Transcription of MS Kathmandu NAK 5-333, Cikitsāsthāna, adhyāyas 21-40
| http://narchives.gov.np/ | |
| National Archives of Nepal | |
| 5-333 | |
| Siglum | H |
In the Cikitsāsthāna, Missing verses/Lines SS.4.1.2 SS.4.1.51 SS.4.1.90cd SS.4.1.90ef SS.4.1.91 SS.4.1.92 SS.4.1.93ab SS.4.1.100cd SS.4.1.107 SS.4.1.108 SS.4.1.137 SS.4.1.138 SS.4.1.139 Metre break SS.4.1.53 SS.4.1.58 SS.4.1.80 SS.4.1.84
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Palm leaf |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Author | Suśruta |
| Language | |
History
| Date of production | 0663. Nepala Saṃvat 663 (1465 CE)| |
|---|---|
| Place of origin | [place of production] |
Editorial conventions
Revision history
| 2021-11-11 | Started the file. |
|---|---|
| 2021-05-11 | Added transcription of 4.01 |
| 2021-09-14 | Added transcription of 4.02 |
| 2021-09-22 | Added transcription of 4.39 |
| 2021-10-03 | minor corrections in 4.39 |
| 2021-10-28 | Added transcription of 4.40 |
| 2021-11-25 | some corrections made in 4.40 |
| 2021-12-18 | Added transcription of 4.19 |
| 2021-12-27 | Added transcription of 4.24 |
| 2021-12-30 | Added transcription of 4.20 |
| 2022-01-03 | Added transcription of 4.26 |
| 2022-01-09 | Added transcription of 4.29 |
| 2022-01-16 | Added transcription of 4.21 |
| 2022-01-19 | Added transcription of 4.30 |
| 2022-02-22 | Added transcription of 4.25 |
| 2022-02-24 | Added transcription of 4.27 |
| 2022-03-05 | Added transcription of 4.31 |
| 2022-03-14 | Added transcription of 4.32 |
| 2022-03-17 | Added the scriptNote for script-ba-va (ba/va equivalence) |
| 2022-03-27 | Added transcription of 4.33 |
| 2022-04-03 | Added transcription of 4.34 |
| 2022-04-12 | Added transcription of 4.35 |
| 2022-04-21 | Added transcription of 4.36 |
| 2022-04-30 | Added transcription of 4.23 |
| 2022-05-15 | Added transcription of 4.37 |
| 2022-06-05 | Added transcription of 4.38 |
| 2023-03-18 | Added transcription of 4.07 |
| 2023-03-19 | Added transcription of 4.09 |
| 2023-03-23 | Added transcription of 4.08 |
| 2023-03-29 | Added transcription of 4.05 |
| 2023-04-01 | Added transcription of 4.03 |
| 2023-04-06 | Added transcription of 4.16 |
| 2023-04-09 | Added transcription of 4.15 |
| 2023-04-19 | Added transcription of 4.18 |
| 2023-04-19 | Added transcription of 4.12 |
| 2023-04-27 | Added transcription of 4.14 |
| 2023-11-14 | split the file from adhyāyas 1-40 into 1-20 and 21-40 because of Saktumiva memory limitations. |
| 2023-11-14 | Added transcription of 4.28 |
| 2025-03-31 | Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty. |
| 2025-04-16 | Removed the "add inline" tags which are the wrong way to indicate that there's something in this MS that isn't in the vulgate. The right way is to not mark such passages at all. The collation process will show them in the apparatus. |
| 2025-04-16 | Sorted out the tags for milestones and made pb facs numbers point to the MS scan images. |
| 2026-04-25 | Completed adding page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
Text transcription
| H |
athātaḥ śūkadoṣacikitsi𑑎tam vyākhyāsyāmaḥ ||
vilikhya sarṣapīṃ samyak kaṣāyair avacū𑑎rṇṇayet |
kaṣāyeṣv eva kurvvīta tailañ ca vraṇa||| ||ropaṇam ||
kaṣāyeṣv eva kurvvīta tailañ ca vraṇa||| ||ropaṇam ||
aṣṭhīlikāṃ jalau𑑎kābhiḥr grāhayed bahuśo
bhiṣak |
tathā cānupaśāmyantīṅ kaphagranthivad uddharet ||
tathā cānupaśāmyantīṅ kaphagranthivad uddharet ||
svedayed grathitāṃ śaśvan
nāḍīṃ svedena buddhimān |
sukhoṣṇair upanāhaiś ca susvinnair upanāhayet ||
sukhoṣṇair upanāhaiś ca susvinnair upanāhayet ||
kumbhīkāṃ pākamāpannāṃ cchindyāc chodhya ca ropayet |
tailena lodhratriphalātindukāmrakṛtena vā ||
tailena lodhratriphalātindukāmrakṛtena vā ||
jalāyukābhir alajīṅ grāhayet svedayīta ca
|
kaṣāyais teṣu siddhañ ca tailaṃ ropaṇam iṣyate ||
kaṣāyais teṣu siddhañ ca tailaṃ ropaṇam iṣyate ||
balātailena siddhena mṛditam
pariṣecayet |
sarppiḥ snigdhaiś ca madhuraiḥ sukhoṣṇair upanāhayet ||
sarppiḥ snigdhaiś ca madhuraiḥ sukhoṣṇair upanāhayet ||
sammūḍhapiṭakāṃ kṣiprañ jalaukābhir upācaret |
bhitvā paryāgatāñ cāpi lepayen madhusarppiṣā ||
bhitvā paryāgatāñ cāpi lepayen madhusarppiṣā ||
avamanthe gate pākaṃ bhinne tailam vidhīyate |
dhavājakarṇṇāśvakarṇṇasallakīkvāthasādhitaṃ ||
dhavājakarṇṇāśvakarṇṇasallakīkvāthasādhitaṃ ||
kriyām puṣka𑑎rikāyāṃ tu śītāṃ
sarvvām prayojayet |
sparśahāryāṃ hared raktaṃ madhuraiḥ pradihed api ||
kṣīrekṣurasasarppirbhiḥ secayec ca suśītalaiḥ |
kṣīrekṣurasasarppirbhiḥ secayec ca suśītalaiḥ |
uttamākhyāṃ tu piṭakām
baḍisenoddhared bhiṣak ||
uddhṛtya madhusaṃyuktaiḥ kaṣāyair avacūrṇṇayet |
uddhṛtya madhusaṃyuktaiḥ kaṣāyair avacūrṇṇayet |
rasakriyā vidhātavyā likhite śatapośanake ||
pṛthak parṇṇyādisiddhañ ca deyaṃ tailam anantaraṃ |
pṛthak parṇṇyādisiddhañ ca deyaṃ tailam anantaraṃ |
kriyām prayuñjyāt kuśalaṃ tvakpākasya
visarppavat ||
raktavidradhivac cāpi kriyāṃ śoṇitaje 'rbbude |
raktavidradhivac cāpi kriyāṃ śoṇitaje 'rbbude |
kaṣāyakalkasarppīṃṣi tailacūrṇṇarasakriyāṃ ||
śodhane ropaṇe caiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet |
śodhane ropaṇe caiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet |
hitañ ca sarppiṣaḥ pānaṃ pathyañ cāpi virecanaṃ ||
hitaḥ śoṇitamokṣaś ca yac cāpi laghu bhojanaṃ |
hitaḥ śoṇitamokṣaś ca yac cāpi laghu bhojanaṃ |
arbbudam māṃsapākañ ca vidradhin tilakālakaṃ ||
pratyākhyāya hi kurvvīta bhiṣak teṣām pratikriyām iti ||
pratyākhyāya hi kurvvīta bhiṣak teṣām pratikriyām iti ||
cikitsā 21 || ||
folio 264v3
folio dscn3242 fol 264
athāto mukharogāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
caturvvidhena snehena madhūcchiṣṭayutena vā
|
vātike 'bhyañjanaṃ kāryan nāḍīsvedam tathāpi ca ||
vātike 'bhyañjanaṃ kāryan nāḍīsvedam tathāpi ca ||
oṣṭhaprakope bhiṣajā
sālvaṇañcopanāhanaṃ |
mastiṣke caiva nasye ca tailam vātaharaiḥ śritaṃ ||
mastiṣke caiva nasye ca tailam vātaharaiḥ śritaṃ ||
śrīveṣṭakaṃ sarjjarasaṃ gugguluṃ suradāru ca |
yaṣṭimadhukacūrṇṇañ ca hitamatra pralepane ||
yaṣṭimadhukacūrṇṇañ ca hitamatra pralepane ||
pittaraktābhighātotthaṃ jalaukābhir upācaret |
pittavidradhivac cāpi kriyāṅ kuryād aśeṣataḥ ||
pittavidradhivac cāpi kriyāṅ kuryād aśeṣataḥ ||
śirovirecanaṃ dhūmaṃ
svedaṃ kavaḍadhāraṇaṃ |
hṛtarakte prayoktavyam oṣṭhakope kaphātmake ||
hṛtarakte prayoktavyam oṣṭhakope kaphātmake ||
trikaṭuṃ svarjjikākṣāraṃ kṣārañ ca yavaśūkajaṃ |
kṣaudrayuktama vidhātavyam etac ca pratisāraṇaṃ ||
kṣaudrayuktama vidhātavyam etac ca pratisāraṇaṃ ||
medoje svedite bhinne śoṇite jvalano
hitaḥ |
priyaṅgulodhratriphalā sakṣaudram pratisāraṇaṃ ||
priyaṅgulodhratriphalā sakṣaudram pratisāraṇaṃ ||
etad oṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karmmakīrttitaṃ
|
dantamūlagatānān tu rogānāṅ karmma ucyate ||
dantamūlagatānān tu rogānāṅ karmma ucyate ||
śītāde hṛtaraktasya toye nāgarasarṣapān |
niḥkvāthya triphalāñ cāpi kuryād gaṇḍūṣadhāraṇaṃ ||
niḥkvāthya triphalāñ cāpi kuryād gaṇḍūṣadhāraṇaṃ ||
priyaṅgavaś ca mustāś ca triphalā ca
pralepanaṃ |
nasyañ ca siddhin triphalā madhukotpalapadmakaiḥ ||
nasyañ ca siddhin triphalā madhukotpalapadmakaiḥ ||
dantapuppuṭake kāryan taruṇe raktamokṣaṇaṃ |
sa pañcalavaṇaṃ kṣāraṃ sakṣaudram pratisāraṇaṃ ||
sa pañcalavaṇaṃ kṣāraṃ sakṣaudram pratisāraṇaṃ ||
śirovirekaś ca hito nasyaṃ snigdhañ ca bhojanaṃ
|
visrāvite dantaveṣṭe vraṇan tu pratisārayet ||
visrāvite dantaveṣṭe vraṇan tu pratisārayet ||
lodhrapatraṅgamadhukalākṣācūrṇṇair
mmadhūttaraiḥ |
gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ ||
gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ ||
kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarppiś ca nastataḥ
|
sauśire hṛtarakte tu lodhramustarasāñjanaiḥ ||
sauśire hṛtarakte tu lodhramustarasāñjanaiḥ ||
kṣīre daśaguṇe sarppiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitaṃ |
kriyāṃ paridare kuryāc chītādoktam vicakṣaṇaḥ ||
kriyāṃ paridare kuryāc chītādoktam vicakṣaṇaḥ ||
saṃśodhyobhayataḥ kāryaṃ śiraścopakule hitaḥ |
kākodumvarikāgojīpattrair vvisrāvayed asṛk ||
kākodumvarikāgojīpattrair vvisrāvayed asṛk ||
kṣaudrayuktaiḥ salavaṇaiḥ savyoṣaiḥ
pratisārayet |
pippalyaḥ sarṣapā svetāḥ nāgaraṃ naiculaṃ phalaṃ
||
pippalyaḥ sarṣapā svetā
sukhodakena saṃsṛjya kavaḍan tasya yojayet |
ghṛtam madhurakaissiddhaṃ hitaṃ kavaḍanasyayoḥ ||
ghṛtam madhurakaissiddhaṃ hitaṃ kavaḍanasyayoḥ ||
śastreṇa dantavaidarbbha dantamūlāni
śodhayet |
tataḥ kṣāram prayuñjīta kriyāḥ sarvvāś ca śītalāḥ ||
tataḥ kṣāram prayuñjīta kriyāḥ sarvvāś ca śītalāḥ ||
uddhṛtyādhikadantantu tato 'gnim
avacārayet |
krimidantakavaccātra vidhi kāryo vijānatā |
krimidantakavaccātra vidhi kāryo vijānatā |
chinnādhimāṃsaṃ sakṣaudrair imaiścūrṇṇaiḥ
samācaret |
vacātejovatīpāṭhāsvarjjikāyāvaśūkajaiḥ ||
vacātejovatīpāṭhāsvarjjikāyāvaśūkajaiḥ ||
kṣaudradvitīyāḥ pippalyaḥ kavaḍaś cātra
kīrttitaḥ |
paṭolanimbatriphalākaṣāyāś cātra dhāvanaṃ ||
śirovirekaś ca hito dhūmo vairecanaś ca yaḥ |
paṭolanimbatriphalākaṣāyāś cātra dhāvanaṃ ||
śirovirekaś ca hito dhūmo vairecanaś ca yaḥ |
sāmānyaṅ karmmanāḍīnām viśeṣaś cātra me śṛṇu
||
yad dantam adhijāyeta nāḍīdantan tam uddharet |
chitvā mānsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet |
chitvā mānsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet |
śodhayitvā dahec cāpi
kṣāreṇa jvalanena vā ||
upekṣite tu daśane gatihanvasthi dārayet |
upekṣite tu daśane gatihanvasthi dārayet |
tasmāt samūladaśanam uddhared bhagnamasthi ca |
uddhṛte tūttame dante śoṇitaṃ samprasicyate |
uddhṛte tūttame dante śoṇitaṃ samprasicyate |
raktātiyogāt pūrvvoktā rogā ghorā
bhavanti ca ||
calam apy uttaman dantam ato nāpahared bhiṣak
|
kaṣāyajātīmadanakaṭukasvādukaṇṭakaiḥ
||
lodhramañjiṣṭhakhadirayaṣṭyāhvaiś cāpi yatkṛtaṃ |
lodhramañjiṣṭhakhadirayaṣṭyāhvaiś cāpi yatkṛtaṃ |
tailaṃ saṃśodhane taddhi hanyād dantagatāṃ
gatiṃ ||
kīrttitādantamūleṣu kriyā danteṣu vakṣyate |
kīrttitādantamūleṣu kriyā danteṣu vakṣyate |
sukhoṣṇaḥ snehakavaḍāḥ sarppiṣastrivṛtasya vā
||
niryūhaś cānilaghnānān dantaharṣapramarddanāḥ |
niryūhaś cānilaghnānān dantaharṣapramarddanāḥ |
snaihikaś ca hito dhūmo nasyaṃ snaihikam eva ca
||
rasārase yavāgvaś ca kṣīrasantānikā ghṛtaṃ |
rasārase yavāgvaś ca kṣīrasantānikā ghṛtaṃ |
ahinsaṃ dantamūlāni śarkkarām uddhared
bhiṣak ||
lākṣācūrṇṇair mmadhuyutais tatastam
pratisārayet |
dantaharṣakriyāñ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ ||
dantaharṣakriyāñ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ ||
kapālakaḥ kṛcchratamas tatrāpyeṣā kriyā hitā |
jayed visrāvaṇaiḥ svinnam acalaṅ krimidantakaṃ ||
jayed visrāvaṇaiḥ svinnam acalaṅ krimidantakaṃ ||
tathāvapīḍair vvātaghnaiḥ
snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ |
bhadradārvādivarṣābhūr lepaiḥ snigdhaiś ca bhojanaiḥ ||
bhadradārvādivarṣābhūr lepaiḥ snigdhaiś ca bhojanaiḥ ||
calam uddhṛtya vā sthānaṃ daheta suṣirasya vā |
tato vidārī yaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaśerubhiḥ ||
tato vidārī yaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaśerubhiḥ ||
tailan daśaguṇaṃ kṣīraṃ siddhaṃ nasye ca
pūjitaṃ |
hanurmmokṣasamuddhiṣṭāṃ kuryāc cārdditavat kriyāṃ ||
hanurmmokṣasamuddhiṣṭāṃ kuryāc cārdditavat kriyāṃ ||
phalānyamlāni śītāmbu rūkṣānnadantadhāvanaṃ |
tathātikaṭhinām bhakṣāṃ dantarogī vivarjjayet ||
tathātikaṭhinām bhakṣāṃ dantarogī vivarjjayet ||
sādhyānān dantarogānāñ cikitsitam udāhṛtaṃ
||
jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karmma vakṣyāmi siddhaye |
jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karmma vakṣyāmi siddhaye |
auṣṭhaprakope 'nilaje yaduktam prāk
cikitsitaṃ ||
kaṇṭakeṣv anilottheṣu tatkāryam bhiṣajā bhavet |
kaṇṭakeṣv anilottheṣu tatkāryam bhiṣajā bhavet |
pittajeṣu vighṛṣṭeṣu nisṛte duṣṭaśoṇite ||
pratisāraṇagaṇḍūṣā nasyañ ca madhuraṃ hitaṃ |
pratisāraṇagaṇḍūṣā nasyañ ca madhuraṃ hitaṃ |
kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhiteṣvasṛjaḥ
kṣaye ||
pippalyādir mmadhuyutaḥ kāryas tu pratisāraṇaṃ ||
pippalyādir mmadhuyutaḥ kāryas tu pratisāraṇaṃ ||
gṛhṇīyāt kavalam vāpi gaurasarṣapasaindhavaiḥ |
paṭolanimbavārttākukṣārayūṣaiś ca bhojayet ||
paṭolanimbavārttākukṣārayūṣaiś ca bhojayet ||
upajihvāṃ tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet |
śirovirekagaṇḍūṣa dhūmaiś cainām upācaret ||
śirovirekagaṇḍūṣa dhūmaiś cainām upācaret ||
jihvāgatānāṃ karmmoktaṃ tālavyānāṃ pravakṣyate
|
aṅguṣṭhāṅgulisandaṃśair ggṛhītvā galaśuṇḍikāṃ ||
aṅguṣṭhāṅgulisandaṃśair ggṛhītvā galaśuṇḍikāṃ ||
cchedayet maṇḍalāgreṇajihvopari tu
yatsthitaṃ |
atyādānāt sraved raktan tannimittam
mriyeta saḥ ||
hīnacchedād bhavec chopho lālāsrāvo bhramastamaḥ |
hīnacchedād bhavec chopho lālāsrāvo bhramastamaḥ |
tasmād vaidyaḥ prayatnena dṛṣṭakarmmā visāradaḥ ||
galaśuṇḍikāṃ cchedayitvā kuryāt prāptamidaṃ kramaṃ |
galaśuṇḍikāṃ cchedayitvā kuryāt prāptamidaṃ kramaṃ |
maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ |
kṣaudrayuktaiḥ salavaṇais tatatāṃ pratisārayet ||
kṣaudrayuktaiḥ salavaṇais tatatāṃ pratisārayet ||
vacām ativiṣām pāṭhaṃ rāsnāṅ kaṭukarohiṇīṃ
|
niḥkvāthyapicumarddañ ca kavaḍan tatra yojayet |
niḥkvāthyapicumarddañ ca kavaḍan tatra yojayet |
iṅgudīkiṇihīdantī saralan devadāru
ca |
pañcāṅgī kārayed varttim etair ggandhottarāṃśubhāṃ ||
pañcāṅgī kārayed varttim etair ggandhottarāṃśubhāṃ ||
tasyā dhūmam pibej jantur dvirahnaḥ
kaphanāśanaṃ |
kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣaś cāpy aśane hitaḥ |
kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣaś cāpy aśane hitaḥ |
tuṇḍikeryadhruṣe kūrmme saṃghāte tulupuppuṭe ||
eṣa eva vidhiḥ kāryo viśeṣaḥ śastrakarmmaṇi |
eṣa eva vidhiḥ kāryo viśeṣaḥ śastrakarmmaṇi |
tālupāke tu karttavyaṃ vidhānam pittanāśanaṃ ||
snehasvedau tāluśoṣe vidhiś cānilanāśanaḥ |
snehasvedau tāluśoṣe vidhiś cānilanāśanaḥ |
kīrttitaṃ tālujānāṃ tu kaṇṭhyānāṅ karmma
vakṣyate ||
sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ |
sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ |
charddanaṃ dhūmrapānañ ca gaṇḍūṣo
nastakarmma ca ||
vātikāntu gate rakte lavaṇaiḥ pratisārayet |
vātikāntu gate rakte lavaṇaiḥ pratisārayet |
sukhoṣṇāṃ snehakavalān dhārayec cāpy
abhīkṣṇaśaḥ ||
pattaṃgaśarkkarākṣaudraiḥ paittikaṃ pratisārayet |
pattaṃgaśarkkarākṣaudraiḥ paittikaṃ pratisārayet |
drākṣāpharūṣakakvātho hitañ ca kavaḍagrahe
||
agāradhūmamadhukaiḥ kaphajam pratisārayet |
agāradhūmamadhukaiḥ kaphajam pratisārayet |
svetāviḍaṅgadantīṣu tailaṃ siddhaṃ
sasaindhavaṃ ||
nasya karmmaṇi dātavyaṅ kavaḍañ ca kaphocchraye |
nasya karmmaṇi dātavyaṅ kavaḍañ ca kaphocchraye |
pittavat sādhayed vaidyo rohiṇīṃ raktasambhavāṃ
||
visrāvya kaṇṭhasālūkaṃ sādhayettuṇḍikerivat |
visrāvya kaṇṭhasālūkaṃ sādhayettuṇḍikerivat |
ekakālaṃ yavānnañ ca bhuñjīta
snigdhamalpaśaḥ ||
upajihvikavac cāpi sādhayed api jihvikāṃ |
upajihvikavac cāpi sādhayed api jihvikāṃ |
ekavṛndantu visrāvyam vidhiṃ śodhanam ācaret ||
gilāyukāpi yo vyādhis tañ ca śastreṇa sādhayet |
gilāyukāpi yo vyādhis tañ ca śastreṇa sādhayet |
amarmmasthaṃ susampakvaṃ bhedayed galavidradhiṃ
||
vātāt sarvvasarāṃ cūrṇṇair llavaṇaiḥ pratisārayet |
vātāt sarvvasarāṃ cūrṇṇair llavaṇaiḥ pratisārayet |
tailaṃ vātaharaiḥ
siddhaṃ hitaṃ kavaḍanastayoḥ ||
tato 'smai snaihikaṃ dhūmam idaṃ dadyād vicakṣaṇaḥ |
tato 'smai snaihikaṃ dhūmam idaṃ dadyād vicakṣaṇaḥ |
śālarājādanairaṇḍacāreṅgudimadhūkajāḥ ||\
majjāno gugguludhyāmamānsīkālānuśārivā |
śrīsarjjarasaśaileya madhūcchiṣṭāni cāharet ||
majjāno gugguludhyāmamānsīkālānuśārivā |
śrīsarjjarasaśaileya madhūcchiṣṭāni cāharet ||
tat sarvvaṃ sukṛtaṃ cūrṇṇaṃ snehenāloḍya
yuktitaḥ |
ṭuṇṭūkavṛttāt sakṣaudrāt matimān tena lepayet ||
ṭuṇṭūkavṛttāt sakṣaudrāt matimān tena lepayet ||
eṣa sarvvasare dhūmaḥ
praśastasnaihikottamaḥ |
kaphaghno mārutaghnaś ca mukharogavināśanaḥ ||
kaphaghno mārutaghnaś ca mukharogavināśanaḥ ||
pittātmake sarvvasare śuddhakāyasya
dehinaḥ |
sarvvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmmadhuraśītalaḥ ||
sarvvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmmadhuraśītalaḥ ||
pratisāraṇagaṇḍūṣā dhūmaṃ saṃśodhanāni ca |
kaphātmake sarvvasare kramāṅ kuryāt kaphāpahaṃ ||
kaphātmake sarvvasare kramāṅ kuryāt kaphāpahaṃ ||
pibed ativiṣām pāṭhaṃ mustāñ ca suradāru ca |
rohiṇīkaṭukākhyāntu kuṭajasya phalāni ca ||
rohiṇīkaṭukākhyāntu kuṭajasya phalāni ca ||
gavām mūtreṇa manujo bhāgān dharaṇasammitāṃ |
eṣa sarvvāṅ kaphakṛtāṃ rogān yogo 'pakarṣati ||
eṣa sarvvāṅ kaphakṛtāṃ rogān yogo 'pakarṣati ||
kṣīrekṣurasagomūtradadhimastvamlakāñjikaiḥ |
vidadhyāt kavalām vīkṣya doṣaṃ tailaghṛtair api ||
vidadhyāt kavalām vīkṣya doṣaṃ tailaghṛtair api ||
rogāṇām mukhajātānāṃ sādhyānāṅ karmakīrttitaṃ |
asādhyām api vakṣyāmi rogā ye yatra kīrttitāḥ ||
asādhyām api vakṣyāmi rogā ye yatra kīrttitāḥ ||
auṣṭhaprakopo varjyāḥ syur
mmāṃsaraktatridoṣajāḥ |
dantamūleṣu tu varjya tu triliṅgagatisauṣirau ||
dantamūleṣu tu varjya tu triliṅgagatisauṣirau ||
danteṣu ca na sidhyanti
śyāvadālanabhañjanāḥ |
jihvāgateṣv alā santu tālavyeṣv arvvudantathā ||
jihvāgateṣv alā santu tālavyeṣv arvvudantathā ||
svaraghno valayaṃ vṛndaṃ valāsasahacāriṇāṃ |
galaugham mānsatānañ ca śataghnī rohiṇīgale ||
galaugham mānsatānañ ca śataghnī rohiṇīgale ||
asādhyāḥ kīrttitā hyete rogā nava daśaiva
ca |
teṣu cāpi kriyā vaidyaḥ pratyākhyāya samācared iti ||
teṣu cāpi kriyā vaidyaḥ pratyākhyāya samācared iti ||
cikitsā thaṃ dvi || ||
folio dscn3247 fol 269
athātaḥ śophacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra ṣaḍvidhovayavasamutthaḥ śopho
'bhihito lakṣaṇataḥ pratikārataś ca | sarvvasaraś ca pañcavidhaḥ |
tadyathā vātapittakaphasannipātaviṣanimittaḥ |
tatrāpi
tarppitasyārthamadhvagamanādatimātramabhyavaharato vā
piṣṭānnaharitaśākalavaṇāni | kṣīṇasya cātimāttramamlam upasevato
mṛtpaṅkaloṣṭakaṭaśarkkarānūpodakamāṃsasevino vā viruddhāhārasya
hastyaśvakṣobhanādāyāsitā doṣā dhātūn pradūṣayitvā śophamāpādayanti akhilaśarīre |
tatra
vātapittakaphasannipātaśvayathūnāmavayavasamutthe śophalakṣaṇāni
vyākhyātāni | viṣanimittas tu garopayogād duṣṭatoyasevanāt prakupithitodakāvasekāt
saviṣasatvasañcūrṇṇanādvā | saviṣamūtrapurīṣaśukraspṛṣṭānām
vā tṛṇakāṣṭhādīnāṃ saṃsparśāt | sa tu mṛduḥ kṣiprotthānaścalāvalambīdāhapākaprayaś ca bhavati ||
doṣāḥ śvayathumūrddhaṃ hi kurvvantayāmāsayāsritāḥ |
pakvāśayasthā madhye tu varccasthānagatāstvadhaḥ ||
pakvāśayasthā madhye tu varccasthānagatāstvadhaḥ ||
kṛtsnandehamanuprāptāḥ kuryuḥ
sarvvasarantathā |
yo madhyadeśe svayathuḥ sakaṣṭaḥ sarvvagaś ca yaḥ ||
yo madhyadeśe svayathuḥ sakaṣṭaḥ sarvvagaś ca yaḥ ||
arddhāṅgeriṣṭabhūtaṃ syād yaścorddham
parisarppati |
śvāsaḥ pipāsācchardiś ca daurbbalyaṃ jvara eva ca ||
śvāsaḥ pipāsācchardiś ca daurbbalyaṃ jvara eva ca ||
yasya cānne rucirnnāsti śvayathun tam
vivarjjayet ||
sāmānyato viśeṣāc ca teṣām vakṣyāmi bheṣajaṃ ||
sāmānyato viśeṣāc ca teṣām vakṣyāmi bheṣajaṃ ||
tatra śophinaḥ sarvva e parihareyuḥ | amlalavaṇamadhuguḍadadhivasātailapiṣṭagurūṇi viśeṣeṇa |
tatra vātaśvayathau tṛvṛtameraṇḍatailam vā
māsamarddhamāsam vā pāyayet | nyagrodhādi siddhaṃ sarppiḥ
pittaśvayathau āragvadhādisiddhaṃ
tailaṃ śleṣmaśvayathau | sannipātaśvayathau snuhākṣīrapātratulyan
daśabhir amlapātraiḥ | pratisaṃsṛjya dantī dravantī prativāyaṃ
sarppiḥ pācayitvā pāyayet | viṣanimittasya kalpeṣu
pratīkāraḥ ||
ata ūrddhansāmānyān yogān vakṣyāmaḥ |
tilvakaghṛtacaturthāni yānyuktānyudareṣu tato 'nyatamam
upayujyamānaṃ śvayathūn u pahanti | mūtravarttikriyām
vā seveta | navāyasam vāharaharmmadhunā |
viḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricānām vā
dharaṇuṣṇāmbunā | tri kaṭukakṣārayaścūrṇṇāni
triphalākvāthena | mūtram vā tulyakṣīraṃ harītakīm vā
tulyaguḍām upayuñjīta | devadāruśuṇṭhīm vā | guggulum vā mūtreṇa |
varṣā bhūkaṣāyānupānam vā tulyaguḍaṃ śṛṅgaveraṃ |
vyoṣaṃ varṣābhūkaṣāyasiddhena vā |
sarppiṣāmudgastumvāmbhakṣayet ||
pippalīmūlacitrakacavyāmayūrakavarṣā bhūsiddham vā
kṣīram pibet | mahauṣadhamuruṅgīmūlasiddham vā |
trikaṭukairaṇḍaśyāmāmūlasiddham vā |
varṣābhūśṛṅgaveradevadārusiddham vā |
tathālābuvibhītakaphalakalkam vā |
pippalīmaricaśṛṃgaverānusiddhena mudgayuṣeṇa lavaṇenālpaṃ snehaṃ
bhojayet | yavagodhūmānnaṃ |
vṛkṣakārkkanaktamālanimbavarṣābhūkvāthaś ca pariṣekaḥ |
sarṣapasauva rccalasaindhavaśārṅgaṣṭābhiś ca pradehaḥ
kāryaḥ | yathādoṣañ ca tīkṣṇāni
vamanavirecanāsthāpanānuvāsanāni satatam upaseveta | svedopanāhau
ca | sirāccābhīkṣṇaṃ śoṇitamavasecayet |
anyatrapāṇḍuśophāditi ||
piṣṭānnam amlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdan
divāsvapnam ajaṅgalañ ca |
striyo guḍan telam atho gurūṇi śophaṃ jighānsuḥ parivarjjayīta ||
striyo guḍan telam atho gurūṇi śophaṃ jighānsuḥ parivarjjayīta ||
|| cikitsāthaṃ tri ||
folio dscn3247 fol 269
nātipravāvānātipravātātapam upaseveta | na muktamātrā'gnimupāsīta |
notkaṭukāsanālpāsanānyadhyāsīt | na grīvām viṣamaṃ haret | na
viṣamapatitakāyaḥ kriyāṃ seved vased bhuñjīta vā | na
pratatam udīkṣeta | viśeṣājjotirbhāskarasūṣmavalabhrāntāni |
na bhāraṃ śirasā vahebhavet | na ca
svapnaprajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramanayānavāhanapradhāvanalaṃghanaprataraṇahāsyabhāṣyavyayāya
vyāyāmādīn ucitān apy atimātraṃ seveta |
athāto nāgatāvādhacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ |
utthāyotthāyātmavatā svasthenārogam
icchatā |
yad anūṣṭheyam askannaṃ || || tat sarvvan sampravakṣyate ||
yad anūṣṭheyam askannaṃ || || tat sarvvan sampravakṣyate ||
tatrādito dantakāṣṭhaṃ mvādvādaśāṅgulam āyataṃ |
kanīnikāpariṇāham ṛjvagranthim athāvraṇaṃ ||
kanīnikāpariṇāham ṛjvagranthim athāvraṇaṃ ||
ayugmagranthiṃ yadi vā sakṣīrañ ca praśasyate
|
kaṣāyakaṭutiktam vā tat khādet prātar utthitaḥ
||
madhutrikaṭukāktam vā gomūtreṇātibhāvitaṃ |
madhutrikaṭukāktam vā gomūtreṇātibhāvitaṃ |
tad daurggandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati
||
vaiśadyam anne 'bhiruciṃ saumanasyaṃ karoti ca
||
snigdhāṃ śuṣkāṃś ca daśanāṃ jihvāyāpi ca lāghavaṃ |
na cātigalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ |
snigdhāṃ śuṣkāṃś ca daśanāṃ jihvāyāpi ca lāghavaṃ |
na cātigalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ |
na khādet mukhaśoṣī tu
śvāsahikkāvamīṣu ca |
durvvalojīrṇṇabhaktaś ca mūrcchārtto madapīḍitaḥ ||
durvvalojīrṇṇabhaktaś ca mūrcchārtto madapīḍitaḥ ||
śirorujārttas tṛṣitaḥ śrāntayāśrānta pānaklamānvitaḥ |
ardditī karṇṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ ||
ardditī karṇṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ ||
jihvānirllekhanaṃ rau pyaṃ sauvarṇṇam
vārkṣam eva ca |
tanmalāpaharaṃ śanastaṃ mṛduślakṣṇaṃ daśāṅgulaṃ ||
tanmalāpaharaṃ śanastaṃ mṛduślakṣṇaṃ daśāṅgulaṃ ||
mukhavairasya vaigandhyaśophajāḍyāpahaṃ sukhaṃ |
dṛḍhīkarañ ca dantānāṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇaṃ ||
dṛḍhīkarañ ca dantānāṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇaṃ ||
tāmbūlapatraṃ sakṣāraṃ pūgaṃ hṛdyaṃ kaphāpahaṃ
|
mukhavaiṣadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakaṃ ||
pathyaṃ suptotthite bhukte vānte srānte ca
mānavaḥ |
rūkṣadurvvalamartyānāṃ
mahitañcāsyaśoṣiṇāṃ ||
keśabhūmigatān rogān śirobhyaṅgopakarṣati |
keśānāṃ mṛdutā snigdhaṃ dṛrukpraśāntiṅ karoti ca ||
keśānāṃ mṛdutā snigdhaṃ dṛrukpraśāntiṅ karoti ca ||
karoti śirasas tṛptiṃ keśānāṃ dṛḍhatām api |
santarpaṇaścendriyāṇāṃ dalebhyaṅgas tu mūrddhni tu ||
santarpaṇaścendriyāṇāṃ dalebhyaṅgas tu mūrddhni tu ||
keśaprasādhanī keśyā rajojantumalāpahā |
hanumanyāśiraḥkarṇṇaśūlaghnaṃ karṇṇapūraṇaṃ ||
hanumanyāśiraḥkarṇṇaśūlaghnaṃ karṇṇapūraṇaṃ ||
abhyaṅgo mārddavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ |
dhātūnāṃ puṣṭijanano mṛjāvarṇṇavalapradaḥ ||
dhātūnāṃ puṣṭijanano mṛjāvarṇṇavalapradaḥ ||
sekaḥ śramaghno 'nilahā bhagnasandhiprasādhakaḥ
|
kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahāḥ |
kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahāḥ |
siktasyābhipravarddhante yathā puṣpoṅkarastaroḥ
|
tathā dhāturvivṛddhirhisnehasiktasya jāyate ||
tathā dhāturvivṛddhirhisnehasiktasya jāyate ||
śirāmukhair llomakūpair ddhamanībhiḥś ca
tarppayan |
śarīre valam ādhatte sneho vai sādhu yojitaḥ ||
śarīre valam ādhatte sneho vai sādhu yojitaḥ ||
tatra prakṛtisātmyart tu deśadoṣavikāravit |
tailaṃ ghṛtam vā matimān yuṃjyādabhyaṅgasekayoḥ ||
tailaṃ ghṛtam vā matimān yuṃjyādabhyaṅgasekayoḥ ||
kevalaṃ tvāmadoṣeṣu na kathañcana yojayet |
taruṇajvaryajīrṇṇī ca nābhyaktavyo kadācana ||
taruṇajvaryajīrṇṇī ca nābhyaktavyo kadācana ||
tathā virikto vāntaś ca nirūḍho yaś ca mānavaḥ |
pūrvvayoḥ kṛcchratā vyādhyor asādhyatvam athāpi vā ||
pūrvvayoḥ kṛcchratā vyādhyor asādhyatvam athāpi vā ||
śeṣāṇān tadahaḥ proktastvagnisādādayo gatāḥ |
kānti śarīropacayo gātrāṇāṃ suvibhaktatā ||
mṛjātha sthirakāyatvam agnidīptir arogatā
mṛjātha sthirakāyatvam agnidīptir arogatā
śramaklamapipāsānāṃ sahiṣṇutvam asīdanaṃ ||
ārogyaṃ cāpi paramaṃvyāyāmenopajāyate |
ārogyaṃ cāpi paramaṃvyāyāmenopajāyate |
na ca vyāyāmasadṛśam anyasthūlāpakarṣaṇaṃ ||
na ca vyāyāminaṃ marttyaṃ marddayanttyarayo valāt |
na ca vyāyāminaṃ marttyaṃ marddayanttyarayo valāt |
na cainaṃ sahasākramya jarā samadhirohati ||
sthirī bhavanti māṃsañ ca vyāyāmābhir atasya vai |
sthirī bhavanti māṃsañ ca vyāyāmābhir atasya vai |
vyāyāmaṅ kurvvatonityam viruddham api
bhojanaṃ ||
vidagdham api dagdham vā nirddoṣam paripacyate
|
raktapittī kṛṣaḥ śoṣī kāsī śvāsī
kṣatāturaḥ ||
bhuktavān strīṣu ca kṣīṇo vyāyāyam
parivarjjayet |
vyāyāmo hi samam pathyo valināṃ snigdhabhojināṃ ||
sa ca śīte vasanteca teṣām pathyatamaḥ smṛtaḥ |
sarvveṣvṛtuṣu sarvvair hi martyainyair ātmahiteṣibhiḥ
śaktyarddhanopakarttavyo vyāyamo haṃnyato nyathā |
hṛdisthānasthito vāyur yadānāsāṃ prapadyate ||
vyāyāmaṅ kurvvato jantos tac chaktyarddhasya lakṣaṇaṃ |
vayovalaṃ dehavalan deśakālam athāpi ca ||
samīkṣya kuryād vyāyāmaṃ yuktyā śaktyā ca vuddhimān |
kṣayastṛṣṇā ruciccharddi raktapittaśramaklamāḥ ||
kāsaśoṣajvaraśvāsāś cātivyāyamasambhavāḥ |
udvarttanam vātaharaṃ kaphamedo vilāpanaṃ ||
vyāyāmo hi samam pathyo valināṃ snigdhabhojināṃ ||
sa ca śīte vasanteca teṣām pathyatamaḥ smṛtaḥ |
sarvveṣvṛtuṣu sarvvair hi martyainyair ātmahiteṣibhiḥ
śaktyarddhanopakarttavyo vyāyamo haṃnyato nyathā |
hṛdisthānasthito vāyur yadānāsāṃ prapadyate ||
vyāyāmaṅ kurvvato jantos tac chaktyarddhasya lakṣaṇaṃ |
vayovalaṃ dehavalan deśakālam athāpi ca ||
samīkṣya kuryād vyāyāmaṃ yuktyā śaktyā ca vuddhimān |
kṣayastṛṣṇā ruciccharddi raktapittaśramaklamāḥ ||
kāsaśoṣajvaraśvāsāś cātivyāyamasambhavāḥ |
udvarttanam vātaharaṃ kaphamedo vilāpanaṃ ||
sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasādhakaraṃ tathā |
sirāmukhaviviktatvaṃ tavkthasyāgneś ca dīpanaṃ ||
sirāmukhaviviktatvaṃ tavkthasyāgneś ca dīpanaṃ ||
udgharṣaṇotsādanābhyām bhaveyāt
āmasaṃśayaṃ |
tandrāpāpmopaśamanaṃ
tuṣṭidaṃpuṣṭivarddhanaṃ ||
raktaprasādanañcāpi snānam agneś ca dīpanaṃ |
raktaprasādanañcāpi snānam agneś ca dīpanaṃ |
tac cātisārajvaritakarṇṇaśūlārdditodiṣu ||
ādhmātārocakājīrṇṇabhuktavatsu ca garhitaṃ |
ādhmātārocakājīrṇṇabhuktavatsu ca garhitaṃ |
tandrāpāpmopaśamanaṃ prītyojo valavarddhanaṃ ||
svedadaurggandhyavaivarṇṇyaśramaghnam anulepanaṃ |
svedadaurggandhyavaivarṇṇyaśramaghnam anulepanaṃ |
rakṣoghnam atha caujasyaṃ saubhāgyakaram
uttamaṃ ||
sumanomvararatnānān dhāraṇam prītivarddhanaṃ |
mukhālepād dṛḍhañcakṣuḥ pīnagaṇḍan tathānanaṃ ||
mukhālepād dṛḍhañcakṣuḥ pīnagaṇḍan tathānanaṃ ||
kāntam avyaṅgapiḍakaṃ bhavaty amvujasannibhaṃ |
pakṣmalam viśadaṅ kāntam amalojvalamaṇḍalaṃ ||
pakṣmalam viśadaṅ kāntam amalojvalamaṇḍalaṃ ||
netram añjanasaṃyogād bhavec cāmalatārakaṃ |
yaśasyaṃ svarggyam āyuṣyan dhanadhānyābhivarddhanaṃ ||
yaśasyaṃ svarggyam āyuṣyan dhanadhānyābhivarddhanaṃ ||
gurudaivataviprāṇāṃ pūjanaṃ gotravarddhanaṃ |
āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo valakṛd dehadhāraṇaṃ ||
āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo valakṛd dehadhāraṇaṃ ||
smṛtyāyuḥ paktitejojaḥ satvotsāhābhivarddhanāḥ |
pādaprakṣālanaṃ pādarogaśramamalāpahaṃ ||
pādaprakṣālanaṃ pādarogaśramamalāpahaṃ ||
cakṣuḥ prasādajananaṃ rakṣoghnaṃ
prītivarddhanaṃ |
nidrākaro dehasukhañ cakṣuṣyaḥ pādarogahā ||
nidrākaro dehasukhañ cakṣuṣyaḥ pādarogahā ||
pādatvaṅ mṛdukarttā ca pādābhyaṅgaḥ
praśasyate |
pādarogaharam vṛṣyam āyuṣyañ cakṣuṣe hitaṃ ||
pādarogaharam vṛṣyam āyuṣyañ cakṣuṣe hitaṃ ||
sukhapracāram aujasyaṃ sadāpādatradhāraṇaṃ |
anārogyam anāyuṣyam indriyaghnam adṛṣṭikṛt ||
anārogyam anāyuṣyam indriyaghnam adṛṣṭikṛt ||
pādābhyām anupānadbhyāṃ nṛṇāñ caṅkramaṇaṃ
sadā |
pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjjanaṃ ||
pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjjanaṃ ||
harṣalāghavasaubhāgyakaram utsāhavarddhanaṃ |
pavitraṃ keśyam uṣṇīśaṃ vātātaparajonudaṃ ||
chatramvātātaparujo mārutāpaharaṃ śubhaṃ |
chatramvātātaparujo mārutāpaharaṃ śubhaṃ |
satvotsāhavalasthairyadhairyavīryābhivarddhanaṃ
||
avaṣṭambhakarañ cāpi rakṣoghnan
daṇḍadhāraṇaṃ |
āsyāvarṇṇaśleṣmamedaḥ saukumāryakarī sukhā ||
āsyāvarṇṇaśleṣmamedaḥ saukumāryakarī sukhā ||
adhvāvarṇṇaśleṣamedaḥ
saukumāryavināśanaḥ |
yat tu caṅkramaṇannādidehapīḍakaram
bhavet ||
tadāyurvvalamedhāgnipradamindriyavodhanaṃ |
tadāyurvvalamedhāgnipradamindriyavodhanaṃ |
śramānilaharam vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradaṃ ||
sukhaṃ śayyāsanantasmād viparītamatonyathā |
sukhaṃ śayyāsanantasmād viparītamatonyathā |
vālavyajanamaujasyaṃ makṣikādīnapohati |
svedadāhatṛṣāmūrcchāśramaghno vyajanānilaḥ |
svedadāhatṛṣāmūrcchāśramaghno vyajanānilaḥ |
prītinidrākaraṃ vṛṣyaṅ kaphavātaśramāpahaṃ ||
samvāhanam māṃsarasaṃ tvakprasādakaran tathā |
samvāhanam māṃsarasaṃ tvakprasādakaran tathā |
pravātaṃ
raukṣyavaivarṇṇyastambhakṛddāhapaktinut ||
svedamūrcchāpipāsaghnam apravātamato 'nyathā |
svedamūrcchāpipāsaghnam apravātamato 'nyathā |
sukham pravātaṃ seveta grīṣme śaradi cāntarā ||
nirāvātaṃ hy āyuṣe sevyam ārogyāya ca sarvvadā |
nirāvātaṃ hy āyuṣe sevyam ārogyāya ca sarvvadā |
ātapaḥ pittaraktāgniḥ svedamūrcchāhṛṣāvahaḥkṛṣāpahaḥ ||
dāhavaivarṇṇyajananasthāyā tv etān vyapohati |
dāhavaivarṇṇyajananasthāyā tv etān vyapohati |
agnir vvātakaphastambhī
śītavepathunāśanaḥ ||
āmābhiṣyandaśamano raktapittapradūṣaṇaḥ |
āmābhiṣyandaśamano raktapittapradūṣaṇaḥ |
puṣṭivarṇṇavalotsāhamagnidīptir atandritāṃ ||
karoti dhātusāmyañ ca nidrākālaniṣevitāḥ ||
karoti dhātusāmyañ ca nidrākālaniṣevitāḥ ||
tatrādito nīcanakharomnā śucivāsasā
laghūṣṇīṣacchatropānatkenādarakāriṇā | daṇḍapāṇinā
kālahitamitamadhurapūrvvābhibhāṣiṇā vandhubhūtena
bhūtānāṃ guruvṛddhānumatenānanyamanasā susahāyenopakarttavyaṃ |
tadapi na rātrau | na
keśāsśikakaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasthānavalibhūmiṣu | na
viṣamendrakīlacatuṣpathasvabhrāṇām upariṣṭāt |
na rājadviṣṭapuruṣapaiśūnyānṛtāni vadet |
devavrāhmaṇaguruvṛddhapitṛparivādām̐ś ca | na
narendradviṣṭonmattapatitakṣuc ca
bhī tān upāsīta |
vṛkṣaparvvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājikuñjarārohaṇāni
pariharet | pūrṇṇanadīsamudrāviditapalvalasvabhrakūpāvataraṇāni ca
| bhinnā śūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyagrāmasevāś ca |
grāmaghātakalahaśastrasannipātāgnisambhramavyāḍasarīsṛpaśṛṅgikaṣāṃś
ca |
nāgnivrāhmaṇaprekṣādampatyor
antareṇātīyāt | na śavamanuyāyāt | devagovrāhmaṇaṃ
caityadhvajarogipatitapāpakarttṛṇāñ ca chāyān nākrāmet | nāstaṃ
gacchantam udyantam ādityam paśyet | gān dhayantīm
parasyaṃ vā cayantīm parasyai nācakṣīta |
nolkāpātātpātendradhanūṃṣi vā | nāgnim mukhenopadhamet | nāpo
bhūmim vā pāṇipādenābhihanyāt |
na vegāndhārayet | na
vahirvbhāgāgrāmanagaradevatāyatanaśmaśānapathasalilāśayasannikṛṣṭhān
utsṛjet | na vāyvagnisalilasomārkkagogurūnpratimukham vā
na bhūmim vilikhet | nāsaṃvṛtamukhaḥ sadasi svāsakāsajṛmbhodbhārakṣavathūnna
sṛjet | na paryavaṣṭikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau
kuryāt |
na vā
karṇṇanasāsrotodaśanavivarāṇyabhiniṣkuṣṇīyāt | na
vejayet keśanakhavastragātrāṇi | na gātravaktranakha vāditraḥ
kuryāt | na kāṣṭhaloṣṭhatṛṇādīnābhihanyāt | chindyād bhindyād vā |
ucitād apy ahitāt kramaśo virameta | hitam
anucitam apy āseveta kramaśaḥ |
nāvākchirā śayīta | na bhinnapātre bhuñjīta |
nāñjalipuṭenāpaḥ pivet |
kālahitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāravaidyapratyavekṣitam aśnīyāt
| grāmagaṇagaṇikāpatitaśatrubhojanāni
pariharet | śeṣāṇy api cāniṣṭarūparasagandhaśavdasparśamānasāni
anyān evaṃ guṇān api cāsambhramadattāni tāny api na makṣikāvālopahitāni | nāprakṣālitapāṇipādau bhuñjīta |
mūtroccārapīḍito vā | na saṃdhyayor nnāpāśrito
nātikālahīnamatimātraṃ veti ||
yasmin yasmin ṛtau ye ye doṣāḥ
kupyanti dehināṃ |
teṣu teṣu pradātavyā rasās te te vijānatā ||
teṣu teṣu pradātavyā rasās te te vijānatā ||
varṣāsu caturo māsān mātrāvadudakam pivet
|
uṣṇaṃ himaṃ vasante ca sīdhvariṣṭau pivennaraḥ |
śritaśītam payogriṣme prāvṛṭkāle rasam pivet |
yūṣam varṣati tasyānte prapivec chītalañ jalaṃ ||
yūṣam varṣati tasyānte prapivec chītalañ jalaṃ ||
svastha eva mato nyas tu doṣāhāragatānugaḥdāturāḥ |
snehaṃ pippalicūrṇṇena saindhavena ca saṃyutaṃ ||
snehaṃ pippalicūrṇṇena saindhavena ca saṃyutaṃ ||
pived agnivivṛddhyarthan na ca vegān
vidhārayet |
agnidīptir alan nṛṇāṃ rogāṇāṃ sramanam prati ||
agnidīptir alan nṛṇāṃ rogāṇāṃ sramanam prati ||
prāvṛccharadvasanteṣu samyak
snehādim ācaret |
kaphe praccharddanam pitte vireko vastir īraṇe ||
kaphe praccharddanam pitte vireko vastir īraṇe ||
śasyate triṣvapihito
vyāyāmo doṣanāśanaḥ |
utsarggamaithunāhāraśodhane syāt tu tanmanā ||
necchet pratibhayāṃ prāptum pīḍāśārīramānasīṃ |
necchet pratibhayāṃ prāptum pīḍāśārīramānasīṃ |
atistrīsaṃprayogāc ca rakṣed ātmānam ātmavān
||
śoṣakāsajvarārśāṃsi śvāsakāsyāti pāṇḍutā |
śoṣakāsajvarārśāṃsi śvāsakāsyāti pāṇḍutā |
ativyavāyājjāyante rogāś
cākṣepakādayaḥ |
āyuṣmanto mandajarā āyurvvarṇṇavalādhikāḥ |
āyuṣmanto mandajarā āyurvvarṇṇavalādhikāḥ |
sthiropacitamāṃsāś ca bhavanti strīṣu
saṃsthitāḥ ||
tribhis tribhir ahobhis tu seveta pramadānnaraḥ |
tribhis tribhir ahobhis tu seveta pramadānnaraḥ |
sarvveṣv ṛtuṣu grīṣme tu pakṣāt pakṣād
vrajed budhaḥ ||
rajasvarāmakāmāñ ca malinām aprajām api |
rajasvarāmakāmāñ ca malinām aprajām api |
varṇṇavṛddhām vayovṛddhān tathā
vyādhiprapīḍitāṃ ||
hīnāṅgīṃ garvbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitāṃ |
hīnāṅgīṃ garvbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitāṃ |
sagotrāṃ gurupatnīñ ca tathā pravrajitām
api ||
sandhyayoḥ sarvvakāle ca nopeyāt pramadān naraḥ |
sandhyayoḥ sarvvakāle ca nopeyāt pramadān naraḥ |
gosargge cārddharātre ca tathā
madhyandine 'pi ca ||
lajjāsamāvahe deśevivṛteśuddha eva ca |
lajjāsamāvahe deśevivṛteśuddha eva ca |
kṣudhito vyādhitaś caiva kṣuvdhacittaś ca
mānavaḥ ||
prāptamūtrapurīṣaś ca pipāsīdūūrvvalas tathā |
prāptamūtrapurīṣaś ca pipāsīdūūrvvalas tathā |
tiryagyonāvayonau ca prāptaśukravidhāraṇaṃ ||
duṣṭayonau visarggañ ca valavānapi varjjayet |
duṣṭayonau visarggañ ca valavānapi varjjayet |
sthitānuttānaśayane viśeṣeṇa tu garhitaṃ
||
krīḍayānyaś ca
medhāvī hitārthaṃ parivarjjayet |
rajasvalāṃ prāptavato narasyāniyatātmanaḥ ||
rajasvalāṃ prāptavato narasyāniyatātmanaḥ ||
dṛṣṭyāyustejasāṃ hānir adharmmaś ca tato
bhavet |
liṅginīṃ gurupatnīñ ca sagotrām atha parvvasu ||
liṅginīṃ gurupatnīñ ca sagotrām atha parvvasu ||
vṛddhāñ ca saṃdhyayoś cāpi gacchato
jīvitakṣayaḥ |
garvbhiṇyāṃ garvbhīḍā syād vyādhitāñ ca valakṣayaḥ ||
garvbhiṇyāṃ garvbhīḍā syād vyādhitāñ ca valakṣayaḥ ||
hīnāṅgīm malināṃ dveṣyāṃ kāmāṃ vaṃdhyām asaṃvṛte |
deśe śuddhe ca śukrasya manasaś ca kṣayo bhavet ||
deśe śuddhe ca śukrasya manasaś ca kṣayo bhavet ||
kṣudhitaḥ kṣuvdhacittaś ca madhyāhne
tṛṣitovalaḥ |
sthitāyāṃ hānim āpnoti śukraṃ vāyuś ca kupyati ||
sthitāyāṃ hānim āpnoti śukraṃ vāyuś ca kupyati ||
vyādhitāyāṃ plīhāmayo mūrcchā doṣaś
cajāyate |
pratyūṣe cārddharātre ca vātapittaprakupyataḥ
||
tiryagyonāv ayonau ca duṣṭayonau tathaiva ca |
tiryagyonāv ayonau ca duṣṭayonau tathaiva ca |
upadaṃśas tathā vāyoḥ kopaḥ syād retasaḥ
kṣayaḥ ||
uccārite mūtrite ca retasaś ca vidhāraṇe |
uccārite mūtrite ca retasaś ca vidhāraṇe |
uttāne ca bhavecchīghraṃ śukrāsmaryās tu
sambhavaḥ ||
tasmāt sarvvam pariharedetallokadvayāhitaṃ |
tasmāt sarvvam pariharedetallokadvayāhitaṃ |
vayor ūpaguṇopetāṃ kulyaśīlāṃ kulānvitāṃ
||
abhikāmoptikāmāṃś ca hṛṣṭo hṛṣṭāmalaṅkṛtāḥ |
sevetapramadānnityaṃ vyājīkaraṇapītavān ||
sevetapramadānnityaṃ vyājīkaraṇapītavān ||
śarkkaropahitāṃ bhakṣyāṃ kṣīrañ cāpi
saśarkkarāṃ |
vyajanaṃ svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu ||
vyajanaṃ svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu ||
sukhamātraṃ samāsena sadvṛtasyetamudvṛttasya dīritaṃ |
āyurārogyam artho vā nāsadbhiḥ prāpyate tribhir iti ||
āyurārogyam artho vā nāsadbhiḥ prāpyate tribhir iti ||
|| cikitsā
folio dscn3253 fol 275
athāto miśrikam adhyāyam vyākhyāsyāmaḥ ||
pālyāmayās tu visrāvyā ya uktaḥ prāṅnibodha
tāṃ |
paripoṭas tathotpādo 'vamantho duḥkhavarddhanaṃ ||
paripoṭas tathotpādo 'vamantho duḥkhavarddhanaṃ ||
pañcamaḥ parilehī ca karṇṇapālyāṃ gatāḥsadhā smṛtāḥ ||
saukumāryāc cirotsṛṣṭā sahasābhipravarddhite |
saukumāryāc cirotsṛṣṭā sahasābhipravarddhite |
karṇṇe śopho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān ||
kṛṣṇo 'ruṇanibhastabdhaḥ savātāt paripoṭakaḥ |
kṛṣṇo 'ruṇanibhastabdhaḥ savātāt paripoṭakaḥ |
gurvābharaṇasaṃyogāt tāḍanod gharṣaṇādibhiḥ ||
śophaḥ pālyām bhavec chyāvo dāhapākarujānvitaḥ |
śophaḥ pālyām bhavec chyāvo dāhapākarujānvitaḥ |
rakto vā raktapittābhyām unmādaḥ sa gado mataḥ
||
karṇṇaṃ valād varddhayataḥ pālyā vāyuḥ prakupyati |
karṇṇaṃ valād varddhayataḥ pālyā vāyuḥ prakupyati |
sakapham prāpya kurute śophaṃ stabdhamavedanaṃ
||
sovamanthaḥ sakaṇḍūko vidāruḥ kaphavātajaḥ |
sovamanthaḥ sakaṇḍūko vidāruḥ kaphavātajaḥ |
varddhamāne tu durvviddhaḥ kaṇḍūdāharujānvitaḥ
||
śopho bhavati pākaś ca tridoṣo duḥkhavarddhanaḥ |
śopho bhavati pākaś ca tridoṣo duḥkhavarddhanaḥ |
kaphāsṛkkrimayaḥ kruddhāḥ
sarṣapābhāvicāriṇaḥ |
kurvvanti pālyāṃ srāviṇyaḥ kaṇḍūdāharajānvitāḥ |
kurvvanti pālyāṃ srāviṇyaḥ kaṇḍūdāharajānvitāḥ |
kaphāsṛkkrimisambhūtaḥ savisarpānvitas tanuḥ ||
lihet saṣaṣkuliṃpālim parilehīti sa smṛtaḥ |
lihet saṣaṣkuliṃpālim parilehīti sa smṛtaḥ |
pālyāmayā hy amī ghorā narasyāpratikāraṇaḥ
||
mithyāhāravihārasya pāliṃ hisyurupekṣitāḥ |
mithyāhāravihārasya pāliṃ hisyurupekṣitāḥ |
tasmād āśubhiṣak teṣu
snehādikramamācaret ||
tathābhyaṅgaparīṣekapradehāsṛg vimokṣaṇaṃ |
tathābhyaṅgaparīṣekapradehāsṛg vimokṣaṇaṃ |
sāmānyato viśeṣāc ca vakṣyāmyabhyañjanam prati
||
kharamañjariyaṣṭyāhvā saindhavāmaradārubhiḥ |
kharamañjariyaṣṭyāhvā saindhavāmaradārubhiḥ |
supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiśca
mūlakāvalgujāphalaiḥ ||
sarppistailaṃṃ vasāmajjāmadhūcchiṣṭāni cāharet |
sarppistailaṃṃ vasāmajjāmadhūcchiṣṭāni cāharet |
sakṣīrāṇyatha taiḥpālim pradihyāt
paripoṭake |
mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvā śārivotpalapadmakaiḥ |
mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvā śārivotpalapadmakaiḥ |
salodhraiḥ sakadamvaiś ca
valājamvvāmrapallavaiḥ ||
siddhaṃ dhānyāmlasaṃyuktaṃ tailamutpādanāśanaṃ |
siddhaṃ dhānyāmlasaṃyuktaṃ tailamutpādanāśanaṃ |
tālapatryaśvagandhābhyāṃ
saindhavāvalgujāphalaiḥ ||
tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha sādhitaṃ |
tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha sādhitaṃ |
saralā lāṅgalībhyāñ ca
hitamutmanthanāśanaḥ ||
athāśmantakajamvvāmra patrakvāthaniṣevitāṃ |
athāśmantakajamvvāmra patrakvāthaniṣevitāṃ |
prapauṇḍarīkamadhukamañjiṣṭhaṃ rajanīkṛtaiḥ |
cūrṇṇair durggandhane pāliṃ tailāktāmavacūrṇṇayet |
cūrṇṇair durggandhane pāliṃ tailāktāmavacūrṇṇayet |
cūrṇṇairvviḍaṅgalākṣābhyān tailam
pakvāvacārayet ||
svinnāṃ gomayaniḥpiṇḍaiḥ pradihyāt parilehike |
svinnāṃ gomayaniḥpiṇḍaiḥ pradihyāt parilehike |
kṛṣṇairvviḍaṅgair athavā
parattrīmūtrapeṣimaiḥ ||
karañjaiṅgudivījair vvā kuṭajāragvadhāyutaiḥ |
karañjaiṅgudivījair vvā kuṭajāragvadhāyutaiḥ |
sarvvair vā sārṣapan tailaṃ siddhaṃ
maricasaṃyutaiḥ ||
sanimvapattrairabhyaṅge madhūcchiṣṭānvito hitaḥ |
sanimvapattrairabhyaṅge madhūcchiṣṭānvito hitaḥ |
vyādhikliṣṭāsu pālīṣu tanvīṣu kaṭhināsu ca
||
puṣṭyartham mārddavārthañ ca kuryād abhyañjanaṃ śubhaṃ |
puṣṭyartham mārddavārthañ ca kuryād abhyañjanaṃ śubhaṃ |
lopākānūpajāmajjāvasātailaṃ navaṃ
ghṛtaṃ ||
daśakṣīram pacet samyagbhāvāpya madhuraṅgaṇaṃ |
daśakṣīram pacet samyagbhāvāpya madhuraṅgaṇaṃ |
apāmārggāśvagandhā ca tathā lākṣārasaṃ śubhaṃ
||
atha siddhañ ca pūtañ ca svanuguptan nidhāpayet |
atha siddhañ ca pūtañ ca svanuguptan nidhāpayet |
tenābhyañjāt sadā pāliṃ susvinnāmabhimardditāṃ
||
etena pālyo varddhante nirujā nirupadravā |
etena pālyo varddhante nirujā nirupadravā |
mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante
bhūṣaṇakṣamāḥ ||
nīlīpatraṃ bhṛṅgarajo 'rjjunatvaktṛphalācūrṇṇaṃ sāhacarañ ca puṣpaṃ |
śyāmāpuṣpaṅkṛṣṇapiṇḍītakañ ca śūkṣmañcūrṇṇaṃ sukṛtaṃ yāvadeva ||
nīlīpatraṃ bhṛṅgarajo 'rjjunatvaktṛphalācūrṇṇaṃ sāhacarañ ca puṣpaṃ |
śyāmāpuṣpaṅkṛṣṇapiṇḍītakañ ca śūkṣmañcūrṇṇaṃ sukṛtaṃ yāvadeva ||
tāvān deyaḥ karddamaḥ paṅkaṣaṇḍāt
pakvañcaitat sthāpayel lohakumbhyāṃ |
paced etat tilatailena sārddhan datvā kvāthan triphalāmārkkavābhyāṃ ||
paced etat tilatailena sārddhan datvā kvāthan triphalāmārkkavābhyāṃ ||
māsādūrddham mrakṣaṇenaiva tailaṃ kuryād etat
palitaṃ snigdhanīlaṃ |
jamvūpuṣpaṃ kāśmarīpārthivañ ca sairīyakaṃtriphalā karddamañ ca ||
jamvūpuṣpaṃ kāśmarīpārthivañ ca sairīyakaṃtriphalā karddamañ ca ||
dvauvarṣābhūśārivākaṇṭakāryau
nīlāstilāsrotrajañcotpalañ ca |
āyaścūrṇṇaṃ cūtapakvasya majjā yaṣṭyāhvāyaṃ mārkkavo modayantī ||
āyaścūrṇṇaṃ cūtapakvasya majjā yaṣṭyāhvāyaṃ mārkkavo modayantī ||
kāsīsamagryaṃ sāraś cāsanasya
varāhasāhvasya phalañ ca pāṇḍuṃ |
bhāgānetān kārṣikān pīṣayitvā sārodakenāsanasyaiva vidvān ||
bhāgānetān kārṣikān pīṣayitvā sārodakenāsanasyaiva vidvān ||
kalkāne etān saptasuhyāsaptāḍhakeṣu sārodakasyākṣatailasya
bhāgaṃ |
datvā samyag vipacellohapātre sthitampūrvvaṃ lohapātre daśāvahaṃ ||
datvā samyag vipacellohapātre sthitampūrvvaṃ lohapātre daśāvahaṃ ||
mṛdupākaṃ sādhitaṃ
cāvatārya nyaset pātre vījake vāyase vā |
naraḥ śuddho nasyam etat prayuñjet yathā vatsyāt saṃyato māsamekaṃ ||
naraḥ śuddho nasyam etat prayuñjet yathā vatsyāt saṃyato māsamekaṃ ||
bhavec ca nityaṃ
kṛsaropasevī bhuñjīta cānnaṃmāsayūṣeṇa cāpi |
māsādūrddhvan tasya keśā bhavanti
yāvajjīvam mṛduvat svañjanābhaṃ ||
bhavanty ete nendralupte ca keśā jarā cainaṃ sahasā nābhyupaiti |
bhavanty ete nendralupte ca keśā jarā cainaṃ sahasā nābhyupaiti |
balaṃparañcendriyāṇāṃ labheta
sañjāyante nirvvalīkaṃ ca vaktraṃ ||
etat tailaṃ nāpriyāya pradeyaṃ rājñe deyaṃ kṛṣṇatailam pradhānaṃ ||
etat tailaṃ nāpriyāya pradeyaṃ rājñe deyaṃ kṛṣṇatailam pradhānaṃ ||
manaḥśilāharitālaṃ haridre
lākṣālodhraṃ gairiko varṇṇakaś ca |
surāṣṭrajākuṣṭhamañjiṣṭhakalkāḥ sapataṅgārocanā kuṅkumañ ca ||
surāṣṭrajākuṣṭhamañjiṣṭhakalkāḥ sapataṅgārocanā kuṅkumañ ca ||
suvarṇṇāhvāpāṇḍupatram
vaṭasya kāleyakam padmakam padmamadhyaṃ |
kūcandanam pāratañ ca kākolyādiḥ kṣīrapiṣṭaś ca sarvva
kūcandanam pāratañ ca kākolyādiḥ kṣīrapiṣṭaś ca sarvva
vasāmajjā || madhūcchiṣṭaṃ ghṛtañ ca dugdhaṃ
kvāthaḥ kṣīriṇāñ ca drumāṇāṃ |
etat sarvvam pakvam ekadhyatas tu mukhābhyaṅge sarpir uktapradhānaṃ ||
etat sarvvam pakvam ekadhyatas tu mukhābhyaṅge sarpir uktapradhānaṃ ||
hanyād vyaṅgā nīlikāñ ca pravṛddhāṃ vaktre
jātāḥ piṭakāyāś ca kāścit |
padmākāran nirvvalīkañ ca vaktraṃ kuryād etat pīnagaṇḍam manojñaṃ||
padmākāran nirvvalīkañ ca vaktraṃ kuryād etat pīnagaṇḍam manojñaṃ||
rājñām etad yoṣitām
vāpi teṣāṃ kuryād e vaidyas tat samānāñ ca nityam
iti || cikitsā
folio dscn3256 fol 278
athātaḥ kṣīṇavalīyaṃ vyājīkaraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
kalasyodagravayaso vyājīkaraṇasevinaḥ ḥ|
sarvveṣv ṛtuṣv aharahar vvyavāyo na nivāritaḥ |
sarvveṣv ṛtuṣv aharahar vvyavāyo na nivāritaḥ |
strīṣv akṣāryyam mṛgayatāṃ vṛddhānāñ caritaṃ satāṃ | riraṃśatāṃ |
klīvānām alpaśukrāṇāṃ strīṣu kṣīṇāś ca ye narāḥ ||
klīvānām alpaśukrāṇāṃ strīṣu kṣīṇāś ca ye narāḥ ||
vilāsinām arthavatāṃ
rūpayauvanaśālināṃ |
nṛṇām vahvīpatīnāñ ca yogā vyājīkaro hitāḥ ||
nṛṇām vahvīpatīnāñ ca yogā vyājīkaro hitāḥ ||
bhojanāni ca citrāṇi pānāni
vividhāni ca |
vācaḥ srotonugāminyas tvaksukhasparśanāni ca ||
vācaḥ srotonugāminyas tvaksukhasparśanāni ca ||
gandhān manojñaṃ rūpāṇi citrāṇy upavanāni ca |
manasaś cāpratīvāto vyājīkurvvanti mānavaṃ |
tais tair bhāvair ahṛdyais tu riraṃsor mmanasi kṣate |
manasaś cāpratīvāto vyājīkurvvanti mānavaṃ |
tais tair bhāvair ahṛdyais tu riraṃsor mmanasi kṣate |
dhvajaḥ pataty adho nṛṇāṃ klaivyaṃ samupajāyate
||
annair amtvoṣṇalavaṇair atimātropasevitaiḥ |
annair amtvoṣṇalavaṇair atimātropasevitaiḥ |
saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klaivyan tad aparaṃ
smṛtaṃ ||
ativyavāyaśīlo vā na ca vyājīkriyārataḥ |
ativyavāyaśīlo vā na ca vyājīkriyārataḥ |
dhvajabhaṅgam avāpnoti saśukrakṣayahetukaṃ ||
meḍhrarogeṇa mahatā marmmachedena vā punaḥ ||
meḍhrarogeṇa mahatā marmmachedena vā punaḥ ||
klivyaṃ caturtham bhavati nṛṇāṃ
puṃstvopaghātajaṃ ||
asādhyaṃ sahajaṃ klaivyaṃ marmmacchedāc ca yad
bhavet |
sādhyānām avaśiṣṭānāṃ kāryo vyājīkaro vidhiḥ ||
sādhyānām avaśiṣṭānāṃ kāryo vyājīkaro vidhiḥ ||
tilamāṣavidārīṇāṃ śālīnāñ cūrṇṇam eva ca
|
rasair ikṣurasair vvāpi mardditaṃ
saindhavānvitaṃ ||
varāhamedasā yuktaṃ ghṛtenotkārikam pacet |
varāhamedasā yuktaṃ ghṛtenotkārikam pacet |
tām bhakṣayitvā gaccheyuḥ puruṣaḥ ṣaṣṭhim
aṅganāṃ ||
vastrāṇḍasiddhaṃ payasi bhāvitā na sakṛttilāṃ |
vastrāṇḍasiddhaṃ payasi bhāvitā na sakṛttilāṃ |
śiśumāravasāpakva tais tilaiḥ śaṣkulīśubhāḥ
||
yaḥ khādet sa pumān gacchet strīṇāṃ śatam apūrvvavat |
yaḥ khādet sa pumān gacchet strīṇāṃ śatam apūrvvavat |
pippalīlavaṇopetau vastāṇḍau kṣīrasarppiṣi
|
sādhitau bhakṣayed yas tu sa gacchet pramadāśataṃ ||
sādhitau bhakṣayed yas tu sa gacchet pramadāśataṃ ||
māṣapippaliśālīnāṃ yavagodhūmayos tathā |
cūrṇṇabhāgaiḥ samastais tu ghṛte pūpalikām pacet ||
cūrṇṇabhāgaiḥ samastais tu ghṛte pūpalikām pacet ||
tām bhakṣayitvā pītvā ca śarkkarāmadhuram payaḥ |
naraś caṭakavad gacched daśavārān nirantaraṃ ||
naraś caṭakavad gacched daśavārān nirantaraṃ ||
cūrṇṇam vidāryāḥ sukṛtaṃ svarasenaiva bhāvitaṃ
|
sarppiḥkṣaudrayutaṃ līḍhvā daśanāryo 'dhirohitaḥ ||
sarppiḥkṣaudrayutaṃ līḍhvā daśanāryo 'dhirohitaḥ ||
evam āmalakañ cūrṇṇaṃ
svarasenaiva bhāvitaṃ |
śarkkarāmadhusarppirvbhir yuktaṃ līḍhvā payaḥ pivet ||
śarkkarāmadhusarppirvbhir yuktaṃ līḍhvā payaḥ pivet ||
etenāśītivarṣāyur bhavec ca
varṣo 'pi yute ca parihṛṣyati ||
pippalīlavaṇopetau vastāṇḍau ghṛtasādhitau ||
pippalīlavaṇopetau vastāṇḍau ghṛtasādhitau ||
śiśumārasya vā khādet tau tu vyājīkarau
bhṛśaṃ ||
kulīrakūrmmanakrāṇām aṇḍāny evan tu bhakṣayet |
kulīrakūrmmanakrāṇām aṇḍāny evan tu bhakṣayet |
mahiṣarṣabhavastānām pivec chukrāṇi
vānaraḥ ||
aśvatthaphalamūlatvaṅ chuṅgasiddham payo pi vā |
aśvatthaphalamūlatvaṅ chuṅgasiddham payo pi vā |
pītvā saśarkkarākṣaudraṃ kuliṅga iva hṛṣyati ||
vidārīmūlakalkan tu sritena payasā naraḥ |
vidārīmūlakalkan tu sritena payasā naraḥ |
udumvararasam pītvā vṛddho 'pi taruṇāyate
||
māṣāṇām palam ekan tu saṃyuktam madhusarppiṣā |
māṣāṇām palam ekan tu saṃyuktam madhusarppiṣā |
tiṃ līḍhvānupivet kṣīraṃ
tena vyājī bhavet naraḥ ||
nakramūṣikamaṇḍūkacaṭakāṇḍakṛtaṃ ghṛtaṃ
|
pādābhyaṅgena kurute vyājī bhūmin tu na spṛśet
||
yāvan na spṛśate bhūmin tāvad gacchen nirantaraṃ |
yāvan na spṛśate bhūmin tāvad gacchen nirantaraṃ |
svayaṃ guptekṣurakayo rvvījapūrṇṇaṃ saśarkkaraṃ
||
dhāroṣṇenanara payaḥ pītvā payasā na kṣayaṃ vrajet |
dhāroṣṇenanara payaḥ pītvā payasā na kṣayaṃ vrajet |
uccaṭācūrṇṇam apy eva kṣīreṇottamam ucyate ||
śatāvaryuccaṭācūrṇṇam peyapayaḥmedo sukhārthinā |
svayaṃguptāphalayutaṃ māṣayūṣam pivet naraḥ ||
śatāvaryuccaṭācūrṇṇam peyapayaḥmedo sukhārthinā |
svayaṃguptāphalayutaṃ māṣayūṣam pivet naraḥ ||
gṛṣṭīnāṃ vṛddhavatsānāṃ
māṣacūrṇṇabhṛtāṅgavāṃ |
yat kṣīran tat praśansanti valakāmeṣu jantuṣu ||
yat kṣīran tat praśansanti valakāmeṣu jantuṣu ||
ete vyājīkarā yogāḥ prītyapatyavalapradāḥ |
sevyāviśuddhāpacita viśuddhā paricita dehaiḥ kālādy apekṣayeti ||
sevyāviśuddhāpacita viśuddhā paricita dehaiḥ kālādy apekṣayeti ||
|| cikitsāthaṃbhra || || ||
athātaḥ sarvvāvādhasaṃśamanīyaṃ rasāyanam
vyākhyāsyāmaḥ ||
pūrvve vayasi madhye vā manuṣyasya
rasāyanaṃ |
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ snigdhaśuddhatanoḥ sadā ||
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ snigdhaśuddhatanoḥ sadā ||
aviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhiḥ |
na bhāti vāsasi kliṣṭe raṅgayoga ivāhitaḥ ||
na bhāti vāsasi kliṣṭe raṅgayoga ivāhitaḥ ||
śarīrasyopaghātāya doṣajā mānasās tathā |
upadiṣṭopadeśena teṣāṃ vakṣyāmi vāraṇaṃ ||
upadiṣṭopadeśena teṣāṃ vakṣyāmi vāraṇaṃ ||
śītodakam payaḥ kṣaudraṃ
ghṛtamekaikaśo dviśaḥ |
triśaḥ samastam athavā prāk pītaṃ sthāpayed vayaḥ ||
triśaḥ samastam athavā prāk pītaṃ sthāpayed vayaḥ ||
tatra viḍaṅgataṇḍulam āhṛtya
yaṣṭīmadhukamadhuyuktaṃ yathāvalaṃ śītatoyena upayuñjīta śītatoyaṃ cānupivet | aharahar mmāsan tad
eva madhuyuktaṃ bhallātakakvāthena | drākṣākvāthena vā
madhusaṃyuktaṃ | madhvāmalakarasābhyām vā |
guḍūcīkvāthena vā | evam ete pañcaprayogā bhavanti | jīrṇṇe
mudgayūṣeṇālavaṇena ghṛtaṃntam odanam
aśnīyāditi ghṛtavantam odanam aśnīyāt | etaiḥ khalu
durnnāmānaḥ kṣayaṃ yāntikrimayaścopaśāmyanti |
grahaṇadhāraṇaśaktiś ca bhavati | māsi māsi ca prayoge
varṣaśataṃ varṣaśataṃ āyuṣo 'bhivṛddhirvbhavati ||
viḍaṅgataṇḍuladroṇaṃ piṣṭapavanapiṣṭavadusvedya vigatakaṣāyaṃ susvinnam avatārya
dṛśadi prapiṣṭamāyasyāṃ kumbhyāṃ madhūttarodakaṅ kṛtvā |
bhasmarāśau prāvṛṣyabhyatarataś ca catu ro māsānnidadhyāt | varṣāvyavāye
coddhṛtyopasaṃskṛtaśarīraḥ sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā
prātaḥ prātaryathāvalam upayuñjīta | jīrṇṇe mudgayūṣeṇa ghṛtam odanam aśnīyāt | pāṃśuśayyāyāṃ śāyayīta | tasya
māsādūrddhaṃ sarvvāṅgebhyaḥ krimayo niḥkrāmanti | tān
anutailenābhyaktasya vidalenāpaharet | dvitīye pipīlikās tṛtīye yūkānān tathaivāpaharet |
caturthe dantanakharomāṇyavasīryante | pañcame praśasta
guṇalakṣaṇāni jāyante | amānuṣañcādityaprakāśam vapuradhigacchati
| dūrācchravaṇa darśanāni cāsya bhavati | rajastamasī
cāpohya satvamadhitiṣṭhate | śrutanigādī | apūrvvotpādī puṣṭo
vṛṣabhavalo 'śvajavaḥ punaryuvāṣṭau varṣaśatānyāyuravāpnoti | tasyānutailamabhyaṅgārthe |
kaṣāyamājakarṇṇamutsādanārthe | sauśīraṃ kūnūpodakaṃ snānārthe |
candanamanulepanārthe | bhallātataka vidhānavadupayogaḥ
parihāraś ca |
kāśmarīṇānniṣkulīkṛtānāmeṣa eva kalpaḥ |
pāṃśuśayyābhojanavarjyaṃ | tatrāpi payasā śritena bhoktavyaṃ | āśiṣaś ca samānāḥ pūrvveṇa | śoṇitapittanimitteṣu
vikāreṣveteṣām upayogaḥ |
yathoktamāgāram praviśya balāmūlārddhapalam
palam vā payasyāloḍya pibet | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana
ity āhāraḥ | evaṃ dvādaśarātram upayuñjīta tato varṣaśatam
vayastiṣṭhati | eṣa eva balātibalānāgabalāvidārīśa tāvarīṇām upayogaḥ | viśeṣatas tu atibalām
udakena | nāgabalācūrṇṇaṃ madhukṣīreṇa | śatāvarīmapyevaṃ |
pūrvveṇāśiṣaś ca samānāḥ | ete hy auṣadhaprayogāḥ | balakāmānāṃ śoṣiṇāṃ raktapittopasṛṣṭānāṃ
śoṇitañccharddayatām viricyamānānāñ copadiśyante ||
vārāhīmūlan tulācūrṇṇaṅ kṛtvā tato mātrām
madhuyuktam payasāloḍya pibet | jīrṇṇe payaḥ
sarppirodana ity āhāraḥ | prayogam imam upayevamāno
varṣaśatam āyur avāpnoti || strīṣu cākṣayatā | etenaiva cūrṇṇaena
payovacūrṇṇāśrita¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦śritaśītam abhimathyājyam utpādya
| madhuyuktam upayuñjīta | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana
ity āhāraḥ ||
cakṣuḥ kāmaḥ prāṇakāmo vā jīvavījakasārāgnimanthamūlāni
kvāthairmmāṣaprasthaṃ sādhayet | tasmin sidhyati
citrakamūlānāmakṣamātraṃ kalkan
dadyāt | āmalakarasacaturvbhāgan tataḥ susvinnam avatārya
śītībhūtam madhusarppirbbhyāṃ saṃsṛjyopayuṃjīta | jīrṇṇe
mudgayūṣeṇā lavaṇena ghṛtavantamodanam aśnīyāt | māsamātramevam
anena prayogena ca kṣuḥ sauparṇṇam bhavati | alpabalābalāṃ
strīṣu cākṣyyo varṣaśatāyurbbhavati || ||
¦¦¦¦cikitsā tha
folio dscn3259fol281.jpg_lower.jpg : 3
athāto medhāyuḥ kāmīyaṃ rasāyanam
vyākhyāsyāmaḥ ||
mehāyuḥ kāsaḥ
svetāvalgujaphalātapaśuṣkāṇyādāya cūrṇṇāni kṛtvā guḍe || || na sāhāloḍya
senhakumbhe nidadhyāt | tataḥ saptarātrād uddhṛtya hṛtadoṣasya
yathāvalam piṇḍam prayacchet | anuditasūrye uṣṇodakañ
cānupivet | bhallātakavidhānavac cāgārapraveśaḥ |
jīrṇṇauṣadhaś cāparāṇhve vihimābhir adbhiḥ | pariṣiktagātraḥ
śālī𑑎nāṃ ṣaṣṭikānām vā
payasā śarkkarāmadhureṇaudanam aśnīyāt | evaṃ ṣaṇmāsān upayujya
vigatapāpmā valāyetaḥ śrutanigādī bhavati | kuṣṭharogiṇām udariṇām
vā kṛṣṇāni
gomūtreṇāloḍyārdhapalikaṃ piṇḍam uditasūrya pāyayet |
pā cālavaṇenāmalakayūṣeṇa sarppiṣm antamodanam
aśnīyāt | evam māsam upayujya smṛtimānarogo varṣaśatāyur bhavati | eṣa evopayogaḥ ścitrakamūlānāṃ rajanyā
ś ca |
hṛtadoṣa evāgāram praviśya
maṇḍūkaparṇṇīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā ya𑑎thāvalam payasālo
pivet | tilair vvā saha bhakṣayet | payo 'nupānaṃ | jīrṇṇe
payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ | vilvamātram vā piṇḍam
payasālo pivet | evan daśarātram upayujya
medhāvī varṣaśatāyur bhavati
hṛtadoṣa evāgāram praviśya
pratisaṃsṛṣṭabhaktau vrahmīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ
kṛtvā𑑎 yathāvalam upayuñjīta | jīrṇṇauṣadhaś cāparāṇhe
yavāgūmalavaṇām pivet || kṣīrasātmyo vā payasā bhuñjīta ||
evaṃ saptarātram upayuṃjya vrahmavarccasvīmedhāvī
bhavati | dvitīyaṃ saptarātram upayujya grantham īpsitam utpādayti
naṣṭaś cāsya prādur bhavati | tṛtīyam uccāritaṃ śatam apy
upadhārayati | evam ekaviṃśatirātram upayujya la𑑎kṣmīrapakrāmati | śarīrāt mūrtimatī cainam vāgdevīm
anupraviśati | sarvvāś cainaṃ śrutayo 'vatiṣṭhete | śrutidharaḥ
pañcavarṣaśatāyur bhavati |
vrahmīsvarasaprasthadvaye ghṛtapra𑑎stham viḍaṅgataṇḍulānāṅ
kuḍavam vacābhṛ vṛtayoḥ | dvādaśa dvādaśa ca
harītakyāmalakavibhītakāni kalkapiṣṭānyavāpyaikadhyaṃ sādhayitvā
svanuguptan nidadhyāt | tataḥ pūrvvavad yathāvalam
upayuñjīta | jīrṇṇapūrvvavad āhāraḥ parihāraś ca |
etenordhvam adhaś ca krimayogacchanti | alakṣmīra apakrāmati |
puṣkaravarṇṇaḥ śrutanigādī trivarṣaśatāyur bhavati
| etad eva viṣa𑑎kuṣṭhaviṣamajvaram
apasmāronmādabhūtagraheṣu saṃśodhanam upadiśanti |
hṛtadoṣa evāgāram praniśya haimavatyā vacāyāḥ piṇḍam
āmalakamātram abhihutan kṛtvā payasālopivet |
jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ | evaṃ dvādaśarātram upa𑑎yuṃjīta | tato 'sya śrotraṃ
vidhiyate | dvirabhyāsāt smṛtimān bhavati | trirabhyasya śrutam
ādhatte | caturdvādaśarātram abhyasya tatas tārkṣyan darśanam
utpadyate | śatāyuś ca bhavati | dve pale itasyā vacāyāḥ kvāthyam
pivet payasā pūrvvaśāśiṣaś ca samānāḥ |
vacāśatapākam vā sarppir droṇam upayñjya
pañcavarṣaśatāyur bhavati | galagaṇḍāpacīślīpadasvararabhedāṃś cāpahanti || bhavanti ||
pāpmānam upahantyetāḥ śriyaṃ dadyut
tathaauṣadhīḥ |
kuryun nāgavalam vāpi manuṣyam amaropamaṃ ||
kuryun nāgavalam vāpi manuṣyam amaropamaṃ ||
satatādhyayanam vādaḥ paratantrāvalokanaṃ |
tad vidyācāryasevā ca vuddhimedhākarāḥ gaṇaḥ |
tad vidyācāryasevā ca vuddhimedhākarāḥ gaṇaḥ |
āyuṣyaṃ bhojanañ jīrṇṇe vegānāñ ca vidhāraṇaṃ
|
vrahmacaryam ahiṃsā ca sāhasānāñ ca varjjanam iti || ||
vrahmacaryam ahiṃsā ca sāhasānāñ ca varjjanam iti || ||
sā tha || ||
folio dscn3261 fol 283
athātaḥ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ
rasāyanam vyākhyāsyāmaḥ ||
vrahmā yadajṛt pūrvvamamṛtaṃ somasaṃjñitaṃ |
jarāmṛtyuvināśāya vidhānan tasya vakṣyate||
jarāmṛtyuvināśāya vidhānan tasya vakṣyate||
eka eva khalu bhagavān somaḥ sthānānām ākṛtir
vviśeṣaiś caturvviṃṅśatidhā bhidyate ||
tadyathā || aṃśumān mūñjavām̐ś caiva
candramārajataprabhaḥ |
pratānavām̐s tālavṛntaḥ karavīrāṅśusannibhāḥ ||
svayamprabho mahāsomo yaś cāpi garuḍāhṛtaḥ |
svayamprabho mahāsomo yaś cāpi garuḍāhṛtaḥ |
gāyatryas traiṣṭubhaḥ
pāṃktyo jāgrataḥ sātkaras tathā ||
agniṣṭomo revataś ca yaś coktha iti saṃjñitaḥ |
agniṣṭomo revataś ca yaś coktha iti saṃjñitaḥ |
gāyatryā tripadā yukto yaś coḍupatir ucyate ||
ete somāḥ samākhyātā vedoktair nnāmabhiḥ śubhaiḥ |
ete somāḥ samākhyātā vedoktair nnāmabhiḥ śubhaiḥ |
sarvveṣām eva caiteṣāmeko vidhir upāsane ||
sarvve tulyaguṇāś caiva vidhānaṃ sampravakṣyate ||
sarvve tulyaguṇāś caiva vidhānaṃ sampravakṣyate ||
atho nyatama somam upayuyuṃkṣuḥ sarvvopakaraṇaparicārakopetaḥ | praśaste deśe
trivṛtamagāraṅkārayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ
praśaste tithikaraṇamuhūrttaṅaaśumantam ādāyādhvarakalpenābhiṣṭutya yathoktāgāraskṛtamaṅgalaḥ
| somacandraṃkandaṃsuvarṇṇasūcyā vidārya payo gṛhṇīyāt | sauvarṇṇe
rājate pātreñjalimātraṃ tato sakṛdevopa
yuṇjīto nāsvādayamānas ta upaspṛśya śeṣam
apsv astv
avasādya yam aniyamābhyāmātmānaṃ saṃyojya vāgyato
'bhyantaraḥ | suhṛdbhir anvāsyamāno viharet |
rasāyanam pītavām̐s tu nirvvāte niyatātmanā
śucirāsītastiṣṭheccaṃkrampānna kathañcana samviśet |
śucirāsītastiṣṭheccaṃkrampānna kathañcana samviśet |
sāyaṃ vā bhuktavānupaśrutaśāntiḥkuśaśayyāyāṃ kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhir
anvāsyamānaḥ śayīta | tṛṣito vā śītodakaṃ mātrām pivet | tataḥ
prātarutthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ spṛṣṭvā
tathaivāsīt | tasya jīrṇṇe some ccharddirutpadyate | tataḥ
śoṇitāktaṅ krimivyāmiśrañ chardditavataḥ | sāyaṃ sritaśītaṃ kṣīram
vitaret tatas tṛtīye 'hani krimivyāmiśram atisāryate |
sa tenātisṛṣṭapratigrahabhuktaprabhṛbhir viśaiṣaiḥ
pratimuktaḥ śuddhatanurvbhavati | tataḥ sāyaṃ snātasya
pūrvvavadeva kṣīram vitaret | kṣaumavastrāstṛtāyāñcainaṃ
śayyāyāṃ śāyayīta | tataś caturthe 'hani tasya śvayathurupajāyate
| tataḥ sarvvāṅgebhyaḥ krimayo niḥkrāmanti | tadahaś ca
pāṃśu śayyāyāṃ pāṃśubhir avakīryamāṇaḥ śayīta | tataḥ
sāyampūvvavadeva kṣīram vitared evaṃ pañcamaṣaṣṭhayor
ddivasayor vvarteta | kevalannūbhayataḥ kālamasmai kṣīram vitaret
tataḥ | saptamehani nirmmāṃsatvagastibhūtaḥ | somapratigrahād
evocchasiti | tadahaḥ kṣīkṣīreṇa
sukhoṣṇena pariṣicya tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet
| tato 'ṣṭamehani prātareva kṣīraṣiktaścandanaparidigdhagātraḥ
payaḥ pītvā pāṃśuśayyāmutsṛjya kṣaumāstṛtāyāṃ śayīta |
tasya māṃsānyāpyāyyante tvak cāvadalati | dantanakharomāṇi
cāsyaśīryante | tasya navama diva sāt
prabhṛtyanutailamabhyaṅgaḥ | somavalkakaṣāyaḥ pariṣekaḥ |
tato 'sya daśamehanyetad eva vitaret tatosya tvaksthiratām upaiti
| eva mekāda śadvādaśayor vvartteta | tatastrayodaśāt
prabhṛtinaiva somavalkakaṣāyo dātavyaḥ | evamāṣoḍaśādvartteta
| tatas saptadaśāṣṭādaśayor ddaśayor ddantājā yeta
śikhariṇaḥ snigdhāvajravaidūryasphaṭikasannikāśāḥ sthirāḥ
samāḥ sahiṣṇavaḥ | tadā prabhṛti cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ
kṣīrayavāgūmu paseveta | yāvadāpañcaviṃśatiriti |
tato 'smai dadyācchālyodanaṃ mṛdumubhayataḥ kālaṃ | tatosya nakhā
jāyante vidrumendragopakataruṇāditya prakāśāḥ
snigdhāḥ sthirāḥ | lakṣaṇasampannāḥ keśāś ca śūkṣmā jāyante | tvak
ca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśāḥ | urddhvañca
māsāt keśān vāpayeta | vāpayitvā cośīracandanatilakalkaiḥ
śiraḥ pradideta | payasā ca snehayīta | tatosyānantaraṃ
saptarātrāt keśā jāyante | añjanavaidūryabhramaranibhāḥ
kuñcitāgrāḥ | snigdhāśirasopabhogānāmāharttāraiḥ | tatas
trirātrāttatra śirā
prathamaparisarānniṣkramya muhūrttaṃ sthitvā punarevāntaḥ praviśet | tato 'sya valātailamabhyaṅgo 'vacārya
yavapiṣṭamudvarttanārthe | sukhoṣṇampayaś ca pariṣekārthe |
kaṣāyam ājakarṇṇam utsādanārthe | āmalakamiśrāś cāsya
yūṣavikalpāḥ | kṣīramadhusiddhañ ca kṛṣṇatilam̐taila mabhihārāṇārthe | evaṃ
daśarātraṃ dvitīye parisarevartteta | tatastṛtīye
parisare sthirīkurvvann ātmānamany addeśarātramāsīta | kiñcid
dātātapapavanam āseveta | punaś cāntaḥ praviśet | na cātmānam
ādarśe spu vā nirīkṣeta |
rūpaśālitvāt tato 'nyad addaśarātraṃ krodhādīn pariharet | eṣa
sarvveṣām upayogaḥ | viśeṣatas tu
vallīpratānakṣupādayaḥ somā bhakṣayitavyāḥ
| bhavanti teṣām arthacaturthāmuṣṭayaḥ |
aṃśumantaṃ sauvarṇṇapātre
'bhiṣuyāyāccandramasaṃ rājate | tāv upayojyāṣṭaguṇam
aiśvaryam avāpyaiś ānandevam paśyati | śeṣās tu tāmra
maye mṛnmaye vā śūdravarjyañ ca | bhabhir
vvarṇṇaiḥ soma upayoktavyaḥ | tataś caturthe māsi
paurṇṇamāsyāṃ vrāhmaṇānarccayitvā kṛtamaṅgalā niḥkramya yatheṣṭam
vrajediti ||
auṣadhīnām patiṃ somamam upayujyaivamakṣata |
daśavarṣasahasrāṇi navān dhārayate tanuṃ ||
daśavarṣasahasrāṇi navān dhārayate tanuṃ ||
nāgnirn na tejaṃ na viṣaṃ na śastran nāśastram
eva ca |
tasyālam āyuḥkṣapaṇe samarthāni bhavanti hi ||
tasyālam āyuḥkṣapaṇe samarthāni bhavanti hi ||
bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇām prasūtānām
anekadhā |
kuñjarāṇāṃ sahasrasya valaṃ samadhigacchati ||
kuñjarāṇāṃ sahasrasya valaṃ samadhigacchati ||
kṣīrodaṃ śakrasadanamuttarāś ca
kurūnapi |
yatrecchati sa gantuṃ vai tatrāsyāpratighāsati ||
yatrecchati sa gantuṃ vai tatrāsyāpratighāsati ||
kandarppa iva rūpeṇa kāntyā candra ivāparaḥ |
prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ ||
prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ ||
sāṅgopāṅgāś ca nikhilāṃ vedān vindati tatvataḥ
|
caraty amoghasaṃkalpo devavac cākhilañ jagat ||
caraty amoghasaṃkalpo devavac cākhilañ jagat ||
sarveṣām eva somānām patrāṇi daśapañca ca
|
tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante ca patanti ca ||
tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante ca patanti ca ||
ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāharahastathā |
śuklasyāpūrṇṇamāsyāṃ tu bhavet pañcadaśacchadaḥ ||
śuklasyāpūrṇṇamāsyāṃ tu bhavet pañcadaśacchadaḥ ||
divase divase patramekaikaṃ śīryate punaḥ
|
kṛṣṇe kṛṣṇadvayañcāpi latā bhavati kevalā |
kṛṣṇe kṛṣṇadvayañcāpi latā bhavati kevalā |
aṃśumānājyagandhas tu
kandavānrajataprabhaḥ |
kadalyākārakandastu muñjavānlaśunacchadaḥ ||
kadalyākārakandastu muñjavānlaśunacchadaḥ ||
candramā rajatābhāso jale carati sarvvadā |
garuḍāhṛtanāmā ca śyenākhyau cāpi pāṇḍurau ||
garuḍāhṛtanāmā ca śyenākhyau cāpi pāṇḍurau ||
sarppanirmmokasadṛśau tau
vṛkṣāgrāvalamvinau |
athānye maṇḍalaiś citraiś citritā iva bhānti te |
athānye maṇḍalaiś citraiś citritā iva bhānti te |
kṣīrakandalatāvanto mantrairnnānāvidhairvvṛtā |
himavaty arvvude sahye mahendre malaye tathā
||
pāriyātre ca vindhye ca devasūtre hṛde tathā |
uttareṇa vitastāyāḥ prabhavatyamahīdharāḥ ||
uttareṇa vitastāyāḥ prabhavatyamahīdharāḥ ||
pañcapatreteṣām ato madhye sindhur nnāma mahāhradaḥ
|
haṭhavat plavate tatra candramāḥ somasattamaḥ
||
tasyoddeśeṣu cāpy asti muñjavān aṃśumān api ||
tasyoddeśeṣu cāpy asti muñjavān aṃśumān api ||
kaśmīre ca saro yantu nāmnā
kṣudrakamānasaṃ |
gāyatryas traiṣṭubhaś cāpi jāgrataḥ
satkaras tathā |
tatra santy apare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ ||
tatra santy apare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ ||
na tām paśyanty adharmmiṣṭhāḥ kṛtaghnāś cāpi ye narāḥ ||
bheṣajadveṣiṇaś cāpi vrāhmaṇadveṣiṇas tathā ||
bheṣajadveṣiṇaś cāpi vrāhmaṇadveṣiṇas tathā ||
||cikitsā thaü
folio dscn3264 fol 286
athāto nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanam vyākhyāsyāmaḥ ||
yathā nivṛttasantāpā modante divi devatāḥ |
tathauṣadhyastvimāḥ prāpya modante bhuvi mānavāḥ ||
tathauṣadhyastvimāḥ prāpya modante bhuvi mānavāḥ ||
atha khalu saptavidhāḥ puruṣāḥ rasāyanan nopayuñjīran || tad yathā || anātmavānalaso daridraḥ
pramādī vyasanīpāpiṣṭho bheṣajāpamānī ceti || saptabhiḥ
kāraṇairnna sampadyante || tad yathā || ajñānādanāraṃbhādasthiracittatvād dāridryādanāyatanādāyāsādauṣadhālābhācceti
||
athauṣadhīn vakṣyāmaḥ || tatrājagarī svetakāpotī
gonasī kṛṣṇakapotī vārāhī cchatrāticchatrā kanyā ka reṇu ajā takraka ādityaparṇṇinī vrahmasuvarccalā
mahāsrāvaṇī golāmī mahāvegavatī cetyaṣṭādaśa somavīryā
mahauṣadhayo vyākhyāḥ | tatra tāsāṃ somavat kriyāsīstutayaḥ śāstre 'bhihitāḥ | tāsāmagāre 'bhihitānāṃ yāḥ
kṣīravatyas tāsāṃ kṣīrakuḍavaṃ sakṛdevopayuñjīta |
yāstvakṣīrāmūlavatyastāsām pradeśinī pramāṇī triṇi
kāṇḍāni pramāṇam upayoge | svetakāpotī
samūlavṛttābhakṣayitavyā |
gonasyājagarīkṛṣṇakāpotīnāṃ sanakhammuṣṭiṅ kāṇḍasaḥ kalpayitvā kṣīreṇa visrāvya pratisāritamabhighāritamabhihutañ ca
sakṛdevopayuñjīta | tatastāsāṃ yānyāpayasā
sakṛdeva vrahmasuvarccalā saptarātram upayoktavyā |
bhakṣakalpena | śeṣāṇām pañca pañcapalāni
kṣīrāḍhaka kathitāni
prasthevasiṣe parisrāvya sakṛdevopayuñjīta | somena
cāravihārā vyākhyātā || kevalan tu
navanītamabhyaṅgārthe śeṣaṃ somavadānirggamāditi ||
bha || yuvānaṃ siṃhavikrāntaṃ
sakṛcchrubhanigāditaṃ |
kuryuretāḥ krameṇaiva dvisahasrāyuṣaṃnaraṃ ||
kuryuretāḥ krameṇaiva dvisahasrāyuṣaṃnaraṃ ||
aṅgadī kuṇḍalī maulī divyasrakcandanāmvaraḥ |
caratyamoghasaṃkalpo nabhasyamvudanirggame ||
caratyamoghasaṃkalpo nabhasyamvudanirggame ||
vrajanti pakṣiṇo yena ¦¦¦ jalalamvāś ca toyadāḥ
|
gatistvauṣadhasiddhasya somasiddhigatiḥ parāḥ ||
gatistvauṣadhasiddhasya somasiddhigatiḥ parāḥ ||
atha vakṣyāmi vijñānamoṣadhīnām pṛthak
pṛthak |
maṇḍalaiḥ kapilaiścitrā sarppābhā pañcaparṇṇinī ||
maṇḍalaiḥ kapilaiścitrā sarppābhā pañcaparṇṇinī ||
pañcārannipramāṇā ca
vijñeyājagarīrvvudhaiḥ |
niḥpatrāḥ kanakābhāsā mūlinyaṅguṣṭhasammitā ||
niḥpatrāḥ kanakābhāsā mūlinyaṅguṣṭhasammitā ||
sarppākārā lohitākṣī svetakāpotirucyate |
dviparṇṇinī mūlabhavāmaruṇāṅ kṛṣṇamaṇḍalā ||
dviparṇṇinī mūlabhavāmaruṇāṅ kṛṣṇamaṇḍalā ||
dvirannipramāṇāñjānīyāṅ gonasīṅ
gonasākṛtiṃ ||
sakṣīrāṃ romasām mṛdvīṃ rasecekṣurasopamāṃ |
sakṣīrāṃ romasām mṛdvīṃ rasecekṣurasopamāṃ |
evaṃ rūparasaṃ cāpi kṛṣṇakāpotimādiśet ||
kṛṣṇasarppasyarūpeṇa vārāhī kandasambhavā |
kṛṣṇasarppasyarūpeṇa vārāhī kandasambhavā |
ekapatryā mahāvīryā bhinnāñjanasamaprabhā ||
chatrāticchattrike vidyādrakṣoghnā kandasambhavā |
chatrāticchattrike vidyādrakṣoghnā kandasambhavā |
jarāmṛtyunivāriṇyau
svetakāpotisaṃsthite ||
kāntair dvādaśabhiḥ pattrair mmayūravarahopamaiḥ |
kāntair dvādaśabhiḥ pattrair mmayūravarahopamaiḥ |
kandajā kāñcanakṣīrī kanyā nāma mahauṣadhīḥ |
kareṇuḥ suvahukṣīrā kandena gajarūpiṇāṃ ||
kareṇuḥ suvahukṣīrā kandena gajarūpiṇāṃ ||
hastikarṇṇapalāsaḥ syāt tūlyapatrādviparṇṇinī |
ajānanābhakandā tu sakṣīrākṣuparūpiṇī ||
ajānanābhakandā tu sakṣīrākṣuparūpiṇī ||
ajā mahauṣadhī jñeyā śaṅkhakundendu pāṇḍurā |
svetā vicitrā kusumā kākādani samacchadāḥ ||
svetā vicitrā kusumā kākādani samacchadāḥ ||
takrakāmauṣadhīm vidyājjarāmṛtyuvināśanīṃ
|
mūlinīṃ pañcabhiḥ pattraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ ||
mūlinīṃ pañcabhiḥ pattraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ ||
ādityaparṇṇinī jñeyā sadād ity
ānuvarttinī |
kanakābhā jalānteṣu sarvvataḥ parisarppati |
kanakābhā jalānteṣu sarvvataḥ parisarppati |
sakṣīrā padminīprakhyā devīvrahmasuvarccalā ||
ratnipramāṇākṣupavat pattrair dvyaṅgulasammitaiḥ |
ratnipramāṇākṣupavat pattrair dvyaṅgulasammitaiḥ |
puṣpair nnīlotpalākāraiḥ phalaiś
cāñjanasaprabhaiḥ ||
srāvaṇī mahatī jñeyā kanakābhā payasvinī |
srāvaṇī mahatī jñeyā kanakābhā payasvinī |
srāvaṇīpāṇḍurā tu syāt mahāsrāvaṇīlakṣaṇā ||
golomī cājalomī ca romaśe kandasambhave |
golomī cājalomī ca romaśe kandasambhave |
haṃsapādī ca vicchinnaiḥ pattrair
mmūlasamudbhavaiḥ ||
athavā śaṃkhapuṣpāyāḥ samānā sarvvarūpataḥ |
athavā śaṃkhapuṣpāyāḥ samānā sarvvarūpataḥ |
vegena ¦¦¦¦¦¦ mahatāviṣṭā sarppanirmmokasannibhāḥ ||
eṣā vegavatī nāma jāyate hy amvudakṣaye |
eṣā vegavatī nāma jāyate hy amvudakṣaye |
saptādau sarpparūpiṇyo yastvauṣadhyaḥ
prakīrttitāḥ ||
tāsāmuddharaṇaṃ kāryam mantreṇānena sarvvadā ||
tāsāmuddharaṇaṃ kāryam mantreṇānena sarvvadā ||
mahendrarāmakṛṣṇānāṃ vrāhmaṇānāṃ
gavām api |
tapasā tejasā caiva praśāmyadhvaṃ śivātāya vai ||
tapasā tejasā caiva praśāmyadhvaṃ śivātāya vai ||
anena mantreṇa sarva bheṣajāni parijapediti ||
aśraddadhānairalasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpakarttṛbhiḥ |
aśraddadhānairalasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpakarttṛbhiḥ |
na śakyamāsādayituṃ somāḥ somasamāstathā
||
pītāvaśeṣamamṛtan devair vrahmapurogamaiḥ |
pītāvaśeṣamamṛtan devair vrahmapurogamaiḥ |
nihitaṃ somavīryāsu some cāpyauṣadhīpatau ||
devasūtre hradavare tathā sindhu mahānade |
devasūtre hradavare tathā sindhu mahānade |
dṛśyate ca jalānteṣu devī vrahmasuvarccalā
||
ādityaparṇṇinī caiva tathaiva himasaṃkṣaye |
ādityaparṇṇinī caiva tathaiva himasaṃkṣaye |
dṛśyate 'jagarī nityaṃ gonasī
cāmvudāgame ||
kaśmīre tu sadā yantra mānasannāmaviśrutaṃ |
kaśmīre tu sadā yantra mānasannāmaviśrutaṃ |
kareṇus tatra kanyā ca chattrāticchatrike tathā
||
golomī cājalomī ca mahatī śrāvaṇī tathā |
golomī cājalomī ca mahatī śrāvaṇī tathā |
hemante kṛṣṇasarppābhā vasante cātra dṛśyate ||
nadīṃ kauśikīm uttīrya saṃjayam̐nyāvaijayantyās tu pūrvvataḥ |
nadīṃ kauśikīm uttīrya saṃjayam̐nyāvaijayantyās tu pūrvvataḥ |
kṣitipradeśo valmīkair āvṛto yojanatrayaṃ ||
vidheyā tatra kāpotīsveta valmīkamūrddhasu |
vidheyā tatra kāpotīsveta valmīkamūrddhasu |
malaye nalasetau ca vegavaty auṣadhī dhruvā ||
kārttikyāṃ paurṇṇamāsyāṃ tu dṛśyate nātra saṃśayaḥ |
kārttikyāṃ paurṇṇamāsyāṃ tu dṛśyate nātra saṃśayaḥ |
somavaccātra vartteta vidhinā nirggamāditi
||
sarvvā vidheyāstvauṣadhyaḥ somaś cāpyarvvude girau |
sarvvā vidheyāstvauṣadhyaḥ somaś cāpyarvvude girau |
sa śṛṅgair ddevacaritair
amvudānīkabhedibhiḥ ||
vyāptastīthaiś ca vikhyātaiḥ siddharṣisurasevitaiḥ |
vyāptastīthaiś ca vikhyātaiḥ siddharṣisurasevitaiḥ |
guhābhirvbhīmarūpābhiḥ
siṃhonnāditanādibhiḥ ||
gajāloḍitatoyābhir āpagābhiḥ samantataḥ |
vividhair ddhātubhiś citraiḥ sarvvatraivopaśobhitaḥ ||
gajāloḍitatoyābhir āpagābhiḥ samantataḥ |
vividhair ddhātubhiś citraiḥ sarvvatraivopaśobhitaḥ ||
nadīṣu śaileṣu sarassu cāpi puṇyeṣv
araṇyeṣu tathāśrameṣu |
sarvvatra sarvvāḥ parimārggitavyāḥ sarvvatra bhūmir hi vasūn nidhattā iti ||
sarvvatra sarvvāḥ parimārggitavyāḥ sarvvatra bhūmir hi vasūn nidhattā iti ||
śūkam mukhaṃ śophamanāgatañ ca miśran tathā kṣīṇavalendriyañ ca |
āvādhasarvva pratiṣedhamedhā svabhāvasantāpanivṛttakañ ca ||
āvādhasarvva pratiṣedhamedhā svabhāvasantāpanivṛttakañ ca ||
cikitsiteṣu tṛtīyodaśa || ||cikitsāla ||
||
folio dscn3267 fol 289
athātaḥ snehopayogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
dviyoniścaturvvikalpo 'bhihitaḥ snehaguṇāś ca ||
tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ snehaṃ pradhānatamaṃ | sthāvarebhyas
tilasneha iti || o ||
ata ūrdhvaṃ yathā prayojanato yathā pradhānataś
ca | sthāvarasnehaṃ vakṣyāmaḥ || tatra tilvakair
araṇḍakuśāmradantīpalāśaśaṃkhinīviṣāṇikāgavākṣīkaṃpillyakaśampākanīlinīsnehā viracayanti |
jīmūtakakuṭajakṛtavedhanekṣvākumadanasnehā vāmayanti |
viḍaṅgasthūlamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatī snehāḥ śiro virecayanti |
karañjapūtīkalavaṇamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehāḥ |
duṣṭavraṇeṣūpayojyāḥ | turavakakapitthaka bhallātakapaṭolasnehā
mahāvyādhiṣu |
trapuṣervvārukerkkārutumvurukūṣmāṇḍasnehāmūtrasaṅgeṣu |
kapotavaṅkaharītakīsnehāḥ śarkkarāśmariṣu |
kusumbhasarṣapātasīpicumarddātimuktakakāṇḍīrasnehāḥ prameheṣu |
nālikerapanasapiyālabilvamadhūkaśleṣmāntakasnehāḥ
pittasaṃsṛṣṭe vāyau | vibhītakapiṇḍītakabhallātakasnehāḥ
pittasaṃsṛṣṭe vāyau | vibhītakapiṇḍītakabhallātakasnehāḥ kṛṣṇīkaraṇeṣu | sravaṇakaṃgukā snehāḥ pāṇḍūkaraṇeṣu |
saralāpītadāruśiṃsapāsanaśānasārasnehāḥ | darddrūkiṭibheṣu |
sarvva eva snehā vātam upahanti | tailaguṇāḥ samāsena vyākhyātāḥ ||
ata ūrdhvaṅ kaṣāyapākakramam upadekṣyāmaḥ |
tatra kecidāhus tvakpatrapuṣpaphalādīnāṃ bhāgas tat caturgguṇam
udakaṃ caturthāṃśāvaśeṣitaṃ kvāthyāvatārayet ityeṣa kaṣāyakalpaḥ || tat tu na samyak kasmād āgamasiddhatvāt
palakuḍavāḍīnām ityetat ca upadekṣyāmaḥ |
tatra dvādaśadhānyamāṣā madhyamā suvarṇṇamāṣakas te
ṣoḍaśasuvarṇṇaḥ | ataś ca ūrdhvañcaturgguṇam
abhivarddhayataḥ | palakuḍavaprasthāḍhakadroṇā
abhiniṣpadyante | tulā punaḥ palaśatan tābhir vviṃśatirbbhāraḥ |
śuṣkāṇām ādrāṇām dravāṇāñ ca dviguṇam iti |
snehakuḍave sādhye kvāthyadravyaprastho vidheyas
tat caturguṇam udakaṃ caturthāṃśāvaśeṣitaṃ kvāthyāvatārayet
ityeṣa kaṣāyakalpaḥ | snehakuḍave sādhye
bheṣajapalaṅkalkapiṣṭañcaturgguṇañ ca kaṣāyam āvāpya vipacet
ityeṣa snehapākakalpa iti ||
bhava ||snehabheṣajatoyānām mānayantraṃ tu
neritaṃ |
tatrāyaṃ viyaṃ vidhirāstheyo nirddiṣṭe tadvat eva tu ||
tatrāyaṃ viyaṃ vidhirāstheyo nirddiṣṭe tadvat eva tu ||
anukte dravakārye tu sarvvatra salilaṃ smṛtaṃ |
kalkakvāthyāvanirddeśe gaṇāt tasmāt samāvayet ||
kalkakvāthyāvanirddeśe gaṇāt tasmāt samāvayet ||
ata ūrdhvaṃ snehapākakramam upadekṣyāmaḥ ||sa tu pākas trividho mṛduś cikkanaḥ
kharacikkana iti || snehauṣadhavivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa
mṛduḥ | madhūcchiṣṭamiva lepayati yatrabheṣajaṃ sa
cikkanaḥ | phenātimātra tailasya śeṣaṃ ghṛtavadā diśet |
kṛṣṇamavasannamīṣadviṣadaṃ cikkanañ ca yatra sa kharacikkaṇa iti |
ataūrdhvam pradagdhasnehe bhavati | tam punas sādhayet
| tatra pāyānābhya vahārayor
mmṛduḥ || nasyāñjanīyaścikkaṇaḥ | vastisnehāḥ kharacikkaṇa iti
||
śabdavyūparame prāpte phenasyopadame tathā |
gandhavarṇṇarasānāñ ca sampattau siddhamādiśet ||
gandhavarṇṇarasānāñ ca sampattau siddhamādiśet ||
|| ataḥ snehapānakramam upadekṣyāmaḥ || atha
laghukoṣṭhāyāturāya kṛtamaṃgalāyodayagiriśikarasamprasthite prataptakanakapītalohite
savitari yathāvalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātram prayacchet ||
kevalam paittike sarppir vvātike lavaṇānvitaṃ |
deyam bahukaphe tailaṃ savyoṣakṣārasaṃyutaṃ ||
deyam bahukaphe tailaṃ savyoṣakṣārasaṃyutaṃ ||
snehaḥ sātmyaḥ kleśasaho dṛḍhaḥ kāle ca śītale
|
acchamevapivet sneham acchapānaṃ hi śobhanaṃ ||
acchamevapivet sneham acchapānaṃ hi śobhanaṃ ||
śīte kāle divā sneham uṣṇakāle piven niśi |
vātapittādhike rātrau vātaśleṣmādhike divā ||
vātapittādhike rātrau vātaśleṣmādhike divā ||
vātapittādhikasyoṣṇe mūrcchotsāda tṛṣāvahaḥ |
śeta vātakaphārttasya gauravāru ca śūlakṛt |
śeta vātakaphārttasya gauravāru ca śūlakṛt |
snehapītas tu tṛṣṇāyāṃ pived uṣṇodakan
naraṃ ||
evañ cānupaśāmyantī sneham uṣṇāmvunoddharet |
evañ cānupaśāmyantī sneham uṣṇāmvunoddharet |
yā mātrā parijīryeta caturvbhāgagate na hi ||
sā mātrā dīpayatyagnim alpadoṣe ca pūjitā |
yā mātrā parijīryeta tatrārddhadivase gate ||
yā mātrā parijīryeta tatrārddhadivase gate ||
sā vṛṣṇāvṛṃhanīyā ca madhyadoṣe ca pūjitā |
yā mātrā parijīryeta caturvbhāgāvaśeṣite ||
yā mātrā parijīryeta caturvbhāgāvaśeṣite ||
snehanīyā ca sā mātrā vahudoṣe ca śasyate
|
yā snehamātrā jīryeta jantoḥ pariṇatehani ||
yā snehamātrā jīryeta jantoḥ pariṇatehani ||
glānimūrcchāmadā hitvā sā mātrā
snehanī matā |
ahorātrādasaṃtuṣṭā yā mātrā parijīryati ||
ahorātrādasaṃtuṣṭā yā mātrā parijīryati ||
sā tu kuṣṭhaviṣonmāda grahāpasmāranāśanī |
yathāgnim pratimām mātrāṃ yāpayeta vicakṣaṇaḥ ||
yathāgnim pratimām mātrāṃ yāpayeta vicakṣaṇaḥ ||
pīto hy ativahusneho janayet prāṇasaṃśayaḥ |
mithyācārādvahutvād vā yasya sneho na jīryati ||
mithyācārādvahutvād vā yasya sneho na jīryati ||
viṣṭa¦bhya vāpi jīryeta vāriṇoṣṇena vāmayet |
tataḥ snehaṃ punar ddadyāllaghukoṣṭhāya dehine ||
jīrṇṇejīrṇṇaviśaṅkāyāṃ piveduṣṇodakan naraḥ |
tataḥ snehaṃ punar ddadyāllaghukoṣṭhāya dehine ||
jīrṇṇejīrṇṇaviśaṅkāyāṃ piveduṣṇodakan naraḥ |
tenodgāro bhavec chuddho ruciś cānnam bhavet
prati ||
pariṣicyādbhir uṣṇābhir jīrṇṇe sneho
tatonaraṃ |
yavāgūm pāyayed uṣṇāṃ suklinnām alpataṇḍulāṃ ||
yavāgūm pāyayed uṣṇāṃ suklinnām alpataṇḍulāṃ ||
deyau yūṣarau syātām akṛtau saindhavānvitau |
kṛtau cāpy alpasarppiṣkau vilepītā vidhīyate ||
kṛtau cāpy alpasarppiṣkau vilepītā vidhīyate ||
pived dvyahaṃ tryaham vāpi pañcāhaṃ
ṣaḍahāni vā |
saptarātrāt paraṃ snehaḥ sām̐tmībhāvāya kalpate ||
saptarātrāt paraṃ snehaḥ sām̐tmībhāvāya kalpate ||
snehadviṣaḥ kṛṣām vṛddhāṃsukumārān
śiśūn api |
kṛtṛṣṇālūm̐ñcoṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet ||
kṛtṛṣṇālūm̐ñcoṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet ||
pippalyo lavaṇaṃ snehāś catvāro dadhimas tu ca
|
pītamekadhyametat tu sadyaḥ snehanam ucyate ||
pītamekadhyametat tu sadyaḥ snehanam ucyate ||
bhṛṣṭamāṃsarasasnigdhā yavāgū sūpakalpitā |
sakṣaudrāḥ pīyamānā tu sadyaḥ snehanam ucyate ||
sakṣaudrāḥ pīyamānā tu sadyaḥ snehanam ucyate ||
śarkkarāghṛtasaṃsṛṣṭe duhyād gāṅkalaśetha
tat |
pāyayed ṛkṣam etad dhi sadyaḥ snehanam ucyate ||
pāyayed ṛkṣam etad dhi sadyaḥ snehanam ucyate ||
yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikā yutāḥ |
payo dadhi surā ceti ghṛtam apy aṣṭamam bhavet ||
payo dadhi surā ceti ghṛtam apy aṣṭamam bhavet ||
siddham etad ghṛtaṃ pītaṃ sadyaḥ snehanam ucyate |
nṛpānān tat samānānān deyam etad ghṛtottamaṃ |
nṛpānān tat samānānān deyam etad ghṛtottamaṃ |
valahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrīmahātmani |
alpadoṣeṣu yojyāś ca ye yogāḥ samyag īritāḥ ||
alpadoṣeṣu yojyāś ca ye yogāḥ samyag īritāḥ ||
vivarjjayet snehapānam ajīrṇṇī taruṇajvarī |
durvvalā rocakī sthūlo mūrcchārtto madapīḍitaḥ ||
durvvalā rocakī sthūlo mūrcchārtto madapīḍitaḥ ||
charddyābhibhūtas tṛṣitaḥ śrāntaḥ
pānaklamānvitaḥ |
vastidatto virekāś ca vānyo yaś cāpi mānavāḥ ||
vastidatto virekāś ca vānyo yaś cāpi mānavāḥ ||
akāle durddine caiva na sneham pāyayed
bhiṣak |
akāle ca prasūtā strī snehapānam vivarjayet
|
snehapānād bhavanty eṣāṃ nṝṇāṃ
nānāvidhā gadāḥ |
gadā vā kṛcchratāṃ yānti na sidhyantyatra vā yataḥ ||
gadā vā kṛcchratāṃ yānti na sidhyantyatra vā yataḥ ||
rūkṣam purīṣaṃ grathitaṃ bhuktaṅ kṛcchreṇa
pacyate |
durvvarṇṇo durvvalaś caiva rūkṣo
bhavati mānavaḥ ||
glāniḥ sadanam aṅgānāmadhastāt
snehadarśanaṃ |
samyak snigdhasya liṅgāni snehodvegas tathaiva ca ||
samyak snigdhasya liṅgāni snehodvegas tathaiva ca ||
bhaktadveṣo mukhāsrāvo gudadāha
pravāhikāḥ |
purīṣātipravṛttiś ca tadatisnigdhalakṣaṇaṃ |
purīṣātipravṛttiś ca tadatisnigdhalakṣaṇaṃ |
rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇaṃ
|
śyāmākakoradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ ||
śyāmākakoradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ ||
dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ
pratyagradhāturvvalavarṇṇayuktaḥ |
dṛḍhendriyo mandarujaḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣo bhaved hi ||
dṛḍhendriyo mandarujaḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣo bhaved hi ||
sneho hito durvvalavahnidehe
sandhukṣaṇe vyādhinipīḍitasya |
valānvinvito bhojanadoṣajātaiḥ pramardditun tau sahasā na śakyau
valānvinvito bhojanadoṣajātaiḥ pramardditun tau sahasā na śakyau
iti || || cikitsā ekaviṃśat
||||
folio dscn3271 fol 292
athātaḥ svedāvacāraṇīyam vyākhyāsyāmaḥ
||
tatra caturvvidhāḥ svedā bhavanti || tad yathā
|| tāpasvedo, bāṣpasvedaḥ | upanāhasvedo dravasvedaś
ceti || tatra svedavikalpāvarodhaḥ |
tatra tāpasvedo nāma pālikāṃ
sakandaphalavālikāvastraiḥ prayujyate | śayānasya bāṣpatāpoṅgāraiḥ |
bāṣpasvedas tu kapālapāṣāṇeṣṭakalohapiṇḍān
agnivarṇṇān adbhir āsicyate rādravastrapariveṣṭitaiḥ | svedayed
aṅgapradeśān | evam māṃsarasapayodadhisnehadhānyāmlavātaharapattrabhaṅgakvāpūrṇṇam vā
kumbhīm abhiprataptām prāvṛtyoṣmāṇaṅ gṛhṇīyāt | pārśvacchidreṇa vā
kumbhena tasyāḥ kumbhyāmukhena mukham abhisandhāya tasmiñchidre hastiśuṇḍākāraṃ nāḍīm praṇidhāya śayānaṃ
svedayet
sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ prāvṛtam vā || bha ||
hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayed vātaroginaṃ |
sukhaṃsarvvānugā hyeṣā na ca saṃṅkleśayen naraṃ ||
hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayed vātaroginaṃ |
sukhaṃsarvvānugā hyeṣā na ca saṃṅkleśayen naraṃ ||
vyāmārddhamātratrivakrahastihastasamākṛtiḥ
|
svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā ||
svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā ||
puruṣāyāmamātrām vā bhūmim utkīrya
khādiraiḥ ||
kāṣṭair avadāhyabhyukṣya vātahara
patrabhaṅgairavacchādya
śayānaṃ svedayet
śilātalamavadāhyāpohya bhasmañ ca pūrvvavat |
śilātalamavadāhyāpohya bhasmañ ca pūrvvavat |
kuṭīm vā caturdvārāṅ kṛtvā tasyām
upaviṣṭasyāntaś caturdvārān anuparidhāya svedayet |
kāśadhānyāni vā samyagusvedyāstīrya kiliñjenyasmin vā tatpratirūpake śayānaṃ svedayed evaṃ
pāṃśugośakṛttuṣavuṣapalālosmabhiḥ svedayed iti ||
upanāhasvedas tu vātaharadravyakalkairamlapiṣṭair llavaṇapragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ sukhoṣṇaiś ca
pradihya svedayed evaṃ kākolyādirelāsu rasādim āhṛtya
tilātasīsarṣapakalkair vvā kṛsaraveśavārapāyasotkārikābhir vvā etābhir eva vāyo dūlikām vadhvā
svedayet ||
dravasvedas tu
vātaharadravyakvāthapūrṇṇakoṣṭakaṭāhe droṇyām vāvagāhya svedayet |
evaṃ payomāṃsarasayūṣatailaghṛtadhānyāmlamūtreṣvetair
eva sukhoṣṇaiḥ pariṣiñcediti |
tatra tāpoṣmasvedau viśeṣataḥ śleṣmaghnau |
upanāhasvedo vātaghnaḥ | anyatarasmin pittasaṃsṛṣṭe
dravasveda iti |
caturvvidho yobhihito dvidhā svedaḥ
prayujyate ||
sarvvasmin eva dehe tu dehasyāvayave tathā |
sarvvasmin eva dehe tu dehasyāvayave tathā |
yeṣān nasyam vidhātavyam bastiś cāpihi dehināṃ ||
śodhanīyāś ca ye kecit pūrvvasvedās tu te matā |
śodhanīyāś ca ye kecit pūrvvasvedās tu te matā |
paś cāt svedāhṛte śalye mūḍhagarvbhānupadravā ||
samyak prajātā kāle ca paś cāt svedyaiva jānatāṃ |
samyak prajātā kāle ca paś cāt svedyaiva jānatāṃ |
pūrvvā svedyāś ca paś cāc ca bhagandaryarśasas
tathā ||
aśmaryāñcāturo jaṃtu śeṣāñcāstre pravakṣyate ||
aśmaryāñcāturo jaṃtu śeṣāñcāstre pravakṣyate ||
nānabhyakte nāpi cāsnigdhadehe yojyaḥ
svedyaḥda svedavidbhiḥ kathañcit |
dṛṣṭaṃ loke kāṣṭham asnigdhamāśu yāyāt bhaṅgaṃ svedayogair ggṛhītaṃ |
dṛṣṭaṃ loke kāṣṭham asnigdhamāśu yāyāt bhaṅgaṃ svedayogair ggṛhītaṃ |
svedaḥklinnā dhātusaṃsthā tu doṣāḥ svasthānasthā ye
ca mārggeṣu līnāḥ |
samyak svedair yojitais te dravatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ śodhanair yātyaśeṣāḥ ||
samyak svedair yojitais te dravatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ śodhanair yātyaśeṣāḥ ||
agner ddīpim mārddavaṃtvak prasādam
bhaktaśraddhāṃ srotasān nirmmalatvaṃ |
kuryāt svedastandrinidre ca hanyāt | sandhīkatvāṃśceṣṭayed āśuyuktaḥ ||
kuryāt svedastandrinidre ca hanyāt | sandhīkatvāṃśceṣṭayed āśuyuktaḥ ||
svedāsrāvo vyādhihānirllaghutvaṃ śītārthitvam mārddavañcāturasya |
samyaksvinne lakṣaṇam prāhuretanmithyāsvinne viparītantad eva ||
samyaksvinne lakṣaṇam prāhuretanmithyāsvinne viparītantad eva ||
sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopo
madāmūrcchābhramadāho klamaś ca |
atisvinne sandhipīḍā ca tṛṭcatṛṣṇā śītā kriyās tatra kuryādvidhijñaḥ ||
atisvinne sandhipīḍā ca tṛṭcatṛṣṇā śītā kriyās tatra kuryādvidhijñaḥ ||
pāṇḍumehī raktamehī tṛṣārttaḥ kṣukṣatakṣīṇo durvvalo jīrṇṇabhoktāḥ |
dakodarīgarvbhiṇīpānapañca naitesvedyā yaścamartyo 'tisārī ||
svedā teṣāṃ yānti dehāvināśaṃ masādhyatvaṃ yānti caiṣām vikārāḥ |
svedaiḥ sādyo durvvalojīrṇṇabhaktā yadi syātāṃ svedanīyau tatastau ||
dakodarīgarvbhiṇīpānapañca naitesvedyā yaścamartyo 'tisārī ||
svedā teṣāṃ yānti dehāvināśaṃ masādhyatvaṃ yānti caiṣām vikārāḥ |
svedaiḥ sādyo durvvalojīrṇṇabhaktā yadi syātāṃ svedanīyau tatastau ||
sarvva svedān nivāte tu jīrṇṇān jīrṇṇe na vācāvacārayet |
snehābhyaktaśarīrasya śītair ācchādya cakṣuṣī ||
snehābhyaktaśarīrasya śītair ācchādya cakṣuṣī ||
atisvinnamathāsvābhya śītāmvutrāsanaṃ hitaṃ |
snānam uṣṇāmbunā caiva vivātaṃ cālayan nayet ||
snānam uṣṇāmbunā caiva vivātaṃ cālayan nayet ||
bhojayec cānabhiṣyandi sarvvam
vācāramādiśediti ||
|| cikitsāladvi||
folio dscn3273 fol 294
athāto vamanavirecanasādhyopakramacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
doṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ | calitāḥ
praśamayitavyāḥ | pravṛddhānirharttavyāḥ |
svasthānasthānarakṣyāiti siddhāntaḥ |
prādhānyena vamanavirecane nirharaṇe
varttate | tasmāt tayor vvidhānam ucyamānam upadhārayasva
||
tad yathāturaṃ snigdhasvinnamanabhiṣyandibhir
āhārairanavabaddhadoṣamālocya svosto vamanam
pāyayitāsmītisambhojayet | sambhojyas tu tīkṣṇāgnir balavān
bahudoṣo mahāvyādhiparigṛhīto vamanasātmyaś ca ||
peśalair vvividhairannair doṣamutkliśya dehinaḥ
|
snigdhasvinnāya vamanan dattaṃ samyak pravarttate ||
snigdhasvinnāya vamanan dattaṃ samyak pravarttate ||
athāparedyuḥ pūrvvāhṇe sādhāraṇe kāle
vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇṇasnehenānyatamasya
mātrām pāyayitvā vāmayet | asātmyabībhatsadurddarśanadurggandhāni
vāmanīyāni vidadhyāt ato viparītāni virecanāni | tatra sukumārāṃ kṛśāṃ bālaṃ vṛddhāṃ bhīrum vā
vamanasādhyavikāreṣu kṣīradadhitakrayavāgūnāmanyatamamākaṇṭham
pāyayitvā vāmayet | pītauṣadhañ ca pāṇibhir agnitaptair
upaspṛśyamānaṃ muhūrttamupekṣeta | tatra pravṛttaṃ hṛllāsaṃ
jñātvā jānumātrāsanopaviṣṭam anyena hṛtpṛṣṭhayoḥ pāṇibhyām upari
gṛhītamaṅguligandharvvahastapattravṛtyetnā lānām anyatamena
kaṇṭhamanabhis pṛśan vāmayet yāvat samyagvāntalakṣaṇāni
bhavanti |
kaphaprasekaṃ hṛdayāviśuddhiṃ kaṇḍūñ ca
duśchardditaliṅgam āhuḥ |
pittātiyogañ ca visaṃjñatāñ ca hṛtkaṇṭhapīḍām api cātivānte |
pittātiyogañ ca visaṃjñatāñ ca hṛtkaṇṭhapīḍām api cātivānte |
pitte kaphasyāndramukham pravṛtte śuddheṣu
hṛtkamṭhaśirassu cāpi |
laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣam vyavasyet ||
laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣam vyavasyet ||
samyagvāntañcainamabhis amīkṣya
snaihikavairecanikopaśamanīyānāṃ dhūmānām anyatamaṃ
sāmarthyataḥ pāyayitvācārikam upadiśet ||
tato 'parāhṇe suvibhaktadeham uṣṇābhi vahniḥ
pariṣiktagātraṃ |
kulatthamudgāḍhakijāṅgalānāṃ yuṣairasairvvāpyupabhojayīta ||
kulatthamudgāḍhakijāṅgalānāṃ yuṣairasairvvāpyupabhojayīta ||
kaphaprasekaḥ svarabhedatandrā
nidrāsyadaurggandhyaviṣopasarggāḥ |
gurutvakaṇḍūgrahaṇīpradoṣā na santi jantorvvamataḥ kadācit ||
gurutvakaṇḍūgrahaṇīpradoṣā na santi jantorvvamataḥ kadācit ||
chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathā
vināśaṃ sahasā vrajanti |
tathā hṛte śleṣmaṇiccharddanena tajjā vikārā vilayam vrajanti ||
tathā hṛte śleṣmaṇiccharddanena tajjā vikārā vilayam vrajanti ||
na vāmayet taimirikannagulminaṃ na
caivapāṇḍūdararogapīḍitaṃ |
sthūlakṣatakṣīṇakṛṣātivṛddhā narśordditā kṣepakapīḍitāś ca ||
sthūlakṣatakṣīṇakṛṣātivṛddhā narśordditā kṣepakapīḍitāś ca ||
rūkṣampramehe taruṇe ca garbbhe
gacchatyadhorddhaṃ rudhire ca tīvre ||
duṣṭe ca koṣṭhe krimibhir manuṣyan na vāmayed varccasi cātivṛddhe ||
duṣṭe ca koṣṭhe krimibhir manuṣyan na vāmayed varccasi cātivṛddhe ||
etepyajīrṇṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturāḥ
|
atīva colbaṇakaphāste ca syur mmadhukāmbunā ||
atīva colbaṇakaphāste ca syur mmadhukāmbunā ||
virecanam api snigdhasvinnāya ca
deyaṃ | avāntasya hi samyagviriktasyāpi satovasrastaḥ
śleṣmagrahaṇīñcādayati | gauravamāpādayati | pravāhikām vā kurute
| tasmāt snigdha svinnāya vāntāya ca deyam
athāturaṃ || svo virecanam pāyayitāsmīti
pūrvvāhṇe laghu bhojayet | phalāmlamuṣṇodakañcainam anupāyayet |
athāpare 'hani vigataśleṣmadhātāvāturopakramaṇīyādapekṣyāturamathāsmai virecanam mātram
prayacchet |
tatra mṛduḥ krūro madhya iti trividhaḥ koṣṭho
bhavati | tatra bahupitto mṛduḥ sa dugdhenā viricyate
|| bahuvātaśleṣmā krūro durvviricyaḥ | samadoṣo madhyaḥ
sādhāraṇa iti || tatra mṛdau mṛdvī mātrā | tīkṣṇa krūre madhye
madhyā karttavyeti || pītauṣadhaśca tanmanāḥ
śayyābhyāse viricyeta na prāptavegam
vidhārayet | na cāprāptam prāṇenākāṃkṣeta |
yathā ca vamane krameṇa prasekauṣadhaḥ
pittānilā gacchantyevam virecane
vātamūtrapurīṣapittakaphā iti ||
bha || hṛtkukṣyākṣiśuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṅgaś ca na
sidvisadvirikte |
mūrcchāgudabhraṃsakaphātiyogāḥ śūlodgamāś cātiviriktaliṃgaṃ ||
mūrcchāgudabhraṃsakaphātiyogāḥ śūlodgamāś cātiviriktaliṃgaṃ ||
gateṣu doṣeṣu kaphānttrakeṣu
glānyelaghutve manasaś ca tuṣṭau |
gate 'nile cāpy anulomabhāvaṃ samyag viriktaṃ puruṣam vyavasyet ||
gate 'nile cāpy anulomabhāvaṃ samyag viriktaṃ puruṣam vyavasyet ||
mandāgnimakṣīṇamasadvirikten na
pāyayet tad divasaṃ yavāgūṃ |
kṣīṇantṛṣārttaṃ sucirecitañ ca tanvīṃ sukhoṣṇaṃ laghu pāyayīta ||
kṣīṇantṛṣārttaṃ sucirecitañ ca tanvīṃ sukhoṣṇaṃ laghu pāyayīta ||
buddheḥ prasādam balamindriyāṇān dhātusthiratvaṃ jvalanābhivṛddhiṃ
|
cirāc ca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānaṃ ||
cirāc ca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānaṃ ||
yathodakānāṃ suvijaṅgamānāṃ
rodhevadīrṇṇe dhruva eva nāśaḥ |
pitte hṛtendhevam upadravāṇām pittātmikānām vihito vināśaḥ |
pitte hṛtendhevam upadravāṇām pittātmikānām vihito vināśaḥ |
kṣīṇākṛśārūkṣitabālavṛddhādīnotha śoṣī
bhayaśokataptaḥ |
śāntastṛṣārtto parijīrṇṇabhakto garbbhiṇyadho gacchati yasya cāsṛk ||
śāntastṛṣārtto parijīrṇṇabhakto garbbhiṇyadho gacchati yasya cāsṛk ||
navapraviśyāya parītadeho navajvarīyā ca
navaprasūtā |
kaṣāyanityā na virecanīyā snehādibhir ye tv anupaskṛtāś ca ||
kaṣāyanityā na virecanīyā snehādibhir ye tv anupaskṛtāś ca ||
atyarthapittābhiparītadehān
virecayet tān api mandamandaṃ |
virecanair yānti narā vināśam ajñaprayuktair avirecanīyāḥ ||
virecanair yānti narā vināśam ajñaprayuktair avirecanīyāḥ ||
saratvasaukṣmyataikṣṇyauṣṇe vikāśitvād
virecanaṃ |
vamanan tu hareddoṣān samyagugyuktam vṛthānyathā ||
vamanan tu hareddoṣān samyagugyuktam vṛthānyathā ||
yātyadharddoṣamādāya pacyamānam virecanaṃ
|
guṇodrekād vrajedūrddhvam apakvam vamanam punaḥ |
guṇodrekād vrajedūrddhvam apakvam vamanam punaḥ |
mṛdukoṣṇasya dīptāgner dattan tīkṣṇam virecanaṃ |
na samyaṅ nirhared doṣānsanty agnir ddahe iti pāṭhaḥ | ativegapradhāvitaṃ ||
na samyaṅ nirhared doṣānsanty agnir ddahe iti pāṭhaḥ | ativegapradhāvitaṃ ||
prātar yad auṣadham pītaṃ bhaktapākasame kṣaṇe
|
paktiṅ gacchati doṣām̐s tu nirhared avaśeṣataḥ ||
paktiṅ gacchati doṣām̐s tu nirhared avaśeṣataḥ ||
durbbalasya calān doṣāmalpān alpān punaḥ punaḥ |
prabhūtān alpatāṃ yāntu samayet pracyutānatha ||
prabhūtān alpatāṃ yāntu samayet pracyutānatha ||
hareddoṣāñcalān pakvaṃ balino durbbalasya vā |
calā hyupekṣitā doṣāḥ kleśayeyuś ciran naraṃ ||
calā hyupekṣitā doṣāḥ kleśayeyuś ciran naraṃ ||
mandāgniṃ krūrakoṣṭhañ ca sakṣāralavaṇair
ghṛtaṃ |
sandhukṣitāgniṃ snigdhañ ca svinnañcaiva viśodhayet ||
sandhukṣitāgniṃ snigdhañ ca svinnañcaiva viśodhayet ||
snigdhasvinnasya bhaiṣajyair ddoṣas tu kleśito
bhavet |
na cālīyeta mārggeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakaṃ ||
na cālīyeta mārggeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakaṃ ||
na cātisnigdhakāyāya dadyāt snehavirecanaṃ
|
doṣāḥ pracyāvitā bhūyo līyante tena vartmmasu ||
doṣāḥ pracyāvitā bhūyo līyante tena vartmmasu ||
virūkṣya snehasātmyantu bhūyaḥ saṃsnehya
recayet |
tena doṣā hṛtāstasya bhavanti snehabandhanāḥ ||
tena doṣā hṛtāstasya bhavanti snehabandhanāḥ ||
prāgapītauṣadhaṃ śodhya pāyayet mṛda śodhanaṃ |
tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhanam punaḥ ||
tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhanam punaḥ ||
sukhan dṛḍhaphalaṃ hṛdyam alpamātram mahāguṇaṃ
|
vyāpat svalpātyayañcāpi piben nṛpatirauṣadhaṃ ||
vyāpat svalpātyayañcāpi piben nṛpatirauṣadhaṃ ||
snehasvedāvakṛtvāgre yas tu saṃśodhanam pibet |
dāru śuṣkamivānāme dehastasya viśīryate ||
dāru śuṣkamivānāme dehastasya viśīryate ||
snehasvedapracavalito
rasaiḥ snigdhair udīritāḥ |
doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhaṃ harttum viracanairiti ||
doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhaṃ harttum viracanairiti ||
||
cikitsālatri ||
folio dscn3276 fol 297
athāto vamanavirekavyāpaccikitsitam
vyākhyāsyāmaḥ |
vaidyāturanimittam vamanam virecanañ
ca || pañcadaśadhā vyāpadyate tatra
vamanasyādho gacchaty ūrddhvam virecanasya | sāmānyam ubhayoḥ
sāvaśeṣauṣadhatvam alpadoṣahṛtatvaṃ jīrṇṇauṣadham vātaśūlam ayogātiyogau jīvādānamādhmānam parikarttaḥ
parisrāvaḥ pravāhikā hṛdayasaraṇa vibandha iti |
tatra bubhukṣāpīḍitasya tīkṣṇāgner
mmṛdukoṣṭhasya vāvatiṣṭhamānaṃ durvvāntasya vā
guṇasāmānyād vamanam adho gacchati | tatrepsitān avāptir
ddoṣo kleśaś ca tam āśusnehayitvā bhūyastīkṣṇatarair vvāmayet iti
||
apariśuddhāmāśayasyotkliṣṭaśleṣmaṇaḥ
sāvaśeṣān nasya vā'hṛdyam bahudhāvacāritam vā virecanam
ūrddham tiṣṭhati tatrepsitān avāptibastidoṣān kleśatamulbaṇaśleṣmāṇamāśu ||
1|| vāmayitvā bhūyas tīkṣṇatarair
vvirecayet iti | āmāśaye tvāmavat samvidhānaṃ | ahṛdyetiprabhūte
ca hṛdyam pramāṇayuktañ ca | tathā tathāpy uttiṣṭhati tṛtīye nna pāyayet ataś cainam
madhughṛtaphāṇitayuktair llehayitvā virecayet iti |
doṣavigrathitamalpamauṣadham
avasthitamūrddhabhāgikam adhobhāgikam vā na sraṃsayatidoṣān | tatra
tṛṣṇāpārśvaśūlañccharddimūrcchāparvvabhedohṛllāsorucirudgarāviśuddhiś
ca bhavati | tam uṣṇābhir adbhir āśu vāmayet | ūrddhvabhāgikam
adhobhāgikam vā sāvaśeṣauṣadham apradhāvitadoṣam
atibalamasamyag viriktalakṣaṇam upayuktam alpam apy evam
vāmayet iti ||
krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgner alpamapyauṣadham alpaguṇam vā bhaktavat pākam upaiti | tatra
samudīrṇṇa doṣāḥ | yathākālam anirhriyamāṇā vibhramaṃ
kurvvanti | tamanalpamamandañcauṣadham pāyayet |
snigdhasvinnenālpam alpaguṇam vā bheṣajam
upayuktam alpān doṣān harati | taddoṣaśeṣam vamanagauravam
upakleśa hṛdayāṃ viśuddhiṃ vyādhivivṛddhiñ ca karoti
roga)| tatra yathāyogam pāyayitvā vāmayed
dṛḍhataraṃ | virecanadoṣaśeṣaṃ gudaparikarttam ādhmānaṃ
gauravamanisaraṇam vāyor vvyādhivivṛddhiñ ca karoti | tam upapādya snehasvedābhyāṃ bhūyo virecayed
dṛḍhataraṃ | dṛḍhaṃ pracalitadoṣam vā tṛtīye divasa iti |
asnigdhasvinne rūkṣamauṣadham
upayuktamabrahmacāriṇā vā vāyuṃ kopayati | tatra vāyuḥ
prakupitaḥ pārśvapṛṣṭhaśoṇitamanyāmarmma muśūlaṃ mūrcchā
bhrama saṃjñānāśañ ca karoti | tadvātaśūlam ity ācakṣate |
tamabhyajya dhānyasvedena svedayitvā
yaṣṭīmadhukasiddhena tailenānu vā vāmayed
iti pāṭhaḥ |sayati |
snehasvedābhyām avibhāvita
śarīreṇauṣadhamalpaguṇam vā pītamūrddhamadho vā nābhyeti doṣām̐ścopakleśya taiḥ saha balakṣayamāpādayati |
tatrādhmānaṃ hṛdayagrahastṛṣṇāmūrcchādāhaś ca bhavati | tam ayogam
ity ācakṣate |tam āśu vāmayed virecayed vā durvvāntasya
tu samutkliṣṭā doṣāḥ | vyāpyaśarīraṃ
kaṇḍūśvayathukoṭhapiṭakajvarāṅgasādanāni kurvvanti tatas tān aśeṣān sahauṣadhenāpaharet | durvviriktasya tu
stabdhapūrṇṇodaratā bastiśūlomeḍhratodo vātamūtrapurīṣasaṅgaśaḥ
kaṇḍūrmaṇḍalaprādurbbhāvaś ca bhavati | tamāsthapya punaḥ snehayitvā virecayet tīkṣṇeneti |
nātipravarttamāne tiṣṭhati vā duṣṭasaṃśodhane tatsantejanārtham
uṣṇodakam pāyayet | pāṇitāpaiś ca pārśvodaram upasvedayet tataḥ
pravarttate doṣāḥ | anupravṛtte 'lpe doṣe jīrṇṇecauṣadhe ca
bahudoṣam antaḥ śailam balañ cāvekṣya bhūyo mātrāṃñ ca
vidadhyād anupravṛtta bhenyūbhaṃ vā
daśajātrādūrddham upasthitadehaṃ bhūyaḥ śodhayed
durvviriktamāsthāpya punaḥ snehayitvā virecayet |
hrībhayalobhaiś ca vegāghātaśīlāḥ prāyaśaḥstriyo
rājasamīpasthā vaṇijaḥ śrotriyāś ca bhavanti | tasmād etair
ddurvvirecyāḥ | bahuvātatvāt | ataścaināṃ susvinnasnigdhān
virecayed iti ||
snigdhasvinnasyātimātramatimṛdukoṣṭhasyātitīkṣṇamadhikam
vābheṣajamatiyogaṅ kuryāt | tatra vamanātiyoge
pittātipravṛttir bbalavisraṃso vātakopo balavām̐ś ca
bhavati | tamabhyajyāvagāhya ca śītā svapsu śītaiḥ śarkkarāmiśrair
llehair upacared iti | virecanātiyoge kaphātipravṛttiruttarakālañ
ca saraktasya tatrāpi balavisraṃsā
vātakopo balavām̐ś ca bhavati | tamabhyajya śītābhir adbhiḥ
pariṣicyāvagāhya śītais taṇḍulāmbubhir mmadhumiśrair vvāmayet |
picchābastiñ cāsmai dadyāt | kṣīrarasayoścainam
anyatamena bhojayet kṣīrasarppiṣā cainam anuvāsayet |
priyaṅgvādiñcāsmai taṇḍulāmbunā pātum prayacchet |
tasmin eva ca vamanotiyoge
tipravṛtte śoṇitaṃ ṣṭhīvati ccharddayati vā raktaṃ tatra
jihvāniḥsaraṇam avasarppaṇañ cākṣṇor vvyāvṛttihanusaṃhananaṃ tṛṣṇā
hikkāṅgarau visaṃ jñatvam ity
upadravā bhavanti | tam ativisrutaśoṇitavidhānena nopacaret |
jihvānniḥsarppitāntrikaṭukalavaṇacūrṇṇapraghṛṣṭāmantaḥ pīḍayet
praviṣṭāyām anyemlamasya purastāt khādeyuḥ | vyāvṛtte
cākṣiṇī ghṛtābhyaktaiḥ pīḍayet | hanusaṃhanane
vātaśleṣmaharan nasyaṃ svedañ ca vidadhyāt | tṛṣṇādiṣu ca
yathāsvaṃpratikurvvīta | visaṃjñam vā
veṇuvīṇāgītasvenaṃ srāvayed iti |
virecanātiyoge sacandrakaṃsalilam adhaḥ sravati tato
māṃsadhāvanaprakāśamuttarakālaṃ jīvaśoṇitañ ca | tatra
gudaniḥsaraṇaṃ vepathur vvamanātiyogopadravāś ca
bhavanti | tam atisrutavidhānenaivopacaret | niḥsarppitaṅ
gudam abhyajya parisvedyān pīḍayet | kṣudrarogacikitsite gudasraṃsacikitsitañ cāvekṣyeta | vepathau vātavyādhividhānaṅ
kurvvīta | jihvāniḥsarppaṇādiṣūktaḥ pratīkāraḥ | atipravṛtte vā
nyagrodhādikaṣā yakṣīrekṣurasaghṛtasaṃsṛṣṭaiścainaṃ
bastir upācaret |śoṇitaniṣṭhīvane raktātisāraraktapittakriyāś
cānyasya vidadhyān nyagrodhādiñcāsyapānabhojaneṣūpayuñjīta |
jīvaśoṇitaraktapittayo jijñāsārtham picu
plotam vātra prakṣipet tad uṣṇodakaprakṣālitam avarajyeta taj
jīvaśoṇita m ity avagantavyam
amṛgbhoktum vā śune dadyāt sa yady
upayuñjyāt taj jīvaśoṇitam ity avagantavyam iti | tayoś ca
raktipittātīsārakriyām vidadhīta |
sa śeṣānnenānilaprāyakoṣṭhenāsnigdhena vā pītamauṣadham ādhmāpayati |
tatrānilamūtrapurīṣasaṅgaḥ | samunnaddhodaratā pārśvabhaṅgo
gudabastitudanañ ca bhavati | tamādhmānam ity ācakṣate
| tam upasvedyānāha varttidīpanabastikriyābhir yojyā iti
|
kṣāmeṇātimṛdukoṣṭhena tīkṣṇamatyuṣṇam atilavaṇ
atirūkṣam vā bheṣajam upayuktam pittānilau pradūṣya
nātibastigudaparikarttanam āpādayati | tām
parikarttiketyācakṣate || taṃ
yaṣṭīmadhukakṛṣṇatilamadhughṛtayuktaiḥ picchābastibhir
āsthāpayet | śītāmbupariṣiktañcainaṃ payasā bhuktavantaṃ
ghṛtam aṇḍanayaṣṭīmadhukasiddhena vā tailenānuvāsayed iti |
krūrakoṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya vā
mṛdvalpamauṣadhamavacāritaṃ samutkleśya doṣānna niḥśeṣān
apaharati | pākañcopaiti | tatra
daurbbalyodaraviṣṭambhārucirggātrasadanāni bhavanti |
sa vedanau cāsyapittaśleṣmāṇau sravatas tam parisrāvam iti
ācakṣate | tamajakarṇṇadhavatiniśa palāsakaṣāyair mmadhuyuktair
āsthāpayet | upaśāntadoṣam bhūyaḥ
saṃśodhayed
atirūkṣetisnigdhe vā bheṣajam avacāritam
aprāptaṃ purīṣam udīrayato vigevighātena pravāhikā bhavati | tatra
sadāha śūlaṃ svetaṃ kṛṣṇaṃ raktam vā
bhṛśaṃ pravāhamāṇaḥ kapham upaviśati | tam
pratisrāvavidhānenopacaret
yastūrddhamadhovā bheṣajaṃ
vegapravṛttamajñānād vinihanti tasyopasaraṇaṃ hṛdi kurvvanti doṣas
tatra pradhānamarmmasantāpād vedanābhir atyartham
pīḍyamādantāṃ kaṭakaṭāyatyudvṛttākṣo jihvāṃ khādati
pratāmyamānacetā ca bhavati | tamabhyajya dhānasvedena
svedayitvā tīkṣṇena dviśiro virecanenopacared yaṣṭīmadhukamiśreṇa
cainan taṇḍulāmbunā vāmayed yathā doṣaguṇocchreyaścainam bastibhir
upācared iti |
yas tūrddham adho vā pravṛttadoṣaḥ
śītāṅgāram udakam anilam anyad vā seveta tasya doṣāḥ srotaḥsv
avalīyamānā ghanībhāvam āpannā vātamūtrapurīṣagraham āpādya
vibadhyante || tasyāṭopo jvaro dāho vedanā ca tīvrā
bhavati | tamāśu vāmayitvā prāptayitvā prāptakālaṃ kriyāṃ yojayed
iti || adho bhāge tv abhāgaharadravye saindhavāmlalavaṇa mūtrasaṃsṛṣṭaṃ pāyayed āsthāpanam anuvāsanañ
ca yathādoṣam vidadhyād yathādoṣam āhārakramaś ca | ūrddhvabhāge
tu upadravaviśeṣāt yathāsvaṃ pratikurvvīta |
yā tūtu virecane gudaparikīrttitā tadvamāne kañcakaṣaṇaṃ yadadhaḥ
parisravaṇaṃ sa ūrddhaṅ kaphaprasekaḥ | yā tvadhaḥ pravāhikā
sa ūrddhaṅ śuṣkoṅkādgāra iti ||
bhavati cātra || yās tv etā vyāpadaḥ proktā daśapañca ca tatvataḥ |
etā virekāti yogā duryogā yogajāḥ smṛtāḥ ||
etā virekāti yogā duryogā yogajāḥ smṛtāḥ ||
|| cikitsā lahya ||
folio dscn3280 fol 301
|| athāto neetrabastipramāṇavibhāgacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
atra snehādīnāṅkarmmaṇām
bastikarmmapradhānatamam ācakṣate | kasmād anekakarmmaprakāratvāt
| ba stirihakhalu nānāvidhadravyasaṃyogād doṣāṇāṃ
saṃśodhanaṃ saṃśamanasaṅgrahaṇāni karoti | kṣīṇam vyājīkaroti
| kṛśaṃ bṛṃhayati | sthūlaṃ karṣayati | cakṣuḥ
prīṇayati | balīpalitam upahanti | vayaḥ sthāpayati iti |
śarīropacayaṃ varṇṇabalamārogyamāyuṣaḥ
parivṛddhiñ ca karoti basti samyagupāsitāḥ |
parivṛddhiñ ca karoti basti samyagupāsitāḥ |
tathā
jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthārdditā
kṣepakāghātaikāṅga sarvvāṅgarogādhmānodaraśūlavṛ
ddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣasaṅgaśukrodāvarttaśukrārttabastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaṇaśarkkarāśmarimūḍhagarbbhaprabhṛtiṣu
ca vikāreṣv atyartham upayujyata iti ||
bastirvvāte ca pitte ca kaphe rakte ca pūryate |
saṃsargge sannipāte ca bastireva sadā hitaḥ ||
saṃsargge sannipāte ca bastireva sadā hitaḥ ||
tatra samvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ
ṣaḍaṣṭadaśāṅgulapramāṇāni kanīnikānāmikāmadhyamāṅgulipariṇāhāni
agreṅgulādhyarddhāṅguladhyarddhāṅgulatryaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikāni
śyenabarhikaṅkagṛdhrapatranāḍītulya praveśānāni
mudgamāṣaka lāyamātrāsrotāṃsi vidadhyānnetrāṇīti |
teṣu cāsthāpanadravyapramāṇamāturahastasammitausanmiśrau prasṛtau dvau catvārāṣṭau vidheyā |
varṣāntareṣu netrāṇāṃ
bastimānasya cāpy atha |
vayo balaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayed vidhiṃ ||
vayo balaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayed vidhiṃ ||
pañcaviṃśativarṣād ūrddhvan
dvādaśāṅgulalapramāṇam aṃguṣṭhodarapariṇāham agre
tryaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikaṃ gṛdhrapatra nāḍītulyapraveśaṃ kolāsthimātraṃ cchidraṃ
klinnakalāyamātracchidram ity eke || āsthāpanamātrapramāṇaṃ
dvādaśaprasṛtā iti | saptasaptyānyās tu
ūrddhannetrapramāṇametad eva |
āsthāpanamātrāpramāṇantu dviraṣṭavarṣavad iti ||
mṛdurbbastiprayoktavyā viśeṣād bālavṛddhayoḥ |
tayostīkṣṇaḥ prayuktas tu bastihiṃsyādbalaujasī ||
tayostīkṣṇaḥ prayuktas tu bastihiṃsyādbalaujasī ||
vraṇanetrāṅgulaṃ
suṅgatulyasroto vā hi vraṇam avekṣya ca
snehakaṣāyo vidadhīta iti |
tatra netrāṇi suvarṇṇarajatatāmrāyasadantaśṛṃgamaṇisāramayāṇi ślakṣṇāni dṛḍhāni
gopucchākṛtīni | guṭikāmukhāni ceti |
bastayaś cātrāvabandhyā mṛdavo nātibahalā
dṛḍhāḥ pramāṇavanto mahiṣagovarāhāḍorabhrāṇāmanyatamam
āsādyeti ||
netrālābhe hitā nāḍī nalavelvasthisambhavā |
bastyālābhe hitaścarmma śūkṣmam vā tāntavaṃ ghanaṃ ||
bastyālābhe hitaścarmma śūkṣmam vā tāntavaṃ ghanaṃ ||
tatra dvividho bastir nnairūhikaḥ snehikaś ca
|| āsthāpano nirūha ityanarthāntaraṃ | tasya vikalpo mādhutailikaḥ
| tasya paryāyaśabdo yuktarathaḥ siddhabastiriti | sarvvadoṣanirharaṇāccharīrarohaṇādvā nirūhaḥ sthāpanādāyuḥ
sthānād vā āsthāpana iti | paś cāt mādhutailikavikalpān
upadekṣyāmaḥ || tatra yathā pramāṇaguṇavihitaḥ
snehabastiḥ pādāpakṛṣṭaḥ | snehabasti
vikalporddhamātrāpakṛṣṭonuvāsanaḥ| anavasannapi na duṣyata
ityanudivasam vā dīyata ityanuvāsanaḥ | tasyātivikalpo
' rddharthamātrāpakṛṣṭo 'pahāryo
mātrābastiriti ||
nirūhaḥ śodhano lekhaḥ snaihiko vṛṣyabṛṃhaṇaḥ |
nirūhaśodhitair mmārggaiḥ samyak sneho visarppati ||
nirūhaśodhitair mmārggaiḥ samyak sneho visarppati ||
tatronmāda bhaya śoka pipāsārocakājīrṇṇa pāṇḍuroga bhramamada mūrcchā ccharddi kuṣṭha mehodarasthaulya kāsa śvāsa śoṣa śophopasṛṣṭa kṣata kṣīṇa nyūna trimāsagarbbhiṇī
durvvalāgnyasahavātarogadṛte ca kṣīṇā nānuvāsyānāsthāpyāś ca bhavanti iti ||
udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaś ca mānavaḥ |
avasthāsthāpanīyāścaste
nānuvāsyāḥ kathañcana ||
avasthāsthāpanīyā
anuvāsanād bhavanty
eṣām vikārāṇām asādhyatā |
asādhyatve pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇām avasādanaṃ ||
asādhyatve pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇām avasādanaṃ ||
pakvāsayādbastivīryaṃ khairddehamanusarppati ||
vṛkṣamūle niṣiktānām apām vīryam iva drumaḥ ||
vṛkṣamūle niṣiktānām apām vīryam iva drumaḥ ||
sarvvāpi bastiḥ sahasā kevalaḥ samalo pi vā ||
pratyeti vīryantvanilair apānādyaiḥ praṇīyate ||
pratyeti vīryantvanilair apānādyaiḥ praṇīyate ||
vīryeṇa bastirādatte
doṣānāpādamastakān |
pakvāsayasthaḥkhastho 'rkka apo yadvat mahītalāt ||
pakvāsayasthaḥkhastho 'rkka apo yadvat mahītalāt ||
sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthān vīryeṇāloḍya sañcayān |
utkhātamūlān harati doṣānvai sādhuyojitaḥ ||
utkhātamūlān harati doṣānvai sādhuyojitaḥ ||
vāyor vviṣahate vegān nānyā bastimṛte
kriyā |
pavanāviddhatoyasya velām iva mahodadheḥ ||
pavanāviddhatoyasya velām iva mahodadheḥ ||
|| cikitsā lahṛ
folio dscn3282 fol 303
athāto netrabastivyāpaccikitsitam
vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra netrañ calitam vivarttitam
pārśvāvapīḍitam atyuttkṣiptam avasannan tiryakkṣiptam
iti ṣaghraṇidhānadoṣāḥ | atisthūlaṅ
karkkaśāgram avanatam anubhinnasannikṛṣṭakarṇṇikaṃ
śūkṣmātimajacchidram alpam atidīrgham atihrasvam ity
ekādaśanetradoṣāḥ || bahalatālpatā
cchidratā prastdhānatā durbbaladurbbaddheti tveti pañca bastidoṣāḥ |
atipīḍitatā śithilapīḍitatā bhūyo vapīḍitatā kālātikramateti
catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ | āmaṃ hīnam atimātram atiśītam
atyuṣṇam atitīkṣṇaṇ ativṛddham atisnigdham atirūkṣm
atisāndram atidravam ity ekādaśadravyadoṣāḥ |
avāṅcīrṣo cchīrṣo nyubjauttānasaṅkucitotthitasatthitādadakṣiṇapārśvaśāyinam
avanatapratānam ity aṣṭau śayyādoṣāḥ | evam etāḥ
pañcacatvāriṃśad vyāpado vaidyanimattā bhavanti |āturanimittās tu pañcadaśa āturopadravīye vakṣyante |
snehas tv aṣṭābhiḥ kāraṇaiḥ praṇihito na pratyāgacchati | tad
yathā tribhir doṣai rasanābhibhūto malavyāmiśro
dūrānupraviṣṭo svinnasyānuṣṇolpaṃ bhuktavato lpāṃśaś cetyetāḥ
| vaidyāturanimittā bhavanti | ubhayor bbastyor ayogaḥ | ādhmānaṃ
parikarttaḥ parisrāvaḥpravāhikā hṛdayopasaraṇam
aṅgapragraho tiyogo jīvādānam ity etān avavyāpado vaidyanimittā
eva bhavanti || ṣaṭsaptabhiḥ samāsena vyāpadaḥ parikīrttitāḥ |tāsāṃ vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiñ ca
tadanantaraṃ ||
netre vicalite cāpi varttite gudaveṣṭanaṃ |
rukkṣatam vā bhavet tatra vidhiḥ pittakṣatāpahaḥ ||
rukkṣatam vā bhavet tatra vidhiḥ pittakṣatāpahaḥ ||
atyutkṣipte 'vasanne ca netre pāyau
ca vedanā |
bhavatyatrāpi pittaghno vidhiḥ snehaiś ca sevanaṃ ||
bhavatyatrāpi pittaghno vidhiḥ snehaiś ca sevanaṃ ||
pārśvāvapīḍe tiryak ca kṣipte netre mukhāvṛte |
bastir nna kramate rukcagude siddhiś ca pūrvvavat ||
bastir nna kramate rukcagude siddhiś ca pūrvvavat ||
atisthūle karkkaśe ca tathāśrimatigharṣaṇaṃ
|
pāyau tato rukkṣatañ ca siddhis tatrāpi pūrvavat ||
pāyau tato rukkṣatañ ca siddhis tatrāpi pūrvavat ||
nikṛṣṭakarṇṇike netre bhinnenau vāpyapārthakaḥ |
avaseko bhavedbastes tān doṣān parivarjjayet ||
avaseko bhavedbastes tān doṣān parivarjjayet ||
prakṛṣṭakarṇṇike raktaṃ gudamarmmaprapīḍanāt |
kṣaraty atrāpi pittaghno vidhir bbastiś ca picchilaḥ ||
kṣaraty atrāpi pittaghno vidhir bbastiś ca picchilaḥ ||
hrasve tvaṇusrotasi ca kleśo bastiś ca pūrvvaśaḥ
|
pratyāgacchannataḥ kuryād ghorān rogān vighātajān ||
pratyāgacchannataḥ kuryād ghorān rogān vighātajān ||
dīrghe mahāsrotasi ca jñeyam atyavapīḍavat |
prastyāne bahale cāpi bastau durvvaddhadoṣavat ||
prastyāne bahale cāpi bastau durvvaddhadoṣavat ||
jñeyam alpolpatā cāpi dravyasyātmaguṇā matā |
durvvaddhe caiva cchidre ca vijñeyam bhinnanetravat ||
durvvaddhe caiva cchidre ca vijñeyam bhinnanetravat ||
atiprapī
folio 305r_end
yaḥ |
snehabastinimittās tu vakṣyante vyāpadaḥ parāḥ |
snehabastinimittās tu vakṣyante vyāpadaḥ parā
snehabastividhāv eva salakṣaṇacikitsitāḥ |
anuṣṇolpauṣadhī hīno bastir nneti prayojitaḥ ||
anuṣṇolpauṣadhī hīno bastir nneti prayojitaḥ ||
viṣṭambhādhmānaśūlaiś ca tam ayogam
pracakṣa¦¦te |
tatra tīkṣṇo hito bastis tīkṣṇañ cāpi virecanaṃ ||
tatra tīkṣṇo hito bastis tīkṣṇañ cāpi virecanaṃ ||
hṛtadoṣapramāṇena saṃsarggaś ca vidhīyate ||
atyāsitañ cātibahur bbastir mmandoṣṇa eva ca ||
atyāsitañ cātibahur bbastir mmandoṣṇa eva ca ||
hṛtkaṭīpṛṣṭhapārśveṣu śūlās tatrātidāruṇāḥ ||
tatra tīkṣṇataro bastir hitañ cāpy anuvāsanaṃ |
tatra tīkṣṇataro bastir hitañ cāpy anuvāsanaṃ |
atitīkṣṇoṣṇalavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ ||
sapittaṃ kopayed vāyuṅ kuryāt saparikarttikān |
sapittaṃ kopayed vāyuṅ kuryāt saparikarttikān |
nābhibastir ggudan tatra kṛtyanta iti dehinaḥ
||
picchābastir hitas tatra snehaś ca madhuraiḥ śritaḥ |
picchābastir hitas tatra snehaś ca madhuraiḥ śritaḥ |
atyuṣṇatīkṣṇalavaṇaḥ parisrāvāya kalpate |
daurbbalyam aṅgasādañ ca jāyate tatra dehinaḥ ||
daurbbalyam aṅgasādañ ca jāyate tatra dehinaḥ ||
parisravaty adhaḥ pittaṃ dāhaḥ
sañjanayed gude ||
picchābastir hitas tatra bastiḥ kṣīraghṛtasya ca |
picchābastir hitas tatra bastiḥ kṣīraghṛtasya ca |
pravāhikā bhavet tīkṣṇā nirūhāt sānuvāsanāt ||
sadāhaśūlaṃṃ kṛcchreṇa kaphan tatropaveśyate |
sadāhaśūlaṃṃ kṛcchreṇa kaphan tatropaveśyate |
picchābastir hitas
tatra payasā caiva bhojanaṃ ||
sarppir madhukasiddhañ ca tailam vāpy anuvāsanaṃ |
sarppir madhukasiddhañ ca tailam vāpy anuvāsanaṃ |
atitīkṣṇo nirūho vā satatam vānuvāsanaṃ ||
hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute 'thāṅgasādanaṃ |
hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute 'thāṅgasādanaṃ |
doṣais tatra rujāstīvrā mado mūrcchāṃ
sagauravaṃ ||
sarvvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet |
sarvvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet |
rūkṣasya bahuvātasya syād duḥkhaṃ
śayitasya vā ||
bastipragraham aṅgānāṃ kuryād rukṣo lpabheṣajāḥ |
bastipragraham aṅgānāṃ kuryād rukṣo lpabheṣajāḥ |
tatrāṅgasādaprastambha jṛmbhodveṣṭanavepakāḥ ||
sarvvabhedaś ca tatreṣṭāḥ svedābhyañjanabastayaḥ |
sarvvabhedaś ca tatreṣṭāḥ svedābhyañjanabastayaḥ |
atyuṣṇatīkṣṇo 'tibahur ddattātisveditasya
vā ||
alpadoṣasya vā bastir atiyogāya kalpate |
alpadoṣasya vā bastir atiyogāya kalpate |
virecanātiyogena samānan tatra lakṣaṇaṃ ||
picchābastiḥ samābhyāsaḥs tasya śītaḥ sukhāvahaḥ
|
picchābastiḥ samābhyāsa
atiyogāt paraṃ hanti jīvādānam viriktavat ||
dehaṃ deyāṃs tatra hitānāhuḥ picchābastiṃ saśoṇitaṃ |
dehaṃ deyāṃs tatra hitānāhuḥ picchābastiṃ saśoṇitaṃ |
pakṣād vireko vāntasya nirūhahyaś cānuvāsitaḥ ||
sadyo niruho 'nuvāsasya saptarātrād virecita iti ||
sadyo niruho 'nuvāsasya saptarātrād virecita iti ||
o || cikitsā
lamtra||
folio dscn3284 fol 306
athāto 'nuvāsanottarabasticikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
virecanāt saptarātre gate jātabalāya vai |
kṛtāhārāya sā yāhne bastir ddeyo nuvāsanaḥ ||
kṛtāhārāya sā yāhne bastir ddeyo nuvāsanaḥ ||
yathāvayo nirūhāṇāṃ yā mātrāsamprakīrttitāḥ ||
pādāpakṛṣṭās tāḥ kāryāḥ snehabastiṣu dedehināṃ ||
pādāpakṛṣṭās tāḥ kāryāḥ snehabastiṣu dedehināṃ ||
utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastin nidhāpayet |
etair hi vihito bastir nnaiva cāntaḥ prapadyate ||
etair hi vihito bastir nnaiva cāntaḥ prapadyate ||
snehabastir vidheyaś ca nāviśuddhasya dehinaḥ |
snehavīryaṃ yathā datte dehenānuvisarppati ||
snehavīryaṃ yathā datte dehenānuvisarppati ||
aśuddham api vātena kevalenātipīḍitaṃ |
ahorātrasya kāleṣu sarvveṣv evānuvāsayet ||
ahorātrasya kāleṣu sarvveṣv evānuvāsayet ||
rūkṣasya bahuvātasyadvau trīnvāpy
anuvāsanāt |
datvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścān nirūhayet ||
datvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścān nirūhayet ||
asnigdham api vātena
kevalenātipīḍitaṃ |
snehapragāḍhair mmatimān nirūhaiḥ samupācaret ||
snehapragāḍhair mmatimān nirūhaiḥ samupācaret ||
atha samyaṅ nirūḍhañ ca vātādiṣv anuvāsanāt |
bilvayaṣṭyāhvamadanaphalatailair yathākramaṃ ||
bilvayaṣṭyāhvamadanaphalatailair yathākramaṃ ||
rātrau bastir nna dadyāc ca doṣotkleśo hi
rātrijaḥ |
snehavīryayutaḥ kuryād ādhmānaṃ gauravaṃ jvaraṃ ||
snehavīryayutaḥ kuryād ādhmānaṃ gauravaṃ jvaraṃ ||
agnisthānagate doṣe vahnau cānurasenvite |
sphuṭasrotomukhandehaṃ snehaujaḥ parisarppati ||
sphuṭasrotomukhandehaṃ snehaujaḥ parisarppati ||
pitte 'dhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātarujārdite |
rātrāv api tu dātavyaṃ kāle coṣṇe 'nuvāsanaṃ ||
rātrāv api tu dātavyaṃ kāle coṣṇe 'nuvāsanaṃ ||
uṣṇe pittedhikevāpi divādāhādayo
gadāḥ |
sambhavanti tadā stvenam pradoṣe yojayed bhiṣak ||
sambhavanti tadā stvenam pradoṣe yojayed bhiṣak ||
ahorātrasya kāleṣu sarvveṣv evānilocchrayāt |
tīvrāyāṃ rucijīrṇṇānnam bhojayitvānuvāsayet ||
tīvrāyāṃ rucijīrṇṇānnam bhojayitvānuvāsayet ||
na cābhuktavataḥ snehaḥ praṇidheyaḥ
kathañcana |
sūkṣmatvāc chūnyakoṣṭhasya kṣipram ūrddham athotpatet ||
sūkṣmatvāc chūnyakoṣṭhasya kṣipram ūrddham athotpatet ||
sadānuvāsayedbhuktam ārdrapāṇin
naram bhiṣak |
jvaram vidagdhabhuktasya kuryāt snehaḥ prayojitaḥ ||
jvaram vidagdhabhuktasya kuryāt snehaḥ prayojitaḥ ||
na cātisnigdham aśanaṃ bhojayitvānuvāsayet |
madaṃ mūrcchāñ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ ||
madaṃ mūrcchāñ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ ||
rūkṣam bhuktavato hy annam balam varṇṇañ
ca hīyate |
yuktasnehavato jantum bhojayitvānuvāsayet ||
yuktasnehavato jantum bhojayitvānuvāsayet ||
yūṣakṣīrarasais tasmād yathāvyādhim
avekṣya hi |
yathocitāt pādahīnam bhojayitvānuvāsayet ||
yathocitāt pādahīnam bhojayitvānuvāsayet ||
na tu bhuktavato deyam āsthāpanam iti sthitiḥ
|
viśūcikāṃ sañjanayecccharddim vāpi sudāruṇāṃ ||
viśūcikāṃ sañjanayecccharddim vāpi sudāruṇāṃ ||
niḥśeṣāḥ sukhamāyānti bhojanenā prapīḍitāḥ ||
na cāsthāpanavikṣiptam annam agniḥ pradhāvati |
tasmād āsthāpanan deyan nirāhārāya jānatā ||
na cāsthāpanavikṣiptam annam agniḥ pradhāvati |
tasmād āsthāpanan deyan nirāhārāya jānatā ||
athānuvāsyaṃ svabhyaktaṃ snānam uṣṇāmbubhiḥ
śanaiḥ |
bhojayitvā yathoddiṣṭaṃ kṛtañ caṅkramaṇan tataḥ ||
bhojayitvā yathoddiṣṭaṃ kṛtañ caṅkramaṇan tataḥ ||
visṛjya ca śakṛnmūtre yojayet snehabastinā
|
praṇidhānavidhānantu nirūhe sampravakṣyate ||
praṇidhānavidhānantu nirūhe sampravakṣyate ||
tataḥ praṇihitaḥ snehas tūttāno vākchatam bhavet |
prasāritaiḥ sarvvagātrais tathā vīryam visarppati ||
prasāritaiḥ sarvvagātrais tathā vīryam visarppati ||
tāḍayet talayor evaṃ trīm̐strīn vārām̐śchanaiḥ
śanaiḥ |
sphijoś cainan tataḥ śayyān trīn vārān utkṣipet punaḥ ||
sphijoś cainan tataḥ śayyān trīn vārān utkṣipet punaḥ ||
evam praṇihite bastau mandāyāmo 'tha mandavāk |
svāstīrṇṇo śayane kāmam āsītācārike tataḥ ||
svāstīrṇṇo śayane kāmam āsītācārike tataḥ ||
tatra saindhavacūrṇṇena śatāhvena ca saṃyutaḥ |
bhavet sukhoṣṇaś ca tathā nirati sahasā sukhaṃ ||
bhavet sukhoṣṇaś ca tathā nirati sahasā sukhaṃ ||
yasyānuvāsano dattaḥ sakṛd anvakṣamāvrajet |
atyauṣṇād atitaikṣṇād vā vāyunā vā prapīḍitāḥ ||' |
atyauṣṇād atitaikṣṇād vā vāyunā vā prapīḍitāḥ ||' |
savātodhikamātro vā gurutvād vā'tibheṣajaḥ |
tasyātyalpataro deyo na hi snihyati tiṣṭhati ||
tasyātyalpataro deyo na hi snihyati tiṣṭhati ||
viṣṭabdhānilaviṇmūtrasnehahīnenuvāsane |
dāhaḥ klamaḥ pravāhārtti karaś cātyanuvāsane ||
dāhaḥ klamaḥ pravāhārtti karaś cātyanuvāsane ||
sānilaṃ sapurīṣañ ca snehapratyeti yasya tu |
oṣācoṣau vināśīghran na samyag anuvāsitaṃ ||
oṣācoṣau vināśīghran na samyag anuvāsitaṃ ||
jīrṇṇānnam atha sāyāṃhne snehe pratyāgate punaḥ
|
laghvannam bhojayet kāman dīptāgnin tu naro yadi ||
laghvannam bhojayet kāman dīptāgnin tu naro yadi ||
snehabastikraman tv etad evam āhur
mmanīṣiṇaḥ |
anena vidhinā yadvā sapta vāṣṭau pareṇa vā ||
anena vidhinā yadvā sapta vāṣṭau pareṇa vā ||
vidheyā bastayo nṛṇām antarā tu nirūhaṇāt |
dattas tu prathamo bastiḥ snehayed bastivaṃkṣaṇau ||
dattas tu prathamo bastiḥ snehayed bastivaṃkṣaṇau ||
samyag datte dvitīyas tu koṣṭhastham
anilaṃ jayet |
balam varṇṇañ ca janayet tṛtīyas tu niṣevitaḥ ||
balam varṇṇañ ca janayet tṛtīyas tu niṣevitaḥ ||
caturthaḥ snehanirasaṃ raktaṃ
snehati pañcamaḥ |
ṣaṣṭhas tu snehayet māṃsaṃ medaḥ snehati saptamaḥ ||
ṣaṣṭhas tu snehayet māṃsaṃ medaḥ snehati saptamaḥ ||
aṣṭamo navamaś caiva sārammajjārasāmajjanamevame ca
evaṃ śukragatān doṣān dviguṇenātha sādhayet ||
evaṃ śukragatān doṣān dviguṇenātha sādhayet ||
aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīs tu yo nisevate |
yathoktena vidhānena parihārakrameṇa ca ||
yathoktena vidhānena parihārakrameṇa ca ||
sakuñjarabalo 'śvasya jave tulyo 'maraprabhaḥ
|
vītapāpmāśrutadharaḥ sahasrāyur nnaro bhavet ||
vītapāpmāśrutadharaḥ sahasrāyur nnaro bhavet ||
snehabastin nirūham vā nābhyased eka eva tu |
snehātpittakaphotkleśo nirūhāt pavanādbhayaṃ ||
snehātpittakaphotkleśo nirūhāt pavanādbhayaṃ ||
tasmānnirūḍho 'nuvāsyo nirūḍhaś
cānuvāsitaḥ |
naiva pittakaphotkleśo syātān na pavanāvanādbhayaṃ ||
naiva pittakaphotkleśo syātān na pavanāvanādbhayaṃ ||
rūkṣasya bahuvātasya snehabastin dine dine |
dadyādvaidyas tato 'nyeṣāṃ magnyābādhabhayātryahāt ||
dadyādvaidyas tato 'nyeṣāṃ magnyābādhabhayātryahāt ||
sneholpamātro rūkṣāṇān
dīrghakālamananyayaḥ |
tathā nirūhaḥ snigdhānām alpamātraḥ praśasyate ||
tathā nirūhaḥ snigdhānām alpamātraḥ praśasyate ||
ata ūrddhvam pravakṣyāmi vyāpadaḥ snehabastijaḥ |
balavanto yadā doṣāḥ koṣṭhāḥ syuranilādayaḥ ||
balavanto yadā doṣāḥ koṣṭhāḥ syuranilādayaḥ ||
alpavīryan tadā snehām abhibhūya pṛthagvidhāḥ |
kurvvantyupadravān snehaḥ sa cāpi na nivarttate ||
kurvvantyupadravān snehaḥ sa cāpi na nivarttate ||
tatra vātābhibhūte tu snehavaktrakaṣāyatā |
jṛmbho vātarujastāstā vepathur vviṣamajvaraḥ ||
jṛmbho vātarujastāstā vepathur vviṣamajvaraḥ ||
pittābhibhūte snehe tu mukhyasya kaṭutā bhavet
|
jvaradāhaḥ s tathā svedo netramūtrāṅgapītatā ||
jvaradāhaḥ s tathā svedo netramūtrāṅgapītatā ||
śleṣmābhibhūte snehe tu praseko madhurāsyatā |
gauravaccharddirucchvāsaḥ kṛcchrāc chītajvaro ruciḥ ||
gauravaccharddirucchvāsaḥ kṛcchrāc chītajvaro ruciḥ ||
tatra doṣābhibhūte tu snehabastin nidhāpayet |
yathāsvan doṣaśam anānyupayojyāni yāni ca ||
yathāsvan doṣaśam anānyupayojyāni yāni ca ||
atyāsitetvānābhibhavāt
sneho naiti yadā tadā |
gururāmāśayaḥ śūlo vāyoś cāpratisañcaraḥ ||
gururāmāśayaḥ śūlo vāyoś cāpratisañcaraḥ ||
hṛtpīḍāmukhavairasyaṃ śvāso mūrcchājvaro
'ruciḥ |
tatrāpatarppitasyānte dīpano vidhiriṣyate ||
tatrāpatarppitasyānte dīpano vidhiriṣyate ||
aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ |
tadāṅgasadanādhmāne śūlaḥ śvāśaś ca jāyate ||
tadāṅgasadanādhmāne śūlaḥ śvāśaś ca jāyate ||
pakvāśayagurutvañ ca tatra dadyān nirūhaṇaṃ |
tīkṣṇātīkṣṇauṣadhair eva siddhañ cāpy anuvāsanaṃ ||
tīkṣṇātīkṣṇauṣadhair eva siddhañ cāpy anuvāsanaṃ ||
śuddhasya dūrānusṛte snehe snehonudarśanaṃ
|
gātre sarvvendriyāṇāñ cāpy anulepo 'vapīḍanaṃ ||
gātre sarvvendriyāṇāñ cāpy anulepo 'vapīḍanaṃ ||
snehasandhimukhañ cāpi kāsaśvāsāvarocakaḥ |
atipīḍitavat tatra siddhirāsthāpanan tathā |
atipīḍitavat tatra siddhirāsthāpanan tathā |
asvinnasyāviśuddhasya sneho 'lpas tu prayojitaḥ
|
śīto mṛduś ca nābhyeti tato mandam pravāhati ||
śīto mṛduś ca nābhyeti tato mandam pravāhati ||
vibandhagauravādhmānaśūlaiḥ pakvāśayam prati |
tatrāsthāpanam evāśu prayojyaṃ sānuvāsanaṃ ||
tatrāsthāpanam evāśu prayojyaṃ sānuvāsanaṃ ||
alpam bhuktavatolpāśaḥ sneho mandaguṇas tathā |
datto naiti klamotkleśo bhṛśañ cāritam āvahet ||
datto naiti klamotkleśo bhṛśañ cāritam āvahet ||
tatrāpyāsthāpanaṃ kāryaṃ śodhanīyena bastinā |
anuvāsanañ ca snehena śodhane naiva śasyate ||
anuvāsanañ ca snehena śodhane naiva śasyate ||
ahorātrād api snehaḥ pratyāgacchan na duṣyati |
kuryād bastiguṇām̐ś cāpi jīrṇṇasvalpaguṇo bhavet ||
kuryād bastiguṇām̐ś cāpi jīrṇṇasvalpaguṇo bhavet ||
anāyāntam ahorātrāt snehāṃ śaṃśodhanair
haret |
snehabastāvanāyāte nānyasneho vidhīyate ||
snehabastāvanāyāte nānyasneho vidhīyate ||
ity ukto vyāpadaḥ sarvvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ || o ||
basteruttarasaṃjñasya śṛṇu vakṣyāmyataḥ paraṃ |
basteruttarasaṃjñasya śṛṇu vakṣyāmyataḥ paraṃ |
caturddaśāṅgulan netraṃ kāryam vaidyena jānatā
||
mālatīpuṣpavṛntābhan taccchidrañ cchidram eva ca |
mālatīpuṣpavṛntābhan taccchidrañ cchidram eva ca |
meḍhrayāmasamaṃ kecid icchanti khalu tadvidaḥ ||
snehapramāṇaṃ paramam prasṛtaś cātra kīrttitaḥ |
pañcaviṃśati varṣāṇāṃ sa vāgbuddhivikalpitaṃ
nikṛṣṭakarṇṇikāṃ madhye nārīṇāñ caturaṅgulaṃ |
mūtrasrotaparīṇāhaṃ muṅgavāhi daśāṅgulaṃ ||
tāsāmapatyamārggeṣu nidadhyāc caturaṅgulaṃ |
snehapramāṇaṃ paramam prasṛtaś cātra kīrttitaḥ |
pañcaviṃśati varṣāṇāṃ sa vāgbuddhivikalpitaṃ
nikṛṣṭakarṇṇikāṃ madhye nārīṇāñ caturaṅgulaṃ |
mūtrasrotaparīṇāhaṃ muṅgavāhi daśāṅgulaṃ ||
tāsāmapatyamārggeṣu nidadhyāc caturaṅgulaṃ |
dvyaṅgulam mūtramārgge tu kanyānāṃ karṇṇikāṅgule ||
snehasya prasṛtaś cātra svāṃgulīmūlasammitaḥ |
param pramāṇam vihitam avāgbuddhivikalpitaṃ ||
param pramāṇam vihitam avāgbuddhivikalpitaṃ ||
aurabhraḥ saukarovāpi bastirājaś ca pūjatiḥ
|
tasyālābhe dṛteḥ pādo mṛducarmma kṛto pi
vā ||
athāturam upasnigdhasvinnam praśithilāśayaṃ |
athāturam upasnigdhasvinnam praśithilāśayaṃ |
yavāgūṃ saghṛtakṣīrām pītavantaṃ yathābalaṃ ||
niṣaṇṇamājānusame pīṭhe sāpāśraye samaṃ |
niṣaṇṇamājānusame pīṭhe sāpāśraye samaṃ |
svabhyaktabastiśirasaṃ tailanoṣṇena pūjitaḥ ||
tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālamasyamasya praharṣitaṃ |
tataḥ samaṃ sthāpayitvā nāla
pūrvvaṃ salākayānvisya mārggannetram anantaraṃ
||
śanaiḥ śanair ghṛtābhyaktaṃ nidadhyādaṅgulāni ṣaṭ |
śanaiḥ śanair ghṛtābhyaktaṃ nidadhyādaṅgulāni ṣaṭ |
tato 'vapīḍayed bastiḥ śanair nnetrañ ca
nirharet ||
tataḥ pratyāgatasneham aparāhne vicakṣaṇaḥ |
bhojayet payasāmātrā yūṣeṇātharasena vā |
bhojayet payasāmātrā yūṣeṇātharasena vā |
anena vidhinā dadyād bastīm̐strīn caturo 'pi
vā |
anuvāsanasiddhiñ ca vīkṣya karmma prayojayet ||
uttānāyai striyai dadyād ūrdhvajātvai samāhitaḥ |
anuvāsanasiddhiñ ca vīkṣya karmma prayojayet ||
uttānāyai striyai dadyād ūrdhvajātvai samāhitaḥ |
kanyetarasyai kanyāyai dadyāt sumṛdupīḍitaṃ ||
vikarṇṇikena netreṇa dadyādyonimukham prati |
vikarṇṇikena netreṇa dadyādyonimukham prati |
garbbhāśayaviśuddhyarthaṃ snehane dviguṇena tu
||
apratyāgacchati bhiṣag bastāvuttarasaṃjñite
|
bhūyo bastin nidadhyāc ca saṃyutaṃ
śodhanauṣadhaiḥ ||
pāyau varttiḥ nidadhyād vā proktaṅgulma cikitsite |
pāyau varttiḥ nidadhyād vā proktaṅgulma cikitsite |
praveśayed vā matimān nābastidvārameṣaṇīṃ
||
pīḍayed vāpyadho nābher bbaster upari muṣṭinā |
pīḍayed vāpyadho nābher bbaster upari muṣṭinā |
āragvadhasya patreṣu nirgguṇḍyāḥ
surasasya ca ||
kāryā gomūtrapiṣṭeṣu varttir vvā saindhavena vā |
kāryā gomūtrapiṣṭeṣu varttir vvā saindhavena vā |
mudgailāsarṣapasamā pravibhajya vayāṃsi ca ||
basternnāgamanārthāya tān nidadhyācchalākayā |
basternnāgamanārthāya tān nidadhyācchalākayā |
agāradhūmabṛhatī phalapippalīsaindhavaiḥ ||
kṛtā vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ |
kṛtā vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ |
This hemistich is given at
114cd
śarkkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā ||
śarkkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā ||
bastau dahyati vā bāḍhaṃ pāyau
bastim pradāpayet ||
śukran duṣṭaṃ śoṇitañcāṅganānām
asṛgdarantasya nāśañ ca kaṣṭaṃ |
mūtrāghātam mūtradoṣān pravṛddhān yonau rogān aparāyāś ca saṅgāṃ ||
mūtrāghātam mūtradoṣān pravṛddhān yonau rogān aparāyāś ca saṅgāṃ ||
śukrāghātaṃ śarkkarām aśmarīñ ca śukraṃ bastau
vaṃkṣaṇe mehane ca |
ghorān anyān bastijām̐ś cāpirogān mehodṛte tūttarau hanti bastiḥ ||
ghorān anyān bastijām̐ś cāpirogān mehodṛte tūttarau hanti bastiḥ ||
samyag dattasya
vijñānam vyāpadaḥ krama eva ca |
baster uttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastineti || o ||
baster uttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastineti || o ||
cikitsā lañ ||
jpeg dscn3289 fol 311
athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarir ddharmmabhṛtām variṣṭham
amṛtodbhavaṃ |
caraṇāv upasaṃṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
caraṇāv upasaṃṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
bhagavaṃ snehavastes tu tathaivāsthāpanasya
ca |
pramāṇaṅkalpanaṅ kālam mātrāñ cāpi bravīhi me ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ ||
pramāṇaṅkalpanaṅ kālam mātrāñ cāpi bravīhi me ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ ||
śuddhe muhūrtte karaṇe dine ca nakṣatrayoge
ca tathānukūle |
viviktasaṃsṛṣṭamṛdāvalipte vicitrapuṣpāstṛtabhūpradeśe ||
viviktasaṃsṛṣṭamṛdāvalipte vicitrapuṣpāstṛtabhūpradeśe ||
suvarṇṇarūpyāya satāmrajo vā
mṛdūdbhavo vā kalaśo 'mbupūrṇṇaḥ |
sadhānyaratnādi samālyagandhair vastrādibhiś cāpy atha svastikaiś ca ||
sadhānyaratnādi samālyagandhair vastrādibhiś cāpy atha svastikaiś ca ||
taccāmṛtasthānam ato 'rccanīyaṃ
pūrvvāt tatonyaddhṛṣayaḥ sadevāḥ |
saṃspṛśya ratnāni tathauṣadhīm̐ś ca devān dvijān pūjya ca dakṣiṇābhiḥ ||
saṃspṛśya ratnāni tathauṣadhīm̐ś ca devān dvijān pūjya ca dakṣiṇābhiḥ ||
dravāṇi sarvvāṇi tu vāmapārśve cūrṇṇāni
kalkān atha dakṣiṇe tu |
tanmadhya saṃsthāyabhiṣak prasanna iti pāṭhaḥ |bhiṣag apramattaḥ sunirmmale syāt sudṛḍho viśāle ||
suvarṇṇalohādi mṛdūdbhavo vā pragṛhyakāṃse 'pyatha rājate vā ||
tanmadhya saṃsthāyabhiṣak prasanna iti pāṭhaḥ |bhiṣag apramattaḥ sunirmmale syāt sudṛḍho viśāle ||
suvarṇṇalohādi mṛdūdbhavo vā pragṛhyakāṃse 'pyatha rājate vā ||
datvād au saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ
prasṛtam mitaṃ |
pātre talena mathnīyāt tadvat snehaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||
pātre talena mathnīyāt tadvat snehaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||
gūḍhasneham viditvā tu vinītaḥ
kalkamāvapet |
datvā samyak sumathite phalakalkamataḥ paraṃ ||
datvā samyak sumathite phalakalkamataḥ paraṃ ||
tato yathocitāñ ceṣān kārṣikān ślakṣṇapeṣimān |
gambhīre bhojane nyasya khajenābhimathet tataḥ ||
gambhīre bhojane nyasya khajenābhimathet tataḥ ||
yathā ca sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ
samaḥ |
kaṣāyaḥ prasṛtāt pañca supūrṇṇāt tatra dāpayet ||
kaṣāyaḥ prasṛtāt pañca supūrṇṇāt tatra dāpayet ||
rasakṣīrāmlamūtrāṇān doṣāvasthām avekṣya
ca |
evam añjalayaḥ ṣaḍtaiḥ kuryād vyādhitapāṇinā ||
evam añjalayaḥ ṣaḍtaiḥ kuryād vyādhitapāṇinā ||
dvādaśaprasṛtaṃ kecid viṅśatiḥ palikan
tathā |
dvātriṅśat palikām̐ścaiva triṃśad aṣṭau tathaiva ca ||
evam bhinneṣu śāstreṣu saṃśayaḥ sumahānabhūt || o ||
dvātriṅśat palikām̐ścaiva triṃśad aṣṭau tathaiva ca ||
evam bhinneṣu śāstreṣu saṃśayaḥ sumahānabhūt || o ||
āturam anuvāsitam āsthāpayet | svabhyaktaṃ
svinnaśarīram utsṛṣṭa bahirbbhāgamapravāte śucau deśe
samavinyastāyāṃ śayyāyām adhaḥ | sapratigrahāyām āśroṇīpradeśe
suvyūhāyāṃ śayānam vāmapārśve neti || bhavati cātra ślokaḥ ||
savyam prasārayet sakthi dakṣiṇaṃ
cāpasaṃharet | madhyāhne sumanājīrṇṇe niranno
vāgyatonaraḥyataḥ
|| tato vāmapādopari netraṃ kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulībhyāṅ
karṇṇikopari nipīḍya bastāv auṣadhamāsicyocchrāsyauṣadhānte cāvavadhya mūtreṇa samyag baddhañ
cāturā ya ghṛtābhyaktanetrāgraṃ ghṛtābhyakta gudāya praṇayed
anutsṛjannanupṛṣṭhavaṃśam anusukham ākarṇṇikam iti
||
bastiṃ savye kare kṛtvā dakṣiṇena avapīḍayet |
ekenaiva ca pīḍena na drutan na vilambitaṃ ||
ekenaiva ca pīḍena na drutan na vilambitaṃ ||
tato netram apanīya triṃśan mātrāpīḍanakālād
upetyottiṣṭhetyāturam brūyāt |
utkuṭukobhavatasterāgamanāyeti |
anena vidhinā dadyād bastiṃ bastiviśāradaḥ
||
dvitīyam vā tṛtīyam vā caturtham vā yathārthataḥ ||
dvitīyam vā tṛtīyam vā caturtham vā yathārthataḥ ||
samyaṅ nirūḍhaliṅge tu prāptabastin
nivārayet |
api hīnaṃ kramaṅ kuryān na ca kuryād
atikramaṃ ||
viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ
alpālpavego vinvāta hīnohīno nirūhaṇaḥ ||
viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ
alpālpavego vinvāta hīnohīno nirūhaṇaḥ ||
mūrcchāśūlakaphaprāyo
mahāvegātiśabditaḥ |
yasya mūtrapurīṣañ ca kaphavāyuś ca gacchati ||
yasya mūtrapurīṣañ ca kaphavāyuś ca gacchati ||
krameṇa laghutā caiva
sunirūhaḥ samānavaḥ |
sunirūḍhantato jantuṃ snātaṃ bhuktarasodanaṃ ||
sunirūḍhantato jantuṃ snātaṃ bhuktarasodanaṃ ||
yathoktena vidhānena
yojayet snehabastinā |
tadahas tasya pavanād bhayam balavad iṣyate ||
tadahas tasya pavanād bhayam balavad iṣyate ||
rasodanastena śastas tadahaś cānuvāsanaṃ |
paś cādagnibalam matvā pavanasya ca veṣṭitaṃ ||
paś cādagnibalam matvā pavanasya ca veṣṭitaṃ ||
annopastambhite kāṣṭhe
snehabastirvvidhīyate || o ||
viviktatāmanastuṣṭi snigdhatā vyādhinigrahaḥ ||
āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇaṃ ||
āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇaṃ ||
anāyāntam muhūrttāt tu nirūhaṃ śodhanair
haret |
nirūhair eva matimān kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ ||
viguṇānilaviṣṭabdhaś ciran tiṣṭhan nirūhaṇaḥ |
viguṇānilaviṣṭabdhaś ciran tiṣṭhan nirūhaṇaḥ |
śūlāratijvarāṭopāt maraṇam vā pravarttayet
||
na tu bhuktavate deyam āsthāpanam iti sthitiḥ |
na tu bhuktavate deyam āsthāpanam iti sthitiḥ |
āmaṃ hi tad haredbhuktaṃ ccharddim
vā janayed bhṛśaṃ ||
kopayet sarvvadoṣān vā tasmād dadyād anāsite |
kopayet sarvvadoṣān vā tasmād dadyād anāsite |
āvasthikān kramān vāpi matvā kāryan nirūhaṇaṃ
||
malepahṛtadoṣāṇām balavattvanna vidyate |
malepahṛtadoṣāṇām balavattvanna vidyate |
kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasās tathā
||
lavaṇāni tathā kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapā vacā |
lavaṇāni tathā kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapā vacā |
kuṣṭan trikaṭakaṃ rāsnā saralā suradāru ca ||
rajane madhukaṃ hiṅgu elā saṃśodhanāni ca |
rajane madhukaṃ hiṅgu elā saṃśodhanāni ca |
kaṭukāṃ śarkkarāṃ mustām uśīra¦¦¦ñ candanaṃ
śaṭhīṃ ||
mañjiṣṭhām madanañ caṇḍāṃ trāyamāṇāṃ rasāñjanaṃ |
mañjiṣṭhām madanañ caṇḍāṃ trāyamāṇāṃ rasāñjanaṃ |
bilvamadhyaṃ yavānīñ caphalinī
śakrajā yavān ||
kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakau tathā |
kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakau tathā |
medā caiva mahāmedā ṛddhi vṛddhir madhūlikā ||
nirūheṣu yathālābham eṣa varggo vidhīyate |
nirūheṣu yathālābham eṣa varggo vidhīyate |
kvāthasya bhāgāś catvāraḥ snehabhāgaś ca
pañcamaḥ ||
svasthe 'nile caturthas tu kupitenyataroṣṭamaḥ |
svasthe 'nile caturthas tu kupitenyataroṣṭamaḥ |
sarvveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃlavaṇam punaḥ ||
kṣaudramūlaghṛtakṣīram amlamāṃsarasastathā |
kṣaudramūlaghṛtakṣīram amlamāṃsarasastathā |
yuktyā pradāpayed dhīmān nirūhe kalpanātviyaṃ
||
klakasnehakaṣāyāṇāṃ mavivekād bhiṣagvaraiḥ |
bastis tu kalpitaḥ proktas tasya dānaṃ yathārthavakṛt
bastis tu kalpitaḥ proktas tasya dānaṃ yathārthavakṛt
vātaghnauṣadhaniḥkvāthāḥ saindhavatrivṛtā yutāḥ
|
sāmlāḥ sukhoṣṇā deyāḥ syur bbastayaḥ kupitenile ||
sāmlāḥ sukhoṣṇā deyāḥ syur bbastayaḥ kupitenile ||
nyagrodhādigaṇaḥ kvāthāḥ kākolyādi samāyutā |
vidheyā bastayaḥ pitte sakṣaudraghṛtaśarkkarāḥ ||
vidheyā bastayaḥ pitte sakṣaudraghṛtaśarkkarāḥ ||
āragvadhagaṇakvāthāḥ pippalyādi samāyutāḥ |
sakṣaudramūtrā deyāḥ syur bbastayaḥ kupite kaphe ||
sakṣaudramūtrā deyāḥ syur bbastayaḥ kupite kaphe ||
śarkkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ |
kṣīravṛkṣakaṣāyādyāḥ bastayaḥ śoṇite hitāḥ ||
kṣīravṛkṣakaṣāyādyāḥ bastayaḥ śoṇite hitāḥ ||
śodhanadravyaniḥkvāthās
tatkalkasnehasaṃyutāḥ |
khajena mathitā deyā bastayaḥ śodhane matāḥ ||
khajena mathitā deyā bastayaḥ śodhane matāḥ ||
priyaṃgvādigaṇakvāthāḥ piṣṭāmbasṣṭādisaṃyutāḥ |
sakṣaudrāḥ saghṛtāś cāpi bastayo grāhiṇo matāḥ ||
sakṣaudrāḥ saghṛtāś cāpi bastayo grāhiṇo matāḥ ||
triphalākalkagomūtrakṣaudrakṣārasamanvitāḥ |
ūṣakādisamāvāpā bastayo lekhanā matāḥ ||
ūṣakādisamāvāpā bastayo lekhanā matāḥ ||
bṛṃhaṇadravyaniḥkvāthāḥkalkair
mmadhurasaṃyutāḥ |
sarppir mmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇā matāḥ ||
sarppir mmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇā matāḥ ||
caṭakāṇḍoccaṭakvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkkarāḥ |
ātmaguptaphalāvāpāḥ smṛtā vyājīkarā nṛṇāṃ ||
ātmaguptaphalāvāpāḥ smṛtā vyājīkarā nṛṇāṃ ||
badaryairāvatīśelū śālmalī
dhanvanāṅkurāḥ |
kṣīrasiddhās tu śītāsṛk saṃyuktaḥ picchilā matāḥ ||
kṣīrasiddhās tu śītāsṛk saṃyuktaḥ picchilā matāḥ ||
eteṣveva ca yogeṣu snehaḥ siddhāḥ pṛthak pṛthak |
tatkarmmasādhanā vaidyair vvidheyā snehabastiṣu ||
tatkarmmasādhanā vaidyair vvidheyā snehabastiṣu ||
vandhyānāṃ śatapākeśo śodhitānāṃ yathākramaṃ |
balātelaina deyāḥ syur bbastayas traivṛtena vā || o ||
balātelaina deyāḥ syur bbastayas traivṛtena vā || o ||
siddhān ataḥ pravakṣyāmi
bastīn nānāgadāpahān |
daśamūlājamāṃsasya kvāthamaṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||
daśamūlājamāṃsasya kvāthamaṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||
siddhān ataḥ pravakṣyāmi
bastīn nānāgadāpahān |
daśamūlājamāṃsasya kvāthamaṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||
daśamūlājamāṃsasya kvāthamaṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||
phalaṃ saindhavam amlañ
ca saṃyojya khajamūrcchitaṃ |
sukhoṣṇam vātarogaghnam balavarṇṇakaramparaṃ ||
sukhoṣṇam vātarogaghnam balavarṇṇakaramparaṃ ||
bastirnniratyayamimaṃ
vidadhyād daśamūlikaṃ |
trāyamāṇāpaṭolañ ca pañcamūlatrikaṇṭake ||
trāyamāṇāpaṭolañ ca pañcamūlatrikaṇṭake ||
balāyavaiś ca
niḥkvāthya pādaśeṣañjalāḍhakaṃ |
chāgamāṃsarasārddhena yojitam vipacet punaḥ ||
chāgamāṃsarasārddhena yojitam vipacet punaḥ ||
prasthaśeṣan
tataḥ piṣṭaiḥ kāntākṛṣṇādyanair yutaṃ |
sarppistailasamākṣīrasaindhavair mmadanena ca ||
sarppistailasamākṣīrasaindhavair mmadanena ca ||
cakṣuṣyan dīpanam bastin
dadyāt māṃsabalapradaṃ |
eraṇḍan triphalāṃmūlād bṛhatyau pragrahaṃ sthire ||
eraṇḍan triphalāṃmūlād bṛhatyau pragrahaṃ sthire ||
aśvagandhāmṛtā gandhā
palāśāsuradāru ca |
rāsnā punarnnavabalāśvadaṃṣṭrā capalonmitāḥ ||
rāsnā punarnnavabalāśvadaṃṣṭrā capalonmitāḥ ||
paktvā jalāḍhakaṃ
cāmladvyāḍhake pādaśoṣite |
piṣṭaiḥ śatāhvāhapuṣā kāntā kṛṣṇā rasāñjanaiḥ ||
piṣṭaiḥ śatāhvāhapuṣā kāntā kṛṣṇā rasāñjanaiḥ ||
mustendrayavaṣaḍgranthā
madhukaiś cākṣabhāgikaiḥ |
sasaindhavaghṛtakṣaudratailamūtraiś ca yojitaḥ ||
sasaindhavaghṛtakṣaudratailamūtraiś ca yojitaḥ ||
sandhyasthipārśvajaṃghoru pādapṛṣṭhatrikāśritaṃ |
śūlaṃ kaphāvṛtam vātaviṇmūtragrahaṇaṃ saruk ||
śūlaṃ kaphāvṛtam vātaviṇmūtragrahaṇaṃ saruk ||
aśmarīśarkkarādhmānagrahaṇyarśogadān api |
eraṇḍādirayaṃ hanyād bastilekhanadīpanaḥ ||
eraṇḍādirayaṃ hanyād bastilekhanadīpanaḥ ||
mustā pāṭhāmṛtātiktā
balā rāsnā punarnnavā |
mañjiṣṭhāragvadhośīra trāyamāṇākṣagokṣurān ||
mañjiṣṭhāragvadhośīra trāyamāṇākṣagokṣurān ||
sahālpapañcamūlena
palikāṃ madanāṣṭakāṃ |
jaladroṇe pacet kvātham pādaśeṣam punaḥ pacet ||
jaladroṇe pacet kvātham pādaśeṣam punaḥ pacet ||
kṣīraprasthena
saṃyuktaṃ kṣīrapiṣṭam pariśrutaṃ |
jaṅgalānurasotpādaḥ sarppiṣo madanas tathā ||
jaṅgalānurasotpādaḥ sarppiṣo madanas tathā ||
śatāhvāphalinīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ |
kārṣikaiḥ saindhavayutaiḥ kalkair bbastiḥ suyojitaḥ ||
kārṣikaiḥ saindhavayutaiḥ kalkair bbastiḥ suyojitaḥ ||
vātāsṛkmohaśophārśo
gulmamūtravibandhanut |
visarppajvaraviḍbhaṅga raktapittavināśanaḥ ||
visarppajvaraviḍbhaṅga raktapittavināśanaḥ ||
valyaḥ
sandīpanovṛṣyaś cakṣuṣyaḥ
śūlanāśanaḥ |
yāyanānānayaṃ rājā bastimustādiko mataḥ ||
yāyanānānayaṃ rājā bastimustādiko mataḥ ||
narasyottamasatvasya tīkṣṇaṃ bastīn
pradāpayet |
madhyam madhyamasatvasya hīnasatvasya vā mṛduṃ ||
madhyam madhyamasatvasya hīnasatvasya vā mṛduṃ ||
evaṅ kālam balandoṣam vikārañ ca vikāravit |
bastidravyabalañ caiva vīkṣya bastim prayojayet ||
bastidravyabalañ caiva vīkṣya bastim prayojayet ||
dadyādutkleśanaṃ
pūrvvam madhye doṣaharaṃ punaḥ |
paś cāt saṃśamanīyañ ca bastiṃ bastiviśāradaḥ ||
paś cāt saṃśamanīyañ ca bastiṃ bastiviśāradaḥ ||
|| nṛpāṇāṃ tat samānānāṃ tathā vasumatām api |
nārīṇāṃ sukumārāṇān tathaiva śiśuvṛddhayoḥ ||
nārīṇāṃ sukumārāṇān tathaiva śiśuvṛddhayoḥ ||
doṣanirharaṇārthāya balavarṇṇodayāya ca |
samāsenopadekṣyāmi vidhānam mādhutailikaṃ ||
samāsenopadekṣyāmi vidhānam mādhutailikaṃ ||
yānastrīpānabhojyeṣu parihāro na
rocyate |
phalañ ca vipulan dṛṣṭaṃ vyāpadañ cāpy asambhavaḥ ||
phalañ ca vipulan dṛṣṭaṃ vyāpadañ cāpy asambhavaḥ ||
yadicchati tadaiveṣa nirūhakramam arhati |
madhutaile same syātāṃ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ
||
karṣaś ca śatapuṣpāṇān tato 'rddhaṃ saindhavasya ca |
karṣaś ca śatapuṣpāṇān tato 'rddhaṃ saindhavasya ca |
phalanaikena saṃyuktaḥ khajena
suviloḍitaḥ ||
deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasaṃyutaḥ |
deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasaṃyutaḥ |
vacā madhu ca tailañ ca kvāthaḥ
sacasasaindhavaḥ ||
phalapippalisaṃyukte vastir yuktarathaḥ smṛtaḥ |
phalapippalisaṃyukte vastir yuktarathaḥ smṛtaḥ |
suradāru vacā rāsnā śatapuṣpā tathaiva ca ||
hiṃgusaindhavasaṃyuktobastirddoṣaharaḥ smṛtaḥ |
hiṃgusaindhavasaṃyuktobastirddoṣaharaḥ smṛtaḥ |
pañcamūlīkaṣāyantu tailam māgadhikā madhuḥ ||
bastireṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ |
bastireṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ |
yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhi320 n="316v"
facs="369"/>kāyutaḥ ||
sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastir iti smṛtaḥ |
sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastir iti smṛtaḥ |
avekṣya bheṣajam buddhyā vikārañ ca vikāravit
||
bījenānena matimān kuryād bastiśatānyapi |
bījenānena matimān kuryād bastiśatānyapi |
ajīrṇṇena prayuñjīta divāsvapnañ ca
varjjayet ||
āhārañ cārikaṃ śeṣam anyat kāmaṃ samācaret |
āhārañ cārikaṃ śeṣam anyat kāmaṃ samācaret |
yasmāt madhu ca tailañ ca prādhānyenātra
varttate ||
mādhutailika ityeṣa saṃjñito basticintakaiḥ |
mādhutailika ityeṣa saṃjñito basticintakaiḥ |
ratheṣv api ca yukteṣu hastyaśve vāpi
kalpite ||
yasmānna pratiṣiddheyamato yuktarathaḥ smṛtaḥ |
yasmānna pratiṣiddheyamato yuktarathaḥ smṛtaḥ |
bastau yuktarathe yasmāddhruvāsiddhiḥ prakīrttitāḥ ||
siddhabastiriti proktā munibhir nnaigamaiṣibhiḥ |
siddhabastiriti proktā munibhir nnaigamaiṣibhiḥ |
sukhinām alpadoṣāṇān nityasnigdhāś ca ye narāḥ
||
mṛdukoṣṭhāś ca ye teṣāṃ vidheyā mādhutailikaḥ |
mṛdukoṣṭhāś ca ye teṣāṃ vidheyā mādhutailikaḥ |
mṛdutvāt pādahīnatvād akṛtsnavidhisevanāt
||
ekabastipradānāc ca siddhabastiṣv ayantra ṇeti ||
ekabastipradānāc ca siddhabastiṣv ayantra ṇeti ||
|| cikitsāsthānam aṣṭatriṃśattamo 'dhyāyaḥ
||
folio 316v6
athāta āturopadravacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
snehapīḍasya vāntasya viriktasyāśrutāsṛjaḥ |
nirūḍhasya ca kāyāgniṃ maṃdo bhavati dehinaḥ ||
nirūḍhasya ca kāyāgniṃ maṃdo bhavati dehinaḥ ||
so nnair atyarthagurubhir upayuktaiḥ praśāmyati
|
alpo mahadbhir vvasudhācchādite 'gnir ivendhanaiḥ ||
alpo mahadbhir vvasudhācchādite 'gnir ivendhanaiḥ ||
sa cālpair llaghubhiś cānnair upayuktair
vvivarddhate |
kāṣṭhair aṇubhir alpaiś ca sandhukṣita ivānalaḥ ||
kāṣṭhair aṇubhir alpaiś ca sandhukṣita ivānalaḥ ||
hṛtadoṣapramāṇena sa cāhāravidhiḥ smṛtaḥ |
trīṇi cātra pramāṇāni prastho 'rddhāḍhakam āḍhakam ||
trīṇi cātra pramāṇāni prastho 'rddhāḍhakam āḍhakam ||
tatrāvaraṃ prasthamātraṃ dve śeṣe
madhyamottame |
prasthe tv eke gate deyā yavāgūsvalpataṇḍulā ||
prasthe tv eke gate deyā yavāgūsvalpataṇḍulā ||
dve caivārddhāḍhake deye tisraś cāpy āḍhake
gate |
vilepīmucirā
tādbha𑑎ktāc caturthāṃśakṛtām bhiṣak ||
vilepīmuci
dadyāt klinnan tataḥ paś cāt mudgayūṣeṇa
bhojanaṃ |
tribhāgakalitaṃ samyag akṛtenārddhasammitaṃ |
tribhāgakalitaṃ samyag akṛtenārddhasammitaṃ |
arddhāṃśam ucitād bhaktād akṛtākhyena buddhimān ||
tatas tu kṛtasaṃjñena
hṛdyenendriyabodhinā |
trīn aṃśād vitared bhoktuṃm āturāyodanam prati ||
tato yathocitam bhaktam bhoktum asmai vicakṣaṇaḥ |
tato yathocitam bhaktam bhoktum asmai vicakṣaṇaḥ |
lāvaiṇahariṇādīnāṃ rasair ddadyāt susaṃskṛtaiḥ
||
hīnamadhyottameṣv eṣu virekeṣu prakīrttitaḥ |
hīnamadhyottameṣv eṣu virekeṣu prakīrttitaḥ |
ekadvitriguṇaḥ samyag āhārasya kramo hitaḥ ||
vedanālābhaniyamaśokavaicityahetubhiḥ |
narān upoṣitām̐ś cāpi viriktavad upācaret ||
āḍhakārddhāḍhakaprasthasaṃkhyā hy eṣā virecane |
āḍhakārddhāḍhakaprasthasaṃkhyā hy eṣā virecane |
śleṣmānto hi virekaḥ syād etad icchanti kecana
|
eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyaḥ kadācana ||
eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyaḥ kadācana ||
balaṃ yat trividham proktaṃ matas tatra
kramas tridhā |
tatrānukramam ekan tu balasthe sakṛd ācaret ||
tatrānukramam ekan tu balasthe sakṛd ācaret ||
madhyame dvau kra𑑎mau kuryāt trīn vārān durbbale tathā |
kecid evaṃ kramam prāhur mandamadhyottamāgniṣu ||
kecid evaṃ kramam prāhur mandamadhyottamāgniṣu ||
kevalaṃ snehapīto vā vānto yaś cāpi kevalam |
sa saptarātram manujo bhuñjīta laghu bhojanaṃ ||
sa saptarātram manujo bhuñjīta laghu bhojanaṃ ||
śirāvedhakṛto yaś ca vivikto yaś ca𑑎
mānavaḥ |
māsam parihared agnir yāvan na balavān bhavet ||
māsam parihared agnir yāvan na balavān bhavet ||
tryahan tryaham parihared ekaikam bastim āturaḥ ||
tṛtīye parihāre tu yathāyogaṃ samācaret ||
tṛtīye parihāre tu yathāyogaṃ samācaret ||
tailapātrāmamṛdbhāṇḍasadharmmāṇo vraṇāturāḥ |
snigdhaśuddhāgnirogārttā jvarātīsāriṇaś ca ye ||
snigdhaśuddhāgnirogārttā jvarātīsāriṇaś ca ye ||
krudhyataḥ kupitaḥ pittaṃ kuryāt tām̐s tān upadravān |
āyā𑑎syataḥ śocato vā cittam vibhramam arcchati ||
āyā𑑎syataḥ śocato vā cittam vibhramam arcchati ||
maithunopagamād ghorān vyādhīn arcchati
durmmatiḥ |
ākṣepakaṃ pakṣaghātam aṅgapragraham eva ca ||
ākṣepakaṃ pakṣaghātam aṅgapragraham eva ca ||
guhyapradeśe śvayathuṅ kāsaśvāsau ca dāruṇau |
śukravac cāsya rudhirāṃ sarujaṃ sampravarttate ||
śukravac cāsya rudhirāṃ sarujaṃ sampravarttate ||
divāsvapnāt tu labhate tām̐s tān vyādhīn kaphātmakān |
pratiśyāyañ jvaraṃ śopham pāṇḍurogaṃ plihodaraṃ ||
pratiśyāyañ jvaraṃ śopham pāṇḍurogaṃ plihodaraṃ ||
mohaṃ sadanam aṅgānāṃ sāvipākam arocakaṃ |
tamasā cābhibhūtām̐ś ca svapnam e𑑎vābhinandati ||
tamasā cābhibhūtām̐ś ca svapnam e𑑎vābhinandati ||
uccaiḥ sambhāṣaṇād vāyuḥ śirasy āpādayed
rujaṃ |
āndhyam vādhiryamaghratvaṃ mūkatā jaḍatām api ||
āndhyam vādhiryamaghratvaṃ mūkatā jaḍatām api ||
ardditaṃ sahanurmmokṣam adhīmanthañ ca dāruṇaṃ |
labhate dantacālañ ca tām̐s tām̐ś cānyān
upadravān ||
yānayānāt tu labhate cchardim mūrcchām bhramaṃ klamaṃ |
yānayānāt tu labhate cchardim mūrcchām bhramaṃ klamaṃ |
tathāṅgapragrahaṃ ghoram indriyāṇāñ ca
vibhramaṃ ||
cirāsanān tathā sthānāc chroṇyām bhavati vedanā |
cirāsanān tathā sthānāc chroṇyām bhavati vedanā |
aticaṅkrama𑑎ṇād
vāyur jjaṃghorvvoḥ kurute rujāḥ ||
sakthnoḥ praśoṣaṃ śopham vā pādaharṣam athāpi vā |
sakthnoḥ praśoṣaṃ śopham vā pādaharṣam athāpi vā |
śītasambhogatoyānāṃ sevā
mārutavṛddhaye ||
vātātapābhyāṃ vaivarṇṇyaṃ jvaram vāpi
niga
yacchati |
niruddhādhyaśanāt mṛtyum vyādhim vā ghoram arcchati ||
niruddhādhyaśanāt mṛtyum vyādhim vā ghoram arcchati ||
asātmyabhojanād dhanyād balavarṇṇāvasaṃśayaṃ |
anātmavantam paśuvad bhuñjate ye pramāṇataḥ ||
rogānīkasya te mūlam ajīrṇṇāt prāpnuvanti ha ||
anātmavantam paśuvad bhuñjate ye pramāṇataḥ ||
rogānīkasya te mūlam ajīrṇṇāt prāpnuvanti ha ||
vyāpadāt kāraṇam vīkṣya vyāpatsv eteṣu
buddhimān |
prayatetāturārogyai pratyanīkena hetunā ||
prayatetāturārogyai pratyanīkena hetunā ||
viriktavāntair hariṇaiṇalāvakāḥ śaśāś ca
sevyāḥ samayūratittirāḥ |
saṣaṣṭikāś cāpi purāṇaśālayas tathaiva mudgā laghu yac ca kīrttitam iti ||
saṣaṣṭikāś cāpi purāṇaśālayas tathaiva mudgā laghu yac ca kīrttitam iti ||
|| cikitsāsthāne ekonacatvāriṃśattamo
dhyāyaḥ ||
folio 318v3
folio 318v3
athāto dhūmanastakavalacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
pañcavidho dhūmo bhavati || tad yathā ||
prāyogi𑑎kaḥ snaihiko
vairecanikaḥ kāsaghno vāmanīya iti ||
tatrailādinā kuṣṭhatagaravarjyena
ślakṣṇapiṣṭena dvādaśāṃgulaṃ śarakāṇḍaṃ
daśāṅgulagarbbham aṃguṣṭhodarapari𑑎ṇāhaṃ kṣaumeṇāṣṭāṅgulam pariveṣṭyālepayed eṣā varttiḥ
prāyogikaḥ || snehaphalasāramadhūcchi𑑎ṣṭasarjjarasagugguluprabhṛtibhiś ca snehamiśraiḥ
snaihikaiḥ | śirovirecanadravyair vvairecanikaiḥ |
bṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukakāsamarddahiṃgviṅgudītvaṅmanaḥśilāchinnaruhākarkkaṭakaśṛṅgīprabhṛtibhiḥ kāsaharaiś ca kāsaghnaiḥ |
snāyucarmmakhuraśṛṅgakarkkaṭakāsthiśuṣkamatsyavallūrakrimibhir
vvāmanīyaiś ca vāmanīya iti |
tatra basti𑑎netradravyair ddhūmanetradravyāṇi vyākhyātāni bhavanti |
dhūmanetran tu kanīnikāpariṇāham agre kalāyamātrasroto mūle
ṅguṣṭhapariṇāhaṃ dhūmavarttipraveśasroto ṅgulāni
catuścatvāriṃśat prāyogike | dvātriṃśat snaihike |
caturvviṅśati vairecanike | ṣoḍaśa kāsaghne | daśa vāmanīya
iti |
atha sukhopaviṣṭaḥ sumanā ṛjvadhodṛṣṭir atandritaḥ | snehapradīptāgrām
varttinetrasrotrasi praṇidhāya dhūmam pibed iti ||
mukhena tam pibem pūrvvan nāsikābhyān tataḥ
pibet |
mukhapītaṃ mukhenaiva vamet pītañ ca nastataḥ ||
mukhapītaṃ mukhenaiva vamet pītañ ca nastataḥ ||
yo vamen nastato dhūman nastapītam mukhena
vā |
sa netrakarṇṇanāsāsyasaṃśrayāl labhate gadān ||
sa netrakarṇṇanāsāsyasaṃśrayāl labhate gadān ||
viśeṣatas tu prāyogikaṃ
ghrāṇenādadyāt | snaihikaṃ mukhanāsābhyāṃ | nāsikābhyāṃ
vairecanikaṃ | mukhenaivetarāv iti |
tatra
śramabhayāmarṣoṣṇaviṣaraktapittamadamūrcchāpipāsā𑑎tāluśoṣamūrddhābhighātodgāratimiramehodarādhmānorddhavātontravṛddhibālavṛddhadurbbalaviraktāsthāpitajāgaritagarbbhiṇīrūkṣakṣatakṣīṇoraskāḥ madhughṛtad adhidugdhamadyayavāgūpītāḥ svalpakaphāś ca dhūman na severann iti ||
akālapīto bhramarī śirorogaṅ karoti hi |
nāsāsrotro 'kṣijihvānām upaghātañ ca dāruṇaṃ ||
nāsāsrotro 'kṣijihvānām upaghātañ ca dāruṇaṃ ||
dhūmaḥ snaihiko vairecanikaḥ | prāyogiko dvādaśasu
kāleṣūpayogo bhavati | tad yathā
kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanadivāsvapnamaithunaccharddanamūtroccārābhir uṣitaśastrakarmmānteṣv iti | tasya
vibhāgo mūtroccārakṣavathuruṣitamaithunānteṣu snaihikaḥ |
divāsvapnaccharddanāntayor vvairecanikaḥ | dantaprakṣālanasya
snānabhojanaśastrakarmmānteṣu prāyogika iti |
tatra snaihiko vātaṃ śamayati | snehād
upalepayitvāc ca | vairecanikaḥ śleṣmāṇam utkli𑑎śyāpakarṣati raukṣyāt
taikṣṇyād auṣṇyād vaiṣadyāc ca prāyogikaḥ śleṣmāṇam utkleśayaty
utkliṣṭañ cāpakarṣati | śamayati vā sādhāraṇatvāt pūrvvābhyām iti
||
dhūmaprayogāt puruṣaḥ
prasannendriyavāṅmanāḥ |
dṛḍhakeśadvijaśmaśrusugandhiviśadānanaḥ ||
dṛḍhakeśadvijaśmaśrusugandhiviśadānanaḥ ||
tathā
kāsaśvāsārocakāsyapralepasvarabhedamukhā𑑎srāvakṣavathuvamathukrathatandrīhanumanyāstambhapīnasaśirorogalocanaśūlāvātakaphanimittāś
cāsya mukharogān apahanti
na bhavanti |
tasya yogāyogātiyogā vijñātavyā
bhavanti | yogas tu dṛṣṭaphalārthaḥ | a𑑎yogo yogānirjjayaḥ | atiyogas
tāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇakṣveladṛṣṭirogādaurbbalyayuta i
m iti |
tatra prāyogikaṃ trīm̐s trīn u𑑎cchvāsān ādadyāt paryāgatām̐s
trīm̐s trīm̐ś caturo veti | snaihikaṃ yāvad asrupravṛttiḥ |
vairecanikam ādoṣadarśanāt | grāsāntareṣu kāsaharaṃ |
vairecanikavat tilataṇḍulayavāgūpīto vāmanīyaṃ yathāyoga iti
|
tatra vraṇanetrabastinetreṇa vraṇadhūmanetraṃ
vyākhyātam bhavati || śarāvasampuṭayutaṃ
vraṇadhūman nayed vraṇaṃ |
dhūmanetreṇa matimān vedanāsrāvaśāntaye ||
dhūmanetreṇa matimān vedanāsrāvaśāntaye ||
vidhir eṣa samāsena dhūpa
masyābhihito mayā |
nasyasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ kuśalasammitaṃ ||
nasyasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ kuśalasammitaṃ ||
auṣadham auṣadhapakvo vā sneho nāsikābhyāṃ
pradīyate | nasyan tatpañcavikalpam bhavati || tad yathā || nasyaṃ
śirovirecanam pratimarśo vapīḍaḥ
pradhamanam iti || teṣān nasyaṃ pradhānaṃ śirovirecanaṃ yena
nasya iti vikalpaḥ pratimarśaḥ |
śirovirecanavikalpo vapīḍaḥ pradhamanañ ceti |
tato nastaśabdaḥ pañcavidhā nipatati |
tatra yaḥ snehārthaṃ śūnyaśirasāṃ grīvāskandhorasām
balajananārthan dṛṣṭiprasādajananārtham vā sneha upādīryate | tasmin vaiśeṣike nastaśabdaḥ | tat tu deyaṃ𑑎
vātābhipanne śirasi | tad yathā | tathā
dantakeśaśmasruṇātadāruṇakarṇṇakṣvelatimirasvaropa𑑎ghātanāsārogamukharogaśoṣāvabāhukākālajavalī𑑎palitaprabodheṣu vātapaittikeṣu
ca mukharogeṣu vātapittaharadravyasiddhena sneheneti |
śiro𑑎virecanam api śleṣmaṇābhivyāptatālugataśirasān tathā𑑎rocakaśirogauravaśūlapīnasāvabhedakakrimipratiśyāyāpasmāraghrāṇājñāneṣv
anyeṣu corddhvajatrugateṣu vikāreṣu śirovirecanadravyasiddhena snehenaiveti ||
tat tv
etad dvividham apy uktaṃ ||
tatroccārita
vātamūtrapurīṣāyābhuktavate dravyatre kāle pāṇitāpopasveditamṛditagalakapolalalāṭapradeśāya vātātaparajohīne
veśmani uttānaśāyine kiñcit pravilambitaśirase
vastrāvacchāditanetrāya vāmahastapradeśinyagronnāmitanāsāgrāya viśuddhasrotase
dakṣiṇahastena śuktyā picunā vā sukhoṣṇam adrutam ava
vicchinnadhārā sā siñced iti
| yathā ca netreṇa prāpnoti ||
snehe 'vasicyati śiro na kañ cana
kampayet |
na bhāṣen na ca kupyec ca na kṣudhān na sahed api ||
na bhāṣen na ca kupyec ca na kṣudhān na sahed api ||
etair hi vihataḥ sneho na samyak
pratipadyate |
tataḥ kāsapratiśyāyaḥ śirokṣigadasambhavaḥ ||
tataḥ kāsapratiśyāyaḥ śirokṣigadasambhavaḥ ||
tasya pramāṇan tv aṣṭau bindavaḥ ||
pradeśinīparvvadvayaniḥsrutāḥ | eṣā mātrā prathamā |
dvitīyā śuktiḥ | tṛtīyā pāṇiśu𑑎ktir
ity etās tisro mānāḥ | yathābalam prayojyā bhavantīti |
śṛṅgāṭakam abhiplāvya nireti vadanād yathā |
kaphotkleśabhayāccainan niṣṭhīved abhidhārayan ||
kaphotkleśabhayāccainan niṣṭhīved abhidhārayan ||
dante punar api saṃsvedya galakapolādīn dhūmam
āseveta | bhojayec cainam anabhiṣyanti
di | ya
athāsyācārikam upadiśet | krodhādim pariharec ca |
rajodhūmamanastāpadravapānaśirasnānādīni |
tasya yogāyogātiyogavijñānaṃ bhavati ||
lāghavaṃ śiraso yoge
sukhasvapnaprabodhanaṃ |
vikāropaśamaḥ śuddhir indriyāṇām paraṃ sukhaṃ ||
vikāropaśamaḥ śuddhir indriyāṇām paraṃ sukhaṃ ||
ayoge rogānirjjayaḥ kaphaprasekaḥ śiraso
gurutendriyavibhramaḥ | atiyoge
tāluśoṣapipāsābhramamadamū𑑎rcchā ceti || lakṣaṇam mūrddhny atisnigdhe rūkṣan
tatrāvacārayet |
śirovirecanasyāpi catvāro bindavaḥ
ṣaḍ vā tathāṣṭau vā yathābalam śirovirecakasnehasya pramāṇam
abhinirddiśet |
tasya trīṇy abhivarṇṇyante lakṣaṇāni prayogataḥ ||
śuddhihīnātisaṃjñāni viśeṣāc chāstracintakaiḥ |
śuddhihīnātisaṃjñāni viśeṣāc chāstracintakaiḥ |
lāghavaṃ śirasaḥ śuddhiḥ srotrasāṃ
vyādhinirjjayaḥ || cittendriyaprasādaś ca , śirasaḥ
manasaḥ śuddhilakṣaṇaṃ |
kaṇḍūpradehagurutā srotrasāṅ kaphasambhavaḥ ||
hīnāviśuddhe śirasi lakṣaṇam parikīrttitaṃ |
hīnāviśuddhe śirasi lakṣaṇam parikīrttitaṃ |
mastuluṅgāgamo vā tad dṛṣṭir indriyavibhramaḥ ||
śūnyatā śirasaś cāpi mūrdhni gāḍhavirecite |
śūnyatā śirasaś cāpi mūrdhni gāḍhavirecite |
hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnam ācaret ||
samyak virecite cāpi sarppir nnaste 'nuṣecayet ||
samyak virecite cāpi sarppir nnaste 'nuṣecayet ||
nasye tu pariharttavyā bhavanti || tad yathā
||
bhuktavān apatarppitotyarthan taruṇapratiśyāyī
garbbhiṇī madyadravapīḍito jīrṇṇīvastidantaḥ kruddho
rāgārttaḥ | tṛṣṇābhibhūto bālo vṛddhaḥ śrānto vegāvarodharataḥ śirasnātukāmaś ceti ||
nasye śirovireke ca vyāpado dvividhāḥ
smṛtāḥ |
doṣotkleśakṣayāc caiva vijñeyā ca yathākramaṃ ||
doṣotkleśakṣayāc caiva vijñeyā ca yathākramaṃ ||
tatrotkleśanimittāsu yuñjyāc
chāmanaśodhane
c chamanakopane |
atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhanaṃ hitaṃ ||
atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhanaṃ hitaṃ ||
pratimarśas tu caturddaśasu kāleṣūpadeyo
bhavati | tad yathā | kālyotthitena | prakṣālitadantena | gṛhā
nirggacchatā | vyāyāmavyavāyapariśrātena |
mūtroccārakavalāñjanānānte bhuktavatā | chardditavatā |
divāsvapnotthitena sāyañ ceti ||
tatra kālyotthitenāsevitaḥ pratimarśo rātrāv upacitaṃ nāsāsrotrogatam malam upahanti |
prakṣālitadantena dantānān dṛḍhatā vadanasaugandhyañ cāpādayati |
gṛhān nirggacchatā nāsāsrotrasāṃ snehaklinnatayā | rajodhūmo vā na prabādhate |
vyāyāmavyavāyapariśrāntena śramam apahanti | mūtroccārānte
dṛṣṭigurutvam apanayati | kavalāñjanānte dṛṣṭim prasādayati |
bhuktavatā srotro viśuddhiṃ laghutvaṃ cāpādayati |
chardditavatā srotrovilagnaṃ śleṣmāṇam apohya bhaktacchandaṃ
kurute | divāsvapnotthitena nidrāśeṣaṃ gauravañ cāpahṛtya cittai𑑎kāgryañ janayati | sāyaṃ
sukhanidrāprabodham āpādayatīti |
īṣad ucchiṅghanāt sneho yadā vaktum prapadyate |
naste niṣiktan tam vidyāt pratimarṣam pramāṇataḥ ||
naste niṣiktan tam vidyāt pratimarṣam pramāṇataḥ ||
tena rogāḥ praśāmyanti narāṇām ūrddhvajatrujāḥ |
indriyāṇāñ ca vaimalyaṃ kuryād āsyasugandhi ca ||
indriyāṇāñ ca vaimalyaṃ kuryād āsyasugandhi ca ||
hanudantaśirogrīvātrikabāhūrasām balaṃ |
valīpalitakhālityavyaṅgānāñ cāpy asambhavaḥ ||
valīpalitakhālityavyaṅgānāñ cāpy asambhavaḥ ||
tailaṅ kaphe ca vāte ca
kevalam pavane vasāṃ |
dadyān nastaḥ sadā pitte sarppirmajjāsamārute ||
dadyān nastaḥ sadā pitte sarppirmajjāsamārute ||
caturvidhasya snehasya
vidhir eṣa prakīrttitaḥ |
śleṣmasthānāvirodhitvāt teṣu tailam viśiṣyate ||
śleṣmasthānāvirodhitvāt teṣu tailam viśiṣyate ||
avapīḍan tu śirovirecanavad
abhiṣyaṇṇasarppadaṣṭamūrcchitavisaṃjñebhyo dadyāc chirovirecanadravyāṇām anyatamam
āsādyāvapīḍam iṣyateti |
cetovikārakrimiviṣābhipannānāñ cūrṇṇaṃ
pradhamed iti ||
śarkarekṣurasakṣīrā ghṛtamāṃsarasam pṛthak |
kṣīṇānān nastato dadyād raktapittagadeṣu ca ||
kṣīṇānān nastato dadyād raktapittagadeṣu ca ||
|| ataḥ param pravakṣyāmi kavaḍagrahaṇe vidhiṃ
|
caturddhā kavaḍasnehī prasādī śodhiropaṇau ||
caturddhā kavaḍasnehī prasādī śodhiropaṇau ||
sngidhoṣṇaiḥ snaihiko vāte
𑑎
svāduśītaiḥ prasādanaḥ |
pitte kaṭvamlalavaṇai rūkṣaiḥ saṃśo𑑎dhanaḥ kaphe ||
pitte kaṭvamlalavaṇai rūkṣaiḥ saṃśo𑑎dhanaḥ kaphe ||
kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇo ropaṇo vraṇe
||
||
tatra trikaṭukāśitasarṣapasiddhārthakakalkam āloḍya tailamūtrakṣārasurāśukramadhūnām anyatamena
salavaṇam abhiprataptam
upasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśe dhārayet ||
sukhaṃ sañcāryate yā tu sā mātrā sā
kavalāḥ smṛtāḥ |
asañcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣaḥ sā prakīrttitāḥ ||
asañcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣaḥ sā prakīrttitāḥ ||
tāvac ca dhārayitavyo nanyamanasānunnatadehena
yāvad doṣapratipūrṇṇagalakapolatvan
nāsāsrotronayanapariplavaś ca bhavati | tadā vimoktavyaḥ punaś
cānyo grahītavyaḥ |
evaṃ snehapayaḥkṣaudrarasamūtrāmlasambhṛtāḥ |
kasāyoṣṇodakābhyāñ ca𑑎 kavaḍā doṣato hitāḥ ||
kasāyoṣṇodakābhyāñ ca𑑎 kavaḍā doṣato hitāḥ ||
vyādher apacayas tuṣṭir vviṣadaṃ vaktralāghavaṃ |
indriyāṇām prasādaś ca kavaḍe śuddhilakṣaṇaṃ ||
indriyāṇām prasādaś ca kavaḍe śuddhilakṣaṇaṃ ||
hīne jāḍyakaphotkleśāvarasajñānam eva ca |
atiyogāt mukhe pākaḥ śoṣas tṛṣṇāruciklamāḥ ||
atiyogāt mukhe pākaḥ śoṣas tṛṣṇāruciklamāḥ ||
śodhanīye viśeṣeṇa bhavaty etat tu lakṣaṇaṃ |
tilān nīlotpalāṃ sarppiḥ śarkkarā kṣīram eva ca ||
tilān nīlotpalāṃ sarppiḥ śarkkarā kṣīram eva ca ||
sakṣaudro dagdhavaktrasya gaṇḍūṣo
dāhanāśanaḥ |
kavalasya samāsena vidhir eṣa prakīrttitaḥ ||
kavalasya samāsena vidhir eṣa prakīrttitaḥ ||
vibhajya bheṣajam buddhyā kurvvīta
pratisāraṇaṃ |
kalko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇṇaṃ ceti caturvvidhaṃ ||
kalko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇṇaṃ ceti caturvvidhaṃ ||
aṅgulyagrapraṇītan tu yathāsvam mukharogiṇāṃ |
tasya yogam ayogañ ca kavaloktam vibhāvayet ||
tasya yogam ayogañ ca kavaloktam vibhāvayet ||
bhojayec cānabhiṣyandi doṣaghnam aśanan naram iti ||
|| cikitsāsthāne catvāriṃśattamo
'dhyāyaḥ ||
snehasvedotha
vamanam virekam vyāpadaṃ 𑑎tathā |
netre pramāṇam vyāpac cānuvāsanasahottaraṃ ||
netre pramāṇam vyāpac cānuvāsanasahottaraṃ ||
nirūhottarapīḍā ca dhūmanastena vai daśa || 0 ||
yad uktañ catvāriṅśac cikitsitānīti tat
sarvvaṃ samāptam iti || ❈ ||