogāñ chirobhaṅgo 'pakarṣati
                        |
                        <caesura/>
                         keśānāṃ mārdavaṃ dairghyaṃ bahutvaṃ snigdhakṛṣṇatām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.26"> karoti śirasas tṛptiṃ sutvakkam api cānanam |
                        <caesura/>
                         santarpaṇaṃ cendriyāṇāṃ śirasaḥ pratipūraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.27"> madhukaṃ kṣīraśuklā ca saralaṃ devadāru ca |
                        <caesura/>
                         kṣudrakaṃ pañcanāmānaṃ samabhāgāni saṃharet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.28"> teṣāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet |
                        <caesura/>
                         sadaiva śītalaṃ jantor mūrdhni tailaṃ pradāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.29"> keśaprasādhanī keśyā rajojantumalāpahā |
                        <caesura/>
                         hanumanyāśiraḥkarṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam || </l>

                    <pb facs="572" n="489b"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.30"> abhyaṅgo mārdavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ |
                        <caesura/>
                         dhātūnāṃ puṣṭijanano mṛjāvarṇabalapradaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.31"> sekaḥ śramaghno
                        'nilahṛd bhagnasandhiprasādhakaḥ |
                        <caesura/>
                         kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.32"> jalasiktasya vardhante yathā mūle 'ṅkurās taroḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tathā dhātuvivṛddhir hi snehasiktasya jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.33"> sirāmukhai romakūpair dhamanībhiś ca tarpayam
                        |
                        <caesura/>
                         śarīrabalam ādhatte yuktaḥ sneho 'vagāhane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.34"> tatra prakṛtisātmyartudeśadoṣavikāravit |
                        <caesura/>
                         tailaṃ ghṛtaṃ vā matimān yuñjyād abhyaṅgasekayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.35"> kevalaṃ sāmadoṣeṣu na kathañ cana yojayet |
                        <caesura/>
                         taruṇajvaryajīrṇī ca nābhyaktavyau kathañ cana || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.36"> tathā virikto vāntaś ca nirūḍho yaś ca mānavaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pūrvayoḥ kṛcchratā vyādher asādhyatvam athāpi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.37"> śeṣāṇāṃ tadahaḥ proktā agnimāndyādayo gadāḥ |
                        <caesura/>
                         santarpaṇasamutthānāṃ rogāṇāṃ naiva kārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.38"> śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāmasaṃjñitam |
                        <caesura/>
                         tat kṛtvā tu sukhaṃ dehaṃ vimṛdgīyāt samantataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.39"> śarīropacayaḥ kāntir gātrāṇāṃ suvibhaktatā |
                        <caesura/>
                         dīptāgnitvam anālasyaṃ sthiratvaṃ lāghavaṃ mṛjā || </l>

                    <pb facs="573" n="489a"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.40"> śramaklamapipāsoṣṇaśītādīnāṃ sahiṣṇutā |
                        <caesura/>
                         ārogyaṃ cāpi paramaṃ vyāyāmād upajāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.41"> na cāsti sadṛśaṃ tena kiñcit
                        sthaulyāpakarṣaṇam |
                        <caesura/>
                         na ca vyāyāminaṃ martyam ardayanty arayo balāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.42"> na cainaṃ sahasā ''ākramya jarā samadhirohati
                        |
                        <caesura/>
                         sthirībhavati māṃsaṃ ca vyāyāmābhiratasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.43"> vyāyāmasvinnagātrasya padbhyām udvartitasya ca
                        |
                        <caesura/>
                         vyādhayo nopasarpanti siṃhaṃ kṣudramṛgā iva || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.44"> vayorūpaguṇair hīnam api kuryāt sudarśanam |
                        <caesura/>
                         vyāyāmaṃ kurvato nityaṃ viruddham api bhojanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.45"> vidagdham avidagdhaṃ vā nirdoṣaṃ paripacyate |
                        <caesura/>
                         vyāyāmo hi sadā pathyo balināṃ snigdhabhojinām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.46"> sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sarveṣv ṛtuṣv ahar ahaḥ pumbhir ātmahitaiṣibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.47"> balasyārdhena kartavyo vyāyāmo hanty ato
                        'nyathā |
                        <caesura/>
                         hṛdi sthānasthito vāyur yadā vaktraṃ prapadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.48"> vyāyāmaṃ kurvato jantos tad balārdhasya
                        lakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         vayobalaśarīrāṇi deśakālāśanāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.49"> samīkṣya kuryād vyāyāmam anyathā rogam āpnuyāt
                        |
                        <caesura/>
                         kṣayatṛṣṇārucicchardiraktapittabhramaklamāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.50"> kāsaśoṣajvaraśvāsā ativyāyāmasaṃbhavāḥ |
                        <caesura/>
                         raktapittī kṛśaḥ śoṣī śvāsakāsakṣatāturaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.51"> bhuktavān strīṣu ca kṣīṇas tṛḍbhramārtaś ca
                        varjayet |
                        <caesura/>
                         udvartanaṃ vātaharaṃ kaphamedovilāpanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.52"> sthirīkaraṇam aṅgānāṃ tvakprasthādakaraṃ param
                        |
                        <caesura/>
                         sirāmukhaviviktatvaṃ tvaksthasyāgneś ca tejanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.53"> udgharṣaṇotsādanābhyāṃ jāyeyāt āmasaṃśayam |
                        <caesura/>
                         utsādanād bhavet strīṇāṃ viśeṣāt kāntimad vapuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.54"> praharṣasaubhāgyamṛjālāghavādiguṇānvitam |
                        <caesura/>
                         udgharṣaṇaṃ tu vijñeyaṃ kaṇḍūkoṭhānilāpaham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.55"> ūrvoḥ saṃjanayaty āśu phenakaḥ sthairyalāghave |
                        <caesura/>
                         kaṇḍūkoṭhānilastambhamalarogāpahaś ca saḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.56"> tejanaṃ tvaggatasyāgneḥ sirāmukhavivecanam |
                        <caesura/>
                         udgharṣaṇaṃ tv iṣṭikayā kaṇḍūkoṭhavināśanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.57"> nidrādāhaśramaharaṃ svedakaṇḍūtṛṣāpaham |
                        <caesura/>
                         hṛdyaṃ malaharaṃ śreṣṭhaṃ sarvendriyavibodhanam samācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.58"> tandrāpāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ
                        puṃstvavardhanam| raktaprasādanaṃ cāpi snānam agneś ca dīpanam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.59"> uṣṇena śirasaḥ snānam ahitaṃ cakṣuṣaḥ sadā|
                        śītena śirasaḥ snānaṃ cakṣuṣyam iti nirdiśet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.60"> śleṣmamārutakope tu jñātvā vyādhibalābalam|
                        kāmam uṣṇaṃ śiraḥsnānaṃ bhaiṣajyārthaṃ samācaret|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.61"> atiśītāmbu śīte ca śleṣmamārutakopanam |
                        <caesura/>
                         atyuṣṇam uṣṇakāle ca pittaśoṇitakopanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.62"> tac cātisārajvaritakarṇaśūlānilārtiṣu |
                        <caesura/>
                         ādhmānārocakājīrṇabhuktavatsu ca garhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.63"> saubhāgyadaṃ varṇakaraṃ prītyojobalavardhanam
                        |
                        <caesura/>
                         svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnam anulepanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.64"> snānaṃ yeṣāṃ niṣiddhaṃ tu teṣām apy anulepanam
                        |
                        <caesura/>
                        <pb facs="574" n="490a"/> rakṣoghnam atha caujasyaṃ saubhāgyakaram
                        uttamam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.65"> sumanombararatnānāṃ dhāraṇaṃ prītivardhanam |
                        <caesura/>
                         mukhālepād dṛḍhaṃ cakṣuḥ pīnagaṇḍaṃ tathā ''ānanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.66"> avyaṅgapiḍakaṃ kāntaṃ bhavaty ambujasannibham
                        |
                        <caesura/>
                         pakṣmalaṃ viśadaṃ kāntam amalojjvalamaṇḍalam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.67"> netram añjanasaṃyogād bhavec cāmalatārakam |
                        <caesura/>
                         yaśasyaṃ svargyam āyuṣyaṃ dhanadhānyavivardhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.68"> devatātithiviprāṇāṃ pūjanaṃ gotravardhanam |
                        <caesura/>
                         āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛd dehadhārakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.69"> āyustejaḥsamutsāhasmṛtyojognivivardhanaḥ |
                        <caesura/>
                         pādaprakṣālanaṃ pādamalarogaśramāpaham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.70"> cakṣuḥprasādanaṃ vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ
                        prītivardhanam |
                        <caesura/>
                         nidrākaro dehasukhaś cakṣuṣyaḥ śramasuptinut || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.71"> pādatvaṅmṛdukārī ca pādābhyaṅgaḥ sadā hitaḥ |
                        <caesura/>
                         pādarogaharaṃ vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.72"> sukhapracāram ojasyaṃ sadā pādatradhāraṇam |
                        <caesura/>
                         anārogyam anāyuṣyaṃ cakṣuṣor upaghātakṛt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.73"> pādābhyām anupānadbhyāṃ sadā caṅkramaṇaṃ nṛṇām
                        |
                        <caesura/>
                         pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.74"> harṣalāghavasaubhāgyakaram utsāhavardhanam |
                        <caesura/>
                         bāṇavāraṃ mṛjāvarṇatejobalavivardhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.75"> pavitraṃ keśyam uṣṇīṣaṃ vātātaparajopaham |
                        <caesura/>
                         varṣānilarajogharmahimādīnāṃ nivāraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.76"> varṇyaṃ cakṣuṣyam aujasyaṃ śaṅkaraṃ
                        chatradhāraṇam |
                        <caesura/>
                         śunaḥ sarīsṛpavyālaviṣāṇibhyo bhayāpaham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.77"> śramaskhalanadoṣaghnaṃ sthavire ca praśasyate
                        |
                        <caesura/>
                         sattvotsāhabalasthairya dhairyavīryavivardhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.78"> avaṣṭambhakaraṃ cāpi bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam
                        |
                        <caesura/>
                         āsyā varṇakaphasthaulyasaukumāryakarī sukhā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.79"> adhvā varṇakaphasthaulyasaukumāryavināśanaḥ |
                        <caesura/>
                         atyadhvā viparīto+āsmāj jarādaurbalyakṛc ca saḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.80"> yat tu caṅkramaṇaṃ nātidehapīḍākaraṃ bhavet |
                        <caesura/>
                         tad āyurbalamedhāgnipradam indriyabodhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.81"> śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradam |
                        <caesura/>
                         sukhaṃ śayyāsanaṃ duḥkhaṃ viparītaguṇaṃ matam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.82"> bālavyajanam aujasyaṃ makṣikādīn apohati |
                        <caesura/>
                         śoṣadāhaśramasvedamūrcchāghno vyajanānilaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.83"> prītinidrākaraṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpaham |
                        <caesura/>
                         saṃvāhanaṃ māṃsaraktatvakprasādakaraṃ sukham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.84"> pravātaṃ
                        raukṣyavaivarṇyastambhakṛd dāhapaktinut |
                        <caesura/>
                         svedamūrcchāpipāsāghnam apravātam ato 'nyathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.85">
                        <pb facs="575" n="491a"/> sukhaṃ vātaṃ praseveta grīṣme śaradi
                        mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         nivātaṃ hy āyuṣe sevyam ārogyāya ca sarvadā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.86"> ātapaḥ pittatṛṣṇāgnisvedamūrcchābhramāsrakṛt |
                        <caesura/>
                         dāhavaivarṇyakārī ca chāyā caitān apohati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.87"> agnir vātakaphastambhaśītavepathunāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         āmābhiṣyandajaraśo raktapittapradūṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.88"> puṣṭivarṇabalotsāham agnidīptim atandritām |
                        <caesura/>
                         karoti dhātusāmyaṃ ca nidrā kāle niṣevitā || </l>



                    <p xml:id="SS.4.24.89"> tatrādita eva nīcanakharomṇā śucinā
                        śuklavāsasā laghūṣṇīṣacchatropānatkena daṇḍapāṇinā kāle
                        hitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā bandhubhūtena bhūtānāṃ
                        guruvṛddhānumatena susahāyenānanyamanasā khalūpacaritavyaṃ, tad
                        api na rātrau, na
                        keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasnānabalibhūmiṣu,
                        na viṣamendrakīlacatuṣpathaśvabhrāṇām upariṣṭāt || </p>

                    <p xml:id="SS.4.24.90"> na rājadviṣṭaparuṣapaiśunyānṛtāni vadet, na
                        devabrāhmaṇapitṛparivādāṃś ca; na
                        narendradviṣṭonmattapatitakṣudranīcān upāsīta || </p>

                    <p xml:id="SS.4.24.91">
                        vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājikuñjarādyadhirohaṇāni
                        pariharet, pūrṇanadīsamudrāviditapalvalaśvabhrakūpāvataraṇāni,
                        bhinnaśūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyavāsāgnisaṃbhramavyālabhujaṅgakīṭasevāś
                        ca, grāmāghātakalahaśastrasannipātavyālasarīsṛpaśṛṅgisannikarṣāṃś
                        ca || </p>

                    <l xml:id="SS.4.24.92"> nāgnigogurubrāhmaṇapreṅkhādampatyantareṇa
                        yāyāt | na śavam anuyāyāt | devagobrāhmaṇacaityadhvajarogipatitapāpakāriṇāṃ ca chāyāṃ nākrameta | nāstaṃ
                        gacchantam udyantaṃ vā ''ādityaṃ vīkṣeta | gāṃ dhāpayantīṃ
                        dhayantīṃ paraśasyaṃ vā carantīṃ na kasmaicid ācakṣīta, na
                        colkāpātotpātendradhanūṃṣi | nāgniṃ mukhenopadhamet | nāpo bhūmiṃ
                        vā pāṇipādenābhihanyāt || </l>

                    <p xml:id="SS.4.24.93"> na vegān dhārayed vātamūtrapurīṣādīnām | na
                        bahirvegān
                        grāmanagaradevatāyatanaśmaśānacatuṣpathasalilāśayapathisannikṛṣṭāv
                        utsṛjen na prakāśaṃ na vāyvagnisalilasomārkagogurupratimukham || </p>

                    <p xml:id="SS.4.24.94"> na bhūmiṃ vilikhet, nāsaṃvṛtamukhaḥ sadasi
                        jṛmbhodgārakāsaśvāsakṣavathūn utsṛjet, na
                        paryaṅkikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau kuryāt || </p>

                    <p xml:id="SS.4.24.95">
                        <pb facs="576" n="492a"/> na
                        bālakarṇanāsāsrotodaśanākṣivivarāṇy abhikuṣṇīyāt, na vījayet
                        keśamukhanakhavastragātrāṇi, na gātranakhavaktravāditraṃ kuryāt ,
                        na kāṣṭhaloṣṭatṛṇādīn abhihanyāc chindyād bhindyād vā || </p>

                    <p xml:id="SS.4.24.96"> na prativātātapaṃ seveta, na bhuktamātro
                        'gnim upāsīta, notkaṭakālpakāṣṭhāsanam adhyāsīta, na grīvāṃ viṣamaṃ
                        dhārayet, na viṣamakāyaḥ kriyāṃ bhajeta bhuñjīta vā, na pratatam
                        īkṣeta viśeṣāj jyotirbhāskarasūkṣmacalabhrāntāni, na bhāraṃ śirasā
                        vahet, na
                        svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramaṇayānavāhanapradhāvanalaṅghanaplavanaprataraṇahāsyabhāṣyavyavāyavyāyāmādīn ucitān
                        apy atiseveta || </p>

                    <p xml:id="SS.4.24.97"> ucitād apy ahitāt kramaśo viramet, hitam
                        anucitam apy aseveta kramaśaḥ, na caikāntataḥ pādahīnāt || </p>

                    <p xml:id="SS.4.24.98"> nāvākśirāḥ śayīta, na bhinnapātre bhuñjīta, na
                        vinā pātreṇa, nāñjalipuṭenāpaḥ pibet, kāle
                        hitamitasnigdhamadhuraprāyam āhāraṃ vaidyapratyavekṣitam aśnīyāt,
                        grāmagaṇagaṇikāpaṇikaśatrusatraśaṭhapatitabhojanāni pariharet,
                        śeṣāṇy api cāniṣṭarūparasagandhasparśaśabdamānasāni, anyāny evaṃ
                        guṇāny api saṃbhramadattāni, (tāny api) makṣikābālopahatāni,
                        nāprakṣālitapādo bhuñjīta na mūtroccārapīḍito na sandhyayor
                        nānupāśrito nātītakālaṃ hīnam atimātraṃ (noddhṛtasnehaṃ) ceti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.24.99"> na bhuñjītoddhṛtasnehaṃ naṣṭaṃ paryuṣitaṃ
                        payaḥ | na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpy aghṛtaśarkaram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.100"> nāmudgayūṣaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmalakair
                        vinā | anyathā janayet kuṣṭhavisarpādīn gadān bahūn |
                        nātmānam udake paśyen na nagnaḥ praviśej jalam || </l>

                    <p xml:id="SS.4.24.101">
                        dyūtamadyātisevāpratibhūtvasākṣitvasamāhvānagoṣṭhīvāditrāṇi na
                        seveta, srajaṃ chatropānahau kanakam atītavāsāṃsi na cānyair
                        dhṛtāni dhārayet, brāhmaṇam agniṃ gāṃ ca nocchiṣṭaḥ spṛśet || </p>

                    <pb facs="577" n="493a"/>

                    <l xml:id="SS.4.24.102"> bhavanti cātra yasmin yasminn ṛtau ye ye
                        doṣāḥ kupyanti dehinām |
                        <caesura/>
                         teṣu teṣu pradātavyā rasās te te vijānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.103"> varṣāsu na pibet toyaṃ pibec charadi mātrayā
                        |
                        <caesura/>
                         varṣāsu caturo māsān mātrāvad udakaṃ pibet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.104"> uṣṇaṃ haime vasante ca kāmaṃ grīṣme tu
                        śītalam |
                        <caesura/>
                         hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau piben naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.105"> śṛtaśītaṃ payo grīṣme prāvṛṭkāle rasaṃ pibet
                        |
                        <caesura/>
                         yūṣaṃ varṣati, tasyānte prapibecchītalaṃ jalam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.106"> svastha evam ato 'nyas tu doṣāhāragatānugaḥ |
                        <caesura/>
                         snehaṃ saindhavacūrṇena pippalībhiś ca saṃyutam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.107"> pibed agnivivṛddhyarthaṃ na ca vegān
                        vidhārayet |
                        <caesura/>
                         agnidīptikaraṃ nṝṇāṃ rogāṇāṃ śamanaṃ prati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.108"> prāvṛṭśaradvasanteṣu samyak snehādim ācaret |
                        <caesura/>
                         kaphe pracchardanaṃ pitte vireko bastir īraṇe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.109"> śasyate triṣv api sadā vyāyāmo doṣanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         bhuktaṃ viruddham apy annaṃ vyāyāmān na praduṣyati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.110"> utsargamaithunāhāraśodhane syāt tu tanmanāḥ |
                        <caesura/>
                         necched doṣacayāt prājñaḥ pīḍāṃ vā kāyamānasīm || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.111"> atistrīsaṃprayogāc ca rakṣed ātmānam ātmavān
                        |
                        <caesura/>
                         śūlakāsajvaraśvāsakārśyapāṇḍvāmayakṣayāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.112"> ativyavāyāj jāyante rogāś cākṣepakādayaḥ |
                        <caesura/>
                         āyuṣmanto mandajarā vapur varṇabalānvitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.113"> sthiropacitamāṃsāś ca bhavanti strīṣu
                        saṃyatāḥ |
                        <caesura/>
                         tribhis tribhir ahobhir vā samīyāt pramadāṃ naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.114"> sarveṣv ṛtuṣu, gharmeṣu pakṣāt pakṣād vrajed
                        budhaḥ |
                        <caesura/>
                         rajasvalām akāmāṃ ca malinām apriyāṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.115"> varṇavṛddhāṃ vayovṛddhāṃ tathā
                        vyādhiprapīḍitām |
                        <caesura/>
                         hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.116"> sagotrāṃ gurupatnīṃ ca tathā pravrajitām api
                        |
                        <caesura/>
                         sandhyāparvasv agamyāṃ ca nopeyāt pramadāṃ naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.117"> gosarge cārdharātre ca tathā madhyandineṣu ca
                        |
                        <caesura/>
                         lajjāsamāvahe deśe vivṛte 'śuddha eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.118"> kṣudhito vyādhitaś caiva kṣubdhacittaś ca
                        mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         vātaviṇmūtravegī ca pipāsuratidurbalaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.119"> tiryagyonāv ayonau ca prāptaśukravidhāraṇam |
                        <caesura/>
                         duṣṭayonau visargaṃ tu balavān api varjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.120"> retasaś cātimātraṃ tu mūrdhāvaraṇam eva ca |
                        <caesura/>
                         sthitāv uttānaśayane viśeṣeṇaiva garhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.121"> krīḍāyām api medhāvī hitārthī parivarjayet |
                        <caesura/>
                         rajasvalāṃ prāptavato narasyāniyatātmanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.122"> dṛṣṭyāyustejasāṃ hānir adharmaś ca tato
                        bhavet |
                        <caesura/>
                         liṅginīṃ gurupatnīṃ ca sagotrām atha parvasu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.123"> vṛddhāṃ ca sandhyayoś cāpi gacchato
                        jīvitakṣayaḥ |
                        <caesura/>
                         garbhiṇyā garbhapīḍā syād vyādhitāyāṃ balakṣayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.124"> hīnāṅgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kāmaṃ
                        vandhyām asaṃvṛte |
                        <caesura/>
                         deśe 'śuddhe ca śukrasya manasaś ca kṣayo bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.125"> kṣudhitaḥ kṣubdhacittaś ca madhyāhne tṛṣito
                        'balaḥ |
                        <caesura/>
                         sthitaś ca hāniṃ śukrasya vāyoḥ kopaṃ ca vindati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.126"> atiprasaṅgād bhavati śoṣaḥ śukrakṣayāvahaḥ |
                        vyādhitasya rujā plīhni mṛtyur mūrcchā ca jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.127"> pratyūṣasy ardharātre ca vātapitte prakupyataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tiryagyonāv ayonau ca duṣṭayonau tathaiva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.128"> upadaṃśas tathā vāyoḥ kopaḥ śukrasya ca
                        kṣayaḥ |
                        <caesura/>
                         uccārite mūtrite ca retasaś ca vidhāraṇe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.129"> uttāne ca bhavec chīghraṃ śukrāśmaryās tu
                        saṃbhavaḥ |
                        <caesura/>
                         sarvaṃ pariharet tasmād etal lokadvaye 'hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.130"> śukraṃ copasthitaṃ mohān na sandhāryaṃ
                        kathaṃcana |
                        <caesura/>
                        <pb facs="578" n="494a"/> vayorūpaguṇopetāṃ tulyaśīlāṃ kulānvitām
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.131"> abhikāmo 'bhikāmāṃ tu hṛṣṭo hṛṣṭām alaṅkṛtām
                        |
                        <caesura/>
                         seveta pramadāṃ yuktyā vājīkaraṇabṛṃhitaḥ || </l>



                    <l xml:id="SS.4.24.132"> bhakṣyāḥ saśarkarāḥ kṣīraṃ sasitaṃ rasa eva
                        ca |
                        <caesura/>
                         snānaṃ savyajanaṃ svapno vyavāyānte hitāni tu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.133"> mukhamātraṃ samāsena sadvṛttasyaitad īritam |
                        <caesura/>
                         ārogyam āyur artho vāg āsadbhiḥ prāpyate nṛbhiḥ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.24.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        'nāgatābādhacikitsitaṃ nāma caturviṃśo 'dhyāyaḥ ||24 ||</p>
                </div>

                <div n="25" type="adhyāya">
                    <head>pañcaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <p xml:id="SS.4.25.1"> athāto miśrakacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.25.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <l xml:id="SS.4.25.3"> pālyāmayās tu visrāvyā ity uktaṃ prāṅnibodha
                        tān |
                        <caesura/>
                         paripoṭas tathotpāta unmantho duḥkhavardhanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.4"> pañcamaḥ parilehī ca karṇapālyāṃ gadāḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         saukumāryāc cirotsṛṣṭe sahasā 'bhipravardhite || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.5"> karṇaśopho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātāt paripoṭakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.6"> gurvābharaṇasaṃyogāt tāḍanād gharṣaṇād api |
                        <caesura/>
                         śophaḥ pālyāṃ bhavec chyāvo dāhapākaruganvitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.7"> rakto vā raktapittābhyām utpātaḥ sa gado mataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         balād vardhayataḥ karṇaṃ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.8"> gṛhītvā sakaphaṃ kuryāc chophaṃ tadvarṇavedanam
                        |
                        <caesura/>
                         unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.9"> vardhamāne yadā karṇe kaṇḍūdāharuganvitaḥ |
                        <caesura/>
                         śopho bhavati pākaś ca tvakstho 'sau duḥkhavardhanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.10"> kaphāsṛkkṛmayaḥ kuryuḥ sarṣapābhā vikāriṇīḥ |
                        <caesura/>
                         srāviṇīḥ piḍakāḥ pālyāṃ kaṇḍūdāharuganvitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.11"> kaphāsṛkkṛmisaṃbhūtaḥ sa visarpann itastataḥ |
                        <caesura/>
                         lihyāt saśaṣkulīṃ pālīṃ parilehīti sa smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.12"> pālyāmayā hy amī ghorā narasyāpratikāriṇaḥ |
                        <caesura/>
                        <pb facs="579" n="495a"/> mithyāhāravihārasya pāliṃ hiṃsyur
                        upekṣitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.13"> tasmād āśu bhiṣak teṣu snehādikramam ācaret |
                        <caesura/>
                         tathā 'bhyaṅgaparīṣekapradehāsṛgvimokṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.14"> sāmānyato viśeṣāc ca vakṣyāmy abhyañjanaṃ prati
                        |
                        <caesura/>
                         kharamañjariyaṣṭyāhvasaindhavāmaradārubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.15"> supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiś ca mūlakāvalgujaiḥ
                        phalaiḥ |
                        <caesura/>
                         sarpistailavasāmajjamadhūcchiṣṭāni pācayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.16"> sakṣīrāṇy atha taiḥ pāliṃ pradihyāt paripoṭake
                        |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvasārivotpalapadmakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.17"> sarodhraiḥ sakadambaiś ca
                        balājambvāmrapallavaiḥ |
                        <caesura/>
                         siddhaṃ dhānyāmlasaṃyuktaṃ tailam utpātanāśanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.18"> tālapatryaśvagandhārkabākucīphalasaindhavaiḥ |
                        <caesura/>
                         tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha pācitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.19"> saralālāṅgalībhyāṃ ca hitam unmanthanāśanam |
                        <caesura/>
                         tathā 'śmantakajambvāmrapatrakvāthena secanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.20"> prapauṇḍarīkamadhukamañjiṣṭhārajanīdvayaiḥ |
                        <caesura/>
                         cūrṇair udvartanaiḥ pālīṃ tailāktām avacūrṇayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.21"> lākṣāviḍaṅgakalkena tailaṃ paktvā 'vacārayet |
                        <caesura/>
                         svinnāṃ gomayapiṇḍena pradihyāt parilehike || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.22"> piṣṭair viḍaṅgair athavā
                        trivṛcchyāmārkasaṃyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         karañjeṅgudibījair vā kuṭajāragvadhāyutaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.23"> sarvair vā sārṣapaṃ tailaṃ siddhaṃ
                        maricasaṃyutam |
                        <caesura/>
                         sanimbapatrair abhyaṅge madhūcchiṣṭānvitaṃ hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.24"> pālīṣu vyādhiyuktāsu tanvīṣu kaṭhināsu ca |
                        <caesura/>
                         puṣṭyarthaṃ mārdavārthaṃ ca kuryād abhyañjanaṃ tv idam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.25"> lopākānūpamajjānaṃ vasāṃ tailaṃ navaṃ ghṛtam |
                        <caesura/>
                         paced daśaguṇaṃ kṣīram āvāpya madhuraṃ gaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.26"> apāmārgāśvagandhe ca tathā lākṣārasaṃ śubham |
                        <caesura/>
                         tatsiddhaṃ paripūtaṃ ca svanuguptaṃ nidhāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.27"> tenābhyañjyāt sadā pālīṃ susvinnāmatimarditām |
                        <caesura/>
                         etena pālyo vardhante nirujo nirupadravāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.28"> mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante
                        bhūṣaṇakṣamāḥ |
                        <caesura/>
                         nīlīdalaṃ bhṛṅgarajo 'rjunatvak piṇḍītakaṃ kṛṣṇamayorajaś ca |
                        <caesura/>
                         bījodbhavaṃ sāhacaraṃ ca puṣpaṃ pathyākṣadhātrīsahitaṃ vicūrṇya
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.29"> ekīkṛtaṃ sarvam idaṃ pramāya paṅkena tulyaṃ
                        nalinībhavena |
                        <caesura/>
                         saṃyojya pakṣaṃ kalaśe nidhāya lauhe ghaṭe sadmani sāpidhāne || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.30"> anena tailaṃ vipaced vimiśraṃ rasena
                        bhṛṅgatriphalābhavena| āsannapāke ca parīkṣaṇārthaṃ patraṃ
                        balākābhavam ākṣipec ca|| </l>


                    <l xml:id="SS.4.25.31"> bhaved yadā tad bhramarāṅganīlaṃ tadā vipakvaṃ
                        vinidhāya pātre |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇāyase māsam avasthitaṃ tad abhyaṅgayogāt palitāni hanyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.32"> sairīyajambvarjunakāśmarījaṃ puṣpaṃ
                        tilān mārkavacūtabīje |
                        <caesura/>
                         punarnave kardamakaṇṭakāryau kāsīsapiṇḍītakabījasāram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.33">
                        <pb facs="580" n="496a"/>phalatrayaṃ loharajo 'ñjanaṃ ca
                        yaṣṭyāhvayaṃ nīrajasārive ca |
                        <caesura/>
                         piṣṭvā 'tha sarvaṃ saha modayantyā sārāmbhasā bījakasaṃbhavena
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.34"> sārāmbhasaḥ saptabhir eva paścāt prasthaiḥ
                        samāloḍya daśāhaguptam |
                        <caesura/>
                         lauhe supātre vinidhāya tailam akṣodbhavaṃ tac ca pacet prayatnāt
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.35"> pakvaṃ ca lauhe 'bhinave nidhāya nasyaṃ
                        vidadhyāt pariśuddhakāyaḥ |
                        <caesura/>
                         abhyaṅgayogaiś ca niyujyamānaṃ bhuñjīta māṣān kṛśarām atho vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.36"> māsopariṣṭād ghanakuñcitāgrāḥ keśā bhavanti
                        bhramarāñjanābhāḥ |
                        <caesura/>
                         keśās tathā 'nye khalatau bhaveyur jarā na cainaṃ sahasā
                        'bhyupaiti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.37"> balaṃ paraṃ saṃbhavatīndriyāṇāṃ bhavec ca
                        vaktraṃ valibhir vimuktam |
                        <caesura/>
                         nākāmine 'narthini nākṛtāya naivāraye tailam idaṃ pradeyam || </l>



                    <l xml:id="SS.4.25.38"> lākṣā rodhraṃ dve haridre śilāle kuṣṭhaṃ nāgaṃ
                        gairikā varṇakāś ca |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhogrā syāt surāṣṭrodbhavā ca pattaṅgaṃ vai rocanā cāñjanaṃ
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.39"> hemāṅgatvak pāṇḍupatraṃ vaṭasya kālīyaṃ syāt
                        padmakaṃ padmamadhyam |
                        <caesura/>
                         raktaṃ śvetaṃ candanaṃ pāradaṃ ca kākolyādiḥ kṣīrapiṣṭaś ca
                        vargaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.40"> medo majjā sikthakaṃ goghṛtaṃ ca dugdhaṃ
                        kvāthaḥ kṣīriṇāṃ ca drumāṇām |
                        <caesura/>
                         etat sarvaṃ pakvam aikadhyatas tu vaktrābhyaṅge sarpir uktaṃ
                        pradhānam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.41"> hanyād vyaṅgaṃ nīlikāṃ cātivṛddhāṃ vaktre
                        jātāḥ sphoṭikāś cāpi kāś cit |
                        <caesura/>
                         padmākāraṃ nirvalīkaṃ ca vaktraṃ kuryād etat pīnagaṇḍaṃ manojñam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.42"> rājñām etad yoṣitāṃ cāpi nityaṃ kuryād vaidyas
                        tat samānāṃ nṛṇāṃ ca |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhaghnaṃ vai sarpir etat pradhānaṃ yeṣāṃ pāde santi vaipādikāś
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.43"> harītakīcūrṇam ariṣṭapatraṃ cūtatvacaṃ
                        dāḍimapuṣpavṛntam |
                        <caesura/>
                         patraṃ ca dadyān madayantikāyā lepo 'ṅgarāgo naradevayogyaḥ
                        ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.25.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        miśrakacikitsitaṃ nāma pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ ||25 ||</p>
                </div>


                <div n="26" type="adhyāya">

                    <head>ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <p xml:id="SS.4.26.1"> athātaḥ kṣīṇabalīyaṃ vājīkaraṇacikitsitaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <pb facs="581" n="497a"/>

                    <p xml:id="SS.4.26.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <l xml:id="SS.4.26.3"> kalyasyodagravayaso vājīkaraṇasevinaḥ |
                        <caesura/>
                         sarveṣv ṛtuṣv ahar ahar vyavāyo na nivāritaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.4"> sthavirāṇāṃ riraṃsūnāṃ strīṇāṃ vāllabhyam
                        icchatām |
                        <caesura/>
                         yoṣitprasaṅgāt kṣīṇānāṃ klībānām alparetasām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.5"> vilāsinām arthavatāṃ rūpayauvanaśālinām |
                        <caesura/>
                         nṛṇāṃ ca bahubhāryāṇāṃ yogā vājīkarā hitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.6"> sevamāno yad aucityād vājīvāty arthavegavān |
                        <caesura/>
                         nārīs tarpayate tena vājīkaraṇam ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.7"> bhojanāni vicitrāṇi pānāni vividhāni ca |
                        <caesura/>
                         vācaḥ śrotrānugāminyas tvacaḥ sparśasukhās tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.8"> yāminī sendutilakā kāminī navayauvanā |
                        <caesura/>
                         gītaṃ śrotramanohāri tāmbūlaṃ madirāḥ srajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.9"> gandhā manojñā rūpāṇi citrāṇy upavanāni ca |
                        <caesura/>
                         manasaś cāpratīghāto vājīkurvanti mānavam |
                        <caesura/>
                         tais tair bhāvair ahṛdyais tu riraṃsor manasi kṣate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.10"> dveṣyastrīsaṃprayogāc ca klaibyaṃ tan mānasaṃ
                        smṛtam |
                        <caesura/>
                         kaṭukāmloṣṇalavaṇair atimātropasevitaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.11"> saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klaibyaṃ tad aparaṃ
                        smṛtam |
                        <caesura/>
                         ativyavāyaśīlo yo na ca vājīkriyārataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.12"> dhvajabhaṅgam avāpnoti tac chukrakṣayahetukam |
                        <caesura/>
                         mahatā meḍhrarogeṇa marmacchedena vā punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.13"> klaibyam etac caturthaṃ syān nṝṇāṃ
                        puṃstvopaghātajam |
                        <caesura/>
                         janmaprabhṛti yaḥ klībaḥ klaibyaṃ tat sahajaṃ smṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.14"> balinaḥ kṣubdhamanaso nirodhād brahmacaryataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         ṣaṣṭhaṃ klaibyaṃ mataṃ tat tu kharaśukranimittajam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.15"> asādhyaṃ sahajaṃ klaibyaṃ marmacchedāc ca yad
                        bhavet |
                        <caesura/>
                         sādhyānām itareṣāṃ tu kāryo hetuviparyayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.16"> vidhir vājīkaro yas tu taṃ pravakṣyāmy ataḥ
                        param |
                        <caesura/>
                         tilamāṣavidārīṇāṃ śālīnāṃ cūrṇam eva vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.17"> pauṇḍrakekṣurasair ārdraṃ marditaṃ
                        saindhavānvitam |
                        <caesura/>
                         varāhamedasā yuktāṃ ghṛtenotkārikāṃ pacet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.18"> tāṃ bhakṣayitvā puruṣo gacchet tu pramadāśatam
                        |
                        <caesura/>
                         bastāṇḍasiddhe payasi bhāvitān asakṛt tilān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.19"> śiśumāravasāpakvāḥ śaṣkulyas tistailaiḥ kṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         yaḥ khādet sa pumān gacchet strīṇāṃ śatam apūrvavat || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.20"> pippalīlavaṇopete bastāṇḍe kṣīrasarpiṣi |
                        <caesura/>
                         sādhite bhakṣayed yas tu sa gacchet pramadāśatam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.21"> pippalīmāṣaśālīnāṃ yavagodhūmayos tathā |
                        <caesura/>
                         cūrṇabhāgaiḥ samais tais tu ghṛte pūpalikāṃ pacet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.22"> tāṃ bhakṣayitvā pītvā tu śarkarāmadhuraṃ payaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         naraś caṭakavad gacched daśavārān nirantaram || </l>

                    <pb facs="582" n="498a"/>

                    <l xml:id="SS.4.26.23"> vidāryāḥ sukṛtaṃ cūrṇaṃ svarasenaiva bhāvitam
                        |
                        <caesura/>
                         sarpirmadhuyutaṃ līḍhvā daśa strīr adhigacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.24"> evam āmalakaṃ cūrṇaṃ svarasenaiva bhāvitam |
                        <caesura/>
                         śarkarāmadhusarpirbhir yuktaṃ līḍhvā payaḥ pibet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.25"> etenāśītivarṣo 'pi yuveva parihṛṣyati |
                        <caesura/>
                         pippalīlavaṇopete bastāṇḍe ghṛtasādhite || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.26"> śiśumārasya vā khādet te tu vājīkare bhṛśam |
                        <caesura/>
                         kulīrakūrmanakrāṇām aṇḍāny evaṃ tu bhakṣayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.27"> mahiṣarṣabhabastānāṃ pibec chukrāṇi vā naraḥ |
                        <caesura/>
                         aśvatthaphalamūlatvakśuṅgāsiddhaṃ payo naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.28"> pītvā saśarkarākṣaudraṃ kuliṅga iva hṛṣyati |
                        <caesura/>
                         vidārimūlakalkaṃ tu śṛtena payasā naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.29"> uḍumbarasamaṃ pītvā vṛddho 'pi taruṇāyate |
                        <caesura/>
                         māṣāṇāṃ palam ekaṃ tu saṃyuktaṃ kṣaudrasarpiṣā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.30"> avalihya payaḥ pītvā tena vājī bhaven naraḥ |
                        <caesura/>
                         kṣīrapakvāṃs tu godhūmān ātmaguptāphalaiḥ saha || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.31"> śītān ghṛtayutān khādet tataḥ paścāt payaḥ
                        pibet |
                        <caesura/>
                         nakramūṣikamaṇḍūkacaṭakāṇḍakṛtaṃ ghṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.32"> pādābhyaṅgena kurute balaṃ bhūmiṃ tu na spṛśet
                        |
                        <caesura/>
                         yāvat spṛśati no bhūmiṃ tāvad gacchen nirantaram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.33"> svayaṃguptekṣurakayoḥ phalacūrṇaṃ saśarkaram |
                        <caesura/>
                         dhāroṣṇena naraḥ pītvā payasā na kṣayaṃ vrajet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.34"> uccaṭācūrṇam apy evaṃ kṣīreṇottamam iṣyate |
                        <caesura/>
                         śatāvaryuccaṭācūrṇaṃ peyam evaṃ balārthinā |
                        <caesura/>
                         svayaṃguptāphalair yuktaṃ māṣasūpaṃ piben naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.35"> guptāphalaṃ gokṣurakāc ca bījaṃ tathoccaṭāṃ
                        gopayasā vipācya |
                        <caesura/>
                         khajāhataṃ śarkarayā ca yuktaṃ pītvā naro hṛṣyati sarvarātram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.36"> māṣān vidārīm api soccaṭāṃ ca kṣīre gavāṃ
                        kṣaudraghṛtopapannām |
                        <caesura/>
                         pītvā naraḥ śarkarayā suyuktāṃ kuliṅgavad dhṛṣyati sarvarātram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.37"> gṛṣṭīnāṃ vṛddhavatsānāṃ māṣaparṇabhṛtāṃ gavām
                        |
                        <caesura/>
                         yat kṣīraṃ tat praśaṃsanti balakāmeṣu jantuṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.38"> kṣīramāṃsagaṇāḥ sarve kākolyādiś ca pūjitaḥ |
                        <caesura/>
                         vājīkaraṇahetor hi tasmāt tat tu prayojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.26.39"> ete vājīkarā yogāḥ prītyapatyabalapradāḥ |
                        <caesura/>
                         sevyā viśuddhopacitadehaiḥ kālādyapekṣayā ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.26.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ
                        kṣīṇabalīyavājīkaraṇacikitsitaṃ nāma ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ ||26 ||</p>
                </div>



                <div n="27" type="adhyāya">
                    <head>saptaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <p xml:id="SS.4.27.1"> athātaḥ sarvopaghātaśamanīyaṃ rasāyanaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.27.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <l xml:id="SS.4.27.3"> pūrve vayasi madhye vā manuṣyasya rasāyanam |
                        <caesura/>
                         prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ snigdhaśuddhatanoḥ sadā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.27.4"> nāviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhiḥ |
                        <caesura/>
                         na bhāti vāsasi kliṣṭe raṅgayoga ivāhitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.27.5"> śarīrasyopaghātā ye doṣajā mānasās tathā |
                        <caesura/>
                         upadiṣṭāḥ pradeśeṣu teṣāṃ vakṣyāmi vāraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.27.6"> śītodakaṃ payaḥ kṣaudraṃ sarpir ity ekaśo dviśaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         triśaḥ samastam athavā prāk pītaṃ sthāpayed vayaḥ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.27.7"> tatra viḍaṅgataṇḍulacūrṇam āhṛtya
                        yaṣṭīmadhukamadhuyuktaṃ yathābalaṃ śītatoyenopayuñjīta śītatoyaṃ
                        cānupibed evam ahar ahar māsaṃ, tad eva madhuyuktaṃ
                        bhallātakakvāthena vā, madhudrākṣākvāthayuktaṃ vā,
                        madhvāmalakarasābhyāṃ vā, guḍūcīkvāthena vā, evam ete pañca
                        prayogā bhavanti; jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇenālpasnehena
                        ghṛtavantam odanam aśnīyāt; ete khalv arśāṃsi kṣapayanti, kṛmīn
                        upaghnanti, grahaṇadhāraṇaśaktiṃ janayanti, māse māse ca prayoge
                        varṣaśataṃ varṣaśatam āyuṣo 'bhivṛddhir bhavati || </p>

                    <p xml:id="SS.4.27.8"> viḍaṅgataṇḍulānāṃ droṇaṃ piṣṭapacane
                        piṣṭavad upasvedya vigatakaṣāyaṃ svinnam avatārya dṛṣadi piṣṭam āyase
                        dṛḍhe kumbhe madhūdakottaraṃ prāvṛṣi bhasmarāśāv antargṛhe caturo
                        māsān nidadhyāt, varṣāvigame coddhṛtyopasaṃskṛtaśarīraḥ
                        sahasrasaṃpātābhihutaṃ kṛtvā prātaḥ prātar yathābalam upayuñjīta,
                        jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena ghṛtavantam odanam aśnīyāt,
                        pāṃśuśayyāyāṃ śayīta, tasya māsād ūrdhvaṃ sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo
                        niṣkrāmanti, tān aṇutailenābhyaktasya vaṃśavidalenāpaharet,
                        dvitīye pipīlikās tṛtīye yūkās tathaivāpaharet, caturthe
                        dantanakharomāṇy avaśīryante; pañcame praśastaguṇalakṣaṇāni
                        jāyante, amānuṣaṃ cādityaprakāśaṃ vapur adhigacchati,
                        dūrāc chravaṇāni darśanāni cāsya bhavanti, rajastamasī cāpohya
                        sattvam adhitiṣṭhati, śrutanigādy apūrvotpādī gajabalo 'śvajavaḥ
                        punar yuvā 'ṣṭau varṣaśatāny āyur avāpnoti;
                        tasyāṇutailam abhyaṅgārthe, ajakarṇakaṣāyam utsādanārthe, sośīraṃ kūpodakaṃ snānārthe, candanam upalepanārthe,
                        bhallātakavidhānavad āhāraḥ parihāraś ca || </p>

                    <p xml:id="SS.4.27.9"> kāśmaryāṇāṃ niṣkulīkṛtānām eṣa eva kalpaḥ
                        pāṃśuśayyābhojanavarjaṃ; atra hi payasā śṛtena bhoktavyaṃ,
                        samānam anyat pūrveṇāśiṣaś ca | śoṇitapittanimitteṣu vikāreṣv eteṣām
                        upayogaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.27.10"> yathoktam āgāraṃ praviśya balāmūlārdhapalaṃ
                        palaṃ vā payasā ''āloḍya pibet, jīrṇe payaḥ sarpirodana ity
                        āhāraḥ, evaṃ dvādaśarātram upayujya dvādaśa varṣāṇi vayas tiṣṭhati;
                        evaṃ divasaśatam upayujya varṣaśataṃ vayas tiṣṭhati | evam
                        evātibalānāgabalāvidārīśatāvarīṇām upayogaḥ |
                        viśeṣatas tv atibalām udakena, nāgabalācūrṇaṃ madhunā, vidārīcūrṇaṃ
                        kṣīreṇa, śatāvarīm apy evaṃ, pūrveṇānyat samānam āśiṣaś ca samāḥ |
                        etās tv auṣadhayo balakāmānāṃ śoṣiṇāṃ raktapittopasṛṣṭānāṃ śoṇitaṃ
                        chardayatāṃ viricyamānānāṃ copadiśyante || </p>

                    <pb facs="584" n="500a"/>

                    <p xml:id="SS.4.27.11"> vārāhīmūlatulācūrṇaṃ kṛtvā tato mātrāṃ
                        madhuyuktāṃ payasā ''āloḍya pibet, jīrṇe payaḥ sarpirodana ity
                        āhāraḥ, pratiṣedho 'tra pūrvavat; prayogam imam upasevamāno
                        varṣaśatam āyur avāpnoti strīṣu cākṣayatām, etenaiva cūrṇena payo
                        'vacūrṇya śṛtaśītam abhimathyājyam utpādya madhuyutam upayuñjīta
                        sāyaṃprātar ekakālaṃ vā, jīrṇe payaḥ sarpirodana ity āhāraḥ, evaṃ
                        māsam upayujya sauparṇaṃ bhavaty analpabalaḥ strīṣu cākṣayo
                        varṣaśatāyur bhavatīti || </p>


                    <p xml:id="SS.4.27.12"> cakṣuḥkāmaḥ prāṇakāmo vā
                        bījakasārāgnimanthamūlaṃ niṣkvāthya māṣaprasthaṃ sādhayet, tasmin
                        sidhyati citrakamūlānām akṣamātraṃ kalkaṃ dadyād
                        āmalakarasacaturthabhāgaṃ, tataḥ svinnam avatārya
                        sahasrasṃpātābhihutaṃ kṛtvā śītībhūtaṃ madhusarpirbhyāṃ
                        saṃsṛjyopayuñjīta yathābalaṃ, yathāsātmyaṃ ca lavaṇaṃ pariharan
                        bhakṣayet| jīrṇe mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena
                        ghṛtavantam odanam aśnīyāt payasā vā māsatrayam; evam ābhyāṃ
                        prayogābhyāṃ cakṣuḥ sauparṇaṃ bhavaty analpabalaḥ strīṣu cākṣayo
                        varṣaśatāyur bhavatīti|| </p>

                    <l xml:id="SS.4.27.13"> bhavati cātra payasā saha siddhāni naraḥ
                        śaṇaphalāni yaḥ |
                        <caesura/>
                         bhakṣayet payasā sārdhaṃ vayas tasya na śīryate ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.27.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        sarvopaghātaśamanīyaṃ rasāyanacikitsitaṃ nāma saptaviṃśo 'dhyāyaḥ
                        ||27 ||</p>
                </div>


                <div n="28" type="adhyāya">
                    <head>aṣṭaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <p xml:id="SS.4.28.1"> athāto medhāyuṣkāmīyaṃ rasāyanacikitsitaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.28.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.28.3"> medhāyuḥkāmaḥ
                        śvetāvalgujaphalāny ātapapariśuṣkāṇy ādāya sūkṣmacūrṇāni kṛtvā
                        guḍena sahāloḍya snehakumbhe saptarātraṃ dhānyarāśau nidadhyāt,
                        saptarātrād uddhṛtya hṛtadoṣasya yathābalaṃ piṇḍaṃ prayacched
                        anudite sūrye, uṣṇodakaṃ cānupibet; bhallātakavidhānavac
                        cāgārapraveśaḥ, jīrṇauṣadhaś cāparāhṇe himābhir adbhiḥ
                        pariṣiktagātraḥ śālīnāṃ ṣaṣṭikānāṃ ca payasā
                        śarkarāmadhureṇaudanam aśnīyāt; evaṃ ṣaṇmāsān upayujya vigatapāpmā
                        balavarṇopetaḥ śrutanigādī smṛtimān arogo varṣaśatāyur bhavati |
                        kuṣṭhinaṃ pāṇḍurogiṇam udariṇaṃ vā kṛṣṇāyā
                        gomūtreṇāloḍyārdhapalikaṃ piṇḍaṃ vigatalauhitye savitari pāyayet,
                        parāhṇe cālavaṇenāmalakayūṣeṇa sarpiṣmantam odanam aśnīyāt, evaṃ
                        māsam upayujya smṛtimān arogo varṣaśatāyur bhavati | eṣa
                        evopayogaś citrakamūlānāṃ rajanyāś ca; citrakamūle viśeṣo
                        dvipalikaṃ piṇḍaṃ paraṃ pramāṇaṃ, śeṣaṃ pūrvavat || </p>

                    <pb facs="585" n="501a"/>

                    <p xml:id="SS.4.28.4"> hṛtadoṣa eva pratisaṃsṛṣṭabhakto
                        yathākramam āgāraṃ praviśya maṇḍūkaparṇīsvarasam ādāya
                        sahasrasaṃpātābhihutaṃ kṛtvā yathābalaṃ payasā ''āloḍya pibet payo
                        'nupānaṃ vā, tasyāṃ jīrṇāyāṃ yavānnaṃ payasopayuñjīta; tilair vā
                        saha bhakṣayet trīn māsān payo 'nupānaṃ, jīrṇe payaḥ sarpirodana
                        ity āhāraḥ; evam upayuñjāno brahmavarcasī śrutanigādī bhavati
                        varṣaśatam āyur avāpnoti | trirātropoṣitaś ca trirātram enāṃ
                        bhakṣayet, trirātrād ūrdhvaṃ payaḥ sarpir iti copayuñjīta |
                        bilvamātraṃ piṇḍaṃ vā payasā ''āloḍya pibet, evaṃ dvādaśarātram
                        upayujya medhāvī varṣaśatāyur bhavati || </p>

                    <p xml:id="SS.4.28.5"> hṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya pratisaṃsṛṣṭabhakto
                        brāhmīsvarasam ādāya sahasrasaṃpātābhihutaṃ kṛtvā
                        yathābalamupayuñjīta, jīrṇauṣadhaś cāparāhṇe yavāgūm alavaṇāṃ pibet,
                        kṣīrasātmyo vā payasā bhuñjīta, evaṃ saptarātram upayujya
                        brahmavarcasī medhāvī bhavati, dvitīyaṃ saptarātram upayujya
                        grantham īpsitam utpādayati naṣṭaṃ cāsya prādur bhavati, tṛtīyaṃ
                        saptarātram upayujya dvir uccāritaṃ śatam apy avadhārayati, evam
                        ekaviṃśatirātram upayujyālakṣmīr apakrāmati; mūrtimatī cainaṃ
                        vāgdevy anupraviśati, sarvāś cainaṃ śrutaya upatiṣṭhanti,
                        śrutadharaḥ pañcavarṣaśatāyur bhavati || </p>

                    <p xml:id="SS.4.28.6"> brāhmīsvarasaprasthadvaye ghṛtaprasthaṃ
                        viḍaṅgataṇḍulānāṃ kuḍavaṃ dve dve pale vacāmṛtayor dvādaśa
                        harītakyāmalakabibhītakāni ślakṣṇapiṣṭāny āvāpyaikadhyaṃ sādhayitvā
                        svanuguptaṃ nidadhyāt, tataḥ pūrvavidhānena mātrāṃ yathābalam
                        upayuñjīta, jīrṇe payaḥ sarpirodana ity āhāraḥ, pūrvavac cātra
                        parīhāraḥ, etenordhvam adhas tiryak kṛmayo niṣkrāmanti, alakṣmīr
                        apakrāmati, puṣkaravarṇaḥ sthiravayāḥ śrutanigādī trivarṣaśatāyur
                        bhavati; etad eva kuṣṭhaviṣamajvarāpasmāronmādaviṣabhūtagraheṣv
                        anyeṣu ca mahāvyādhiṣu saṃśodhanam ādiśanti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.28.7"> hṛtadoṣa evāgāraṃ praviśya haimavatyā vacāyāḥ
                        piṇḍam āmalakamātram abhihutaṃ payasā ''āloḍya pibet, jīrṇe payaḥ
                        sarpirodana ity āhāraḥ, evaṃ dvādaśarātram upayuñjīta, tato 'sya
                        śrotraṃ vivriyate, dvirabhyāsāt smṛtimān bhavati,
                        trirabhyāsāc chrutam ādatte, caturdvādaśarātram upayujya sarvaṃ
                        tarati kilbiṣaṃ, tārkṣyadarśanam utpadyate, śatāyuś ca bhavati |
                        dve dve pale itarasyā vacāyā niṣkvāthya pibet payasā, samānaṃ
                        bhojanaṃ, samāḥ pūrveṇāśiṣaś ca || </p>

                    <p xml:id="SS.4.28.8"> vacāśatapākaṃ vā sarpirdroṇam upayujya
                        pañcavarṣaśatāyur bhavati, galagaṇḍāpacīślīpadasvarabhedāṃś
                        cāpahantīti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.28.9"> ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi āyuṣkāmarasāyanam |
                        <caesura/>
                         mantrauṣadhasamāyuktaṃ saṃvatsaraphalapradam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.10"> bilvasya cūrṇaṃ puṣye tu hutaṃ vārān
                        sahasraśaḥ |
                        <caesura/>
                         śrīsūktena naraḥ kalye sasuvarṇaṃ dine dine || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.11"> sarpir madhuyutaṃ lihyād alakṣmīnāśanaṃ param
                        |
                        <caesura/>
                         tvacaṃ vihāya bilvasya mūlakvāthaṃ dine dine || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.12"> prāśnīyāt payasā sārdhaṃ snātvā hutvā
                        samāhitaḥ |
                        <caesura/>
                         daśasāhasram āyuṣyaṃ smṛtaṃ yuktarathaṃ bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.13"> hutvā bisānāṃ kvāthaṃ tu madhulājaiś ca
                        saṃyutam |
                        <caesura/>
                         amoghaṃ śatasāhasraṃ yuktaṃ yuktarathaṃ smṛtam || </l>

                    <pb facs="586" n="572a"/>

                    <l xml:id="SS.4.28.14"> suvarṇaṃ padmabījāni madhu lājāḥ priyaṅgavaḥ |
                        <caesura/>
                         gavyena payasā pītam alakṣmīṃ pratiṣedhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.15"> nīlotpaladalakvātho gavyena payasā śṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         sasuvarṇastilaiḥ sārdham alakṣmīnāśanaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.16"> gavyaṃ payaḥ suvarṇaṃ ca madhūcchiṣṭaṃ ca
                        mākṣikam |
                        <caesura/>
                         pītaṃ śatasahasrābhihutaṃ yuktarathaṃ smṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.17"> vacāghṛtasuvarṇaṃ ca bilvacūrṇam iti trayam |
                        <caesura/>
                         medhyam āyuṣyam ārogyapuṣṭisaubhāgyavardhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.18"> vāsāmūlatulākvāthe tailam āvāpya sādhitam |
                        <caesura/>
                         hutvā sahasram aśnīyān medhyam āyuṣyam ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.19"> yāvakāṃs tāvakān khāded abhibhūya yavāṃs tathā
                        |
                        <caesura/>
                         pippalīmadhusaṃyuktān śikṣā caraṇavad bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.20"> madhvāmalakacūrṇāni suvarṇam iti ca trayam |
                        <caesura/>
                         prāśyāriṣṭagṛhīto 'pi mucyate prāṇasaṃśayāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.21"> śatāvarīghṛtaṃ samyag upayuktaṃ dine dine |
                        <caesura/>
                         sakṣaudraṃ sasuvarṇaṃ ca narendraṃ sthāpayed vaśe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.22"> gocandanā mohanikā madhukaṃ mākṣikaṃ madhu |
                        <caesura/>
                         suvarṇam iti saṃyogaḥ peyaḥ saubhāgyam icchatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.23"> padmanīlotpalakvāthe yaṣṭīmadhukasaṃyute |
                        <caesura/>
                         sarpir āsāditaṃ gavyaṃ sasuvarṇaṃ sadā pibet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.24"> payaś cānupibet siddhaṃ teṣām eva samudbhave |
                        <caesura/>
                         alakṣmīghnaṃ sadā ''āyuṣyaṃ rājyāya subhagāya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.25"> yatra nodīrito mantro yogeṣv eteṣu sādhane |
                        <caesura/>
                         śabditā tatra sarvatra gāyatrī tripadā bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.26"> pāpmānaṃ nāśayanty etā dadyuś cauṣadhayaḥ
                        śriyam |
                        <caesura/>
                         kuryur nāgabalaṃ cāpi manuṣyam amaropamam || </l>

                    <pb facs="586" n="502b"/>

                    <l xml:id="SS.4.28.27"> satatādhyayanaṃ vādaḥ paratantrāvalokanam |
                        <caesura/>
                         tadvidyā cāryasevā ca buddhimedhākaro guṇaḥ(gaṇaḥ) || </l>

                    <l xml:id="SS.4.28.28"> āyuṣyaṃ bhojanaṃ jīrṇe vegānāṃ cāvidhāraṇam |
                        <caesura/>
                         brahmacaryam ahiṃsā ca sāhasānāṃ ca varjanam ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.28.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        medhāyuṣkāmīyaṃ rasāyanaṃ nāmāṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ ||28 ||</p>
                </div>



                <div n="29" type="adhyāya">

                    <head>ekonatriṃśattamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <p xml:id="SS.4.29.1"> athātaḥ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.29.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <l xml:id="SS.4.29.3"> brahmādayo 'sṛjan pūrvam amṛtaṃ somasaṃjñitam |
                        <caesura/>
                         jarāmṛtyuvināśāya vidhānaṃ tasya vakṣyate || </l>

                    <p xml:id="SS.4.29.4"> eka eva khalu bhagavān somaḥ
                        sthānanāmākṛtivīryaviśeṣaiś caturviṃśatidhābhidyate || </p>

                    <l xml:id="SS.4.29.5"> aṃśumān muñjavāṃś caiva candramā rajataprabhaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         dūrvāsomaḥ kanīyāṃś ca śvetākṣaḥ kanakaprabhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.6"> pratānavāṃs tālavṛntaḥ karavīro 'ṃśavān api |
                        <caesura/>
                         svayaṃprabho mahāsomo yaś cāpi garuḍāhṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.7"> gāyatras traiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ śākvaras
                        tathā |
                        <caesura/>
                         agniṣṭomo raivataś ca yathokta iti saṃjñitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.8"> gāyatryā tripadā yukto yaś coḍupatir ucyate |
                        <caesura/>
                         ete somāḥ samākhyātā vedoktair nāmabhiḥ śubhaiḥ || </l>

                    <pb facs="587" n="503a"/>

                    <l xml:id="SS.4.29.9"> sarveṣām eva caiteṣām eko vidhir upāsane |
                        <caesura/>
                         sarve tulyaguṇāś caiva vidhānaṃ teṣu vakṣyate || </l>

                    <p xml:id="SS.4.29.10"> ato 'nyatamaṃ somam upayuyukṣuḥ
                        sarvopakaraṇaparicārakopetaḥ praśaste deśe trivṛtam āgāraṃ
                        kārayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ praśasteṣu
                        tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu aṃśumantam ādāyādhvarakalpenāhṛtam
                        abhiṣutam abhihutaṃ cāntarāgāre kṛtamaṅgalasvastivācanaḥ
                        somakandaṃ suvarṇasūcyā vidārya payo gṛhṇīyāt sauvarṇe (rājate vā)
                        pātre 'ñjalimātraṃ, tataḥ sakṛd evopayuñjīta nākhādayan, tata
                        upaspṛśya śeṣam apsv avasādya yamaniyamābhyām ātmānaṃ saṃyojya
                        vāgyato 'bhyantarataḥ suhṛdbhir upāsyamāno viharet || </p>

                    <l xml:id="SS.4.29.11"> rasāyanaṃ pītavāṃs tu nivāte tanmanāḥ śuciḥ |
                        <caesura/>
                         āsīta tiṣṭhet krāmec ca na kathaṃcana saṃviśet || </l>

                    <p xml:id="SS.4.29.12"> sāyaṃ vā bhuktavān upaśrutaśāntiḥ kuśaśayyāyāṃ
                        kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhir upāsyamānaḥ śayīta, tṛṣito vā
                        śītodakamātrāṃ pibet (aśanāyito vā kṣīraṃ); tataḥ prātar
                        utthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ spṛṣṭvā tathaivāsīta, tasya
                        jīrṇe some chardir utpadyate, tataḥ śoṇitāktaṃ kṛmivyāmiśraṃ
                        charditavate sāyaṃ śṛtaśītaṃ kṣīraṃ vitaret; tatas tṛtīye 'hani
                        kṛmivyāmiśram atisāryate, sa tenāniṣṭapratigrahabhuktaprabhṛtibhir
                        viśeṣair vinirmuktaḥ śuddhatanur bhavati, tataḥ sāyaṃ snātāya
                        pūrvavad eva kṣīraṃ vitaret, kṣaumavastrāstṛtāyāṃ cainaṃ śayyāyāṃ
                        śāyayet; tataś caturthe 'hani tasya śvayathur utpadyate, tataḥ
                        sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo niṣkrāmanti, tadahaś ca śayyāyāṃ pāṃśubhir
                        avakīryamāṇaḥ śayīta, tataḥ sāyaṃ pūrvavad eva kṣīraṃ vitaret;
                        evaṃ pañcamaṣaṣṭhayor divasayor varteta, kevalam ubhayakālam asmai
                        kṣīraṃ vitaret; tataḥ saptame 'hani nirmāṃsas tv agasthibhūtaḥ
                        kevalaṃ somaparigrahād evocchvasiti, tad ahaś ca kṣīreṇa
                        sukhoṣṇena pariṣicya tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet;
                        tato 'ṣṭame 'hani prātar eva kṣīrapariṣiktaṃ
                        candanapradigdhagātraṃ payaḥ pāyayitvā pāṃśuśayyāṃ samutsṛjya
                        kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet, tato 'sya māṃsam āpyāyyate,
                        tvak cāvadalati, dantanakharomāṇi cāsya patanti; tasya
                        navamadivasāt prabhṛty aṇutailābhyaṅgaḥ somavalkakaṣāyapariṣekaḥ;
                        tato daśame 'hany etad eva vitaret, tato 'sya tvak sthiratām
                        upaiti; evam ekādaśadvādaśayor varteta; tatas trayodaśāt prabhṛti
                        somavalkakaṣāyapariṣekaḥ, evam āṣoḍaśād varteta; tataḥ
                        saptadaśāṣṭādaśayor divasayor daśanā jāyante śikhariṇaḥ
                        snigdhavajravaidūryasphaṭikaprakāśāḥ samāḥ sthirāḥ sahiṣṇavaḥ,
                        tadā prabhṛti cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ kṣīrayavāgūm upaseveta yāvat
                        pañcaviṃśatir iti; tato 'smai dadyāc chālyodanaṃ mṛdūbhayakālaṃ
                        payasā, tato 'sya nakhā jāyante vidrumendragopakataruṇādityaprakāśāḥ, sthirāḥ snigdhā lakṣaṇasaṃpannāḥ keśāś ca sūkṣmā
                        jāyante, tvak ca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśā; ūrdhvaṃ ca
                        māsāt keśān vāpayet, vāpayitvā cośīracandanakṛṣṇatilakalkaiḥ śiraḥ
                        pradihyāt payasā vā snāpayet; tato 'syānantaraṃ saptarātrāt keśā
                        jāyante bhramarāñjananibhāḥ kuñcitāḥ sthirāḥ snigdhāḥ; tatas
                        trirātrāt prathamāvasathaparisarān niṣkramya muhūrtaṃ sthitvā
                        punar evāntaḥ praviśet, tato 'sya balātailam abhyaṅgārthe
                        'vacāryaṃ, yavapiṣṭam udvartanārthe, sukhoṣṇaṃ ca payaḥ
                        pariṣekārthe, ajakarṇakaṣāyam utsādanārthe, sośīraṃ kūpodakaṃ
                        snānārthe, candanam anulepārthe, āmalakarasavimiśrāś cāsya
                        yūṣasūpavikalpāḥ, kṣīramadhukasiddhaṃ ca kṛṣṇatilam avacāraṇārthe,
                        evaṃ daśarātraṃ; tato 'nyad daśarātraṃ dvitīye parisare varteta;
                        tatas tṛtīye parisare sthirīkurvann ātmānam anyad daśarātram āsīta,
                        kiñcid ātapapavanān vā seveta, punaś cāntaḥ praviśet, na cātmānam
                        ādarśe 'psu vā nirīkṣeta rūpaśālitvāt ; tato 'nyad daśarātraṃ
                        krodhādīn pariharet, evaṃ sarveṣām upayogavikalpaḥ | viśeṣatas tu
                        vallīpratānakṣupakādayaḥ somā brāhmaṇakṣatriyavaiśyair
                        bhakṣayitavyāḥ | teṣāṃ tu pramāṇam ardhacatuṣkamuṣṭayaḥ || </p>

                    <pb facs="588" n="504a"/>

                    <p xml:id="SS.4.29.13"> aṃśumantaṃ sauvarṇe pātre 'bhiṣuṇuyāt,
                        candramasaṃ rājate; tāv upayujyāṣṭaguṇam aiśvaryam avāpyeśānaṃ
                        devam anupraviśati, śeṣāṃs tu tāmramaye mṛnmaye vā rohite vā
                        carmaṇi vitate; śūdravarjaṃ tribhir varṇaiḥ somā upayoktavyāḥ |
                        tataś caturthe māse paurṇamāsyāṃ śucau deśe brāhmaṇān arcayitvā
                        kṛtamaṅgalo niṣkramya yathoktaṃ vrajed iti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.29.14"> oṣadhīnāṃ patiṃ somam upayujya vicakṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         daśavarṣasahasrāṇi navāṃ dhārayate tanum || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.15"> nāgnir na toyaṃ na viṣaṃ na śastraṃ nāstram
                        eva ca |
                        <caesura/>
                         tasyālam āyuḥkṣapaṇe samarthāni bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.16"> bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇāṃ prasrutānām anekadhā |
                        <caesura/>
                         kuñjarāṇāṃ sahasrasya balaṃ samadhigacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.17"> kṣīrodaṃ śakrasadanam uttarāṃś ca kurūn api |
                        <caesura/>
                         yatrecchati sa gantuṃ vā tatrāpratihatā gatiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.18"> kandarpa iva rūpeṇa kāntyā candra ivāparaḥ |
                        <caesura/>
                         prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.19"> sāṅgopāṅgāṃś ca nikhilān vedān vindati
                        tattvataḥ |
                        <caesura/>
                         caraty amoghasaṅkalpo devavac cākhilaṃ jagat || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.20"> sarveṣām eva somānāṃ patrāṇi daśa pañca ca |
                        <caesura/>
                         tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante nipatanti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.21"> ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāharahas tadā |
                        <caesura/>
                         śuklasya paurṇamāsyāṃ tu bhavet pañcadaśacchadaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.22"> śīryate patram ekaikaṃ divase divase punaḥ |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇapakṣakṣaye cāpi latā bhavati kevalā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.23"> aṃśumān ājyagandhas tu kandavān rajataprabhaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kadalyākārakandas tu muñjavāṃ llaśunacchadaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.24"> candramāḥ kanakābhāso jale carati sarvadā |
                        <caesura/>
                         garuḍāhṛtanāmā ca śvetākṣaś cāpi pāṇḍurau || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.25"> sarpanirmokasadṛśau tau vṛkṣāgrāvalambinau |
                        <caesura/>
                         tathā 'nye maṇḍalaiś citraiś citritā iva bhānti te || </l>

                    <pb facs="589" n="505a"/>

                    <l xml:id="SS.4.29.26"> sarva eva tu vijñeyāḥ somāḥ pañcadaśacchadāḥ |
                        <caesura/>
                         kṣīrakandalatāvantaḥ patrair nānāvidhaiḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.27"> himavaty arbude sahye mahendre malaye tathā |
                        <caesura/>
                         śrīparvate devagirau girau devasahe tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.28"> pāriyātre ca vindhye ca devasunde hrade tathā
                        |
                        <caesura/>
                         uttareṇa vitastāyāḥ pravṛddhā ye mahīdharāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.29"> pañca teṣām adho madhye sindhunāmā mahānadaḥ |
                        <caesura/>
                         haṭhavat plavate tatra candramāḥ somasattamaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.30"> tasyoddeśeṣu cāpy asti muñjavān aṃśumān api |
                        <caesura/>
                         kāśmīreṣu saro divyaṃ nāmnā kṣudrakamānasam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.31"> gāyatras traiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ śākvaras
                        tathā |
                        <caesura/>
                         atra santy apare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.29.32"> yaiś cātra mandabhāgyais te bhiṣajaś
                        cāpamānitāḥ |
                        <caesura/>
                         na tān paśyanty adharmiṣṭhāḥ kṛtaghnāś cāpi mānavāḥ |
                        <caesura/>
                         bheṣajadveṣiṇaś cāpi brāhmaṇadveṣiṇas tathā ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.29.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanacikitsitaṃ nāmaikonatriṃśo
                        'dhyāyaḥ ||29 ||</p>
                </div>

                <div n="30" type="level2" subtype="adhyāya">
                    <head>triṃśattamo 'dhyāyaḥ|</head>

                    <p xml:id="SS.4.30.1"> athāto nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ|| </p>

                    <p xml:id="SS.4.30.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ|| </p>

                    <l xml:id="SS.4.30.3"> yathā nivṛttasantāpā modante divi devatāḥ|
                        tathauṣadhīr imāḥ prāpya modante bhuvi mānavāḥ|| </l>

                    <p xml:id="SS.4.30.4"> atha khalu sapta puruṣā rasāyanaṃ nopayuñjīran;
                        tad yathā anātmavān alaso daridraḥ pramādī vyasanī pāpakṛd
                        bheṣajāpamānī ceti| saptabhir eva kāraṇair na saṃpadyate; tad yathā
                        ajñānād anārambhād asthiracittatvād dāridryād anāyattatvād
                        adharmād auṣadhālābhāc ceti|| </p>

                    <p xml:id="SS.4.30.5"> athauṣadhī vyākhyāsyāmaḥ tatrājagarī,
                        śvetakāpotī, kṛṣṇakāpotī, gonasī, vārāhī, kanyā, chatrā,
                        aticchatrā, kareṇuḥ, ajā, cakrakā, ādityaparṇī, brahmasuvarcalā,
                        śrāvaṇī, mahāśrāvaṇī, golomī, ajalomī, mahāvegavatī, cety aṣṭādaśa
                        somasamavīryā mahauṣadhayo vyākhyātāḥ| tāsāṃ somavat
                        kriyāśīḥstutayaḥ śāstre+abhihitāḥ| tāsām āgāre+abhihutānāṃ yāḥ
                        kṣīravatyas tāsāṃ kṣīrakuḍavaṃ sakṛdevopayuñjīta, yās tv akṣīrā
                        mūlavatyas tāsāṃ pradeśinīpramāṇāni trīṇi kāṇḍāni pramāṇam upayoge,
                        śvetakāpotī samūlapatrā bhakṣayitavyā, gonasyajagarīkṛṣṇakāpotīnāṃ
                        sanakhamuṣṭiṃ khaṇḍaśaḥ kalpayitvā kṣīreṇa vipācya
                        parisrāvyābhighāritam abhihutaṃ ca sakṛdevopayuñjīta, cakrakāyāḥ
                        payaḥ sakṛd eva, brahmasuvarcalā saptarātram upayoktavyā
                        bhakṣyakalpena, śeṣāṇāṃ pañca pañca palāni kṣīrāḍhakakvathitāni
                        prasthe+avaśiṣṭe+avatārya parisrāvya sakṛdevopayuñjīta|
                        somavad āhāravihārau vyākhyātau, kevalaṃ navanītam abhyaṅgārthe,
                        śeṣaṃ somavad ānirgamād iti|| </p>

                    <pb facs="590" n="506a"/>

                    <l xml:id="SS.4.30.6"> bhavanti cātra yuvānaṃ siṃhavikrāntaṃ kāntaṃ
                        śrutanigādinam| kuryur etāḥ krameṇaiva dvisahasrāyuṣaṃ naram|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.7"> aṅgadī kuṇḍalī maulī divyasrakcandanāmbaraḥ|
                        caraty amoghasaṅkalpo nabhasy ambudadurgame|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.8"> vrajanti pakṣiṇo yena jalalambāś ca toyadāḥ|
                        gatiḥ sauṣadhisiddhasya somasiddhe gatiḥ parā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.9"> atha vakṣyāmi vijñānam auṣadhīnāṃ pṛthak pṛthak|
                        maṇḍalaiḥ kapilaiś citraiḥ sarpābhā pañcaparṇinī|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.10"> pañcāratnipramāṇā ca vijñeyā+ajagarī budhaiḥ|
                        niṣpatrā kanakābhāsā mūle dvyaṅgulasaṃmitā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.11"> sarpākārā lohitāntā śvetakāpotir ucyate|
                        dviparṇinīṃ mūlabhavām aruṇāṃ kṛṣṇamaṇḍalām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.12"> dvyaratnimātrāṃ jānīyād gonasīṃ gonasākṛtim|
                        sakṣīrāṃ romaśāṃ mṛdvīṃ rasenekṣurasopamām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.13"> evaṃrūparasāṃ cāpi kṛṣṇakāpotim ādiśet|
                        kṛṣṇasarpasvarūpeṇa vārāhī kandasaṃbhavā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.14"> ekapatrā mahāvīryā bhinnāñjanasamaprabhā|
                        chatrāticchatrake vidyād rakṣoghne kandasaṃbhave|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.15"> jarāmṛtyunivāriṇyau śvetakāpotisaṃsthite|
                        kāntair dvādaśabhiḥ patrair mayūrāṅgaruhopamaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.16"> kandajā kāñcanakṣīrī kanyā nāma mahauṣadhī|
                        kareṇuḥ subahukṣīrā kandena gajarūpiṇī|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.17"> hastikarṇapalāśasya tulyaparṇā dviparṇinī|
                        ajāstanābhakandā tu sakṣīrā kṣuparūpiṇī|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.18"> ajā mahauṣadhī jñeyā śaṅkhakundendupāṇḍurā|
                        śvetāṃ vicitrakusumāṃ kākādanyā samāṃ kṣupām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.19"> cakrakām oṣadhīṃ vidyāj jarāmṛtyunivāriṇīm|
                        mūlinī pañcabhiḥ patraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.20"> ādityaparṇinī jñeyā sadā++ādityānuvartinī|
                        kanakābhā jalānteṣu sarvataḥ parisarpati|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.21"> sakṣīrā padminīprakhyā devī brahmasuvarcalā|
                        aratnimātrakṣupakā patrair dvyaṅgulasaṃmitaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.22"> puṣpair nīlotpalākāraiḥ phalaiś
                        cāñjanasannibhaiḥ| śrāvaṇī mahatī jñeyā kanakābhā payasvinī|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.23"> śrāvaṇī pāṇḍurābhāsā mahāśrāvaṇilakṣaṇā|
                        golomī cājalomī ca romaśe kandasaṃbhave|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.24"> haṃsapādīva vicchinnaiḥ
                        patrair mūlasamudbhavaiḥ| athavā śaṅkhapuṣpyā ca samānā
                        sarvarūpataḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.25"> vegena mahatā++āviṣṭā sarpanirmokasannibhā|
                        eṣā vegavatī nāma jāyate hy ambudakṣaye|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.26"> saptādau sarparūpiṇyo hy auṣadhyo yāḥ
                        prakīrtitāḥ| tāsām uddharaṇaṃ kāryaṃ mantreṇānena sarvadā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.27"> mahendrarāmakṛṣṇānāṃ brāhmaṇānāṃ gavām api|
                        tapasā tejasā vā+api praśāmyadhvaṃ śivāya vai|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.28"> mantreṇānena matimān sarvā evābhimantrayet|
                        aśraddadhānair alasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpakarmabhiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.29"> naivāsādayituṃ śakyāḥ somāḥ somasamās tathā|
                        pītāvaśeṣam amṛtaṃ devair brahmapurogamaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.30"> nihitaṃ somavīryāsu some cāpy oṣadhīpatau|
                        devasunde hradavare tathā sindhau mahānade|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.31"> dṛśyate ca jalānteṣu medhyā brahmasuvarcalā|
                            <pb facs="591" n="507a"/> ādityaparṇinī jñeyā tathaiva
                        himasaṃkṣaye|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.32"> dṛśyate+ajagarī nityaṃ gonasī cāmbudāgame|
                        kāśmīreṣu saro divyaṃ nāmnā kṣudrakamānasam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.33"> kareṇus tatra kanyā ca chatrāticchatrake
                        tathā| golomī cājalomī ca mahatī śrāvaṇī tathā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.34"> vasante kṛṣṇasarpākhyā gonasī ca pradṛśyate|
                        kauśikīṃ saritaṃ tīrtvā sañjayantyās tu pūrvataḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.35"> kṣitipradeśo valmīkair ācito yojanatrayam|
                        vijñeyā tatra kāpotī śvetā valmīkamūrdhasu|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.36"> malaye nalasetau ca vegavatyauṣadhī dhruvā|
                        kārtikyāṃ paurṇamāsyāṃ ca bhakṣayet tām upoṣitaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.37"> somavac cātra varteta phalaṃ tāvac ca kīrtitam|
                        sarvā viceyās tv oṣadhyaḥ somāś cāpy arbude girau|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.38"> sa śṛṅgair devacaritair ambudānīkabhedibhiḥ|
                        vyāptas tīrthaiś ca vikhyātaiḥ siddharṣisurasevitaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.39"> guhābhir bhīmarūpābhiḥ siṃhonnāditakukṣibhiḥ |
                        <caesura/>
                         gajāloḍitatoyābhir āpagābhiḥ samantataḥ |
                        <caesura/>
                         vividhair dhātubhiś citraiḥ sarvatraivopaśobhitaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.40"> nadīṣu śaileṣu saraḥsu cāpi puṇyeṣv araṇyeṣu
                        tathā++āśrameṣu| sarvatra sarvāḥ parimārgitavyāḥ sarvatra bhūmir hi
                        vasūni dhatte||</l>
                    <p xml:id="SS.4.30.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        nivṛttasaṃtāpīyaṃ rasāyanaṃ nāma triṃśo 'dhyāyaḥ ||30||</p>
                </div>
                <div n="31" type="level2" subtype="adhyāya">
                    <head>ekatriṃśattamo 'dhyāyaḥ|</head>

                    <pb facs="591" n="507a"/>

                    <p xml:id="SS.4.31.1"> athātaḥ snehopayaugikacikitsitaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ|| </p>

                    <p xml:id="SS.4.31.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ|| </p>

                    <pb facs="591" n="577b"/>

                    <p xml:id="SS.4.31.3"> snehasāro 'yaṃ puruṣaḥ, prāṇāś ca snehabhūyiṣṭhāḥ
                        snehasādhyāś ca bhavanti| sneho hi
                        pānānuvāsanamastiṣkaśirovastyuttarabastinasyakarṇapūraṇagātrābhyaṅgabhojaneṣūpayojyaḥ|| </p>

                    <p xml:id="SS.4.31.4"> tatra dviyoniś caturvikalpo 'bhihitaḥ snehaḥ
                        snehaguṇāś ca| tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ ghṛtaṃ pradhānaṃ,
                        sthāvarebhyas tilatailaṃ pradhānam iti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.31.5"> ata ūrdhvaṃ yathāprayojanaṃ yathāpradhānaṃ ca
                        sthāvarasnehān upadekṣyāmaḥ tatra
                        tilvakairaṇḍakośāmradantīdravantīsaptalāśaṅkhinīpalāśaviṣāṇikāgavākṣīkampillakaśampākanīlinīsnehā
                        virecayanti, jīmūtakakuṭajakṛtavedhanekṣvākudhāmārgavamadanasnehā
                        vāmayanti,
                        viḍaṅgakharamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥ
                        śiro virecayanti,
                        karañjapūtīkakṛtamālamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehā
                        duṣṭavraṇeṣūpayujyante,
                        tuvarakakapitthakampillakabhallātakapaṭolasnehā mahāvyādhiṣu,
                        trapusairvārukakarkārukatumbīkūṣmāṇḍasnehā mūtrasaṅgeṣu,
                        kapotavaṅkāvalgujaharītakīsnehāḥ śarkarāśmarīṣu,
                        kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakabhāṇḍīkaṭutumbīkaṭabhīsnehāḥ
                        prameheṣu,
                        tālanārikelapanasamocapriyālabilvamadhūkaśleṣmātakāmrātakaphalasnehāḥ
                            pitta<pb facs="592" n="508a"/>saṃsṛṣṭe vāyau,
                        bibhītakabhallātakapiṇḍītakasnehāḥ kṛṣṇīkaraṇe,
                        śravaṇakaṅgukaṭuṇṭukasnehāḥ pāṇḍūkaraṇe,
                        saralapītadāruśiṃśapāgurusārasnehā dadrukuṣṭhakiṭibheṣu, sarva eva
                        snehā vātam upaghnanti, tailaguṇāś ca samāsena vyākhyātāḥ|| </p>

                    <p xml:id="SS.4.31.6"> ata ūrdhvaṃ kaṣāyasnehapākakramam upadekṣyāmaḥ|
                        tatra kecid āhuḥ tvakpatraphalamūlādīnāṃ bhāgas tac caturguṇaṃ jalaṃ
                        caturbhāgāvaśeṣaṃ niṣkvāthyāpahared ity eṣa kaṣāyapākakalpaḥ;
                        snehaprasṛteṣu ṣaṭsu caturguṇaṃ dravam āvāpya caturaś cākṣasamān
                        bheṣajapiṇḍān ity eṣa snehapākakalpaḥ| etat tu na samyak; kasmāt
                        āgamāsiddhatvāt || </p>

                    <p xml:id="SS.4.31.7"> palakuḍavādīnām ato mānaṃ tu vyākhyāsyāmaḥ tatra
                        dvādaśa dhānyamāṣā madhyamāḥ suvarṇamāṣakaḥ, te ṣoḍaśa suvarṇam;
                        athavā madhyamaniṣpāvā ekonaviṃśatir dharaṇaṃ, tāny ardhatṛtīyāni
                        karṣaḥ; tataś cordhvaṃ caturguṇam abhivardhayantaḥ
                        palakuḍavaprasthāḍhakadroṇā ity abhiniṣpadyante, tulā punaḥ
                        palaśataṃ, tāḥ punar viṃśatir bhāraḥ; śuṣkāṇām idaṃ mānam,
                        ārdradravāṇāṃ ca dviguṇam iti|| </p>

                    <p xml:id="SS.4.31.8"> tatrānyatamaparimāṇasaṃmitānāṃ yathāyogaṃ
                        tvakpatraphalamūlādīnām ātapapariśoṣitānāṃ chedyāni
                        khaṇḍaśaś chedayitvā bhedyāny aṇuśo bhedayitvā+avakuṭyāṣṭaguṇena
                        ṣoḍaśaguṇena vā+ambhasā+abhiṣicya sthālyāṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ
                        kvāthayitvā+apahared ity eṣa kaṣāyapākakalpaḥ| snehāc caturguṇo dravaḥ, snehacaturthāṃśo
                        bheṣajakalkaḥ, tad aikadhyaṃ saṃsṛjya vipaced ity eṣa
                        snehapākakalpaḥ| athavā tatrodakadroṇe tvakpatraphalamūlādīnāṃ
                        tulām āvāpya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ niṣkvāthyāpahared ity eṣa
                        kaṣāyapākakalpaḥ; snehakuḍave bheṣajapalaṃ piṣṭaṃ kalkaṃ
                        caturguṇaṃ dravam āvāpya vipaced ity eṣa snehapākakalpaḥ|| </p>

                    <l xml:id="SS.4.31.9"> bhavataś cātra snehabheṣajatoyānāṃ pramāṇaṃ
                        yatra neritam| tatrāyaṃ vidhir āstheyo nirdiṣṭe tadvad eva tu|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.10"> anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ matam|
                        kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāt tasmāt prayojayet|| </l>

                    <p xml:id="SS.4.31.11"> ata ūrdhvaṃ snehapākakramam upadekṣyāmaḥ| sa
                        tu trividhaḥ; tad yathā mṛduḥ, madhyamaḥ, khara iti| tatra
                        snehauṣadhivivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa mṛdur iti,
                        madhūcchiṣṭam iva viśadam avilepi yatra bheṣajaṃ sa madhyamaḥ,
                        kṛṣṇam avasannam īṣadviśadaṃ cikkaṇaṃ ca yatra bheṣajaṃ sa khara
                        iti; ata ūrdhvaṃ dagdhasneho bhavati, taṃ punaḥ sādhu sādhayet|
                        tatra pānābhyavahārayor mṛduḥ, nasyābhyaṅgayor madhyamaḥ,
                        bastikarṇapūraṇayos tu khara iti|| </p>

                    <l xml:id="SS.4.31.12"> bhavataś cātra śabdasyoparame prāpte
                        phenasyopaśame tathā| gandhavarṇarasādīnāṃ saṃpattau
                        siddhim ādiśet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.13"> ghṛtasyaivaṃ vipakvasya jānīyāt kuśalo bhiṣak|
                        pheno 'timātraṃ tailasya śeṣaṃ ghṛtavad ādiśet|| </l>

                    <pb facs="594" n="510a"/>

                    <p xml:id="SS.4.31.14"> ata ūrdhvaṃ snehapānakramam upadekṣyāmaḥ atha
                        khalu laghukoṣṭhāyāturāya
                        kṛtamaṅgalasvastivācanāyodayagiriśikharasaṃsthite
                        prataptakanakanikarapītalohite savitari yathābalaṃ tailasya
                        ghṛtasya vā mātrāṃ pātuṃ prayacchet| pītamātre coṣṇodakenopaspṛśya
                        sopānatko yathāsukhaṃ viharet|| </p>

                    <l xml:id="SS.4.31.15"> rūkṣakṣataviṣārtānāṃ vātapittavikāriṇām|
                        hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiḥpānaṃ praśasyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.16"> kṛmikoṣṭhānilāviṣṭāḥ pravṛddhakaphamedasaḥ|
                        pibeyustailasātmyāś ca tailaṃ dārḍhyārthinaś ca ye|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.17"> vyāyāmakarśitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ|
                        mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.18"> krūrāśayāḥ kleśasahā vātārtā dīptavahnayaḥ|
                        majjānam āpnuyuḥ sarve sarpir vā svauṣadhānvitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.19"> kevalaṃ paittike sarpir vātike lavaṇānvitam|
                        deyaṃ bahukaphe cāpi vyoṣakṣārasamāyutam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.20"> doṣāṇām alpabhūyastvaṃ saṃsargaṃ samavekṣya ca|
                        yuñjyāt triṣaṣṭidhā bhinnaiḥ samāsavyāsato rasaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.21"> snehasātmyaḥ kleśasahaḥ kāle nātyuṣṇaśītale|
                        accham eva pibet sneham acchapānaṃ hi pūjitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.22"> śītakāle divā sneham uṣṇakāle piben niśi|
                        vātapittādhiko rātrau vātaśleṣmādhiko divā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.23"> vātapittādhikasyoṣṇe tṛṇmūrcchonmādakārakaḥ|
                        śīte vātakaphārtasya gauravāruciśūlakṛt|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.24"> snehapītasya cet tṛṣṇā pibed uṣṇodakaṃ naraḥ|
                        evaṃ cānupaśāmyantyāṃ sneham uṣṇāmbunā vamet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.25ab"> dihyāc chītaiḥ śiraḥ śītaṃ toyaṃ cāpy
                        avagāhayet| </l>

                    <pb facs="595" n="511a"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.25cd"> yā mātrā parijīryeta caturbhāgagate+ahani|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.26"> sā mātrā dīpayaty agnim alpadoṣe ca pūjitā| yā
                        mātrā parijīryeta tathā+ardhadivase gate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.27"> sā vṛṣyā bṛṃhaṇī yā ca madhyadoṣe ca pūjitā|
                        yā mātrā parijīryeta caturbhāgāvaśeṣite|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.28"> snehanīyā ca sā mātrā bahudoṣe ca pūjitā| yā
                        mātrā parijīryet tu tathā pariṇate+ahani|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.29"> glānimūrcchāmadān hitvā sā mātrā pūjitā
                        bhavet| ahorātrād asaṃduṣṭā yā mātrā parijīryati|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.30"> sā tu kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśinī|
                        yathāgni prathamāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.31"> pīto hy atibahuḥ sneho janayet prāṇasaṃśayam|
                        mithyācārād bahutvād vā yasya sneho na jīryati|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.32"> viṣṭabhya cāpi jīryet taṃ vāriṇoṣṇena vāmayet|
                        tataḥ snehaṃ punar dadyāl laghukoṣṭhāya dehine| jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ
                        snehasyoṣṇodakaṃ pibet|| </l>

                    <p xml:id="SS.4.31.33ab"> tenodgāro bhavec chuddho bhaktaṃ rucis tathā| </p>

                    <l xml:id="SS.4.31.33cd">syuḥ pacyamāne tṛḍdāhabhramasādāratiklamāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.34"> pariṣicyādbhir uṣṇābhir jīrṇasnehaṃ tato
                        naram| yavāgūṃ pāyayec coṣṇāṃ kāmaṃ klinnālpataṇḍulām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.35"> deyau yūṣarasau vā+api sugandhī snehavarjitau|
                        kṛtau vā+atyalpasarpiṣkau vilepī vā vidhīyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.36"> pibet tryahaṃ caturahaṃ pañcāhaṃ ṣaḍahaṃ tathā|
                        saptarātrāt paraṃ snehaḥ sātmyībhavati sevitaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.37"> sukumāraṃ kṛśaṃ vṛddhaṃ śiśuṃ snehadviṣaṃ
                        tathā| tṛṣṇārtam uṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.38"> pippalyo lavaṇaṃ snehāś catvāro dadhimastukaḥ|
                        pītam aikadhyam etad dhi sadyaḥsnehanam ucyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.39"> bhṛṣṭā māṃsarase snigdhā yavāgūḥ sūpakalpitā|
                        prakṣudrā pīyamānā tu sadyaḥsnehanam ucyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.40"> sarpiṣmatī payaḥsiddhā yavāgūḥ svalpataṇḍulā|
                        sukhoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥsnehanam ucyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.41"> pippalyo lavaṇaṃ sarpis tilapiṣṭaṃ varāhajā|
                        vasā ca pītam aikadhyaṃ sadyaḥsnehanam ucyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.42"> śarkarācūrṇasaṃsṛṣṭe dohanasthe ghṛte tu gām|
                        dugdhvā kṣīraṃ pibed rūkṣaḥ sadyaḥsnehanam ucyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.43"> yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikānvitaḥ|
                        payo dadhi surā ceti ghṛtam apy aṣṭamaṃ bhavet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.44"> siddham etair ghṛtaṃ pītaṃ sadyaḥsnehanam
                        uttamam| rājñe rājasamebhyo vā deyam etad ghṛtottamam|| </l>

                    <pb facs="596" n="512a"/>

                    <l xml:id="SS.4.31.45"> balahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrīhatātmasu|
                        alpadoṣeṣu yojyāḥ syur ye yogāḥ samyag īritāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.46"> vivarjayet snehapānam ajīrṇī taruṇajvarī|
                        durbalo 'rocakī sthūlo mūrcchārto madapīḍitaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.47"> chardyarditaḥ pipāsārtaḥ śrāntaḥ
                        pānaklamānvitaḥ| dattabastir viriktaś ca vānto yaś cāpi mānavaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.48ab"> akāle durdine caiva na ca snehaṃ piben
                        naraḥ|</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.48cd"> akāle ca prasūtā strī snehapānaṃ
                        vivarjayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.49"> snehapānād bhavanty eṣāṃ nṝṇāṃ nānāvidhā
                        gadāḥ| gadā vā kṛcchratāṃ yānti na sidhyanty athavā punaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.50"> garbhāśaye+avaśeṣāḥ syū raktakledamalās tataḥ|
                        snehaṃ jahyān niṣeveta pācanaṃ rūkṣam eva ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.51ab"> daśarātrāt tataḥ snehaṃ yathāvad avacārayet| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.51cd">purīṣaṃ grathitaṃ rūkṣaṃ kṛcchrād annaṃ
                        vipacyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.52ab"> uro vidahate vāyuḥ koṣṭhād upari dhāvati| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.52cd">durvarṇo durbalaś caiva rūkṣo bhavati
                        mānavaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.53"> susnigdhā tvagviṭśaithilyaṃ dīpto
                        'gnir mṛdugātratā| glānir lāghavam aṅgānām adhastāt snehadarśanam|
                        samyak snigdhasya liṅgāni snehodvegas tathaiva ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.54"> bhaktadveṣo mukhasrāvo gudadāhaḥ pravāhikā|
                        purīṣātipravṛttiś ca bhṛśasnigdhasya lakṣaṇam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.55"> rūkṣasya snehanaṃ snehair atisnigdhasya
                        rūkṣaṇam| śyāmākakoradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.56"> dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ
                        pratyagradhātur balavarṇayuktaḥ| dṛḍhendriyo mandajaraḥ śatāyuḥ
                        snehopasevī puruṣo bhavet tu|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.57"> sneho hito durbalavahnidehasandhukṣaṇe
                        vyādhinipīḍitasya| balānvitau bhojanadoṣajātaiḥ pramardituṃ tau
                        sahasā na sādhyau||</l>
                    <p xml:id="SS.4.31.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        snehopayaugikacikitsitaṃ nāmaikatriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||31||</p>
                </div>

                <div n="32" type="adhyāya">
                    <head>dvātriṃśattamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <pb facs="597" n="513a"/>

                    <p xml:id="SS.4.32.1"> athātaḥ svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.32.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.32.3"> caturvidhaḥ svedaḥ tad yathā tāpasveda,
                        ūṣmasveda, upanāhasvedo, dravasveda iti atra
                        sarvasvedavikalpāvarodhaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.32.4"> tatra tāpasvedaḥ
                        pāṇikāṃsyakandukakapālavālukāvastraiḥ prayujyate, śayānasya
                        cāṅgatāpo bahuśaḥ khādirāṅgārair iti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.32.5"> ūṣmasvedas tu
                        kapālapāṣāṇeṣṭakālohapiṇḍān agnivarṇān adbhir āsiñced amladravyair
                        vā, tair ārdrālaktakapariveṣṭitair aṅgapradeśaṃ svedayet |
                        māṃsarasapayodadhisnehadhānyāmlavātaharapatrabhaṅgakvāthapūrṇāṃ vā
                        kumbhīm anutaptāṃ prāvṛtyoṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt | pārśvacchidreṇa vā
                        kumbhenādhomukhena tasyā mukham abhisandhāya
                        tasmiñ chidre hastiśuṇḍākārāṃ nāḍīṃ praṇidhāya taṃ svedayet || </p>

                    <l xml:id="SS.4.32.6"> sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ guruprāvaraṇāvṛtam |
                        <caesura/>
                         hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayed vātarogiṇam | sukhā sarvāṅgagā
                        hy eṣā na ca kliśnāti mānavam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.7"> vyāmārdhamātrā trir vakrā hastihastasamākṛtiḥ |
                        <caesura/>
                         svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.8ab"> puruṣāyāmamātrāṃ ca bhūmim utkīrya khādiraiḥ | </l>
                    <l xml:id="SS.4.32.8cd">kāṣṭhair dagdhvā tathā 'bhyukṣya
                        kṣīradhānyāmlavāribhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.9"> patrabhaṅgair avacchādya śayānaṃ svedayet tataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pūrvavat svedayed dagdhvā bhasmāpohyāpi vā śilām || </l>

                    <p xml:id="SS.4.32.10"> pūrvavat kuṭīṃ vā caturdvārāṃ kṛtvā tasyām
                        upaviṣṭasyāntaś caturdvāre 'ṅgārān upasandhāya taṃ svedayet || </p>

                    <p xml:id="SS.4.32.11"> kośadhānyāni vā samyag upasvedyāstīrya kiliñje
                        'nyasmin vā tatpratirūpake śayānaṃ prāvṛtya svedayet; evaṃ
                        pāṃśugośakṛttuṣabusapalāloṣm abhiḥ svedayet || </p>

                    <p xml:id="SS.4.32.12"> upanāhasvedas tu vātaharamūlakalkair
                        amlapiṣṭair lavaṇapragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ pradihya
                        svedayet | evaṃ kākolyādibhir elādibhiḥ surasādibhis
                        tilātasīsarṣapakalkaiḥ kṛśarāpāyasotkārikābhir veśavāraiḥ
                        sālvaṇair vā tanuvastrāvanaddhaiḥ svedayet || </p>

                    <p xml:id="SS.4.32.13">
                        <pb facs="598" n="514a"/> dravasvedas tu vātaharadravyakvāthapūrṇe
                        koṣṇakaṭāhe droṇyāṃ vā 'vagāhya svedayet, evaṃ
                        payomāṃsarasayūṣatailadhānyāmlaghṛtavasāmūtreṣv avagāheta; etair
                        eva sukhoṣṇaiḥ kaṣāyaiś ca pariṣiñced iti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.32.14"> tatra tāpoṣmasvedau viśeṣataḥ śleṣmaghnau,
                        upanāhasvedo vātaghnaḥ, anyatarasmin pittasaṃsṛṣṭe dravasveda iti
                        || </p>

                    <p xml:id="SS.4.32.15"> kaphamedonvite vāyau
                        nivātātapaguruprāvaraṇaniyuddhādhvavyāyāmabhāraharaṇāmarṣaiḥ
                        svedam utpādayed iti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.32.16"> bhavanti cātra caturvidho yo 'bhihito dvidhā
                        svedaḥ prayujyate |
                        <caesura/>
                         sarvasminn eva dehe tu dehasyāvayave tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.17"> yeṣāṃ nasyaṃ vidhātavyaṃ bastiś caiva hi
                        dehinām |
                        <caesura/>
                         śodhanīyāś ca ye kecit pūrvaṃ svedyās tu te matāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.18"> paścāt svedyā hṛte śalye mūḍhagarbhā
                        'nupadravā |
                        <caesura/>
                         samyak prajātā kāle yā paścāt svedyā vijānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.19"> svedyaḥ pūrvaṃ ca paścāc ca bhagandaryarśasas
                        tathā |
                        <caesura/>
                         aśmaryā cāturo jantuḥ śeṣāñ chāstre pracakṣmahe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.20"> nānabhyakte nāpi cāsnigdhadehe svedo yojyaḥ
                        svedavidbhiḥ kathañcit |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭaṃ loke kāṣṭham asnigdham āśu gacched bhaṅgaṃ svedayogair
                        gṛhītam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.21"> snehaklinnā dhātusaṃsthāś ca doṣāḥ
                        svasthānasthā ye ca mārgeṣu līnāḥ |
                        <caesura/>
                         samyak svedair yojitais te dravatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ śodhanair
                        yānty aśeṣam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.22"> agner dīptiṃ mārdavaṃ tvakprasādaṃ
                        bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ nirmalatvam |
                        <caesura/>
                         kuryāt svedo hanti nidrāṃ satandrāṃ sandhīn stabdhāṃś ceṣṭayed āśu
                        yuktaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.23"> svedāsrāvo vyādhihānir laghutvaṃ śītārthitvaṃ
                        mārdavaṃ cāturasya |
                        <caesura/>
                         samyak svinne lakṣaṇaṃ prāhur etan mithyāsvinne vyatyayenaitad eva
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.24"> svinne 'tyarthaṃ sandhipīḍā vidāhaḥ
                        sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopaḥ |
                        <caesura/>
                         mūrcchā bhrāntir dāhatṛṣṇe klamaś ca kuryāt tūrṇaṃ tatra śītaṃ
                        vidhānam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.25">
                        <pb facs="599" n="515a"/> pāṇḍur mehī pittaraktī kṣayārtaḥ kṣāmo
                        'jīrṇī codarārto viṣārtaḥ |
                        <caesura/>
                         tṛḍcchardyārto garbhiṇī pītamadyo naite svedyā yaś ca
                        martyoatisārī |
                        <caesura/>
                         svedād eṣāṃ yānti dehā vināśaṃ nosādhyatvaṃ yānti caiṣāṃ vikārāḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         svedaiḥ sādhyo durbalo 'jīrṇabhaktaḥ syātāṃ ced dvau svedanīyau
                        tatas tau |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.26">
                        <caesura/>
                         eteṣāṃ svedasādhyā ye vyādhayas teṣu buddhimān |
                        <caesura/>
                         mṛdūn svedān prayuñjīta tathā hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.27"> sarvān svedān nivāte ca jīrṇānnasyāvacārayet |
                        <caesura/>
                         snehābhyaktaśarīrasya śītair ācchādya cakṣuṣī || </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.28"> svidyamānasya ca muhur hṛdayaṃ śītalaiḥ spṛśet
                        |
                        <caesura/>
                         samyak svinnaṃ vimṛditaṃ snātam uṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.29ab"> svabhyaktaṃ prāvṛtāṅgaṃ ca
                        nivātaśaraṇasthitam | </l>
                    <l xml:id="SS.4.32.29cd">bhojayed anabhiṣyandi sarvaṃ cācāram ādiśet
                        ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.32.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitaṃ nāma dvātriṃśo 'dhyāyaḥ ||32 ||</p>
                </div>
                <div n="33" type="adhyāya">
                    <head>trayastriṃśattamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <p xml:id="SS.4.33.1"> athāto vamanavirecanasādhyopadravacikitsitaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.33.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.33.3"> doṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ, kupitāḥ
                        praśamayitavyāḥ, vṛddhā nirhartavyāḥ, samāḥ paripālyā iti
                        siddhāntaḥ || </p>

                    <l xml:id="SS.4.33.4"> prādhānyena vamanavirecane vartate nirharaṇe
                        doṣāṇām |
                        <caesura/>
                         tasmāt tayor vidhānam ucyamānam upadhāraya || </l>

                    <p xml:id="SS.4.33.5"> athāturaṃ snigdhaṃ svinnam abhiṣyandibhir
                        āhārair anavabaddhadoṣam avalokya śvo vamanaṃ pāyayitā 'smīti
                        saṃbhojayet tīkṣṇāgniṃ balavantaṃ bahudoṣaṃ mahāvyādhiparītaṃ
                        vamanasātmyaṃ ca || </p>

                    <l xml:id="SS.4.33.6"> bhavati cātra peśalair vividhair annair
                        doṣān utkleśya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravartate || </l>

                    <p xml:id="SS.4.33.7"> athāparedyuḥ pūrvāhṇe sādhāraṇe kāle
                        vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇasnehānām anyatamasya mātrāṃ pāyayitvā
                        vāmayed yathāyogaṃ koṣṭhaviśeṣam avekṣya;
                        asātmyabībhatsadurgandhadurdarśanāni ca vamanāni vidadhyāt, ato
                        viparītāni virecanāni; tatra sukumāraṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīruṃ
                        vā vamanasādhyeṣu vikāreṣu
                        kṣīradadhitakrayavāgūnām anyatamam ākaṇṭhaṃ pāyayet, pītauṣadhaṃ ca
                        pāṇibhir agnitaptaiḥ pratāpyamānaṃ muhūrtam upekṣeta; tasya ca
                        svedaprādurbhāveṇa śithilatām āpannaṃ svebhyaḥ sthānebhyaḥ
                        pracalitaṃ kukṣim anusṛtaṃ jānīyāt, tataḥ pravṛttahṛllāsaṃ jñātvā
                        jānumātrāsanopaviṣṭam āptair lalāṭe pṛṣṭhe pārśvayoḥ kaṇṭhe ca
                        pāṇibhiḥ suparigṛhītam aṅgulīgandharvahastotpalanālānām anyatamena
                        kaṇṭham abhispṛśantaṃ vāmayet tāvad yāvat samyagvāntaliṅgānīti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.33.8"> bhavataś cātra kaphaprasekaṃ hṛdayāviśuddhiṃ
                        kaṇḍūṃ ca duścharditaliṅgam āhuḥ |
                        <caesura/>
                         pittātiyogaṃ ca visaṃjñatāṃ ca hṛtkaṇṭhapīḍām api cātivānte || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.9"> pitte kaphasyānu sukhaṃ pravṛtte śuddheṣu
                        hṛtkaṇṭhaśiraḥsu cāpi |
                        <caesura/>
                         laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣaṃ vyavasyet
                        || </l>

                    <pb facs="601" n="517a"/>

                    <p xml:id="SS.4.33.10"> samyag vāntaṃ cainam abhisamīkṣya
                        snehanavirecanaśamanānāṃ dhūmānām anyatamaṃ sāmarthyataḥ pāyayitvā
                        ''ācārikam ādiśet || </p>

                    <l xml:id="SS.4.33.11"> bhavanti cātra tato 'parāhṇe
                        śuciśuddhadeham uṣṇābhir adbhiḥ pariṣiktagātram |
                        <caesura/>
                         kulatthamudgāḍhakijāṅgalānāṃ yūṣai rasair vā 'py upabhojayet tu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.12">
                        kāsopalepasvarabhedanidrātandrāsyadaurgandhyaviṣopasargāḥ |
                        <caesura/>
                         kaphaprasekagrahaṇīpradoṣā na santi jantor vamataḥ kadācit || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.13"> chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathā vināśaṃ
                        sahasā vrajanti |
                        <caesura/>
                         tathā hṛte śleṣmaṇi śodhanena tajjā vikārāḥ praśamaṃ prayānti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.14"> na vāmayet
                        taimirikordhvavātagulmodaraplīhakṛmiśramārtān |
                        <caesura/>
                         sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhamūtrāturān kevalavātarogān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.15">
                        svaropaghātādhyayanaprasaktaduśchardiduḥkoṣṭhatṛḍārtabālām |
                        <caesura/>
                         ūrdhvāsrapittikṣudhitātirūkṣagarbhiṇyudāvartirūhitāṃś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.16"> avamyavamanād rogāḥ kṛcchratāṃ yānti dehinām |
                        <caesura/>
                         asādhyatāṃ vā gacchanti naite vāmyās tataḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.17"> ete 'py ajīrṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturāḥ |
                        <caesura/>
                         atīva colbaṇakaphās te ca syur madhukāmbunā || </l>

                    <p xml:id="SS.4.33.18"> vāmyās tu
                            viṣaśoṣastanyadoṣamandāgnyunmādāpasmāraślīpadārbudavidārikāmedomehagarajvarārucyapacyāmātīsārahṛdrogacittavibhramavisarpavidradhyajī<pb
                            facs="602" n="518a"
                        />rṇamukhaprasekahṛllāsaśvāsakāsapīnasapūtīnāsakaṇṭhauṣṭhavaktrapākakarṇasrāvādhijihvopajihvikāgalaśuṇḍikādhaḥśoṇitapittinaḥ
                        kaphasthānajeṣu vikāreṣv anye ca kaphavyādhiparītā iti || </p>



                    <p xml:id="SS.4.33.19"> virecanam api snigdhasvinnāya vāntāya ca
                        deyam; avāntasya hi samyag viriktasyāpi sato 'dhaḥ srastaḥ śleṣmā
                        grahaṇīṃ chādayati, gauravam āpādayati, pravāhikāṃ vā janayati || </p>

                    <p xml:id="SS.4.33.20"> athāturaṃ śvo virecanaṃ pāyayitā 'smīti
                        pūrvāhṇe laghu bhojayet , phalāmlam uṣṇodakaṃ cainam anupāyayet |
                        athāpare 'hani
                        vigataśleṣmadhātum āturopakramaṇīyād avekṣyāturam athāsmai
                        auṣadhamātrāṃ pātuṃ prayacchet || </p>

                    <p xml:id="SS.4.33.21"> tatra mṛduḥ, krūro, madhyama iti trividhaḥ
                        koṣṭho bhavati | tatra bahupitto mṛduḥ, sa dugdhenāpi viricyate;
                        bahuvātaśleṣmā krūraḥ, sa durvirecyaḥ; samadoṣo madhyamaḥ, sa
                        sādhāraṇa iti | tatra mṛdau mātrā mṛdvī, tīkṣṇā krūre, madhye
                        madhyā kartavyeti | pītauṣadhaś ca tanmanāḥ śayyābhyāśe virecyate
                        || </p>

                    <l xml:id="SS.4.33.22"> virecanaṃ pītavāṃs tu na vegān dhārayed budhaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         nivātaśāyī śītāmbu na spṛśen na pravāhayet || </l>

                    <p xml:id="SS.4.33.23"> yathā ca vamane prasekauṣadhakaphapittānilāḥ
                        krameṇa gacchanti, evaṃ virecane mūtrapurīṣapittauṣadhakaphā iti
                        || </p>

                    <l xml:id="SS.4.33.24"> bhavanti cātra hṛtkukṣyaśuddhiḥ
                        paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṅgāś ca na sadvirikte |
                        <caesura/>
                         mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ śūlodgamaś cātiviriktaliṅgam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.25"> gateṣu doṣeṣu kaphānviteṣu nābhyā laghutve
                        manasaś ca tuṣṭau |
                        <caesura/>
                         gate 'nile cāpy anulomabhāvaṃ samyag viriktaṃ manujaṃ vyavasyet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.26"> mandāgnim akṣīṇam asadviriktaṃ na pāyayetāhani
                        tatra peyām |
                        <caesura/>
                         kṣīṇaṃ tṛṣārtaṃ suvirecitaṃ ca tanvīṃ sukhoṣṇāṃ laghu pāyayec ca
                        || </l>

                    <pb facs="603" n="519a"/>

                    <l xml:id="SS.4.33.27"> buddheḥ prasādaṃ balam indriyāṇāṃ
                        dhātusthiratvaṃ balam agnidīptim |
                        <caesura/>
                         cirāc ca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyag upāsyamānam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.28"> yathaudakānām udake 'panīte carasthirāṇāṃ
                        bhavati praṇāśaḥ |
                        <caesura/>
                         pitte hṛte tv evam upadravāṇāṃ pittātmakānāṃ bhavati praṇāśaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.29"> mandāgnyatisnehitabālavṛddhasthūlāḥ
                        kṣatakṣīṇabhayopataptāḥ |
                        <caesura/>
                         śrāntastṛṣārto 'parijīrṇabhakto garbhiṇy adho gacchati yasya cāsṛk
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.30"> navapraviśyāyamadātyayī ca navajvarī yā ca
                        navaprasūtā |
                        <caesura/>
                         śalyārditāś cāpy avirecanīyāḥ snehādibhir ye tv anupaskṛtāś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.31"> atyarthapittābhiparītadehān virecayet tān api mandamandam |
                        <caesura/>
                         virecanair yānti narā vināśam ajñaprayuktair
                        avirecanīyāḥ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.33.32"> virecyās tu jvaragarārucyarśo
                        'rbudodaragranthividradhipāṇḍurogāpasmārahṛdrogavātaraktabhagandaracchardiyonirogavisarpagulmapakvāśayarugvibandhavisūcikālasakamūtrāghātakuṣṭhavisphoṭakapramehānāhaplīhaśophavṛddhiśastrakṣatakṣārāgnidagdhaduṣṭavraṇākṣipākakācatimirābhiṣyandaśiraḥkarṇākṣināsāsyagudameḍhradāhordhvaraktapittakṛmikoṣṭhinaḥ
                        pittasthānajeṣv anyeṣu ca vikāreṣv anye ca paittikavyādhiparītā
                        iti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.33.33"> saratvasaukṣmyataikṣṇyauṣṇyavikāśitvair
                        virecanam |
                        <caesura/>
                         vamanaṃ tu hared doṣaṃ prakṛtyā gatam anyathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.34"> yāty adho doṣam ādāya pacyamānaṃ virecanam |
                        <caesura/>
                         guṇotkarṣād vrajaty ūrdhvam apakvaṃ vamanaṃ punaḥ || </l>

                    <pb facs="604" n="520a"/>

                    <l xml:id="SS.4.33.35"> mṛdukoṣṭhasya dīptāgner atitīkṣṇaṃ virecanam |
                        <caesura/>
                         na samyaṅ nirhared doṣān ativegapradhāvitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.36"> pītaṃ yadauṣadhaṃ prātar bhuktapākasame kṣaṇe
                        |
                        <caesura/>
                         paktiṃ gacchati doṣāṃś ca nirharet tat praśasyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.37"> durbalasya calān doṣān alpān alpān punaḥ punaḥ |
                        <caesura/>
                         haret prabhūtān alpāṃs tu śamayet pracyutān api || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.38"> hared doṣāṃś calān pakvān balino durbalasya vā
                        |
                        <caesura/>
                         calā hy upekṣitā doṣāḥ kleśayeyuś ciraṃ naram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.39"> mandāgniṃ krūrakoṣṭhaṃ ca sakṣāralavaṇair
                        ghṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         sandhukṣitāgniṃ snigdhaṃ ca svinnaṃ caiva virecayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.40"> snigdhasvinnasya bhaiṣajyair doṣas tūtkleśito
                        balāt |
                        <caesura/>
                         nilīyate na mārgeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.41"> na cātisnehapītas tu pibet snehavirecanam |
                        <caesura/>
                         doṣāḥ pracalitāḥ sthānād bhūyaḥ śliṣyanti vartmasu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.42"> viṣābhighātapiḍakāśophapāṇḍuvisarpiṇaḥ |
                        <caesura/>
                         nātisnigdhā viśodhyāḥ syus tathā kuṣṭhipramehiṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.43"> virūkṣya snehasātmyaṃ tu bhūyaḥ saṃsnehya
                        śodhayet |
                        <caesura/>
                         tena doṣā hṛtās tasya bhavanti balavardhanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.44"> prāg apītaṃ naraṃ śodhyaṃ pāyayetauṣadhaṃ mṛdu
                        |
                        <caesura/>
                         tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhanaṃ punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.45"> sukhaṃ dṛṣṭaphalaṃ hṛdyam alpamātraṃ mahāguṇam
                        |
                        <caesura/>
                         vyāpatsv alpātyayaṃ cāpi piben nṛpatir auṣadham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.46"> snehasvedāvanabhyasya yas tu saṃśodhanaṃ pibet
                        |
                        <caesura/>
                         dāru śuṣkam ivānāme dehas tasya viśīryate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.47"> snehasvedapracalitā rasaiḥ snigdhair udīritāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhā hartuṃ viśodhanaiḥ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.33.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        vamanavirecanasādhyopadravacikitsitaṃ nāma trayastriṃśo 'dhyāyaḥ
                        ||33 ||</p>
                </div>


                <div n="34" type="adhyāya">
                    <head>catustriṃśattamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <pb facs="605" n="521a"/>

                    <p xml:id="SS.4.34.1"> athāto vamanavirecanavyāpaccikitsitaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.3"> vaidyāturanimittaṃ vamanaṃ virecanaṃ ca
                        pañcadaśadhā vyāpadyate | tatra vamanasyādho gatir ūrdhvaṃ
                        virecanasyeti pṛthak; sāmānyam ubhayoḥ sāvaśeṣauṣadhatvaṃ,
                        jīrṇauṣadhatvaṃ, hīnadoṣāpahṛtatvaṃ, vātaśūlam, ayogo, atiyogo,
                        jīvādānam, ādhmānaṃ, parikartikā, parisrāvaḥ, pravāhikā,
                        hṛdayopasaraṇaṃ, vibandha, aṅgapragraha iti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.4"> tatra
                        bubhukṣāpīḍitasyātitīkṣṇāgner mṛdukoṣṭhasya cāvatiṣṭhamānaṃ
                        durvamasya vā guṇasāmānyabhāvād vamanam adho gacchati,
                        tatrepsitānavāptir doṣotkleśaś ca; tam āśu snehayitvā
                        bhūyas tīkṣṇatarair vāmayet || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.5"> apariśuddhāmāśayasyotkliṣṭaśleṣmaṇaḥ
                        saśeṣānnasya vā 'hṛdyam atiprabhūtaṃ vā virecanaṃ pītam ūrdhvaṃ
                        gacchati, tatrepsitānavāptir doṣokleśaś ca;
                        tatrāśuddhāmāśayam ulbaṇaśleṣmāṇam āśu vāmayitvā bhūyas tīkṣṇatarair
                        virecayet, āmānvaye tv āmavat saṃvidhānam, ahṛdye 'tiprabhūte ca
                        hṛdyaṃ pramāṇayuktaṃ ca; ata ūrdhvam uttiṣṭhaty auṣadhe na tṛtīyaṃ
                        pāyayet, tatas tv enaṃ madhughṛtaphāṇitayuktair lehair virecayet || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.6">
                        doṣavigrathitam alpam auṣadham avasthitam ūrdhvabhāgikam adhobhāgikaṃ
                        vā na sraṃsayati doṣān, tatra tṛṣṇā pārśvaśūlaṃ chardir mūrcchā
                        parvabhedo hṛllāso 'ratir udgārāviśuddhiś ca bhavati; tam uṣṇābhir
                        adbhir āśu vāmayed ūrdhvabhāgike, adhobhāgike 'pi ca
                        sāvaśeṣauṣadham atipradhāvitadoṣam atibalam asamyagviriktalakṣaṇam apy evaṃ
                        vāmayet || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.7">
                        krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgner alpam auṣadham alpaguṇaṃ vā bhaktavat
                        pākam upaiti, tatra samudīrṇā doṣā yathākālam anirhrīyamāṇā
                        vyādhivibhramaṃ balavibhraṃśaṃ cāpādayanti,
                        tam analpam amandam auṣadhaṃ ca pāyayet || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.8"> asnigdhasvinnenālpaguṇaṃ vā bheṣajam
                        upayuktam alpān doṣān hanti; tatra vamane doṣaśeṣo gauravam utkleśaṃ
                        hṛdayāviśuddhiṃ vyādhivṛddhiṃ ca karoti, tatra taṃ yathāyogaṃ
                        pāyayitvā vāmayed dṛḍhataraṃ; virecane tu gudaparikartanam ādhmānaṃ
                        śirogauravam aniḥsaraṇaṃ vā vāyor vyādhivṛddhiṃ ca karoti; tam
                        upapādya bhūyaḥ snehasvedābhyāṃ virecayed dṛḍhataraṃ, dṛḍhaṃ
                        bahupracalitadoṣaṃ vā tṛtīye divase 'lpaguṇaṃ ceti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.9"> asnigdhasvinnena rūkṣauṣadham
                        upayuktam abrahmacāriṇā vā vāyuṃ kopayati, tatra vāyuḥ prakupitaḥ
                            pārśvapṛṣṭha<pb facs="606" n="522a"/>śroṇimanyāmarmaśūlaṃ
                        mūrcchāṃ bhramaṃ madaṃ saṃjñānāśaṃ ca karoti, taṃ vātaśūlam ity
                        ācakṣate; tam abhyajya dhānyasvedena svedayitvā
                        yaṣṭīmadhukavipakvena tailenānuvāsayet || </p>



                    <p xml:id="SS.4.34.10"> snehasvedābhyām
                        avibhāvitaśarīreṇālpam auṣadham alpaguṇaṃ vā pītam ūrdhvam adho vā
                        nābhyeti doṣāṃś cotkleśya taiḥ saha balakṣayam āpādayati,
                        tatrādhmānaṃ hṛdayagrahas tṛṣṇā mūrcchā dāhaś ca bhavati, tam
                        ayogam ity ācakṣate; tam āśu vāmayen madanaphalalavaṇāmbubhir
                        virecayet tīkṣṇataraiḥ kaṣāyaiś ca | durvāntasya tu
                        samutkliṣṭā doṣā vyāpya śarīraṃ
                        kaṇḍūśvayathukuṣṭhapiḍakājvarāṅgamardanistodanāni kurvanti,
                        tatas tān aśeṣān mahauṣadhenāpaharet | asnigdhasvinnasya
                        durviriktasyādho nābheḥ stabdhapūrṇodaratā śūlaṃ vātapurīṣasaṅgaḥ
                        kaṇḍūmaṇḍalaprādurbhāvo vā bhavati, tam āsthāpya punaḥ saṃsnehya
                        virecayet tīkṣṇena | nātipravartamāne tiṣṭhati vā duṣṭasaṃśodhane
                        tatsantejanārtham uṣṇodakaṃ pāyayet, pāṇitāpaiś ca pārśvodaram
                        upasvedayet, tataḥ pravartante doṣāḥ | anupravṛtte cālpadoṣe
                        jīrṇauṣadhaṃ bahudoṣam ahaḥśeṣaṃ balaṃ cāvekṣya bhūyo mātrāṃ vidadhyāt | apravṛttadoṣaṃ daśarātrād ūrdhvam upasaṃskṛtadehaṃ
                        snehasvedābhyāṃ bhūyaḥ śodhayet | durvirecyam āsthāpya punaḥ
                        saṃsnehya virecayet | hrībhayalobhair vegāghātaśīlāḥ prāyaśaḥ
                        striyo rājasamīpasthā vaṇijaḥ śrotriyāś ca bhavanti, tasmād ete
                        durvirecyāḥ, bahuvātatvāt ; ata eva tān atisnigdhān svedopapannāñ
                        śodhayet || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.11"> snigdhasvinnasyātimātram atimṛdukoṣṭhasya vā
                        'titīkṣṇamadhikaṃ vā dattam auṣadham atiyogaṃ kuryāt | tatra
                        vamanātiyoge pittātipravṛttir balavisraṃso vātakopaś ca balavān
                        bhavati, taṃ ghṛtenābhyajyāvagāhya śītāsv apsu śarkarāmadhumiśrair
                        lehair upacared yathāsvaṃ; virecanātiyoge
                        kaphasyātipravṛttir uttarakālaṃ ca saraktasya, tatrāpi balavisraṃso
                        vātakopaś ca balavān bhavati, tam atiśītāmbubhiḥ pariṣicyāvagāhya
                        vā śītais taṇḍulāmbubhir madhumiśraiś chardayet, picchābastiṃ
                        cāsmai dadyāt, kṣīrasarpiṣā cainam anuvāsayet, priyaṅgvādiṃ cāsmai
                        taṇḍulāmbunā pātuṃ prayacchet, kṣīrarasayoś cānyatareṇa bhojayet
                        || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.12">
                        <pb facs="607" n="523a"/> tasminn eva vamanātiyoge pravṛddhe
                        śoṇitaṃ ṣṭhīvati chardayati vā, tatra
                        jihvāniḥsaraṇam apasaraṇam akṣṇor vyāvṛttir hanusaṃhananaṃ tṛṣṇā hikkā
                        jvaro vaisaṃjñyam ity upadravā bhavanti;
                        tam ajāsṛkcandanośīrāñjanalājacūrṇaiḥ saśarkarodakair manthaṃ
                        pāyayet, phalarasair vā saghṛtakṣaudraśarkaraiḥ śuṅgābhir vā
                        vaṭādīnāṃ peyāṃ siddhāṃ sakṣaudrāṃ varcogrāhibhir vā, payasā
                        jāṅgalarasena vā bhojayet , atisrutaśoṇitavidhānenopacaret;
                        jihvām atisarpitāṃ kaṭukalavaṇacūrṇapraghṛṣṭāṃ tiladrākṣāpraliptāṃ
                        vā 'ntaḥ pīḍayet, antaḥ praviṣṭāyām amlam anye tasya purastāt
                        khādayeyuḥ; vyāvṛtte cākṣiṇī ghṛtābhyakte pīḍayet, hanusaṃhanane vātaśleṣmaharaṃ nasyaṃ svedāṃś ca vidadhyāt, tṛṣṇādiṣu ca
                        yathāsvaṃ pratikurvīta, visaṃjñe veṇuvīṇāgītasvanaṃ śrāvayet || </p>



                    <p xml:id="SS.4.34.13"> virecanātiyoge ca sacandrakaṃ salilam adhaḥ
                        sravati tato māṃsadhāvanaprakāśam uttarakālaṃ jīvaśoṇitaṃ ca, tato
                        gudaniḥsaraṇaṃ vepathur vamanātiyogopadravāś cāsya bhavanti; tam
                        api niḥsrutaśoṇitavidhānenopacaret, niḥsarpitagudasya
                        gudam abhyajya parisvedyāntaḥ pīḍayet kṣudrarogacikitsitaṃ vā
                        vīkṣeta, vepathau vātavyādhividhānaṃ kurvīta,
                        jihvāniḥsaraṇādiṣūktaḥ pratīkāraḥ, atipravṛtte vā jīvaśoṇite
                        kāśmarīphalabadarīdūrvośīraiḥ śṛtena payasā ghṛtamaṇḍāñjanayuktena
                        suśītenāsthāpayet, nyagrodhādikaṣāyekṣurasaghṛtaśoṇitasaṃsṛṣṭaiś
                        cainaṃ bastibhir upācaret, śoṇitaṣṭhīvane
                        raktapittaraktātīsārakriyāś cāsya vidadhyāt, nyagrodhādiṃ cāsya
                        vidadhyāt pānabhojaneṣu || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.14"> jīvaśoṇitaraktapittayoś ca jijñāsārthaṃ tasmin
                        picuṃ plotaṃ vā kṣipet, yady uṣṇodakaprakṣālitam api vastraṃ
                        rañjayati taj jīvaśoṇitam avagantavyaṃ; sabhaktaṃ ca śune
                        dadyāc chaktusaṃmiśraṃ vā, sa yady upabhuñjīta
                        taj jīvaśoṇitam avagantavyam; anyathā raktapittam iti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.15"> saśeṣānnena bahudoṣeṇa
                        rūkṣeṇānilaprāyakoṣṭhenānuṣṇam asnigdhaṃ vā
                        pītam auṣadham ādhmāpayati, tatrānilamūtrapurīṣasaṅgaḥ
                        samunnaddhodaratā pārśvabhaṅgo gudabastinistodanaṃ bhaktāruciś ca
                        bhavati, taṃ cādhmānam ity ācakṣate; tam
                        upasvedyānāhavartidīpanabastikriyābhir upacaret || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.16"> kṣāmeṇātimṛdukoṣṭhena mandāgninā rūkṣeṇa vā
                        'titīkṣṇoṣṇātilavaṇam atirūkṣaṃ vā pītamauṣadhaṃ pittānilau
                        pradūṣya parikartikām āpādayati, tatra gudanābhimeḍhrabastiśiraḥsu
                        sadāhaṃ parikartanam anilasaṅgo <pb facs="608" n="524a"/>
                        vāyuviṣṭambho bhaktāruciś ca bhavati; tatra picchābastir
                        yaṣṭīmadhukakṛṣṇatilakalkamadhughṛtayuktaḥ, śītāmbupariṣiktaṃ
                        cainaṃ payasā bhuktavantaṃ ghṛtamaṇḍena yaṣṭīmadhukasiddhena
                        tailena vā 'nuvāsayet || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.17"> krūrakoṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya
                        mṛdvauṣadham avacāritaṃ samutkliśya doṣān na niḥśeṣān apaharati,
                        tatas te doṣāḥ parisrāvam āpādayanti, tatra
                        daurbalyodaraviṣṭambhārucigātrasadanāni bhavanti, savedanau cāsya
                        pittaśleṣmāṇau parisravataḥ, taṃ parisrāvam ity ācakṣate;
                        tam ajakarṇadhavatiniśapalāśabalākaṣāyair madhusaṃyuktair
                        āsthāpayet, upaśāntadoṣaṃ snigdhaṃ ca bhūyaḥ saṃśodhayet || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.18"> atirūkṣe 'tisnigdhe vā
                        bheṣajam avacāritam aprāptaṃ vātavarca udīrayati vegāghātena vā,
                        tadā pravāhikā bhavati; tatra savātaṃ sadāhaṃ saśūlaṃ guru
                        picchilaṃ śvetaṃ kṛṣṇaṃ saraktaṃ vā bhṛśaṃ pravāhamāṇaḥ kapham
                        upaviśati; tāṃ parisrāvavidhānenopacaret || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.19"> yas tūrdhvam adho vā bheṣajavegaṃ
                        pravṛttam ajñatvād vinihanti tasyopasaraṇaṃ hṛdi kurvanti doṣāḥ,
                        tatra pradhānamarmasantāpād vedanābhir atyarthaṃ pīḍyamāno dantān
                        kiṭakiṭāyate udgatākṣo jihvāṃ khādati pratāmyaty acetāś ca bhavati,
                        taṃ parivarjayanti mūrkhāḥ; tam abhyajya dhānyasvedena svedayet,
                        yaṣṭimadhukasiddhena ca tailenānuvāsayet, śirovirecanaṃ cāsmai
                        tīkṣṇaṃ vidadhyāt, tato yaṣṭimadhukamiśreṇa taṇḍulāmbunā
                        chardayet, yathādoṣocchrāyeṇa cainaṃ bastibhir upācaret || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.20"> yas tūrdhvam adho vā pravṛttadoṣaḥ śītāgāram
                        udakam anilam anyad vā seveta, tasya doṣāḥ srotaḥsv avalīyamānā
                        ghanībhāvam āpannā vātamūtraśakṛdgraham āpādya vibadhyante,
                        tasyāṭopo dāho jvaro vedanāś ca tīvrā bhavanti; tam āśu vāmayitvā
                        prāptakālāṃ kriyāṃ kurvīta; adhobhāge tv adhobhāgadoṣaharadravyaṃ
                        saindhavāmlamūtrasaṃsṛṣṭaṃ virecanāya pāyayet, āsthāpanam
                        anuvāsanaṃ ca yathādoṣaṃ vidadhyāt, yathādoṣam āhārakramaṃ ca;
                        ubhayato bhāge tūpadravaviśeṣān yathāsvaṃ pratikurvīta || </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.21"> yā tu virecane gudaparikartikā tad vamane
                        kaṇṭhakṣaṇanaṃ, yad adhaḥ parisravaṇaṃ sa ūrdhvabhāge
                        śleṣmaprasekaḥ, yā tv adhaḥ pravāhikā sā tūrdhvaṃ śuṣkodgārā iti
                        || </p>

                    <l xml:id="SS.4.34.22"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         yās tv etā vyāpadaḥ proktā daśa pañca ca tattvataḥ |
                        <caesura/>
                         etā virekātiyogaduryogāyogajāḥ smṛtāḥ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.34.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        vamanavirecanavyāpaccikitsitaṃ nāma catustriṃśo 'dhyāyaḥ ||34
                        ||</p>
                </div>


                <div n="35" type="adhyāya">

                    <head>pañcatriṃśattamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <!--  <milestone unit="folio" n="dscn3276 fol 297"/>-->

                    <pb facs="609" n="525a"/>

                    <p xml:id="SS.4.35.1"> athāto netrabastipramāṇapravibhāgacikitsitaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.35.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.35.3"> tatra snehādīnāṃ karmaṇāṃ bastikarma
                        pradhānatamam āhur ācāryāḥ | kasmāt anekakarmakaratvād basteḥ; iha
                        khalu bastir nānāvidhadravyasaṃyogād doṣāṇāṃ
                        saṃśodhanasaṃśamanasaṃgrahaṇāni karoti, kṣīṇaśukraṃ vājīkaroti,
                        kṛśaṃ bṛṃhayati, sthūlaṃ karśayati, cakṣuḥ prīṇayati,
                        valīpalitam apahanti, vayaḥ sthāpayati || </p>

                    <l xml:id="SS.4.35.4"> śarīropacayaṃ varṇaṃ balam ārogyam āyuṣaḥ |
                        <caesura/>
                        <caesura/>
                         kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyag upāsitaḥ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.35.5"> tathā
                        jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthārditākṣepakapakṣāghātaikāṅgasarvāṅgarogādhmānodarayoniśūlaśarkarāśūlavṛddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣodāvartaśukrārtavastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaśarkarāśmarīmūḍhagarbhaprabhṛtiṣu
                        cātyartham upayujyate || </p>

                    <l xml:id="SS.4.35.6"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         bastir vāte ca pitte ca kaphe rakte ca śasyate |
                        <caesura/>
                         saṃsarge sannipāte ca bastir eva hitaḥ sadā || </l>

                    <p xml:id="SS.4.35.7"> tatra sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ
                        ṣaḍaṣṭadaśāṅgulapramāṇāni
                        kaniṣṭhikānāmikāmadhyamāṅgulipariṇāhāny agre
                        'dhyardhāṅguladvyaṅgulārdhatṛtīyāṅgulasanniviṣṭakarṇikāni
                        kaṅkaśyenabarhiṇapakṣanāḍītulyapraveśāni
                        mudgamāṣakalāyamātrasrotāṃsi vidadhyān netrāṇi | teṣu
                        cāsthāpanadravyapramāṇam āturahastasaṃmitena prasṛtena saṃmitau
                        prasṛtau dvau catvāro 'ṣṭau ca vidheyāḥ || </p>

                    <l xml:id="SS.4.35.8"> varṣāntareṣu netrāṇāṃ bastimānasya caiva hi |
                        <caesura/>
                         vayobalaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayed vidhim || </l>

                    <p xml:id="SS.4.35.9"> pañcaviṃśater ūrdhvaṃ dvādaśāṅgulaṃ, mūle
                        'ṅguṣṭhodaraparīṇāham, agre kaniṣṭhikodaraparīṇāham, agre
                        tryaṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ, gṛdhrapakṣa<pc> </pc>nāḍītulyapraveśaṃ,
                        kolāsthimātrachidraṃ, klinnakalāyamātrachidram ity eke; sarvāṇi
                        mūle bastinibandhanārthaṃ dvikarṇikāni | āsthāpanadravyapramāṇaṃ
                        tu vihitaṃ dvādaśaprasṛtāḥ |<pb facs="610" n="529a"/> saptates
                        tūrdhvaṃ netrapramāṇam etad eva, dravyapramāṇaṃ tu
                        dviraṣṭavarṣavat || </p>

                    <l xml:id="SS.4.35.10"> mṛdur bastiḥ prayoktavyo viśeṣād bālavṛddhayoḥ |
                        <caesura/>
                         tayos tīkṣṇaḥ prayuktas tu bastir hiṃsyād balāyuṣī || </l>

                    <l xml:id="SS.4.35.11"> (vraṇanetram aṣṭāṅgulaṃ mudgavāhisrotaḥ;
                        vraṇam avekṣya yathāsvaṃ snehakaṣāye vidadhīta ||) </l>

                    <p xml:id="SS.4.35.12"> tatra netrāṇi suvarṇarajatatāmrāyorītidantaśṛṅgamaṇitarusāramayāni ślakṣṇāni dṛḍhāni
                        gopucchākṛtīny ṛjūni guṭikāmukhāni ca || </p>

                    <pb facs="610" n="526b"/>

                    <p xml:id="SS.4.35.13"> bastayaś ca bandhyā mṛdavo nātivahalā dṛḍhāḥ
                        pramāṇavanto gomahiṣavarāhājorabhrāṇām || </p>

                    <l xml:id="SS.4.35.14"> netrālābhe hitā nāḍī nalavaṃśāsthisaṃbhavā |
                        <caesura/>
                         bastyalābhe hitaṃ carma sūkṣmaṃ vā tāntavaṃ ghanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.35.15"> bastiṃ nirupadigdhaṃ tu śuddhaṃ suparimārjitam
                        |
                        <caesura/>
                         mṛdvanuddhatahīnaṃ ca muhuḥ snehavimarditam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.35.16"> netramūle pratiṣṭhāpya nyubjaṃ tu vivṛtānanam
                        |
                        <caesura/>
                         baddhvā lohena taptena carmasrotasi nirdahet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.35.17"> parivartya tato bastiṃ baddhvā guptaṃ
                        nidhāpayet |
                        <caesura/>
                         āsthāpanaṃ ca tailaṃ ca yathāvat tena dāpayet || </l>

                    <p xml:id="SS.4.35.18"> tatra dvividho bastiḥ nairūhikaḥ, snaihikaś ca
                        | āsthāpanaṃ, nirūha ity anarthāntaraṃ; tasya vikalpo
                        mādhutailikaḥ; tasya paryāyaśabdo yāpano, yuktarathaḥ,
                        siddhabastir iti | sa doṣanirharaṇāc charīranīrohaṇād vā nirūhaḥ,
                        bayaḥsthāpanād āyuḥsthāpanād vā āsthāpanam | mādhutailikavidhānaṃ ca
                        nirūhopakramacikitsite vakṣyāmaḥ | yathāpramāṇaguṇavihitaḥ
                        snehabastivikalpo 'nuvāsanaḥ pādāva(pādāpa)kṛṣṭaḥ | anuvasann api
                        na duṣyaty anudivasaṃ vā dīyata ity anuvāsanaḥ | tasyāpi vikalpo
                        'rdhārdhamātrāvakṛṣṭo 'parihāryo mātrābastir iti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.35.19">
                        <pb facs="611" n="527a"/> nirūhaḥ śodhano lekhī snaihiko bṛṃhaṇo
                        mataḥ |
                        <caesura/>
                         nirūhaśodhitān mārgān samyak sneho 'nugacchati |
                        <caesura/>
                         apetasarvadoṣāsu nāḍīṣv iva vahajjalam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.35.20"> sarvadoṣaharaś cāsau śarīrasya ca jīvanaḥ |
                        <caesura/>
                         tasmād viśuddhadehasya snehabastir vidhīyate || </l>

                    <p xml:id="SS.4.35.21"> tatronmāda<pc> </pc>bhaya<pc
                            > </pc>śoka<pc> </pc>pipāsārocakājīrṇārśaḥ<pc
                            > </pc>pāṇḍuroga<pc> </pc>bhrama<pc> </pc>mada<pc
                            > </pc>mūrcchā<pc> </pc>cchardi<pc> </pc>kuṣṭha<pc
                            > </pc>mehodarasthaulya<pc> </pc>śvāsa<pc> </pc>kāsa<pc
                            > </pc>kaṇṭhaśoṣa<pc> </pc>śophopasṛṣṭa<pc
                            > </pc>kṣata<pc> </pc>kṣīṇa<pc
                        > </pc>catustrimāsagarbhiṇīdurbalāgnyasahā bālavṛddhau ca
                        vātarogād ṛte kṣīṇā nānuvāsyā nāsthāpayitavyāḥ || </p>

                    <pb facs="611" n="527b"/>

                    <l xml:id="SS.4.35.22"> udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaś ca mānavaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         avaśyaṃ sthāpanīyās te nānuvāsyāḥ kathañcana || </l>

                    <l xml:id="SS.4.35.23"> asādhyatā vikārāṇāṃ syād eṣām anuvāsanāt |
                        <caesura/>
                         asādhyatve 'pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇāṃ sadanaṃ bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.35.24"> pakvāśaye tathā śroṇyāṃ nābhyadhastāc ca
                        sarvataḥ |
                        <caesura/>
                         samyakpraṇihito bastiḥ sthāneṣv eteṣu tiṣṭhati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.35.25"> pakvāśayād bastivīryaṃ khair deham anusarpati |
                        <caesura/>
                         vṛkṣamūle niṣiktānām apāṃ vīryam iva drumam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.35.26"> sa cāpi sahasā bastiḥ kevalaḥ samalo 'pi vā |
                        <caesura/>
                         pratyeti vīryaṃ tv anilair apānādyair vinīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.35.27"> vīryeṇa bastir ādatte doṣān āpādamastakāt(n) |
                        <caesura/>
                         pakvāśayastho 'mbarago bhūmer arko rasāniva || </l>

                    <l xml:id="SS.4.35.28"> sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthān vīryeṇāloḍya saṃcayān
                        |
                        <caesura/>
                         utkhātamūlān harati doṣāṇāṃ sādhuyojitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.35.29"> doṣatrayasya yasmāc ca prakope vāyur īśvaraḥ |
                        <caesura/>
                         tasmāt tasyātivṛddhasya śarīram abhinighnataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.35.30"> vāyor viṣahate vegaṃ nānyā baster ṛte kriyā |
                        <caesura/>
                         pavanāviddhatoyasya velā vegam ivodadheḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.35.31"> śarīropacayaṃ varṇaṃ balam ārogyam āyuṣaḥ |
                        <caesura/>
                         kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyag upāsitaḥ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.35.32"> ata ūrdhvaṃ vyāpado vakṣyāmaḥ | tatra netraṃ
                        vicalitaṃ, vivartitaṃ, pārśvāvapīḍitam, atyutkṣiptam, avasannaṃ,
                        tiryakprakṣiptam iti ṣaṭ praṇidhānadoṣāḥ; atisthūlaṃ, karkaśam,
                        avanataṃ, aṇubhinnaṃ, sannikṛṣṭaviprakṛṣṭakarṇikaṃ,
                        sūkṣmāticchidram, atidīrgham, atihrasvam, asrimad ity ekādaśa
                        netradoṣāḥ; bahalatā, alpatā, sacchidratā, prastīrṇatā,
                        durbaddhateti pañca bastidoṣāḥ; atipīḍitatā, śithilapīḍitatā,
                        bhūyo bhūyo 'vapīḍanaṃ, kālātikrama iti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ;
                        āmatā, hīnatā, atimātratā, atiśītatā, atyuṣṇatā, atitīkṣṇatā,
                        atimṛdutā, atisnigdhatā, atirūkṣatā, atisāndratā, atidravatā, ity
                        ekādaśa dravyadoṣāḥ;
                        avākśīrṣocchīrṣanyubjottānasaṅkucitadehasthitadakṣiṇapārśvaśāyinaḥ
                        pradānam iti sapta śayyādoṣāḥ; evam etāś catuś catvāriṃśad vyāpado
                        vaidyanimittāḥ | āturanimittāḥ pañcadaśa āturopadravacikitsite
                        vakṣyante | snehas tv aṣṭabhiḥ kāraṇaiḥ pratihato na pratyāgacchati
                        tribhir doṣaiḥ, aśanābhibhūto, malavyāmiśro, dūrānupraviṣṭo,
                        asvinnasya, anuṣṇo, alpam bhuktavato, alpaś ceti vaidyāturanimittā
                        bhavanti | ayogas tūbhayoḥ, ādhmānaṃ, parikartikā, parisrāvaḥ,
                        pravāhikā, hṛdayopasaraṇam, aṅgapragraho, atiyogo, jīvādānam iti
                        nava vyāpado vaidyanimittā bhavanti || </p>



                    <pb facs="612" n="528b"/>

                    <l xml:id="SS.4.35.33"> bhavati cātra ṣaṭsaptatiḥ samāsena vyāpadaḥ
                        parikīrtitāḥ |
                        <caesura/>
                         tāsāṃ vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiṃ ca tadanantaram ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.35.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        netrabastipramāṇapravibhāgacikitsitaṃ nāma pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ
                        ||35 ||</p>


                </div>



                <div n="36" type="adhyāya">
                    <head>ṣaṭtriṃśattamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <p xml:id="SS.4.36.1"> athāto netrabastivyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </p>

                    <p xml:id="SS.4.36.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <l xml:id="SS.4.36.3"> atha netre vicalite tathā caiva vivartite |
                        <caesura/>
                         gude kṣataṃ rujā vā syāt tatra sadyaḥkṣatakriyāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.4"> atyutkṣipte 'vasanne ca netre pāyau bhaved rujā
                        |
                        <caesura/>
                         vidhir atrāpi pittaghnaḥ kāryaḥ snehaiś ca secanam || </l>

                    <pb facs="613" n="529a"/>

                    <l xml:id="SS.4.36.5"> tiryakpraṇihite netre tathā pārśvāvapīḍite |
                        <caesura/>
                         mukhasyāvaraṇād bastir na samyak pratipadyate | ṛju netraṃ
                        vidheyaṃ syāt tatra samyag vijānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.6"> atisthūle karkaśe ca netre 'strimati gharṣaṇāt
                        |
                        <caesura/>
                         gude bhavet kṣataṃ ruk ca sādhanaṃ tasya pūrvavat || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.7"> āsannakarṇike netre bhinne 'ṇau vā 'py
                        apārthakaḥ |
                        <caesura/>
                         avaseko bhaved bastes tasmād doṣān vivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.8"> prakṛṣṭakarṇike raktaṃ gudamarmaprapīḍanāt |
                        <caesura/>
                         kṣaraty atrāpi pittaghno vidhir bastiś ca picchilaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.9"> hrasve tv aṇusrotasi ca kleśo bastiś ca pūrvavat
                        |
                        <caesura/>
                         pratyāgacchaṃs tataḥ kuryād rogān bastivighātajān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.10"> dīrghe mahāsrotasi ca jñeyam atyavapīḍavat |
                        <caesura/>
                         prastīrṇe bahale cāpi bastau durbaddhadoṣavat || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.11"> bastāv alpe 'lpatā vā 'pi dravyasyālpā guṇā
                        matāḥ |
                        <caesura/>
                         durbaddhe cāṇubhinne ca vijñeyaṃ bhinnanetravat || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.12"> atiprapīḍito bastiḥ prayāty āmāśayaṃ tataḥ |
                        <caesura/>
                         vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā prapadyate || </l>



                    <l xml:id="SS.4.36.13"> tatra tūrṇaṃ galāpīḍaṃ kuryāc cāpy avadhūnanam
                        |
                        <caesura/>
                         śiraḥkāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃś ca śītalān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.14"> śanaiḥ prapīḍito bastiḥ pakvādhānaṃ na
                        gacchati |
                        <caesura/>
                         na ca saṃpādayaty arthaṃ tasmād yuktaṃ prapīḍayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.15"> bhūyo bhūyo 'vapīḍena vāyur antaḥ prapīḍyate |
                        <caesura/>
                         tenādhmānaṃ rujaś cogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.16"> kālātikramaṇāt kleśo vyādhiś cābhipravardhate
                        |
                        <caesura/>
                         tatra vyādhibalaghnaṃ tu bhūyo bastiṃ nidhāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.17"> gudopadehaśophau tu sneho 'pakvaḥ karoti hi |
                        <caesura/>
                         tatra saṃśodhano bastir hitaṃ cāpi virecanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.18"> hīnamātrāv ubhau bastī nātikāryakarau matau |
                        <caesura/>
                         atimātrau tathā ''ānāhaklamātīsārakārakau || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.19"> mūrcchāṃ dāham atīsāraṃ pittaṃ
                        cātyuṣṇatīkṣṇakau |
                        <caesura/>
                         mṛduśītāv ubhau vātavibandhādhmānakārakau || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.20"> tatra hīnādiṣu hitaḥ pratyanīkaḥ kriyāvidhiḥ |
                        <caesura/>
                         gudabastyupadehaṃ tu kuryāt sāndro nirūhaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.21"> pravāhikāṃ vā janayet tanur alpaguṇāvahaḥ |
                        <caesura/>
                         tatra sāndre tanuṃ bastiṃ tanau sāndraṃ ca dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.22"> snigdho 'tijāḍyakṛd rūkṣaḥ stambhādhmānakṛd
                        ucyate |
                        <caesura/>
                         bastiṃ rūkṣam atisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe ca dāpayet || </l>

                    <pb facs="614" n="530a"/>

                    <l xml:id="SS.4.36.23"> atipīḍitavad doṣān viddhi cāpy avaśīrṣake |
                        <caesura/>
                         ucchīrṣake samunnāhaṃ bastiḥ kuryāc ca mehanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.24"> tatrottaro hito bastiḥ susvinnasya sukhāvahaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         nyubjasya bastir nāpnoti pakvādhānaṃ vimārgagaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.25"> hṛdgudaṃ bādhate cātra vāyuḥ koṣṭham athāpi ca
                        |
                        <caesura/>
                         uttānasyāvṛte mārge bastir nāntaḥ prapadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.26"> netrasaṃvejanabhrānto vāyuś cāntaḥ prakupyati
                        |
                        <caesura/>
                         dehe saṅkucite dattaḥ sakthnor apy ubhayos tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.27ab"> na samyag anilāviṣṭo bastiḥ pratyeti dehinaḥ
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.27cd"> sthitasya bastir dattas tu
                        kṣipram āyāty avāṅmukhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.28"> na cāśayaṃ tarpayati tasmān nārthakaro hi saḥ
                        |
                        <caesura/>
                         nāpnoti bastir dattas tu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.29"> dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo yataḥ |
                        <caesura/>
                         nyubjādīnāṃ pradānaṃ ca baster naiva praśasyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.30"> paścād anilakopo 'tra yathāsvaṃ tatra kārayet
                        |
                        <caesura/>
                         vyāpadaḥ snehabastes tu vakṣyante taccikitsite || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.31"> ayogādyās tu vakṣyāmi vyāpadaḥ sacikitsitāḥ |
                        <caesura/>
                         anuṣṇo 'lpauṣadho hīno bastir naiti prayojitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.32"> viṣṭambhādhmānaśūlaiś ca tam ayogaṃ pracakṣate
                        |
                        <caesura/>
                         tatra tīkṣṇo hito bastis tīkṣṇaṃ cāpi virecanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.33"> saśeṣānne 'thavā bhukte bahudoṣe ca yojitaḥ |
                        <caesura/>
                         atyāśitasyātibahur bastir mandoṣṇa eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.34ab"> anuṣṇalavaṇasneho hy atimātro 'thavā punaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.34cd"> tathā bahupurīṣaṃ ca kṣipram ādhmāpayen naram
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.35"> hṛtkaṭīpārśvapṛṣṭheṣu śūlaṃ tatrātidāruṇam |
                        <caesura/>
                         tatra tīkṣṇataro bastir hitaṃ cāpy anuvāsanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.36"> atitīkṣṇotilavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ |
                        <caesura/>
                         sapittaṃ kopayed vāyuṃ kuryāc ca parikartikām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.37"> nābhibastigudaṃ tatra chinattīvātidehinaḥ |
                        <caesura/>
                         picchābastir hitas tasya snehaś ca madhuraiḥ śṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.38"> atyamlalavaṇas tīkṣṇaḥ parisrāvāya kalpate |
                        <caesura/>
                         daurbalyam aṅgasādaś ca jāyate tatra dehinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.39"> parisravet tataḥ pittaṃ dāhaṃ sañjanayed gude |
                        <caesura/>
                         picchābastir hitas tatra bastiḥ kṣīraghṛtena ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.40"> pravāhikā bhavet tīkṣṇān nirūhāt sānuvāsanāt |
                        <caesura/>
                         sadāhaśūlaṃ kṛcchreṇa kaphāsṛgupaveśyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.41"> picchābastir hitas tatra payasā caiva bhojanam
                        |
                        <caesura/>
                         sarpir madhurakaiḥ siddhaṃ tailaṃ cāpy anuvāsanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.42"> atitīkṣṇo nirūho vā savāte cānuvāsanaḥ |
                        <caesura/>
                         hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute cāṅgapīḍanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.43"> doṣais tatra rujas tās tā mado mūrcchā
                        'ṅgagauravam |
                        <caesura/>
                         sarvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.44"> rūkṣasya bahuvātasya tathā duḥśāyitasya ca |
                        <caesura/>
                         bastir aṅgagrahaṃ kuryād rūkṣo mṛdvalpabheṣajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.45"> tatrāṅgasādaḥ prastambho jṛmbhodveṣṭanavepakāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         parvabhedaś ca tatreṣṭāḥ svedābhyañjanabastayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.46"> atyuṣṇatīkṣṇo 'tibahur datto 'tisveditasya ca |
                        <caesura/>
                         alpadoṣasya vā bastir atiyogāya kalpate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.47"> virecanātiyogena samānaṃ tasya lakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         picchābastiprayogaś ca tatra śītaḥ sukhāvahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.48"> atiyogāt paraṃ yatra jīvādānaṃ viriktavat |
                        <caesura/>
                         deyas tatra hitaś cāpsu picchābastiḥ saśoṇitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.49"> navaitā vyāpado yās tu nirūhaṃ pratyudāhṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         snehabastiṣv api hi tā vijñeyāḥ kuśalair iha || </l>

                    <pb facs="615" n="531a"/>

                    <l xml:id="SS.4.36.50"> ity uktā vyāpadaḥ sarvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ |
                        <caesura/>
                         bhiṣajā ca tathā kāryaṃ yathaitā na bhavanti hi || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.51"> pakṣād vireko vāntasya tataś cāpi nirūhaṇam |
                        <caesura/>
                         sadyo nirūḍho 'nuvāsyaḥ saptarātrād virecitaḥ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.36.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        netrabastivyāpaccikitsitaṃ nāma ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ ||36 ||</p>
                </div>

                <div n="37" type="adhyāya">
                    <head>saptatriṃśattamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <p xml:id="SS.4.37.1"> athāto 'nuvāsanottarabasticikitsitaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.37.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <l xml:id="SS.4.37.3"> virecanāt saptarātre gate jātabalāya vai |
                        <caesura/>
                         kṛtānnāyānuvāsyāya samyag deyo 'nuvāsanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.4"> yathāvayo nirūhāṇāṃ yā mātrāḥ parikīrtitāḥ |
                        <caesura/>
                         pādāvakṛṣṭās tāḥ kāryāḥ snehabastiṣu dehinām || </l>

                    <pb facs="616" n="532a"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.5"> utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastiṃ vidhāpayet |
                        <caesura/>
                         etair hi vihataḥ sneho naivāntaḥ pratipadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.6"> snehavastir vidheyas tu nāviśuddhasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         snehavīryaṃ tathā datte dehaṃ cānuvisarpati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.7"> ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailānīha yathākramam |
                        <caesura/>
                         pānānvāsananasyeṣu yāni hanyur gadān bahūn || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.8"> śaṭīpuṣkarakṛṣṇāhvāmadanāmaradārubhiḥ |
                        <caesura/>
                         śatāhvākuṣṭhayaṣṭyāhvavacābilvahutāśanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.9"> supiṣṭair dviguṇakṣīraṃ tailaṃ toyacaturguṇam |
                        <caesura/>
                         paktvā bastau vidhātavyaṃ mūḍhavātānulomanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.10"> arśāṃsi grahaṇīdoṣamānāhaṃ viṣamajvaram |
                        <caesura/>
                         kaṭyūrupṛṣṭhakoṣṭhasthān vātarogāṃś ca nāśayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.11"> vacāpuṣkarakuṣṭhailāmadanāmarasindhujaiḥ |
                        <caesura/>
                         kākolīdvayayaṣṭyāhvamedāyugmanarādhipaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.12"> pāṭhājīvakajīvantībhārgīcandanakaṭphalaiḥ |
                        <caesura/>
                         saralāgurubilvāmbuvājigandhāgnivṛddhibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.13"> viḍaṅgāragvadhaśyāmātrivṛnmāgadhikardhibhiḥ |
                        <caesura/>
                         piṣṭais tailaṃ pacet kṣīrapañcamūlarasānvitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.14"> gulmānāhāgniṣaṅgārśograhaṇīmūtrasaṅginām |
                        <caesura/>
                         anvāsanavidhau yuktaṃ śasyate 'nilarogiṇām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.15"> citrakātiviṣāpāṭhādantībilvavacāmiṣaiḥ |
                        <caesura/>
                         saralāṃśumatīrāsnānīlinīcaturaṅgulaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.16"> cavyājamodakākolīmedāyugmasuradrumaiḥ |
                        <caesura/>
                         jīvakarṣabhavarṣābhūvastagandhāśatāhvayaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.17"> reṇvaśvagandhāmañjiṣṭhāśaṭīpuṣkarataskaraiḥ |
                        <caesura/>
                         sakṣīraṃ vipacet tailaṃ mārutāmayanāśanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.18"> gṛdhrasīkhañjakubjāḍhyamūtrodāvartarogiṇām |
                        <caesura/>
                         śasyate 'lpabalāgnīnāṃ bastāv āśu niyojitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.19"> bhūtikair aṇḍavarṣābhūrāsnāvṛṣakarohiṣaiḥ |
                        <caesura/>
                         daśamūlasahābhārgīṣaḍgranthāmaradārubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.20"> balānāgabalāmūrvāvājigandhāmṛtādvayaiḥ |
                        <caesura/>
                         sahācaravarīviśvākākanāsāvidāribhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.21"> yavamāṣātasīkolakulatthaiḥ kvathitaiḥ śṛtam |
                        <caesura/>
                         jīvanīyapratīvāpaṃ tailaṃ kṣīracaturguṇam | </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.22"> jaṅghorutrikapārśvāṃsabāhumanyāśiraḥsthitān |
                        <caesura/>
                         hanyād vātavikārāṃs tu bastiyogair niṣevitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.23"> jīvantyatibalāmedākākolīdvayajīvakaiḥ |
                        <caesura/>
                         ṛṣabhātiviṣākṛṣṇākākanāsāvacāmaraiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.24"> rāsnāmadanayaṣṭyāhvasaralābhīrucandanaiḥ |
                        <caesura/>
                         svayaṅguptāśaṭīśṛṅgīkalasīsārivādvayaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.25"> piṣṭais tailaghṛtaṃ pakvaṃ kṣīreṇāṣṭaguṇena tu
                        |
                        <caesura/>
                         tac cānuvāsane deyaṃ śukrāgnibalavardhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.26"> bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ gulmānāhaharaṃ param |
                        <caesura/>
                         nasye pāne ca saṃyuktam ūrdhvajatrugadāpaham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.27"> madhukośīrakāśmaryakaṭukotpalacandanaiḥ |
                        <caesura/>
                         śyāmāpadmakajīmūtaśakrāhvātiviṣāmbubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.28"> tailapādaṃ pacet sarpiḥ payasā 'ṣṭaguṇena ca |
                        <caesura/>
                         nyagrodhādigaṇakvāthayuktaṃ bastiṣu yojitam || </l>

                    <pb facs="617" n="533a"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.29"> dāhāsṛgdaravīsarpavātaśoṇitavidradhīn |
                        <caesura/>
                         pittaraktajvarādyāṃś ca hanyāt pittakṛtān gadān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.30"> mṛṇālotpalaśālūkasārivādvayakeśaraiḥ |
                        <caesura/>
                         candanadvayabhūnimbapadmabījakaserukaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.31"> paṭolakaṭukāraktāgundrāparpaṭavāsakaiḥ |
                        <caesura/>
                         piṣṭais tailaghṛtaṃ pakvaṃ tṛṇamūlarasena ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.32"> kṣīradviguṇasaṃyuktaṃ bastikarmaṇi yojitam |
                        <caesura/>
                         nasye 'bhyañjanapāne vā hanyāt pittagadān bahūn || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.33"> triphalātiviṣāmūrvātrivṛccitrakavāsakaiḥ |
                        <caesura/>
                         nimbāragvadhaṣaṭgranthāsaptaparṇaniśādvayaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.34"> guḍūcīndrasurākṛṣṇākuṣṭhasarṣapanāgaraiḥ |
                        <caesura/>
                         tailam ebhiḥ samaiḥ pakvaṃ surasādirasāplutam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.35"> pānābhyañjanagaṇḍūṣanasyabastiṣu yojitam |
                        <caesura/>
                         sthūlatālasyakaṇḍvādīn jayet kaphakṛtān gadān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.36"> pāṭhājamodāśārṅgeṣṭāpippalīdvayanāgaraiḥ |
                        <caesura/>
                         saralāgurukālīyabhārgīcavyāmaradrumaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.37"> maricailābhayākaṭvīśaṭīgranthikakaṭphalaiḥ |
                        <caesura/>
                         tailam eraṇḍatailaṃ vā pakvam ebhiḥ samāyutam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.38"> vallīkaṇṭakamūlābhyāṃ kvāthena dviguṇena ca |
                        <caesura/>
                         hanyād anvāsanair dattaṃ sarvān kaphakṛtān gadān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.39"> viḍaṅgodīcyasindhūtthaśaṭīpuṣkaracitrakaiḥ |
                        <caesura/>
                         kaṭphalātiviṣābhārgīvacākuṣṭhasurāhvayaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.40"> medāmadanayaṣṭyāhvaśyāmāniculanāgaraiḥ |
                        <caesura/>
                         śatāhvānīlinīrāsnākalasīvṛṣareṇubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.41"> bilvājamodakṛṣṇāhvādantīcavyanarādhipaiḥ |
                        <caesura/>
                         tailam eraṇḍatailaṃ vā muṣkakādirasāplutam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.42"> plīhodāvartavātāsṛggulmānāhakaphāmayān |
                        <caesura/>
                         pramehaśarkarārśāṃsi hanyād āśv anuvāsanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.43"> aśuddham api vātena kevalenātipīḍitam |
                        <caesura/>
                         ahorātrasya kāleṣu sarveṣv evānuvāsayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.44"> rūkṣasya bahuvātasya dvau trīn apy anuvāsanān |
                        <caesura/>
                         dattvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścān nirūhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.45"> asnigdham api vātena kevalenātipīḍitam |
                        <caesura/>
                         snehapragāḍhair matimān nirūhaiḥ samupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.46"> atha samyaṅnirūḍhaṃ tu vātādiṣv anuvāsayet |
                        <caesura/>
                         bilvayaṣṭyāhvamadanaphalatailair yathākramam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.47"> rātrau bastiṃ na dadyāt tu doṣotkleśo hi
                        rātrijaḥ |
                        <caesura/>
                         snehavīryayutaḥ kuryād ādhmānaṃ gauravaṃ jvaram || </l>

                    <pb facs="618" n="534a"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.48"> ahni sthānasthite doṣe vahnau cānnarasānvite |
                        <caesura/>
                         sphuṭasrotomukhe dehe snehaujaḥ parisarpati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.49"> pitte 'dhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātarugardite |
                        <caesura/>
                         nare rātrau tu dātavyaṃ kāle coṣṇe 'nuvāsanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.50"> uṣṇe pittādhike vā 'pi divā dāhādayo gadāḥ |
                        <caesura/>
                         saṃbhavanti yatas tasmāt pradoṣe yojayed bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.51"> śīte vasante ca divā grīṣmaprāvṛḍghanātyaye |
                        <caesura/>
                         snehyo dinānte pānoktān doṣān parijihīrṣatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.52"> ahorātrasya kāleṣu sarveṣv evānilādhikam |
                        <caesura/>
                         tīvrāyāṃ ruji jīrṇānnaṃ bhojayitvā 'nuvāsayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.53"> na cābhuktavataḥ snehaḥ praṇidheyaḥ kathañcana
                        |
                        <caesura/>
                         śuddhatvāc chūnyakoṣṭhasya sneha ūrdhvaṃ samutpatet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.54"> sadā 'nuvāsayec cāpi bhojayitvā ''ārdrapāṇinam
                        |
                        <caesura/>
                         jvaraṃ vidagdhabhuktasya kuryāt snehaḥ prayojitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.55"> na cātisnigdham aśanaṃ bhojayitvā 'nuvāsayet |
                        <caesura/>
                         madaṃ mūrcchāṃ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.56"> rūkṣaṃ bhuktavato hy annaṃ balaṃ varṇaṃ ca
                        hāpayet |
                        <caesura/>
                         yuktasneham ato jantuṃ bhojayitvā 'nuvāsayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.57"> yūṣakṣīrarasais tasmād yathāvyādhi samīkṣya vā
                        |
                        <caesura/>
                         yathocitāt pādahīnaṃ bhojayitvā 'nuvāsayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.58"> athānuvāsyaṃ svabhyaktam uṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bhojayitvā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramaṇaṃ tataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.59"> visṛjya ca śakṛnmūtraṃ yojayet snehabastinā |
                        <caesura/>
                         praṇidhānavidhānaṃ tu nirūhe saṃpravakṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.60"> tataḥ praṇihitasneha uttāno vākśataṃ bhavet |
                        <caesura/>
                         prasāritaiḥ sarvagātrais tathā vīryaṃ visarpati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.61"> tāḍayet talayor enaṃ trīṃs trīn vārāñ chanaiḥ
                        śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         sphicoś cainaṃ tataḥ śayyāṃ trīn vārān utkṣipet tataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.62"> evaṃ praṇihite bastau mandāyāso 'tha mandavāk
                        |
                        <caesura/>
                         svāstīrṇe śayane kāmam āsītācārike rataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.63"> sa tu saindhavacūrṇena śatāhvena ca yojitaḥ |
                        <caesura/>
                         deyaḥ sukhoṣṇaś ca tathā nireti sahasā sukham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.64"> yasyānuvāsano dattaḥ sakṛd anvakṣam āvrajet |
                        <caesura/>
                         atyauṣṇyād atitaikṣṇyād vā vāyunā vā prapīḍitaḥ || </l>

                    <pb facs="619" n="535a"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.65"> savāto 'dhikamātro vā gurutvād vā sabheṣajaḥ |
                        <caesura/>
                         tasyānyo 'lpataro deyo na hi snihyaty atiṣṭhati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.66"> viṣṭabdhānilaviṇmūtraḥ snehahīne 'nuvāsane |
                        <caesura/>
                         dāhaklamapravāhārtikaraś cātyanuvāsanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.67"> sānilaḥ sapurīṣaś ca snehaḥ pratyeti yasya tu
                        |
                        <caesura/>
                         oṣacoṣau vinā śīghraṃ sa samyag anuvāsitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.68"> jīrṇānnam atha sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ |
                        <caesura/>
                         laghvannaṃ bhojayet kāmaṃ dīptāgnis tu naro yadi || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.69"> prātar uṣṇodakaṃ deyaṃ dhānyanāgarasādhitam |
                        <caesura/>
                         tenāsya dīpyate vahnir bhaktākāṅkṣā ca jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.70"> snehabastikrameṣv evaṃ vidhim āhur manīṣiṇaḥ |
                        <caesura/>
                         anena vidhinā ṣaḍ vā sapta vā 'ṣṭau navaiva vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.71"> vidheyā bastayas teṣām antarā tu nirūhaṇam |
                        <caesura/>
                         dattas tu prathamo bastiḥ snehayed bastivaṅkṣaṇau || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.72"> samyag datto dvitīyas tu mūrdhastham anilaṃ
                        jayet |
                        <caesura/>
                         janayed balavarṇau ca tṛtīyas tu prayojitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.73"> rasaṃ caturtho raktaṃ tu pañcamaḥ snehayet
                        tathā |
                        <caesura/>
                         ṣaṣṭhas tu snehayen māṃsaṃ medaḥ saptama eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.74"> aṣṭamo navamaś cāsthi majjānaṃ ca yathākramam
                        |
                        <caesura/>
                         evaṃ śukragatān doṣān dviguṇaḥ sādhu sādhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.75"> aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīnāṃ yo niṣevate |
                        <caesura/>
                         yathoktena vidhānena parihārakrameṇa ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.76"> sa kuñjarabalo 'śvasya javais tulyo
                        'maraprabhaḥ |
                        <caesura/>
                         vītapāpmā śrutadharaḥ sahasrāyur naro bhavet || </l>

                    <pb facs="620" n="536a"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.77"> snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikam evātiśīlayet |
                        <caesura/>
                         snehād agnivadhotkleśau nirūhāt pavanād bhayam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.78"> tasmān nirūḍho 'nuvāsyo nirūhyaś cānuvāsitaḥ |
                        <caesura/>
                         naivaṃ pittakaphotkleśau syātāṃ na pavanād bhayam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.79"> rūkṣāya bahuvātāya snehavastiṃ dine dine |
                        <caesura/>
                         dadyād vaidyas tato 'nyeṣām agnyābādhabhayāt tryahāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.80"> sneho 'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālam anatyayaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tathā nirūhaḥ snigdhānām alpamātraḥ praśasyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.81"> ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vyāpadaḥ snehabastijāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         balavanto yadā doṣāḥ koṣṭhe syur anilādayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.82"> alpavīryaṃ tadā sneham abhibhūya pṛthagvidhān
                        |
                        <caesura/>
                         kurvanty upadravān snehaḥ sa cāpi na nivartate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.83"> tatra vātābhibhūte tu snehe mukhakaṣāyatā |
                        <caesura/>
                         jṛmbhā vātarujas tās tā vepathur viṣamajvaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.84"> pittābhibhūte snehe tu mukhasya kaṭutā bhavet
                        |
                        <caesura/>
                         dāhas tṛṣṇā jvaraḥ svedo netramūtrāṅgapītatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.85"> śleṣmābhibhūte snehe tu praseko madhurāsyatā |
                        <caesura/>
                         gauravaṃ chardir ucchvāsaḥ kṛcchrāc chītajvaro 'ruciḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.86"> tatra doṣābhibhūte tu snehe bastiṃ nidhāpayet
                        |
                        <caesura/>
                         yathāsvaṃ doṣaśamanāny upayojyāni yāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.87"> atyāśite 'nnābhibhavāt sneho naiti yadā tadā |
                        <caesura/>
                         gurur āmāśayaḥ śūlaṃ vāyoś cāpratisaṃcaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.88"> hṛtpīḍā mukhavairasyaṃ śvāso mūrcchā bhramo
                        'ruciḥ |
                        <caesura/>
                         tatrāpatarpaṇasyānte dīpano vidhir iṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.89"> aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tadā 'ṅgasadanādhmāne śvāsaḥ śūlaṃ ca jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.90"> pakvāśayagurutvaṃ ca tatra dadyān nirūhaṇam |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhair eva siddhaṃ cāpy anuvāsanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.91"> śuddhasya dūrānusṛte snehe snehasya darśanam |
                        <caesura/>
                         gātreṣu sarvendriyāṇām upalepo 'vasādanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.92"> snehagandhi mukhaṃ cāpi kāsaśvāsāvarocakaḥ |
                        <caesura/>
                         atipīḍitavat tatra siddhir āsthāpanaṃ tathā || </l>

                    <pb facs="621" n="537a"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.93"> asvinnasyāviśuddhasya sneho 'lpaḥ
                        saṃprayojitaḥ |
                        <caesura/>
                         śīto mṛduś ca nābhyeti tato mandaṃ pravāhate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.94"> vibandhagauravādhmānaśūlāḥ pakvāśayaṃ prati |
                        <caesura/>
                         tatrāsthāpanam evāśu prayojyaṃ sānuvāsanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.95"> alpaṃ bhuktavato 'lpo hi sneho mandaguṇas
                        tathā |
                        <caesura/>
                         datto naiti klamotkleśau bhṛśaṃ cāratim āvahet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.96"> tatrāpy āsthāpanaṃ kāryaṃ śodhanīyena bastinā |
                        <caesura/>
                         (anvāsanaṃ ca snehena śodhanīyena śasyate) || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.97"> ahorātrād api snehaḥ pratyāgacchan na duṣyati |
                        <caesura/>
                         kuryād bastiguṇāṃś cāpi jīrṇas tv alpaguṇo bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.98"> yasya nopadravaṃ kuryāt snehabastir aniḥsṛtaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sarvo 'lpo vā ''āvṛto raukṣyād upekṣyaḥ sa vijānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.99"> anāyāntaṃ tv ahorātrāt snehaṃ saṃśodhanair
                        haret |
                        <caesura/>
                         snehabastāv anāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.100"> ity uktā vyāpadaḥ sarvā salakṣaṇacikitsitāḥ |
                        <caesura/>
                         baster uttarasaṃjñasya vidhiṃ vakṣyāmy ataḥ param || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.101"> caturdaśāṅgulaṃ netram āturāṅgulasaṃmitam |
                        <caesura/>
                         mālatīpuṣpavṛntāgraṃ chidraṃ sarṣapanirgamam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.102"> snehapramāṇaṃ paramaṃ prakuñcaś cātra
                        kīrtitaḥ |
                        <caesura/>
                         pañcaviṃśād adho mātrāṃ vidadhyād buddhikalpitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.103"> niviṣṭakarṇikaṃ madhye nārīṇāṃ caturaṅgule |
                        <caesura/>
                         mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mudgavāhi daśāṅgulam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.104"> meḍhrāyāmasamaṃ kecid icchanti khalu tadvidaḥ
                        |
                        <caesura/>
                        <pb facs="622" n="538a"/> tāsām apatyamārge tu nidadhyāc
                        caturaṅgulam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.105"> dvyaṅgulaṃ mūtramārge tu kanyānāṃ tv ekam
                        aṅgulam |
                        <caesura/>
                         vidheyaṃ cāṅgulaṃ tāsāṃ vidhivad vakṣyate yathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.106"> snehasya prasṛtaṃ cātra svāṅgulīmūlasaṃmitam
                        |
                        <caesura/>
                         deyaṃ pramāṇaṃ paramam arvāg buddhivikalpitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.107"> aurabhraḥ śaukaro vā 'pi bastirājaś ca
                        pūjitaḥ |
                        <caesura/>
                         tadalābhe prayuñjīta galacarma tu pakṣiṇām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.108"> (tasyālābhe dṛteḥ pādo mṛducarma tato 'pi vā)
                        |
                        <caesura/>
                         athāturam upasnigdhaṃ svinnaṃ praśithilāśayam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.109"> yavāgūṃ saghṛtakṣīrāṃ pītavantaṃ yathābalam |
                        <caesura/>
                         niṣaṇṇam ājānusame pīṭhe sopāśraye samam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.110"> svabhyaktabastimūrdhānaṃ tailenoṣṇena mānavam
                        |
                        <caesura/>
                         tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālam asya praharṣitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.111"> pūrvaṃ śalākayā 'nviṣya tato netram anantaram
                        |
                        <caesura/>
                         śanaiḥ śanair ghṛtābhyaktaṃ vidadhyād aṅgulāni ṣaṭ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.112"> meḍhrayāmasamaṃ kecid icchanti praṇidhānakam |
                        <caesura/>
                         tato 'vapīḍayed bastiṃ śanair netraṃ ca nirharet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.113"> tataḥ pratyāgatasneham aparāhṇe vicakṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         bhojayet payasā mātrāṃ yūṣeṇātha rasena vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.114"> anena vidhinā dadyād bastīṃs trīṃś caturo 'pi
                        vā |
                        <caesura/>
                        <pb facs="622" n="518b"/> ūrdhvajānvai striyai dadyād uttānāyai
                        vicakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.115"> samyak prapīḍayed yoniṃ dadyāt sumṛdupīḍitam
                        |
                        <caesura/>
                         trikarṇikena netreṇa dadyād yonimukhaṃ prati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.116"> garbhāśayaviśuddhyarthaṃ snehena dviguṇena tu
                        |
                        <caesura/>
                         kvāthapramāṇaṃ prasṛtaṃ striyā dviprasṛtaṃ bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.117"> kanyetarasyāḥ kanyāyās tadvad bastipramāṇakam |
                        <caesura/>
                         apratyāgacchati bhiṣag bastāv uttarasaṃjñite || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.118"> bhūyo bastiṃ nidadhyāt tu saṃyuktaṃ śodhanair
                        gaṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         gude vartiṃ nidadhyād vā śodhanadravyasaṃbhṛtām || </l>

                    <pb facs="623" n="539a"/>

                    <l xml:id="SS.4.37.119"> praveśayed vā matimān bastidvāram athaiṣaṇīm |
                        <caesura/>
                         pīḍayed vā 'py adho nābher balenottaramuṣṭinā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.120"> āragvadhasya patrais tu nirguṇḍyāḥ svarasena
                        ca |
                        <caesura/>
                         kuryād gomūtrapiṣṭeṣu vartīr vā 'pi sasaindhavāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.121"> mudgailāsarṣapasamāḥ pravibhajya vayāṃsi tu |
                        <caesura/>
                         baster āgamanārthāya tā nidadhyācchalākayā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.122"> āgāradhūmabṛhatīpippalīphalasaindhavaiḥ |
                        <caesura/>
                         kṛtā vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.123"> anuvāsanasiddhiṃ ca vīkṣya karma prayojayet |
                        <caesura/>
                         śarkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.124"> dahyamāne tadā bastau dadyād bastiṃ vicakṣaṇaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa payasā śītalena ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.125"> śukraṃ duṣṭaṃ śoṇitaṃ cāṅganānāṃ puṣpodrekaṃ
                        tasya nāśaṃ ca kaṣṭam |
                        <caesura/>
                         mūtrāghātān mūtradoṣān pravṛddhān yonivyādhiṃ saṃsthitiṃ cāparāyāḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.126"> śukrotsekaṃ śarkarām aśmarīṃ ca śūlaṃ bastau
                        vaṅkṣaṇe mehane ca |
                        <caesura/>
                         ghorān anyān bastijāṃś cāpi rogān hitvā mehān uttaro hanti bastiḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.37.127"> samyag dattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca
                        |
                        <caesura/>
                         baster uttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastinā ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.37.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        'nuvāsanottarabasticikitsitaṃ nāma saptatriṃśo 'dhyāyaḥ ||37 ||
                    </p>
                </div>
                <div n="38" type="adhyāya">
                    <head>aṣṭatriṃśattamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <p xml:id="SS.4.38.1"> athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.38.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.38.3"> athānuvāsitam āsthāpayet;
                        svabhyaktasvinnaśarīram utsṛṣṭabahirvegam avāte śucau veśmani
                        madhyāhne pratatāyāṃ śayyāyām adhaḥsuparigrahāyāṃ
                        śroṇipradeśaprativyūḍhāyām anupadhānāyāṃ
                        vāmapārśvaśāyinam ākuñcitadakṣiṇasakthim itaraprasāritasakthiṃ
                        sumanasaṃ jīrṇānnaṃ vāgyataṃ suniṣaṇṇadehaṃ viditvā, tato
                        vāmapādasyopari netraṃ kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ karṇikā<pb
                            facs="624" n="540a"/>m upari niṣpīḍya,
                        savyapāṇikaniṣṭhikānāmikābhyāṃ baster mukhārdhaṃ saṅkocya,
                        madhyamāpradeśinyaṅguṣṭhair ardhaṃ tu vivṛtāsyaṃ kṛtvā,
                        bastāv auṣadhaṃ prakṣipya, dakṣiṇahastāṅguṣṭhena
                        pradeśinīmadhyamābhyāṃ
                        cānusiktam anāyatam abudbudam asaṅkucitam avātam auṣadhāsannam
                        upasaṃgṛhya, punar upari taditareṇa gṛhītvā dakṣiṇenāvasiñcet,
                        tataḥ sūtreṇaivauṣadhānte dvis trir vā ''āveṣṭya badhnīyāt, atha
                        dakṣiṇenottānena pāṇinā bastiṃ gṛhītvā
                        vāmahastamadhyamāṅgulipradeśinībhyāṃ netram upasaṃgṛhyāṅguṣṭhena
                        netradvāraṃ pidhāya, ghṛtābhyaktāgranetraṃ ghṛtāktam upādāya
                        prayacched anupṛṣṭhavaṃśaṃ samam unmukham ākarṇikaṃ netraṃ
                        praṇidhatsveti brūyāt || </p>



                    <l xml:id="SS.4.38.4"> bastiṃ savye kare kṛtvā dakṣiṇenāvapīḍayet |
                        <caesura/>
                         ekenaivāvapīḍena na drutaṃ na vilambitam || </l>

                    <p xml:id="SS.4.38.5"> tato netram apanīya triṃśanmātrāḥ pīḍanakālād
                        upekṣyottiṣṭhety āturaṃ brūyāt | athāturam upaveśayed utkuṭukaṃ
                        bastyāgamanārtham | nirūhapratyāgamanakālas tu muhūrto bhavati || </p>

                    <l xml:id="SS.4.38.6"> anena vidhinā bastiṃ dadyād bastiviśāradaḥ |
                        <caesura/>
                         dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathārthataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.7"> samyaṅnirūḍhaliṅge tu prāpte bastiṃ nivārayet |
                        <caesura/>
                         viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8"> api hīnakramaṃ kuryān na tu kuryād atikramam |
                        <caesura/>
                         yasya syād bastir alpo 'lpavego hīnamalānilaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.9"> durnirūḍhaḥ sa vijñeyo mūtrārtyarucijāḍyavān
                        <caesura/>
                         | yāny eva prāṅ mayoktāni liṅgāny ativirecite || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.10"> tāny evātinirūḍhe 'pi vijñeyāni vipaścitā |
                        <caesura/>
                         yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.11"> lāghavaṃ copajāyeta sunirūḍhaṃ tam ādiśet |
                        <caesura/>
                         sunirūḍhaṃ tato jantuṃ snātavantaṃ tu bhojayet ||</l>

                    <pb facs="625" n="571a"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.12"> pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt
                        ||
                        <caesura/>
                         sarvaṃ vā jāṅgalarasair bhojayed avikāribhiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.13"> tribhāgahīnam ardhaṃ vā hīnamātram athāpi vā
                        ||
                        <caesura/>
                         yathāgnidoṣaṃ mātreyaṃ bhojanasya vidhīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.14"> anantaraṃ tato yuñjyād yathāsvaṃ snehabastinā
                        ||
                        <caesura/>
                         viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.15"> āsthāpanasnehabastyoḥ samyag dāne tu lakṣaṇam
                        ||
                        <caesura/>
                         tadahas tasya pavanād bhayaṃ balavad iṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.16"> rasaudanas tena śastas tadahaś cānuvāsanam ||
                        <caesura/>
                         paścād agnibalaṃ matvā pavanasya ca ceṣṭitam ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.17"> annopastambhite koṣṭhe snehabastir vidhīyate
                        ||
                        <caesura/>
                        <pb facs="625" n="531b"/> anāyāntaṃ muhūrtāt tu nirūhaṃ śodhanair
                        haret ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.18"> tīkṣṇair nirūhair matimān
                        kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ ||
                        <caesura/>
                         viguṇānilaviṣṭabdhaṃ ciraṃ tiṣṭhan nirūhaṇam ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.19"> śūlāratijvarānāhān maraṇaṃ vā pravartayet ||
                        <caesura/>
                         na tu bhuktavato deyam āsthāpanam iti sthitiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.20"> visūcikāṃ vā janayec chardiṃ vā 'pi sudāruṇām
                        ||
                        <caesura/>
                         kopayet sarvadoṣān vā tasmād dadyād abhojine ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.21"> jīrṇānnasyāśaye doṣāḥ puṃsaḥ pravyaktim āgatāḥ
                        |.
                        <caesura/>
                         niḥśeṣāḥ sukham āyānti bhojanenāprapīḍitāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.22"> navā''sthāpanavikṣiptam annam agniḥ pradhāvati
                        |.
                        <caesura/>
                         tasmād āsthāpanaṃ deyaṃ nirāhārāya jānatā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.23"> āvasthikaṃ kramaṃ cāpi buddhvā kāryaṃ
                        nirūhaṇam |.
                        <caesura/>
                         male 'pakṛṣṭe doṣāṇāṃ balavattvaṃ na vidyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.24"> kṣīrāṇy amlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasās
                        tathā ||
                        <caesura/>
                         lavaṇāni phalaṃ kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapaṃ vacā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.25"> elā trikaṭukaṃ rāsnā saralo devadāru ca ||
                        <caesura/>
                         rajanī madhukaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ saṃśodhanāni ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.26"> kaṭukā śarkarā mustam uśīraṃ candanaṃ śaṭī ||
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhā madanaṃ caṇḍā trāyamāṇā rasāñjanam ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.27"> bilvamadhyaṃ yavānī ca phalinī śakrajā yavāḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakāv ubhau ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.28"> tathā medā mahāmedā ṛddhir vṛddhir madhūlikā
                        ||
                        <caesura/>
                         nirūheṣu yathālābham eṣa vargo vidhīyate ||</l>

                    <pb facs="626" n="542a"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.29"> svasthe kvāthasya catvāro bhāgāḥ snehasya
                        pañcamaḥ ||
                        <caesura/>
                         kruddhe 'nile caturthas tu ṣaṣṭhaḥ pitte kaphe 'ṣṭamaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.30"> sarveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃ lavaṇaṃ punaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kṣaudraṃ mūtraṃ phalaṃ kṣīram amlaṃ māṃsarasaṃ tathā || </l>

                    <p xml:id="SS.4.38.31"> yuktyā prakalpayed dhīmān nirūh kalpanā tv iyam
                        || </p>

                    <l xml:id="SS.4.38.32"> kalkasnehakaṣāyāṇām avivekād bhiṣagvaraiḥ |
                        <caesura/>
                         basteḥ sukalpanā proktā tasya dānaṃ yathārthakṛt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.33"> dattvā ''ādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ
                        prasṛtadvayam |
                        <caesura/>
                         pātre talena mathnīyāt tadvat snehaṃ śanaiḥ śanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.34"> samyak sumathite dadyāt phalakalkam ataḥ param
                        |
                        <caesura/>
                         tato yathocitān kalkān bhāgaiḥ svaiḥ ślakṣṇapeṣitān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.35"> gambhīre bhājane 'nyasmin mathnīyāt taṃ khajena
                        ca |
                        <caesura/>
                         yathā vā sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ samaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.36"> rasakṣīrāmlamūtrāṇāṃ doṣāvasthām avekṣya tu |
                        <caesura/>
                         kaṣāyaprasṛtān pañca supūtāṃs tatra dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.37"> ata ūrdhvaṃ dvādaśaprasṛtān vakṣyāmaḥ | dattvā
                        ''ādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam |
                        <caesura/>
                         vinirmathya tato dadyāt snehasya prasṛtitrayam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.38"> ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet
                        |
                        <caesura/>
                         saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisaṃmitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.39"> vitarec ca tadāvāpam ante dviprasṛtonmitam |
                        <caesura/>
                         evaṃ prakalpito bastir dvādaśaprasṛto bhavet || </l>

                    <pb facs="627" n="593a"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.40"> jyeṣṭhāyāḥ khalu mātrāyāḥ pramāṇam idam īritam |
                        <caesura/>
                         apahrāse bhiṣak kuryāt tadvat prasṛtihāpanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.41"> yathāvayo nirūhāṇāṃ kalpaneyam udāhṛtā |
                        <caesura/>
                         saindhavādidravāntānāṃ siddhikāmair bhiṣagvaraiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.42"> ata ūrdhvaṃ pravakṣyante bastayo 'tra
                        vibhāgaśaḥ |
                        <caesura/>
                         yathādoṣaṃ prayuktā ye hanyur nānāvidhān gadān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.43"> śampākorubuvarṣābhūvājigandhāniśācchadaiḥ |
                        <caesura/>
                         pañcamūlībalārāsnāguḍūcīsuradārubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.44"> kvathitaiḥ pālikair ebhir madanāṣṭakasaṃyutaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kalkair māgadhikāmbhodahapuṣāmisisaindhavaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.45"> vatsāhvayapriyaṅgūgrāyaṣṭyāhvayarasāñjanaiḥ |
                        <caesura/>
                         dadyād āsthāpanaṃ koṣṇaṃ kṣaudrādyair abhisaṃskṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.46"> pṛṣṭhorutrikaśūlāśmaviṇmūtrānilasaṅginām |
                        <caesura/>
                         grahaṇīmārutārśoghnaṃ raktamāṃsabalapradam || </l>

                    <pb facs="627" n="543b"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.47"> guḍūcītriphalārāsnādaśamūlabalāpalaiḥ |
                        <caesura/>
                         kvathitaiḥ ślakṣṇapiṣṭas tu priyaṅgughanasaindhavaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.48"> śatapuṣpāvacākṛṣṇāyavānīkuṣṭhabilvajaiḥ |
                        <caesura/>
                         saguḍair akṣamātrais tu madanārdhapalānvitaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.49"> kṣaudratailaghṛtakṣīraśuktakāñjikamastubhiḥ |
                        <caesura/>
                         samāloḍya ca mūtreṇa dadyād āsthāpanaṃ param || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.50"> tejovarṇabalotsāhavīryāgniprāṇavardhanam |
                        <caesura/>
                         sarvamārutarogaghnaṃ vayaḥsthāpanam uttamam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.51"> kuśādipañcamūlābdatriphalotpalavāsakaiḥ |
                        <caesura/>
                         sārivośīramañjiṣṭhārāsnāreṇuparūṣakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.52"> pālikaiḥ kvathitaiḥ samyag dravyair ebhiś ca
                        peṣitaiḥ |
                        <caesura/>
                         śṛṅgāṭakātmaguptebhakesarāgurucandanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.53"> vidārīmisimañjiṣṭhāśyāmendrayavasindhujaiḥ |
                        <caesura/>
                         phalapadmakayaṣṭyāhvaiḥ kṣaudrakṣīraghṛtāplutaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.54"> dattam āsthāpanaṃ śītam amlahīnais tathā dravaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         dāhāsṛgdarapittāsṛkpittagulmajvarāñ jayet || </l>

                    <pb facs="628" n="544a"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.55"> rodhracandanamañjiṣṭhārāsnānantābalardhibhiḥ |
                        <caesura/>
                         sārivāvṛṣakāśmaryamedāmadhukapadmakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.56"> sthirāditṛṇamūlaiś ca kvāthaḥ
                        karṣatrayonmitaiḥ |
                        <caesura/>
                         piṣṭair jīvakakākolīyugardhimadhukotpalaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.57"> prapauṇḍarīkajīvantīmedāreṇuparūṣakaiḥ |
                        <caesura/>
                         abhīrumisisindhūtthavatsakośīrapadmakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.58"> kaseruśarkarāyuktaiḥ sarpirmadhupayaḥplutaiḥ |
                        <caesura/>
                         dravais tīkṣṇāmlavarjyaiś ca datto bastiḥ suśītalaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.59"> gulmāsṛgdarahṛtpāṇḍurogān saviṣamajvarān |
                        <caesura/>
                         asṛkpittātisārau ca hanyāt pittakṛtān gadān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.60"> bhadrānimbakulatthārkakośātakyamṛtāmaraiḥ |
                        <caesura/>
                         sārivābṛhatīpāṭhāmūrvāragvadhavatsakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.61"> kvāthaḥ kalkas tu kartavyo vacāmadanasarṣapaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         saindhavāmarakuṣṭhailāpippalībilvanāgaraiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.62"> kaṭutailamadhukṣāramūtratailāmlasaṃyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         kāryam āsthāpanaṃ tūrṇaṃ kāmalāpāṇḍumehinām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.63"> medasvinām anagnīnāṃ kapharogāśanadviṣām |
                        <caesura/>
                         galagaṇḍagaraglāniślīpadodararogiṇām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.64"> daśamūlīniśābilvapaṭolatriphalāmaraiḥ |
                        <caesura/>
                         kvathitaiḥ kalkapiṣṭais tu mustasaindhavadārubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.65"> pāṭhāmāgadhikendrāhvais tailakṣāramadhuplutaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kuryād āsthāpanaṃ samyaṅ mūtrāmlaphalayojitaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.66"> kaphapāṇḍugadālasyamūtramārutasaṃginām |
                        <caesura/>
                         āmāṭopāpacīśleṣmagulmakrimivikāriṇām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.67"> vṛṣāśmabhedavarṣābhūdhānyagandharvahastakaiḥ |
                        <caesura/>
                         daśamūlabalāmūrvāyavakolaniśācchadaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.68"> kulatthabilvabhūnimbaiḥ kvathitaiḥ
                        palasaṃmitaiḥ |
                        <caesura/>
                         kalkair madanayaṣṭyāhvaṣaḍgranthāmarasarṣapaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.69"> pippalīmūlasindhūtthayavānīmisivatsakaiḥ |
                        <caesura/>
                         kṣaudrekṣukṣīragomūtrasarpistailarasāplutaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.70"> tūrṇam āsthāpanaṃ kāryaṃ saṃsṛṣṭabahurogiṇām |
                        <caesura/>
                         gṛdhrasīśarkarāṣṭhīlātūnīgulmagadāpaham || </l>

                    <pb facs="629" n="545a"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.71"> rāsnāragvadhavarṣābhūkaṭukośīravāridaiḥ |
                        <caesura/>
                         trāyamāṇāmṛtāraktāpañcamūlībibhītakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.72"> sabalaiḥ pālikaiḥ kvāthaḥ kalkas tu
                        madanānvitaiḥ |
                        <caesura/>
                         yaṣṭyāhvamisisindhūtthaphalinīndrayavāhvayaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.73"> rasāñjanarasakṣaudradrākṣāsauvīrasaṃyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         yukto bastiḥ sukhoṣṇo 'yaṃ māṃsaśukrabalaujasām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.74"> āyuṣo 'gneś ca saṃskartā hanti cāśu gadānimān
                        |
                        <caesura/>
                         gulmāsṛgdaravīsarpamūtrakṛcchrakṣatakṣayān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.75"> viṣamajvaram arśāṃsi grahaṇīṃ vātakuṇḍalīm |
                        <caesura/>
                         jānujaṅghāśirobastigrahodāvartamārutān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.76"> vātāsṛkśarkarāṣṭhīlākukṣiśūlodarārucīḥ |
                        <caesura/>
                         raktapittakaphonmādapramehādhmānahṛdgrahān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.77"> vātaghnauṣadhaniṣkvāthāḥ saindhavatrivṛtāyutāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sāmlāḥ sukhoṣṇā yojyāḥ syur bastayaḥ kupite 'nile || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.78"> nyagrodhādigaṇakvāthāḥ kākolyādisamāyutāḥ |
                        <caesura/>
                         vidheyā bastayaḥ pitte sasarpiṣkāḥ saśarkarāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.79"> āragvadhādiniṣkvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ |
                        <caesura/>
                         sakṣaudramūtrā deyāḥ syur bastayaḥ kupite kaphe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.80"> śarkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ |
                        <caesura/>
                         kṣīravṛkṣakaṣāyāḍhyā bastayaḥ śoṇite hitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.81">
                        śodhanadravyaniṣkvāthās tatkalkasnehasaindhavaiḥ |
                        <caesura/>
                         yuktāḥ khajena mathitabastayaḥ śodhanāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.82"> triphalākvāthagomūtrakṣaudrakṣārasamāyutāḥ |
                        <caesura/>
                         ūṣakādipratīvāpā bastayo lekhanāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <pb facs="630" n="596a"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.83"> bṛṃhaṇadravyaniṣkvāthāḥ kalkair madhurakair
                        yutāḥ |
                        <caesura/>
                         sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.84"> caṭakāṇḍoccaṭākvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkarāḥ |
                        <caesura/>
                         ātmaguptāphalāvāpāḥ smṛtā vājīkarā nṛṇām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.85"> badaryairāvatīśeluśālmalīdhanvanāṅkurāḥ |
                        <caesura/>
                         kṣīrasiddhāḥ kṣaudrayutāḥ sāsrāḥ picchilasaṃjñitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.86"> vārāhamāhiṣaurabhrabaiḍālaiṇeyakaukkuṭam |
                        <caesura/>
                         sadyaskam asṛg ājaṃ vā deyaṃ picchilabastiṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87"> priyaṅgvādigaṇakvāthā ambaṣṭhādyena saṃyutāḥ |
                        <caesura/>
                         sakṣaudrāḥ saghṛtāś caiva grāhiṇo bastayaḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.88"> eteṣv eva ca yogeṣu snehāḥ siddhāḥ pṛthak
                        pṛthak |
                        <caesura/>
                         samasteṣv athavā samyag vidheyāḥ snehabastayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89"> vandhyānāṃ śatapākena śodhitānāṃ yathākramam |
                        <caesura/>
                         balātailena deyāḥ syur bastayas traivṛtena ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.90"> narasyottamasattvasya tīkṣṇaṃ bastiṃ
                        nidhāpayet |
                        <caesura/>
                         madhyamaṃ madhyasattvasya viparītasya vai mṛdum || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.91"> evaṃ kālaṃ balaṃ doṣaṃ vikāraṃ ca vikāravit |
                        <caesura/>
                         bastidravyabalaṃ caiva vīkṣya bastīn prayojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.92"> dadyād utkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ punaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         paścāt saṃśamanīyaṃ ca dadyād bastiṃ vicakṣaṇaḥ || </l>

                    <pb facs="631" n="547a"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.93"> eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā |
                        <caesura/>
                         hapuṣāphalakalkaś ca bastir utkleśanaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.94"> śatāhvā madhukaṃ bījaṃ kauṭajaṃ phalam eva ca
                        |
                        <caesura/>
                         sakāñjikaḥ sagomūtro bastir doṣaharaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.95"> priyaṅgur madhukaṃ mustā tathaiva ca rasāñjanam
                        |
                        <caesura/>
                         sakṣīraḥ śasyate bastir doṣāṇāṃ śamanaḥ paraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.96"> nṛpāṇāṃ tatsamānānāṃ tathā sumahatām api |
                        <caesura/>
                         nārīṇāṃ sukumārāṇāṃ śiśusthavirayor api || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.97"> doṣanirharaṇārthāya balavarṇodayāya ca |
                        <caesura/>
                         samāsenopadekṣyāmi vidhānaṃ mādhutailikam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.98"> yānastrībhojyapāneṣu niyamaś cātra nocyate |
                        <caesura/>
                         phalaṃ ca vipulaṃ dṛṣṭaṃ vyāpadāṃ cāpy asaṃbhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.99"> yojyas tv ataḥ sukhenaiva nirūhakramam icchatā |
                        <caesura/>
                         yadecchati tadaivaiṣa prayoktavyo vipaścitā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.100"> madhutaile same syātāṃ kvāthaś cairaṇḍamūlajaḥ |
                        <caesura/>
                         palārdhaṃ śatapuṣpāyās tato 'rdhaṃ saindhavasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.101"> phalenaikena saṃyuktaḥ khajena ca viloḍitaḥ |
                        <caesura/>
                         deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasaṃjñitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.102"> vacāmadhukatailaṃ ca kvāthaḥ sarasasaindhavaḥ
                        | pippalīphalasaṃyukto bastir yuktarathaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.103"> suradāru varā rāsnā śatapuṣpā vacā madhu |
                        <caesura/>
                         hiṅgusaindhavasaṃyukto bastir doṣaharaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.104"> pañcamūlīkaṣāyaṃ ca tailaṃ māgadhikā madhu |
                        <caesura/>
                         bastir eṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.105"> yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikā madhu |
                        <caesura/>
                         sasaindhavaḥ sayaṣṭyāhvaḥ siddhabastir iti smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.106"> mustāpāṭhāmṛtātiktābalārāsnāpunarnavāḥ |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākhyagokṣurān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.107"> pālikān pañcamūlālpasahitān madanāṣṭakam |
                        <caesura/>
                         jalāḍhake pacet kvāthaṃ pādaśeṣaṃ punaḥ pacet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.108"> kṣīrārdhāḍhakasaṃyuktam ākṣīrāt suparisrutam |
                        <caesura/>
                         pādena jāṅgalarasas tathā madhughṛtaṃ samam || </l>

                    <pb facs="632" n="548a"/>

                    <l xml:id="SS.4.38.109"> śatāhvāphalinīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ |
                        <caesura/>
                         kārṣikaiḥ saindhavonmiśraiḥ kalkair bastiḥ prayojitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.110"> vātāsṛṅmehaśophārśogulmamūtravibandhanut |
                        <caesura/>
                         visarpajvaraviḍbhaṅgaraktapittavināśanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.111"> balyaḥ saṃjīvano vṛṣyaś cakṣuṣyaḥ śūlanāśanaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         yāpanānām ayaṃ rājā bastir mustādiko mataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.112"> avekṣya bheṣajaṃ buddhyā vikāraṃ ca vikāravit
                        |
                        <caesura/>
                         bījenānena śāstrajñaḥ kuryād bastiśatāny api || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.113"> ajīrṇe na prayuñjīta divāsvapnaṃ ca varjayet
                        |
                        <caesura/>
                         āhārācārikaṃ śeṣam anyat kāmaṃ samācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.114"> yasmān madhu ca tailaṃ ca prādhānyena
                        pradīyate |
                        <caesura/>
                         mādhutailika ity evaṃ bhiṣagbhir bastir ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.115"> ratheṣv api ca yukteṣu hastyaśve cāpi kalpite
                        |
                        <caesura/>
                         yasmān na pratiṣiddho 'yam ato yuktarathaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.116"> balopacayavarṇānāṃ yasmād vyādhiśatasya ca |
                        <caesura/>
                         bhavaty etena siddhis tu siddhabastir ato mataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.117"> sukhinām alpadoṣāṇāṃ nityaṃ snigdhāś ca ye
                        narāḥ |
                        <caesura/>
                         mṛdukoṣṭhāś ca ye teṣāṃ vidheyā mādhutailikāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.38.118"> mṛdutvāt pādahīnatvād akṛtsnavidhisevanāt |
                        <caesura/>
                         ekabastipradānāc ca siddhabastiṣv ayantraṇā ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.38.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        nirūhakramacikitsitaṃ nāmāṣṭatriṃśo 'dhyāyaḥ ||38 ||</p>
                </div>



                <div n="39" type="adhyāya">
                    <head>ekonacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <p xml:id="SS.4.39.1"> athāta āturopadravacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.39.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <pb facs="633" n="549a"/>

                    <l xml:id="SS.4.39.3"> snehapītasya vāntasya viriktasya srutāsṛjaḥ |
                        nirūḍhasya ca kāyāgnir mando bhavati dehinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.4"> so 'nnair atyarthagurubhir upayuktaiḥ
                        praśāmyati |
                        <caesura/>
                         alpo mahadbhir bahubhiś chādito 'gnir ivendhanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.5"> sa cālpair laghubhiś cānnair upayuktair
                        vivardhate |
                        <caesura/>
                         kāṣṭhair aṇubhir alpaiś ca sandhukṣita ivānalaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.6"> hṛtadoṣapramāṇena sadāhāravidhiḥ smṛtaḥ | trīṇi
                        cātra pramāṇāni prastho 'rdhāḍhakam āḍhakam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.7"> tatrāvaraṃ prasthamātraṃ dve śeṣe madhyamottame
                        |
                        <caesura/>
                         prasthe parisrute deyā yavāgūḥ svalpataṇḍulā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.8"> dve caivārdhāḍhake deye tisraś cāpy āḍhake gate
                        |
                        <caesura/>
                         vilepīm ucitād bhaktāc caturthāṃśakṛtāṃ tataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.9"> dadyād uktena vidhinā klinnasikthām apicchilām |
                        <caesura/>
                         asnigdhalavaṇaṃ svacchamudgayūṣayutaṃ tataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.10a"> aṃśadvayapramāṇena dadyāt susvinnam odanam
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.39.10b"> tatas tu kṛtasaṃjñena hṛdyenendriyabodhinā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.11"> trīn aṃśān vitared bhoktum āturāyaudanaṃ mṛdu
                        |
                        <caesura/>
                         tato yathocitaṃ bhaktaṃ bhoktum asmai vicakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.12"> lāvaiṇahariṇādīnāṃ rasair dadyāt susaṃskṛtaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                        <pb facs="634" n="550a"/> hīnamadhyottameṣv eṣu virekeṣu
                        prakīrtitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.13a"> ekadvitriguṇaḥ samyag āhārasya kramas tv ayam
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.39.13b"> kaphapittādhikān madyanityān hīnaviśodhitān
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.14a"> peyā 'bhiṣyandayet teṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ
                        |
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.14b"> vedanālābhaniyamaśokavaicittyahetubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.15"> narān upoṣitāṃś cāpi viriktavad upācaret |
                        āḍhakārdhāḍhakaprasthasaṃkhyā hy eṣā virecane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.16"> śleṣmāntatvād virekasya na tām icchati
                        tadvidaḥ |
                        <caesura/>
                         eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyo 'sti kaś cana || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.17"> balaṃ yat trividhaṃ proktam atas tatra kramas
                        tridhā |
                        <caesura/>
                         tatrānukramam ekaṃ tu balasthaḥ sakṛd ācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.18"> dvir ācaren madhyabalas trīn vārān durbalas tathā
                        |
                        <caesura/>
                         kecid evaṃ kramaṃ prāhur mandamadhyottamāgniṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.19"> saṃsargeṇa vivṛddhe 'gnau doṣakopabhayād bhajet
                        |
                        <caesura/>
                         prāk svādutiktau snigdhāmlalavaṇān kaṭukaṃ tataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.20"> svādvamlalavaṇān bhūyaḥ svādutiktāv ataḥ param
                        |
                        <caesura/>
                         snigdharūkṣān rasāṃś caiva vyatyāsāt svasthavat tataḥ || </l>

                    <pb facs="635" n="551a"/>

                    <l xml:id="SS.4.39.21"> kevalaṃ snehapīto vā vānto yaś cāpi kevalam |
                        <caesura/>
                         sa saptarātraṃ manujo bhuñjīta laghu bhojanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.22"> kṛtaḥ sirāvyadho yasya kṛtaṃ yasya ca śodhanam
                        |
                        <caesura/>
                         sa nā pariharen māsaṃ yāvad vā balavān bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.23"> tryahaṃ tryahaṃ parihared ekaikaṃ bastim
                        āturaḥ || tṛtīye tu parīhāre yathāyogaṃ samācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.24"> tailapūrṇāmamṛdbhāṇḍasadharmāṇo vraṇāturāḥ |
                        snigdhaśuddhākṣirogārtā jvarātīsāriṇaś ca ye || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.25"> krudhyataḥ kupitaṃ pittaṃ kuryāt tāṃs tān
                        upadravān |
                        <caesura/>
                         āyāsyataḥ śocato vā cittaṃ vibhramam ṛcchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.26"> maithunopagamād ghorān vyādhīn āpnoti durmatiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         ākṣepakaṃ pakṣaghātam aṅgapragraham eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.27"> guhyapradeśe śvayathuṃ kāsaśvāsau ca dāruṇau |
                        <caesura/>
                         rudhiraṃ śukravac cāpi sarajaskaṃ pravartate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.28"> labhate ca divāsvapnāt tāṃs tān vyādhīn
                        kaphātmakān |
                        <caesura/>
                         plīhodaraṃ pratiśyāyaṃ pāṇḍutāṃ śvayathuṃ jvaram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.29"> mohaṃ sadanam aṅgānām avipākaṃ tathā 'rucim |
                        <caesura/>
                         tamasā cābhibhūtas tu svapnam evābhinandati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.30"> uccaiḥ saṃbhāṣaṇād vāyuḥ śirasy āpādayed rujam
                        |
                        <caesura/>
                         āndhyaṃ jāḍyam ajighratvaṃ bādhiryaṃ mūkatāṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.31a"> hanumokṣam adhīmantham arditaṃ ca sudāruṇam |
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.31b"> netrastambhaṃ nimeṣaṃ vā tṛṣṇāṃ kāsaṃ
                        prajāgaram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.32"> labhate dantacālaṃ ca tāṃs tāṃś cānyān
                        upadravān |
                        <caesura/>
                         yānayānena labhate chardimūrcchābhramaklamān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.33"> tathaivāṅgagrahaṃ ghoram indriyāṇāṃ ca
                        vibhramam |
                        <caesura/>
                         cirāsanāt tathā sthānāc chroṇyāṃ bhavati vedanā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.34"> aticaṅkramaṇād vāyur jaṅghayoḥ kurute rujaḥ |
                        <caesura/>
                         sakthipraśoṣaṃ śophaṃ vā pādaharṣam athāpi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.35a"> śītasaṃbhogatoyānāṃ sevā mārutavṛddhaye |
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.35b"> tato 'ṅgamardaviṣṭambhaśūlādhmānapravepakāḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.36"> vātātapābhyāṃ vaivarṇyaṃ jvaraṃ cāpi
                        samāpnuyāt |
                        <caesura/>
                         viruddhādhyaśanān mṛtyuṃ vyādhiṃ vā ghoram ṛcchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.37"> asātmyabhojanaṃ hanyād balavarṇam asaṃśayam |
                        <caesura/>
                         anātmavantaḥ paśuvad bhuñjate ye 'pramāṇataḥ |
                        <caesura/>
                         rogānīkasya te mūlam ajīrṇaṃ prāpnuvanti hi || </l>

                    <pb facs="636" n="552a"/>

                    <l xml:id="SS.4.39.38"> vyāpadāṃ kāraṇaṃ vīkṣya vyāpatsv etāsu
                        buddhimān |
                        <caesura/>
                         prayatetāturārogye pratyanīkena hetunā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.39"> viriktavāntair hariṇaiṇalāvakāḥ śaśaś ca
                        sevyaḥ samayūratittiriḥ |
                        <caesura/>
                         saṣaṣṭikāś caiva purāṇaśālayas tathaiva mudgā laghu yac ca
                        kīrtitam ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.39.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        āturopadravacikitsitaṃ nāmaikonacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||39 ||</p>
                </div>




                <div n="40" type="adhyāya">
                    <head>catvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <p xml:id="SS.4.40.1"> athāto dhūmanasyakavalagrahacikitsitaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.3"> dhūmaḥ pañcavidho bhavati tad yathā prāyogikaḥ,
                        snaihiko, vairecanikaḥ, kāsaghno, vāmanīyaś ceti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.4"> tatrailādinā kuṣṭhatagaravarjyena
                        ślakṣṇapiṣṭena dvādaśāṅgulaṃ śarakāṇḍam aṅgulipariṇāhaṃ
                        kṣaumeṇāṣṭāṅgulaṃ veṣṭayitvā lepayed eṣā vartiḥ prāyogike,
                        snehaphalasāramadhūcchiṣṭasarjarasagugguluprabhṛtibhiḥ
                        snehamiśraiḥ snaihike, śirovirecanadravyair vairecane,
                        bṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukāsamardahiṅgviṅgudītvaṅmanaḥśilācchinnaruhākarkaṭaśṛṅgīprabhṛtibhiḥ
                        kāsaharaiś ca kāsaghne,
                        snāyucarmakhuraśṛṅgakarkaṭakāsthiśuṣkamatsyavallūrakṛmiprabhṛtibhir
                        vāmanīyaiś ca vāmanīye || </p>

                    <pb facs="637" n="551a"/>

                    <p xml:id="SS.4.40.5"> tatra bastinetradravyair dhūmanetradravyāṇi
                        vyākhyātāni bhavanti | dhūmanetraṃ tu kaniṣṭhikāpariṇāham agre
                        kalāyamātrasroto mūle 'ṅguṣṭhapariṇāhaṃ dhūmavartipraveśasroto
                        'ṅgulāny aṣṭacatvāriṃśat prāyogike, dvātriṃśat snehane,
                        caturviṃśatir vairecane, ṣoḍaśāṅgulaṃ kāsaghne vāmanīye ca | ete
                        'pi kolāsthimātracchidre bhavataḥ | vraṇanetram aṣṭāṅgulaṃ
                        vraṇadhūpanārthaṃ kalāyaparimaṇḍalaṃ kulatthavāhisrota iti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.6"> atha sukhopaviṣṭaḥ sumanā
                        ṛjvadhodṛṣṭir atandritaḥ snehāktadīptāgrāṃ vartiṃ netrasrotasi praṇidhāya dhūmaṃ pibet || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.7"> mukhena taṃ pibet pūrvaṃ nāsikābhyāṃ tataḥ
                        pibet| mukhapītaṃ mukhenaiva vamet pītaṃ ca nāsayā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.8"> mukhena dhūmam ādāya nāsikābhyāṃ na nirharet|
                        tena hi pratilomena dṛṣṭis tatra nihanyate|| </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.9"> viśeṣatas tu prāyogikaṃ ghrāṇenādadīta,
                        snaihikaṃ mukhanāsābhyāṃ, nāsikayā vairecanikaṃ, mukhenaivetarau|| </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.10"> tatra prāyogike vartiṃ vyapagataśarakāṇḍāṃ
                        nivātātapaśuṣkām aṅgāreṣv avadīpya netramūlasrotasi prayujya dhūmam
                        āhareti brūyāt; evaṃ snehanaṃ vairecanikaṃ ca kuryād iti| itarayor
                        vyapetadhūmāṅgāre sthire samāhite śarāve prakṣipya vartiṃ
                        mūlacchidreṇānyena śarāveṇa pidhāya tasmin chidre netramūlaṃ
                        saṃyojya dhūmam āseveta, praśānte dhūme vartim avaśiṣṭāṃ prakṣipya
                        punar api dhūmaṃ pāyayed ādoṣaviśuddheḥ; eṣa dhūmapānopāyavidhiḥ|| </p>


                    <p xml:id="SS.4.40.11"> tatra
                        śokaśramabhayāmarṣauṣṇyaviṣaraktapittamadamūrcchādāhapipāsāpāṇḍurogatāluśoṣacchardiśiro
                        'bhighātodgārāpatarpitatimirapramehodarādhmānordhvavātārtā
                        bālavṛddhadurbalaviriktāsthāpitajāgaritagarbhiṇīrūkṣakṣīṇakṣatoraskamadhughṛtadadhidugdhamatsyamadyayavāgūpītālpakaphāś ca na dhūmam āseveran || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.12"> akālapītaḥ kurute bhramaṃ mūrcchāṃ śirorujam |
                        <caesura/>
                         ghrāṇaśrotrākṣijihvānām upaghātaṃ ca dāruṇam || </l>

                    <pb facs="638" n="554a"/>

                    <p xml:id="SS.4.40.13"> ādyās tu trayo dhūmā dvādaśasu kāleṣūpādeyāḥ |
                        tad yathā
                        kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanadivāsvapnamaithunacchardimūtroccārahasitaruṣitaśastrakarmānteṣv
                        iti | tatra vibhāgo mūtroccārakṣavathuhasitaruṣitamaithunānteṣu
                        snaihikaḥ, snānacchardanadivāsvapnānteṣu vairecanikaḥ,
                        dantaprakṣālanasya snānabhojanaśastrakarmānteṣu prāyogika iti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.14"> tatra snaihiko vātaṃ śamayati, snehād upalepāc
                        ca; vairecanaḥ śleṣmāṇam utkleśyāpakarṣati,
                        raukṣyāt taikṣṇyād auṣṇyād vaiśadyāc ca; prāyogikaḥ
                        śleṣmāṇam utkleśayaty utkliṣṭaṃ cāpakarṣati śamayati vātaṃ
                        sādhāraṇatvāt pūrvābhyām iti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.15"> bhavati cātra naro dhūmopayogāc ca
                        prasannendriyavāṅmanāḥ |
                        <caesura/>
                         dṛḍhakeśadvijaśmaśruḥ sugandhiviśadānanaḥ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.16"> tathā
                        kāsaśvāsārocakāsyopalepasvarabhedamukhāsrāvakṣavathuvamathukrathatandrānidrāhanumanyāstambhāḥ
                        pīnasaśirorogakarṇākṣiśūlā vātakaphanimittāś cāsya mukharogā na
                        bhavanti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.17"> tasya yogāyogātiyogā vijñātavyāḥ |
                        
                         tatra yogo rogapraśamanaḥ, ayogo rogāpraśamanaḥ,
                        tālugalaśoṣaparidāhapipāsāmūrcchābhramamadakarṇakṣveḍadṛṣṭināsārogadaurbalyāny atiyogo
                        janayati || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.18"> prāyogikaṃ trīṃs trīn ucchvāsān ādadīta
                        mukhanāsikābhyāṃ ca paryāyāṃs trīṃś caturo veti, snaihikaṃ
                        yāvad aśrupravṛttiḥ, vairecanikam ādoṣadarśanāt,
                        tilataṇḍulayavāgūpītena pātavyo vāmanīyaḥ, grāsāntareṣu kāsaghna
                        iti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.19"> vraṇadhūmaṃ śarāvasaṃpuṭopanītena netreṇa
                        vraṇam ānayet, dhūmapānād vedanopaśamo vraṇavaiśadyam āsrāvopaśamaś
                        ca bhavati || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.20"> vidhir eṣa samāsena dhūmasyābhihito mayā |
                        <caesura/>
                         nasyasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ niravaśeṣataḥ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.21"> auṣadham auṣadhasiddho vā sneho nāsikābhyāṃ
                        dīyata iti nasyam | tad dvividhaṃ śirovirecanaṃ, snehanaṃ ca | tad
                        dvividham api pañcadhā | tad yathā nasyaṃ, śirovirecanaṃ,
                        pratimarśo, avapīḍaḥ, pradhamanaṃ ca | teṣu nasyaṃ pradhānaṃ
                        śirovirecanaṃ ca; nasyavikalpaḥ pratimarśaḥ, śirovirecanavikalpo
                        'vapīḍaḥ pradhamanaṃ ca; tato nasyaśabdaḥ pañcadhā niyamitaḥ || </p>

                    <pb facs="639" n="555a"/>

                    <p xml:id="SS.4.40.22"> tatra yaḥ snehanārthaṃ śūnyaśirasāṃ
                        grīvāskandhorasāṃ ca balajananārthaṃ dṛṣṭiprasādajananārthaṃ vā
                        sneho vidhīyate tasmin vaiśeṣiko nasyaśabdaḥ | tat tu deyaṃ
                        vātābhibhūte śirasi
                        dantakeśaśmaśruprapātadāruṇakarṇaśūlakarṇakṣveḍatimirasvaropaghātanāsārogāsyaśoṣāvabāhukākālajavalīpalitaprādurbhāvadāruṇaprabodheṣu
                        vātapaittikeṣu mukharogeṣv anyeṣu ca vātapittaharadravyasiddhena
                        sneheneti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.23"> śirovirecanaṃ śleṣmaṇā
                        'bhivyāptatālukaṇṭhaśirasām arocakaśirogauravaśūlapīnasārdhāvabhedakakṛmipratiśyāyāpasmāragandhājñāneṣv
                        anyeṣu cordhvajatrugateṣu kaphajeṣu vikāreṣu śirovirecanadravyais
                        tatsiddhena vā sneheneti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.24"> tatraitad dvividham apy abhuktavato 'nnakāle
                        pūrvāhṇe śleṣmarogiṇāṃ, madhyāhne pittarogiṇāṃ, aparāhṇe
                        vātarogiṇām || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.25"> atha puruṣāya śirovirecanīyāya
                        tyaktamūtrapurīṣāya bhuktavate vyabhre kāle
                        dantakāṣṭhadhūmapānābhyāṃ viśuddhavaktrasrotase
                        pāṇitāpaparisvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśāya vātātaparajohīne
                        veśmany uttānaśāyine prasāritakaracaraṇāya kiñcit
                        pravilambitaśirase vastrācchāditanetrāya
                        vāmahastapradeśinyagronnāmitanāsāgrāya viśuddhasrotasi
                        dakṣiṇahastena sneham uṣṇāmbunā prataptaṃ
                        rajatasuvarṇatāmramaṇimṛtpātraśuktīnām anyatamasthaṃ śuktyā picunā
                        vā sukhoṣṇaṃ sneham adrutam āsiñced avyavacchinnadhāraṃ yathā netre
                        na prāpnoti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.26"> snehe 'vasicyamāne tu śiro naiva prakampayet |
                        <caesura/>
                         na kupyen na prabhāṣec ca na kṣuyān na haset tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.27"> etair hi vihataḥ sneho na samyak pratipadyate
                        |
                        <caesura/>
                         tataḥ kāsapratiśyāyaśiro 'kṣigadasaṃbhavaḥ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.28"> tasya pramāṇam aṣṭau bindavaḥ
                        pradeśinīparvadvayaniḥsṛtāḥ prathamā mātrā, dvitīyā śuktiḥ, tṛtīyā
                        pāṇiśuktiḥ, ity etās tisro mātrā yathābalaṃ prayojyāḥ || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.29"><pb facs="640" n="556a"/> snehanasyaṃ nopagilet
                        kathaṃ cid api buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.30"> śṛṅgāṭakam abhiplāvya nireti vadanād yathā |
                        <caesura/>
                         kaphotkleśabhayāc cainaṃ niṣṭhīved avidhārayan || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.31"> datte ca punar api saṃsvedya galakapolādīn
                        dhūmam āseveta, bhojayec cainam abhiṣyandi, tato 'syācārikam ādiśet;
                        rajodhūmasnehātapamadyadravapānaśiraḥsnānātiyānakrodhādīni ca
                        pariharet || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.32"> tasya yogātiyogāyogānām idaṃ vijñānaṃ bhavati
                        || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.33"> lāghavaṃ śiraso yoge sukhasvapnaprabodhanam |
                        <caesura/>
                         vikāropaśamaḥ śuddhir indriyāṇāṃ manaḥsukham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.34"> kaphaprasekaḥ śiraso gurutendriyavibhramaḥ |
                        <caesura/>
                         lakṣaṇaṃ mūrdhnyatisnigdhe rūkṣaṃ tatrāvacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.35"> ayoge vātavaiguṇyam indriyāṇāṃ ca rūkṣatā |
                        rogāśāntiś ca tatreṣṭaṃ bhūyo nasyaṃ prayojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.36"> catvāro bindavaḥ ṣaḍ vā tathā 'ṣṭau vā
                        yathābalam |
                        <caesura/>
                         śirovirekasnehasya pramāṇam abhinirdiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.37"> nasye trīṇy upadiṣṭāni lakṣaṇāni prayogataḥ |
                        <caesura/>
                         śuddha(śuddhi)hīnātisaṃjñāni viśeṣāc chāstracintakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.38"> lāghavaṃ śirasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ
                        vyādhinirjayaḥ |
                        <caesura/>
                         cittendriyaprasādaś ca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.39"> kaṇḍūpadehau gurutā srotasāṃ kaphasaṃsravaḥ |
                        <caesura/>
                         mūrdhni hīnaviśuddhe tu lakṣaṇaṃ parikīrtitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.40"> mastuluṅgāgamo vātavṛddhir indriyavibhramaḥ |
                        <caesura/>
                         śūnyatā śirasaś cāpi mūrdhni gāḍhavirecite || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.41"> hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnam ācaret |
                        <caesura/>
                         samyag viśuddhe śirasi sarpir nasyaṃ niṣecayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.42"> (ekāntaraṃ dvyantaraṃ vā saptāhaṃ vā punaḥ
                        punaḥ |
                        <caesura/>
                         ekaviṃśatirātraṃ vā yāvad vā sādhu manyate ||) </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.43"> mārutenābhibhūtasya vā 'tyantaṃ yasya dehinaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         dvikālaṃ cāpi dātavyaṃ nasyaṃ tasya vijānatā ||) </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.44"> avapīḍas tu
                        śirovirecanavad abhiṣyaṇṇasarpadaṣṭavisaṃjñebhyo dadyāc
                        chirovirecanadravyāṇām anyatamam avapiṣyāvapīḍya ca,</p>

                    <p xml:id="SS.4.40.44a"> śarkarekṣurasakṣīraghṛtamāṃsarasānām
                        anyatamaṃ kṣīṇānāṃ śoṇitapitte ca vidadhyāt || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.45"> kṛśadurbalabhīrūṇāṃ sukumārasya yoṣitām |
                        <caesura/>
                         śṛtāḥ snehāḥ śiraḥśuddhyai kalkas tebhyo yathā hitaḥ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.46"> cetovikārakṛmiviṣābhipannānāṃ cūrṇaṃ pradhamet
                        || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.47"><pb facs="641" n="557a"/> nasyena parihartavyo
                        bhuktavān apatarpito 'tyarthataruṇapratiśyāyī garbhiṇī
                        pītasnehodakamadyadravo 'jīrṇī dattabastiḥ kruddho garārtas tṛṣitaḥ
                        śokābhibhūtaḥ śrānto bālo vṛddho vegāvarodhitaḥ śiraḥsnātukāmaś
                        ceti; anārtave cābhre nasyadhūmau pariharet || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.48"> tatra
                        hīnātimātrātiśītoṣṇasahasāpradānād atipravilambitaśirasa
                        ucchiṅghato vicalato 'bhyavaharato vā pratiṣiddhapradānāc ca
                        vyāpado bhavanti tṛṣṇodgārādayo doṣanimittāḥ kṣayajāś ca || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.49"> bhavataś cātra nasye śirovireke ca vyāpado
                        dvividhāḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         doṣotkleśāt kṣayāc caiva vijñeyās tā yathākramam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.50"> doṣokleśanimittās tu jayec chamanaśodhanaiḥ |
                        <caesura/>
                         atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitam || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.51"> pratimarśaś caturdaśasu kāleṣūpādeyaḥ; tad
                        yathā talpotthitena, prakṣālitadantena, gṛhān nirgacchatā,
                        vyāyāmavyavāyādhvapariśrāntena, mūtroccārakavalāñjanānte,
                        bhuktavatā, charditavatā, divāsvapnotthitena, sāyaṃ ceti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.52"> tatra talpotthitenāsevitaḥ pratimarśo
                        rātrāv upacitaṃ nāsāsrotogataṃ malam upahanti manaḥprasādaṃ ca
                        karoti, prakṣālitadantenāsevito dantānāṃ dṛḍhatāṃ
                        vadanasaugandhyaṃ cāpādayati, gṛhān nirgacchatā sevito nāsāsrotasaḥ
                        klinnatayā rajodhūmo vā na bādhate,
                        vyāyāmamaithunādhvapariśrāntenāsevitaḥ śramam upahanti,
                        mūtroccārānte sevito dṛṣṭer gurutvam apanayati, kavalāñjanānte
                        sevito dṛṣṭiṃ prasādayati, bhuktavatā sevitaḥ srotasāṃ viśuddhiṃ
                        laghutāṃ cāpādayati, vāntenāsevitaḥ srotovilagnaṃ śleṣmāṇam apohya
                        bhaktākāṅkṣām āpādayati, divāsvapnotthitenāsevito nidrāśeṣaṃ
                        gurutvaṃ malaṃ cāpohya cittaikāgryaṃ janayati, sāyaṃ cāsevitaḥ
                        sukhanidrāprabodhaṃ ceti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.53"> īṣaducchiṅghataḥ sneho yāvad vaktraṃ prapadyate
                        |
                        <caesura/>
                         nasye niṣiktaṃ taṃ vidyāt pratimarśaṃ pramāṇataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.54"> nasyena rogāḥ śāmyanti narāṇām ūrdhvajatrujāḥ |
                        <caesura/>
                         indriyāṇāṃ ca vaimalyaṃ kuryād āsyaṃ sugandhi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.55"> hanudantaśirogrīvātrikabāhūrasāṃ balam |
                        <caesura/>
                         valīpalitakhālityavyaṅgānāṃ cāpy asaṃbhavam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.56"> tailaṃ kaphe savāte syāt kevale pavane vasām |
                        <caesura/>
                         dadyāt sarpiḥ sadā pitte majjānaṃ ca samārute || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.57"> caturvidhasya snehasya vidhir evaṃ prakīrtitaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         śleṣmasthānāvirodhitvāt teṣu tailaṃ vidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.58"> ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kavalagrahaṇe vidhim |
                        <caesura/>
                         caturdhā kavalaḥ snehī prasādī śodhiropaṇau || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.59"> snigdhoṣṇaiḥ snaihiko vāte svāduśītaiḥ
                        prasādanaḥ |
                        <caesura/>
                         pitte kaṭvamlalavaṇai rūkṣoṣṇaiḥ śodhanaḥ kaphe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.60"> kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇai ropaṇo vraṇe |
                        <caesura/>
                         caturvidhasya caivāsya viśeṣo 'yaṃ prakīrtitaḥ || </l>

                    <pb facs="642" n="558a"/>

                    <p xml:id="SS.4.40.61"> tatra trikaṭukavacāsarṣapaharītakīkalkam āloḍya
                        tailaśuktasurāmūtrakṣāramadhūnām anyatamena salavaṇam abhiprataptam
                        upasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśo dhārayet || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.62"> sukhaṃ saṃcāryate yā tu mātrā sa (sā) kavalaḥ
                        smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         asaṃcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣaḥ sa prakīrtitaḥ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.63"> tāvac ca dhārayitavyo 'nanyamanasonnatadehena
                        yāvad doṣaparipūrṇakapolatvaṃ nāsāsrotonayanapariplāvaś ca bhavati
                        tadā vimoktavyaḥ, punaś cānyo grahītavya iti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.64"> evaṃ snehapayaḥkṣaudrarasamūtrāmlasaṃbhṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyoṣṇodakābhyāṃ ca kavalā doṣato hitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.65"> vyādher apacayas tuṣṭir vaiśadyaṃ vaktralāghavam
                        |
                        <caesura/>
                         indriyāṇāṃ prasādaś ca kavale śuddhilakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.66"> hīne jāḍyakaphotkleśāv arasajñānam eva ca |
                        <caesura/>
                         atiyogān mukhe pākaḥ śoṣatṛṣṇāruciklamāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.67"> śodhanīye viśeṣeṇa bhavanty eva na saṃśayaḥ |
                        <caesura/>
                         tilā nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīram eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.68"> sakṣaudro dagdhavaktrasya gaṇḍūṣo dāhanāśanaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kavalasya vidhir hy eṣa samāsena prakīrtitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.69"> vibhajya bheṣajaṃ buddhyā kurvīta pratisāraṇam
                        |
                        <caesura/>
                         kalko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇaṃ ceti caturvidham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.70"> aṅgulyagrapraṇītaṃ tu yathāsvaṃ mukharogiṇām |
                        <caesura/>
                         tasmin yogam ayogaṃ ca kavaloktaṃ vibhāvayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.71"> tān eva śamayed vyādhīn kavalo yān apohati |
                        <caesura/>
                         doṣaghnam anabhiṣyandi bhojayec ca tathā naram ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.40.trailer1"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        dhūmanasyakavalagrahacikitsitaṃ nāma catvāriṃśo 'dhyāyaḥ ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.40.trailer2"> iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ
                        tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ
                        cikitsāsthānaṃ samāptam || </p>
                </div>

            </div>


        </body>

    </text>
    <facsimile>
        <graphic url="https://iiif.wellcomecollection.org/presentation/b3288199x"/>
    </facsimile>

</TEI>
