<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tei-to-html.xsl"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
<script src="./lib/js/xslt-polyfill.min.js" xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"></script>

    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">

        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Transcription of MS Kathmandu KL 699: Cikitsāsthāna, adhyāyas 21-40</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <p>Suśruta project, University of Alberta</p>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <msDesc>

                    <msIdentifier>
                        <placeName>
                            <settlement>Kathmandu</settlement>
                            <country>Nepal</country>
                        </placeName>
                        <institution>Kaiser Library</institution>
                        <repository><ref target="https://www.klib.gov.np/"
                                >https://www.klib.gov.np/</ref></repository>
                        <idno>699</idno>
                        <idno type="siglum">K</idno>
                    </msIdentifier>

                    <msContents>
                        <summary>[description of manuscript]</summary>
                        <msItem defective="true" n="1">
                            <!-- @defective: 'false' for complete, 'true' for incomplete -->
                            <author role="author" xml:lang="sa">Suśruta</author>
                            <title xml:lang="sa">Suśrutasaṃhitā</title>
                            <!-- rubric, incipit, explicit, and finalRubric are given as examples -->
                            <textLang mainLang="sa-Newa">Sanskrit in Nepalese script|</textLang>

                        </msItem>

                    </msContents>

                    <physDesc>
                        <objectDesc form="pothi">

                            <supportDesc material="palm-leaf"/>
                        </objectDesc>
                        <scriptDesc>
                            <scriptNote xml:id="script-śa-sa"><foreign xml:lang="sa">śa</foreign>
                                and <foreign xml:lang="sa">sa</foreign> not
                                distinguished|</scriptNote>
                            <scriptNote xml:id="script-ba-va"><foreign xml:lang="sa">ba</foreign>
                                and <foreign xml:lang="sa">va</foreign> not
                                distinguished.</scriptNote>
                            <scriptNote xml:id="savarna-nasals"/>
                            <!-- see https://github.com/chchch/upama/issues/87#issuecomment-2357860543 -->
                        </scriptDesc>
                    </physDesc>

                    <history>
                        <origin>
                            <origDate calendar="Nepal" when="0301">M Saṃvat 301 (878 CE).</origDate>
                        </origin>
                    </history>
                </msDesc>
            </sourceDesc>

        </fileDesc>
        <encodingDesc>
            <charDecl>
                <char xml:id="newa-comma">
                    <unicodeProp name="Name" value="NEWA COMMA"/>
                    <mapping type="Unicode">&#x1144D;</mapping>
                </char>
                <char xml:id="newa-double-comma">
                    <unicodeProp name="Name" value="NEWA DOUBLE COMMA"/>
                    <mapping type="Unicode">&#x1145A;</mapping>
                </char>
                <char xml:id="newa-gap-filler">
                    <unicodeProp name="Name" value="NEWA GAP FILLER"/>
                    <mapping type="Unicode">&#x1144E;</mapping>
                </char>
                <char xml:id="newa-placeholder-mark">
                    <unicodeProp name="Name" value="NEWA PLACEHOLDER MARK"/>
                    <mapping type="Unicode">&#x1145B;</mapping>
                </char>
                <char xml:id="newa-siddhi">
                    <unicodeProp name="Name" value="NEWA SIDDHI"/>
                    <mapping type="Unicode">&#x1144A;</mapping>
                </char>
                <char xml:id="newa-sign-final-anusvara">
                    <unicodeProp name="Name" value="NEWA SIGN FINAL ANUSVARA"/>
                    <mapping type="Unicode">&#x11448;</mapping>
                </char>
                <glyph xml:id="newa-old-gap-filler">
                    <desc>Older form of the Newa gap filler, as written in this manuscript.</desc>
                    <localProp name="Name" value="NEWA GAP FILLER, OLDER FORM"/>
                    <mapping type="standard">&#x1144E;</mapping>
                </glyph>
                <glyph xml:id="broken-danda">
                    <desc>Broken form of the daṇḍa, written as a daṇḍa with a gap in it.</desc>
                    <localProp name="Name" value="BROKEN DANDA"/>
                    <mapping type="standard">&#x1144B;</mapping>
                </glyph>
                <glyph xml:id="upadhmaniya">
                    <desc>The Sanskrit upadhmaniya character in Newa script</desc>
                    <localProp name="Upadhmaniya" value="UPADHMANIYA"></localProp>
                    <mapping type="standard">&#x1CF6;</mapping>
                </glyph>
            </charDecl>
        </encodingDesc>

        <revisionDesc>
            <change when="2021-08-20" who="Madhusudana Rimal">Transcription of 4.2</change>
            <change when="2021-10-03" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of 4.39</change>
            <change when="2021-11-25" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of 4.40</change>
            <change when="2021-12-22" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of 4.19</change>
            <change when="2021-12-27" who="Harshal Bhatt">Added transcription of 4.24</change>
            <change when="2022-01-03" who="Harshal Bhatt">Added transcription of 4.26</change>
            <change when="2022-01-05" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of 4.20</change>
            <change when="2022-01-09" who="Harshal Bhatt">Added transcription of 4.29</change>
            <change when="2022-01-19" who="Harshal Bhatt">Added transcription of 4.30</change>
            <change when="2022-01-20" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of 4.21</change>
            <change when="2022-01-28" who="Harshal Bhatt">Added transcription of 4.22</change>
            <change when="2022-02-05" who="Harshal Bhatt">Added transcription of 4.23</change>
            <change when="2022-02-11" who="Harshal Bhatt">Added transcription of 4.25</change>
            <change when="2022-03-05" who="Harshal Bhatt">Added transcription of 4.31</change>
            <change when="2022-03-14" who="Harshal Bhatt">Added transcription of 4.32</change>
            <change when="2022-03-17" who="Dominik Wujastyk">Added the scriptNote for script-ba-va
                (ba/va equivalence)</change>
            <change when="2022-03-27" who="Harshal Bhatt">Added transcription of 4.33</change>
            <change when="2022-04-03" who="Harshal Bhatt">Added transcription of 4.34</change>
            <change when="2022-04-12" who="Harshal Bhatt">Added transcription of 4.35</change>
            <change when="2022-04-21" who="Harshal Bhatt">Added transcription of 4.36</change>
            <change when="2022-05-15" who="Harshal Bhatt">Added transcription of 4.37</change>
            <change when="2022-06-05" who="Harshal Bhatt">Added transcription of 4.38</change>
            <change when="2023-11-14" who="Dominik Wujastyk">split the file from adhyāyas 1-40 into
                1-20 and 21-40 because of Saktumiva memory limitations.</change>
            <change when="2024-08-21" who="Deepro Chakraborty">Added Zenodo links and modified pb,
                milestone and lb tags and a few typo corrections</change>

            <change when="2025-03-31" who="Dominik Wujastyk">Removed the empty passage tags so that
                these passages do not show up in the edition as being present but empty.</change>
            <change when="2025-05-20" who="Deepro Chakraborty">Updated @facs attributes in pb
            elements to point to IIIF images delivered from archive.org</change>
            <change who="Claude (Anthropic), for Dominik Wujastyk" when="2026-11-19">Word spacing revised (sandhi forms kept; compounds and fused vowels not divided): 712 missing spaces added and 87 misplaced spaces removed, by comparison with the word-spaced 1938 vulgate file and by reading of the passages that differ from it. 130 prose units retagged from lg/l to p, judged by metre. No letter was changed; xml:ids and pb elements are unchanged. See Claude/witness-spacing-2026-11/README.md.</change>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>

    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">
        <body>
            <div n="4" type="sthāna">


                <div n="21" type="adhyāya">

                    <milestone ana="line4" facs="114r IMG_0078.JPG" n="114r" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.21.1">
                        <cb n="1"/>athāta<add place="below">ḥ</add> śūkadoṣacikitsitaṃ
                                <expan>vyā<ex>vyākhyāsyāmaḥ</ex></expan> || </p>



                    <l xml:id="SS.4.21.3"> vilikhya sarṣapīṃ samyak kaṣāyair avacūrṇṇayet |
                        <caesura/>
                         kaṣāyeṣv eva kurvīta taila<cb n="2"/>ñ ca vraṇaropaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.4"> aṣṭhīlikāṃ jalaukābhi<del rend="crossed out">ḥ</del>r
                        grāhayed bahuśo bhiṣak |
                        <caesura/>
                         tathā cānupa<lb n="5"/>śāmyantīṃ kaphagranthivad uddharet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.5"> svedayed grathitāṃ śaśvan nāḍīṃ svedena buddhi<cb n="1"
                        />mān |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇair upanāhaiś ca susvinnair upanāhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.6"> kumbhīkāṃ pākamāpannāṃ cchindyāc chodhya ca ropayet ||
                        <caesura/>
                         tai<cb n="2"/>lena lodhratriphalātindukāmrakṛtena vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.7"> jalāyukābhir alajīṅ grāhayet svedayīta <lb n="6"/>ca |
                        <caesura/>
                         kaṣāyais teṣu siddhañ ca tailaṃ ropaṇam iṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.8"> balātailena siddhena mṛdi<cb n="1"/>tam pariṣecayet |
                        <caesura/>
                         sarpiḥsnigdhaiś ca madhuraiḥ sukhoṣṇair upanāhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.9"> sammūḍhapiṭakāṃ kṣipraṃ jalaukābhi<cb n="2"/>r upācaret |
                        <caesura/>
                         bhitvā paryāgataṃ cāpi lepaye madhusarpiṣā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.10"> avamanthe gate pākaṃ <lb n="7"/>bhinne tailaṃ vidhīyate
                        |
                        <caesura/>
                         dhavājakarṇṇāśvakarṇṇasallakīkvāthasādhitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.11"> kri<cb n="1"/>yām puṣkarikāyāṃ tu śītāṃ sarvāṃ
                        prayojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.12"> sparśahāryāṃ hared raktaṃ madhuraiḥ pradihed api |
                        <caesura/>
                         kṣīrekṣurasa<cb n="2"/>sarpirbhiḥ secayec ca suśītalaiḥ || <g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.13">
                        <milestone facs="114v IMG_0079.JPG" n="114v" unit="folio"/><pb facs="61"
                            n="114v"/><lb n="1"/>uttamākhyāṃ tu piṭakāṃ baḍisenoddhared bhiṣak |
                        <caesura/>
                         uddhṛtya madhusaṃyuktaiḥ kaṣāyair a<cb n="1"/>vacūrṇṇayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.14"> rasakriyā vidhātavyā likhite śatapo<unclear
                            confidence="0.1" reason="overinking">śa</unclear>nake |
                        <caesura/>
                         pṛthak parṇyādisiddhañ ca deyan tailam anantaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.15"> kriyāṃ <cb n="2"/>prayuñjyāt kuśalaṃ
                        tvakp<add>ā</add>kasya <g ref="#newa-placeholder-mark"/><lb n="2"
                        />visarpavat ||
                        <caesura/>
                         raktavidradhivac cāpi kriyāṃ śoṇitaje rbude | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.16"> kaṣāyakalkasa<cb n="1"/>rpīṃṣi tailacūrṇṇarasakriyāṃ ||
                        <caesura/>
                         śodhane ropaṇe caiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.17"> hitañ ca sarpiṣaḥ pānaṃ pathyañ cāpi vi<cb n="2"
                        />recanaṃ |
                        <caesura/>
                         hitaḥ śoṇitamokṣaś ca yac cāpi laghu bhojanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.18"> arbudam māṃsapākañ ca vidra<lb n="3"/>dhiṃ tilakālakaṃ |
                        <caesura/>
                         pratyākhyāya hi kurvīta bhiṣak teṣām pratikriyām iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.trailer">
                        <expan>ci<ex>cikitsāsthāne</ex></expan> 21 || <cb n="1"/>|| 0 ||</l>

                    <milestone ana="line3" facs="114v IMG_0079.JPG" n="114v" unit="folio"/>

                </div>
                <!-- end of chapter 21 of Cikitsāsthāna -->


                <div n="22" type="adhyāya">

                    <milestone ana="line3" facs="114v IMG_0079" n="114v" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.22.1">athāto mukharogāṇāṃ cikitsitaṃ <abbr>vyā</abbr>
                        <expan><ex>khyāsyāmaḥ</ex></expan> ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.22.3">caturvidhena snehena madhucchiṣṭayutena vā |
                        <caesura/>
                         vātike bhyañjanakaṃ kāryaṃ<cb n="2"/> nāḍīsvedam tathāpi ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.4">oṣṭhaprakope bhiṣajā sālvaṇaṃ copanāhanaṃ |
                        <caesura/>
                         mastiṣke caiva<lb n="4"/> nasye ca tailaṃ vātaharai sritaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.5">śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ gugguluṃ suradāru ca |
                        <caesura/>
                         yaṣṭī<cb n="1"/>madhukacūrṇṇañ ca hitam atra pralepane |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.6">pittaraktābhighātotthaṃ jalokābhir upācaret |
                        <caesura/>
                         pittavidradhivac cāpi kri<cb n="2"/>yāṃ kuryād aśeṣataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.7">śirovirecanaṃ dhūmaṃ svedaṃ kavaḍadhāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         hṛtaraktaprayokta<lb n="5"/>vyam oṣṭhakope kaphātmake |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.8">trikaṭuṃ svarjikākṣāraṃ kṣārañ ca yavaśūkajaṃ |
                        <caesura/>
                         kṣau<cb n="2"/>drayuktaṃ vidhātavyam etac ca pratisāraṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.9">medoje svedite bhinne śodhite jvalano hitaḥ |
                        <caesura/>
                         priyaṃgulodhratriphalā<cb n="2"/> sakṣaudraṃ pratisāraṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.10">etad oṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karma kīrttitaṃ ||
                        <caesura/>
                         dantamūlagatā<lb n="6"/>nāṃ tu rogāṇāṃ karma ucyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.11">śītāde hṛtaraktasya toyanāgarasarṣapān ||
                        <caesura/>
                        <cb n="1"/>niḥkvāthya triphalāñ cāpi kuryād gaṇḍūṣadhāraṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.12">priyaṅgavaś ca mustā ca triphalā ca pralepanaṃ |
                        <caesura/>
                         nasyañ ca siddhaṃ tripha<cb n="2"/>lāmadhukotpalapadmakaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.13">dantapuppuṭake kāryaṃ taruṇe raktamokṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         sapañcala<lb n="7"/>vaṇaṃ kṣāraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇaṃ </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.14">śirovirekaś ca hito nasyaṃ snigdhaś ca bhoja<cb n="1"
                        />naṃ ||
                        <caesura/>
                         visrāvite dantaveṣṭe vraṇāṃ tu <unclear>pra</unclear>tisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.15">lodhrapa<add place="below"
                        >tra</add>ṅgamadhukalakṣācūrṇṇair madhūttaraiḥ |
                        <caesura/>
                         gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ<cb n="2"/> sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.16">kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarpiś ca
                            na<unclear>sta</unclear>taḥ ||
                        <caesura/>
                         sauṣire<milestone facs="115r IMG_0109.JPG" n="115r" unit="folio"/><pb
                            facs="62" n="115r"/><lb n="1"/> hṛtarakte tu lodhramustarasāñjanaiḥ
                        ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.22.18">kṣīre daśaguṇā sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūji<cb n="1"/>taṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         kriyāṃ paridare kuryāt śītādoktaṃ vicakṣaṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.19">saṃśodhyobhayata kāryaṃ śiraś copakuśe hitaḥ |
                        <caesura/>
                         kākodamvarikā<cb n="2"/>gojīpatrair visrāvayed asṛk |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.20">kṣaudrayuktaiḥ salavaṇaiḥ savyoṣaiḥ pratisārayet |<lb
                            n="2"/>
                        <caesura/>
                         pippalyaḥ sarṣapā śvetāḥ nāgaraṃ naiculaṃ phalaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.21">sukhodakena saṃsṛjya kavaḍan tasya<cb n="1"/> yojayet ||
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ madhurakaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavaḍanasyayoḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.22">śastreṇa dantavaidarbhadantamūlāni śodhayet |
                        <caesura/>
                         tataḥ<cb n="2"/> kṣāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāś ca śītalāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.23">uddhṛtyādhikamāṃsan tu tato gnim avacā<lb n="3"/>rayet |
                        <caesura/>
                         krimidantakavac cātra vidhiḥ kāryo vijānatā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.24">cchitvādhimāṃsaṃ sakṣaudrair i<cb n="1"/>maiś cūrṇṇaiḥ
                        samācaret |
                        <caesura/>
                         vacātejavatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.25">kṣaudradvitīyā pippalyaḥ kavaḍaś cātra<cb n="2"
                        /> kīrttitaḥ |
                        <caesura/>
                         paṭolanimvatriphalākaṣāyāś cātra dhāvanaṃ |
                        <caesura/>
                         siro virekaś ca hito dhūmo<lb n="4"/> vairecanaś ca yaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.26ab">sāmānyaṃ karma nāḍīnāṃ viśeṣaṃ cātra me śruṇu ||</l>


                    <l xml:id="SS.4.22.27">yad dantam adhi<cb n="1"/>jāyeta nāḍīdantaṃ tam uddharet
                        |
                        <caesura/>
                         chitvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.28">śodhayitvā dahec cāpi kṣāreṇa<cb n="2"/> jvalanena vā |
                        <caesura/>
                         upekṣite tu daśane gatir hanvasthi dārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.29">tasmāt samūlaṃ daśa<unclear reason="faded">nam
                            u</unclear><lb n="5"/>ddhared bhagnam asthi ca |
                        <caesura/>
                         uddhṛte tūttare dante śoṇitaṃ saṃprasicyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.30ab">raktātiyo<cb n="1"/>gāt pūrvoktā rogā ghorā bhavanti ca
                        |</l>


                    <l xml:id="SS.4.22.31ab">calam apy uttaman dantam ato nāpahared bhiṣak |</l>


                    <l xml:id="SS.4.22.32">kaṣāyajātīmadanakaṭukasvā<cb n="2"/>dukaṇṭakaiḥ |
                        <caesura/>
                         lodhramañjiṣṭhakhadirayaṣṭyāhvaiś cāpi yat kṛtaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.33">tailaṃ saṃśodhane tad dhi<lb n="6"/> hanyād dantigatāṃ
                        gatiṃ ||
                        <caesura/>
                         kīrttitā dantamūleṣu kriyā danteṣu vakṣyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.34">sukho<cb n="1"/>ṣṇaḥ snehakavaḍāḥ sarpiṣas trivṛtasya vā |
                        <caesura/>
                         niryūhaś cānilaghnānāṃ dantaharṣapramardanāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.35">snaihikaś ca hito dhūmo<cb n="2"/> nasyaṃ snaihikam eva
                        ca |
                        <caesura/>
                         rasā rasai yavāgvaś ca kṣīrasantānika ghṛtaṃ ||</l>


                    <l xml:id="SS.4.22.36cd">ahiṃsan <unclear reason="torn">danta</unclear><milestone
                            facs="115v IMG_0110.JPG" n="115v" unit="folio"/><pb facs="64" n="115v"
                            /><lb n="1"/>mūlāni śarkarām uddhared bhiṣak |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.37">lākṣācūrṇṇair madhuyutais tatas taṃ pratisārayet |
                        <caesura/>
                         da<cb n="1"/>nta harṣakriyāś cāpi kuryān niravaśeṣataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.38">kapālakaḥ kṛcchratamaḥ tatrāpy eṣā kriyā hitā |
                        <caesura/>
                         jāyed visrāvaṇaiḥ<cb n="2"/> svinnam acalaṃ krimindakaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.39">tathāvapīḍair vātaghnaiḥ snehagaṇḍūṣa<lb n="2"/>dhāraṇaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bhadradārvādivarṣābhūr lepaiḥ snigdhaiś ca bhojanaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.40">calam uddhṛtya vā<cb n="1"/> sthānaṃ daheta suṣirasya vā
                        |
                        <caesura/>
                         tato vidārī yaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserubhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.41">tailaṃ daśaguṇakṣīrasiddhaṃ nasya ca pūji<cb n="1"/>taṃ |
                        <caesura/>
                         hanurmokṣasamuddiṣṭāṃ kuryāc cārditavat kriyāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.42">phalāny amvlāni śītāmvu rūkṣānnaṃ<lb n="3"/> dantadhāvanaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         tathātikaṭhināṃ bhakṣāṃ dantarogī vivarjayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.43">sādhyānāṃ dantaro<cb n="1"/>gāṇāñ cikitsitam udāhṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karma vakṣyāmi siddhayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.44">auṣṭhaprakope nilaje yad u<cb n="2"/>ktaṃ prāk cikitsitaṃ |
                        <caesura/>
                         kaṇṭakeṣv anilottheṣu tat kāryaṃ bhiṣajā bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.45">pittajeṣu vighṛ<lb n="4"/>ṣṭeṣu nisṛte duṣṭaśoṇite |
                        <caesura/>
                         pratisāraṇagaṇḍūṣā nasyañ ca madhuraṃ hitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.46">ka<cb n="1"/>ṇṭakeṣu kaphottheṣu likhiteṣv asṛjaḥ kṣaye |
                        <caesura/>
                         pippalyādir madhuyutaḥ kāryas tu pratisāraṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.47">kṛhṇīyā<add place="below">t</add> kava<cb n="2"/>laṃ cāpi
                        gaurasarṣapasaindhavaiḥ |
                        <caesura/>
                         paṭolanimvavārttākūkṣārayūṣaiś ca bhojayet |<lb n="5"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.22.48">upajihvān tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet |
                        <caesura/>
                         śirovirekagaṇḍūṣa dhūmaiś cai<cb n="1"/>nām upācaret ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.49">jihvāgatānāṃ karmoktaṃ tālavyānāṃ pravakṣyate |
                        <caesura/>
                         aṅguṣṭhāṃgulisaṃdaṃśair gṛhītvā galaśuṇḍikāṃ<cb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.22.50ab">cchedayet maṇḍalāgreṇa jihvopari tu <add
                            place="below-margin">ya</add>t sthitaṃ</l>


                    <l xml:id="SS.4.22.51">atyā<add place="below-margin">dā</add>nāt sraved raktaṃ
                        tannimittaṃ mriyeta saḥ |<lb n="6"/>
                        <caesura/>
                         hīnacchedād bhavec chopho lālā srāvo bhramas tamaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.52">tasmād vaidyaḥ prayatnena dṛṣṭaka<cb n="1"/>rmā viśāradaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         galaśuṇḍikāṃ cchedayitvā kuryāt prāptam idaṃ kramaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.53">maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ |<cb n="2"/>
                        <caesura/>
                         kṣaudrayuktaiḥ salavaṇais tatas tāṃ pratisārayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.54">vacām ativiṣām pāṭhaṃ rāsnāṃ kaṭu<milestone facs="116r
                            IMG_0152.JPG" n="116r" unit="folio"/><pb facs="65" n="116r"/><lb n="1"
                        />karohiṇīṃ |
                        <caesura/>
                         niḥkvāthya picumardañ ca kavaḍan tatra yojayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.55">iṅgudīkiṇihī<cb n="1"/>dantīsara<unclear>laṃ</unclear>
                        devadāru ca |
                        <caesura/>
                         pañcāṅgīṅ kārayed varttim etair gandhottarāṃ śubhāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.56">tasyā dhūmaṃ pivej jantu dvir ahnaḥ kaphanāśa<cb n="2"/>naṃ
                        |
                        <caesura/>
                         kṣārasiddheṣu mudgeṣu yū<unclear>ṣa</unclear>ś cāpy aśane hitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.57">tuṇḍikeryadhruṣo kūrme saṃghāte<lb n="2"/> tālupuppuṭe |
                        <caesura/>
                         eṣa eva vidhiḥ krāyo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.58">tālupāke tu<cb n="1"/> kartavyaṃ vidhāṇaṃ pittanāśanaṃ |
                        <caesura/>
                         snehasvedau tāluśoṣe vidhiś cānilanāśanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.59">kīrttitaṃ tālu jānān tu kaṇṭhyānāṃ ka<cb n="2"/>rma
                        vakṣyate ||
                        <caesura/>
                         sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.60">cchardanaṃ dhūmapānañ ca ga<lb n="3"/>ṇḍūṣo
                            <unclear>nasta</unclear>karma ca |
                        <caesura/>
                         vātikāṃ tu gate rakte lavaṇaiḥ pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.61">sukhoṣṇāṃ<cb n="1"/> snehakavalāṃ dhārayec
                        cāpy abhīkṣṇaśaḥ |
                        <caesura/>
                         pattaṅgaśarkarākṣaudraiḥ paittikāṃ pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.62">drākṣāparūṣakakvātho hi<cb n="2"/>taś ca kavaḍagrahe |
                        <caesura/>
                         agāradhūmamadhukaiḥ <unclear>kaphajāṃ</unclear> pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.63">śvetāviḍaṅgada<lb n="4"/>ntīṣu tailaṃ siddhaṃ
                        sasaindhavaṃ |
                        <caesura/>
                         nasyakarmaṇi dātavyaṃ kavaḍaṇca kaphocchraye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.64">pi<cb n="1"/>ttavat sādhayed vaidyo rohiṇīṃ
                        raktasambhavāṃ |
                        <caesura/>
                         visrāvya kaṇṭhasālūkaṃ sādhayet tuṇḍikerivat |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.65">ekakālaṃ yavānnañ ca<cb n="2"/> bhuñjīta snigdham alpaśaḥ |
                        <caesura/>
                         upajihvikavac cāpi śodhayed api jihvikāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.66">ekavṛndan tu<lb n="5"/> visrāvya vidhiṃ śodhaṇam ācaret ||
                        <caesura/>
                         gilāyukāpi yo vyādhis tañ ca śastreṇa sādha<cb n="1"/>yet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.67">amarmasthaṃ <unclear>su</unclear>saṃpakvaṃ bhedayed
                        galavidradhiṃ |
                        <caesura/>
                         vātāṃt sarva<del>ra</del>sarañ cūrṇair lāvaṇaiḥ pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.68">tailaṃ<cb n="2"/> vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavaḍanastayoḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tato smai snaihikan dhūmam idaṃ dadyād vicakṣaṇaḥ ||<lb n="6"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.22.69">sālarājādanair aṇḍacāreṅgudimadhūkajāḥ |
                        <caesura/>
                         majjāno gugguludhyāmamāṃsīkālā<cb n="1"/>nusārivā |
                        <caesura/>
                         śrīsarjarasaśaileyamadhūcchiṣṭāni cāharet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.70">tat sarvaṃ sukṛtaṃ cūrṇṇaṃ snehenāloḍya yuktitaḥ |
                        <caesura/>
                         ṭuṇṭū<cb n="2"/>kavṛttāt sakṣaudrāt matimāṃ tena lepayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.71">eṣa sarvasare dhūmaḥ praśastasnaihikottamaḥ |<lb n="7"/>
                        <caesura/>
                         kaphaghno mārughnaś ca mukharogavināśanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.72">pittātmake sarvasare śuddhakāyasya<cb n="1"/> dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         sarvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhir madhuraśītalaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.73">pratisāraṇagaṇḍūṣā dhūmaṃ saṃśodhanāni ca ||<cb n="2"/>
                        <caesura/>
                         kaphātmake sarvasare kramāṃ kuryāt kaphāpahaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.74">pived ativiṣāṃ pāṭhaṃ mustañ ca <unclear reason="torn"
                            >suradāru</unclear> ca
                        <caesura/>
                        <milestone facs="116v IMG_0153.JPG" n="116v" unit="folio"/><pb facs="66"
                            n="116v"/><lb n="1"/>rohiṇī kaṭukākhyān tu kaṭajasya phalāni ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.75">gavāṃ mūtreṇa manujo bhāgāṃ dharaṇasaṃ<cb n="1"/>mitāṃ |
                        <caesura/>
                         eṣa sarvāṃ kaphakṛtāṃ rogān yogo pakarṣati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.76">kṣīrekṣurasagomūtradadhistvamlakāñjikaiḥ |
                        <caesura/>
                         vidadhyāt kavalāṃ<cb n="2"/> vīkṣya doṣaṃ tailaghṛtair api | </l>

                    <l xml:id="SS.4.22.77">rogānāṃ mukhajātānāṃ sādhyānāṅ karma kīrttitaṃ ||
                        <caesura/>
                        <unclear reason="torn">asādhyā</unclear><lb n="2"/>m api vakṣyāmi rogā ye
                        yatra kīrttitāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.78">auṣṭhaprakopo varjyā syur māṃsaraktatridoṣajāḥ |<cb n="1"/>
                        <caesura/>
                         dantamūleṣu varjyau tu triliṃgagatisauṣirau |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.79">danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ |
                        <caesura/>
                         jihvāgateṣv alāṃsan tu<cb n="2"/> tālavyeṣv arvudaṃ tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.80">svaraghno valayaṃ vṛndaṃ valāsasahacāriṇāṃ |
                        <caesura/>
                         galaughamāṃsatāna<lb n="3"/>ś ca śataghnī rohiṇītale |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.81">asādhyāḥ kīrttitā hy ete rogā nava daśaiva ca |
                        <caesura/>
                         teṣu<cb n="1"/> cāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācared iti ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.22.trailer">ci tha2 || ❈ ||</p>
                </div>


                <div n="23" type="adhyāya">
                    <milestone n="116v IMG_0153" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.23.1">athātaḥ śophacikitsitaṃ <abbr>vyā</abbr>
                        <expan><ex>khyāsyāmaḥ</ex></expan>
                    </p>



                    <p xml:id="SS.4.23.3">tatra ṣa<cb n="2"/>ḍvidho vayavasamutthaḥ śopho bhihito
                        lakṣaṇataḥ pratikārataś ca | sarvasaraś ca pañcavi<lb n="4"/>dhaḥ | tad
                        yathā | vātapittakaphasaṃnipātaviṣannimittaḥ | </p>

                    <p xml:id="SS.4.23.4">tatrāpatarpitasyābhyartham a<cb n="1"
                        />dhvagamanād atimātram abhyaharato vā piṣṭānnaharitaśākalavaṇāni | kṣīṇasya
                        vātimātram amlam upasevato mṛ<cb n="2"/>tpaktaloṣṭakaṭaśarkarāmupaudakamāṃsasevito vā viruddhāhārasya
                            hastyaśvakṣobhanā<unclear>d ā</unclear>yā<lb n="5"/>sitā doṣā dhātūṃ
                        pradūṣayitvā śopham āpādayanty akhile śarīre |</p>

                    <p xml:id="SS.4.23.5">tatra vātapi<cb n="1"/>ttakaphasannipātaśvayathūnām
                        avayavasamutthe śophalakṣaṇāni vyākhyātāni | viṣanimittas tu
                            garopayogād du<cb n="2"/>ṣṭatoyasevanāt prakuthitodakāvasekāt
                        saviṣasatvasañcūrṇṇanād vā | saviṣamūtrapu<lb n="6"/>rīśaśukraspṛṣṭānāṃ vā
                        tṛṇakāṣṭhādīnāṃ saṃsparśāt || sa tu mṛduḥ kṣiprotthām ca<cb n="1"/>
                        lāvalamvī dāhapākaprāyaś ca bhavati ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.23.6">doṣāḥ śvayathum ūrdhvaṃ hi kurvanty āmāśayāśritāḥ |
                        <caesura/>
                         pakvāśayasthā madhye<cb n="2"/> tu varcasthānagatās tv adhaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.7">kṛtsnaṃ deham anuprāptāḥ | kuryuḥ sarvasaran tathā ||
                        <caesura/>
                         yo madhya<lb n="7"/>deśe śvayathuḥ sa kaṣṭaḥ sarvagaś ca yaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.8">a<unclear>rdhā</unclear>ṅge riṣṭabhūtaṃ syād yaś cordhvaṃ
                            parisa<cb n="1"/>rpati |
                        <caesura/>
                         śvāsaḥ pipāsācchardiś ca daurvalyaṃ jvara eva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.9">yasya cānne ru<add place="below">ci</add>r nāsti śvayathuṃ
                        taṃ vivarjayet |
                        <caesura/>
                         sāmānya<cb n="1"/>to viśeṣāc ca teṣāṃ vakṣyāmi bheṣa<unclear>jaṃ</unclear>
                        |</l>

                    <p xml:id="SS.4.23.10">tatra śophinaḥ sarva eva parihareyuḥ |<milestone
                            facs="117r                      IMG_0115.JPG" n="117r" unit="folio"/><pb
                            facs="67" n="117r"/><lb n="1"/><g ref="#newa-placeholder-mark"
                            />amlalavaṇamadyaguḍadadhi<cb n="1"/>vasātailapiṣṭagurūṇi viśeṣeṇa
                        ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.23.11">tatra vātaśvayathau trivṛttairaṇḍatailaṃ vā māsam a<add
                            place="below-margin">rddhamāsam vā</add> pāyayet | nyagrodhādi<cb n="2"
                        /> siddhaṃ sarpiḥ | pittaśvayathau | āragvadhādisiddhaṃ tailaṃ
                        śleṣmaśvayathau | sannipā<lb n="2"/>śvayathau snuhākṣīrapātratulyaṃ daśabhir
                        amlapātraiḥ | pratisaṃsṛjya dantī dravantī pra<cb n="1"/> tivāyaṃ sarpiḥ
                        pācayitvā pāyayet | viṣanimittam ākalpeṣu pratīkāraḥ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.23.12">ata ūrdhvaṃ samānyān <unclear>yogā</unclear> vakṣyāmaḥ
                            |<cb n="2"/>tilvakaghṛtacaturthāni yāny uktāni udareṣu tato nyatamam
                        upayujyamānaṃ śvayathūn apa<lb n="3"/>hanti | mūrttavarttikriyām vā seveta |
                        navāyasaṃ vāhar ahar madhunā | viḍaṅgātivi<cb n="1"
                        />ṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricānāṃ vā dharaṇam uṣṇāmvunā |
                        trikaṭukakṣārayaś cūrṇāni triphalākvā<cb n="2"/>thena | mūtram vā tulyakṣīraṃ
                        | harītakīm vā tulyaguḍām upayuñjīta | devadāruśu<lb n="4"/>ṇṭhīṃ vā |
                        guggulum vā mūtreṇa | varṣābhūkaṣāyānupānam vā tulyaguḍaṃ śṛṅgaveraṃ |
                            vyo<cb n="1"/>ṣaṃ varṣābhūkaṣāyasiddhena vā | sarpiṣā mudgolumvāṃ
                        bhakṣayet | pippalīmūlacitrakacavyāmayūrakavarṣābhūsiddhaṃ<cb n="2"/> vā
                        kṣīraṃ pivet | sahauṣadhamuraṅgīmūlasiddham vā | trikacukair
                            aṇḍaśyāmāmūlasi<lb n="5"/>ddham vā | varṣābhūśṛṃgaveradevadārusiddham vā
                        | tathālāvuvibhītakaphalakalkam vā |<cb n="1"/>
                        pippalīmaricaśṛṅgaverānusiddhena ca mudgayūṣeṇālavaṇenālpaṃ snehaṃ bhojayet
                        | yavagodhūmānnaṃ | vṛkṣa<cb n="2"/>kārkanaktamālanimvavarṣābhūkvāthaś ca
                        pariṣekaḥ | sarṣapasauvarcalasaindhavaśārṅge<lb n="6"/>ṣṭābhiś ca pradehaḥ
                        kāryaḥ | yathādoṣañ ca tīkṣṇāni vamanavirecanāsthāpanānuvāsa<cb n="1"/>nāni
                        satatam upaseveta | svedopanāhau ca | sirāś cābhīkṣṇaṃ śoṇitam avasecayet ||
                            anyatra pāṇḍuśophā<cb n="2"/>d iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.23.13">piṣṭānnam amvlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ
                        divāsvapnam ajāṅgalañ ca |
                        <caesura/>
                         striyo guḍaṃ tai<lb n="7"/>lam atho gurūṇi śophaṃ jighāṃsu parivarjayīta
                        ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.23.trailer">ci<unclear>23</unclear>|| o ||</p>
                </div>



                <div n="24" type="adhyāya">
                    <!--                 Missing verses

5cd, 7, 8, 9ab, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21cd, 22cd, 23ab, 24ab, 
27, 28, 37cd, 38, 43, 44ab, 45cd, 46, 47, 48, 49, 50ab, 53cd, 
54, 55, 56, 57, 59, 60, 61, 64ab, 74cd, 75cd, 76, 77ab, 79cd, 
99, 100, 101, 103ab, 104ab, 109cd, 120ab, 126ab, 130ab

Additions

10cd, 51(group of 5 verses), 75cd,

H

Metre Break

85cd

K

Metre Break

123
               -->

                    <milestone n="117r IMG_0115" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.24.1">a<cb/>thāto nāgatāvādhacikitsitaṃ <abbr type="suspension"
                            >vyā</abbr>
                        <expan>vyā<ex>khyāsyāmaḥ</ex></expan> |</p>



                    <l xml:id="SS.4.24.3">utthāyotthāyātmavatā svasthenārogam icchatā |
                        <caesura/>
                         yad anuṣṭheyam askannaṃ ta<cb n="2"/>t sarvaṃ saṃpravakṣyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.4">tatrādito dantakāṣṭhaṃ dvā<milestone facs="117v
                            IMG_0116.JPG" n="117v" unit="folio"/><pb facs="68" n="117v"/><lb n="1"
                        />daśāṃgulam āyataṃ |
                        <caesura/>
                         kanīnikāpariṇāham ṛjvagranthim athāvraṇaṃ |</l>

                    <p xml:id="SS.4.24.5">ayugmagranthi ya<cb n="1"/> sakṣīrañ ca praśasyate |</p>

                    <l xml:id="SS.4.24.6">kaṣāyakaṭutiktaṃ vā tatat khādet prātar utthitaḥ |
                        <caesura/>
                         madhutrikaṭukāktam vā gomūtreṇāpi bhāvi<cb n="2"/>taṃ |</l>





                    <l xml:id="SS.4.24.9">tad daurggandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.10">vaiśadyam anne bhiruciṃ saumanasyaṃ<lb n="2"/> karoti ca
                        |
                        <caesura/>
                        <add place="inline">snigdhāṃ śuklāṃś ca daśanāṃ jihvāyāpi ca lāghavaṃ
                            |</add>
                        <caesura/>
                         na cāpi galatālvau<cb n="1"/>ṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.11">na khādet mukhaśoṣī tu śvāsahikkāvamīṣu ca |
                        <caesura/>
                         durvalo jīrṇṇabhaktaś ca mūrcchārtto madapīḍi<cb n="2"/>taḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.12">śirorujāṃrttas tṛṣitaḥ śrānta pānaklamānvitaḥ |
                        <caesura/>
                         arditī karṇṇaśūlī ca dantarogī<lb n="3"/> ca mānavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.13">jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇṇaṃ vārkṣam eva
                            <unclear>vā</unclear> |
                        <caesura/>
                         tan malāpaharaṃ śa<cb n="1"/>staṃ mṛdu ślakṣṇaṃ daśāṃgulaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.14">mukhavairasya vaigandhyaṃ śophajāḍyāpahaṃ sukhaṃ |
                        <caesura/>
                         dṛḍhīkarañ ca dantānāṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇaṃ |</l>













                    <l xml:id="SS.4.24.21"><cb n="2"/>tāmvūlapatraṃ sakṣāraṃ pūgaṃ hṛdyaṃ kaphāpahaṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.22">mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakāra<lb n="4"/>kaṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.23">pathyaṃ suptotthite bhukte vānte srānte ca mānave |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.24">rūkṣadurvalamattānām ahitaṃ<cb n="1"/> cāsyaśoṣiṇāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.25">keśabhūmigatān rogāṃ śirobhyaṅgo pakarṣati |
                        <caesura/>
                         keśānāṃ mṛdutā snigdhaṃ <unclear>rukpra</unclear>śāntiṃ karoti ca ||<cb
                            n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.24.26">karoti śirasas tṛptiṃ keśānāṃ dṛḍhatām api |
                        <caesura/>
                         santarpaṇaś cendriyāṇāṃ <unclear>danto</unclear> bhyaṅgas tu mū<lb n="5"
                        />rdhni tu |</l>





                    <l xml:id="SS.4.24.29">keśaprasādhanī keśyā rajojantumalāpahā |
                        <caesura/>
                         hanumanyāśiraḥkarṇṇaśūla<cb n="1"/>ghnaṃ karṇṇapūraṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.30">abhyaṅgo mārdavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ |
                        <caesura/>
                         dhāūnām puṣṭijanano mṛjāvarṇṇavalapradaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.31">se<cb n="2"/>kaḥ śramaghno nilahā bhagnasandhiprasādhakaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahaḥ |<lb n="6"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.24.32">siktasyābhipravardhante yathāpuṣpo ṅkuras taroḥ |
                        <caesura/>
                         tathā dhātuvivṛddhir hi snehasiktasya<cb n="1"/> jāyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.33">śirāmukhair lomakūpair dhamanībhiś ca tarpayan |
                        <caesura/>
                         śarīre valam ādhatte sneho vai sādhuyojitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.34">tatra prakṛti<cb n="2"/>sātmyartudeśadoṣavikāravit |
                        <caesura/>
                         tailaṃ ghṛtam vā matimān yuñjād abhyaṅgasekayoḥ ||<lb n="7"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.24.35">kevalaṃ tv āmadoṣeṣu na kathañ cana yo<cb n="1"/>jayet |
                        <caesura/>
                         taruṇajvaryajīrṇṇī ca nābhyaktavyo kadācanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.36">tathā virakto vāntaś ca nirūḍho yaś ca mānavaḥ ||<cb
                            n="2"/>
                        <caesura/>
                         pūrvayoḥ kṛcchratā vyādhyor asādhyatvam athāpi vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.37">śeṣāṇān tadahaḥ proktās tv agni<milestone facs="118r
                            IMG_0110.JPG" n="118r" unit="folio"/><pb facs="69" n="118r"/><lb n="1"
                        />sādādayo gadāḥ |</l>



                    <l xml:id="SS.4.24.39">kāntiḥ śarīropacayo gātrāṇāṃ suvibhaktatā |
                        <caesura/>
                         mṛjātha sthi<cb n="1"/>rakāyatvam agnidīptir arogatā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.40">śrama<unclear>t</unclear>klamapipāsānāṃ sahiṣṇutvam
                        asīdanaṃ |
                        <caesura/>
                         ārogyañ cāpi paramaṃ vyāyāmeno<cb n="2"/>pajāyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.41">na ca vyāyāmasadṛśam anyasthūlāpakarṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         na ca vyāyāminaṃ<unclear extent="5" reason="torn" unit="syllables"/><lb
                            n="2"/>yanty arayo valāt |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.42">na cainaṃ sahasākramya jarā samadhirohati |
                        <caesura/>
                         sthirībhavati māṃ<cb n="1"/>saś ca vyāyāmābhiratasya vai |</l>



                    <l xml:id="SS.4.24.44">vyāyāmaṅ kurvato nityaṃ viruddham api bhojanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.45">vidagdham api dagdham vā nirdoṣaṃ paripa<cb n="2"/>cyate
                        |</l>









                    <l xml:id="SS.4.24.50">raktapittī <unclear>kṛ</unclear>śaḥ śoṣī kāsī śvāsī
                        kṣatāturaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.51">bhuktavāṃ s trīṣu ca kṣīṇo<lb n="3"/> vyāyāmaṃ
                        parivarjayet |
                        <caesura/>
                        <add place="inline">vyāyāmo hi samapathyo valināṃ snigdhabhojināṃ |<cb n="1"
                            /></add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">sarveṣv ṛtuṣu sarvair hi martyair ātmahitaiṣibhiḥ |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">śaktyavenopakarttavyo vyāya<cb n="2"/>mo haṃnyato nyathā
                            |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">hṛdi sthānasthito vāyur yadā nāsāṃ prapadyate |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">vyāyāmaṃ kurvato ja<lb n="4"/>ntos tac chaktyavasya
                            lakṣaṇaṃ |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">vayo valaṃ dehavalaṃ deśakālam athāpi ca |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">samīkṣya<cb n="1"/> kuryād vyāyāmaṃ yuktyā śaktyā ca
                            vuddhimān ||</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">kṣayas tṛṣṇā rucicchardi raktapittaśramaklamāḥ |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">kāsaśoṣajvaraśvāsāś cā<cb n="2"/>tivyāyāmasambhavāḥ
                            ||</add>
                        <caesura/>
                         udvarttanaṃ vātaharaṃ kaphamedovilāpanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.52">sthirīkaraṇam aṅgā<lb n="5"/>nāṃ tvak prasādakaraṃ tathā
                        |
                        <caesura/>
                         sirāmukhaviviktatvaṃ tvakthasyāgreś ca dīpanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.53">udgha<cb n="1"/>rṣaṇo<unclear reason="faded"
                            >tsā</unclear>danābhyāṃ bhaveyāt ā<del>ya</del>masaṃśayaṃ |</l>









                    <l xml:id="SS.4.24.58">tandrāpāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ puṣṭivardhanaṃ |
                        <caesura/>
                         raktaprasādanañ cāpi<cb n="2"/> snānam agneś ca dīpanaṃ |</l>







                    <l xml:id="SS.4.24.62">tac cātisārajvaritakarṇṇaśūlārditodiṣu |
                        <caesura/>
                         ādhmātāro<lb n="6"/>cakājīrṇṇabhuktavatsu ca garhitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.63">tandrāpāpmopaśamanaṃ prītyojovalavardha<cb n="1"/>naṃ |
                        <caesura/>
                         svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnam anulepanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.64">rakṣoghnam atha caujasyaṃ saubhāgyaṃkaram uttamaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.65">sumanomva<cb n="2"/>raratnānān dhāraṇaṃ prītivardhanaṃ |
                        <caesura/>
                         mukhālepaṃ dṛḍhaṃ cakṣuḥ pīnagaṇḍan tathānanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.66">kā<lb n="7"/>ntam avyaṅgapiḍakaṃ bhavaty amvujasannibhaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         pakṣmalaṃ viśadaṃ kāntam amalo<cb n="1"/>jvalamaṇḍalaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.67">netram añjanasaṃyogād bhavec cāmalatārakaṃ ||
                        <caesura/>
                         yaśasyaṃ svargyam āyuṣyaṃ dhanadhānyābhivardhanaṃ |<cb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.24.68">gurudevataviprāṇām pūjanaṃ gotravardhanaṃ |
                        <caesura/>
                         āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo valakṛd de<milestone facs="118v IMG_0111.JPG" n="118v"
                            unit="folio"/><pb facs="70" n="118v"/><lb n="1"/>hadhāraṇaṃḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.69">smṛtyāyuḥ pakkitejojaḥ satvotsāhābhivardhanaḥ |
                        <caesura/>
                         pādaprakṣālanaṃ pā<cb n="1"/>darogaśramamalāpahaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.70">cakṣu prasādajananaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanaṃ |
                        <caesura/>
                         nidrākaro dehasukhaṃ cakṣuṣyaḥ pādarogahā |<cb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.24.71">pādatvaṅ mṛdukarttā ca pādābhyaṅgaḥ praśasyate |
                        <caesura/>
                         pādarogaharaṃ vṛṣyam āyuṣya<unclear reason="torn">ñ cakṣuṣe hi</unclear><lb
                            n="2"/> taṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.72">sukhapracāram aujasyaṃ sadā pādatradhāraṇam |
                        <caesura/>
                         anārogyam anāyuṣyam indriyaghna<cb n="1"/>m adṛṣṭikṛt |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.73">pādābhyām anupānabhyāṃ nṛṇāñ caṅkramaṇaṃ sadā |
                        <caesura/>
                         pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.74">harṣa<cb n="2"/>lāghavasaubhāgyam utsāhakaravardhanaṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.75">pavitraṃ keśyam uṣṇīśaṃ vātātaparajonudaṃ |<lb n="3"/>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">chatraṃ vātātaparujo mārutāpaharaṃ śubhaṃ |</add></l>



                    <l xml:id="SS.4.24.77">satvotsāhavalasthairya dhairyavīryābhiva<cb n="1"/>rdhanaṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.78">avaṣṭambhakarañ cāpi rakṣo<del>ṣṇaṃ</del>ghnaṃ
                        daṇḍadhāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         āsyā varṇṇaśleṣmamedaḥ saukumāryakarī sukhā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.79">a<cb n="2"/>dhvā varṇṇaśleṣmamedaḥ saukumāryavināśanaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.80">yat tu caṃkramaṇan nātidehapīḍākaraṃ<lb n="4"/> bhavet |
                        <caesura/>
                         tad āyurvalamedhāgnipradam indriyavodhaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.81">śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ puṣṭi<cb n="1"/>nidrādhṛtipradaṃ |
                        <caesura/>
                         sukhaṃ śayyāsanan tasmād viparītam ato nyathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.82">vālavyajanam aujasyaṃ makṣikādīn apohati |<cb n="2"/>
                        <caesura/>
                         svedadāhatṛṣāmūrcchāśramaghno vyajanānilaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.83">prītinidrākaraṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramā<lb n="5"/>pahaṃ |
                        <caesura/>
                         samvāhanaṃ māṃsaraṃsatvakprasādakaraṃ tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.84">pravātaṃ raukṣyavaivarṇṇstambhakṛ<cb n="1"/>hapaktinut |
                        <caesura/>
                         svedamūrcchāpipāsaghnam apravātam ato nyathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.85">sukhaṃ pravātaṃ seveta grīṣme śaradi cāntarā |
                        <caesura/>
                         ni<cb n="2"/>vātaṃ hy āyuṣe sevyam ārogyāya ca sarvadā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.86">ātapa<del>ḥ</del>pittaraktāgniḥ svedamūrcchātṛṣā<lb n="6"
                        />pahaṃ |
                        <caesura/>
                         dāhavaivarṇṇyajananasthāyā tv etān vyapohati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.87">agnir vātakaphastambhī śīta<cb n="1"/>vepa<add
                            place="below">thu</add>nāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         āmābhiṣyandaśamano raktapittapradūṣaṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.88">puṣṭivarṇṇavalotsāhām agnidīptir atandritāṃ |
                        <caesura/>
                         ka<cb n="2"/>roti dhātusāmyañ ca nitrākālaniṣevitā ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.24.89">tatrādito nīcanakharomṇā śucivāsasā<lb n="7"/>
                        laghūṣṇīṣacchatropānatkenādarakāriṇā | daṇḍapāṇinā kālahitamitama<cb n="2"
                        />dhurapūrvābhibhāṣiṇā vandhubhūtena bhūtānāṃ guruvṛddhānumatenānanyamanasā
                        susahāyenopakarttavyaṃ |<cb n="2"/> tad api na rātrau | na
                            keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasthāna<milestone
                            facs="119r                      IMG_0076.JPG" n="119r" unit="folio"/><pb
                            facs="71" n="119r"/><lb n="1"/>valibhūmiṣu | na
                        viṣamendrakīlacatuṣpathasvabhrāṇām upariṣṭāt |</p>

                    <p xml:id="SS.4.24.90">na rāja<cb n="1"/>dviṣṭaparuṣapaiśūnyānṛtāni vadet |
                        devavrāhmaṇaguruvṛddhapitṛparivādāṃś ca | na narendradviṣṭonmattapatiti<cb
                            n="2"/>kṣuc ca bhītān upāsīta |</p>

                    <p xml:id="SS.4.24.91">vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavāji<unclear
                            extent="6" reason="torn" unit="syllabels"/><lb n="2"/>ni pariharet |
                        pūrṇṇanadīsamudrāviditapalvalasvabhrakūpāvataraṇāni ca bhi<cb n="1"/>nna
                        śūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyagrāmasevāś ca |
                            grāmaghātakalahaśastrasannipātāgnisambhramavyāḍasarīsṛ<cb n="2"/>paśṛṅgikaṣāṃś ca |</p>

                    <l xml:id="SS.4.24.92">nāgnivrāhmaṇaprekṣādampatyor antareṇātīyāt | na śavam
                        anuyāyāt |<lb n="3"/>
                            devagovrāhmaṇacaityadhvajarogipatitapāpaka<unclear>rttṛ</unclear>ṇāñ ca
                            chāyān nākrāme<unclear reason="torn">t nā</unclear><cb n="1"/>staṃ
                        gacchantam udyantam ādityaṃ paśyet | gāṃ dhayantīṃ parasyaṃ vā carantīm
                        parasyai nācakṣīta | nolkāpātātpātendradhanūṣi<cb n="2"/> vā | nāgniṃ
                        mukhenopadhamet | nāyo bhūmiṃ vā pāṇipādenābhihanyāt |</l>

                    <p xml:id="SS.4.24.93">na vegān dhā<lb n="4"/>rayet | na
                            vahirbhā<unclear>gāṃ</unclear> grāmanagaradevatāyatanaśmaśānapathasalilāśaya<cb
                            n="1"/>sannikṛṣṭhān utsṛjen na prakāśaṃ | na vāyvagnisalilasomārkagogurūṃ
                        pratimukham vā |</p>

                    <p xml:id="SS.4.24.94">na bhūmiṃ vilikhet | nāsaṃvṛ<cb n="2"/>tamukhaḥ sadasi
                        śvāsakāsajṛmbhodbhārakṣavathūnna sṛjet | na paryavaṣṭikāvaṣṭambhapāda<lb
                            n="5"/>prasāraṇāni gurusannidhau kuryāt |</p>

                    <p xml:id="SS.4.24.95">na vā karṇṇanasāsrotodaśanavivarāṇy abhi<cb n="1"
                        />niṣkuṣṇīyāt | na vejayet keśanakhavastragātrāṇi | na
                        gātravaktranakhavāditraḥ kuryāt | na kāṣṭhaloṣṭhatṛṇādīn abhi<cb n="2"
                        />hanyāt | cchindyād bhindyād vā |</p>

                    <l xml:id="SS.4.24.96">nātipravātātapam upaseveta | na muktamātrāgnim upāsīta
                            |<lb n="6"/> no<unclear>tkūṭra</unclear>kāsanālpāsanān dadhyāsīta | na
                        grīvaṃ viṣamaṃ haret | na viṣam apati<cb n="1"/>takāyaḥ kriyāṃ seved vased
                        bhuñjīta vā | na pratatam udīkṣeta | viśeṣārjjotirbhāskarasūṣmavalabhrāntāni
                        | na bhāraṃ śira<cb n="2"/>sā vahet | na ca
                            svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramanayānavāhanapradhāvanalaghana<lb
                            n="7"/>prataraṇahāsyabhāṣyavyayāyavyāyāmādīn ucitān apy atimātraṃ
                        seveta |</l>

                    <p xml:id="SS.4.24.97">u<cb n="1"/>citād apy ahitāt kramaśo virameta |
                        hitam anucitam apyāseveta kramaśaḥ |</p>

                    <l xml:id="SS.4.24.98">nāvā<unclear>kchi</unclear>rā śayīta | na bhinnapātre<cb
                            n="2"/> bhuñjīta | nāñjalipuṭenāpaḥ pivet | <milestone facs="119v
                            IMG_0077.JPG" n="119v" unit="folio"/><pb facs="72" n="119v"/><lb n="1"
                            />kālahitamitasnigdhamadhuraprāyam ā<add place="below">hā</add>raṃ
                            vaidyapratyavekṣi<add place="above">ta</add>m aśnīyāt |
                            grāmagaṇagaṇikā<cb n="1"/>patitaśatrubhojanāni pariharet | śeṣāṇy api
                        cāniṣṭarūparasagandhaśabdasparśamānasāni anyān evaṃ guṇān api cāsa<cb n="2"
                            />mbhra<add place="below">ma</add>dattāni tāny api na
                        makṣikāvālopahitāni |<lb n="2"/> nāprakṣālitapāṇipādau bhuñjīta |
                        mūtroccārapīḍito vā | na sandhyayor nāpā<cb n="1"/>śrito nātikālahīnam
                        atimātraṃ veti ||</l>







                    <l xml:id="SS.4.24.102">yasmin yasmin ṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehināṃ |
                        <caesura/>
                         teṣu teṣu pradāta<cb n="2"/>vyā rasās te vijānatā |</l>

                    <p xml:id="SS.4.24.103">varṣāsu caturo māsāṃ mātrāvadukaṃ pivet |</p>

                    <l xml:id="SS.4.24.104">uṣṇaṃ himava<lb n="3"/>sante ca<add place="inline">kāsaṃ
                            grīṣme ca śītalaṃ |
                            <caesura/>
                             hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau piven naraḥ |</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.24.105">śritaśī<cb n="1"/>taṃ payo grīṣme prāvṛṭkāle rasaṃ pivet
                        |
                        <caesura/>
                         yūṣaṃ varṣati tasyānte prapivecchītalaṃ jalaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.106">svastha evam ato nyas tu doṣāhā<cb n="2"/>gadāturāḥ |
                        <caesura/>
                         snehaṃ pippalicūrṇṇena saindhavena ca saṃyutaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.107">pived agnivivṛdhyarthaṃ na ca ve<lb n="4"/>gāṃ
                        vidhārayet |
                        <caesura/>
                         agnidīptir alaṃ nṛṇāṃ rogānāṃ sramanaṃ prati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.108">prāvṛṭcharadvasa<cb n="1"/>nteṣu samyak snehādim ācaret
                        |
                        <caesura/>
                         kaphe pracchardanaṃ pitte viro vastir īraṇe |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.109">śasyate triṣv a<unclear>pi</unclear> hito vyāyāmo
                        doṣanāśanaḥ <del>|</del></l>

                    <l xml:id="SS.4.24.110">utsargamaithunāhāraśodhane syāt tu tanmanā |
                        <caesura/>
                         necchet pratibhayāṃ prāptuṃ pīḍā<lb n="5"/> śārīramānasīṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.111">atistrīsaṃprayogāc ca rakṣed ātmānam ātmavān |
                        <caesura/>
                         śoṣakā<unclear reason="torn">sajva</unclear>rārśāṃsi
                            śvāsakā<unclear>śryā</unclear>tipāṇḍutā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.112">ativyavāyāj jāyante rogāś cākṣepagādayaḥ |
                        <caesura/>
                         āyuṣmanto mandajarā <unclear>va<cb n="2"/>pur va</unclear>rṇṇavalādhikāḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.113">sthiropacitamāṃsāś ca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ |
                        <caesura/>
                         tribhis tribhir ahobhi<lb n="6"/>s tu seveta pra<add place="below"
                        >ma</add>madān naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.114">sarveṣv ṛtuṣu grīṣme tu pakṣāt pakṣād vrajed vudhaḥ |
                        <caesura/>
                         rajasva<cb n="1"/>lām akāmāñ ca malinām aprajām api |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.115">varṇṇavṛddhām vayovṛddhaṃ tathā vyādhiprapīḍitāṃ |
                        <caesura/>
                         hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yo<cb n="2"/>nidoṣasamanvitāṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.116">sagotrāṃ gurupatnīṃñ ca tathā pravrajitām api |
                        <caesura/>
                         sandhyayoḥ sarvakā<lb n="7"/>le ca nopeyāt pramadān naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.117">gosarge cārdharātre ca tathā madhyandine pi ca |
                        <caesura/>
                         la<cb n="2"/>jjāsamāvahe deśe vivṛte śuddha eva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.118">kṣudhito vyādhitaś caiva kṣuvdhacittaś ca mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         prāptamūtrapurīśaś ca pi<cb n="2"/>pāsīdurvalas tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.119">tiryagyonāv ayonau ca prāptaśukravidhāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                        <unclear reason="torn">duṣṭayonau vi</unclear><milestone facs="120r
                            IMG_0089.JPG" n="120r" unit="folio"/><pb facs="73" n="120r"/><lb n="1"
                        />sargaś ca balavān api varjayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.120">sthitānuttānaśayane viśeṣeṇa tu garhitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.121">krī<cb n="1"/>ḍayānyaś ca medhāvī hitārthaṃ parivarjayet
                        |
                        <caesura/>
                         rajasvalāṃ prā<unclear reason="torn">ptavato na</unclear>rasyāniyatātmanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.122">dṛṣṭyāyustejasāṃ hānir a<cb n="2"/>dharmaś ca tato
                        bhavet |
                        <caesura/>
                         liṅginīṃ gurupatnīñ ca sagotrām atha parvasu | </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.123">vṛddhāṃ sandhyayo<lb n="2"/>ś cāpi garchato jīvitakṣayaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         garbhiṇyāṃ garbhapīḍā syād vyādhitāñ ca valakṣayaḥ |<cb n="1"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.24.124">hīnāṃgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kāmāṃ vandhyām asaṃvṛte |
                        <caesura/>
                         deśe śuddhe ca śukrasya manasaś ca kṣayo bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.125">kṣudhitaḥ kṣu<cb n="2"/>vdhacittaś ca madhyāhne
                        tṛṣito valaḥ |
                        <caesura/>
                         sthitāyaṃ hānim āpnoti śukraṃ vāyuś ca kupyati |<lb n="3"/></l>

                    <p xml:id="SS.4.24.126">vyādhitāyāṃ plīhāmayo mūrcchā doṣaś ca jāyate |</p>

                    <l xml:id="SS.4.24.127">pratyūṣe cārdharātre ca vātapi<cb n="1"/>ttaprakupyataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tiryagyonāv ayonau ca duṣṭayonau tathaiva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.128">upa<add place="below">daṃ</add>śas tathā vāyoḥ kopaḥ
                        syād retasaḥ kṣayaḥ |<cb n="2"/>
                        <caesura/>
                         uccārite mūtrite ca retasaś ca vidhāraṇe |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.129">uttāne ca bhavec chīghraṃ śukrārśmaryās tu sambhavaḥ
                            |<lb n="4"/>
                        <caesura/>
                         tasmāt sarvaṃ parihared etal lokadvayāhitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.130">vayorūpaguṇo py etāṃ kulya<unclear reason="torn"
                            >śīlāṃ</unclear><cb n="1"/> kulānvitāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.131">abhikāmo ptikāmāṃś ca hṛṣṭo hṛṣṭām alaṅkṛtāṃ |
                        <caesura/>
                         seveta pramadān nityaṃ vyājīkaraṇapītavān |<cb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.24.132">śarkaropahitāṃ bhakṣyāṃ kṣīrañ cā<add place="below"
                            >pi</add> saśarkaraṃ |
                        <caesura/>
                         vyajanaṃ svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu |<lb n="5"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.24.133">sukhamātraṃ samāsena sadvṛttasyetad īritaṃ |
                        <caesura/>
                         āyur ārogyam artho vā nāsadbhiḥ prā<cb n="1"/>pyate tribhir iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.trailer"><unclear extent="4" unit="syllables"/>❈</l>

                </div>

                <div n="25" type="adhyāya">

                    <milestone ana="line5b" facs="120r IMG_0089" n="120r" unit="folio"/>
                    <!--                From verse 28-43, a group of 15 verses have different structures but the content seems the same as vulgate. 
Missing verses
35cd, 42cd, 43
               -->

                    <p xml:id="SS.4.25.1">athāto miśrikacikitsitaṃ <abbr>vyā</abbr>
                        <expan><ex>khyāsyāmaḥ</ex></expan> ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.25.3">pālyāmayās tu visrāvyā yaḥ uktāḥ<cb n="2"/> prāṅnibodha
                        tāṃ |
                        <caesura/>
                         paripoṭas tathotpādo vamantho duḥkhava<unclear>rdhanaṃḥ</unclear></l>

                    <l xml:id="SS.4.25.4">pañcamaḥ parilehī<lb n="6"/> ca karṇṇapālyāṃ gadāḥ smṛtāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         saukumāryāc cirotsṛṣṭe sahasābhipravardhite |<cb n="1"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.25.5">karṇṇaśopho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇāruṇinibhastavdhaḥ sa vātāt paripoṭakaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.6">gurvābha<cb n="2"/>raṇasaṃyogāt tāḍa<unclear>nod</unclear>
                        gharṣaṇādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         śophaḥ pālyāṃ bhavec chyāvo dāhapākarujanvi<lb n="7"/>taḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.7">rakto vā raktapittābhyām unmādaḥ sa gado mataḥ |
                        <caesura/>
                         karṇṇaṃ valād vardhayataḥ<cb n="1"/> pālyāṃ vāyuḥ prakupyati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.8">sakaphaṃ prāpya kurute śophaṃ
                        sta<unclear>vdha</unclear>m avedanaṃ |
                        <caesura/>
                         so vamanthaḥ sa<add place="below">ka</add>ṇḍūko vi<unclear>dāruḥ</unclear>
                            ka<cb n="2"/>phavātajaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.9">vardhamāne tu durviddha kaṇḍūdāharujānvitaḥ |<add
                            cert="low" place="margin"><unclear>pi</unclear></add>
                        <caesura/>
                         śopho bhavati pākaś ca trido<milestone facs="120v IMG_0090.JPG" n="120v"
                            unit="folio"/><pb facs="74" n="120v"/><lb n="1"/>ṣo duḥkhavarddhanaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.10">kaphāsṛkkrimayaḥ kruddhāḥ sarṣapābhā vicāriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         kurva<cb n="1"/>nti pālyāṃ srāviṇyaḥ kaṇḍūdāharujānvitāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.11">kaphāsṛkkrimisambhūtaḥ sa visarpānvinatas tanuḥ |
                        <caesura/>
                         lihet saśaṣkuliṃ<cb n="2"/>pāliṃ parilehīti sa smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.12">pālyāmayā hy amī ghorā narasyā<unclear reason="torn"
                            >pratikāriṇaḥ |</unclear><lb n="2"/>
                        <caesura/>
                         mithyāhāravihārasya pāliṃ hiṃsyur upekṣitāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.13">tasmād āśu bhiṣak teṣu snehā<cb n="1"/>dikramam ācaret |
                        <caesura/>
                         tathābhyaṅgaparīṣekapradehāsṛg vimokṣaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.14">sāmānyato viśeṣāc ca vakṣyāmy abhyañjanaṃ prati |<cb n="2"/>
                        <caesura/>
                         kharamaṃḍariyaṣṭyāhvasaindhavāmaradārubhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.15">supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiś ca mūlakāvalgu<lb n="3"
                        />jāphalaiḥ |
                        <caesura/>
                         sarpistailavasāmajjāmadhūcchiṣṭāni cāharet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.16">sakṣīrāṇy atha taiḥ<cb n="2"/> pāliṃ pradihyāt paripoṭake |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvasārivotpalapadmakaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.17">salodhraiḥ sakadamvaiś ca valā<cb n="2"
                        />jamvvāmrapallavaiḥ |
                        <caesura/>
                         siddhaṃ dhānyāmvlasaṃyuktaṃ tailam utpādanāśanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.18">tālapatryaśvagandhābhyāṃ<lb n="4"/>
                        saindhavāvalgujāphalaiḥ |
                        <caesura/>
                         tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha sādhitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.19">saralā<cb n="1"/>lāṅgalībhyāñ ca hitam unmanthanāśanaṃ |
                        <caesura/>
                         athāśmantakajamvvāmrapatrakvāthaniṣe<unclear>ci</unclear>tāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.20">prapauṇḍīrīkamadhukamañji<cb n="2"/>ṣṭhaṃ rajanīkṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         cūrṇṇair durgandhanai pālin tailāktām avacūrṇṇayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.21">cūrṇṇair viḍaṅgalākṣā<lb n="5"/>bhyāṃ tailaṃ
                        paktvāvacārayet |
                        <caesura/>
                         svinnāṃ gomayaniḥpiṇḍaiḥ pradihyāt pari<unclear reason="torn"
                            >le</unclear><cb n="1"/>hike |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.22">kṛṣṇair viḍaṅger athavā <unclear>praratrīmūtrapeṣimaiḥ
                            |</unclear>
                        <caesura/>
                         karaṇjeṅgudibījair vā kuṭajāragvadhāyutaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.23">sarvai<cb n="2"/>r vā sārṣapaṃ tailaṃ siddhaṃ
                        maricasaṃyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         sanimvapatrair abhyaṅge madhucchiṣṭānvito hi<lb n="6"/>taḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.24">vyādhikliṣṭāsu pālīṣu tanvīṣu kaṭhināsu ca |
                        <caesura/>
                         puṣṭyartham mārdavārtha<cb n="1"/>ñ ca kuryād abhyañjanaṃ śubhaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.25">lopākānūpajāmajjāvasātailaṃ navaṃ ghṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         daśakṣīraṃ pacet samyag āvāpya madhuraṃ<cb n="2"/> gaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.26">apāmārgāśvagandhā ca tathā lākṣārasaṃ śubhaṃ |
                        <caesura/>
                         atha siddhañ ca pūtañ ca svanu<lb n="7"/>guptan nidhāpayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.27">tenābhyañjāt sadā pāliṃ susvinnāmatimarditāṃ |
                        <caesura/>
                         ete<cb n="1"/>na pālyo vardhante nirujā nirupadravāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.28">mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante bhūṣaṇakṣamāḥ ||
                        <caesura/>
                         nīlīpatraṃ<cb n="2"/> bhṛṅgarajo rjunatva<add place="below"
                        >ktṛ</add>phalācūrṇṇaṃ sāhacarañ ca puṣpaṃ |
                        <caesura/>
                         śyāmāpuṣpaṃ kṛṣṇapiṇḍītakañ ca sū<milestone facs="121r IMG_0092.JPG"
                            n="121r" unit="folio"/><pb facs="75" n="121r"/><lb n="1"
                            />kṣmañ cū<unclear>rṇṇaṃ</unclear> sukṛtaṃ yāvad etat |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.29">tāvān deyaḥ kardamaḥ paṅkaṣaṇḍāt | paktañ caitat sthā<cb
                            n="1"/>payellohakumbhyāṃ |
                        <caesura/>
                         pacedetat tilatailena sārdhaṃ datvā kvāthaṃ triphalāmārkavābhyāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.30">māsād ūrdhvaṃ mrakṣaṇenaiva tailaṃ kuryā<cb n="2"/>d etat
                        palitaṃ snigdhanīlaṃ ||
                        <caesura/>
                         jamvūpuṣpakārśmarīpārthivañ ca sairīyakaṃ tri<unclear extent="6"
                            reason="torn" unit="syllables"/><lb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.25.31">dvau varṣābhūśārivākaṇṭakāryau nīlās tilā srotajañ cotpalañ
                        ca |
                        <caesura/>
                         āyaścū<cb n="1"/>rṇṇañ cūtapakvasya majjā yaṣṭyāhvāyaṃ mārkavo modayantī
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.32">kāsīsamagryaṃ <del>sa</del>sāraś cāsanasya varāhasāhvasya
                            phala<cb n="2"/>ñ ca pāṇḍūṃ |
                        <caesura/>
                         bhāgān etāṃ kārṣikāṃ pīṣayitvā sārodakenāsanasyaiva vidvān |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.33">kalkā<lb n="3"/>netāṃ saptasaptāḍhakeṣu
                        kṣārodakasyākṣatailasya bhāgaṃ |
                        <caesura/>
                         datvā samyag <unclear reason="torn">vipa</unclear>cel lohapātre sthitaṃ
                        pūrvaṃ lohapātre daśāvaha ṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.34">mṛdupākaṃ sādhitaṃ cāvatārya <unclear reason="torn"
                            >nya</unclear>set pātre bījake vāyase vā |<cb n="2"/>
                        <caesura/>
                         naraḥ śuddho nasyam etat prayujyāt yathā vatsyāt saṃyato māsam ekaṃ |</l>

                    <p xml:id="SS.4.25.35">bhavec ca nityaṃ kṛsaro<lb n="4"/>pasevī bhuñjīta cānnaṃ
                        māṣayūṣeṇa cāpi |</p>

                    <l xml:id="SS.4.25.36">māsād ūrdhvaṃ tasya keśā bhavanti<cb n="1"/> yāvajjīvaṃ
                        mṛduvat svañjanābhaṃ |
                        <caesura/>
                         bhavanty ete nendralupte ca keśāḥ | jarā cainaṃ sahasā nābhyapaiti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.37">valaṃ paraṃ ce<cb n="2"/>ndriyāṇāṃ labheta sañjāyante
                        nirvalīkañ ca vaktraṃ |
                        <caesura/>
                         etat tailaṃ nāpriyāya pradeyaṃ rā<lb n="5"/>jñā deyaṃ kṛṣṇatailaṃ pradhāṇaṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.38">maniḥśilā haritālaṃ haridre lākṣā ro<cb n="1"/>dhraṃ
                        gairiko varṇṇakaś ca |
                        <caesura/>
                         surāṣṭrajākuṣṭhamañjiṣṭhakalkāḥ sapattaṅgārocanā kuṅkumaś ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.39">suvarṇṇāhvāpāṇḍu<cb n="2"/>patraṃ vaṭasya kāleyakaṃ
                        padmakaṃ padmamadhyaṃ |
                        <caesura/>
                         kūcandanaṃ candanaṃ pāratañ ca kākolyādiḥ<lb n="6"/> kṣīrapiṣṭaś ca
                        sarvaḥ</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.40"><del>sa</del>vasāmajjā madhūṃcchiṣṭaṃ ghṛtañ ca dugdhaṃ
                        kvāthaḥ kṣīriṇāñ ca<cb n="1"/> drumāṇāṃ |
                        <caesura/>
                         etat sarvam pakvam ekadhyatas tu mukhābhyaṅge sarpir uktaṃ pradhānaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.41">hanyād vyaṅgaṃ nīlikāṃ ca pravṛddhāṃ vaktre<cb n="2"
                        /> jātāḥ piṭakāyāś ca kāś cit |
                        <caesura/>
                         padmākāraṃ nirvalīkañ ca vaktraṃ kuryād etat pīnagaṇḍaṃ<lb n="7"/> manojñaṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.42">rājñā<cb n="1"/>m etad yoṣitān cāpi teṣāṃ kuryād vaidyas
                        tat samānāñ ca nityam </l>

                    <p xml:id="SS.4.25.trailer">iti || ci<unclear extent="2" unit="syllables"/> || ❈ ||</p>

                </div>

                <div n="26" type="adhyāya">
                    <milestone n="121r IMG_0092" unit="folio"/>
                    <!-- Missing verses

2, 6, 8, 13cd, 14, 16ab, 30cd, 31ab, 35, 36, 38,

H

Additions

34cd

K

Missing verses

27-39 (Folio 122-124 are missing.)
-->

                    <p xml:id="SS.4.26.1">athātaḥ kṣīṇava<cb n="2"/>līyaṃ vyājīkaraṇacikitsitaṃ
                            <abbr type="suspension">vyā</abbr>
                        <expan>vyā<ex>khyāsyāmaḥ</ex></expan> ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.26.3">kalasyodagravayaso vyājīkaraṇasevinaḥ |
                        <caesura/>
                        <milestone facs="121v IMG_0093.JPG" n="121v" unit="folio"/><pb facs="76"
                            n="121v"/><lb n="1"/>sarveṣv ṛtuṣv ahar ahaḥ vyavāyo na
                        nivā<del>ta</del>ritaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.4">strīṣv a<unclear>kṣaryya</unclear>ṃ mṛgayatāṃ vṛddhānāñ
                            ca<cb n="1"/> rirāṃsatāṃ |
                        <caesura/>
                         klīvāṇām alpaśukrāṇāṃ strīṣu kṣīṇāś ca ye narāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.5">vilāsinām arthavatāṃ rūpayauvanaśālināṃ |
                        <caesura/>
                         nṛṇām va<cb n="2"/>hvīpatīnāñ ca yogā vyajīkaro hitāḥ |</l>



                    <l xml:id="SS.4.26.7">bhojanāni ca citrāṇi pānāni vividhāni ca |<lb n="2"/>
                        <caesura/>
                         vācaḥ srotronugāminyas tvaksukhasparśanāni ca |</l>



                    <l xml:id="SS.4.26.9">gandhān manojñaṃ rūpāṇi citrā<cb n="1"/>ṇy upavanāni ca |
                        <caesura/>
                         manasaś cāpratīvāto vyājīkurvanti mānavaṃ |
                        <caesura/>
                         tais tair bhāvair ahṛdyais tu riraṃsor manasi kṣate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.10">dhvajaḥ <cb n="2"/> pataty adho nṛṇāṃ klaivyaṃ
                        samupajāyate |
                        <caesura/>
                         annair amlvauṣṇalavaṇair atimātropasevitaiḥ |<lb n="3"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.26.11">saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klaivyaṃ tad aparaṃ smṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         ativyavāyaśīlo vā na ca vyā<cb n="1"/>jīkriyārataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.12">dhvajabhaṅgam avāpnoti saśukrakṣayahetukaṃ |
                        <caesura/>
                         meḍhrarogeṇa mahatā marmcachedena vā punaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.13">klivyaṃ <cb n="2"/> caturtham bhavati nṛṇāṃ
                        puṃstvopaghātajaṃ |</l>



                    <l xml:id="SS.4.26.15">asādhyaṃ sahajaṃ klaivyaṃ marmacchedāc ca yad bhavet |<lb
                            n="4"/>
                        <caesura/>
                         sādhyānāṃm avaśiṣṭānāṃ kāryo vyājīkaro vidhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.16">tilamāṣavidārīṇāṃ śā<cb n="1"/>līnāṃ cūrṇṇam eva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.17">rasair ikṣurasair vāpi marditaṃ saindhavānvita |
                        <caesura/>
                         varāhamedasā yuktaṃ ghṛtenotkārikāṃ pacet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.18">tāṃ<cb n="2"/> bhakṣayitvā gaccheyuḥ puruṣaḥ ṣaṣṭhim
                        aṅganāṃ ||
                        <caesura/>
                         vastrāṇḍasiddhapayasi bhāvitā n a sa<lb n="5"/>kṛt tilāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.19">śiśumāravasā pakvā tais tilaiḥ śaṣkulīśubhāṃ |
                        <caesura/>
                         yaḥ khādet sa pu<cb n="1"/>māṃ gacchet strīṇāṃ śatam apūrvavat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.20">pippalīlavaṇaupetau vastāṇḍau kṣīrasarpiṣi |
                        <caesura/>
                         sādhitau bhakṣayed yas tu sa ga<cb n="2"/>cchet pramadāśataṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.21">māṣapippaliśālīnāṃ yavagodhūmayos tathā |<!-- Gap filler -->
                        <caesura/>
                         cūrṇṇabhāgaiḥ samais tais tu ghṛte pūpalikāṃ pacet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.22">tāṃ bhakṣayitvā pītvā ca śa<cb n="1"/>rkarāmadhuram payaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         naraś caṭakavad gacched daśavārān nirantaraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.23">cūrṇṇaṃ vidāryāḥ <unclear reason="torn">sakṛ</unclear>taṃ
                        svarasenaiva bhāvitaṃ |
                        <caesura/>
                         sarpiḥ<cb n="2"/> kṣaudrayutaṃ līḍhvā daśanāryodhirohita ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.24">evam āmalakaṃ cūrṇṇaṃ svarasenaiva bhāvitaṃ |<lb n="7"/>
                        <caesura/>
                         śarkarāmadhusarpirbhir yuktaṃ līḍhvā payaḥ pivet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.25">etenāśīti<cb n="1"/>varṣo pi yuveva parihṛṣyati ||
                        <caesura/>
                         pippalīlavaṇaupetau vastāṇḍau ghṛtasādhitau |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.26">śiśumārasya vā khādet tau tu<cb n="2"/> vyājīkarau bhṛśaṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         kulīrakūrmanakrāṇām aṇḍāny evaṃ tu bhakṣayet |</l>

                    <p xml:id="SS.4.26.27">mahiṣarṣabha</p>

                </div>


                <div n="29" type="adhyāya">

                    <!--   Missing verses 5cd, 26ab, 27cd, 30ab, 32ab
                    K Folios 122-124 are missing. -->


                    <p xml:id="SS.4.29.12"><milestone facs="125r IMG_0095.JPG" n="125r" unit="folio"
                            /><pb facs="78" n="125r"/><lb n="1"/>na cātmānam ādarśe syu vā nirīkṣeta
                        | rūpaśālitvāt tato nyad daśarātraṃ krodhādī<cb n="1"/>n parihared eṣa
                        sarveṣām upayogaḥ | viśeṣatas tu vallīpratānakṣupādayaḥ somā bhakṣayitavyāḥ
                        | bhavanti teṣāṃ<cb n="2"/>m avacaturtho muṣṭayaḥ |</p>

                    <p xml:id="SS.4.29.13">aṅśumantaṃ sauvarṇṇo pātre bhiṣuśa<unclear extent="1"
                            unit="syllable"/>yāc candramasaṃ rājate |<lb n="2"/> tāv upayojyāṣṭaguṇam
                        aiśvaryam avāpyaiśānaṃ devaṃ paśyati | śeṣāṃs tu tāmramaye mṛ<cb n="1"
                        />nmaye vā śūdravarjyañ ca tribhir varṇṇaiḥ soma upayoktavyaḥ | tataś
                        caturthe māsi paurṇṇamāsyāṃ vrāhmaṇam arcayitvā<cb n="2"/> kṛtamaṅgalā
                        niḥkramya yatheṣṭaṃ vrajed iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.29.14"><unclear>o</unclear>ṣadhīnāṃ patiṃ somam upayujyai<lb
                            n="3"/>vam akṣata |
                        <caesura/>
                         daśavarṣasahasrāṇi navān dhārayate tanuṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.15">nāgnir na tejaṃ na viṣaṃ<cb n="1"/> na śastraṃ nāśastram
                        eva ca |
                        <caesura/>
                         tasyālam āyuḥ kṣapaṇe samarthāni bhavanti hi |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.16">bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇāṃ prasūtānā<cb n="2"/>m anekadhā |
                        <caesura/>
                         kuñjarāṇāṃ sahasrasya valaṃ samadhiga<del>ga</del>cchati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.17">kṣīrodaṃ śakrasa<lb n="4"/>danaṃ uttarāṃś ca kurūn api
                        <caesura/>
                         yatrecchati sa gantuṃ vai tatrāsyāpratighāsatiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.18">kaṃda<cb n="1"/>rpa iva rūpeṇa kantyā candra ivāparaḥ |
                        <caesura/>
                         prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.19">sāṃgopāṃgāṃś ca nikhi<cb n="2"/>lāṃ vedāṃ viṃdati
                        tatvataḥ |
                        <caesura/>
                         caraty amoghasaṅkalpo deva<add place="below">va</add>c cākhilaṃ jagat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.20">sarveṣām eva<lb n="5"/> somānāṃ patrāṇi daśa pañca ca |
                        <caesura/>
                         tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante ca patanti ca |<cb n="1"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.29.21">ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāharahas tathā |
                        <caesura/>
                         śuklasya pūrṇṇamāsyān tu bhavet pañcadaśacchadaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.22">divase diva<cb n="2"/>se patram ekaikaṃ śīryate punaḥ |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇe kṛṣṇadvayaṃ cāpi latā bhavati kevalā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.23">aṃ<lb n="6"/>śumān ājyagandhas tu kandavān rajataprabhaḥ |
                        <caesura/>
                         kadalyākārakandas tu muñjavān la<cb n="1"/>śunacchadaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.24">candramā raja<add place="below">tā</add>bhāso jale carati
                        sarvadā |
                        <caesura/>
                         garuḍāhṛtanāmā ca śyenākhyau cāpi pāṇḍurau |<cb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.29.25">sarpanirmokasadṛśau tau vṛkṣāgrāvalamvinau |
                        <caesura/>
                         athānye maṇḍalaiś citraiś citritā i<lb n="7"/>va bhānti te |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.26">kṣīrakandalatāvantaḥ patrair nānāvidhair vṛtā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.27">himavaty arvude sa<cb n="1"/>hye mahendre malaye tathā
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.28">pāriyātre ca vindhye ca devasūte hṛde tathā |
                        <caesura/>
                         uttareṇa vitastāyāḥ prabhava<unclear>sya</unclear><cb n="2"/> mahīdharāḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.28.add"><milestone facs="125v IMG_0096.JPG" n="125v"
                            unit="folio"/><pb facs="79" n="125v"/><lb n="1"/>pañca teṣām ato madhye
                        sindhur nāma mahāhradaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.29">haṭhavat plavate tatra candramā somasa<cb n="1"/>ttamaḥ |
                        <caesura/>
                         tasyoddeśeṣu cāpy asti muñjavān aṃśumān api |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.30">kaśmīre ca saro yan tu nāmnā kṣudrakamānasaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.31">gāyatryaśtraiṣṭubha<cb n="2"/>ś cāpi jāgrataḥ satkaras
                        tathā |
                        <caesura/>
                         tatra santy apare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ ||<lb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.29.32">na tāṃ paśyanty adharmiṣṭhāḥ kṛtaghnāś cāpi ye narāḥ |
                        <caesura/>
                         bheṣajadveṣiṇaś cāpi vrāhmaṇa<cb n="1"/>dveṣiṇas tatheti ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.29.trailer">ci <unclear>thaü</unclear>❈</p>
                </div>


                <div n="30" type="adhyāya">

                    <milestone facs="125v IMG_0096.JPG" n="125v" unit="folio"/>

                    <!--               Addition

39cd, 40.1


K

Metre Break

40.1cd-->

                    <p xml:id="SS.4.30.1">athāto nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanaṃ <abbr>vyā</abbr>
                        <expan><ex>khyāsyāmaḥ</ex></expan> ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.30.3">yathā nivṛttasantāpā modante<cb n="1"/> divi devatāḥ |
                        <caesura/>
                         tathauṣadhyas tv imāḥ prāpya modante bhuvi mānavāḥ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.30.4">atha khalu sapta<lb n="3"/>vidhāḥ puruṣā rasāyanaṃ
                        nopayuñjīran | tad yathā | anātmavān alaso daridraḥ pra<cb n="1"/>mādī
                        vyasanī pāpiṣṭho bheṣajāpamānī ceti || saptabhiḥ kāraṇair na saṃpadyante |
                        tad yathā | ajñānād arambhād asthi<cb n="2"/>racittatvād
                        dāridrād anāyatanād āyāsād auṣadhālābhāc ceti ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.30.5">athauṣadhīn vakṣyāmaḥ |<lb n="4"/> tatrājagarī svetakāpotī
                        gonasī kṛṣṇakāpotī vārāhī cchatrā<add place="below-margin">ticchatrā
                        </add>kanyā kareṇu ajā<cb n="1"/> takrakādityaparṇṇinī vrahmasuvarcalā
                        mahāsrāvaṇī golāmī mahāvegavatī cety aṣṭādaśa somasamavīryā mahauṣa<cb n="2"
                        />dhayo vyākhyāḥ || tatra tāsāṃ somavat kriyāsīstutatayaḥ śāstre bhihitāḥ |
                            tāsā<lb n="5"/>m agāre bhihitānāṃ yāḥ kṣīra<add place="below-margin"
                            >va</add>tyas tāsāṃ kṣīrakuḍavaṃ sakṛd evopuyañjīta |<cb n="1"/>
                        yās tv akṣīrā mūlavatyas tāsāṃ pradeśinī pramāṇānī trīṇi kāṇḍāni pramāṇam
                        upayoge | svetakāpotī samū<cb n="2"/>lavṛttā bhakṣayitavyā | gonasyājagarī
                        kṛṣṇakāpotīnāṃ sanakhaṃ muṣṭiṃ kāṇḍasaḥ ka<lb n="6"/>lpayitvā kṣīreṇa
                        visrāvya pratisāritam abhighāritam abhihutañ ca sakṛdevopa<cb n="1"/>yuñjīta |
                        tatastāsāṃ yā<unclear>nyā</unclear>payasā sakṛd eva vrahmasuvarcalā
                        saptarātram upayoktavyā | bhakṣakalpena | śeṣā<cb n="2"/>ṇāṃ pañca pañca
                        palāni kṣīrāḍhakakathitāni prasthe vaśiṣṭe parisrāvya sakṛdevopa<lb n="7"
                        />yuñjīta | somena cāhāravihārāḥ vyākhyātāḥ | kevalaṃ tu navanītam abhyaṃ<cb
                            n="1"/>gārthe | śeṣaṃ somavad ānirgamād iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.30.6">bha || yuvānaṃ sihaṃvikrāntaṃ sakṛcchrubhanigāditaṃ |
                        <caesura/>
                         kuryur etāḥ<cb n="2"/> krameṇaivaṃ dvisahasrāyuṣaṃ naraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.7">aṅgadī kuṇḍalī maulī divyasrakcandanāmvaraḥ<milestone
                            facs="126r IMG_0093.JPG" n="126r" unit="folio"/><pb facs="80" n="126r"
                            /><lb n="1"/><del>raḥ</del>
                        <caesura/>
                         caraty amoghasaṅkalpo nabhasyaṃ<unclear>rvu</unclear>danirgame |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.8">vrajanti pakṣiṇo yena jalalamvā<cb n="1"/>ś ca toyadāḥ |
                        <caesura/>
                         gatis tv auṣadhasiddhasya somasiddhigatiḥ parāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.9">atha vakṣyāmi vijñānam auṣadhīnāṃ pṛthak pṛthak |
                        <caesura/>
                         maṇḍa<cb n="2"/>laiḥ kapilaiś citrā sarpābhā pañcaparṇṇinī |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.10">pañcārannipramāṇā ca vijñeyājagarīrvudhaiḥ ||<lb n="2"/>
                        <caesura/>
                         niḥpatrāḥ kanakābhāśā mūlinyaṅguṣṭhasammitā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.11">sarpākārā lohitākṣī svetakā<cb n="1"/>potir ucyate ||
                        <caesura/>
                         dviparṇṇinī mūlabhavām aruṇāṃ kṛṣṇamaṇḍalā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.12">dvirannipramāṇāñ jānīyād gonasīṃ gonasākṛtiṃ ||<cb n="2"/>
                        <caesura/>
                         sakṣīrāṃ romasāṃ mṛdvī rasecekṣurasopamāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.13">evaṃrūparasāṃ cāpi kṛṣṇakāpotim ādiśet ||<lb n="3"/>
                        <caesura/>
                         kṛṣṇasarpasyarūpeṇa vārāhī kandasambhavā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.14">ekapatryā mahāvīryā bhinnāñjanasa<cb n="1"/>maprabhā |
                        <caesura/>
                         cchatrāticchatrike vidyād rakṣoghnā kandasambhave ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.15">jarāmṛtyunivāriṇyau svetakāpotisaṃsthite |
                        <caesura/>
                         kāntair dvāda<cb n="2"/>śabhiḥ patrai mayūravarahopamaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.16">kandajā kāñcanakṣīrī kanyā nāma mahauṣadhī |
                        <caesura/>
                         kareṇuḥ su<lb n="4"/>vahukṣīrā kandena gajarūpiṇāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.17">hastikarṇṇapalāśasyāt tūlyapatrā dviparṇṇinī |<cb n="1"/>
                        <caesura/>
                         ajānanābhakandā tu sakṣīrā kṣuparūpiṇī |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.18">ajā mahauṣadhī jñeyā śaṅkhakundendupāṇḍurā |
                        <caesura/>
                         svetā vicitrakusu<cb n="2"/>mā kākādani samacchadāḥ </l>

                    <l xml:id="SS.4.30.19">takrakām auṣadhīṃ vidyāj jarāmṛtyuvināśanī |
                        <caesura/>
                         mūlinīṃ pañca<lb n="5"/>bhiḥ patraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.20">ādityaparṇṇinī jñeyā sadādityānuva<cb n="1"/>rttinī |
                        <caesura/>
                         kanakābhā jalānteṣu sarvataḥ parisarpati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.21">sakṣīrā padminīprakhyā devī vrahmasuvarcalā |
                        <caesura/>
                         ra<unclear>nni</unclear>pramā<cb n="2"/>ṇākṣupavat patrair
                        dvyaṃgulasammitaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.22">puṣpai nīlotpalākāraiḥ phalaiś cāñjanasaprabhai ||<lb
                            n="6"/>
                        <caesura/>
                         srāvaṇī mahatī jñeyā kanakābhā payasvinī |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.23">srāvaṇī pāṇḍurā tu syāt mahāsrā<cb n="1"/>vaṇilakṣaṇā |
                        <caesura/>
                         golomī cājalomī ca romaśe kandasambhave |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.24">haṃsapādī ca vicchinnaiḥ patrair mūlasamudbhavaiḥ |<cb
                            n="2"/>
                        <caesura/>
                         athavā śaṃkhapuṣpāyāḥ samānāḥ sarvarūpataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.25">vegena mahatāviṣṭā sarpanirmokasa<lb n="7"/>nnibhā |
                        <caesura/>
                         eṣā vegavatī nāma jāyate hy amvudakṣaye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.26">saptādau sarparūpiṇyau yas tv au<cb n="1"/>ṣadhyaḥ
                        prakīrttitā |
                        <caesura/>
                         tāsām uddharaṇaṃ kāryaṃ mantreṇānena sarvadā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.27">mahendararāmakṛṣṇānāṃ vrā<unclear reason="torn">hmaṇānāṃ
                            ga</unclear>vām api |<cb n="2"/>
                        <caesura/>
                         tapasā tejasā caiva praśāmyadhvaṃ śivāya vai ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.28">anena mantreṇa sarva bheṣajāni parijape<milestone
                            facs="126v                      IMG_0095.JPG" n="126v" unit="folio"/><pb
                            facs="82" n="126v"/><lb n="1"/>d iti |
                        <caesura/>
                         aśraddadhānair alasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpakartṛbhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.29">na śakyam āsādayituṃ somāḥ<cb n="1"/> somāsamās tathā |
                        <caesura/>
                         pītāvaśeṣam amṛtaṃ devair vrahmapurogamaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.30">nihitaṃ somavīryāsu some cā<unclear reason="torn"
                            >pyauṣadhīpa</unclear>tī ||
                        <caesura/>
                         de<cb n="1"/>vasūtre hradavare tathā sindhu mahānade |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.31">dṛśyate ca jalānteṣu devī vrahmasurvarcalā |
                        <caesura/>
                         ādi<lb n="2"/>tyaparṇṇinī caiva tathaiva himasaṃkṣaye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.32">dṛśyatejagarī nityaṃ gonasī cāmvudāgameḥ |<cb n="1"/>
                        <caesura/>
                         kaśmīre tu sadā yantramānasaṃ nāmaviśrutaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.33">kareṇus tatra kanyā ca cchatrāticchatrike tathā |
                        <caesura/>
                         golomī cājalomī<cb n="2"/> ca mahatī śrāvaṇī tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.34">hemante kṛṣṇasarpābhā vasante cātra dṛśyate |
                        <caesura/>
                         nadīṃ kauśikī<lb n="3"/>m uttīrya saṃjayaṃtyās tu pūrvataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.35">kṣitipradeśo valmīkair āvṛto yojanatrayaṃ ||<cb n="1"/>
                        <caesura/>
                         vidheyā tatra kāpotī svetā valmīkamū<unclear>dha</unclear>su |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.36">malaye nalasetau ca vegavatyauṣadhī dhruvā |
                        <caesura/>
                         kārttikyāṃ paurṇṇamāsyā<cb n="2"/>n tu dṛśyate nātra saṃśayaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.37">somavac cātra vartteta vidhir ānirgamād iti ||
                        <caesura/>
                         sarvā vidhe<lb n="4"/>yās tv auṣadhyaḥ somaś cāpy arvude girau |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.38">sa śṛṅgair devacaritair amvudānīkabhedi<cb n="1"/>bhiḥ |
                        <caesura/>
                         vyāptas tīthaiś ca vikhyātaiḥ siddharṣisurasevitaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.39">guhābhir bhīmarūpābhiḥ siṃhonnāditanādibhiḥ |
                        <caesura/>
                        <add place="inline">gajā<cb n="2"/>loḍitatoyābhir āpagābhiḥ samantataḥ
                            |</add>
                        <caesura/>
                         vividhair dhātubhiś citrais sarvatraivopaśobhi<lb n="5"/>taḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.40">nadīṣu śaileṣu sarassu cāpi puṇyeṣv araṇyeṣu tathāśrameṣu
                        |
                        <caesura/>
                         sarvatra sarvāḥ<cb n="1"/> parimārgitavyāḥ sarvatra bhūmir hi vasūn
                        nidhatta iti || cila 0 || ❈ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.40.add">śukraṃ mukhaṃ śopham anāgatañ ca miśran tathā<cb n="2"
                        />kṣīṇavalendriyañ ca |
                        <caesura/>
                         āvādhasarva pratiṣedhamedhā svabhāvan tāpanivṛttakañ ca ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.30.trailer">ciki<lb n="6"/>tsiteṣu tṛtīyo daśaḥ || 0 ||</p>
                </div>


                <div n="31" type="adhyāya">

                    <!--    Missing verses

2, 3, 13, 15, 16, 17, 18, 20, 25ab, 33cd, 40, 41, 48ab, 50, 51ab, 52ab,  


Metre break

39           -->

                    <milestone n="126v IMG_0095" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.31.1">athātaḥ snehopayogacikitsitaṃ <abbr>vyā</abbr>
                        <expan><ex>khyāsyāmaḥ</ex></expan>
                    </p>





                    <p xml:id="SS.4.31.4">dvi<cb n="1"/>yoniś caturvikalpo bhihitaḥ snehaḥ snehaguṇāś
                        ca | tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ snehaṃ pradhāṇatamaṃ sthāvarebhyas tila<cb
                            n="2"/>sneha iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.31.5">ata ūrdhvaṃ yathāprayojanato yathāpradhānataś ca |
                        sthāvarasnehāṃ vakṣyā<lb n="7"/>maḥ | tatra
                            tilvakairaṇḍakuśāmradantīpalāśaśaṅkhinīvi<cb n="1"
                        />ṣāṇigavākṣīkampilyakaśampākanīlinīsnehā virecayanti ||
                            jīmūtakakūṭa<milestone facs="127r IMG_0097.JPG" n="127r" unit="folio"
                            /><pb facs="83" n="127r"/><lb n="1"/>jakṛtavedhanekṣvākumadanasnehā
                        vāmayanti || viḍaṅga<unclear>sthū</unclear> lamañjarīmadhuśigrusū<cb n="1"
                        />ryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥ śiro virecayanti |
                            karañjapūtīkalavaṇamātuluṅgeṅgudīkirātati<cb n="2"/>ktakasnehāḥ
                        duṣṭavraṇeṣūpayojyāḥ || turuvakakapitthabhallātakapaṭolasnehāḥ <lb n="2"
                        />mahāvyādhiṣu || trapusatvārukerkāratumvurukaṣmāṇḍasnehāḥ mūtrasaṅgeṣu
                            ||<cb n="1"/>kapotavaṅkaharītakīsnehāḥ śarkarārśmariṣu ||
                        kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakakāṇḍīrasnehāḥ prame<cb n="2"/>heṣu ||
                        nāḍīkerapanasapiyālavilvamadhūka śleeṣmātakasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau ||<lb
                            n="3"/> vibhītakapiṇḍītakabhallātakasnehāḥ kṛṣṇīkaraṇeṣu ||
                        śravaṇakaṃgukasnehāḥ pāṇḍūkaraneṣu |
                            saralāpītadāruśiṃśapāsa<unclear>na</unclear>sārasnehāḥ dardrukiṭibheṣu |
                        sarva eva snehā vātam upahanti |<cb n="2"/> tailaguṇāḥ samāsena vyākhyātāḥ
                        ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.31.6">ata ūrdhvaṃ kaṣāyapākakramam upadekṣyāmaḥ ||<lb n="4"/>
                        tatra kecid āhus tvak patrapuṣpaphalādīnāṃ bhāgas tac caturguṇam udakaṃ
                            caturthāṃśā<cb n="1"/>vaśeṣitaṃ kvāthyāvatārayed ity eṣa kaṣāyakalpaḥ |
                        tat tu na samyak kasmād āgamasiddhatvāt </p>

                    <p xml:id="SS.4.31.7">palakuḍavādīnām i<cb n="2"/>ty etac copadekṣyāmaḥ | tatra
                        dvādaśa dhānyamāṣā madhyamā suvarṇṇamāṣakas te śoḍaṣasu<lb n="5"/>varṇṇāḥ |
                        ataś cordhvaṃ caturguṇam abhivardhayataḥ palakuḍavaprasthāḍhakadroṇā
                        abhiniṣpadyante | tulā punaḥ palaśataṃ tābhir viṃśatir bhāraḥ śuṣkāṇām
                        ārdrāṇāṃ dravāṇāṃ ca dviguṇam iti |</p>

                    <p xml:id="SS.4.31.8">snehaku<cb n="2"
                            />kuḍave<unclear>sāṇyakvāthyadravyadurvya</unclear>prastho vidheyas
                        taccaturguṇam udakaṃ caturthāṅgāvaśeṣitaṃ kvāthyā<lb n="6"/>vatārayed ity eṣa
                        kaṣāyakalpaḥ | snehakuḍave<unclear>sāṇya</unclear> bheṣajapalaṃ kalkam i<cb
                            n="1"/>ṣṭaṃ caturguṇañ ca kaṣāyam āvāpya vipaced ity eṣa snehapākakalpa iti
                        ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.31.9">bha || snehabheṣajatoyānāṃ mānaṃ ya<cb n="2"/>tra tu
                        neritaṃ |
                        <caesura/>
                         tatrāyaṃ vidhir āstheyo nirdiṣṭe tadvad eva tu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.10">anukte dravakārye tu sa<lb n="7"/>rvatra salilaṃ smṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāt tasmāt samādhayet ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.31.11">a<cb n="1"/>ta ūrdhvaṃ snehapākakramam upadekṣyāmaḥ | sa
                        tu pākas tṛvidho mṛduścikkanaḥ kharacikkaṇa iti | <unclear reason="torn"
                            >snehauṣa</unclear>dhavi<cb n="2"/>vekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa mṛduḥ |
                        madhūcchiṣṭam ivalepayati yatra bheṣajaṃ sa cikkaṇaḥ | <milestone facs="127v
                            IMG_0098.JPG" n="127v" unit="folio"/><pb facs="84" n="127v"/><lb n="1"
                        />phenāni mātra vailasya śeṣaṃ ghṛtavad ādiśet kṛṣṇam avasannam īṣadviśadaṃ
                            cikkaṇaṃ<cb n="1"/> ca yatra sa kharacikkaṇa iti || ata ūrdhvaṃ
                        pradagdhasneha bhavati | taṃ punaḥ sādhayet | tatra pānābhyava<unclear
                            reason="torn">hārayor mmṛduḥ</unclear>
                        <cb n="2"/> nasyābhyañjanīyaś cikkaṇaḥ | vastisnehāḥ kharacikkaṇa iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.31.12">śabdasyoparame prā<lb n="2"/>pte phenasyoparame tathā ||
                        <caesura/>
                         gandhavarṇṇarasānāñ ca sampattau siddham ādiśet ||</l>



                    <p xml:id="SS.4.31.14">a<cb n="1"/>taḥ snehapānakramam upadekṣyāmaḥ | atha
                        laghukoṣṭhāyāturāya kṛtamaṃgalāyodayagiriśikharaprasthite pra<cb n="2"
                        />taptakanakapītalohite savitari yathāvalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātraṃ
                        prayacchet |</p>









                    <l xml:id="SS.4.31.19">ke<lb n="3"/>valaṃ paittike sarpir vātike lavaṇānvitaṃ |
                        <caesura/>
                         deyaṃ vahukaphe tailaṃ savyoṣakṣārasaṃ<cb n="1"/>yutaṃ |</l>



                    <l xml:id="SS.4.31.21">snehasātmyaḥ kleśasaho dṛḍhaḥ kāle ca śītale
                        <caesura/>
                         accham eva pivet sneham acchapānaṃ hi śobhaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.22">śīte kāle di<cb n="2"/>vā sneham uṣṇe kāle piven niśi |
                        <caesura/>
                         vātapittādhiko rātrau | vātaśleṣmādhiko divā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.23">vā<lb n="4"/>tapitthādhikasyoṣṇe mūrcchonmāda tṛṣāvahaḥ |
                        <caesura/>
                         śīte vātakaphārttasya gauravāru<cb n="1"/>ca śūlakṛt |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.24">snehapītas tu tṛṣṇāyāṃ pived uṣṇodakan naraṃ |
                        <caesura/>
                         evañ cānupaśāmyantī sneham uṣṇāmvunoddharet |</l>



                    <l xml:id="SS.4.31.25cd">yā mā<cb n="2"/>trā parijīryeta caturbhāgagate na
                        hi</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.26">sā mātrā dīpayaty agnim alpadoṣe ca pūjitā |
                        <caesura/>
                         yā<lb n="5"/> mātrā parijīryeta tatrārdhadivase gate </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.27">sā vṛṣyā vṛṃhaṇī yā ca madhyadoṣe ca pū<cb n="1"/>jitā |
                        <caesura/>
                         yā mātrā parijīryeta caturbhāgāvaśeṣite</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.28">snehanīyā ca sā mātrā vahudoṣe ca śasyate |
                        <caesura/>
                         yā snehamātrā<cb n="2"/> jīryeta jantoḥ pariṇate hani</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.29">glānimūrcchāmadāṃ hitvā sā mātrā snehanī matā |
                        <caesura/>
                         aho<lb n="6"/>rātrād asaṃduṣṭā yā mātrā parijīryati</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.30">sā tu kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranā<cb n="1"/>śanī |
                        <caesura/>
                         yathāgniṃ pratimāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.31">pīto hy ativahusneho janayet prāṇasaṃśayaṃ |
                        <caesura/>
                         mithyācā<cb n="2"/>rād vahutvād vā yasya sneho na jīryati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.32">viṣṭabhya vāpi jīryeta vāriṇauṣṇena vāmayet |<lb n="6"/>
                        <caesura/>
                         tataḥ snehaṃ punar dadyāl laghukoṣṭhāya dehine |
                        <caesura/>
                         jīrṇṇājīrṇṇaviśaṃkāyāṃ pive<cb n="1"/>d uṣṇodakaṃ naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.33ab">tenodgāro bhavet chuddho ruciś cānnaṃ bhavet prati
                        |</l>



                    <l xml:id="SS.4.31.34">pariṣicyādbhir uṣṇābhiḥ jīrṇṇasnehe tato<cb n="2"/> naraṃ
                        |
                        <caesura/>
                         yavāgū pāyayed uṣṇāṃ suklinnām alpataṇḍulāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.35">deyau yuṣaraso syātām akṛ<milestone facs="128r
                            IMG_0098.JPG" n="128r" unit="folio"/><pb facs="85" n="128r"/><lb n="1"
                        />tau saindhavānvitau |
                        <caesura/>
                         kṛtau cāpyalpasarpiṣkau vilepītā vidhīyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.36">pived dvyahaṃ tryahaṃ<cb n="1"/> vāpi pañcāhaṃ ṣaḍahāni
                        vā |
                        <caesura/>
                         saptarātrāt paraṃ snehaḥ sātmībhāvāya kalpate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.37">snehadviṣaḥ kṛṣāṃ vṛddhāṃ sukumāraṃ śi<cb n="2"/>śūn api |
                        <caesura/>
                         tṛṣṇālūñcoṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.38">pippalyo lavaṇaṃ snehāś catvā<lb n="2"/>ro dadhimastu ca
                        |
                        <caesura/>
                         pītam ekadhyam etat tu sadya snehanam ucyate |</l>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.31.39">bhṛṣṭamāṃsarase sni<cb n="1"/>gdhā
                        yavāgū sūpalpitā |
                        <caesura/>
                         sakṣaudrāḥ pīyamānā tu sadyasnehanam ucyate ||</l>





                    <l xml:id="SS.4.31.42">śarkarāghṛtasaṃsṛṣṭe duhyād gāṃ kalaśe tha<cb n="2"/> tat |
                        <caesura/>
                         pāyayed ṛkṣam etad hi sadya snehanam ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.43">yavakolakulatthānāṃ kvātho māga<lb n="3"/>dhikā yutāḥ |
                        <caesura/>
                         payo dadhi surā ceti ghṛtam apy aṣṭamaṃ bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.44">siddham etad ghṛtaṃ pītaṃ<cb n="1"/> sadyasnehanam ucyate
                        ||
                        <caesura/>
                         nṛpāṇāṃ tatsamānānāṃ deyam etad ghṛtottamaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.45">balahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagni<unclear>strī</unclear>
                        mahātmani |<cb n="2"/>
                        <caesura/>
                         alpadoṣeṣu yojyā syu ye yogāḥ samyag īritāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.46">vivarjayet snehapānam ajīrṇṇī taru<lb n="4"/>ṇajvarī |
                        <caesura/>
                         durvalārocakī sthūlo mūrcchārtto madapīḍitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.47">chardyābhibhūtas tṛ<cb n="1"/>ṣitaḥ śrāntaḥ
                        pānaklamānvitaḥ |
                        <caesura/>
                         vastidatto viriktaś ca vānto yaś cāpi mānavaḥ |</l>


                    <l xml:id="SS.4.31.48cd">akāle ca prasūtā strī snehapānaṃ vi<cb n="2"/>varjayet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.49">snehapānād bhaved nṝṇāṃ nānāvidhā gadāḥ |
                        <caesura/>
                         gadā vā kṛcchratāṃ yānti na si<cb n="5"/>dhyanty atra vā yataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.51cd">rūkṣaṃ purīśaṃ grathitaṃ <unclear>bhuktaṃ</unclear>
                        kṛcchreṇa pacyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.52cd">durvarṇṇo durva<cb n="1"/>laś caiva rūkṣo bhavati
                        mānavaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.53">glāniḥ sadanam aṅgānām adhastāt snehadarśanaṃ |
                        <caesura/>
                         samyak snigdhasya liṅgāni sneho<cb n="2"/>dvegas tathaiva ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.54">bhaktadveṣo mukhāsrāvo gudadāha pravāhikā |
                        <caesura/>
                         purīśātipravṛttiś ca tad a<lb n="6"/>tisnigdhalakṣaṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.55">rūkṣasya snehanaṃ snehair atisnigdhasya rūkṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         śyāmākako<cb n="1"/>radūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.56">dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ
                        pratyagradhātur balavarṇṇayuktaḥ |
                        <caesura/>
                         dṛḍhendri<cb n="2"/>yo mandarajāḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣo bhaved hi
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.57">sneho hito durvalavahnidehe<lb n="7"/> sandhukṣaṇe
                        vyādhinipīḍitasya |
                        <caesura/>
                         valānvito bhojanadoṣajātaiḥ pramardituṃ<cb n="1"/> tau sahasā na śakyāv iti
                        ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.31.trailer">la la<unclear extent="1" unit="char"/>||❈||</p>
                </div>


                <div n="32" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3271 fol 292" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.32.1">athātaḥ svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitaṃ <abbr>vyā</abbr>
                        <expan><ex>khyāsyāmaḥ</ex></expan> ||</p>



                    <p xml:id="SS.4.32.3">tatra caturvidhaḥ svedā<cb n="2"/> bhavati || tad yathā
                        tāpasvedo bāṣpasvedaḥ |<milestone facs="128v IMG_0099.JPG" n="128v"
                            unit="folio"/><pb facs="86" n="128v"/><lb n="1"/>upanāhasvedo
                        dravasvedaś ceti | tatra svedavikalpāvarodhaḥ |</p>

                    <p xml:id="SS.4.32.4">tatra tāpasvedo nāma<cb n="1"/> pālikāṃ
                        sakandaphalavāṃlikāvastraiḥ prayujyate śayānasya bāṣpatāpoṅgāraiḥ ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.32.5">bāṣpasvedas tu kapālapāṣāṇoṣṭaka<cb n="2"/>lohapiṇḍān
                        agnivarṇān adbhir āsicya tair ārdravastrapariveṣṭitaiḥ | svedayed
                            aṅgapradeśā<lb n="2"/> evaṃ
                        māṃsarasapayodadhisnehadhānyāmvlavātaharapatrabhaṃgakvāthapūrṇṇam vā kumbhīm
                            abhi<cb n="1"/>prataptāṃ prāvṛtyoṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt | pārśvacchidreṇa vā
                        kumbhena tasyāḥ kumbhyāmukhena mukham abhisandhāya tasminañ chidre<cb n="2"
                        /> hastiśuṇḍākāraṃ nāḍīṃ praṇidhāya śayānaṃ svedayet</p>

                    <l xml:id="SS.4.32.6">sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ prāvṛtam vā || bha ||<lb n="3"/>
                        <caesura/>
                         hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayed vātarogiṇaṃ |
                        <caesura/>
                         sukhaṃ sarvānugā hy eṣā na ca saṃkleṣa<cb n="1"/>yen naraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.7">vyāmārdhamātratrivakrahastihastasamākṛtiḥ |
                        <caesura/>
                         svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.8ab">puru<cb n="2"/>ṣāyāmamātram vā bhūmim utkīrya khādiraiḥ </l>
                    <p xml:id="SS.4.32.8cd"> kāṣṭair avadāhyābhyukṣya vātahara</p>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.32.9">patrabhaṅgair a<lb n="4"/>vacchādya
                        śayānaṃ svedayet |
                        <caesura/>
                         śilātalam avadāhyāpohya bhasmaṃ ca pūrvavat |</l>

                    <p xml:id="SS.4.32.10">kuṭīm vā<cb n="1"/> caturdvārāṃ kṛtvā tasyām
                        upaviṣṭasyāntaś catu<unclear>rvāṃ</unclear>gārān anuparidhāya svedayet |</p>

                    <p xml:id="SS.4.32.11">kāśadhānyāni vā samyag usvedyāstī<cb n="2"/>rya
                        kiliñje nyasmiṃ vā tatpratirūpake śayānaṃ svedayed evaṃ pāṃśu
                            gośakṛttuṣapa<lb n="5"/>lāloṣm abhiḥ svedayed iti ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.32.12">upanāhasvedas tu vātaharadravyakalkair amvlapiṣṭair la<cb
                            n="1"/>vaṇapragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ sukhoṣṇaiś ca pradihya svedayed evaṃ
                        kākolyādirelāsu rasādim āhṛtya tilātasīsarṣapa<cb n="2"/>kalkair vā
                        kṛsaraveśavārapāyasotkārikābhir vā etābhir eva vāyo dūlikāṃ vadhvā sveda<lb
                            n="6"/>yet ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.32.13">dravasvedas tu vātaharadravyakvāthapūrṇṇakoṣṭakaṭāhe
                        droṇyām vāvagāhya sve<cb n="1"/>dayet | evaṃ
                        payomāṃsarasayūṣatailaghṛtadhānyāmvlamūtreṣv etair eva sukhoṣṇaiḥ
                        pariṣiñced iti ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.32.14">tatra tāpo<cb n="1"/>ṣmāsvede viśeṣataḥ śleṣmaghnau |
                        upanāhasvedo vātaghnaḥ | anyatarasmiṃ pittasaṃsṛ<lb n="7"/>ṣṭadravasveda iti
                        ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.32.16">caturvidho yo bhihito dvādhā svedaḥ prayujyate |
                        <caesura/>
                         svasmi<cb n="1"/>nn eva dehe tu dehasyāvayave tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.17">yeṣān nasyaṃ vidhātavyaṃ bastiś cāpi hi dehināṃ |
                        <caesura/>
                         śodhanīyāś ca ye kecit pūrvaṃ sve<cb n="2"/>dyās tu me matāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.18">paścāt svedyā hṛte śalye mūḍhagarbhānupadravā |
                        <caesura/>
                         samyak prajātā kāle ca <milestone facs="129r IMG_0096.JPG" n="129r"
                            unit="folio"/><pb facs="87" n="129r"/><lb n="1"/>paścāt svedyaiva
                        jānatāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.19">pūrvāṃ svedyā paścāc ca bhagandaryarśaśas tathā |
                        <caesura/>
                         aśmaryāṃ cātu<cb n="1"/>ro jantu śeṣāñcāstre pravakṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.20">nānabhyakte nāpi cāsnigdhadehe yojyaḥ svedyaḥ
                        svedavidbhiḥ kathañcit |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭaṃ loke<cb n="2"/> kāṣṭham asnigdham āśur yāyāt bhaṅgaṃ svedayogair
                        gṛhītaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.21">svedaklinnā dhātusaṃsthā tu doṣāḥ<lb n="2"/>
                        svasthānasthā ye ca mārgeṣu līnāḥ |
                        <caesura/>
                         samyak svedair yojitais te dravatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ<cb n="1"/> śodhanair
                        yātyaśeṣāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.22">agne dīptin mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ
                        nirmalatvaṃ |
                        <caesura/>
                         kuryāt svedas tandrīnidre ca ha<cb n="2"/>nyāt | sandhīm katvāṃś ceṣṭayed
                        āśu yuktaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.23">svedāsrāvo vyādhihānir laghutvaṃ śītārthitvaṃ mā<lb n="3"
                        />rdavaṃ cāturasya |
                        <caesura/>
                         samyak svinne lakṣaṇaṃ prāhur etat | mithyāsvinne viparītaṃ tad eva ||<cb
                            n="1"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.32.24">sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopo madāmūrcchā bhramadāho
                        klamaś ca |
                        <caesura/>
                         atisvinne sandhipīḍā ca tṛṭca śītā kriyās ta<cb n="2"/>tra kuryād vidhijñaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.25">pāṇḍumehī raktapittī tṛṣārttaḥ kṣutakṣīṇo durvalo
                        jīrṇṇabhaktaḥ ||<lb n="4"/>
                        <caesura/>
                         dakodarīgarbhiṇī pānapañca naite svedyā yaś ca martyo tisārī |
                        <caesura/>
                         svedād eṣā yāṃti de<cb n="1"/>hā vināśaṃ asādhyatvaṃ yānti caiṣāṃ vikārāḥ |
                        <caesura/>
                         svedaiḥ sādhyo durvalo jīrṇṇabhaktā yadi syātāṃ svedanīyau tatas tau |<cb
                            n="2"/></l>



                    <l xml:id="SS.4.32.27">sarvasvedāṃ nivāte tu jīrṇṇānne cāvacārayet |
                        <caesura/>
                         snehābhya<add place="below-margin">kta</add>śarīrasya śītair ācchādya
                        cakṣuṣī |<lb n="5"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.32.28">atisvinna<add place="below-margin">m a</add>thāsvābhya
                        śītāṃbutrāsanaṃ hitaṃ |
                        <caesura/>
                         snānam uṣṇāmbunā caiva nivatañ cālaya<cb n="1"/>yet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.29cd">bhojayec cānabhiṣyandi sarvaṃ vācāram ādiśed iti ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.32.trailer">ci<unclear extent="2" unit="syllables"/>>||❈||</p>
                </div>

                <div n="33" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3271 fol 292" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.33.1">athāto vamanavirecanasādhyopakra<cb/>macikitsitaṃ
                            <abbr>vyā</abbr>
                        <expan><ex>khyāsyāmaḥ</ex></expan>
                    </p>



                    <p xml:id="SS.4.33.3">doṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ calitāḥ praśamayitavyāḥ pravṛ<lb
                            n="6"/>ddhā nirhattavyāḥ svasthānasthā rakṣyā iti siddhāntaḥ ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.33.4">prādhānyena vamanavirecane<cb n="1"/> nirharaṇe varttate |
                        tasmāt tayor vidhānam ucyamānam upadhārayasva |</p>

                    <p xml:id="SS.4.33.5">tad yathāturaṃ snigdhasvinnam anabhiṣyandibhir ā<cb n="2"
                        />hārair anavabaddhadoṣam ālocya svo vamanaṃ pāyayitāsmīti saṃbhojayet |
                            saṃbho<lb n="7"/>jyas tu tīkṣṇāgnir balavān bahudoṣo mahāvyādhipari<cb
                            n="1"/>gṛhīto vamanasātmyaś ca ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.33.6">peśalair vividhair annair doṣam utkliśya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samya<milestone facs="129v IMG_0097.JPG"
                            n="129v" unit="folio"/><pb facs="88" n="129v"/><lb n="1"/>k pravarttate
                        |</l>

                    <p xml:id="SS.4.33.7">athāparedyuḥ pūrvā<cb n="1"/>hṇe sādhāraṇe kāle
                        vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇṇasnehanānyatamasya mātrāṃ pāyayitvā vāmayet |
                            asātmyabībha<cb n="2"/>tsadudarśanadurgandhāni vāmanīyāni vidadhyād ato
                        viparītāni || ta<lb n="2"/>tra sukumārāṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhāṃ bhīrum vā
                        vamanasādhyavikāreṣu kṣīradadhitakrayavāgū<cb n="1"/>nām anyatamam ākaṇṭhaṃ
                        pāyayitvā vāmayet | pītauṣadhañ ca pāṇibhir agnitaptair upaspṛśyamānaṃ
                        muhūrttam upekṣeta | <cb n="2"/>tatra pravṛttahṛllāsaṃ jñātvā
                        jānumātrāsanopaviṣṭam anyena hṛtpṛṣṭhayoḥ pāṇibhyāṃ
                            <unclear>u</unclear>pari<lb n="3"/>gṛhītam
                        aṅguligandharvahastapatravṛttotpalanālānām anyatamena kaṇṭhamanabhispṛśan
                            vā<cb n="1"/>mayet yāvat samyag vāntalakṣaṇāni bhavanti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.33.8">kaphaprasekaṃ hṛdayāviśuddhiṃ kaṇḍūñ ca duścharditaliṅgam
                        āhuḥ |
                        <caesura/>
                         pittātiyoga<cb n="2"/>ñ ca visaṅjñatāñ ca hṛtkaṇṭhapīḍām api cātivānte
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.9">pitte kaphasyāndramukhaṃ pravṛtte śuddheṣu hṛ<lb n="4"
                        />tkaṇṭhaśirassu cāpi |
                        <caesura/>
                         laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ<del>suvātaṃ</del> puruṣaṃ
                            vyava<cb n="1"/>vasyet |</l>

                    <p xml:id="SS.4.33.10">samyag vāntaṃ cainam abhisamīkṣya
                        snaihikavairecanikopaśamanīyānāṃ dhūmānām anyataṃ sāmarthyataḥ pāyayitvā<cb
                            n="2"/> cārikam upadiśet ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.33.11">tato parāhṇe suvibhaktadeham uṣṇābhir ahniḥ
                        pariṣiktagātraṃ |<lb n="5"/>
                        <caesura/>
                         kulatthamudgaḍhakijāṅgalānāṃ yuṣai rasair vāpy upabhojayīta |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.12">kaphaprasekaḥ svara<cb n="1"/>bhedatandrā
                        nidrāsyadaurgandhyaviṣopasargāḥ |
                        <caesura/>
                         gurutvakaṇḍūgrahaṇīpradoṣā na santi jantor vamataḥ kadācit |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.13">chi<cb n="2"/>nne tarau puṣpaphalaprarohā yathā vināśaṃ
                        sahasā vrajanti |
                        <caesura/>
                         tathā hṛte śleṣmaṇi ccharddanena<lb n="6"/> tajjā vikārā vilayaṃ vrajanti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.14">na vāmayet taimirikan na gulminaṃ na caiva pāṇḍūda<cb n="1"
                        />rarogapīḍitaṃ |
                        <caesura/>
                         sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhā narśorditā kṣepakapīḍitāṃś ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.15">rūkṣaṃ pramehe taraṇe ca garbhe gaccha<cb n="2"
                        />ty adhordhvaṃ rudhire ca tīvre |
                        <caesura/>
                         tuṣṭe ca koṣṭhe krimibhir manuṣyaṃ na vāmayed varcasi cātivṛddhe ||<lb
                            n="7"/></l>



                    <l xml:id="SS.4.33.17">ete py ajīrṇṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturāḥ |
                        <caesura/>
                         atīva colbaṇakaphās te ca syu<cb n="1"/>r madhukāmbunā ||</l>



                    <p xml:id="SS.4.33.19">virecanam api snigdhasvinnāya ca deyaṃ | avāntasya hi
                        samyag viriktasyāpi sato vasrastaḥ śleṣmā gra<cb n="2"/>haṇīñ chādayati |
                        gauravam āpādayati <milestone facs="130r IMG_0099.JPG" n="130r" unit="folio"
                            /><pb facs="89" n="130r"/><lb n="1"/>pravāhikām vā kurute | tasmāt
                        snigdhasvinnāya vāntāya ca deyam |</p>

                    <p xml:id="SS.4.33.20">athāturaṃ svo virecanaṃ pāyayitāsmīti pūrvāhṇe laghu<cb
                            n="2"/> bhojayet | phalāmvlam uṣṇodakaś cainam anupāyayet | athāpare hani
                            vigataśleṣmadhā<lb n="2"/>tāvāt uropakramaṇīyād apekṣyāturam athā<cb
                            n="1"/><unclear>smai</unclear> virecanaṃ mātrāṃ prayacchet |</p>

                    <l xml:id="SS.4.33.21">tatra mṛduḥ krūro madhya iti trividhaḥ koṣṭho bhavati |
                        tatra bahupitto mṛduḥ sa dugdhe<cb n="2"/>nā viricyate | bahuvātaśleṣmā
                        krūro durvirecyaḥ | sagadoṣo madhyaḥ sādhāraṇa<lb n="3"/> iti | tatra mṛdau
                        mṛdvī mātrā | tīkṣṇakrūre | madhye madhyā karttavyeti | pītauṣadha<cb n="1"
                        />ś ca tanmanāḥ śayyābhyāse viricyeta | na prāptavegaṃ vidhārayet | na
                        cāprāptaṃ prāṇenākāṃkṣeta |</l>



                    <p xml:id="SS.4.33.23">yathā ca vamane kra<cb n="2"/>meṇa prasekauṣadhaḥ
                        pittānilāgacchanty evaṃ virecane vātamūtrapurīṣapittakaphā iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.33.24">bha ||<lb n="4"/>hṛtkukṣyaśuddhiḥ
                        paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṃgaś ca na sadvirikte |
                        <caesura/>
                         mūrcchāgudabhraṃśakaphā<cb n="1"/>tiyogāḥ śūlodgamāś cātiviriktaliṅgaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.25">gateṣu doṣeṣu kaphāntakeṣu glānyelaghutve manasaś ca
                        tuṣṭau |
                        <caesura/>
                         gate ni<cb n="2"/>le cāpy anulomabhāvaṃ samyag viriktaṃ puruṣaṃ vyavasyet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.26">mandāgnim akṣīṇam asadviriktaṃ<lb n="5"/> na pāyayet tad
                        divasaṃ yavāgūṃ |
                        <caesura/>
                         kṣīṇaṃ tṛṣārttaṃ suvirecitaś ca tanvī sukhoṣṇaṃ la<cb n="1"/>ghu pāyayīta | </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.27">buddheḥ prasādaṃ balam indriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ
                            jvala<add place="below-margin">nā</add>bhivṛddhiṃ
                        <caesura/>
                         cirāc ca pākaṃ vayasaḥ karoti vire<cb n="2"/>canaṃ samyag upāsyamānaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.28">yathodakānāṃ tu vijaṅgamānāṃ rodhe vadīrṇṇe dhruva eva
                            nā<lb n="6"/>śaḥ |
                        <caesura/>
                         pitte hṛtendhevam upadravāṇāṃ pittātmikākānāṃ vihito vināśaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.29">kṣīṇāḥ<cb n="1"/> kṛśārūkṣitabālavṛddhā dīno tha śoṣī
                        bhayaśokataptaḥ |
                        <caesura/>
                         śāntas tṛṣārtto parijīrṇṇabhakto garbhiṇy adho gacchati ya<cb n="2"/>sya
                        cāsṛk |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.30">navapratiśyāyaparītadeho navajvarī yā ca navaprasūtā |
                        <caesura/>
                         kaṣāyani<lb n="7"/>tyā na virecanīyā snehādibhir ye tv anupaskṛtāś ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.31">atyarthapittābhiparītadehāṃ<cb n="1"/> virecayet tān api
                        mandamandaṃ |
                        <caesura/>
                         virecanair yāṃti narā vināśam ajñaprayuktair avirecanīyā ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.33.33">saratvasaukṣmyataikṣṇyoṣṇe<cb n="2"/> vikāśitvād
                        virecanaṃ |
                        <caesura/>
                         vamanaṃ tu hared doṣāṃ samyaguktaṃ vṛthānyathā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.33.34"><unclear reason="torn">yāty adharddoṣa</unclear><milestone
                            facs="130v IMG_0100.JPG" n="130v" unit="folio"/><pb facs="90" n="130v"
                            /><lb n="1"/>m ādāya pyamānaṃ virecanaṃ |
                        <caesura/>
                         guṇodrekād vrajed ūrdhvam apakvaṃ vamanaṃ punaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.35">mṛdukoṣṭha<cb n="1"/>sya dīptāgner dattaṃ tīkṣṇaṃ
                        virecanaṃ |
                        <caesura/>
                         na samyag nirhared doṣān ativegapradhāvitaṃ |</l>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.33.36">prātar yad auṣadhaṃ pītaṃ
                        bhaktapākasame kṣa<cb n="2"/>ṇe |
                        <caesura/>
                         paktaṃ gacchati doṣāṃs tu nirharen niravaśeṣataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.37">durvalasya <unclear reason="torn">calāṃ doṣān alpān alpān
                            pu</unclear><lb n="2"/>naḥ punaḥ |
                        <caesura/>
                         haret prabhūtān alpāṃs tu samayet pracyutānatha |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.38">hared doṣāṃ calān pakvaṃ bali<cb n="1"/>no durbalasya vā |
                        <caesura/>
                         calā hy upekṣitā doṣāḥ kleśayeyuś ciran naraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.39">mandāgniṃ krūrakoṣṭhañ ca sakṣāralavaṇair ghṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         sa<cb n="2"/>ndhukṣitāgni snigdhañ ca svinnañ caiva viśodhayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.40">snigdhasvinnasya bhaiṣajyair doṣas tu kleśito bhavet |<lb
                            n="3"/>
                        <caesura/>
                         na cālīyeta mārgeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.41">na cātisnigdhakāyāya dadyāt snerhavi<cb n="1"/>recanaṃ |
                        <caesura/>
                         doṣāḥ pracyāvitā bhūyo līyante tena vartmasu |</l>



                    <l xml:id="SS.4.33.43">virūkṣya snehasātmyan tu bhūyaḥ saṃsnehya recayet |
                        <caesura/>
                         tena do<cb n="2"/>ṣā hṛtās tasya bhavanti snehabandhanāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.44">prāgadhītauṣadhaṃ śodhya pāyayet mṛduśodhaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         ta<lb n="4"/>to vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhaṇaṃ punaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.45">sukhaṃ dṛḍhaphalaṃ hṛdyam alpamātraṃ mahā<cb n="1"/>guṇaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         vyāpat sv alpātyayañ cāpi piben nṛpatir auṣadhaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.46">snehasvedāv akṛtvāgre yas tu saṃśodhanaṃ pibet |
                        <caesura/>
                         dāru śu<cb n="2"/>ṣkam ivānāme dehas tasya viśīryate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.47">snehasvedapra<unclear>ca</unclear>lito rasaiḥ snigdhair
                        udīritā |
                        <caesura/>
                         doṣāḥ<lb n="6"/> koṣṭhagatā jantoḥ sukhaṃ hartuṃ virecanair iti ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.33.trailer">cila3 || ❈ ||</p>
                </div>

                <div n="34" type="adhyāya">
                    <milestone ana="line5a" facs="130v IMG_0100.jpg" n="130v" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.34.1">athāto va<cb n="1"/>manavirekavyāpaccikitsitaṃ
                            <abbr>vyā</abbr>
                        <expan><ex>khyāsyāmaḥ</ex></expan>
                    </p>



                    <p xml:id="SS.4.34.3">vaidyāturanimittaṃ vamanaṃ virecanañ ca | pañcadaśadhā
                        vyāpadyate || tatra vamana<cb n="2"/>syādho gacchaty ūrdhvaṃ virecanasya |
                        sāmānyam ubhayoḥ sāvaśeṣauṣadhatvam alpadoṣahṛtatvaṃ jīrṇṇauṣadha<lb n="6"
                        />m vātaśūlam ayogātiyogau jīvādānam ādhmānaṃ parikarttaḥ parisrāvaḥ pra<cb
                            n="1"/>vāhikā hṛdayasaraṇaṃ vibandha iti | </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.4">tatra ca bubhukṣā pīḍitasya tīkṣṇāgner mṛdukoṣṭhasya
                        vāvatiṣṭhamānaṃ durvāntasya vā gu<cb n="2"/>ṇasāmānyād vamanam adho gacchati
                        | tatreptisān avāptir doṣokleśaś ca tam āśu snehayitvā bhū<lb n="7"
                        />yas tīkṣatarair vāmayed iti |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.5">apariśuddhāmāśayasyotkliṣṭaśleṣmaṇaḥ sāvaśeṣānnasya
                        vā'hṛdyaṃ bahudhāvacāri<cb n="2"/>taṃ vā virecanam ūrdhvam tiṣṭhati
                        tatrepsitān avāptibāstir doṣotkleśatamulbaṇaśleṣmāṇam āśu<milestone
                            facs="131r IMG_0100.JPG" n="131r" unit="folio"/><pb facs="91" n="131r"
                            /><lb n="1"/> vāmayitvā bhūyas tīkṣṇatarair virecayed iti | āmāśaye
                        tv āmavat samvidhāṇaṃ | ahṛdye<cb n="1"/> tiprabhūte ca hṛdyaṃ pramāṇayuktaṃ
                        ca tathā tathāpyuttiṣṭhati tṛtīyan na pāyayed ataś cainaṃ
                        madhughṛtaphāṇitayuktair lehayitvā vi<cb n="2"/>recayed iti |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.6">doṣavigrathitam alpam auṣadham avasthitam ūrdhvabhāgikam
                        adhobhāgikam vā na<lb n="2"/> sraṃsayati doṣāṃ | tatra
                        tuṣṇā pārśvaśūlaṃśchardir mūrcchā parvabhedo hṛllāso rucir udgarā<cb n="1"
                        />viśuddhiś ca bhavati | tam uṣṇābhir adbhir āśu vāmayet | ūrdhvabhāgikam
                        adhobhāgikam vā sāvaśeṣauṣadham apradhāvitadoṣa<cb n="2"/>m atibalam
                        asamyagviriktalakṣaṇam upayuktam alpam apy evaṃ vāmayed iti ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.7">krūrakoṣṭha<lb n="3"/>syātitīkṣṇāgner alpam apyauṣadham
                        alpaguṇam vā bhaktavat pākam upaiti | tatra samudīrṇṇa<cb n="1"/>doṣāḥ
                        yathākālam anirhriyamāṇā vibhramaṃ kurvanti | tam analpam amandañ cauṣadhaṃ
                        pāyayet |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.8">snigdhasvinnenālpam a<cb n="1"/>lpaguṇam vā bheṣajam
                        upayuktam alpān doṣān harati | taddoṣaśeṣaṃ vamanagauravam upa<lb n="4"
                        />kleśaṃ hṛdayāviśuddhiṃ vyādhivivṛddhiñ ca karoti | tatra yathāyogaṃ
                        pāyayitvā vāmayet |<cb n="1"/> dṛḍhataraṃ | virecanadoṣaśeṣaṃ
                        gudaparikarttam ādhmānaṃ gauravam anisaraṇam vāyor vyādhivivṛddhiñ ca karoti
                            |<cb n="2"/>tam upapādya snehasvedābhyāṃ bhūyo virecayed dṛḍhataraṃ |
                        dṛḍhaṃ pracalita doṣam vā tṛtīye<lb n="5"/> divasa iti ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.9">asnigdhasvinnena rūkṣam auṣadham upayuktam abrahmacāriṇā vā
                            vāyuṃ<cb n="1"/> kopayati | tatra vāyuḥ prakupitaḥ
                        pārśvapṛṣṭhaśoṇitamanyāmarma muśulaṃ mūrcchāṃ bhramaṃ saṃjñānāśañ ca karoti
                            ||<cb n="2"/>tad vātaśūlam ity ācakṣate | tam abhyajya dhānyasvedena
                        svedayitvā yaṣṭīmadhukasiddhena<lb n="6"/> tailenānu vāmayed iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.34.10">snehasvādābhyām avibhāvita śarīreṇauṣadham alpaguṇaṃ<cb
                            n="1"/> vā pītaṃ ūrdhvam adho vā nābhyeti doṣāṃś cotkleśya taiḥ saha
                        balakṣayam āpādayati | tatrādhmānaṃ hṛdayagrahas tṛṣṇā<cb n="2"
                        /> mūrcchā dāhaś ca bhavati | tam ayogim ity ācakṣate | tam āśu vāmayed
                        virecayed vā du<milestone facs="131v IMG_0101.JPG" n="131v" unit="folio"
                            /><pb facs="92" n="131v"/><lb n="1"/>rvāntasya tu samutkliśṭā doṣāḥ
                        vyāpya śarīraṃ kaṇḍūśvayathukoṭhapiṭakajvarāṅgasā<cb n="1"/>danāni kurvanti
                        tatas tān aśeṣāṃ sahauṣadhenāpaharet | durviriktasya tu stabdhapūrṇodaratā
                        bastiśūlo meḍhratodo vā<cb n="2"/>tamūtrapurīśasaṃgaśaḥ
                        kaṇḍūrmaṇḍalaprādurbhāvaś ca bhavati | tam āsthāpya<lb n="2"/> punaḥ
                        snehayitvā virecayet tīkṣṇeneti | nātipravarttamāne tiṣṭhati vā
                            duṣṭasaṃśo<cb n="1"/>dhane tatsaṃtejanārtham uṣṇodakaṃ pāyayet |
                        pāṇitāpaiś ca pārśvodaram upasvedayet tataḥ pravarttaṃte doṣāḥ | a<cb n="2"
                            />nu<del>vṛ</del>pravṛttelpe doṣe jīrṇṇe cauṣadhai bahudeṣam antaḥ śeṣaṃ
                        balaṃ cāvekṣya bhūyo mātrāṃ<lb n="3"/> vidadhyād apravṛttabheṣajam vā
                        daśarātrād ūrdhvam upasthitadehaṃ bhūyaḥ śodhayed durvi<cb n="1"
                        />riktam āsthāpya punaḥ snehayitvā virecayet | hrībhayalobhaiś ca
                        vegāghātaśīlāḥ prāyataḥ striyo rājasamī<cb n="2"/>pasthā vaṇijaḥ śrotriyāś
                        ca bhavanti | tasmād ete durvirecyāḥ | bahuvātatvāt | a<lb n="4"/>taś caināṃ
                        susvinnasnigdhāṃ virecayed iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.11">snigdhasvinnasyātimātram atimṛdukoṣṭha<cb n="1"
                        />syātitīkṣṇam adhikaṃ vā bheṣajham atiyogaṃ kuryāt | tatra vamanātiyoge
                        pittātipravṛttir balavisraṃso vātakopo<cb n="2"/> balavāṃś ca bhavati |
                        tam abhyajyāvagāhya ca śītāsv apsu śītaiḥ śarkarāmiśrair lehair upaca<lb
                            n="5"/>red iti | virecanātiyoge kaphātipravṛttir uttarakālañ ca saraktasya
                        tatrāpi bala<cb n="1"/>visraṃsā <add place="below">vā</add>takopo balavāṃś
                        ca bhavati | tam abhyajya śītābhir adbhiḥ pariśicyāvagāhya śītais
                        taṇḍulāmbubhir madhumiśrair vā<cb n="2"/>mayet | picchābastiñ cāsmai dadyāt |
                        kṣīrarasayoś cainam anyatamena bhojayet kṣī<lb n="6"/>rasarpiṣā cainam
                        anuvāsayet | priyaṃgvādiṃ cāsmai taṇḍulāmbunāṃ pātuṃ praya<cb n="1"/>cchet
                        |</l>

                    <p xml:id="SS.4.34.12">tasmin eva ca vamanātiyoge tipravṛtte śoṇitaṃ kṣīvati
                        cchardayati vā raktaṃ tatra jihvāniḥsaraṇam<cb n="2"/> avasarpaṇañ cākṣṇor
                        vyāvṛrttihanusaṃhananaṃ tṛṣṇā hikkāṅgarau visaṃjñatvam ity upadravā
                            <milestone facs="132r IMG_0102.JPG" n="132r" unit="folio"/><pb facs="93"
                            n="132r"/><lb n="1"/>bhavanti | tam ativisru<cb n="1"
                        />taśoṇitavidhāṇenopacaret | jihvāṃ niḥsarpitāṃ
                        trikaṭuka<del>va</del>lavaṇacūrṇṇa praghṛṣṭām antaḥ pīḍayet praviṣṭāyā<cb
                            n="2"/>m anyemvlasya purastāt khādeyuḥ | vyāvṛtte cākṣiṇī ghṛtābhyaktai
                        pīḍayet | hanusaṃ<lb n="2"/>hanane vātaśleṣmaharaṃ nasyaṃ svedañ ca
                        vidadhyāt | tṛṣṇādiṣu ca yathāsvaṃ pratiku<cb n="1"/>rvīta | visaṃjñaṃ vā
                        veṇuvīṇāgītasvenaṃ srāvayed iti |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.13">virecanātiyoge sacandrakaṃ salilam adhaḥ sravati tato<cb
                            n="2"/> māṃsadhāvanaprakāśam uttarakālaṃ jīvaśoṇitañ ca | tatra
                        gudaniḥsaraṇaṃ vepathur vama<lb n="3"/>nātiyogopadravāś ca bhavanti |
                            tam atisrutavidhānenaivo<add place="below-margin">pa</add>caret |
                            niḥsarpi<cb n="1"/>taṃ gudam abhyajya parisvedyāntaḥ pīḍayet |
                        kṣudrarogacikitsite gudasraṃsacikitsitañ cāvekṣyeta | vepathau vā<cb n="2"
                        />tavyādhipānaṃ kurvīta | jihvā niḥsarpaṇādiṣūktaḥ pratīkāraḥ |
                            atipravṛtte<lb n="4"/> vā
                        nyagrodhādikaṣāyakṣīrekṣurasaghṛtaśoṇitasaṃsṛṣṭaiś cainaṃ bastir upā<cb n="1"
                        />caret | śoṇitaniḥṣṭhīvane raktātisāraraktapittakriyāś cāsya vidadhyāt
                        nyagrodhādiṃ cāsya pānabhojane<cb n="2"/>ṣūpayuñjīta |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.14">jīvaśoṇitaraktapittayor jijñāsārthaṃ picu plotam vātra
                        prakṣipet ta<lb n="5"/>duṣṇodakaprakṣālitam avarajyeta taj jīvaśoṇitam
                        ity avagantavyam amṛgbhoktuṃ<cb n="1"/> vā śune dadyāt sa yady upayuñjyāt
                        tajjīvaśoṇitam ity avagantavyam iti || tayoś ca raktapittātīsārakriyāṃ
                            vida<cb n="2"/>dhīta |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.15">saśeṣānnānilaprāyakoṣṭhenāsnigdhena vā pītam auṣadham
                        ādhmāpayati | ta<lb n="6"/>trānilamūtrapurīśasaṃgaḥ |
                        samunnaddhodaratāhṛdayapārśvabhaṅgo gudabasti<cb n="1"/> tudanañ ca bhavati
                        | tam ādhmānam ity ācakṣate | tam upasvedyānāha varttidīpabastikriyābhir
                        yojyā iti |<cb n="2"/></p>

                    <p xml:id="SS.4.34.16">kṣāmeṇātimṛdukoṣṭhena tīkṣṇam atyuṣṇam atilavaṇam
                        atirūkṣam vā bheṣajam upayuktaṃ pi<lb n="7"/>ttānilau pradūṣya
                        nātibastigudaparikarttanam āpādayati tāṃ parikarttikety ā<cb n="1"/>cakṣate |
                        taṃ yaṣṭīmadhukakṛṣṇatilamadhughṛtayuktaiḥ picchābastibhir āsthāpayet |
                        śītāṃbupariṣiktaṃ cainaṃ pa<cb n="2"/>yasā bhuktavantaṃ ghṛtamaṇḍena
                        yaṣṭīmadhukasiddhena vā tailenānuvāsayed iti |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.17">krūrako<milestone facs="132v IMG_0103.JPG" n="132v"
                            unit="folio"/><pb facs="94" n="132v"/><lb n="1"
                        />ṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya vā mṛdvalpam auṣadham avacāritaṃ samutkleṣya doṣāṃ
                        na niḥ<cb n="1"/>śeṣān apaharati | pākañ caupaiti | tatra
                        daurbalyodaraviṣṭambhārucir gātrasadanāni bhavanti | savedanau cāsya
                            pittaśle<cb n="2"/>ṣmāṇau sravataḥ taṃ parisrāvam ity ācakṣate |
                            tam ajakarṇṇadhavatiniśapalāśakaṣāyai<lb n="2"/>r madhuktair āsthāpayet |
                        upaśāntadoṣaṃ bhūyaḥ saṃśodhayed</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.18">atirūkṣe tisnigdhe<cb n="1"/> vā bheṣajam avacāritam
                        aprāptaṃ parīṣam udīrayato vegavighātena pravāhikā bhavati | tatra
                        sadāhaśūlaṃ śvetaṃ kṛ<cb n="2"/>ṣṇaṃ raktaṃ vā bhṛśāṃ pravāhamāṇaḥ kapham
                        upaviśati | taṃ pratisrāvavidhānenopacared</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.19">ya<lb n="3"/>s tūrdhvam adho vā bheṣajaṃ
                        vegapravṛttam ajñānād vinihanti tasyopasaraṇaṃ hṛdi kurva<cb n="1"/>nti doṣas
                        tatra pradhāṇamarmasantāpād vedanābhir atyarthaṃ pīḍyamādantāṃ
                            kaṭakaṭāyaty udvṛ<add place="below-margin">ttā</add>kṣo jihvāṃ khādati
                            pratāmya<cb n="2"/>mānacetā ca bhavati tam abhyajya dhānyasvedena
                        svedayitvā tīkṣṇena śirovirecanenopa<lb n="4"/>cared yaṣṭīmadhukamiśreṇa
                        cainaṃ tāṇḍulāṃbanā vāmayed yathādoṣaguṇocchrayaṃ cai<cb n="1"/>naṃ
                        bastibhir upācared iti |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.20">yas tūrdhvam adho vā pravṛttadoṣaḥ śītāgāram udakam anilam
                        anyad vā seveta tasya doṣāḥ <cb n="2"/> srotaḥsv avalīyamānā ghanībhāvam
                        āpannā vātamūtrapurīśa graham āpādya vibadhyante |<lb n="5"/>tasyāṭopo jvaro
                        dāho vedanā ca tīvrā bhavati | tam āśu vāmayitvā prāptakālāṃ<cb n="1"/>
                        kriyāṃ yojayed iti || adhobhāge tv adhobhāgaharadravye
                        saindhavāmvlalavaṇamūtrasaṃsṛṣṭaṃ pāyayed āsthāpanam anuvāsa<cb n="2"/>nañ
                        ca yathādoṣaṃ vidadhyād yathādoṣam āhārakramaś ca | ūrdhvabhāge
                        tūpadravaviśeṣād ya<lb n="6"/>thāsvaṃ pratikurvīta |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.21">yā tūvirecane gudaparikīrttitā tad vamāne kañcakaṣaṇaṃ
                            ya<cb n="1"/>d adhaḥ parisravaṇaṃ sa ūrdhva kaphaprasekaḥ | yā tv adhaḥ
                        pravāhikām urdhvaṃ śuṣkodgāra iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.34.22">bha<ex>vati cātra</ex> || yās tv etāḥ vyāpadaḥ<cb n="2"/>
                        proktā daśa pañca ca tatvataḥ |
                        <caesura/>
                         etā virekātiyogā duryogā yogajāḥ smṛtāḥ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.34.trailer">ci la<unclear extent="1" unit="syllable"/> ❈ ||</p>
                </div>

                <div n="35" type="adhyāyaḥ">
                    <milestone n="132v IMG_0103.jpg" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.35.1">athāto netrabastipramāṇavibhāgacikitsitaṃ <abbr>vyā</abbr>
                        <expan><ex>khyāsyāmaḥ</ex></expan> ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.35.3">atra snehādīnāṃ ka<cb n="1"/>rmaṇāṃ
                        bastikarma pradhāṇatamam ācakṣate kasmād anekakarmaprakāratvāt |
                        bastir iha khalu nānāvidhadravyasaṃyogād do<cb n="2"/>ṣāṇāṃ saṃśodhaṇa
                        saṃśamanasaṃgrahaṇāni karoti | kṣīṇaṃ vyājīkaroti | kṛśam bṛṃha<milestone
                            facs="133r IMG_0091.JPG" n="133r" unit="folio"/><pb facs="95" n="133r"
                            /><lb n="1"/>yati | sthūlaṃ karmayati | cakṣuḥ prīṇayati | <add
                            place="above">balī</add>palitam upahanti | vayaḥ sthāpayati iti |<cb
                            n="1"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.35.4">śarīropacayaṃ varṇṇapalam ārogyam āyuṣaḥ
                        <caesura/>
                         parivṛddhiś ca karoti basti samyag upāsitaḥ |</l>

                    <p xml:id="SS.4.35.5">tathā jvarātīsāratimiraprati<cb n="2"
                        />śyāyaśirorogādhimanthārditākṣepakāghātaikāṃga
                            sarvāṅgarogādhmānodaraśūlavṛddhyupa<lb n="2"/>damśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīśasaṃgaśukrodāvarttaśukrārttabasta<cb
                            n="1"/>nyanāśahṛddhanumanyāgrahaśarkarārśmarīmūḍhagarbhaprabhṛtiṣu ca
                        vikāreṣv atyartham upayujyata iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.35.6">bastir vāte ca pitte ca ka<cb n="2"/>phe rakte ca pūjyate |
                        <caesura/>
                         saṃsarge sannipāte ca bastir eva sadā hitaḥ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.35.7">tatra samvatsarikāṣṭadvi<lb n="3"/>raṣṭavarṣāṇāṃ
                        ṣaḍaṣṭadaśāṃgulapramāṇāni kanīnikānāmikāmadhyamāṃgulipari<cb n="1"/>ṇāhāni
                            agreṅgulādhyarddhāṃgula<add place="below-margin"
                                ><unclear>dvyaṅgula</unclear></add>sanniviṣṭakarṇṇikāni
                        śyenabarhikaṃkapatranāḍītulya praveśāni mudgamāṣakalāyamātra<cb n="2"
                        />srotāṃsi vidadhyān netrāṇīti | teṣu cāsthāpanadravyapramāṇam
                        āturahastasammitau pra<lb n="4"/>sṛtau dvau catvārāṣṭau vidheyā ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.35.8">varṣāntareṣu netrāṇāṃ bastimānasya cāpy atha |
                        <caesura/>
                         vayo<cb n="1"/>balaśarīrāṇi samīkyotkarṣayed vidhiṃ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.35.9">pañcaviṃśativarṣād adūrdhvaṃ dvādaśāṃgalupramāṇam
                        aṅguṣṭhodarapariṇāham agre<cb n="2"/> tryaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikaṃ
                        gṛdhrapatra<pc> </pc>nāḍītulyapraveśaṃ kolāsthimātra cchidraṃ klinnakalāya<lb n="5"
                        />mātracchidram ity eke || āsthāpaṇamātrāpramānaṃ dvādaśaprasṛtā iti ||
                            <unclear>saptatyās tū</unclear><cb n="1"/>rdhvaṃ netrapramāṇam etad eva
                        | āsthāpanamātrāpramāṇaṃ tu dviraṣṭavarṣavad iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.35.10">mṛdur basti prayoktavyā viśeṣād bāla<cb n="2"/>vṛddhayoḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tayostīḥkṣṇaḥ prayuktas tu basti hiṃsyād balaujasī ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.35.11">vraṇe netrāṃgulaṃ su<lb n="6"/>ṅgatulyasroto vā hi vraṇam
                        avekṣya ca snehakaṣāyau vidadhīta iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.35.12">tatra netrāṇi<cb n="1"
                        /> suvarṇṇarajatatāmrāyasadantaśṛṅgamaṇitarusāramayāṇi ślakṣṇāni dṛḍhāni
                        gupucchākṛtini | guṭikāmukhāni<cb n="2"/> ceti ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.35.13">bastayaś cātrāvabandhyā mṛdavo nātibahalā dṛḍhāḥ
                        pramāṇavanto mahiṣago<lb n="7"/>rāhāḍorabhrāṇām anyatamam āsādyeti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.35.14">netrālābhe hitā nāḍī nalavelvasthi<milestone facs="133v
                            IMG_0092.JPG" n="133v" unit="folio"/><pb facs="96" n="133v"/><lb n="1"
                        />sambhavā |
                        <caesura/>
                         bastyālābhe hitaś carma sūkṣmaṃ vā tāntavaṃ ghanaṃ ||</l>







                    <p xml:id="SS.4.35.18">tatra dvividho bastir nairūhika<cb n="1"/> snaihikaś ca |
                        āsthāpano nirūha ityarthāntaraṃ | tasya vikalpo mādhutailikaḥ | tasya
                        paryāyaśabdo yuktarathaḥ siddha<cb n="2"/>stir iti |
                        sarvadoṣanirharaṇāc charīrohaṇād vā nirūhaḥ | vayasthāpanād āyu<lb n="2"
                        />sthāpanād vā āsthānād vā āsthāpana iti | paścāt mādhutailikavikalpān
                        upadekṣyāmaḥ | tatra ya<cb n="1"/>thāpramāṇaguṇavihitaḥ snehabastiḥ
                        pādāpakṛṣṭaḥ | sne<add place="inline"
                        >ha</add>bastivikalpo rdhamātrāpakṛṣṭo nuvāsanaḥ | anava<cb n="2"/>sann api na
                        duṣyata ity anudivasam vā dīyata ity anuvāsanaḥ | tasyāpi vikalpo rdhamā<lb
                            n="3"/>trāpakṛṣṭo pahāryo mātrābastir iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.35.19">nirūhaḥ śodhano lekhaḥ snaihiko vṛṣya<cb n="1"/>bṛṃhaṇaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         nirūhaḥ śodhitair mārgaiḥ samyak sneho visarpati ||</l>



                    <p xml:id="SS.4.35.21">tatronmāda<pc> </pc>bhaya<pc> </pc>śoka<pc
                            > </pc>pipāsārocakājīrṇṇa<pc> </pc>pāṇḍu<cb n="2"/>roga<pc
                            > </pc>bhrama<pc> </pc>mada<pc> </pc>mūrcchā<pc> </pc>cchardi<pc
                            > </pc>kuṣṭha<pc> </pc>mehodarasthaulya<pc> </pc>kāsa<pc
                            > </pc>śvāsa<pc> </pc>śoṣa<pc> </pc>śophopasṛṣṭa<pc> </pc>kṣata<lb n="4"
                            /> kṣīṇa<pc> </pc>nyūna<pc> </pc>trimāsagarbhiṇī durvalāganyasahavātarogād ṛte ca kṣīṇā n ānuvāsyā n ā<cb n="1"/>sthāpyāś ca bhavantīti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.35.22">udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaś ca mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         avasthāsthāpanīyās te nānuvāsyāḥ ka<cb n="2"/>thañcanaḥ |</l>

                    <l met="ab is hypermetrical" xml:id="SS.4.35.23">anuvāsanād bhavanty eṣāṃ
                        vikārāṇām asādhyatā |
                        <caesura/>
                         asādhyatve pi bhūyiṣṭhaṃ<lb n="5"/> gātrāṇām avasādanaṃ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.35.25">pakvāśayād bastivīryaṃ khair deham anusarpati |
                        <caesura/>
                         vṛkṣamū<cb n="1"/>le niṣiktānāṃ apāṃ vīryam iva drumaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.26">sarvāpi bastiḥ sahasā kevalaḥ samalo pi vā |
                        <caesura/>
                         pratyeti vīryaṃ tv ani<cb n="2"/>lair apānādyaiḥ praṇīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.27">vīryeṇa bastir ādatte doṣān āpādamastakāt |
                        <caesura/>
                         pa<lb n="6"/>kvāśayasthaḥ khasthorka apo yadvat mahītalāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.28">sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthaṃ vīrye<cb n="1"/>ṇāloḍya sañcayān
                        |
                        <caesura/>
                         utkhātamūlāṃ harati doṣāṃ vai sādhuyojitaḥ |</l>



                    <l xml:id="SS.4.35.30">vāyor viṣahate vegaṃ nānyā bastim ṛte<cb n="2"/> kriyā |
                        <caesura/>
                         pavanādviddhatoyasya velām iva mahodadheḥ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.35.trailer">|| cila<unclear>hṛ</unclear> || ❈ ||</p>
                </div>





                <div n="36" type="adhyāya">
                    <!--K 4.36:

Missing verses

27ab, 34ab


Additions

12ef, 23cd-->

                    <milestone n="133v IMG_0092" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.36.1">athāto<milestone facs="134r IMG_0101.JPG" n="134r"
                            unit="folio"/><pb facs="97" n="134r"/><lb n="1"/></p>



                    <l xml:id="SS.4.36.2.add">m avasannaṃ tiryakkṣiptam iti ṣaṭghraṇidhā<cb n="1"
                        />ṇadoṣāḥ || atisthūlaṃ karkkaśāgram aṇubhinnasannikṛṣṭaviprakṛṣṭakarṇṇikaṃ
                        sūkṣmāticchidram alpam atidīrgham atihrasvam i<cb/>ty ekādaśa netradoṣāḥ ||
                            bahalatā<add place="right"
                            >lpa</add>cchidratā<unclear>prastyānatā</unclear> durbaddheti pañca
                        bastidoṣāḥ ||<lb n="2"/> atipīḍitatā śithilapīḍitatā bhūyo bhūyo vapīḍitatā
                        kālātikramateti catvā<cb n="1"/>pīḍanadoṣāḥ | āmaṃ hīnam atimātram atiśītam
                        atyuṣṇam atitīkṣṇam atimṛdv ati snigdham atirūkṣam atisāndram atidra<cb n="2"
                        />vam ity ekādaśa dravyadoṣāḥ ||
                        avā<unclear>ṅchīrṣo</unclear>cchīrṣonyubjauttānasaṃkucitotthita satthitāda
                            <lb n="3"/>kṣiṇapārśvaśāyinam avanatapratānam ity aṣṭau śayyādoṣāḥ |
                        evam etāḥ pañca<cb n="1"/>catvāriṃśad vyāpado vaidyanimittā bhavanti ||
                        āturanimittās tu pañcadaśa āturopadravīya vakṣyante || snehas tv aṣṭābhiḥ<cb
                            n="2"/> kāraṇaiḥ praṇihito na pratyāgacchati | tad yathā tribhir doṣai
                        rasanābhibhūto malavyā<lb n="4"/>miśro dūrānupraviṣṭo svinnasyānuṣṇo lpaṃ
                        bhuktavato lpāṃśaś cety etāḥ vaidyāturanimi<cb n="1"/>ttā bhavanti ||
                        ubhayor bastyor ayogaḥ ādhmārna parikarttaḥ parisrāvaḥ pravāhikā
                        hṛdayopasaraṇam aṅgapragraho<cb n="2"/> tiyogo jīvādānam ity etā nava vyāpado
                        vaidyanimittā eva bhavanti || ṣaṭsaptabhiḥ sa<lb n="5"/>māsena vyāpadaḥ
                        parikīrttitāḥ | tāsām vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiñ ca tadanantaraṃ ||<cb n="1"
                        /></l>

                    <l xml:id="SS.4.36.3">netre vicalite cāpi varttite gudaveṣṭanaṃ |
                        <caesura/>
                         rukkṣatam vā bhavet tatra vidhiḥ pittakṣatāpahaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.4">atyukṣipte vasanne ca<cb n="2"/> netre pāyau ca vedanā |
                        <caesura/>
                         bhavaty atrāpi pi<add place="above">tta</add>ghnau vidhiḥ snehaiś ca
                        sevanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.5">pārśvāvapī<lb n="6"/>ḍe tiryak ca kṣipte netre mukhāvṛte |
                        <caesura/>
                         bastir na kramate rukca gude siddhiś ca pūrvavat ||<cb n="1"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.36.6">atisthūle karkaśe ca tathāśrimati gharṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         pāyau tato rukkṣataś ca siddhis tatrāpi pūrvavat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.7">nikṛṣṭakarṇṇike<cb n="2"/> netre bhinne ṇau vāpy apārthakaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         avaseko bhaved bastes tān doṣāṃ parivarjayet ||<lb n="7"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.36.8">prakṛṣṭakarṇṇike raktaṃ gudamarmaprapīḍanāt |
                        <caesura/>
                         kṣaraty atrāpi pittaghno vidhir basti<cb n="1"/>ś ca picchilaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.9">hrasve tv aṇusrotasi ca kleśo bastiś ca pūrvaśaḥ |
                        <caesura/>
                         pratyāgacchann ataḥ kuryād ghorān rogāṃ vighātajāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.10"><cb n="2"/>dīrghe mahāsrotasi ca jñeyam atyavapīḍavat |
                        <caesura/>
                         prastyāne bahale cāpi bastau durbaddha<milestone facs="134v IMG_0102.JPG"
                            n="134v" unit="folio"/><pb facs="98" n="134v"/><lb n="1"/>doṣavat |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.11">jñeyam alpolpatā cāpi dravyasyātmaguṇā matā ||
                        <caesura/>
                         durbaddhe caiva cchidre ca vi<cb n="1"/>jñeyaṃ bhinnanetravat |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.12">atiprapīḍito bastiḥ prayāty āmāśayaṃ tataḥ ||
                        <caesura/>
                         vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā prava<cb n="1"/>rttate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.12ef">
                        <add place="inline">cchardir mūrcchā sahṛllāsa pipisā dāha śoṣakṛt</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.36.13">tatra tūrṇagalāpīḍaṃ kuryāc cā<lb n="2"/>pi vidhūnanaṃ |
                        <caesura/>
                         śiraḥkāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃś ca śītalāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.14">mṛdunā cāvapīḍe<cb n="1"/>na pakvādhānaṃ ca gacchati |
                        <caesura/>
                         bastir nārthakaraḥ prokta tasmād yuktyā prapīḍayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.15">bhūyo bhūyo vapīḍena vāyur antaḥ<cb n="2"/> prapadyate |
                        <caesura/>
                         tenādhmānaṃ rujaś cogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.16">kālātikramaṇāt kleśo<lb n="3"/> vyādhiś cābhipravarttate
                        |
                        <caesura/>
                         tatra vyādhibalaghnaṃ tu bhūyo bastiṃ nidhāpayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.17">gudopa<cb n="1"/>dehaśophau tu sneho pakvaḥ karoti hi |
                        <caesura/>
                         tatra saṃśodhano bastir hitañ cāpi virecanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.18">hīnamātrāv ubhau bastī hīna<cb n="2"/>kāryakarau matau |
                        <caesura/>
                         atimātrau samunnāhaklamātīsārakārakau |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.19">tīkṣṇāṣṇau pittalau<lb n="4"/> mūrcchā dāhātīsārakārakau
                        |
                        <caesura/>
                         mṛduśītāv ubhau vātavibandhādhmānakārakau |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.20">tatra<cb n="1"/> hīnādiṣu hitaḥ pratyanīka kriyāvidhiḥ
                        |</l>



                    <l xml:id="SS.4.36.22">snigdho tijāḍyakṛdrukṣaḥ stambhādhmānakṛd ucyate ||
                        <caesura/>
                         bastir ukṣam atisni<cb n="2"/>gdhe snigdhaṃ rūkṣe prayojayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.22.1">bastir gudo palepaṃ tu kuryāt sāndro nirūhaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         pra<lb n="5"/>vāhikām vā janayet tanur alpaguṇāvahaḥ |
                        <caesura/>
                         tatra sāndre tanum bastiṃ tanau sāndraṃ ca dā<cb n="1"/>payet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.23">atipīḍanavad doṣāṃ viddhi cāpy avaśīrṣake |
                        <caesura/>
                        <add place="inline">atipīḍita siddhiñ ca yathāprāptāṃ prayojayet | </add>
                        <caesura/>
                         u<cb n="2"/>cchīrṣakasamunnāho bastaḥ kṛcchrāc ca mehanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.24">tatrottaro hito basti susvinnasya su<lb n="6"/>khāvahaḥ |
                        <caesura/>
                         nyubjasya bastir nāpnoti pakvādhāṇaṃ virnirgataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.25">hṛdgude bādhate cātra vā<cb n="1"/>yuḥ pṛṣṭham athāpi ca
                        |
                        <caesura/>
                         uttānasyāvṛte mārge bastiḥ pra<unclear>sthe</unclear>ti dehinaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.26">kuñcitaḥ <unclear>saktha</unclear>deha<unclear>sya yat
                            ka</unclear>mayam asaṃ<cb n="2"/>prāpya |
                        <caesura/>
                         bastir nivartate kṛcchrād anya tatra niyojayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.27cd">sthitasya bastir dattas tu kṣi<lb n="7"/>pram āyāty
                        avāṅmukhaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.28">na cāśayaṃ tarpayati tasmān nārthakaro mataḥ |
                        <caesura/>
                         nāpnoti<cb n="1"/> bastir dattas tu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.29">dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo hi saḥ |
                        <caesura/>
                         nyubjādīnāṃ yathādānaṃ ta<cb n="2"/>dvad bastir na śasyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.30">yaś cāpy anilakopo tra yathāsvaṃ tatra siddhayaḥ |
                        <caesura/>
                         snehabasti<milestone facs="135r IMG_0090.JPG" n="135r" unit="folio"/><pb
                            facs="99" n="135r"/><lb n="1"/>nimittās tu vakṣyante vyāpadaḥ purā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.31">snehabastividhāv eva salakṣaṇacikitsitāḥ ||<cb n="1"/>
                        <caesura/>
                         anuṣṇo lpauṣadhahīno bastir neti prayojitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.32">viṣṭaṃbhādhmānaśūlāś ca tam ayogaṃ pracakṣate ||
                        <caesura/>
                         tatra tīkṣṇo hito basti<cb n="1"/>s tīkṣṇaṃ cāpi virecanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.33">hṛtadoṣapramāṇena saṃsargaś ca vidhīyate |
                        <caesura/>
                         atyāsitaṃ cāti ba<lb n="2"/>stir mandoṣṇa eva ca |</l>


                    <l xml:id="SS.4.36.34cd">tathā bahupurīśañ ca kṣipram ādhmāpayen naraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.35">hṛtkaṭīpṛ<cb n="1"/>ṣṭhapārśveṣu śūlās tatrātidāruṇāḥ |
                        <caesura/>
                         tatra tīkṣṇataro bastir hitañ cāpy anuvāsanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.36">atitīkṣṇoṣṇalavaṇo rūkṣo bastiḥ<cb n="2"/> prayojitaḥ ||
                        <caesura/>
                         sapittaṃ kopayed vāyuṃ kuryāt saparikarttikāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.37">nābhibastigudan tatra kṛ<lb n="3"/>tyanta iti dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         picchābastir hitas tatra snehaś ca madhuraiḥ śritaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.38">atyuṣṇatī<cb n="1"/>kṣṇalavaṇaḥ parisrāvāya kalpate |
                        <caesura/>
                         daurba<add place="below">lya</add>m aṅgasādaś ca jāyate tatra dehinaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.39">parisravaty adhaḥ pittaṃ dāhas saṃja<cb n="2"/>nayed gude
                        |
                        <caesura/>
                         piccharbastir hitas tatra bastiḥ kṣīraghṛtasya ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.40">pravāhikā bhavet tīkṣṇā ni<lb n="4"/>rūhāt sānuvāsanāt |
                        <caesura/>
                         sadāhaśūlaṃ kṛcchreṇa kaphaṃ tatropaveśyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.41">picchābasti<cb n="1"/>r hitas tatra payasā caiva bhojanaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         sarpir madhukasiddhañ ca tailaṃ vāpy anuvāsanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.42">atitīkṣṇo nirūho vā satatam vā<cb n="2"/>nuvāsanaṃ |
                        <caesura/>
                         hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute thāṅgasādanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.43">doṣais tatra rujās tīvrā ma<lb n="5"/>do mūrcchāṃ
                        sagauravaṃ |
                        <caesura/>
                         sarvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.44">rūkṣasya<cb n="1"/> bahuvātasya syād duḥkhaṃ śayitasya vā
                        |
                        <caesura/>
                         bastipragraham aṅgānāṃ kuryād rukṣolpabheṣajāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.45">tatrāṅgasādaprastambha<cb n="2"/> jṛmbhodveṣṭavepakāḥ |
                        <caesura/>
                         sarvabhedaś ca tatreṣṭāḥ svedābhyañjanabastayaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.46">atyuṣṇatī<lb n="6"/>kṣṇo tibarhu dattātisveditasya vā |
                        <caesura/>
                         alpadoṣasya vā bastir atiyogāya ka<cb n="1"/>lpate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.47">virecanātiyogena samānaṃ tatra lakṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         picchābastiḥ samābhyāsaḥ tasya śītaḥ sukhāvahaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.48">a<cb n="2"/>tiyogāt paraṃ hanti jīvādānaṃ viriktavat |
                        <caesura/>
                         deyāṃs tatra hitānāhuḥ picchābasti sa<lb n="7"/>śoṇitaṃ |</l>





                    <l xml:id="SS.4.36.51">pakṣād vireko vāntasya nirūhyaś cānuvāsitaḥ |
                        <caesura/>
                         sadyo nirūho<cb n="1"/>nuvāsya saptarātrād virecita</l>

                    <p xml:id="SS.4.36.trailer">iti || ci la<unclear>hra</unclear>|| ❈ || </p>
                </div>


                <div n="37" type="adhyāya">

                    <!--               Missing verses

2, 7-42, 51, 69, 98, 102, 103, 105cd, 107cd, 112ab, 116cd, 117ab, 124cd

 

Additions

104

 

Notes
123ab is given at 114cd -->

                    <milestone n="135r IMG_0090" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.37.1">athāto nuvāsanottarabasticikitsitaṃ vyākhyāsyā<cb n="2"
                        />maḥ |</p>



                    <l xml:id="SS.4.37.3">virecanāt saptarātre gate jātabalāya vai
                        <caesura/>
                         kṛtāhārāya sā yāhne bastir deyo<milestone facs="135v IMG_0091.JPG" n="135v"
                            unit="folio"/><pb facs="100" n="135v"/><lb n="1"/> nuvāsanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.4">yathāvayo nirūhāṇāṃ yā mātrā samprakīrttitāḥ |
                        <caesura/>
                         pādāpakṛṣṭā<cb n="1"/>s tāḥ kāryā snehabastiṣu dehināṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.5">utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastin nidhāpayet ||
                        <caesura/>
                         etair hi virhito basti naiva cāntaḥ<cb n="2"/> prapadyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.6">snehabastir vidheyaś ca nāviśuddhasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         snehavīryaṃ yathā datte dehe<lb n="2"/>nānuvisarpati |</l>




                    <l xml:id="SS.4.37.43">aśuddham api vātena kevalenātipīḍitaṃ |
                        <caesura/>
                         ahorātrasya kā<cb n="1"/>leṣu sarveṣv evānuvāsayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.44">rūkṣasya bahuvātasya dvau trīn vāpy anuvāsanāt |
                        <caesura/>
                         datvā snigadhatanuṃ jñātvā tataḥ paścā<cb n="2"/>n nirūhayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.45">asnigdham api vātena kevalenātipīḍitaṃ |
                        <caesura/>
                         snehapragāḍhair matimāṃ<lb n="3"/> nirūhaiḥ samupācaret |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.46">atha samyaṅ nirūḍhaś ca vātādiṣv anuvāsanāt |
                        <caesura/>
                         bi<cb n="1"/>lvayaṣṭyāhvamadanaphalatailair yathākramāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.47">rātrau bastir na dadyāc ca doṣotkleśo hi rātritajaḥ |
                        <caesura/>
                         snehavīryayutaḥ ku<cb n="2"/>ryād ādhmānaṃ gauravaṃ jvaraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.48">a<unclear>hni</unclear> sthānagate doṣe vahnau
                        ccānurasenvite |
                        <caesura/>
                         sphuṭasro<lb n="4"/>tomukhaṃ dehaṃ snehaujaḥ parisarpati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.49">pitte dhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātaru<cb n="1"/>jārdite |
                        <caesura/>
                         rātrāv api tu dātavyaṃ kāle coṣṇe nuvāsanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.50">uṣṇe pitte dhike vāpi divā dāhādayo gadāḥ |
                        <caesura/>
                         sambha<cb n="2"/>vatti tadā stv enaṃ pradoṣe yojayed bhiṣak |</l>



                    <l xml:id="SS.4.37.52">ahorātrasya kāleṣu sarveṣv evāni<lb n="5"/>locchrayāt |
                        <caesura/>
                         tīvrāyāṃ ruji jīrṇṇānnaṃ bhojayitvānuvāsayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.53">na cābhukta<cb n="1"/>vataḥ snehaḥ praṇidheyaḥ
                        kathañcanaḥ |
                        <caesura/>
                         sūkṣmatvāc chūnyakoṣṭhasya kṣipram ūrdhvamathotpatet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.54">sadānuvāsaye<cb n="2"/>d bhuktam ārdrapāṇiṃ naraṃ bhiṣak |
                        <caesura/>
                         jvaram vidagdhabhuktasya kuryāt snehaḥ prayojitaḥ |<lb n="6"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.37.55">na cātisnigdham aśanaṃ bhojayitvānuvāsayet |
                        <caesura/>
                         madaṃ mūrcchāñ ca janayed dvidhā sne<cb n="1"/>haḥ prayorjitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.56">rūkṣaṃ bhuktavato hy annaṃ balaṃ varṇṇam ca hīyate |
                        <caesura/>
                         yuktasnehavato jantuṃ bhojayitvānuvāsayet |<cb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.37.57">yūṣakṣīrarasais tasmād yathāvyādhim avekṣya hi |
                        <caesura/>
                         yathocitāt pādahīnaṃ bhojayitvā<lb n="7"/>nuvāsayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.57.1">na tu bhuktavate deyam āsthāpaṇam iti sthitiḥ |
                        <caesura/>
                         viśūci<cb n="1"/>kāṃ sañjanayec chardiṃ vāpi sudāruṇāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.57.2">niḥśe<cb n="2"/>ṣāḥ sukham āyānti bhojanenāprapīḍitāḥ |
                        <caesura/>
                         na cāsthāpanavikṣiptam annam agniḥ<milestone facs="136r IMG_0085.JPG"
                            n="136r" unit="folio"/><pb facs="101" n="136r"/><lb n="1"/> pradhāvati |
                        <caesura/>
                         tasmād āsthāpanaṃ deyaṃ nirāhārāya jānatā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.58">athānuvāsyaṃ svabhyaktaṃ<cb n="1"/> snānam uṣṇāmbubhiḥ
                        śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         bhojayitvā yathoddiṣṭaṃ kṛtacaṅkramaṇan tataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.59">visṛjya ca śakṛnmūtre yojayet snehabasti<cb n="2"/>nā |
                        <caesura/>
                         praṇidhānavidhāṇan tu nirūhe sampravakṣyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.60">tataḥ praṇihitaḥ snehas tūttāno<lb n="2"/> vākchatam
                        bhavet |
                        <caesura/>
                         prasāritaiḥ sarvagātrais tathā vīryaṃ visarpati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.61">tāḍayet ta<cb n="1"/>layor evaṃ trīns trīn vārāñ chanaiḥ
                        śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         sphijoś canainaṃ tataḥ śayyāṃ trīn vārān utṣipet punaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.62">evam praṇihite bastau<cb n="2"/> mandāyāmotha mandavāk |
                        <caesura/>
                         svāstīrṇṇo śayane kāmam āsītācārike tataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.63">tatra se<lb n="3"/>ndhavacūrṇṇena śatāhvena ca saṃyutaḥ |
                        <caesura/>
                         bhavet sukhoṣṇaś ca tathā nirati sahasā su<cb n="1"/>khaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.64">yasyānuvāsano dattaḥ sakṛd anvakṣam āvrajet |
                        <caesura/>
                         atyauṣṇād atitaikṣṇyād vā vāyunā vā <unclear>'</unclear> prapīḍitāḥ |</l>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.37.65">sa<cb n="2"/>vāto dhikamātro vā |
                        gurutvād vā<unclear>'</unclear>tibheṣajaḥ |
                        <caesura/>
                         tasyātyalpataro deyo na hi snihya ti<lb n="4"/>ṣṭhati | tasyātyalpataro
                        deyo na hi snihyatitiṣṭhati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.66">viṣṭabdhānilavinmūtrasnehahīne nuvāsane |
                        <caesura/>
                         dāhaḥ klamaḥ pravā<cb n="1"/>hārtti karaś cātyanuvāsane |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.67">sānilaṃ sapurīśañ ca snehapratyeti yasya tu |
                        <caesura/>
                         oṣācoṣau vinā śīghran na sa<cb n="2"/>myag anuvāsitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.68">jīrṇṇānnam atha sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ |
                        <caesura/>
                         laghvannam bho<lb n="5"/>jayet kāmaṃ dīptāgnis tu naro yadi ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.37.70">snehabastikramaṃ tv etad evam āhur manī<cb n="1"/>ṣiṇaḥ |
                        <caesura/>
                         anena vidhinā yad vā sapta vāṣṭau pareṇa vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.71">vidheyā bastayo nṛṇām antarā tu nirūhaṇāt |
                        <caesura/>
                         da<cb n="2"/>ttas tu prathamo basti <add place="below-margin">snehayed
                            basti</add>vaṃkṣaṇau ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.72">samyag datte dvitīyas tu koṣṭhastham anilaṃ jayet |<lb
                            n="6"/>
                        <caesura/>
                         balam varṇṇañ ca janayet tṛtīyas tu niṣevitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.73">caturthaḥ<lb n="5"/> sneha<unclear>ti</unclear> rasaṃ
                            raktaṃ<cb n="1"/> snehati pañcamaḥ |
                        <caesura/>
                         ṣaṣṭhas tu snehayet māṃsaṃ<cb/> medaḥ snehati saptamaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.74">aṣṭamo navamaś caiva sāram majjānam eva<cb n="2"/> ca |
                        <caesura/>
                         evaṃ śukragatāṃ doṣāṃ dviguṇenātha śodhayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.75">aṣṭādaśāṣṭādaśakāṃ ba<lb n="7"/>stīṃs tu yo nisevate |
                        <caesura/>
                         yathoktena vidhāṇena parihārakrameṇa ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.76">sa<cb n="1"/> kuñjarabalo śvasya jave tulyo maraprabhaḥ |
                        <caesura/>
                         vītapāpmā śrutadharaḥ sahasrāyu naro bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.77">snehabastiṃ<cb n="2"/> nirūhaṃ vā nābhyased eka eva tu |
                        <caesura/>
                         snehāt pittakaphotkeśo nirūhāt pavanād bhayaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.78"><milestone facs="136v IMG_0086.JPG" n="136v" unit="folio"
                            /><pb facs="102" n="136v"/><lb n="1"/>tasmān nirūḍho nuvāsyo nirūḍhaś
                        cānuvāsitaḥ |
                        <caesura/>
                         naiva pittakaphotkleśau syātāṃ<cb n="1"/> na pavanād bhayaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.79">rūkṣasya bahuvātasya snehabastiṃ dine dine |
                        <caesura/>
                         dadyād vaidyas tato nyeṣām aganyābādhabhayātryahāt ||<cb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.37.80">sneho lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālam ananyayaḥ |
                        <caesura/>
                         tathā nirūhaḥ snigdhā<lb n="2"/>nām alpamātraḥ praśasyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.81">ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vyapadaḥ snehabastijaḥ |<cb n="1"/>
                        <caesura/>
                         balavanto yadā doṣāḥ koṣṭha syur anilādayaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.82">alpavīryan tadā snehām abhibhūya pṛthagvidhā |
                        <caesura/>
                         kurvanty upadravāṃ<cb n="2"/> snehaḥ sa cāpi na nivartte ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.83">tatra vātāvibhūte tu snehavaktrakaṣāyatā |
                        <caesura/>
                         jṛmbho<lb n="3"/>vātarujas tās tā vepathur viṣamajvaraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.84">pittāvibhūte snehe tu mukhasya ka<cb n="1"/>ṭutā bhavet |
                        <caesura/>
                         dāhajvaras tathā svedo netramūtrāṅgapītatā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.85">śleṣmābhibhūte snehe tu praseko madhurāsyatā ||
                        <caesura/>
                         gau<cb n="2"/>ravacchardir ucchvāsaḥ kṛcchrāc chītajvaro ruciḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.86">tatra doṣābhibhūte tu snehabastiṃ nidhāpa<lb n="4"/>yet |
                        <caesura/>
                         yathāsvaṃ doṣaśa<add place="below-margin">ma</add>nāny upayojyāni yāni ca
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.87">atyāsite n nābhibha<cb n="1"/>vāt sneho naiti yadā tadā |
                        <caesura/>
                         gurur āmāśayaḥ śūlo vāyoś cāpratisaṃcaraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.88">hṛtpīḍā mukhavairasyaṃ śvāso mū<cb n="2"/>rcchā
                        jvaroruciḥ
                        <caesura/>
                         tatrāpatarpitasyānte dīpano vidhir iṣyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.89">aśuddhasya malonmi<lb n="5"/>śraḥ sneho naiti yadā punaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tadāṅgasadanādhmāne śūlaḥ śvāsaś ca jāyate ||<cb n="1"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.37.90">pakvāśayagurutvañ ca tatra dadyān nirūhaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇatīkṣṇauṣadhair eva siddhaṃ cāpy anuvāsanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.91">śuddhasya dū<add place="below-margin">rā</add>nusṛte
                            sne<cb n="2"/>he snehonudarśanaṃ |
                        <caesura/>
                         gātre sarvendriyāṇaāñ cāpy anulepo vapīḍanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.92">snehagandhi mu<lb n="6"/>khañ cāpi kāsaśvāsāvarocakaḥ |
                        <caesura/>
                         atipīḍitavat tatra siddhir āsthāpana<cb n="1"/>n tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.93">asvinnasyāviśuddhasya sneho lpas tu prayojitaḥ |
                        <caesura/>
                         śīto mṛduś ca nābhyeti tato mandaṃ pravāhati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.94">vi<cb n="2"/>bandhagauravādhmānaśūlaiḥ pakvāśayaṃ prati |
                        <caesura/>
                         tatrāsthāpanam evāśuḥ prayojyaṃ sā<lb n="7"/>nuvāsanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.95">alpaṃ bhuktavato lpāśaḥ sneho mandaguṇas tathā |
                        <caesura/>
                         datto naiti<cb n="1"/> klamotleśo bhṛśaṃ cāritam āvahet |</l>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.37.96">tatrāpy āsthāpanaṃ kāryaṃ śodhaṇīyena
                        bastinā |
                        <caesura/>
                         anuvāsanañ ca snehe<cb n="2"/>na śodhane naiva śasyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.97">ahorātrād api snehaḥ pratyāgacchan na duṣyati |
                        <caesura/>
                         kuryā<milestone facs="137r IMG_0087.JPG" n="137r" unit="folio"/><pb
                            facs="103" n="137r"/><lb n="1"/>d bastiguṇāṃś cāpi jīrṇṇasvalpagoṇo
                        bhavet |</l>



                    <l xml:id="SS.4.37.99">anāyāntam ahorātrāt snehāṃ saṃśodha<cb n="1"/>nai haret |
                        <caesura/>
                         snehabastāv anāyāte nānyasneho vidhīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.100">ity uktaḥ vyāpadaḥ sarvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ ||❈||
                        <caesura/>
                         baster uttarasaṃjñasya śṛṇu vakṣyāmy ataḥ paraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.101">caturdaśāṃgulaṃ netraṃ kāryaṃ vaidyena jānatā ||<lb
                            n="2"/>
                        <caesura/>
                         mālatīpuṣpavṛntābhaṃ tacchidraṃ cchidram eva ca |</l>





                    <l xml:id="SS.4.37.104">meḍhrayāmasamaṃ kecid icchanti khalu tadvi<cb/>daḥ |
                        <caesura/>
                        <add place="inline">snehapramāṇaṃ paramaṃ prasṛtaś cātra kīrttitaḥ |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">pañcaviṃśativarṣāṇāṃ satvāgbuddhivikalpitaṃ |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">nikṛṣṭakarṇṇi<cb n="2"/>kaṃ madhye nārīṇāṃ caturaṅgulaṃ
                            |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">mūtrasrotaparīṇāhaṃ mu<unclear>dga</unclear>vāhi
                                daśā<unclear>ṅgu</unclear>laṃ | |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="below-margin">tāsām apatyamārgge tu nidadhyāc caturaṅgulaṃ
                            |</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.37.105"><add place="below-margin">dvyaṅgulaṃ mūtramārge tu
                            kanyānāṃ karṇṇikāṅgule</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.37.106">sneha<lb n="3"/>sya prasṛtaś cātra svāṃgulīmūlasammitaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         param pramāṇaṃ vihitam avāg buddhivika<cb n="1"/>lpitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.107">aurabhraḥ saukaro vāpi bastirājaś ca pūjitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.108">tasyālābhe dṛteḥ pādo mṛducarmakṛto pi vā |
                        <caesura/>
                         a<cb n="2"/>thāturam upasnigdhasvinnaṃ praśithilāśayaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.109">yavāgūṃ saghṛtakṣīrāṃ pītavantaṃ yathā<lb n="4"/>balaṃ |
                        <caesura/>
                         niṣaṇṇam ājānusame pīṭhe sāpāśraye samaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.110">svabhyaktabastiśirasaṃ tai<cb n="1"/>lenoṣṇena pūjitaḥ |
                        <caesura/>
                         tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālam asya praharṣitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.111">pūrvaṃ śalākayānviṣya mārgaṃ netram ananta<cb n="2"/>raṃ
                        |
                        <caesura/>
                         śanaiḥ śanair ghṛtābhyaktaṃ nidadhyād aṅgulāni ṣaṭ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.112">tato vapīḍayed basti śanair netra<lb n="5"/>ñ ca nirharet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.113">tataḥ pratyāgatasneham aparāṃhṇe vicakṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         bhojayet pa<cb n="1"/>yasāṃ mātrāṃ yūṣeṇātha rasena vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.114">anena vidhinā dadhyād bastīṃs trīścaturo pi vā |
                        <caesura/>
                        <add place="inline">anuvāsanasiddhiñ ca vīkṣya ka<cb n="2"/>rma prayojayet
                            |</add>
                        <caesura/>
                         uttānāyai striyai dadyād ūrdhvajātvai samāhitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.115">kanyetarasyai ka<lb n="6"/>nyāyai dadyāt sumṛdupīḍitaṃ |
                        <caesura/>
                         vikarṇṇikena netreṇa dadyād yonimukhaṃ prati |<cb n="1"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.37.116">garbhāśayaviśudhyarthaṃ snehene dviguṇena tu |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.117">apratyāgacchati bhiṣag bastāv uttarasaṃjñite |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.118">bhūyo bastin nidadhyāc ca saṃ<cb n="2"/>yutaṃ
                        śodhanauṣadhaiḥ |
                        <caesura/>
                         pāyau varttiṃ nidadhyād vā proktaṃ gulma cikitsite |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.119">praveśa<lb n="7"/>yed vā matimāṃ
                        nābasti<del>ra</del>dvāram eṣaṇīṃ |
                        <caesura/>
                         pīḍayed vāpy adharnābher baster upari<cb n="1"/> muṣṭinā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.120">āragvadhasya patreṣu nirguṇaṇḍyā surasasya ca |
                        <caesura/>
                         kāryā gomūtrapiṣṭeṣu varttir vā saindhavena vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.121">mu<cb n="2"/>dgailāsarṣapasamāṃ pravibhajya vayāṃsi ca |
                        <caesura/>
                         baste<unclear>r ā</unclear>gamanārthāya tān nidadhyāccha<milestone
                            facs="137v                      IMG_0088.JPG" n="137v" unit="folio"/><pb
                            facs="104" n="137v"/><lb n="1"/><g ref="#newa-placeholder-mark"/>lākayā
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.122">agāradhūmabṛhatī phala<cb n="1"/>pippalisaindhavai |
                        <caesura/>
                         kṛtā vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.123"><!-- This hemistich is given at 114cd -->
                        <caesura/>
                         śarkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā |<cb n="1"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.37.124">bastau dahyati vā bāḍhaṃ pāyau bastiṃ pradāpayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.125">śukraṃ duṣṭaṃ śoṇitañ cāṅganānām a<lb n="2"/>sṛgdaraṃ
                        tasya nāśañ ca kaṣṭaṃ |
                        <caesura/>
                         mūtrāghātaṃ mūtradoṣāṃ pravṛddhān yonau rogān aparā<cb n="1"/>yāś ca saṃgāṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.126">śukrāghātaṃ śarkarām arśmarīñ ca śūlaṃ bastau vaṃkṣaṇo
                        mehane ca |
                        <caesura/>
                         ghorān anyān bastijāṃś cāpi rogāṃ me<cb n="2"/>hād ṛte tūttaro hanti bastiḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.127">samyag dattasya vijñānaṃ vyāpada krama eva cha |
                        <caesura/>
                         baste ru<lb n="3"/>rasaṃjñasya samānaṃ snehabastineti ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.37.trailer">cilagra || ❈ ||</p>
                </div>


                <div n="38" type="adhyāya">
                    <milestone n="135r IMG_0090" unit="folio"/>

                    <!--               Missing verses

7cd, 9, 10, 11ab, 12, 13, 14ab, 16, 21, 22, 33-76, 86, 93-95, 99ab, 106-111,

 

Additions

38a-38l, 8.1ab, 8.2ab, 8.3ab,

 

Notes

11cd is given at 8.2cd

15cd is given at 8.3cd

16 is given at 8.4

17ab is given at 8.5

14cd is given at 8.6ab

15ab is given at 8.6cd

82 is given at 87.1

83 is given at 87.2

84 is given at 87.3

85 is given at 87.4
               
               Verses from 89.1 to 89.20, group of additional 20 verses which is only found in H mss and it is not given in K as well as the vulgate edition.

 
               -->

                    <p xml:id="SS.4.38.1">athāto nirūhakrama<cb n="1"/>cikitsitaṃ <abbr>vyā</abbr>
                        <expan><ex>khyāsyāmaḥ</ex></expan> ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add1">dhanvantaridharmabhṛtāṃ variṣṭham amṛtodbhavaṃ
                        <caesura/>
                         caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add2">bhagavaṃ<cb n="2"/> vastes tu tathaivāsthāpanasya ca |
                        <caesura/>
                         pramānaṃ kalpanāṃ kālaṃ mātrāñ cāpi bravīhi me |<lb n="4"/>
                        <caesura/>
                         tasya tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add3">śuddhe muhūrtte karaṇe dine ca nakṣatrayo<cb n="1"
                        />ge ca tathānukūle |
                        <caesura/>
                         viviktasamsṛṣṭamṛdāvalipte vicitrapuṣpāstṛtabhūpradeśe |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add4">suvarṇṇarūpyāya satāmrajo<cb n="2"/> vā mṛdudbhavo vā
                        kalaśombupūrṇṇaḥ |
                        <caesura/>
                         sa dhānyaratnādi samālyagandhair vastrādibhiś ca cāpy a<lb n="5"/>tha
                        svastikaiś ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add5">tac cāmṛtasthānam ato rcanīyaṃ
                            pūrvattatonye<unclear>ddṛ</unclear>ṣayaḥ sadevāḥ |<cb n="1"/>
                        <caesura/>
                         saṃspṛśya ratnāni tathauṣadhīṃś ca devāṃ dvijāṃn pūjya ca dakṣiṇābhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add6">dravāṇi sarvāṇi tu vāmapārśve cūrṇṇāni ka<cb n="2"
                        />lkān atha dakṣiṇe tu |
                        <caesura/>
                         tanmadhyasaṃsthā bhiṣag apramattaḥ sunirmale syāt sudṛḍhe viśāle |<lb n="6"/>
                        <caesura/>
                         suvarṇṇalohādimṛdudbhavo vā pragṛhya kāṃse py atha rājate vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add7">datvādau sendha<cb n="1"/>syākṣaṃ madhunaḥ prasṛtaṃ
                        mitaṃ |
                        <caesura/>
                         pātre talena mathnīyāt tadvat snehaṃ śanaiḥ śanaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add8">gūḍhasnehaṃ viditvā tu vinī<cb n="2"/>taḥ
                        kalkam āvapet |
                        <caesura/>
                         datvā samyak sumathite phalakalkam ataḥ paraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add9">tato yathocitā<lb n="7"/>ñkeṣāṃ kārṣikān
                        ślakṣṇapeṣimāṃ |
                        <caesura/>
                         gambhīre bhojane nyasya khajenābhimathet tataḥ |<cb n="1"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add10">yathā ca sādhu manyeta na sāṃdro na tanuḥ samaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyaḥ prasṛtāt pañ ca supūrṇāt tatra dāpayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add11">rasakṣīrā<cb n="2"/>mlamūtrāṇāṃ doṣavasthān avekṣya
                        ca |
                        <caesura/>
                         evam añjalayaḥ ṣaḍvai kuryād vyādhitapāṇinā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add12"><milestone facs="138r IMG_0086.JPG" n="138r"
                            unit="folio"/><pb facs="105" n="138r"/><lb n="1"/>dvādaśaprasṛtaṃ kecid
                        viṃśatiḥ palikan tathā |
                        <caesura/>
                         dvātriṃśat palikañ caiva triṃśad aṣṭau tathaiva ca |<cb n="1"/>
                        <caesura/>
                         evaṃ bhinneṣu śāstreṣu saṃśayaḥ sumahān abhūt || ❈ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.38.3">athāturam anuvāsitam āsthāpayet || svabhyaktaṃ svinnaśa<cb
                            n="2"/>rīram utsṛṣṭabahirbhāgam apravāte śucau deśe samavinyastāyāṃ
                        śayyāyām adhaḥ | <lb n="2"/>sapratigrahāyām āśroṇīpradeśe suvyūhāyāṃ śayānaṃ
                        vāmapārśve neti || bha || sa<cb n="1"/>vyaṃ prasārayet sakthiṃ dakṣiṇaṃ
                        cāpasaṃharet | madhyāhne sumanājīrṇṇe niranno vāgyato yataḥ || tato
                            vāmapādo<cb n="2"/>pari netraṃ kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ
                        karṇṇikoparipīḍya bastāv auṣadham āsi<lb n="3"/>cyocchrāsyauṣadhānte
                        cāvavadhya mūtreṇa samyag baddhañ cāturāya ghṛtābhyaktaṃ netrāgraṃ ghṛtā<cb
                            n="1"/>bhyaktagudāya praṇayed anutsṛjann anupṛṣṭhavaṃśam anusukham
                        ākarṇṇikam iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.4">bastiṃ savyakare kṛtvā dakṣiṇenāvapī<cb n="2"/>ḍayet |
                        <caesura/>
                         ekenaiva ca pīḍena na drutaṃ na vilaṃbitaṃ |</l>

                    <p xml:id="SS.4.38.5">tato netram apanīya triṃśan mā<lb n="4"/>trāpīḍanakālād
                        upetyottiṣṭhety āturam brūyād utkuṭuko bhavataster āgamanāye<cb n="1"/>ti
                        ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.38.6">anena vidhinā dadyād bastiṃ bastiviśāradaḥ |
                        <caesura/>
                         dvitīyam vā tṛtīyam vā caturtham vā yathārthataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.7">samyaṅnirū<cb n="2"/>ḍhaliṅge tu prāptabastiṃ nivārayet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8">api hīnaṃ kramaṃ kuryān na ca kuryād atikramaṃ <lb n="5"/>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ |</add>
                        <caesura/>
                         alpālpavego vinvāta hīnohī<cb n="1"/>no nirūhanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.1"><add place="inline">mūrcchāśūlakaphaprāyo
                            mahāvegātiśabditaḥ |
                            <caesura/>
                             yasya mūtrapurīṣañ ca kaphavāyuś ca gacchati |</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.2"><add place="inline">kra<cb n="2"/>meṇa laghutā caiva
                            suniraḍhaḥ sa mānavaḥ |</add>
                        <caesura/>
                         sunirūḍhan tato jantuṃ snātaṃ bhuktaraso<lb n="6"/>danaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.3"><add place="inline">yathoktena vidhānena yojayet
                            snehabastinā |</add>
                        <caesura/>
                         tadahas tasya pavanād bhayaṃ<cb n="1"/> balavad iṣyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.4">rasodanaṃs tena śastas tadahaś cānuvāsanaṃ |
                        <caesura/>
                         paścād agnibalam matvā pavanasya ca ceṣṭitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.5">anno<cb n="2"/>pastambhite kāṣṭhe snehabastir vidhīyate
                        || ❈ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.6">viviktāmanastuṣṭi snigdhatā vyā<lb n="7"/>dhinigrahaḥ |
                        <caesura/>
                         āsthāpanasnehabastyoḥ samyag dāne tu lakṣaṇaṃ |</l>

















                    <l xml:id="SS.4.38.17">anāyāntaṃ mu<cb n="1"/>hūrttāt tu nirūhaṃ śodhanair haret
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.18">nirūhair eva matimāṃ kṣāramūtrāṃmlasaṃyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         viguṇānilaviṣṭabdhaś ciran ti<cb n="1"/>ṣṭhan nirūhaṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.19">śūlāratir jvarāṭopāt maraṇam vā pravarttayet ||
                        <caesura/>
                        <milestone facs="138v IMG_0087.JPG" n="138v" unit="folio"/><pb facs="106"
                            n="138v"/><lb n="1"/>na tu bhuktavate deyam āsthāpanam iti sthitiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.20">āmaṃ hi taddhared bhuktaṃ cchardim vā janayed bhṛṣaṃ |<cb
                            n="1"/>
                        <caesura/>
                         kopayed sarvadoṣān vā tasmād dadyād anāsite |</l>





                    <l xml:id="SS.4.38.23">āvasthikaṃ kramāṃ vāpi matvā kāryaṃ nirūhaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         malepahṛte doṣāṇāṃ<cb n="2"/> balavatva na vidyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.24">kṣīrāṇy amlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasās tathā |
                        <caesura/>
                         lavaṇāni<lb n="2"/> tathā kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapā vacā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.25">kuṣṭhaṃ trikaṭukaṃ rāsnā saralā suradāru ca |
                        <caesura/>
                         ra<cb n="1"/>jane madhukaṃ hiṃgu elā saṃśodhāṇāni ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.26">kaṭukāṃ śarkarāṃ mustāṃ uśīraṃ candanaṃ śaṭhīṃ |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhāṃ madanaṃ caṇḍāṃ trā<cb n="2"/>yamāṇāṃ rasāṃjanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.27">bilvamadhya yavānīñ ca phalinīṃ śakrajā yavān |
                        <caesura/>
                         kākolī kṣīrakā<lb n="2"/>kolī jīvakarṣabhakau tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.28">medā jaiva mahāmedā ṛddhivṛddhir madhūlikā |
                        <caesura/>
                         ni<cb n="1"/>rūheṣu yathālābham eṣa vargo vidhīyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.29">kvāthasya bhāgāś catvāraḥ snehabhāgaś ca pañcamaḥ |
                        <caesura/>
                         svasthe nile caturthas tu<cb n="2"/> kupite nyataro ṣṭamaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.30">sarveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃ lavaṇaṃ punaḥ |
                        <caesura/>
                         kṣaudramūtraghṛ<lb n="4"/>takṣīram amvlamāṃsarasan tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.31">yuktyā pradāpayed dhīmāṃ nirūhe kalpanā tv iyaṃ |<cb n="1"
                        /></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.32">kalkasnehakaṣāyāṇām avivekād bhiṣagvaraiḥ |
                        <caesura/>
                         bastis tu kalpitaḥ proktas tasya dānaṃ yathārthakṛt |</l>


                    <l xml:id="SS.4.38.77">vātaghnauṣa<cb n="1"/>dhaniḥkvāthāḥ saindhavatrivṛtāyutāḥ |
                        <caesura/>
                         sāmvlāḥ sukhoṣṇā deyā syur bastayaḥ kupi<lb n="5"/>te nile |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.78">nyagrodhādigaṇaḥ kvāthāḥ kākolyādisamāyutāḥ |
                        <caesura/>
                         vidheyā ba<cb n="1"/>stayaḥ pitte sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.79">āragvadhagaṇakvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ |
                        <caesura/>
                         sakṣaudramūtrade<cb n="2"/>yā syu bastayaḥ kupite kaphe |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.80">śarkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ ||<lb n="6"/>
                        <caesura/>
                         kṣāravṛkṣakaṣāyādyā bastayaḥ śoṇite hitāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.81">śodhanadravyaniḥkvāthās ta<cb n="1"/>tkalkasnehasaṃyutāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         khajena mathitā deyā bastayaḥ śodhane matāḥ |</l>











                    <l xml:id="SS.4.38.87">priyaṃgvādigaṇakvāthāḥ | piṣṭām baṣṭā<cb n="2"/>di
                        saṃyutāḥ |
                        <caesura/>
                         sakṣaudrāḥ saghṛtāś cāpi bastayo grāhiṇo matāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87.1">triphalākalkago<lb n="7"/>mūtrakṣaudrakṣārasamanvitāḥ |
                        <caesura/>
                         ūṣakādisamāvāpā bastayo lekhanā matāḥ |<cb n="1"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87.2">bṛṅhaṇadravyaniḥkvāthāḥ kalkair madhurasaṃyutāḥ |
                        <caesura/>
                         sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇā matāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87.3">caṭakāṇḍo<cb n="2"/>ccaṭakvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkarāḥ ||<!-- Some sign is given here and also highlighted -->
                        <caesura/>
                         ātmaguptaphalāvāpāḥ smṛtāḥ vyājīkarā<milestone facs="139r IMG_0084.JPG"
                            n="139r" unit="folio"/><pb facs="107" n="139r"/><lb n="1"/> nṛṇāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87.4">badaryairāvatīśelū śālmalī dhanvanāṅkurāḥ |
                        <caesura/>
                         kṣīrasiddhās tu śītāsṛk saṃyuktaḥ<cb n="1"/> picchilā matāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.88">eteṣv eva ca yogeṣu snehaḥ siddhāḥ pṛthak pṛthak |
                        <caesura/>
                         tatkarmasādhanā vaidyair vidheyā snehabastiṣu |<cb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89">vandhyānāṃ śatapākeśo śodhitānāṃ yathākramaṃ |
                        <caesura/>
                         balātailena deyā syur bastayas traivṛtena vā
                            <!-- Reverse Svastika sign is given here --><lb n="2"/></l>

                    <!-- 
     <l xml:id="SS.4.38.89.1"><add place="inline">siddhān ataḥ pravakṣyāmi bastīn nānāgadāpahān |
     <caesura/>daśamūlājamāṃsasya kvāthamaṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.2"><add place="inline">siddhān ataḥ pravakṣyāmi bastīn nānāgadāpahān |
        <caesura/>daśamūlājamāṃsasya kvāthamaṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.3"><add place="inline">phalaṃ saindhavamamlañ ca saṃyojya khaja<cb/>mūrcchitaṃ |
        <caesura/>sukhoṣṇam vātarogaghnam balavarṇṇakaramparaṃ ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.4"><add place="inline">bastirnniratyayamimaṃ vidadhyād daśamū<lb n="3"/>likaṃ |
        <caesura/>trāyamāṇāpaṭolañ ca pañcamūlatrikaṇṭake ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.5"><add place="inline">balāya<cb/>vaiś ca niḥkvāthya pādaśeṣañjalāḍhakaṃ |
        <caesura/>chāgamāṃsarasārddhena yojitam vipacet punaḥ ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.6"><add place="inline">prastha<lb n="4"/>śeṣan tataḥ piṣṭaiḥ kāntākṛṣṇādyanair yutaṃ |
        <caesura/>sarppistailasamā<cb/>kṣīrasaindhavair mmadanena ca ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.7"><add place="inline">cakṣuṣyan dīpanam bastin dadyāt māṃsabalapradaṃ |
        <caesura/>eraṇḍan triphalāṃ<lb n="5"/>mūlād bṛhatyau pragrahaṃ sthire ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.8"><add place="inline">aśvagandhāmṛtā gandhā palāśā<cb/>suradāru ca |
        <caesura/>rāsnā punarnnavabalāśvadaṃṣṭrā capalonmitāḥ ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.9"><add place="inline">paktvā jalāḍhakaṃ cāmladvyāḍhake pā<lb n="6"/>daśoṣite |
        <caesura/>piṣṭaiḥ śatāhvāhapuṣā kāntā kṛṣṇā rasāñjanaiḥ ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.10"><add place="inline">mustendrayavaṣaḍgranthā madhukaiś cākṣabhāgikaiḥ |
        <caesura/>sasaindhavaghṛtakṣaudratailamūtraiś ca yojitaḥ ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.11"><add place="inline">sandhyasthi<pb n="315v"/>pārśvajaṃghoru pādapṛṣṭhatrikāśritaṃ |
        <caesura/>śūlaṃ kaphāvṛtam vātaviṇmūtragrahaṇaṃ saruk ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.12"><add place="inline">aśmarīśarkkarādhmānagrahaṇyarśogadān api |
        <caesura/>eraṇḍādirayaṃ hanyād bastilekha<lb n="2"/>nadīpanaḥ ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.13"><add place="inline">mustā pāṭhāmṛtātiktā balā rāsnā punarnnavā |<cb/>
        <caesura/>mañjiṣṭhāragvadhośīra trāyamāṇākṣagokṣurān ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.14"><add place="inline">sahālpapañcamūlena palikāṃ madanāṣṭakāṃ<lb n="3"/> |
        <caesura/>jaladroṇe pacet kvātham pādaśeṣam punaḥ pacet ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.15"><add place="inline">kṣīrapra<cb/>sthena saṃyuktaṃ kṣīrapiṣṭam pariśrutaṃ |
        <caesura/>jaṅgalānurasotpādaḥ sarppiṣo madanas tathā ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.16"><add place="inline">śatāhvāpha<lb n="4"/>linīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ | 
        <caesura/>kārṣikaiḥ saindhavayu<cb/>taiḥ kalkair bbastiḥ suyojitaḥ ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.17"><add place="inline">vātāsṛkmohaśophārśo gulmamūtravibandhanut | 
        <caesura/>visarppajvara<lb n="5"/>viḍbhaṅga raktapittavināśanaḥ ||</add></l>
       
       <l xml:id="SS.4.38.89.20"><add place="inline">valyaḥ sandīpano<unclear>vṛ</unclear>ṣyaś ca<cb/>kṣuṣyaḥ śūlanāśanaḥ | 
        <caesura/>yāyanānānayaṃ rājā bastimustādiko mataḥ ||</add></l>
 -->

                    <l xml:id="SS.4.38.90">narasyottamasatvasya tīkṣṇaṃ bastīṃ pradāpayet |
                        <caesura/>
                         madhyaṃ madhyamasatvasya hīnasatva<cb n="1"/>sya vā mṛduṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.91">evaṃ kālaṃ balaṃ doṣaṃ vikārañ ca vikāravit |
                        <caesura/>
                         bastidravyabalaṃ caiva vīkṣya bastiṃ prayojayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.92">dadyā<cb n="2"/>d utkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ
                        punaḥ |
                        <caesura/>
                         paścāt saṃśamanīyañ ca bastiṃ bastiviśāradaḥ ||</l>







                    <l xml:id="SS.4.38.96">nṛ<lb n="3"/>pāṇāṃ tatsamāṇānāṃ tathā vasumatām apiḥ |
                        <caesura/>
                         nārīṇāṃ sukumārāṇāṃ tathaiva śiśu<cb n="1"/>vṛddhayoḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.97">doṣanirharaṇārthāya balavarṇṇodayāya ca |
                        <caesura/>
                         samāsenopadekṣyāmi vidhāṇaṃ mādhutailikaṃ ||<cb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.98">yānastrīpāṇabhojyeṣu parihāro na rocyate |
                        <caesura/>
                         phalañ ca vipulan dṛṣṭaṃ vyāpadañ cāpy asa<lb n="4"/>mbhavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.99">yadicchati tadaiveṣa nirūhakramam arhati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.100">madhutaile same syātāṃ kvā<cb n="1"/>thaś
                        cairaṇḍamūlajaḥ |
                        <caesura/>
                         karṣaś ca śatapuṣpāṇāṃ tato rdhaṃ saindhavasya ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.101">phalenaikena saṃyuktaṛ khajena suvilo<cb n="2"/>ḍitaḥ |
                        <caesura/>
                         deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasaṃyutaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.102">vacā madhu ca tailañ ca kvāthaḥ<lb n="5"/>
                        sacasasaindhavaḥ |
                        <caesura/>
                         phalapippalisaṃyukte bastir yuktarathaḥ smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.103">suradā<cb n="1"/>ru vacā rāsnā śatapuṣpā tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         hiṃgusaindhavasaṃyukto bastir doṣaharaḥ smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.104">pañcamūlīkaṣāyā<cb n="2"/>n tu tailaṃ māgadhikā madhuḥ |
                        <caesura/>
                         bastir eṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.105"><unclear reason="torn">yavako</unclear><lb n="6"
                        />lakulatthānāṃ kvātho māgadhikāyutaḥ |
                        <caesura/>
                         sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabasti<cb n="1"/>r iti smṛtaḥ |</l>













                    <l xml:id="SS.4.38.112">avekṣya bheṣajaṃ budhyā vikārañ ca vikāravit ||
                        <caesura/>
                         bījenānena matimāṃ kuryād bastiśatāny api |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.113">ajīrṇṇe na prayuñjīta divāsvapnañ ca varjayet |
                        <caesura/>
                         āhārañ cārikaṃ śeṣam anyat kāmaṃ <lb n="7"/> samācaret |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.114">yasmāt madhu ca tailañ ca prādhānyenātra varttate |
                        <caesura/>
                         mādhutailika<cb n="1"/> ity eṣa saṃjñito basticintakaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.115">ratheṣv api ca yukteṣu hastyaśve cāpi kalpite |
                        <caesura/>
                         yasmān na pratiṣiddheyam a<cb n="2"/>to yuktarathaḥ smṛtaḥ</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.116">bastau yuktarathai yasmād dhruvā siddhiḥ prakīrttitāḥ |
                        <caesura/>
                         siddhaba<milestone facs="139v IMG_0085.JPG" n="139v" unit="folio"/><pb
                            facs="108" n="139v"/><lb n="1"/>stir iti proktā munibhir naigamaiṣibhiḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.117">sukhinām alpadoṣāṇāṃ nity asnigdhāś ca ye<cb n="1"/>
                        narāḥ |
                        <caesura/>
                         mṛdukoṣṭhāś ca ye teṣāṃ vidheyā mādhutailikaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.118">mṛdutvāt pādahīnatvād akṛtsnavidhisevanāt |
                        <caesura/>
                         ekabasti<cb n="2"/>pradānāc ca siddhabastiṣv ayantraṇeti ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.38.trailer">cilahrā || ❈ ||</p>
                </div>


                <div n="39" type="adhyāya">

                    <milestone n="139v1" unit="folio"/>
                    <!--139v IMG_0085.JPG-->

                    <p xml:id="SS.4.39.1"> athāta āturopadrava<unclear reason="damage"
                            >ci</unclear><lb n="2"/>kitsitaṃ <abbr type="suspension">vyā</abbr>
                        <expan>vyā<ex>khyāsyāmaḥ</ex></expan> || </p>



                    <l xml:id="SS.4.39.3"> snehapī<unclear reason="faded">ḍa</unclear>sya vāntasya
                        viriktasyāśrutāsṛjaḥ |
                        <caesura/>
                         nirūḍhasya ca <cb n="1"/>kāyāgnir mando bhavati dehinaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.4"> so nnair atyarthagurubhir upayuktaiḥ praśāmyati |
                        <caesura/>
                         alpo mahadbhir bahudhā chādite <cb n="2"/>gnir ivendhanaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.5"> sa cālpair laghubhiś cānnair upayuktair vivardhate |
                        <caesura/>
                         kāṣṭhair aṇubhir alpaiś ca sa<lb n="3"/>ndhukṣita ivānalaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.6"> hṛtadoṣapramāṇena sa cāhāravidhiḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         trīṇi <cb n="1"/>cātra pramāṇāni prastho rdhāḍhakam āḍhakam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.7"> tatrāvaraṃ prasthamātraṃ dve śeṣe madhyamottame |
                        <caesura/>
                         prasthe tv ek<subst><del rend="erasing">o</del>
                            <add>e</add></subst> gate deyā <cb n="2"/>yavāgūsvalpatāṇḍulā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.8"> dve caivārdhāḍhake deye tisraś cāpy āḍhake gate |
                        <caesura/>
                         vilepīm uci<lb n="4"/>tād bhaktāc caturthāṃśakṛtām bhiṣak | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.9"> dadyāt klinnan tataḥ paścāt mudgayūṣe<unclear
                            reason="background_noise">to</unclear> bhojanaṃ |
                        <caesura/>
                        <subst><del rend="erasing"><unclear reason="erased">arddhāṃśam ucitād
                                    bhaktād akṛtākhyena buddhimāṃ</unclear></del>
                            <add rend="overwriting" resp="a second hand">tribhāgakalitaṃ samyag
                                akṛtenārddhasammitam</add></subst> | </l>




                    <l xml:id="SS.4.39.10b">tatas tu kṛtasaṃjñena hṛdyenendriyabodhinā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.11"> trīn aṅśā<cb n="2"/>d vitare bhoktum āturāyo<unclear
                            reason="faded">da</unclear>naṃ prati |
                        <caesura/>
                         tato yathocitaṃ bhaktaṃ bhoktum asmai vicakṣaṇaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.12">
                        <lb n="5"/>lāvainahariṇādīnāṃ rasair dadyāt susaṃskṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         hīnamadhyottameṣv eṣu vire<cb n="1"/>keṣu prakīrttitaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.13a"> ekadvitriguṇaḥ samyag āhārasya kramo hitaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.14b"> vedanālābhaniyamaśokavaicityahetubhiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.15">
                        <cb n="2"/>narān upoṣitaṃś cāpi viriktavad upācaret |
                        <caesura/>
                         āḍhakārdhāḍhakaprasthasaṃkhyā hy eṣā vi<lb n="6"/>recane | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.16"> śleṣmānto hi virekaḥ syād etad icchanti
                            kecana<sic>ḥ</sic> |
                        <caesura/>
                         eko virekaḥ <cb n="1"/>śleṣmānto na dvitīyaḥ kadācana<sic>ḥ</sic> | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.17"> balaṃ yat trividhaṃ proktam atas tatra kramas tridhā |
                        <caesura/>
                         tatrānukramam ekan tu balasthe <cb n="2"/>sakṛd ācaret | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.18"> madhyame dvau kramau kuryāt trīn vārān durbale tathā |
                        <caesura/>
                         kecid evaṃ kramaṃ <lb n="7"/>prāhur mandamadhyottamāgniṣu </l>


                    <l xml:id="SS.4.39.21"> kevalaṃ snehapītto vā vānto yaś cāpi kevalaṃ |
                        <caesura/>
                        <cb n="1"/>sa saptarātraṃ manujo bhuñjīta laghu bhojanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.22"> sirāvedhakṛto yaś ca virikto yaś ca mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         māsam parihare<cb n="2"/>d agnir yāvan na balavāṃ bhavet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.23"> tryahaṃ tryahaṃ parihared ekaikam bastim āturaḥ |
                        <caesura/>
                         tṛtīye <milestone facs="110r IMG_0113.JPG" n="140r" unit="folio"/><pb
                            facs="109" n="140r"
                            /><!--11r IMG_0113.JPG --><!--wrong folio number. It should be 140r--><lb
                            n="1"/>parihāre tu yathāyogaṃ samācaret | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.24"> tailapātrāmamṛdbhāṇḍasadharmāṇo vraṇāturāḥ |
                        <caesura/>
                         snigdhaśuddhāgnirogārttā jvarātīsāriṇaś ca ye | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.25"> krudhyataḥ kupitaḥ pittaṃ kuryāns tāns tān upadravān |
                        <caesura/>
                         āyāsyataḥ śo<cb n="2"/>cato vā cittaṃ vibhramam arcchati | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.26"> maithunopagamād ghorāṃ vyādhīn arcchati durmatiḥ |
                        <caesura/>
                        <unclear reason="damaged">ākṣepakaṃ</unclear>
                        <lb n="2"/>pakṣāghātam aṅgapragraham eva ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.27">
                        <metamark function="unknown(insertion?)">⋀⋁</metamark>guhyapradeśe śvayathuṃ
                        kāśaśvāsau ca dāruṇau |
                        <caesura/>
                         śu<cb n="1"/>kravac cāsya rudhiraṃ sarujaṃ sampravarttate | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.28"> divāsvapnāt tu labhate tāṃs tā vyādhīn kaphātmakāṃ |
                        <caesura/>
                         pratiśyāyaṃ jvaraṃ śophaṃ <cb n="2"/>pāṇḍurogaṃ plihodaraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.29"> mohaṃ sadanam aṅgānāṃ sāvipākam arocakaṃ |
                        <caesura/>
                         tamasā cābhibhū<lb n="3"/>taś ca svapnam evābhinandati | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.30"> uccaiḥ sambhāṣaṇād vāyuḥ śirasy āpādayed rujaṃ <metamark
                            function="unknown">𝈙</metamark> |
                        <caesura/>
                        <cb n="1"/>āndhyam vādhiryam aghratvaṃ mūkatā jaḍatām api | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.31a"> arditaṃ sahanum mokṣam adhīmantha<unclear
                            reason="faded">ñ ca</unclear> dāruṇaṃ |</l>



                    <l xml:id="SS.4.39.32"> labhate dantacālañ ca <cb n="2"/>tāṃs tāṃś cānyān
                        upadravān |
                        <caesura/>
                         yānayānāt tu labhate cchardiṃ mūrcchā bhramaṃ klamaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.33"> tathāṅgapragrahaṃ <lb n="4"/>ghoram indriyāṇāñ ca
                        vibhramaṃ |
                        <caesura/>
                         cirāsanāt tathā sthānāc chroṇyāṃ bhavati vedanā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.34">
                        <cb n="1"/>aticaṅkramaṇād vāyur jaṃghorvvoḥ kurute rujaḥ |
                        <caesura/>
                         sakthnoḥ praśoṣaṃ śopham vā pādaharṣam athāpi vā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.35a"> śītasa<cb n="2"/>mbhogatoyānāṃ sevā mārutavṛddhaye
                        |</l>



                    <l xml:id="SS.4.39.36"> vātātapābhyām vaivarṇyaṃ jvaraṃ vāpi nigacchati ||
                        <caesura/>
                        <lb n="6"/>viruddhādhyaśanān mṛtyuṃ vyādhiṃ vā ghoram arcchati | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.37"> asātmyabhojanād dhanyād balava<cb n="1"/>rṇṇāv asaṃśayaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         anātmavantaḥ paśuvad bhuṃjate ye pramāṇataḥ |
                        <caesura/>
                         rogānīkasya te mūla<subst><del rend="erasing">ṃ</del><add>m</add></subst> ajīrṇṇāt prāpnuvanti haḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.38">
                        <cb n="2"/>vyāpadāṃ kāraṇaṃ vīkṣya vyāpatsv eteṣu buddhimān |
                        <caesura/>
                         prayatetāturārogyai pratyanīkena he<lb n="6"/>tunā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.39"> viriktavāntair hariṇaiṇalāvakāḥ śaśāś ca sevyāḥ
                            samayūratitti<cb n="1"/>rāḥ |
                        <caesura/>
                         saṣaṣṭikāś cāpi purāṇaśālayas tathaiva mudgā laghu yac ca kīrttitam iti
                        ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.39.trailer"> || ci 39 || ❈ || </p>


                    <milestone n="110r6" unit="folio"/>
                    <!--110r IMG_0113.JPG-->

                </div>
                <!-- end of chapter 39 of Cikitsāsthāna -->

                <div n="40" type="adhyāya">

                    <milestone n="110r6" unit="folio"/>
                    <!--110r IMG_0113.JPG-->

                    <p xml:id="SS.4.40.1"> athāto <cb n="2"/>dhūmanastaḥ kavalacikitsitaṃ <abbr
                            type="suspension">vyā</abbr>
                        <expan>vyā<ex>khyāsyāmaḥ</ex></expan> || </p>



                    <p xml:id="SS.4.40.3"> pañcavidho dhūmo bhavati | tad yathā | prāyogikaḥ <lb
                            n="7"/>snaihiko vairecanikaḥ kāsaghno vāmanīya iti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.4"> tatrailādinā kuṣṭhatagara<cb n="1"/>varjyena
                        ślakṣṇapiṣṭena dvādaśāṅgulaṃ śarakāṇḍa<subst><del rend="erased"><unclear
                                    reason="erased">ṃ daśāṅgulagarbham aṅgula</unclear></del><add place="overwriting">m aṅguṣṭhodara</add></subst>pariṇāhaṃ
                        kṣaumeṇāṣṭāṅgulam pariveṣṭyā<cb n="2"/>lepayed eṣā varttiḥ prāyogikaḥ ||
                            snehaphalasāramadhūcchiṣṭasarjarasaguggulupra<milestone facs="110v
                            IMG_0114.JPG" n="110v" unit="folio"/><pb facs="110" n="110v"
                            /><!--110v IMG_0114.JPG--><lb n="1"/>bhṛtibhiś ca snehamiśraiḥ
                        snaihikaiḥ || śirovirecanadravyair vairecanikaiḥ || bṛhatīka<cb n="1"
                        />ṇṭakārikātrikaṭukakāsamardahiṃgviṅgudītvaṅmanaḥśilācchinnaruhākarkaṭakasṛṅgīprabhṛtibhiḥ
                        kāsaharaiḥ kāsaghnaiḥ | <cb n="2"
                        />snāyucarmakhuraśṛṅgakarkaṭāsthiśuṣkamatsyavallūrakrimibhir vāmanīyaiś ca
                        vāmanīya iti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.5">
                        <lb n="2"/>tatra bastinetravyavyair dūmanetradravyāni vyākhyātāni bhavanti
                        || dhūmanetraṃ tu kanīni<cb n="1"/>kāpariṇāham agre kalāyamātrasroto mūle
                        ṅguṣṭhapariṇāhaṃ dhūmavarttipraveśasroto ṅgulāni catuścatvāriṃśat prāyo<cb
                            n="2"/>gike | dvātriṃśat snaihike | caturviṃśati vairecanike | ṣoḍaśa
                            <add place="below">kā</add>saghne | daśa vāmanīya iti || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.6">
                        <lb n="3"/>atha sukhopaviṣṭaḥ sumanā ṛjvadhodṛṣṭir atandritaḥ |
                        snehapradīptāgrām varttinetrasrotasi praṇidhāya dhūmam pibed iti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.7"> mukhena tam pibet pūrvaṃ nāsikābhyān tataḥ pibet |
                        <caesura/>
                         mukhapītaṃ mukhenaiva vamet pītañ ca nastataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.8"> yo vamen nastato dhūman nastapītaṃ mukhena vā |
                        <caesura/>
                         sa netraka<unclear reason="damaged">rṇṇa</unclear>nā<lb n="4"
                        />sāsyasaṃśrayāl labhate gadān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.9"> viśeṣatas tu prāyogikaṃ ghrāṇenādadyāt | snaihi<cb n="1"
                        />kaṃ mukhanāsābhyāṃ | nāsikābhyāṃ vairecanikaṃ | mukhenaivetarāv iti || </l>



                    <p xml:id="SS.4.40.11"> tatra śramabhayāmarṣoṣṇaviṣaraktapittama<cb n="2"
                                />damūrcchāpipāsātāluśoṣamūrdhābhighātodgāra<subst><del n="2"
                                rend="overwriting" unit="syllable"/>
                            <add place="overwriting"
                            >timi</add></subst>ramehodarādhmānordhvavātontravṛddhi<lb n="5"
                        />bālavṛddhadurbalaviraktāsthāpitajāgaritagarbhiṇīrūkṣakṣatakṣīṇoraskāḥ
                            ma<cb n="1"/>dhughṛtadadhidugdhamadyayavāgūpītāḥ svalpakaphāś ca dhūman
                        na severann iti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.12"> akālapīto bhramarī śirorogaṃ karo<cb n="2"/>ti ca |
                        <caesura/>
                         nāsāsrotokṣijihvānāṃm up<subst><del rend="erased">ā</del><add>a</add></subst>ghātañ ca dāruṇaṃ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.13"> dhūmaḥ snaihiko vairecanikaḥ <lb n="6"/> prāyogiko
                        dvādaśasu kāleṣūpayogo bhavati || tad yathā kṣutadantaprakṣālana<cb n="1"
                        />nasyasnānabhojanādivāsvapnamaithunacchardanamūtroccārābhiruṣitaśastrakarmānteṣv
                        iti || tasya vibhāgo mūtroccā<cb n="2"/>rakṣavathuruṣitamaithunānteṣu
                        snaihikaḥ | divāsvapnacchardanāntayor vairecanikaḥ | dantapra<lb n="7"
                        />kṣālanasya snānabhojanaśastrakarmānteṣu prāyogika iti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.14"> tatra <cb n="1"/>snaihiko vātaṃ śamayati | snehād
                        upalepitvāc ca | vairecanikaḥ śleṣmāṇam utkliśyāpakarṣati raukṣyā<cb n="2"
                        />t taikṣṇyād auṣṇyād vaiṣadyāc ca | prāyogikaḥ śleṣmāṇam
                            u<unclear>tk</unclear>leśayaty u<unclear reason="damaged"
                        >tk</unclear>liṣṭaṃ cāpakarṣayati <milestone facs="141r IMG_0083.JPG"
                            n="141r" unit="folio"/><pb facs="111" n="141r"/><lb n="1"/>śamayati vā
                        sādhāraṇatvāt pūrvābhyām iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.15"> dhūmaprayogāt puruṣaḥ prasannendriya<cb n="1"/>vāṅmanā |
                        <caesura/>
                         dṛḍhakeśadvijaḥ śmaśrusugandhiviśadānanaḥ | </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.16"> tathā
                            kāsaśvāsārocakāsyapralepasvarabhedamukhāsrāvakṣa<cb n="2"
                                />vathuvamathukrāthatandrīhanum<subst><del rend="erased">ā</del><add>a</add></subst>nyāstambhapīnasaśirorogalocanaśūlā vātakaphanimi<lb
                            n="2"/>ttāś cāsya mukharogā<subst><del rend="dots above">n
                                apahanti</del>
                            <add place="top margin">na bhavanti</add></subst> | </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.17"> tasya yogāyogātiyogā vijñātavyā bhavanti | <cb n="1"
                        />yogas tu dṛṣṭaphalārthaḥ | ayogo rogānirjayaḥ | atiyogas
                            tāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇa<cb n="2"
                        />kṣveladṛṣṭirogādaurbalyayutam iti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.18"> tatra prāyogikas trīṃs trīn ucchvāsān ādadyāt pa<lb
                            n="3"/>ryāgatāns trīns trīṃś caturo veti || snaihikaṃ yāvad
                        asrupravṛttiḥ || vairecanikam ā<cb n="1"/>doṣadarśanāt || grāsāntareṣu
                        kāsaharaṃ || vairecanikavat tilataṇḍulayavāgūpīto vāmanīyaṃ yathāyoga iti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.19">
                        <cb n="2"/>tatra vraṇabastinetreṇa vraṇadhūmanetraṃ vyākhyātam bhavati ||
                        <caesura/>
                         śarāvasampuṭayutaṃ vraṇadhū<lb n="4"/>man nayed vraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         dhūmanetreṇa matimān vedanāsrāvaśāntaye ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.40.20"> vidhir eṣa samā<cb n="1"/>sena dhūmasyābhihito mayā ||
                        <caesura/>
                         nasyasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ kuśalasammitaṃ | </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.21"> auṣadha <add place="margin below"
                            >auṣadha</add>pa<unclear reason="overwriting">kvo vā</unclear> sneho
                            nāsikā<cb n="2"/>bhyāṃ pradīyate | nasyan tat pañcavikalpam bhavati | tad
                        yathā | nasyaṃ śirovirecanaṃ prati<lb n="5"/>marśo vapīḍaḥ pradhamanam iti |
                        teṣān nasyam pradhāṇaṃ śirovirecanaṃ yena <cb n="1"/>nasyavikalpaḥ
                        pratimarśaḥ | śirovirecanavikalpo vapīḍaḥ pradhamanañ ceti | tato
                        nastaśabdaḥ pañcavidhā ṇipata<cb n="2"/>ti | </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.22"> tatra yaḥ snehārthaṃ śūnyaśirasāṃ grīvāskandhorasāṃ
                        balajananārthaṃ dṛṣṭiprasā<lb n="6"/>dajananārtham vā sneha upādīyate tasmin
                        vaiśeṣike nastaśabdaḥ | tat tu deyam <cb n="1"/>vātābhipanne śirasi tathā
                            dantakeśaśmasruṇātadāruṇakarṇṇakṣvelatimirasvaropaghātanāsārogamukharo<cb
                            n="2"/>gaśoṣāvabāhukākālajavalīpalitaprabodheṣu vātapaittikeṣu ca
                            mukharoge<lb n="7"/>ṣu vātapittaharadravyasiddhena sneheneti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.23"> śi<cb n="1"/>rovirecanam api śleṣmaṇābhi<g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/><milestone facs="141v IMG_0084.JPG"
                            n="141v" unit="folio"/><pb facs="112" n="141v"/><lb n="1"/><g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/>vyāptatālugataśirasāṃ tathā
                            rocakaśirogauravaśūlapīnasā<cb n="1"/>vabhedakakrimipratiśyāyāpa<unclear
                            reason="overwriting">smā</unclear>raghrāṇājñāneṣv anyeṣu
                        cordhvajatrugateṣu vikāreṣu śirovirecanadravyasiddhena snehe<cb n="1"/>neti
                        | </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.24"> tat tv etad dvividham apy uktaṃ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.25"> tatroccāritavātamūtrapurīṣāya bhuktavate vyabhre kāle
                            <lb n="2"/>pāṇitāpopasveditagalakapolalalāṭapradeśāya vātātaparajohīne
                        veśmany uttā<cb n="1"/>naśāyine kiñcit pravilambitaśirase
                        vastrāvacchāditanetrāya vāmahastapradeśinyagronnāmitanāsāgrāya viśu<cb n="2"
                        />ddhasrotase dakṣiṇahastena śuktyā picunā vā sukhoṣṇam adrutam
                        avicchinnadhārām āsiñce<lb n="3"/>d iti | yathā ca netreṇa prāpnoti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.26"> snehe vasicyati śiro na kathañ cana kampayet |
                        <caesura/>
                        <cb n="1"/>na bhāṣen na ca kupyec ca na kṣuyān na hased api | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.27"> etair hi vihataḥ sneho na samyak pratipadyate |
                        <caesura/>
                         tataḥ kāsaḥ prati<cb n="2"/>śyāyaḥ śiro kṣigadasambhavaḥ | </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.28"> tasya pramāṇan tv aṣṭau bindavaḥ pradeśinīparvadvaya<lb
                            n="4"/>niḥsrutāḥ | eṣā mātrā prathamā | dvitīyā śuktiḥ tṛtīyā pāṇiśuktir
                        ity etā<cb n="1"/>s tisro mānāḥ yathābalam prayojyā bhavantīti || </p>



                    <l xml:id="SS.4.40.30"> śṛṅgāṭakam abhiplāvya nireti vadanād yathā |
                        <caesura/>
                         kaphotkleśabhayāc cai<cb n="2"/>nan niṣṭhīved avidhārayan || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.31"> dante punar api saṃsvedya galakapolādīn dhūmam āseveta |
                            <lb n="5"/>bhojayec cainam anabhiṣyanti | athāsyācārikam upadiśet |
                        krodhādim pari<cb n="1"/>harec ca | rajodhūmamanastāpadravapānaśirasnānādīni
                        | </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.32"> tasya yogāyogātiyogavijñānaṃ bhavati | </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.33"> lāghavaṃ <cb n="2"/>śiraso yoge sukhasvapnaprabodhaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         vikāropaśamaḥ śuddhir indriyāṇām paraṃ <lb n="6"/>sukhaṃ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.34"> ayoge rogānirjayaḥ kaphaprasekaḥ śiraso
                        gurutendriyavibhramaḥ | <metamark function="addition" place="column break"
                            >🗴</metamark><add place="bottom margin"><metamark function="addition"
                                >🗴</metamark> atiyoge tāluśoṣapipāsābhrama madamūrcchā ceti
                                <metamark function="addition">🗴</metamark></add><cb n="1"/>
                        lakṣaṇam mūrdhnyatisnigdhe rūkṣaṃ tatrāvacārayet | </p>



                    <p xml:id="SS.4.40.36"> śirovirecanasyāpi catvāro bindavaḥ ṣaḍ vā tathāṣṭau vā
                            yathāba<cb n="2"/>lam śirovicakasnehasya pramāṇam abhinirdiśet | </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.37"> tasya trīṇy abhivarṇṇyante lakṣaṇā<lb n="7"/>ni
                        prayogataḥ |
                        <caesura/>
                         śuddhihīnātisañjñāni viśeṣāc chāstracintakaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.38"> lāghavaṃ śi<cb n="1"/>rasa<unclear
                            reason="background_noise">ḥ</unclear> śuddhiḥ srotasāṃ vyādhinirjayaḥ |
                        cittendriyaprasādaś ca śirasaḥ śuddhilakṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.39">
                        <milestone facs="142r IMG_0011.JPG" n="142r" unit="folio"/><pb facs="113"
                            n="142r"/><lb n="1"/>kaṇḍūpade<unclear reason="faded"><add n="1"
                                unit="syllable"/></unclear>/unclear>gurutā srotasāṃ kaphasambhavaḥ |
                        <caesura/>
                         hīnāviśuddhe śirasi lakṣaṇam parikī<cb n="1"/>rttitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.40"> mastuluṅgāgamo vā tad dṛṣṭir indriyavibhramaḥ |
                        <caesura/>
                         śūnyatā śirasaś cāpi mūrdhni gāḍhavirecite || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.41"> hīnātiśuddhe <cb n="2"/>śirasi kaphavātaghnam ācaret |
                        <caesura/>
                         samyag virecite cāpi sarpir naste nu<g ref="#newa-placeholder-mark"
                        />ṣecayet || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.42"> nasye tu parirharttavyā bhavanti | tad yathā </p>





                    <p xml:id="SS.4.40.47"> bhuktavān apatarpito tyarthaṃ <cb n="1"/>taruṇapratiśyāyī
                        garbhinī madyadravapīḍito jīrṇṇīvastidantaḥ kruddho rāgārttaḥ tṛṣṇābhibhūto
                        bālo vṛddhaḥ śrānto <cb n="2"/>vegāvarodharataḥ śirasnātukāmaś ceti || </p>



                    <l xml:id="SS.4.40.49"> nasye śirovireke ca vyāpado dvividhāḥ <lb n="3"/>smṛtāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         doṣotkleśakṣayāc caiva vijñeyā ca yathākramaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.50"> tatrotkleśanimittā<cb n="1"/>su yuñjyāc chamanaśodhaṇe |
                        <caesura/>
                         atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitaṃ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.51"> pratimarśes tu caturdaśasu kāleṣūpade<cb n="2"/>yo
                        bhavati | tad yathā | kālyotthitena | prakṣālitadantena | gṛhān nirgacchatā
                        | vyāyā<lb n="4"/>mavyavāyapariśrātena | mūtroccārakavalāṃjanānte bhuktavatā
                        | charditavatā | <cb n="1"/>divāsvapnotthitena sāyañ ceti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.52"> tatra kālyotthitenāsevitaḥ pratimarśo rātrāv upacitaṃ
                        nāsāsrotogataṃ malam a<cb n="2"/>pahanti | prakṣālitadantena dantānāṃ
                        dṛḍhatā vadanasaugandhyañ cāpādayati | gṛhān ni<lb n="5"/>rgacchatā
                        nāsāsrotaso snehaklinnatayā | rajodhūmo vā na prabādhate | vyāyāma<cb n="1"
                        />vyavāyapariśrāntena śramam apahanti | mūtroccārānte dṛṣṭigurutvam
                        apanayati | kavalāñjanānte dṛṣṭiṃ prasāda<cb n="2"/>yati | bhuktavatā sroto
                        viśuddhiṃ laghutvaṃ cāpādayati | charditavatā srotovila<unclear
                            reason="damaged">gna</unclear>ṃ <lb n="6"/>śleṣmāṇam apohya
                        bhaktacchaṃdaṃ kurute | divāsvapnotthitena nidrāśeṣaṃ gaurava<cb n="1"/>ñ
                        cāpahatya cittaikāgryaṃ janayati | sāyaṃ sukhanidrāprabodham āpādayatīti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.53"> īṣad ucchiṃghaṇāt sneho yadā va<cb n="2"/>ktum
                        prapadyate |
                        <caesura/>
                         naste niśiktaṃ taṃ vidyāt pratimarśaṃ pramāṇataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.54"> tena rogāḥ praśāmya<lb n="7"/>nti narāṇām ūrdhvajatrujāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         indriyāṇāñ ca vaimalyaṃ kuryād āsyasugandhi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.55">
                        <cb n="2"/>hanudantaśirogrīvātrikabāhūrasāṃ balaṃ |
                        <caesura/>
                         valīpalitakhālityavyaṃgānāñ cāpy asambhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.56"> tailaṃ kaphe ca vāte <cb n="2"/>ca kevalaṃ pavane vasāṃ
                        |
                        <caesura/>
                         dadyān nastaḥ sadā pitte sarpir majjā <unclear reason="damaged"
                            >samārute</unclear> || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.57">
                        <unclear reason="damaged">caturvi</unclear><milestone facs="142v.JPG"
                            n="142v" unit="folio"/><pb facs="114" n="142v"/><lb n="1"/>dhasya
                        snehasya vidhir eṣa prakīrttitaḥ |
                        <caesura/>
                         śleṣmasthānāvirodhitvāt teṣu tailaṃ viśiṣya<cb n="1"/>te || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.44"> avapīḍan tu śirovirecanavad
                        abhiṣyaṇṇasarpadaṣṭamūrcchitavisaṃjñebhyo dadyāc chirovirecanadravyāṇām
                            anyatama<cb n="2"/>m āsādyāvapīḍam iṣyateti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.46"> cetovikārakrimiviṣā<gap n="9" reason="damaged"
                            unit="syllable"/><lb n="2"/>d iti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.44a"> śarkarekṣurasakṣīrā ghṛtamāṃsarasāṃ pṛthak kṣīṇānāṃ
                        nastato dadyādd ra<cb n="1"/>ktapittagadeṣu ca || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.58"> ataḥ param pravakṣyāmi kavaḍagrahaṇe vidhiṃ |
                        <caesura/>
                         caturdhā kavaḍasnehī prasādī śodhiropaṇau | </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.59">
                        <cb n="2"/>sngidhoṣṇaiḥ snaihiko vāte svāduśītaiḥ prasādanaḥ pitte
                        kaṭvamblalavaṇai rūkṣaiḥ saṃ<lb n="3"/>śodhaṇaḥ kaphe | </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.60"> kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇo ropaṇo vraṇe | </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.61"> tatra trika<cb n="1"/>ṭukāśitasarṣapasiddhārthakakalkam
                        āloḍya tailamūtrakṣārasurā śuktamadhūnām anyatamena salavaṇam abhipratapta<cb
                            n="2"/>m upasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśe dhārayet || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.62"> sukhaṃ sañcāryate yā tu mā<lb n="4"/>trā sā kavalaḥ
                        smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         asañcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣaḥ sā prakīrttitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.63">
                        <cb n="1"/>tāvac ca dhārayitavyo nanyamanasānunnatadehena yāvad
                        doṣapratipūrṇṇagalakapolatvaṃ nāsāsrotonayanaparipla<cb n="2"/>vaś ca
                        bhavati tadā vimoktavyaḥ | punaś cānyo grahītavyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.64"> evaṃ snehapayaḥkṣaudra<lb n="5"/>rasamūtrāmblasambhṛtāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kasāyoṣṇodakābhyāñ ca kavaḍā doṣato hitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.65">
                        <cb n="1"/>vyādher apacayas tuṣṭir viṣadaṃ vaktralāghavaṃ |
                        <caesura/>
                         indriyāṇām prasādaś ca kavaḍe śuddhilakṣaṇaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.66"> hīne jāḍyakapho<cb n="2"/>tkleśāv arasajñānam eva ca |
                        <caesura/>
                         atiyogāt mukhe pākaḥ śoṣas tṛṣṇāruciklamaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.67">
                        <lb n="6"/>śodhanīye viśeṣeṇa bhavaty etat tu lakṣaṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         tilāṃ nīlotpalaṃ sarpiḥ śarka<cb n="1"/>rā kṣīram eva ca | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.68"> sakṣaudro dagdhavarktrasya gaṇḍūṣo dāhanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         kavalasya <subst><del rend="erasing"><unclear reason="erased"/></del>
                            <add rend="overwriting">samāsena vidhir eṣaḥ</add></subst> prakīrtti<cb
                            n="2"/>taḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.69"> vibhajya bheṣajaṃ budhyā kurvīta pratisāraṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         kalko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇṇa<lb n="7"/>ñ ceti caturvidhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.70"> aṅgulyagrapraṇītan tu yathāsvam mukharogiṇāṃ ||
                        <caesura/>
                         tasya yo<cb n="1"/>gam ayogañ ca kavaloktaṃ vibhāvayet | </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.71"> bhojaye<del rend="erasing">ta</del>c cānabhiṣyandi
                        doṣaghnam aśanaṃ naram iti ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.40.trailer0"> || ci 40 || 0 || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.72">
                        <cb n="2"/>sneha svedo vamanaṃ virekaṃ vyāpadaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         netre pramāṇa vyāpac cā<g ref="#newa-placeholder-mark"/><milestone
                            facs="143r.JPG" n="143r" unit="folio"/><pb facs="115" n="143r"/><lb
                            n="1"/>nuvāsanasahottaraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.40.73"> nirūhottarapīḍā ca dhūmanastena vai daśa || ❈ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.trailer1">yad u<cb n="1"/>ktañ catvāriṃśac cikitsitānīti tat
                        sarvaṃ samāptam iti || ❈ ||</p>

                    <milestone ana="line 1b" facs="143r.JPG" n="143r" unit="folio"/>


                </div>
                <!-- end of chapter 40 of Cikitsāsthāna -->

            </div>
            <!-- end of Cikitsāsthāna -->

        </body>
    </text>

    <facsimile>
		<graphic url="https://iiif.archive.org/iiif/699-updated-filenames/manifest.json"/>
    </facsimile>


</TEI>
