<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tei-to-html.xsl"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
<script src="./lib/js/xslt-polyfill.min.js" xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"></script>
    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Transcription of MS Kathmandu NAK 5-333, Cikitsāsthāna, adhyāyas
                    21-40</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <p>Suśruta project, University of Alberta</p>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <msDesc>
                    <msIdentifier>
                        <placeName>
                            <settlement>Kathmandu</settlement>
                            <region>[region]</region>
                            <country>Nepal</country>
                        </placeName>
                        <institution>National Archives of Nepal</institution>
                        <repository>http://narchives.gov.np/</repository>
                        <idno>5-333</idno>
                        <idno type="siglum">H</idno>
                    </msIdentifier>
                    <msContents>
                        <summary>
                            <p>In the Cikitsāsthāna, Missing verses/Lines SS.4.1.2
                                SS.4.1.51 SS.4.1.90cd SS.4.1.90ef SS.4.1.91 SS.4.1.92
                                SS.4.1.93ab SS.4.1.100cd SS.4.1.107 SS.4.1.108 SS.4.1.137
                                SS.4.1.138 SS.4.1.139 Metre break SS.4.1.53 SS.4.1.58
                                SS.4.1.80 SS.4.1.84</p>
                        </summary>

                        <msItem defective="true" n="1">
                            <!-- @defective: 'false ' for complete, 'true ' for incomplete -->
                            <author role="author" xml:lang="sa">Suśruta</author>
                            <title xml:lang="sa">Suśrutasaṃhitā</title>

                            <!-- rubric, incipit, explicit, and finalRubric are given as examples -->

                            <textLang mainLang="sa-Newa">[Sanskrit in Nepalese
                                script|]</textLang>

                            <!-- @mainLang can be "sa-Deva", "sa-Mlym", "sa-Telu", "sa-Newa", etc. See ISO 15924 for more details. -->
                        </msItem>
                    </msContents>

                    <physDesc>
                        <objectDesc form="pothi">
                            <!-- @form can be "pothi", "book", scroll", etc. -->
                            <supportDesc material="palm-leaf">
                                <!-- @material can be "paper", "industrial paper", "handmade paper", "palm-leaf", "palmyra palm-leaf", "talipot palm-leaf", "birch bark", "vellum", etc. -->
                                <!-- the following <foliation> tags are examples -->
                            </supportDesc>

                        </objectDesc>
                        <scriptDesc>
                            <scriptNote xml:id="script-ba-va"><foreign xml:lang="sa"
                                    >ba</foreign> and <foreign xml:lang="sa">va</foreign>
                                not distinguished|</scriptNote>
                        </scriptDesc>
                    </physDesc>

                    <history>
                        <origin>
                            <origDate calendar="Nepala" when="0663">Nepala Saṃvat 663
                                (1465 CE)|</origDate>
                            <!-- calendar can be "Vikrama", "Śaka", etc. Dates can be approximate or exact. -->
                            <origPlace xml:lang="en">[place of production]</origPlace>
                        </origin>

                    </history>
                </msDesc>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <encodingDesc>
            <charDecl>
                <char xml:id="newa-comma">
                    <unicodeProp name="Name" value="NEWA COMMA"/>
                    <mapping type="Unicode">&#x1144D;</mapping>
                </char>
                <char xml:id="newa-double-comma">
                    <unicodeProp name="Name" value="NEWA DOUBLE COMMA"/>
                    <mapping type="Unicode">&#x1145A;</mapping>
                </char>
                <char xml:id="newa-gap-filler">
                    <unicodeProp name="Name" value="NEWA GAP FILLER"/>
                    <mapping type="Unicode">&#x1144E;</mapping>
                </char>
                <char xml:id="newa-placeholder-mark">
                    <unicodeProp name="Name" value="NEWA PLACEHOLDER MARK"/>
                    <mapping type="Unicode">&#x1145B;</mapping>
                </char>
                <char xml:id="newa-siddhi">
                    <unicodeProp name="Name" value="NEWA SIDDHI"/>
                    <mapping type="Unicode">&#x1144A;</mapping>
                </char>
                <char xml:id="newa-sign-final-anusvara">
                    <unicodeProp name="Name" value="NEWA SIGN FINAL ANUSVARA"/>
                    <mapping type="Unicode">&#x11448;</mapping>
                </char>
                <glyph xml:id="newa-old-gap-filler">
                    <desc>Older form of the Newa gap filler, as written in this manuscript.</desc>
                    <localProp name="Name" value="NEWA GAP FILLER, OLDER FORM"/>
                    <mapping type="standard">&#x1144E;</mapping>
                </glyph>
                <glyph xml:id="broken-danda">
                    <desc>Broken form of the daṇḍa, written as a daṇḍa with a gap in it.</desc>
                    <localProp name="Name" value="BROKEN DANDA"/>
                    <mapping type="standard">&#x1144B;</mapping>
                </glyph>
                <glyph xml:id="upadhmaniya">
                    <desc>The Sanskrit upadhmaniya character in Newa script</desc>
                    <localProp name="Upadhmaniya" value="UPADHMANIYA"></localProp>
                    <mapping type="standard">&#x1CF6;</mapping>
                </glyph>
            </charDecl>
        </encodingDesc>

        <revisionDesc>
            <change when="2021-11-11" who="Dominik Wujastyk"> Started the file. </change>
            <change when="2021-05-11" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.01</change>
            <change when="2021-09-14" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.02</change>
            <change when="2021-09-22" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.39</change>
            <change when="2021-10-03" who="Deepro Chakraborty">minor corrections in
                4.39</change>
            <change when="2021-10-28" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.40</change>
            <change when="2021-11-25" who="Deepro Chakraborty">some corrections made in
                4.40</change>
            <change when="2021-12-18" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.19</change>
            <change when="2021-12-27" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.24</change>
            <change when="2021-12-30" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.20</change>
            <change when="2022-01-03" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.26</change>
            <change when="2022-01-09" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.29</change>
            <change when="2022-01-16" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.21</change>
            <change when="2022-01-19" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.30</change>
            <change when="2022-02-22" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.25</change>
            <change when="2022-02-24" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.27</change>
            <change when="2022-03-05" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.31</change>
            <change when="2022-03-14" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.32</change>
            <change when="2022-03-17" who="Dominik Wujastyk">Added the scriptNote for
                script-ba-va (ba/va equivalence)</change>
            <change when="2022-03-27" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.33</change>
            <change when="2022-04-03" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.34</change>
            <change when="2022-04-12" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.35</change>
            <change when="2022-04-21" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.36</change>
            <change when="2022-04-30" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.23</change>
            <change when="2022-05-15" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.37</change>
            <change when="2022-06-05" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.38</change>
            <change when="2023-03-18" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.07</change>
            <change when="2023-03-19" who="Paras Mehta">Added transcription of
                4.09</change>
            <change when="2023-03-23" who="Vandana Lele">Added transcription of
                4.08</change>
            <change when="2023-03-29" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.05</change>
            <change when="2023-04-01" who="Vandana Lele">Added transcription of
                4.03</change>
            <change when="2023-04-06" who="Harshal Bhatt">Added transcription of
                4.16</change>
            <change when="2023-04-09" who="Vandana Lele">Added transcription of
                4.15</change>
            <change when="2023-04-19" who="Vandana Lele">Added transcription of
                4.18</change>
            <change when="2023-04-19" who="Jane Allred">Added transcription of
                4.12</change>
            <change when="2023-04-27" who="Deepro Chakraborty">Added transcription of
                4.14</change>
            <change when="2023-11-14" who="Dominik Wujastyk">split the file from adhyāyas
                1-40 into 1-20 and 21-40 because of Saktumiva memory limitations.</change>
            <change when="2023-11-14" who="Madhusudan Rimal">Added transcription of
                4.28</change>

            <change when="2025-03-31" who="Dominik Wujastyk">Removed the empty passage
                tags so that these passages do not show up in the edition as being present
                but empty.</change>

            <change when="2025-04-16" who="Dominik Wujastyk">Removed the "add inline" tags
                which are the wrong way to indicate that there's something in this MS that
                isn't in the vulgate. The right way is to not mark such passages at all.
                The collation process will show them in the apparatus.</change>
            <change when="2025-04-16" who="Dominik Wujastyk">Sorted out the tags for
                milestones and made pb facs numbers point to the MS scan images. </change>
                			       <change when="2026-04-25" who="Dominik Wujastyk">Completed adding page-begin pb elements
                with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from
                archive.org.</change>
            <change who="Claude (Anthropic), for Dominik Wujastyk" when="2026-11-19">Word spacing revised (sandhi forms kept; compounds and fused vowels not divided): 812 missing spaces added and 82 misplaced spaces removed, by comparison with the word-spaced 1938 vulgate file and by reading of the passages that differ from it. 146 prose units retagged from lg/l to p, judged by metre. No letter was changed; xml:ids and pb elements are unchanged. See Claude/witness-spacing-2026-11/README.md.</change>
        </revisionDesc>

    </teiHeader>

    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">

        <body>
            <div n="4" type="sthāna">

                <div n="21" type="adhyāya">

                    <pb facs="267" n="263v (upper image), line 4"/>


                    <p xml:id="SS.4.21.1"> athātaḥ śūkadoṣacikitsi<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="5"/>tam vyākhyāsyāmaḥ || </p>



                    <l xml:id="SS.4.21.3"> vilikhya sarṣapīṃ samyak kaṣāyair avacū<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/>rṇṇayet |
                        <caesura/>
                         kaṣāyeṣv eva kurvvīta <metamark function="yati">,</metamark>
                        tailañ ca vraṇa||| ||ropaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.4"> aṣṭhīlikāṃ jalau<g ref="#newa-gap-filler"/><lb
                            n="6"/>kābhi<del rend="crossed out">ḥ</del>r grāhayed bahuśo
                        bhiṣak |
                        <caesura/>
                         tathā cānupaśāmyantīṅ kaphagranthivad uddharet || <g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.21.5">
                        <pb n="264r" facs="267"/><lb n="1"/>svedayed grathitāṃ śaśvan
                        nāḍīṃ svedena buddhimān |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇair upanāhaiś ca <metamark function="yati">,</metamark>
                        susvinnair upanāhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.6"> kumbhīkāṃ pākamāpannāṃ <metamark
                            function="yati">,</metamark> cchindyāc chodhya ca ropayet | <g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/>
                        <caesura/>
                        <lb n="2"/>tailena lodhratriphalā<metamark function="yati"
                            >,</metamark>tindukāmrakṛtena vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.7"> jalāyukā<cb/>bhir alajīṅ grāhayet svedayīta ca
                        |
                        <caesura/>
                         kaṣāyais teṣu siddhañ ca <metamark function="yati">,</metamark>
                        tailaṃ ropaṇam iṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.8"> balātai<lb n="3"/>lena siddhena mṛditam
                        pariṣecayet |
                        <caesura/>
                         sarppiḥ snigdhaiś ca <cb/>madhuraiḥ sukhoṣṇair upanāhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.9"> sammūḍhapiṭakāṃ kṣiprañ jalaukābhir upācaret |
                        <caesura/>
                         bhitvā <lb n="4"/>paryāgatāñ cāpi <metamark function="yati"
                            >,</metamark> lepayen madhusarppiṣā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.10"> avamanthe gate <cb/>pākaṃ <metamark
                            function="yati">,</metamark> bhinne tailam vidhīyate |
                        <caesura/>
                         dhavājakarṇṇāśvakarṇṇasallakīkvāthasādhitaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.11"> kriyām puṣka<g ref="#newa-gap-filler"/><lb
                            n="5"/>rikāyāṃ tu <metamark function="yati">,</metamark> śītāṃ
                        sarvvām prayojayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.12"> sparśahāryāṃ hare<cb/>d raktaṃ <metamark
                            function="yati">,</metamark> madhuraiḥ pradihed api ||
                        <caesura/>
                         kṣīrekṣurasasarppirbhiḥ secayec ca suśītalaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.13"> uttamākhyāṃ <lb n="6"/>tu piṭakām
                        baḍisenoddhared bhiṣak ||
                        <caesura/>
                         uddhṛtya madhusaṃyuktaiḥ kaṣāyair avacūrṇṇayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.14"> rasakriyā vidhātavyā <metamark function="yati"
                            >,</metamark> likhite śatapo<add place="below">śa</add>nake ||
                        <caesura/>
                         pṛthak parṇṇyādisiddhañ ca <metamark function="yati">,</metamark>
                            de<pb n="264v" facs="268"/><lb n="1"/>yaṃ tailam anantaraṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.15"> kriyām prayuñjyāt kuśalaṃ tvakpākasya
                        visarppavat ||
                        <caesura/>
                         raktavidradhivac cāpi <metamark function="yati">,</metamark>
                        kriyāṃ śoṇitaje 'rbbude | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.16"> kaṣāyakalkasarppīṃṣi tailacūrṇṇarasa<lb n="2"
                        />kriyāṃ ||
                        <caesura/>
                         śodhane ropaṇe caiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.17">
                        <cb/>hitañ ca sarppiṣaḥ pānaṃ <metamark function="yati"
                            >,</metamark> pathyañ cāpi virecanaṃ ||
                        <caesura/>
                         hitaḥ śoṇitamokṣaś ca <metamark function="yati">,</metamark> yac
                        cāpi la<lb n="3"/>ghu bhojanaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.21.18"> arbbudam māṃsapākañ ca <metamark
                            function="yati">,</metamark> vidradhin tilakāla<cb/>kaṃ ||
                        <caesura/>
                         pratyākhyāya hi kurvvīta <metamark function="yati">,</metamark>
                        bhiṣak teṣām pratikriyām iti || </l>

                    <p xml:id="SS.4.21.trailer"> cikitsā 21 || ||</p>

                    <milestone n="264v3" unit="folio"/>
                </div>
                <div n="22" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3242 fol 264" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.22.1">athāto mukharogāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.22.3">catu<cb/>rvvidhena snehena madhūcchiṣṭayutena vā
                        |
                        <caesura/>
                         vātike 'bhyañjanaṃ kāryan nāḍīsvedam tathāpi ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.4"><lb n="4"/>oṣṭhaprakope bhiṣajā
                        sālvaṇañ copanāhanaṃ |
                        <caesura/>
                         mastiṣke<cb/> caiva nasye <add place="below-margin">ca</add>
                        tailam vātaharaiḥ śritaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.5">śrīveṣṭakaṃ sarjjarasaṃ gugguluṃ suradāru ca |
                        <caesura/>
                         yaṣṭima<lb n="6"/>dhukacūrṇṇañ ca hitam atra pralepane ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.6">pittaraktābhighātotthaṃ jalaukābhir upācaret |
                        <caesura/>
                         pittavidradhivac cāpi kriyāṅ kuryād aśeṣataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.7">śirovirecanaṃ dhū<pb n="265r" facs="268"/>maṃ
                        svedaṃ kavaḍadhāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         hṛtarakte prayoktavyam oṣṭhakope kaphātmake ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.8">trikaṭuṃ svarjjikākṣāraṃ kṣārañ ca yavaśūkajaṃ |
                        <caesura/>
                         kṣaudrayuktama vidhātavyam etac ca pratisāraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.9">me<lb n="2"/>doje svedite bhinne śoṇite jvalano
                        hitaḥ |
                        <caesura/>
                         priyaṅgulodhra<cb/>triphalā sakṣaudram pratisāraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.10">etad oṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karmma kīrttitaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         dantamūlaga<lb n="3"/>tānān tu rogānāṅ karmma ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.11">śītāde hṛtaraktasya toye<cb/> nāgarasarṣapān |
                        <caesura/>
                         niḥkvāthya triphalāñ cāpi kuryād gaṇḍūṣadhāraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.12">priyaṅgavaś ca mustāś ca tri<lb n="4"/>phalā ca
                        pralepanaṃ |
                        <caesura/>
                         nasyañ ca siddhin triphalā madhukotpala<cb/>padmakaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.13">dantapuppuṭake kāryan taruṇe raktamokṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         sapañcalavaṇaṃ kṣāraṃ sakṣaudram pratisā<lb n="5"/>raṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.14">śirovirekaś ca hito nasyaṃ snigdhañ ca bhojanaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         vi<cb/>srāvite dantaveṣṭe vraṇan tu pratisārayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.15">lodhrapatraṅgamadhukalākṣācūrṇṇair
                        mmadhūttaraiḥ |
                        <caesura/>
                         gaṇḍū<lb n="6"/>ṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.16">kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarppiś ca nastataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sauśire hṛtarakte tu lodhramustarasāñjanaiḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.22.18">kṣīre daśaguṇe sarppiḥ si<pb n="265v"
                            facs="269"/>ddhaṃ nasye ca pūjitaṃ |
                        <caesura/>
                         kriyāṃ paridare kuryāc chītādoktam vicakṣaṇaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.19">saṃśodhyobhayataḥ kāryaṃ śiraś copakule hitaḥ |
                        <caesura/>
                         kākodumvarikāgojīpattrair vvisrāvayed asṛk ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.20">kṣaudra<lb n="2"/>yuktaiḥ salavaṇaiḥ savyoṣaiḥ
                        pratisārayet |
                        <caesura/>
                         pippalyaḥ sa<cb/>rṣapā svetā<del>ḥ</del> nāgaraṃ naiculaṃ phalaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.21">sukhodakena saṃsṛjya kavaḍan tasya yojayet |
                        <caesura/>
                         ghṛtam madhurakai<lb n="3"/>ssiddhaṃ hitaṃ kavaḍanasyayoḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.22">śastreṇa dantavaidarbbha dantamū<cb/>lāni
                        śodhayet |
                        <caesura/>
                         tataḥ kṣāram prayuñjīta kriyāḥ sarvvāś ca śītalāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.23">uddhṛtyādhikadantan tu ta<lb n="4"/>to 'gnim
                        avacārayet |
                        <caesura/>
                         krimidantakavac cātra vidhi kāryo<cb/> vijānatā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.24">chinnādhimāṃsaṃ sakṣaudrair imaiś cūrṇṇaiḥ
                        samācaret |
                        <caesura/>
                         vacātejovatīpāṭhāsvarjjikā<lb n="5"/>yāvaśūkajaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.25">kṣaudradvitīyāḥ pippalyaḥ kavaḍaś cātra
                        kī<cb/>rttitaḥ |
                        <caesura/>
                         paṭolanimbatriphalākaṣāyāś cātra dhāvanaṃ ||
                        <caesura/>
                         śirovirekaś ca hito dhūmo vairecana<lb n="6"/>ś ca yaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.26ab">sāmānyaṅ karmma nāḍīnām viśeṣaś cātra me śṛṇu
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.27">yad dantam adhijāyeta nāḍīdantan tam uddharet |
                        <caesura/>
                         chitvā mānsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.28">śodhayitvā<pb n="266r" facs="269"/> dahec cāpi
                        kṣāreṇa jvalanena vā ||
                        <caesura/>
                         upekṣite tu daśane gatihanvasthi dārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.29">tasmāt samūladaśanam uddhared bhagnam asthi ca |
                        <caesura/>
                        <lb n="2"/>uddhṛte tūttame dante śoṇitaṃ samprasicyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.30ab">raktātiyogāt pū<cb/>rvvoktā rogā ghorā
                        bhavanti ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.31ab">calam apy uttaman dantam ato nāpahared bhiṣak
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.32">kaṣāyajātīmadana<lb n="2"/>kaṭukasvādukaṇṭakaiḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         lodhramañjiṣṭhakhadirayaṣṭyāhvaiś cāpi<cb/> yat kṛtaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.33">tailaṃ saṃśodhane tad dhi hanyād dantagatāṃ
                        gatiṃ ||
                        <caesura/>
                         kīrttitā dantamūleṣu kriyā danteṣu va<lb n="4"/>kṣyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.34">sukhoṣṇaḥ snehakavaḍāḥ sarppiṣas trivṛtasya vā
                        ||
                        <caesura/>
                         ni<cb/>ryūhaś cānilaghnānān dantaharṣapramarddanāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.35">snaihikaś ca hito dhūmo nasyaṃ snaihikam eva ca
                        ||
                        <caesura/>
                        <lb n="5"/>rasārase yavāgvaś ca kṣīrasantānikā ghṛtaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.36cd">ahinsaṃ da<cb/>ntamūlāni śarkkarām uddhared
                        bhiṣak ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.37">lākṣācūrṇṇair mmadhuyutais tatas tam
                        pratisārayet |
                        <caesura/>
                         danta<lb n="6"/>harṣakriyāñ cāpi kuryān niravaśeṣataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.38">kapālakaḥ kṛcchratamas tatrāpy eṣā kriyā hitā |
                        <caesura/>
                         jayed visrāvaṇaiḥ svinnam acalaṅ krimidantakaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.39">tathāvapīḍair vvāta<lb n="266v"/>ghnaiḥ
                        snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         bhadradārvādivarṣābhūr lepaiḥ snigdhaiś ca bhojanaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.40">calam uddhṛtya vā sthānaṃ daheta suṣirasya vā |
                        <caesura/>
                         tato vidārī yaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaśerubhiḥ ||<lb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.22.41">tailan daśaguṇaṃ kṣīraṃ siddhaṃ nasye ca
                        pūjitaṃ |
                        <caesura/>
                         hanurmmokṣasa<cb/>muddhiṣṭāṃ kuryāc cārdditavat kriyāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.42">phalāny amlāni śītāmbu rūkṣānnadantadhāvanaṃ |
                        <caesura/>
                         tathāti<lb n="3"/>kaṭhinām bhakṣāṃ dantarogī vivarjjayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.43">sādhyānān dantaro<cb/>gānāñ cikitsitam udāhṛtaṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karmma vakṣyāmi siddhaye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.44">auṣṭhaprako<lb n="4"/>pe 'nilaje yad uktam prāk
                        cikitsitaṃ ||
                        <caesura/>
                         kaṇṭakeṣv anilotthe<cb/>ṣu tat kāryam bhiṣajā bhavet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.45">pittajeṣu vighṛṣṭeṣu nisṛte duṣṭaśoṇite ||
                        <caesura/>
                         pratisāraṇagaṇḍū<lb n="5"/>ṣā nasyañ ca madhuraṃ hitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.46">kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhite<cb/>ṣv asṛjaḥ
                        kṣaye ||
                        <caesura/>
                         pippalyādir mmadhuyutaḥ kāryas tu pratisāraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.47">gṛhṇīyāt kavalam vāpi gaura<lb n="6"
                        />sarṣapasaindhavaiḥ |
                        <caesura/>
                         paṭolanimbavārttākukṣārayūṣaiś ca bhojayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.48">upajihvāṃ tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet |
                        <caesura/>
                        <pb n="267r" facs="270"/>śirovirekagaṇḍūṣadhūmaiś cainām upācaret
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.49">jihvāgatānāṃ karmmoktaṃ tālavyānāṃ pravakṣyate
                        |
                        <caesura/>
                         aṅguṣṭhāṅgulisandaṃśair ggṛhītvā galaśuṇḍikāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.50ab">cchedayet maṇḍalāgreṇa<lb n="2"/> jihvopari tu
                        yat sthitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.51">atyādānāt sraved raktan tannimi<cb/>ttam
                        mriyeta saḥ ||
                        <caesura/>
                         hīnacchedād bhavec chopho lālāsrāvo bhramas tamaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.52">tasmād vaidyaḥ prayatnena dṛṣṭa<lb n="3"
                        />karmmā visāradaḥ ||
                        <caesura/>
                         galaśuṇḍikāṃ cchedayitvā kuryāt prā<cb/>ptam idaṃ kramaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.53">maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ |
                        <caesura/>
                         kṣaudrayuktaiḥ salavaṇais tata<lb n="4"/>tāṃ pratisārayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.54">vacām ativiṣām pāṭhaṃ rāsnāṅ kaṭuka<cb/>rohiṇīṃ
                        |
                        <caesura/>
                         niḥkvāthya picumarddañ ca kavaḍan tatra yojayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.55">iṅgudīkiṇihīdantī sa<lb n="5"/>ralan devadāru
                        ca |
                        <caesura/>
                         pañcāṅgī kārayed varttim etair ggandhotta<cb/>rāṃ śubhāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.56">tasyā dhūmam pibej jantur dvir ahnaḥ
                        kaphanāśanaṃ |
                        <caesura/>
                         kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣa<lb n="6"/>ś cāpy aśane hitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.57">tuṇḍikeryadhruṣe kūrmme saṃghāte tulupuppuṭe ||
                        <caesura/>
                         eṣa eva vidhiḥ kāryo viśeṣaḥ śastrakarmmaṇi |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.58">tālupāke tu karttavyaṃ vidhānam pittanā<pb
                            n="267v" facs="271"/>śanaṃ ||
                        <caesura/>
                         snehasvedau tāluśoṣe vidhiś cānilanāśanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.59">kīrttitaṃ tālujānāṃ tu kaṇṭhyānāṅ karmma
                        vakṣyate ||
                        <caesura/>
                         sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.60">charddanaṃ dhū<lb n="2"/>mrapānañ ca gaṇḍūṣo
                        nastakarmma ca ||
                        <caesura/>
                         vātikān tu gate rakte la<cb/>vaṇaiḥ pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.61">sukhoṣṇāṃ snehakavalān dhārayec cāpy
                        abhīkṣṇaśaḥ ||
                        <caesura/>
                         pattaṃgaśarkkarā<lb n="3"/>kṣaudraiḥ paittikaṃ pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.62">drākṣāpharūṣakakvātho hi<cb/>tañ ca kavaḍagrahe
                        ||
                        <caesura/>
                         agāradhūmamadhukaiḥ kaphajam pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.63">svetāviḍaṅgadantīṣu tai<lb n="4"/>laṃ siddhaṃ
                        sasaindhavaṃ ||
                        <caesura/>
                         nasya karmmaṇi dātavyaṅ kavaḍañ ca ka<cb/>phocchraye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.64">pittavat sādhayed vaidyo rohiṇīṃ raktasambhavāṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         visrāvya kaṇṭhasālūkaṃ sādhaye<lb n="5"/>t tuṇḍikerivat |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.65">ekakālaṃ yavānnañ ca bhuñjīta
                        snigdham a<cb/>lpaśaḥ ||
                        <caesura/>
                         upajihvi<add place="below-margin">ka</add>vac cāpi sādhayed api
                        jihvikāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.66">ekavṛndan tu visrāvyam vidhiṃ śodhana<lb n="6"
                        />m ācaret ||
                        <caesura/>
                         gilāyukāpi yo vyādhis tañ ca śastreṇa sādhayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.67">amarmmasthaṃ susampakvaṃ bhedayed galavidradhiṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         vātāt sarvvasarāṃ cūrṇṇair llavaṇaiḥ pratisārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.68">tailaṃ<pb n="268r" facs="271"/> vātaharaiḥ
                        siddhaṃ hitaṃ kavaḍanastayoḥ ||
                        <caesura/>
                         tato 'smai snaihikaṃ dhūmam idaṃ dadyād vicakṣaṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.69">śālarājādanair aṇḍacāreṅgudimadhūkajāḥ ||<lb
                            n="2"/>\
                        <caesura/>
                         majjāno gugguludhyāmamānsīkālānuśārivā |
                        <caesura/>
                         śrīsarjjarasa<cb/>śaileya madhūcchiṣṭāni cāharet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.70">tat sarvvaṃ sukṛtaṃ cūrṇṇaṃ snehenāloḍya
                        yuktitaḥ |
                        <caesura/>
                         ṭuṇṭūkavṛttā<lb n="3"/>t sakṣaudrāt matimān tena lepayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.71">eṣa sarvvasare dhūmaḥ
                        praśa<cb/>stasnaihikottamaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphaghno mārutaghnaś ca mukharogavināśanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.72">pittātmake sarvvasare śuddhakāya<lb n="4"/>sya
                        dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         sarvvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhir mmadhuraśītala<cb/>ḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.73">pratisāra<add place="below-margin"
                        >ṇa</add>gaṇḍūṣā dhūmaṃ saṃśodhanāni ca |
                        <caesura/>
                         kaphātmake sarvvasare kramāṅ kuryāt kaphāpahaṃ ||<lb n="5"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.22.74">pibed ativiṣām pāṭhaṃ mustāñ ca suradāru ca |
                        <caesura/>
                         rohiṇīkaṭu<cb/>kākhyān tu kuṭajasya phalāni ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.75">gavām mūtreṇa manujo bhāgān dharaṇasammitāṃ |
                        <caesura/>
                         eṣa sarvvāṅ ka<lb n="6"/>phakṛtāṃ rogān yogo 'pakarṣati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.76">kṣīrekṣurasagomūtradadhimastvamlakāñjikaiḥ |
                        <caesura/>
                         vidadhyāt kavalām vīkṣya doṣaṃ tailaghṛtair api ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.77">rogāṇām mukhajātānāṃ sādhyānāṅ karma<pb
                            n="268v" facs="272"/> kīrttitaṃ |
                        <caesura/>
                         asādhyām api vakṣyāmi rogā ye yatra kīrttitāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.78">auṣṭhaprakopo varjyāḥ syur
                        mmāṃsaraktatridoṣajāḥ |
                        <caesura/>
                         dantamūle<add place="above">ṣu</add> tu varjya tu
                        triliṅgagatisauṣirau ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.79">danteṣu ca na<lb n="2"/> sidhyanti
                        śyāvadālanabhañjanāḥ |
                        <caesura/>
                         jihvāgateṣv alā santu tā<cb/>lavyeṣv arvvudan tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.80">svaraghno valayaṃ vṛndaṃ valāsasahacāriṇāṃ |
                        <caesura/>
                         galaugham mānsatānañ ca śata<lb n="3"/>ghnī rohiṇīgale ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.22.81">asādhyāḥ kīrttitā hy ete rogā nava daśai<cb/>va
                        ca |
                        <caesura/>
                         teṣu cāpi kriyā vaidyaḥ pratyākhyāya samācared iti ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.22.trailer">cikitsā thaṃ dvi || ||</p>
                </div>
                <div n="23" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3247 fol 269" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.23.1">athātaḥ śophacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||</p>



                    <p xml:id="SS.4.23.3">tatra ṣaḍvidho<cb/> vayavasamutthaḥ śopho
                        'bhihito lakṣaṇataḥ pratikārataś ca | sarvvasaraś ca pañcavidhaḥ |
                            tad ya<lb n="5"/>thā vātapittakaphasannipātaviṣanimittaḥ |</p>

                    <p xml:id="SS.4.23.4">tatrāpi
                        tarppi<cb/>tasyārtham adhvagamanād atimātram abhyavaharato vā
                        piṣṭānnaharitaśākalavaṇāni | kṣīṇasya cātimāttram amlam upasevato
                        mṛtpaṅkaloṣṭakaṭaśarkkarānūpodakamāṃsasevino vā viruddhāhārasya
                        hastyaśvakṣobhanād āyāsitā doṣā dhātūn pradūṣayitvā śo<pb n="269r"
                            facs="272"/>pham āpādayanti akhilaśarīre |</p>

                    <p xml:id="SS.4.23.5">tatra
                        vātapittakaphasannipātaśvayathūnām avayavasamutthe śophalakṣaṇāni
                        vyākhyātāni | viṣanimittas tu garopayogād duṣṭatoyase<lb n="2"
                        />vanāt praku<add place="top-margin">pi</add>thitodakāvasekāt
                        saviṣasatvasañcūrṇṇanād vā |<cb/> saviṣamūtrapurīṣaśukraspṛṣṭānām
                        vā tṛṇakāṣṭhādīnāṃ saṃsparśāt | sa tu mṛduḥ kṣiprotthānaś ca<lb
                            n="3"/>lāvalambīdāhapākaprayaś ca bhavati ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.23.6">doṣāḥ śvayathum ūrddhaṃ hi<cb/> kurvvantayāmā<add
                            place="top-margin">sa</add>yāsritāḥ |
                        <caesura/>
                         pakvāśayasthā madhye tu varccasthānagatās tv adhaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.7">kṛtsnan deham anuprāptāḥ ku<lb n="4"/>ryuḥ
                        sarvvasaran tathā |
                        <caesura/>
                         yo madhyadeśe svayathuḥ sa kaṣṭaḥ sarvvaga<cb/>ś ca yaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.8">arddhāṅge riṣṭabhūtaṃ syād yaś corddham
                        parisarppati |
                        <caesura/>
                         śvāsaḥ pipāsācchardiś ca daurbbalyaṃ jva<lb n="5"/>ra eva ca
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.23.9">yasya cānne rucir nnāsti śvayathun tam
                        vivarjjayet ||
                        <caesura/>
                        <cb/>sāmānyato viśeṣāc ca teṣām vakṣyāmi bheṣajaṃ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.23.10">tatra śophinaḥ sarvva e parihareyuḥ | amla<lb
                            n="6"/>lavaṇamadhuguḍadadhivasātailapiṣṭagurūṇi viśeṣeṇa |</p>

                    <p xml:id="SS.4.23.11">tatra vātaśvayathau tṛvṛtam eraṇḍatailam vā
                        māsam arddhamāsam vā pāyayet | nyagrodhādi siddhaṃ sarppiḥ
                            pittaśvayathau<pb n="269v" facs="277"/> āragvadhādisiddhaṃ
                        tailaṃ śleṣmaśvayathau | sannipātaśvayathau snuhākṣīrapātratulyan
                        daśabhir amlapātraiḥ | pratisaṃsṛjya dantī dravantī prativāyaṃ
                        sarppiḥ pācayitvā pāyayet | vi<lb n="2"/>ṣanimittasya kalpeṣu
                        pratīkāraḥ ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.23.12">ata ūrddhan sāmānyān yogā<cb/>n vakṣyāmaḥ |
                        tilvakaghṛtacaturthāni yāny uktāny udareṣu tato 'nyatamam
                        upayujyamānaṃ śvayathūn u<lb n="3"/> pahanti | mūtravarttikriyām
                        vā seveta | navāyasam vāhar aha<cb/>r mmadhunā |
                        viḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricānām vā
                        dharaṇuṣṇāmbunā | tri<lb n="4"/>kaṭukakṣārayaś cūrṇṇāni
                        triphalākvāthena | mūtram vā tu<cb/>lyakṣīraṃ harītakīm vā
                        tulyaguḍām upayuñjīta | devadāruśuṇṭhīm vā | guggulum vā mūtreṇa |
                            varṣā<lb n="5"/>bhūkaṣāyānupānam vā tulyaguḍaṃ śṛṅgaveraṃ |
                        vyoṣaṃ varṣābhū<cb/>kaṣāyasiddhena vā |
                        sarppiṣā mudgastumvām bhakṣayet ||
                            pippalīmūlacitrakacavyāmayūrakavarṣā<lb n="6"/>bhūsiddham vā
                        kṣīram pibet | mahauṣadhamuruṅgīmūlasiddham vā |
                        trikaṭukair aṇḍaśyāmāmūlasiddham vā |
                        varṣābhūśṛṅgaveradevadārusiddham vā |
                        tathālābuvibhītakaphalakalkam vā <pb n="270r" facs="273"/> |
                        pippalīmaricaśṛṃgaverānusiddhena mudgayuṣeṇa lavaṇenālpaṃ snehaṃ
                        bhojayet | yavagodhūmānnaṃ |
                        vṛkṣakārkkanaktamālanimbavarṣābhūkvāthaś ca pariṣekaḥ |
                        sarṣapasauva<lb n="2"/>rccalasaindhavaśārṅgaṣṭābhiś ca pradehaḥ
                        kāryaḥ | yathādoṣañ ca tī<cb/>kṣṇāni
                        vamanavirecanāsthāpanānuvāsanāni satatam upaseveta | svedopanāhau
                        ca | sirāc cā<lb n="3"/>bhīkṣṇaṃ śoṇitam avasecayet |
                        anyatra pāṇḍuśophād iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.23.13"><cb/>piṣṭānnam amlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdan
                        divāsvapnam ajaṅgalañ ca |
                        <caesura/>
                         striyo guḍan telam atho gurūṇi śo<lb n="4"/>phaṃ jighānsuḥ
                        parivarjjayīta ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.23.trailer">|| cikitsāthaṃ tri<cb/> ||</p>
                </div>
                <div n="24" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3247 fol 269" unit="folio"/>


                    <!--         Missing verses

5cd, 7, 8, 9ab, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21cd, 22cd, 23ab, 24ab, 
27, 28, 37cd, 38, 43, 44ab, 45cd, 46, 47, 48, 49, 50ab, 53cd, 
54, 55, 56, 57, 59, 60, 61, 64ab, 74cd, 75cd, 76, 77ab, 79cd, 
99, 100, 101, 103ab, 104ab, 109cd, 120ab, 126ab, 130ab

Additions

10cd, 51(group of 5 verses), 75cd,

H

Metre Break

85cd

K

Metre Break

123
        -->

                    <p xml:id="SS.4.24.1">athāto nāgatāvādhacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ |</p>



                    <l xml:id="SS.4.24.3">utthāyotthāyātmavatā svasthenāroga<lb n="5"/>m
                        icchatā |
                        <caesura/>
                         yad anūṣṭheyam askannaṃ || || tat sarvvan sampravakṣya<cb/>te
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.4">tatrādito dantakāṣṭhaṃ <del>mvā</del><add
                            place="margin">dvā</add>daśāṅgulam āyataṃ |
                        <caesura/>
                         kanīnikāpariṇāham ṛjvagranthim athāvraṇaṃ<lb n="6"/> ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.5">ayugmagranthiṃ yadi vā sakṣīrañ ca praśasyate
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.6">kaṣāyakaṭutiktam vā tat khādet prātar utthitaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         madhutrikaṭukā<unclear>ktam</unclear> vā gomūtreṇātibhāvitaṃ
                        |</l>





                    <l xml:id="SS.4.24.9">tad daurggandhyopadehau <add place="below"
                            >tu</add> śleṣmā<pb n="270v" facs="274"/>ṇaṃ cāpakarṣati
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.10">vaiśadyam anne 'bhiruciṃ saumanasyaṃ karoti ca
                        ||
                        <caesura/>
                        <add place="inline">snigdhāṃ śuṣkāṃś ca daśanāṃ jihvāyāpi ca
                            lāghavaṃ |</add>
                        <caesura/>
                         na cātigalatālv oṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.11">na khā<lb n="2"/>det mukhaśoṣī tu
                        śvāsahikkāvamīṣu ca |
                        <caesura/>
                         durvvalo jīrṇṇa<cb/>bhaktaś ca mūrcchārtto madapīḍitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.12">śirorujārttas tṛṣitaḥ <add place="top-margin"
                            >śrāntayā</add>śrānta pānaklamānvitaḥ |
                        <caesura/>
                         ardditī ka<lb n="3"/>rṇṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.13">jihvānirllekhanaṃ rau<cb/>pyaṃ sauvarṇṇam
                        vārkṣam eva ca |
                        <caesura/>
                         tan malāpaharaṃ śa<add place="top-margin">na</add>staṃ
                        mṛdu ślakṣṇaṃ daśāṅgulaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.14">mukhavairasya vaigandhya<lb n="4"
                        />śophajāḍyāpahaṃ sukhaṃ |
                        <caesura/>
                         dṛḍhīkarañ ca dantānāṃ snehagaṇḍūṣa<cb/>dhāraṇaṃ ||</l>













                    <l xml:id="SS.4.24.21">tāmbūlapatraṃ sakṣāraṃ pūgaṃ hṛdyaṃ kaphāpahaṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.22">mukhavaiṣadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakāra<lb
                            n="5"/>kaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.23">pathyaṃ suptotthite bhukte vānte srānte ca
                        mānavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.24">rūkṣadu<cb/>rvvalama<unclear>rtyā</unclear>nāṃ
                        mahitañ cāsyaśoṣiṇāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.25">keśabhūmigatān rogān śirobhyaṅgo pakarṣati |
                        <caesura/>
                         keśānāṃ<lb n="6"/> mṛdutā snigdhaṃ dṛ<add place="below"
                            >ru</add><unclear>kpra</unclear>śāntiṅ karoti ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.26">karoti śirasas tṛptiṃ keśānāṃ dṛḍhatām api |
                        <caesura/>
                         santarpaṇaś cendriyāṇāṃ dale bhyaṅgas tu mūrddhni tu ||</l>






                    <l xml:id="SS.4.24.29">keśaprasādhanī keśyā rajojantu<pb n="271r"
                            facs="274"/>malāpahā |
                        <caesura/>
                         hanumanyāśiraḥkarṇṇaśūlaghnaṃ karṇṇapūraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.30">abhyaṅgo mārddavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ |
                        <caesura/>
                         dhātūnāṃ puṣṭijanano mṛjāvarṇṇavalapradaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.31">sekaḥ śramaghno 'nilahā bhagnasandhiprasādhakaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kṣatāgnidagdhābhihatavi<cb/>ghṛṣṭānāṃ rujāpahāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.32">siktasyābhipravarddhante yathā puṣpoṅkaras taroḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tathā dhātur vivṛddhir hi<lb n="3"/> snehasiktasya jāyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.33">śirāmukhair llomakūpair ddhamanībhiḥ<cb/>ś ca
                        tarppayan |
                        <caesura/>
                         śarīre valam ādhatte sneho vai sādhuyojitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.34">tatra prakṛtisātmyarttu deśa<lb n="4"
                        />doṣavikāravit |
                        <caesura/>
                         tailaṃ ghṛtam vā matimān yuṃjyād abhyaṅga<cb/>sekayoḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.35">kevalaṃ tv āmadoṣeṣu na kathañ cana yojayet |
                        <caesura/>
                         taruṇajvaryajīrṇṇī ca nābhyaktavyo<lb n="5"/> kadācana ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.36">tathā virikto vāntaś ca nirūḍho yaś ca mānavaḥ |<cb/>
                        <caesura/>
                         pūrvvayoḥ kṛcchratā vyādhyor asādhyatvam athāpi vā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.37">śeṣāṇān tadahaḥ proktas tv agnisā<add
                            place="below-margin">dā</add>dayo gatā<lb n="6"/>ḥ |</l>



                    <l xml:id="SS.4.24.39">kānti śarīropacayo gātrāṇāṃ suvibhaktatā ||
                        <caesura/>
                         mṛjātha sthirakāyatvam agnidīptir arogatā </l>

                    <l xml:id="SS.4.24.40">śramaklamapipāsānāṃ sahiṣṇutvam asīdanaṃ ||
                        <caesura/>
                         ārogyaṃ cāpi paramaṃ<pb n="271v" facs="275"/> vyāyāmenopajāyate
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.41">na ca vyāyāmasadṛśam anyasthūlāpakarṣaṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         na ca vyāyāminaṃ marttyaṃ marddayanttyarayo valāt |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.42">na cainaṃ sahasākramya jarā samadhirohati ||
                        <caesura/>
                         sthi<lb n="2"/>rībhavanti māṃsañ ca vyāyāmābhiratasya vai |</l>



                    <l xml:id="SS.4.24.44">vyāyāmaṅ kurvvato<cb/> nityam viruddham api
                        bhojanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.45">vidagdham api dagdham vā nirddoṣam paripacyate
                        |</l>









                    <l xml:id="SS.4.24.50">raktapittī kṛṣaḥ<lb n="3"/> śoṣī kāsī śvāsī
                        kṣatāturaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.51">bhuktavān strīṣu ca kṣīṇo<cb/> vyāyāyam
                        parivarjjayet |
                        <caesura/>
                        <add place="inline">vyāyāmo hi samam pathyo valināṃ
                            snigdhabhojināṃ ||</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">sa ca śīte vasante<lb n="4"/> ca teṣām
                            pathyatamaḥ smṛtaḥ |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">sarvveṣv ṛtuṣu sarvvair hi ma<add
                                place="top-margin">rtyai</add>nyair ātmahiteṣibhiḥ</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">śa<unclear>ktya</unclear>rddhanopakarttavyo
                            vyāyamo haṃnyato nyathā |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">hṛdi sthānasthito vāyur yadā<lb n="5"/>nāsāṃ
                            prapadyate ||</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">vyāyāmaṅ kurvvato jantos tac chaktyarddhasya
                            la<cb/>kṣaṇaṃ |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">vayovalaṃ dehavalan deśakālam athāpi ca
                            ||</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">samīkṣya kuryād vyāyāmaṃ yuktyā śaktyā ca<lb
                                n="6"/> vuddhimān |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">kṣayas tṛṣṇā ruciccharddi raktapittaśramaklamāḥ
                            ||</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">kāsaśoṣajvaraśvāsāś cātivyāyamasambhavāḥ |<pb
                                n="272r" facs="275"/></add>
                        <caesura/>
                         udvarttanam vātaharaṃ kaphamedovilāpanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.52">sthirīkaraṇam aṅgānāṃ tvakprasādhakaraṃ tathā |
                        <caesura/>
                         sirāmukhaviviktatvaṃ tavkthasyāgneś ca dīpanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.53">udgharṣaṇotsādanā<lb n="2"/>bhyām bhaveyāt
                        āmasaṃśayaṃ |</l>









                    <l xml:id="SS.4.24.58">tandrāpāpmopaśamanaṃ
                        tuṣṭidaṃ<cb/> puṣṭivarddhanaṃ ||
                        <caesura/>
                         raktaprasādanañ cāpi snānam agneś ca dīpanaṃ |</l>







                    <l xml:id="SS.4.24.62">tac cātisārajvaritakarṇṇa<lb n="3"
                        />śūlārdditodiṣu ||
                        <caesura/>
                         ādhmātārocakājīrṇṇabhuktavatsu ca<cb/> garhitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.63">tandrāpāpmopaśamanaṃ prītyojo valavarddhanaṃ ||
                        <caesura/>
                         svedadaurggandhyavaivarṇṇyaśramaghna<lb n="4"/>m anulepanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.64">rakṣoghnam atha caujasyaṃ saubhāgyakaram
                        utta<cb/>maṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.65">sumanomvararatnānān dhāraṇam prītivarddhanaṃ |
                        <caesura/>
                         mukhālepād dṛḍhañ cakṣuḥ pīnagaṇḍan tathā<lb n="5"/>nanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.66">kāntam avyaṅgapiḍakaṃ bhavaty amvujasannibhaṃ |
                        <caesura/>
                         pakṣma<cb/>lam viśadaṅ kāntam amalojvalamaṇḍalaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.67">netram añjanasaṃyogād bhavec cāmalatārakaṃ |
                        <caesura/>
                         yaśa<lb n="6"/>syaṃ svarggyam āyuṣyan dhanadhānyābhivarddhanaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.68">gurudaivataviprāṇāṃ pūjanaṃ gotravarddhanaṃ |
                        <caesura/>
                         āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo valakṛd dehadhāraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.69">smṛtyāyuḥ paktitejojaḥ satvo<pb n="272v"
                            facs="276"/>tsāhābhivarddhanāḥ |
                        <caesura/>
                         pādaprakṣālanaṃ pādarogaśramamalāpahaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.70">cakṣuḥ prasādajananaṃ rakṣoghnaṃ
                        prītivarddhanaṃ |
                        <caesura/>
                         nidrākaro dehasukhañ cakṣuṣyaḥ pādarogahā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.71">pādatvaṅ mṛduka<lb n="2"/>rttā ca pādābhyaṅgaḥ
                        praśasyate |
                        <caesura/>
                         pādarogaharam vṛṣyam āyu<cb/>ṣyañ cakṣuṣe hitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.72">sukhapracāram aujasyaṃ sadā pādatradhāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         anārogyam anāyuṣyam i<lb n="3"/>ndriyaghnam adṛṣṭikṛt ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.73">pādābhyām anupānadbhyāṃ nṛṇāñ caṅkrama<cb/>ṇaṃ
                        sadā |
                        <caesura/>
                         pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjjanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.74">harṣalāghavasaubhāgyakaram utsāha<lb n="4"
                        />varddhanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.75">pavitraṃ keśyam uṣṇīśaṃ vātātaparajonudaṃ ||
                        <caesura/>
                        <add place="inline">cha<cb/>tram vātātaparujo mārutāpaharaṃ śubhaṃ
                            |</add></l>



                    <l xml:id="SS.4.24.77">satvotsāhavalasthairya dhairyavīryābhivarddhanaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.78">ava<lb n="5"/>ṣṭambhakarañ cāpi rakṣoghnan
                        daṇḍadhāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         āsyā varṇṇaśleṣmame<cb/>daḥ saukumāryakarī sukhā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.79">adhvā varṇṇaśleṣamedaḥ
                        sau<unclear>ku</unclear>māryavināśanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.80">yat tu caṅkramaṇan nādi<lb n="6"/>dehapīḍakaram
                        bhavet ||
                        <caesura/>
                         tad āyurvvalamedhāgnipradam indriyavodhanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.81">śramānilaharam vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradaṃ ||
                        <caesura/>
                         sukhaṃ śayyāsanan tasmād viparītam ato nyathā |<pb n="273r"
                            facs="276"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.24.82">vālavyajanam aujasyaṃ makṣikādīn apohati |
                        <caesura/>
                         svedadāhatṛṣāmūrcchāśramaghno vyajanānilaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.83">prītinidrākaraṃ vṛṣyaṅ kaphavātaśramāpahaṃ ||
                        <caesura/>
                         samvāhanam māṃsarasaṃ tvakprasā<lb n="2"/>dakaran tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.84">pravātaṃ
                        raukṣyavaivarṇṇyastambhakṛd dāhapaktinut<cb/> ||
                        <caesura/>
                         svedamūrcchāpipāsaghnam apravātam ato 'nyathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.85">sukham pravātaṃ seveta grīṣme śaradi cāntarā ||
                        <caesura/>
                         ni<lb n="3"/>rāvātaṃ hy āyuṣe sevyam ārogyāya ca sarvvadā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.86">ātapaḥ pitta<cb/>raktāgniḥ svedamūrcchā<add
                            place="top-margin">hṛṣāvahaḥ</add> kṛṣāpahaḥ ||
                        <caesura/>
                         dāhavaivarṇṇyajananasthāyā tv etān vyapohati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.87">agnir vvā<lb n="4"/>takaphastambhī
                        śītavepathunāśanaḥ ||
                        <caesura/>
                         āmābhiṣyandaśama<cb/>no raktapittapradūṣaṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.88">puṣṭivarṇṇavalotsāham agnidīptir atandritāṃ ||
                        <caesura/>
                         karoti dhātusāmyañ ca nidrā kālaniṣevitāḥ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.24.89">tatrādito nīcanakharomnā śucivā<cb/>sasā
                        laghūṣṇīṣacchatropānatkenādarakāriṇā | daṇḍapāṇinā
                            kālahitamitamadhurapūrvvābhibhā<lb n="6"/>ṣiṇā vandhubhūtena
                        bhūtānāṃ guruvṛddhānumatenānanyamanasā susahāyenopakarttavyaṃ |
                        tad api na rātrau | na
                            keśāsśikakaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasthānava<pb
                            n="273v" facs="277"/>libhūmiṣu | na
                        viṣamendrakīlacatuṣpathasvabhrāṇām upariṣṭāt |</p>

                    <p xml:id="SS.4.24.90">na rājadviṣṭapuruṣapaiśūnyānṛtāni vadet |
                        devavrāhmaṇaguruvṛddhapitṛparivādām̐ś ca | na
                            narendradviṣṭonmattapati<lb n="2"/>ta<unclear>kṣuc ca
                            bhī</unclear> tān upāsīta |</p>

                    <p xml:id="SS.4.24.91"
                        >vṛkṣaparvvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭa<cb/>vājikuñjarārohaṇāni
                        pariharet | pūrṇṇanadīsamudrāviditapalvalasvabhrakūpāvataraṇāni ca
                            |<lb n="3"/> bhinnā śūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyagrāmasevāś ca |
                            grāma<cb/>ghātakalahaśastrasannipātāgni<unclear>sambhramavyāḍa</unclear>sarīsṛpaśṛṅgikaṣāṃś
                        ca |</p>

                    <l xml:id="SS.4.24.92">nāgnivrāhmaṇaprekṣādampa<lb n="4"/>tyor
                        antareṇātīyāt | na śavam anuyāyāt | devagovrāhmaṇaṃ<cb/>
                        caityadhvajarogipatitapāpakarttṛṇāñ ca chāyān nākrāmet | nāstaṃ
                        gacchantam udyantam ādityam paśyet | <lb n="5"/> gān dhayantīm
                        parasyaṃ vā cayantīm parasyai nācakṣīta |
                        nolkāpātā<cb/>tpātendradhanūṃṣi vā | nāgnim mukhenopadhamet | nāpo
                        bhūmim vā pāṇipādenābhihanyāt |</l>

                    <p xml:id="SS.4.24.93">na vegān dhā<lb/>rayet | na
                        vahirvbhāgāgrāmanagaradevatāyatanaśmaśānapathasalilāśayasannikṛṣṭhān
                        utsṛjet | na vāyvagnisalilasomārkkagogurūn pratimukham vā</p>

                    <p xml:id="SS.4.24.94">na bhūmim vilikhet | nāsaṃ<pb n="274r"
                            facs="277"/>vṛtamukhaḥ sadasi svāsakāsajṛmbhodbhārakṣavathūn na
                        sṛjet | na paryavaṣṭikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau
                        kuryāt |</p>

                    <p xml:id="SS.4.24.95">na vā
                            karṇṇanasāsrotodaśanavivarāṇy abhiniṣkuṣṇī<lb n="2"/>yāt | na
                        vejayet keśanakhavastragātrāṇi | na gātravaktranakha<cb/> vāditraḥ
                        kuryāt | na kāṣṭhaloṣṭhatṛṇādīnābhihanyāt | chindyād bhindyād vā | </p>

                    <l xml:id="SS.4.24.96"><del>nātipravāvā</del><lb n="3"
                        />nātipravātātapam upaseveta | na muktamātrā'gnim upāsīta |
                        no<cb/>tkaṭukāsanālpāsanāny adhyāsīt | na grīvām viṣamaṃ haret | na
                        viṣam apatitakāyaḥ kriyāṃ seve<lb n="4"/>d vased bhuñjīta vā | na
                        pratatam udīkṣeta | viśeṣājjotirbhāska<cb/>rasūṣmavalabhrāntāni |
                        na bhāraṃ śirasā <add place="top-margin">vahe</add>bhavet | na ca
                            svapnaprajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkrama<lb n="5"
                        />nayānavāhanapradhāvanalaṃghanaprataraṇahāsyabhāṣyavyayāya<cb/>
                        vyāyāmādīn ucitān apy atimātraṃ seveta | </l>

                    <p xml:id="SS.4.24.97">ucitād apy ahitāt kramaśo virameta | hitam
                            anucita<lb n="6"/>m apy āseveta kramaśaḥ |</p>

                    <l xml:id="SS.4.24.98">nāvākchirā śayīta | na bhinnapātre bhuñjīta |
                        nāñjalipuṭenāpaḥ pivet |
                        kālahitamitasnigdhamadhuraprāyam āhāravaidyapratyavekṣitam aśnīyāt
                        | grāma<pb n="274v" facs="287"/>gaṇagaṇikāpatitaśatrubhojanāni
                        pariharet | śeṣāṇy api cāniṣṭarūparasagandhaśavdasparśamānasāni
                        anyān evaṃ guṇān api cāsambhramadattāni tāny api na makṣikāvālo<lb
                            n="2"/>pahitāni | nāprakṣālitapāṇipādau bhuñjīta |
                        mūtroccārapī<cb/>ḍito vā | na saṃdhyayor nnāpāśrito
                        nātikālahīnam atimātraṃ veti ||</l>







                    <l xml:id="SS.4.24.102">yasmin yasmin ṛtau ye ye do<lb n="3"/>ṣāḥ
                        kupyanti dehināṃ |
                        <caesura/>
                         teṣu teṣu pradātavyā rasās te te vijā<cb/>natā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.103">varṣāsu caturo māsān mātrāvad udakam pivet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.104">uṣṇaṃ himaṃ vasante ca sīdhvariṣṭau pive<lb
                            n="4"/>n naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.105">śritaśītam payogriṣme prāvṛṭkāle rasam pivet |
                        <caesura/>
                         yū<cb/>ṣam varṣati tasyānte prapivecchītalañ jalaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.106">svastha evam ato nyas tu doṣāhāraga<add
                            place="below-margin">tānugaḥ</add>dāturāḥ |<lb n="5"/>
                        <caesura/>
                         snehaṃ pippalicūrṇṇena saindhavena ca saṃyutaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.107">pived agnivi<cb/>vṛddhyarthan na ca vegān
                        vidhārayet |
                        <caesura/>
                         agnidīptir alan nṛṇāṃ rogāṇāṃ <unclear>sra</unclear>manam prati
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.108">prāvṛcchara<lb n="6"/>dvasanteṣu samyak
                        snehādim ācaret |
                        <caesura/>
                         kaphe praccharddanam pitte vireko vastir īraṇe ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.109">śasyate triṣv a<unclear>pi</unclear> hito
                        vyāyāmo doṣanāśanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.110">utsarggamaithunāhāraśodha<pb n="275r"
                            facs="278"/>ne syāt tu tanmanā ||
                        <caesura/>
                         necchet pratibhayāṃ prāptum pīḍā śārīramānasīṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.111">atistrīsaṃprayogāc ca rakṣed ātmānam ātmavān
                        ||
                        <caesura/>
                         śoṣakāsajvarārśāṃsi śvāsakāsyāti pāṇḍutā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.112">ati<lb n="2"/>vyavāyāj jāyante rogāś
                        cākṣepakādayaḥ |
                        <caesura/>
                         āyuṣmanto mandaja<cb/>rā āyurvvarṇṇavalādhikāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.113">sthiropacitamāṃsāś ca bhavanti strīṣu
                        saṃsthitāḥ ||
                        <caesura/>
                         tribhis tribhir ahobhi<lb n="3"/>s tu seveta pramadān naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.114">sarvveṣv ṛtuṣu grīṣme tu pakṣāt pakṣā<cb/>d
                        vrajed budhaḥ ||
                        <caesura/>
                         rajasvarām akāmāñ ca malinām aprajām api |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.115">varṇṇavṛddhām vayovṛddhān tathā
                            vyādhiprapīḍi<lb n="4"/>tāṃ ||
                        <caesura/>
                         hīnāṅgīṃ garvbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.116">sago<cb/>trāṃ gurupatnīñ ca tathā pravrajitām
                        api ||
                        <caesura/>
                         sandhyayoḥ sarvvakāle ca nopeyāt pramadān naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.117">gosa<lb n="5"/>rgge cārddharātre ca tathā
                        madhyandine 'pi ca ||
                        <caesura/>
                         lajjāsamāvahe deśe<cb/> vivṛte śuddha eva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.118">kṣudhito vyādhitaś caiva kṣuvdhacittaś ca
                        mānavaḥ ||
                        <caesura/>
                         prāptamūtrapurīṣaś ca pi<lb n="6"/>pāsīdūūrvvalas tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.119">tiryagyonāv ayonau ca prāptaśukravidhāraṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         duṣṭayonau visarggañ ca valavān api varjjayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.120">sthitānuttānaśayane viśeṣeṇa tu garhitaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.121">krīḍayā<pb n="275v" facs="279"/>nyaś ca
                        medhāvī hitārthaṃ parivarjjayet |
                        <caesura/>
                         rajasvalāṃ prāptavato narasyāniyatātmanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.122">dṛṣṭyāyustejasāṃ hānir adharmmaś ca tato
                        bhavet |
                        <caesura/>
                         liṅginīṃ gurupatnīñ ca sago<lb n="2"/>trām atha parvvasu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.123">vṛddhāñ ca saṃdhyayoś cāpi gacchato
                        jīvita<cb/>kṣayaḥ |
                        <caesura/>
                         garvbhiṇyāṃ garvbhīḍā syād vyādhitāñ ca valakṣayaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.124">hīnāṅgīm malināṃ dveṣyāṃ kāmāṃ vaṃ<lb n="3"
                        />dhyām asaṃvṛte |
                        <caesura/>
                         deśe śuddhe ca śukrasya manasaś ca kṣayo<cb/> bhavet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.125">kṣudhitaḥ kṣuvdhacittaś ca madhyāhne
                        tṛṣito valaḥ |
                        <caesura/>
                         sthitāyāṃ hānim āpnoti śukraṃ<lb n="4"/> vāyuś ca kupyati ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.24.126">vyādhitāyāṃ plīhāmayo mūrcchā doṣaś
                        ca<cb/> jāyate |</p>

                    <l xml:id="SS.4.24.127">pratyūṣe cārddharātre ca vātapittaprakupyataḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         tiryagyonāv ayonau ca duṣṭayonau<lb n="5"/> tathaiva ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.128">upadaṃśas tathā vāyoḥ kopaḥ syād retasaḥ
                        kṣa<cb/>yaḥ ||
                        <caesura/>
                         uccārite mūtrite ca retasaś ca vidhāraṇe |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.129">uttāne ca bhavec chīghraṃ śukrāsmaryās tu
                            sambha<lb n="6"/>vaḥ ||
                        <caesura/>
                         tasmāt sarvvam parihared etal lokadvayāhitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.130">vayorūpaguṇopetāṃ kulyaśīlāṃ kulānvitāṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.131">abhikāmo ptikāmāṃś ca hṛṣṭo hṛṣṭām alaṅkṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         seveta<pb n="276r" facs="279"/> pramadān nityaṃ vyājīkaraṇapītavān
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.24.132">śarkkaropahitāṃ bhakṣyāṃ kṣīrañ cāpi
                        saśarkkarāṃ |
                        <caesura/>
                         vyajanaṃ svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu ||<lb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.24.133">sukhamātraṃ samāsena sa<add place="top-margin"
                            >dvṛtasyeta</add>mudvṛttasya dīritaṃ |
                        <caesura/>
                         āyurāro<cb/>gyam artho vā nāsadbhiḥ prāpyate tribhir iti ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.24.trailer">|| cikitsā<unclear extent="2"
                            unit="syllables"/></p>
                </div>
                <div n="25" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3253 fol 275" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.25.1">athāto miśrikam adhyāyam vyākhyāsyāmaḥ ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.25.3">pālyāmayā<cb/>s tu visrāvyā ya uktaḥ prāṅnibodha
                        tāṃ |
                        <caesura/>
                         paripoṭas tathotpādo 'vamantho duḥkhavarddhanaṃ ||<lb n="4"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.25.4">pañcamaḥ parilehī ca karṇṇapālyāṃ gatāḥ <add
                            place="margin">sadhā</add> smṛtāḥ ||<cb/>
                        <caesura/>
                         saukumāryāc cirotsṛṣṭā sahasābhipravarddhite | </l>

                    <l xml:id="SS.4.25.5">karṇṇe śopho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripo<lb
                            n="5"/>ṭavān ||
                        <caesura/>
                         kṛṣṇo 'ruṇanibhastabdhaḥ sa vātāt paripoṭakaḥ<cb/> |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.6">gurvābharaṇasaṃyogāt tāḍanod gharṣaṇādibhiḥ ||
                        <caesura/>
                         śophaḥ pālyām bhavec chyāvo dāhapākarujā<lb n="6"/>nvitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.7">rakto vā raktapittābhyām unmādaḥ sa gado mataḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         karṇṇaṃ valād varddhayataḥ pālyā vāyuḥ prakupyati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.8">sakapham prāpya kurute śophaṃ stabdham avedanaṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         so va<pb n="276v" facs="280"/>manthaḥ sakaṇḍūko vidāruḥ
                        kaphavātajaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.9">varddhamāne tu durvviddhaḥ kaṇḍūdāharujānvitaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         śopho bhavati pākaś ca tridoṣo duḥkhavarddhanaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.10">kaphāsṛkkrimayaḥ kru<lb n="2"/>ddhāḥ
                            sarṣapā<add place="margin">bhā</add> vicāriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         kurvvanti pālyāṃ srāviṇyaḥ ka<cb/>ṇḍūdāharajānvitāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.11">kaphāsṛkkrimisambhūtaḥ sa visarpānvitas tanuḥ ||
                        <caesura/>
                         lihet saṣaṣkuliṃ<lb n="3"/>pālim parilehīti sa smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.12">pālyāmayā hy amī ghorā<cb/> narasyāpratikāraṇaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         mithyāhāravihārasya pāliṃ hisyur upekṣitāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.13">tasmād āśu bhi<lb n="4"/>ṣak teṣu
                        snehādikramam ācaret ||
                        <caesura/>
                         tathābhyaṅgaparīṣeka<cb/>pradehāsṛg vimokṣaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.14">sāmānyato viśeṣāc ca vakṣyāmy abhyañjanam prati
                        ||
                        <caesura/>
                         kharamañjariya<lb n="5"/>ṣṭyāhvā saindhavāmaradārubhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.15">supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiś ca<cb/>
                        mūlakāvalgujāphalaiḥ ||
                        <caesura/>
                         sarppis tailaṃṃ vasāmajjāmadhūcchiṣṭāni cāharet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.16">sakṣīrāṇy atha taiḥ<lb n="6"/> pālim pradihyāt
                        paripoṭake |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvā śārivotpalapadmakaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.17">salodhraiḥ sakadamvaiś ca
                        valājamvvāmrapallavaiḥ ||<pb facs="280" n="277r"/>
                        <caesura/>
                         siddhaṃ dhānyāmlasaṃyuktaṃ tailam utpādanāśanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.18">tālapatryaśvagandhābhyāṃ
                        saindhavāvalgujāphalaiḥ ||
                        <caesura/>
                         tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha sādhitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.19">saralālāṅgalī<lb n="2"/>bhyāñ ca
                        hitam utmanthanāśanaḥ ||
                        <caesura/>
                         athāśmantakajamvvāmra<cb/> patrakvāthaniṣevitāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.20">prapauṇḍarīkamadhukamañjiṣṭhaṃ rajanīkṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         cūrṇṇair durggandhane pāliṃ<lb n="3"/> tailāktām avacūrṇṇayet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.21">cūrṇṇair vviḍaṅgalākṣābhyān taila<cb/>m
                        pakvāvacārayet ||
                        <caesura/>
                         svinnāṃ gomayaniḥpiṇḍaiḥ pradihyāt parilehike |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.22">kṛṣṇair vviḍaṅgair atha<lb n="4"/>vā
                        parattrīmūtrapeṣimaiḥ ||
                        <caesura/>
                         karañjaiṅgudivījair vvā ku<cb/>ṭajāragvadhāyutaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.23">sarvvair vā sārṣapan tailaṃ siddhaṃ
                        maricasaṃyutaiḥ ||
                        <caesura/>
                         sanimvapattrair abhyaṅge ma<lb n="5"/>dhūcchiṣṭānvito hitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.24">vyādhikliṣṭāsu pālīṣu tanvī<cb/>ṣu kaṭhināsu ca
                        ||
                        <caesura/>
                         puṣṭyartham mārddavārthañ ca kuryād abhyañjanaṃ śubhaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.25">lopākānūpajāmajjāvasā<lb n="6"/>tailaṃ navaṃ
                        ghṛtaṃ ||
                        <caesura/>
                         daśakṣīram pacet samyag bhāvāpya madhuraṅ gaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.26">apāmārggāśvagandhā ca tathā lākṣārasaṃ śubhaṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         atha siddhañ ca pūtañ ca svanuguptan nidhāpayet |<pb n="277v"
                            facs="281"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.25.27">tenābhyañjāt sadā pāliṃ susvinnām abhimardditāṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         etena pālyo varddhante nirujā nirupadravā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.28">mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante
                        bhūṣaṇakṣamāḥ ||
                        <caesura/>
                         nīlīpa<lb n="2"/>traṃ bhṛṅgarajo 'rjjunatvaktṛphalācūrṇṇaṃ
                        sāhacarañ ca puṣpaṃ |<cb/>
                        <caesura/>
                         śyāmāpuṣpaṅ kṛṣṇapiṇḍītakañ ca śūkṣmañ cūrṇṇaṃ sukṛtaṃ yāvad eva
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.29">tāvān deyaḥ karddamaḥ paṅkaṣaṇḍā<lb n="3"/>t
                        pakvañ caitat sthāpayel lohakumbhyāṃ |
                        <caesura/>
                         paced etat tilatailena<cb/> sārddhan datvā kvāthan
                        triphalāmārkkavābhyāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.30">māsād ūrddham mrakṣaṇenaiva tailaṃ kuryād etat
                            palitaṃ<lb n="4"/> snigdhanīlaṃ |
                        <caesura/>
                         jamvūpuṣpaṃ kāśmarīpārthivañ ca sairīyakaṃ<cb/> triphalā karddamañ
                        ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.31">dvau varṣābhūśārivākaṇṭakāryau
                        nīlās tilāsrotrajañ cotpalañ ca |
                        <caesura/>
                         āyaścū<lb n="5"/>rṇṇaṃ cūtapakvasya majjā yaṣṭyāhvāyaṃ mārkkavo
                        modayantī ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.32">kā<cb/>sīsamagryaṃ sāraś cāsanasya
                        varāhasāhvasya phalañ ca pāṇḍuṃ |
                        <caesura/>
                         bhāgānetān kārṣikān pīṣayi<lb n="6"/>tvā sārodakenāsanasyaiva
                        vidvān ||</l>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.25.33">kalkāne etān sapta<add
                            place="below">suhyā</add>saptāḍhakeṣu sārodakasyākṣatailasya
                        bhāgaṃ |
                        <caesura/>
                         datvā samyag vipacellohapātre sthitam pūrvvaṃ lohapātre daśāvaha ṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.34"><pb n="278r" facs="281"/>mṛdupākaṃ sādhitaṃ
                        cāvatārya nyaset pātre vījake vāyase vā |
                        <caesura/>
                         naraḥ śuddho nasyam etat prayuñjet yathā vatsyāt saṃyato
                        māsam ekaṃ ||</l>

                    <p met="hypermetrical" xml:id="SS.4.25.35">bhavec ca nityaṃ
                        kṛsaropasevī bhuñjīta cānnaṃ<lb n="2"/> māsayūṣeṇa cāpi |</p>

                    <l xml:id="SS.4.25.36">māsād ūrddhvan tasya keśā bhavanti
                        yāva<cb/>jjīvam mṛduvat svañjanābhaṃ ||
                        <caesura/>
                         bhavanty ete nendralupte ca keśā jarā cainaṃ sahasā nābhyupaiti
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.37">balaṃ<lb n="3"/> parañ cendriyāṇāṃ labheta
                        sañjāyante nirvvalīkaṃ ca vaktraṃ<cb/> ||
                        <caesura/>
                         etat tailaṃ nāpriyāya pradeyaṃ rājñe deyaṃ kṛṣṇatailam pradhānaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.38">manaḥśilāharitālaṃ haridre<lb n="4"/>
                        lākṣālodhraṃ gairiko varṇṇakaś ca |
                        <caesura/>
                         surāṣṭrajākuṣṭhamañjiṣṭha<cb/>kalkāḥ sapataṅgā rocanā kuṅkumañ ca
                        ||</l>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.25.39">suvarṇṇāhvāpāṇḍupatram
                        vaṭasya kāleyakam padmakam padma<lb n="5"/>madhyaṃ |
                        <caesura/>
                         kūcandanam pāratañ ca kākolyādiḥ kṣīrapiṣṭaś ca sa<cb/>rvva</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.40">vasāmajjā || madhūcchiṣṭaṃ ghṛtañ ca dugdhaṃ
                        kvāthaḥ kṣīriṇāñ ca drumāṇāṃ |
                        <caesura/>
                         etat sarvvam pakvam ekadhya<lb n="6"/>tas tu mukhābhyaṅge sarpir
                        uktapradhānaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.25.41">hanyād vyaṅgā nīlikāñ ca pravṛddhāṃ vaktre
                        jātāḥ piṭakāyāś ca kāś cit |
                        <caesura/>
                         padmākāran nirvvalīkañ ca vaktraṃ kuryād etat pīnagaṇḍam
                        manojñaṃ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.25.42"><pb n="278v" facs="282"/> rājñām etad yoṣitām
                        vāpi teṣāṃ kuryād e vaidyas tat samānāñ ca nityam </p>



                    <p xml:id="SS.4.25.trailer">iti || cikitsā<unclear extent="2"
                            unit="syllables"/></p>


                </div>
                <div n="26" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3256 fol 278" unit="folio"/>

                    <!-- Missing verses

2, 6, 8, 13cd, 14, 16ab, 30cd, 31ab, 35, 36, 38,

H

Additions

34cd

K

Missing verses

27-39 (Folio 122-124 are missing.) -->

                    <p xml:id="SS.4.26.1">athātaḥ kṣīṇavalīyaṃ vyājīkaraṇacikitsitaṃ <lb
                            n="2"/> vyākhyāsyāmaḥ ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.26.3">kalasyodagravayaso vyājīkaraṇasevinaḥ <cb/>ḥ|
                        <caesura/>
                         sarvveṣv ṛtuṣv ahar ahar vvyavāyo na nivāritaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.4">strīṣv akṣāryyam mṛgayatāṃ vṛddhānāñ <add
                            place="top-margin">caritaṃ satāṃ |</add> riraṃśatāṃ |<lb n="2"/>
                        <caesura/>
                         klīvānām alpaśukrāṇāṃ strīṣu kṣīṇāś ca ye narāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.5">vilāsi<lb n="1"/>nām arthavatāṃ
                        rūpayauvanaśālināṃ |
                        <caesura/>
                         nṛṇām vahvīpatīnāñ ca yogā vyājīkaro hitāḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.26.7">bhojanāni <lb n="4"/> ca citrāṇi pānāni
                        vividhāni ca |
                        <caesura/>
                         vācaḥ sroto nugāmi<cb/>nyas tvaksukhasparśanāni ca ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.26.9">gandhān manojñaṃ rūpāṇi citrāṇy upavanāni ca |
                        <caesura/>
                         manasaś cāpratīvā<lb n="5"/>to vyājīkurvvanti mānavaṃ |
                        <caesura/>
                         tais tair bhāvair ahṛdyais tu riraṃ<lb/>sor mmanasi kṣate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.10">dhvajaḥ pataty adho nṛṇāṃ klaivyaṃ samupajāyate
                        ||
                        <caesura/>
                         annair a<unclear>mtvo</unclear>ṣṇalavaṇair atimā<lb n="6"
                        />tropasevitaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.11">saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klaivyan tad aparaṃ
                        smṛtaṃ ||
                        <caesura/>
                         ativyavāyaśīlo vā na ca vyājīkriyārataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.12">dhvajabhaṅgam avāpnoti saśukrakṣayahetukaṃ ||
                        <caesura/>
                         meḍhraroge<pb n="279r" facs="282"/>ṇa mahatā marmmachedena vā
                        punaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.13">klivyaṃ caturtham bhavati nṛṇāṃ
                        puṃstvopaghātajaṃ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.26.15">asādhyaṃ sahajaṃ klaivyaṃ marmmacchedāc ca yad
                        bhavet |
                        <caesura/>
                         sādhyānām avaśiṣṭānāṃ kāryo vyājīkaro<lb n="2"/> vidhiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.16">tilamāṣavidārīṇāṃ śālīnāñ cūrṇṇam eva ca
                        |<cb/></l>

                    <l xml:id="SS.4.26.17">rasair ikṣurasair vvāpi mardditaṃ
                        saindhavānvitaṃ ||
                        <caesura/>
                         varāhamedasā yuktaṃ ghṛtenotkārikam pacet <lb n="3"/>|</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.18">tām bhakṣayitvā gaccheyuḥ puruṣaḥ ṣaṣṭhim
                        aṅganāṃ ||
                        <caesura/>
                         vastrāṇḍa<cb/>siddhaṃ payasi bhāvitā n a sakṛt tilāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.19">śiśumāravasāpakva tais tilaiḥ śaṣkulīśubhāḥ
                            ||<lb n="4"/>
                        <caesura/>
                         yaḥ khādet sa pumān gacchet strīṇāṃ śatam apūrvvavat |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.20">pippa<cb/>līlavaṇopetau vastāṇḍau kṣīrasarppiṣi
                        |
                        <caesura/>
                         sādhitau bhakṣayed yas tu sa gacchet pramadāśataṃ<lb n="5"/>
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.21">māṣapippaliśālīnāṃ yavagodhūmayos tathā |
                        <caesura/>
                         cū<cb/>rṇṇabhāgaiḥ samastais tu ghṛte pūpalikām pacet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.22">tām bhakṣayitvā pītvā ca śarkkarāmadhuram pa<lb
                            n="6"/>yaḥ |
                        <caesura/>
                         naraś caṭakavad gacched daśavārān nirantaraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.23">cūrṇṇam vidāryāḥ sukṛtaṃ svarasenaiva bhāvitaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         sarppiḥkṣaudrayutaṃ līḍhvā daśanāryo 'dhirohitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.24">evam āma<pb n="279v" facs="283"/>lakañ cūrṇṇaṃ
                        svarasenaiva bhāvitaṃ |
                        <caesura/>
                         śarkkarāmadhusarppirvbhir yuktaṃ līḍhvā payaḥ pivet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.25">etenāśīti<add place="above">varṣāyur bhavec ca
                        </add> varṣo 'pi yute ca parihṛṣyati ||
                        <caesura/>
                         pippalīlavaṇopetau vastā<lb n="2"/>ṇḍau ghṛtasādhitau ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.26">śiśumārasya vā khādet tau tu vyājīka<cb/>rau
                        bhṛśaṃ ||
                        <caesura/>
                         kulīrakūrmmanakrāṇām aṇḍāny evan tu bhakṣayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.27">mahiṣarṣabhavastānām pivec chu<lb n="3"/>krāṇi
                        vā naraḥ ||
                        <caesura/>
                         aśvatthaphalamūlatva<unclear>ṅ chu</unclear>ṅgasiddham pa<cb/>yo
                        pi vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.28">pītvā saśarkkarākṣaudraṃ kuliṅga iva hṛṣyati ||
                        <caesura/>
                         vidārīmūlakalkan tu sritena<lb n="4"/> payasā naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.29">udumvararasam pītvā vṛddho 'pi taruṇā<cb/>yate
                        ||
                        <caesura/>
                         māṣāṇām palam ekan tu saṃyuktam madhusarppiṣā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.30">tiṃ līḍhvānupive<unclear>t</unclear> kṣīraṃ
                        tena vyājī<lb n="5"/> bhavet naraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.31">nakramūṣikamaṇḍūkacaṭakāṇḍakṛtaṃ ghṛ<cb/>taṃ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.32">pādābhyaṅgena kurute vyājī bhūmin tu na spṛśet
                        ||
                        <caesura/>
                         yāvan na spṛśate bhūmin tāvad ga<lb n="6"/>cchen nirantaraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.33">svayaṃ guptekṣurakayo rvvījapūrṇṇaṃ saśarkkaraṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         dhāroṣṇena <add place="below">nara</add> payaḥ pītvā payasā na
                        kṣayaṃ vrajet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.34">uccaṭācūrṇṇam apy eva kṣīreṇo<pb n="280r"
                            facs="283"/>ttamam ucyate ||
                        <caesura/>
                        <add place="inline">śatāvaryuccaṭācūrṇṇam peya<add place="above"
                                >payaḥ</add>medo sukhārthinā |</add>
                        <caesura/>
                         svayaṃguptāphalayutaṃ māṣayūṣam pivet naraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.37">gṛṣṭīnāṃ vṛddhavatsānāṃ<lb n="2"/>
                        māṣacūrṇṇabhṛtāṅ gavāṃ |
                        <caesura/>
                         yat kṣīran tat praśansanti valakā<cb/>meṣu jantuṣu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.26.39">ete vyājīkarā yogāḥ prītyapatyavalapradāḥ |
                        <caesura/>
                         sevyā <add place="above">viśuddhāpacita</add> viśuddhā paricita
                            de<lb n="3"/>haiḥ kālādy apekṣayeti ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.26.trailer">|| cikitsāthaṃbhra || || ||</p>
                </div>

                <div n="27" type="adhyāya">

                    <pb ana="dscn3257 fol 279" facs="283" n="280r, line 3"/>

                    <p xml:id="SS.4.27.1">athātaḥ sarvvāvādhasaṃśamanīyaṃ rasāyanam
                        vyākhyāsyāmaḥ ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.27.3">pūrvve vayasi<lb n="4"/> madhye vā manuṣyasya
                        rasāyanaṃ |
                        <caesura/>
                         prayuñjīta bhiṣak prājña<cb/>ḥ snigdhaśuddhatanoḥ sadā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.4">aviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhiḥ |
                        <caesura/>
                         na bhāti vāsa<lb n="5"/>si kliṣṭe raṅgayoga ivāhitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.5">śarīrasyopaghātā<cb/>ya doṣajā mānasās tathā |
                        <caesura/>
                         upadiṣṭopadeśena teṣāṃ vakṣyāmi vāraṇaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.27.6">śītodakam pa<lb n="6"/>yaḥ kṣaudraṃ
                        ghṛtam ekaikaśo dviśaḥ |
                        <caesura/>
                         triśaḥ samastam athavā prāk pītaṃ sthāpayed vayaḥ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.27.7">tatra viḍaṅgataṇḍulam āhṛtya
                        yaṣṭīmadhukamadhuyuktaṃ yathāvalaṃ śī<pb n="280v" facs="284"
                        />tatoyena upayuñjīta śītatoyaṃ cānupivet | ahar ahar mmāsan tad
                        eva madhuyuktaṃ bhallātakakvāthena | drākṣākvāthena vā
                        madhusaṃyuktaṃ | madhvāmalakarasābhyām vā |<lb n="2"/>
                        guḍūcīkvāthena vā | evam ete pañca prayogā bhavanti | jīrṇṇe
                        mu<cb/>dgayūṣeṇālavaṇena ghṛtaṃ<add place="margin">ntam odanam
                            aśnīyād iti </add>ghṛtavantam odanam aśnīyāt | etaiḥ khalu
                        durnnāmānaḥ kṣayaṃ yānti<lb n="3"/> krimayaś copaśāmyanti |
                        grahaṇadhāraṇaśaktiś ca bhavati |<cb/> māsi māsi ca prayoge
                        varṣaśataṃ varṣaśataṃ āyuṣo 'bhivṛddhirvbhavati ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.27.8">viḍaṅgataṇḍuladroṇaṃ pi<lb n="4"
                        />ṣṭapavanapiṣṭavad usvedya vigatakaṣāyaṃ susvinnam avatārya<cb/>
                        dṛśadi prapiṣṭam āyasyāṃ kumbhyāṃ madhūttarodakaṅ kṛtvā |
                        bhasmarāśau prāvṛṣy a<unclear>bhya</unclear>tarataś ca catu<lb
                            n="5"/>ro māsān nidadhyāt | varṣāvyavāye
                        coddhṛtyopasaṃskṛtaśarī<cb/>raḥ sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā
                        prātaḥ prātar yathāvalam upayuñjīta | jīrṇṇe mudgayūṣeṇa ghṛta<lb
                            n="6"/>m odanam aśnīyāt | pāṃśuśayyāyāṃ śāyayīta | tasya
                        māsād ūrddhaṃ sarvvāṅgebhyaḥ krimayo niḥkrāmanti | tān
                        anutailenābhyaktasya vidalenāpaharet | dvitīye pipīlikā<pb
                            n="281r" facs="284"/>s tṛtīye yūkānān tathaivāpaharet |
                        caturthe dantanakharomāṇy avasīryante | pañcame praśastaguṇalakṣaṇāni jāyante | amānuṣañ cādityaprakāśam vapur adhigacchati
                        | dū<lb n="2"/>rāc chravaṇa darśanāni cāsya bhavati | rajastamasī
                        cāpohya sa<cb/>tvam adhitiṣṭhate | śrutanigādī | apūrvvotpādī puṣṭo
                        vṛṣabhavalo 'śvajavaḥ punar yuvāṣṭau varṣa<lb n="3"
                        />śatāny āyur avāpnoti | tasyānutailam abhyaṅgārthe |
                        kaṣāya<cb/>m ājakarṇṇam utsādanārthe | sauśīraṃ kū<add
                            place="margin"><unclear>nū</unclear></add>podakaṃ snānārthe |
                        candanam anulepanārthe | bhallāta<lb n="4"/>taka vidhānavad upayogaḥ
                        parihāraś ca |</p>

                    <p xml:id="SS.4.27.9">kāśmarīṇān ni<cb/>ṣkulīkṛtānām eṣa eva kalpaḥ |
                        pāṃśuśayyābhojanavarjyaṃ | tatrāpi payasā śritena bhokta<lb n="5"
                        />vyaṃ | āśiṣaś ca samānāḥ pūrvveṇa | śoṇitapittanimi<cb/>tteṣu
                        vikāreṣv eteṣām upayogaḥ |</p>

                    <l xml:id="SS.4.27.10">yathoktam āgāram praviśya balāmūlārddhapalam
                        palam vā pa<lb n="6"/>yasyāloḍya pibet | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana
                        ity āhāraḥ | evaṃ dvādaśarātram upayuñjīta tato varṣaśatam
                        vayas tiṣṭhati | eṣa eva balātibalānāgabalāvidārīśa<pb n="281v"
                            facs="285"/>tāvarīṇām upayogaḥ | viśeṣatas tu atibalām
                        udakena | nāgabalācūrṇṇaṃ madhukṣīreṇa | śatāvarīm apy evaṃ |
                        pūrvveṇāśiṣaś ca samānāḥ | ete hy auṣadhaprayogāḥ | balakā<lb
                            n="2"/>mānāṃ śoṣiṇāṃ raktapittopasṛṣṭānāṃ
                        śoṇitañccharddayatā<cb/>m viricyamānānāñ copadiśyante ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.27.11">vārāhīmūlan tulācūrṇṇaṅ kṛtvā tato mātrām
                        madhuyuktam pa<lb n="3"/>yasāloḍya pibet | jīrṇṇe payaḥ
                        sarppirodana ity āhā<cb/>raḥ | prayogam imam upayevamāno
                        varṣaśatam āyur avāpnoti || strīṣu cākṣayatā | etenaiva cūrṇṇaena
                        payo vacūrṇṇāśrita¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦<cb/>śritaśītam abhimathyājyam utpādya
                        | madhuyuktam upayuñjīta | jīrṇṇe pa<lb n="6"/>yaḥ sarppirodana
                        ity āhāraḥ ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.27.12">cakṣuḥkāmaḥ prāṇakāmo vā jīva<add
                            place="below">vīja</add>kasārāgnimanthamūlāni
                        kvāthair mmāṣaprasthaṃ sādhayet | tasmin sidhyati
                            citrakamūlānām akṣa<pb n="282r" facs="285"/>mātraṃ kalkan
                        dadyāt | āmalakarasacaturvbhāgan tataḥ susvinnam avatārya
                        śītībhūtam madhusarppirbbhyāṃ saṃsṛjyopayuṃjīta | jīrṇṇe
                        mudgayūṣeṇālavaṇena ghṛtavantam odanam aśnīyāt | māsamātram evam
                        anena prayogena ca<cb/> kṣuḥ sauparṇṇam bhavati | alpabalābalāṃ
                        strīṣu cākṣyyo varṣaśatāyurbbhavati || ||<lb n="4"/></p>



                    <p xml:id="SS.4.27.trailer">¦¦¦¦cikitsā tha<unclear extent="1"
                            unit="char"/></p>

                </div>


                <div n="28" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3259fol281.jpg_lower.jpg : 3" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.28.1"> athāto me<cb/>dhāyuḥ kāmīyaṃ rasāyanam
                        vyākhyāsyāmaḥ || </p>





                    <p xml:id="SS.4.28.3"> mehāyuḥ kāsaḥ
                            svetāvalgujaphalā<unclear/>tapa<unclear>śu</unclear>ṣkā<lb
                            n="4"/>ṇy ādāya cūrṇṇāni kṛtvā guḍe || || na sāhālo<cb/>ḍya
                        senhakumbhe nidadhyāt | tataḥ saptarātrād uddhṛtya hṛtadoṣasya
                        yathāvalam piṇḍam prayacchet | <lb n="5"/> anuditasūrye uṣṇodakañ
                        cānupivet | bhallātakavidhā<cb/>navac cāgārapraveśaḥ |
                        jīrṇṇauṣadhaś cāparāṇhve vihimābhir adbhiḥ | pariṣiktagātraḥ
                            śālī<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="6"/>nāṃ ṣaṣṭikānām vā
                        payasā śarkkarāmadhureṇaudanam aśnīyāt | evaṃ ṣaṇmāsān upayujya
                        vigatapāpmā valāyetaḥ śrutanigādī bhavati | kuṣṭharogiṇām udariṇām
                        vā kṛṣṇā<pb ana="dscn3260 fol282" facs="286" n="282v"/>ni
                        gomūtreṇāloḍyārdhapalikaṃ piṇḍam uditasūrya pāyayet |
                        <unclear/>pā<unclear/> cālavaṇenāmalakayūṣeṇa sarppiṣmantam odanam
                        aśnīyāt | evam māsam upayujya smṛtimān arogo va<lb n="2"
                        />rṣaśatāyur bhavati | eṣa evopayogaḥ ścitrakamūlānāṃ rajanyā<cb/>ś ca |</p>


                    <l xml:id="SS.4.28.4"> hṛtadoṣa evāgāram praviśya
                        maṇḍūkaparṇṇīsvarasam ādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā ya<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="3"/>thāvalam payasālo<unclear/>
                        pivet | tilair vvā saha bhakṣayet | payo '<cb/>nupānaṃ | jīrṇṇe
                        payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ | vilvamātram vā piṇḍam
                        payasālo<unclear/> pivet | <lb n="4"/> evan daśarātram upayujya
                        medhāvī varṣaśatāyur bhavati </l>



                    <p xml:id="SS.4.28.5"> hṛta<cb/>doṣa evāgāram praviśya
                        pratisaṃsṛṣṭabhaktau vrahmīsvarasam ādāya sahasrasampātābhihutaṃ
                            kṛtvā<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="5"/> yathāvalamupa<add
                            place="margin-lower">yu</add>ñjīta | jīrṇṇauṣadhaś cāparāṇhe
                        yavāgūm ala<cb/>vaṇām pivet || kṣīrasātmyo vā payasā bhuñjīta ||
                        evaṃ saptarātram upayuṃjya vrahmavarccasvī medhāvī <lb n="6"/>
                        bhavati | dvitīyaṃ saptarātram upayujya grantham īpsitam utpādayti
                        naṣṭaś cāsya prādur bhavati | tṛtīyam uccāritaṃ śatam apy
                        upadhārayati | evam ekaviṃśatirātram upayujya la<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><pb ana="dscn3260fol282_lower"
                            n="281r" facs="286"/>kṣ<add place="margin-upper"
                        >m</add>īr apakrāmati | śarīrāt mūrtimatī cainam vāgdevīm
                        anupraviśati | sarvvāś cainaṃ śrutayo 'vatiṣṭhete | śrutidharaḥ
                        pañcavarṣaśatāyur bhavati | </p>



                    <p xml:id="SS.4.28.6"> vrahmīsvarasaprasthadvaye ghṛtapra<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="2"/>stham viḍaṅgataṇḍulānāṅ
                        kuḍavam vacābhṛ vṛtayoḥ | dvāda<cb/>śa dvādaśa ca
                        harītakyāmalakavibhītakāni kalkapiṣṭāny avāpyaikadhyaṃ sādhayitvā
                        svanuguptan ni<lb n="3"/>dadhyāt | tataḥ pūrvvavad yathāvalam
                        upayuñjīta | jīrṇṇapūrvvava<cb/>d āhāraḥ parihāraś ca |
                        etenordhvam adhaś ca krimayo gacchanti | alakṣmīra apakrāmati |
                            puṣkarava<lb n="4"/>rṇṇaḥ śrutanigādī trivarṣaśatāyur bhavati
                        | etad eva viṣa<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>kuṣṭhaviṣamajvaram
                        apasmāronmādabhūtagraheṣu saṃśodhanam upadiśanti | </p>



                    <p xml:id="SS.4.28.7"> hṛtadoṣa evāgāram pra<lb n="5"
                            /><unclear>ni</unclear>śya haimavatyā vacāyāḥ piṇḍam
                        āmalakamātram abhihuta<cb/>n kṛtvā payasālo<unclear/>pivet |
                        jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ | evaṃ dvādaśarātram upa<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="6"/>yuṃjīta | tato 'sya śrotraṃ
                        vidhiyate | dvirabhyāsāt smṛtimān bhavati | trirabhyasya śrutam
                        ādhatte | caturdvādaśarātram abhyasya tatas tārkṣyan darśanam
                        utpadyate | śatāyuś ca bhava<pb ana="dscn3261fol283_upper"
                            facs="287" n="283r"/>ti | dve pale itasyā vacāyāḥ kvāthyam
                        pivet payasā pūrvvaśāśiṣaś ca samānāḥ | </p>


                    <p xml:id="SS.4.28.8"> vacāśatapākam vā sarppir droṇam upayñjya
                        pañcavarṣaśatāyur bhavati | galagaṇḍāpacīślīpadasvara<lb n="2"
                        />rabhedāṃś cāpahanti || bhavanti || </p>





                    <l xml:id="SS.4.28.26"> pāpmānam upahanty etāḥ śri<cb/>yaṃ dadyut
                        tathaauṣadhīḥ |
                        <caesura/>
                         kuryun nāgavalam vāpi manuṣyam amaropamaṃ<g
                            ref="#newa-double-comma"/> || </l>


                    <l xml:id="SS.4.28.27"> satatādhyayanam vādaḥ pa<lb n="3"
                        />ratantrāvalokanaṃ |
                        <caesura/>
                         tad vidyā cāryasevā ca <g ref="#newa-double-comma"/>
                        vuddhimedhākarāḥ <cb/> gaṇaḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.4.28.28"> āyuṣyaṃ bhojanañ jīrṇṇe vegānāñ ca vidhāraṇaṃ
                            <g ref="#newa-double-comma"/> |
                        <caesura/>
                         vrahmacaryam ahiṃsā ca <g ref="#newa-double-comma"/> sāhasānāñ ca
                            va<lb n="4"/>rjjanam iti || || </l>


                    <p xml:id="SS.4.28.trailer"> sā tha<unclear/> || || </p>



                </div>



                <div n="29" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3261 fol 283" unit="folio"/>

                    <!--          Missing verses

5cd, 26ab, 27cd, 30ab, 32ab


K

Folios 122-124 are missing. -->

                    <p xml:id="SS.4.29.1">athā<cb/>taḥ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ
                        rasāyanam vyākhyāsyāmaḥ ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.29.3">vrahmā yad ajṛt pūrvvam amṛtaṃ so<lb n="5"
                        />masaṃjñitaṃ |
                        <caesura/>
                         jarāmṛtyuvināśāya vidhānan tasya vakṣyate<cb/>||</l>

                    <p xml:id="SS.4.29.4">eka eva khalu bhagavān somaḥ sthānānām ākṛtir
                        vviśeṣaiś caturvviṃṅśatidhā bhidyate ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.29.5">tad ya<lb n="6"/>thā || aṃśumān mūñjavām̐ś caiva
                        candramā rajataprabhaḥ |</p>

                    <l xml:id="SS.4.29.6">pratānavām̐s tālavṛntaḥ karavīrāṅśusannibhāḥ ||
                        <caesura/>
                         svayamprabho mahāsomo yaś cāpi garuḍāhṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.7">gāyatryas trai<pb n="284r" facs="287"/>ṣṭubhaḥ
                            pāṃ<unclear>ktyo</unclear> jāgrataḥ sātkaras tathā ||
                        <caesura/>
                         agniṣṭomo revataś ca yaś co<unclear>ktha</unclear> iti saṃjñitaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.8">gāyatryā tripadā yukto yaś coḍupatir ucyate ||
                        <caesura/>
                         ete somāḥ samākhyātā vedo<lb n="2"/>ktair nnāmabhiḥ śubhaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.9">sarvveṣām eva caiteṣām eko vidhir upāsa<cb/>ne ||
                        <caesura/>
                         sarvve tulyaguṇāś caiva vidhānaṃ sampravakṣyate ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.29.10">atho nyatama somam upayuyuṃkṣuḥ sarvvopa<lb
                            n="3"/>karaṇaparicārakopetaḥ | praśaste deśe
                        trivṛtam agāraṅ kā<cb/>rayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ
                        praśaste tithikaraṇamuhūrttaṅaaśumantam ādāyādhvaraka<lb n="4"
                            />lpenābhi<unclear>ṣṭu</unclear>tya yathoktāgāraskṛtamaṅgalaḥ
                        | somacandraṃ <add place="top-margin"
                        >kandaṃ</add> su<cb/>varṇṇasūcyā vidārya payo gṛhṇīyāt | sauvarṇṇe
                        rājate pātre ñjalimātraṃ tato sakṛd evopa<lb n="5"/>yu<unclear>ṇjī</unclear>to nāsvādayamānas ta upaspṛśya śeṣam
                            a<unclear>psv a</unclear><add place="below-margin">stv
                        a</add>vasādya yamaniyamābhyām ātmānaṃ saṃyojya vāgyato
                        'bhyantaraḥ | suhṛdbhir anvāsyamā<lb n="6"/>no viharet |</p>

                    <l xml:id="SS.4.29.11">rasāyanam pītavām̐s tu nirvvāte niyatātmanā
                        <caesura/>
                         śucir āsītastiṣṭhec caṃkrampān na kathañcana samviśet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.12">sāyaṃ vā bhuktavān upaśrutaśāntiḥ<pb n="284v"
                            facs="288"/> kuśaśayyāyāṃ kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhir
                        anvāsyamānaḥ śayīta | tṛṣito vā śītodakaṃ mātrām pivet | tataḥ
                        prātar utthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ<lb n="2"/> spṛṣṭvā
                        tathaivāsīt | tasya jīrṇṇe some ccharddir utpadyate<cb/> | tataḥ
                        śoṇitāktaṅ krimivyāmiśrañ chardditavataḥ | sāyaṃ sritaśītaṃ kṣīram
                        vitaret tatas tṛ<lb n="3"/>tīye 'hani krimivyāmiśram atisāryate |
                        sa tenāti<cb/>sṛṣṭapratigrahabhuktaprabhṛbhir viśaiṣaiḥ
                        pratimuktaḥ śuddhatanurvbhavati | tataḥ sāyaṃ snā<lb n="4"/>tasya
                        pūrvvavad eva kṣīram vitaret | kṣaumavastrāstṛtāyā<cb/>ñ cainaṃ
                        śayyāyāṃ śāyayīta | tataś caturthe 'hani tasya śvayathur upajāyate
                        | tataḥ sarvvāṅge<lb n="5"/>bhyaḥ krimayo niḥkrāmanti | tadahaś ca
                        pāṃśuśayyāyāṃ pāṃ<cb/>śubhir avakīryamāṇaḥ śayīta | tataḥ
                        sāyam pūvvavad eva kṣīram vitared evaṃ pañcamaṣaṣṭha<lb n="6"/>yor
                        ddivasayor vvarteta | kevalannūbhayataḥ kālam asmai kṣīram vitaret
                        tataḥ | saptame hani nirmmāṃsatvagastibhūtaḥ | somapratigrahād
                        evocchasiti | tad ahaḥ kṣī<pb n="285r" facs="288"/>kṣīreṇa
                        sukhoṣṇena pariṣicya tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet
                        | tato 'ṣṭame hani prātar eva kṣīraṣiktaś candanaparidigdhagātraḥ
                        payaḥ pītvā<lb n="2"/> pāṃśuśayyām utsṛjya kṣaumāstṛtāyāṃ śayīta |
                        tasya māṃsā<cb/>ny āpyāyyante tvak cāvadalati | dantanakharomāṇi
                        cāsya śīryante | tasya navama diva<lb n="3"/>sāt
                        prabhṛty anutailam abhyaṅgaḥ | somavalkakaṣāyaḥ pari<cb/>ṣekaḥ |
                        tato 'sya daśame hany etad eva vitaret tato sya tvak sthiratām upaiti
                        | evam ekāda<lb n="4"/>śadvādaśayor vvartteta | tatas trayodaśāt
                        prabhṛti naiva soma<cb/>valkakaṣāyo dātavyaḥ | evam āṣoḍaśād vartteta
                        | tatas saptadaśāṣṭādaśayor ddaśayor ddantājā<lb n="5"/> yeta
                        śikhariṇaḥ snigdhā vajravaidūryasphaṭikasannikā<cb/>śāḥ sthirāḥ
                        samāḥ sahiṣṇavaḥ | tadā prabhṛti cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ
                            kṣīrayavāgūm u<lb n="6"/>paseveta | yāvad āpañcaviṃśatir iti |
                        tato 'smai dadyāc chālyodanaṃ mṛdumubhayataḥ kālaṃ | tato sya nakhā
                        jāyante vidrumendrago<lb n="285v"/>pakataruṇādityaprakāśāḥ
                        snigdhāḥ sthirāḥ | lakṣaṇasampannāḥ keśāś ca śūkṣmā jāyante | tvak
                        ca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśāḥ | urddhvañ ca<lb n="2"/>
                        māsāt keśān vāpayeta | vāpayitvā cośīracandanatila<cb/>kalkaiḥ
                        śiraḥ pradideta | payasā ca snehayīta | tato syānantaraṃ
                        saptarātrāt keśā jāyante<lb n="3"/> | añjanavaidūryabhramaranibhāḥ
                        kuñcitāgrāḥ | snigdhāśira<cb/>sopabhogānām āharttāraiḥ | tatas
                            trirātrāt <add place="top-margin">tatra śirā</add>
                        prathamaparisarān niṣkramya muhūrttaṃ sthitvā punar evā<lb n="4"
                        />ntaḥ praviśet | tato 'sya valātailam abhyaṅgo 'vacārya
                        ya<cb/>vapiṣṭam udvarttanārthe | sukhoṣṇam payaś ca pariṣekārthe |
                        kaṣāyam ājakarṇṇam utsādanārthe<lb n="5"/> | āmalakamiśrāś cāsya
                        yūṣavikalpāḥ | kṣīramadhusi<cb/>ddhañ ca kṛṣṇatilam̐<add
                            place="below-margin">taila</add> mabhihārāṇārthe | evaṃ
                        daśarātraṃ dvitīye parisare<lb n="6"/> vartteta | tatas tṛtīye
                        parisare sthirīkurvvann ātmānam anyad deśarātram āsīta | kiñcid
                        dātātapapavanam āseveta | punaś cāntaḥ praviśet | na cātmānam
                        ādarśe <pb n="286r" facs="289"/><sic>spu</sic> vā nirīkṣeta |
                        rūpaśālitvāt tato 'nyad addaśarātraṃ krodhādīn pariharet | eṣa
                        sarvveṣām upayogaḥ | viśeṣatas tu
                            vallīpratāna<unclear>kṣu</unclear>pādayaḥ somā bhakṣayitavyāḥ
                        | bhavanti<lb n="2"/> teṣām arthacaturthā muṣṭayaḥ |</l>

                    <p xml:id="SS.4.29.13">aṃśumantaṃ sauvarṇṇapātre
                        'bhiṣuyā<cb/>yāc candramasaṃ rājate | tāv upayojyāṣṭaguṇam
                        aiśvaryam avāpyaiś ānan devam paśyati | śeṣās tu tāmra<lb n="3"/>maye mṛnmaye vā śūdravarjyañ ca | <unclear>bha</unclear>bhir
                        vvarṇṇaiḥ soma upayoktavya<cb/>ḥ | tataś caturthe māsi
                        paurṇṇamāsyāṃ vrāhmaṇān arccayitvā kṛtamaṅgalā niḥkramya yatheṣṭam
                            vrajed i<lb n="4"/>ti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.29.14">auṣadhīnām patiṃ somamam upayujyaivam akṣata |
                        <caesura/>
                         daśavarṣasa<cb/>hasrāṇi navān dhārayate tanuṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.15">nāgnirn na tejaṃ na viṣaṃ na śastran nāśastram
                        eva ca |
                        <caesura/>
                         tasyālam āyuḥ<lb n="5"/>kṣapaṇe samarthāni bhavanti hi ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.16">bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇām pra<cb/>sūtānām
                        anekadhā |
                        <caesura/>
                         kuñjarāṇāṃ sahasrasya valaṃ samadhigacchati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.17">kṣīrodaṃ śakrasadanam u<lb n="6"/>ttarāś ca
                        kurūn api |
                        <caesura/>
                         yatrecchati sa gantuṃ vai tatrāsyāpratighā sati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.18">kandarppa iva rūpeṇa kāntyā candra ivāparaḥ |
                        <caesura/>
                        <pb n="286v" facs="290"/> prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa
                        mahādyutiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.19">sāṅgopāṅgāś ca nikhilāṃ vedān vindati tatvataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         caraty amoghasaṃkalpo<lb n="2"/> devavac cākhilañ jagat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.20">sarveṣām eva somānām patrāṇi daśa<cb/> pañca ca
                        |
                        <caesura/>
                         tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante ca patanti ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.21">ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāhara<add
                            place="above">ha</add>s ta<lb n="3"/>thā |
                        <caesura/>
                         śuklasyāpūrṇṇamāsyāṃ tu bhavet pañcadaśacchadaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.22">diva<cb/>se divase patram ekaikaṃ śīryate punaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇe kṛṣṇadvayañ cāpi latā bhavati kevalā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.23">aṃśumā<lb n="4"/>n ājyagandhas tu
                        kandavān rajataprabhaḥ |
                        <caesura/>
                         kadalyākārakandas tu<cb/> muñjavānlaśunacchadaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.24">candramā rajatābhāso jale carati sarvvadā |
                        <caesura/>
                         garuḍāhṛtanāmā ca śye<lb n="5"/>nākhyau cāpi pāṇḍurau ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.25">sarppanirmmokasadṛśau tau
                        vṛkṣā<cb/>grāvalamvinau |
                        <caesura/>
                         athānye maṇḍalaiś citraiś citritā iva bhānti te |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.26">kṣīrakandalatāvanto mantrair nnā<lb n="6"
                        />nāvidhair vvṛtā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.27">himavaty arvvude sahye mahendre malaye tathā
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.28">pāriyātre ca vindhye ca devasūtre hṛde tathā |
                        <caesura/>
                         uttareṇa vitastāyāḥ prabhava<unclear>ty a</unclear>mahīdharāḥ
                        ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.29.28.add">pañca<add cert="low" place="margin"
                            >patre</add><!-- patre is written at below, don't know where to add --><pb
                            n="287r" facs="290"/> teṣām ato madhye sindhur nnāma mahāhradaḥ
                        |</p>

                    <l xml:id="SS.4.29.29">haṭhavat plavate tatra candramāḥ somasattamaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         tasyoddeśeṣu cāpy asti muñjavān aṃśumān api ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.30">kaśmīre ca saro yan tu nā<lb n="2"/>mnā
                        kṣudrakamānasaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.31">gāyatryas traiṣṭubhaś cāpi jāgrataḥ
                        sa<cb/>tkaras tathā |
                        <caesura/>
                         tatra santy apare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.29.32">na tām paśyanty adharmmiṣṭhāḥ kṛta<lb n="3"
                        />ghnāś cāpi ye narāḥ ||
                        <caesura/>
                         bheṣajadveṣiṇaś cāpi vrāhmaṇadveṣiṇa<cb/>s tathā ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.29.trailer">||cikitsā <unclear>thaü</unclear></p>
                </div>
                <div n="30" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3264 fol 286" unit="folio"/>
                    <!--               Addition

39cd, 40.1


K

Metre Break

40.1cd-->

                    <p xml:id="SS.4.30.1">athāto nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanam vyākhyā<lb
                            n="4"/>syāmaḥ ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.30.3">yathā nivṛttasantāpā modante divi devatāḥ |
                        <caesura/>
                         ta<cb/>thauṣadhyas tv imāḥ prāpya modante bhuvi mānavāḥ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.30.4">atha khalu saptavidhāḥ puruṣāḥ rasāyanan nopa<lb
                            n="5"/>yuñjīran || tad yathā || anātmavān alaso daridraḥ
                        pramādī vya<cb/>sanī pāpiṣṭho bheṣajāpamānī ceti || saptabhiḥ
                        kāraṇairnna sampadyante || tad yathā || ajñānād anāraṃ<lb n="6"
                        />bhād asthiracittatvād dāridryād anāyatanād āyāsād auṣadhālābhāc ceti
                        ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.30.5">athauṣadhīn vakṣyāmaḥ || tatrājagarī svetakāpotī
                        gonasī kṛṣṇakapotī vārāhī cchatrāticchatrā kanyā ka<pb n="287v"
                            facs="291"/> reṇu ajā takraka ādityaparṇṇinī vrahmasuvarccalā
                        mahāsrāvaṇī golāmī mahāvegavatī cety aṣṭādaśa somavīryā
                        mahauṣadhayo vyākhyāḥ | tatra tāsāṃ somavat kri<lb n="2"
                        />yāsīstutayaḥ śāstre 'bhihitāḥ | tāsām agāre 'bhihitānāṃ<cb/> yāḥ
                        kṣīravatyas tāsāṃ kṣīrakuḍavaṃ sakṛdevopayuñjīta |
                        yās tv akṣīrā mūlavatyas tāsām pradeśi<lb n="3"/>nī pramāṇī triṇi
                        kāṇḍāni pramāṇam upayoge | svetakāpotī<cb/>
                            samūlavṛ<unclear>ttā</unclear> bhakṣayitavyā |
                        gonasyājagarīkṛṣṇakāpotīnāṃ sanakham muṣṭiṅ kāṇḍasaḥ kalpa<lb n="4"
                        />yitvā kṣīreṇa visrāvya pratisāritam abhighāritam abhihu<cb/>tañ ca
                        sakṛdevopayuñjīta | tatastāsāṃ <add place="inline">yānyāpayasā
                            sakṛd eva vrahmasuvarccalā saptarātram upa<lb n="5"/>yoktavyā |
                            bhakṣakalpena | śeṣāṇām pañca pañca <unclear>palāni</unclear>
                            kṣīrā<cb/>ḍhaka kathitā<unclear reason="faded">ni</unclear>
                            prasthe vasiṣe parisrāvya sakṛdevopayuñjīta |</add> somena
                        cāravihārā vyākhyātā<lb n="6"/> || kevalan tu
                        navanītam abhyaṅgārthe śeṣaṃ somavad ānirggamād iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.30.6">bha || yuvānaṃ siṃhavikrāntaṃ
                        sakṛcchrubhanigāditaṃ |
                        <caesura/>
                         kuryur etāḥ krameṇaiva dvisahasrāyuṣaṃ<pb n="288r" facs="291"
                        /> naraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.7">aṅgadī kuṇḍalī maulī divyasrakcandanāmvaraḥ |
                        <caesura/>
                         caraty amoghasaṃkalpo nabhasy amvudanirggame ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.8">vrajanti pakṣiṇo yena ¦¦¦ jalalamvāś ca toyadāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         gati<lb n="2"/>s tv auṣadhasiddhasya somasiddhigatiḥ parāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.9">atha vakṣyāmi vijñā<cb/>namoṣadhīnām pṛthak
                        pṛthak |
                        <caesura/>
                         maṇḍalaiḥ kapilaiś citrā sarppābhā pañcaparṇṇinī ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.10">pañcārannipramā<lb n="3"/>ṇā ca
                        vijñeyājagarīr vvudhaiḥ |
                        <caesura/>
                         niḥpatrāḥ kanakābhāsā mū<cb/>linyaṅguṣṭhasammitā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.11">sarppākārā lohitākṣī svetakāpotir ucyate |
                        <caesura/>
                         dviparṇṇinī mūlabhavām aruṇāṅ kṛṣṇamaṇḍalā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.12">dvirannipramāṇāñ jānīyāṅ gonasīṅ
                        go<cb/>nasākṛtiṃ ||
                        <caesura/>
                         sakṣīrāṃ romasām mṛdvīṃ rasecekṣurasopamāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.13">evaṃ rūparasaṃ cāpi kṛṣṇakāpoti<lb n="5"
                        />m ādiśet ||
                        <caesura/>
                         kṛṣṇasarppasyarūpeṇa vārāhī kandasambhavā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.14">ekapatryā mahāvīryā bhinnāñjanasamaprabhā ||
                        <caesura/>
                         chatrāticchattrike vidyād rakṣoghnā kandasambhavā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.15">jarāmṛtyunivā<pb n="288v" facs="292"/>riṇyau
                        svetakāpotisaṃsthite ||
                        <caesura/>
                         kāntair dvādaśabhiḥ pattrair mmayūravarahopamaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.16">kandajā kāñcanakṣīrī kanyā nāma mahauṣadhīḥ |
                        <caesura/>
                         kareṇuḥ suvahukṣīrā kandena gajarūpi<lb n="2"/>ṇāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.17">hastikarṇṇapalāsaḥ syāt tūlyapatrā dviparṇṇinī |
                        <caesura/>
                         ajāna<cb/>nābhakandā tu sakṣīrā kṣuparūpiṇī ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.18">ajā mahauṣadhī jñeyā śaṅkhakundendupāṇḍurā |
                        <caesura/>
                         svetā vici<lb n="3"/>trā kusumā kākādani samacchadāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.19">takrakām auṣadhīm vidyāj ja<cb/>rāmṛtyuvināśanīṃ
                        |
                        <caesura/>
                         mūlinīṃ pañcabhiḥ pattraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.20">ādityaparṇṇinī jñeyā sa<lb n="4"/>dād ityānuvarttinī |
                        <caesura/>
                         kanakābhā jalānteṣu sarvvataḥ parisarppati<cb/> |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.21">sakṣīrā padminīprakhyā devī vrahmasuvarccalā ||
                        <caesura/>
                         ratnipramāṇā kṣupavat pattrair dvyaṅgulasammitaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.22">pu<lb n="5"/>ṣpair nnīlotpalākāraiḥ phalaiś
                        cāñjanasaprabhaiḥ ||
                        <caesura/>
                         srāvaṇī mahatī<cb/> jñeyā kanakābhā payasvinī |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.23">srāvaṇī pāṇḍurā tu syāt mahāsrāvaṇīlakṣaṇā ||
                        <caesura/>
                         golomī cājalomī<lb n="6"/> ca romaśe kandasambhave |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.24">haṃsapādī ca vicchinnaiḥ pattrair
                        mmūlasamudbhavaiḥ ||
                        <caesura/>
                         athavā śaṃkhapuṣpāyāḥ samānā sarvvarūpataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.25">vegena ¦¦¦¦¦¦ mahatāviṣṭā sarppani<pb n="289r"
                            facs="292"/>rmmokasannibhāḥ ||
                        <caesura/>
                         eṣā vegavatī nāma jāyate hy amvudakṣaye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.26">saptādau sarpparūpiṇyo yas tv auṣadhyaḥ
                        prakīrttitāḥ ||
                        <caesura/>
                         tāsām uddharaṇaṃ kāryam mantreṇānena sarvvadā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.27">mahendrarāmakṛ<lb n="2"/>ṣṇānāṃ vrāhmaṇānāṃ
                        gavām api |
                        <caesura/>
                         tapasā tejasā caiva praśāmya<cb/>dhvaṃ śi<add place="top-margin"
                            >vā</add>tāya vai ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.28">anena mantreṇa sarva bheṣajāni parijaped iti ||
                        <caesura/>
                         aśraddadhānair alasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpa<lb n="3"/>karttṛbhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.29">na śakyam āsādayituṃ somāḥ somasamās tathā<cb/>
                        ||
                        <caesura/>
                         pītāvaśeṣam amṛtan devair vrahmapurogamaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.30">nihitaṃ somavīryāsu some cāpyauṣadhīpatau ||
                        <caesura/>
                         deva<lb n="4"/>sūtre hradavare tathā sindhu mahānade |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.31">dṛśyate ca jalānteṣu<cb/> devī vrahmasuvarccalā
                        ||
                        <caesura/>
                         ādityaparṇṇinī caiva tathaiva himasaṃkṣaye |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.32">dṛśyate 'jagarī nityaṃ go<lb n="5"/>nasī
                        cāmvudāgame ||
                        <caesura/>
                         kaśmīre tu sadā yantra mānasan nāma vi<cb/>śrutaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.33">kareṇus tatra kanyā ca chattrāticchatrike tathā
                        ||
                        <caesura/>
                         golomī cājalomī ca mahatī śrāvaṇī ta<lb n="6"/>thā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.34">hemante kṛṣṇasarppābhā vasante cātra dṛśyate ||
                        <caesura/>
                         nadīṃ kauśikīm uttīrya saṃjayam̐nyā<add place="below"
                            >vaijayantyā</add>s tu pūrvvataḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.35">kṣitipradeśo valmīkair āvṛto yojanatrayaṃ ||
                        <caesura/>
                         vidheyā tatra kāpotī<pb n="289v" facs="293"/>sveta
                        valmīkamūrddhasu |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.36">malaye nalasetau ca vegavatyauṣadhī dhruvā ||
                        <caesura/>
                         kārttikyāṃ paurṇṇamāsyāṃ tu dṛśyate nātra saṃśayaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.37">somavac cātra vartteta vidhinā nirggamād iti
                            ||<lb n="2"/>
                        <caesura/>
                         sarvvā vidheyās tv auṣadhyaḥ somaś cāpyarvvude girau |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.38">sa śṛṅgair dde<cb/>vacaritair
                        amvudānīkabhedibhiḥ ||
                        <caesura/>
                         vyāptas tīthaiś ca vikhyātaiḥ siddharṣisurasevitaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.39">guhābhi<lb n="3"/>rvbhīmarūpābhiḥ
                        siṃhonnāditanādibhiḥ ||
                        <caesura/>
                        <add place="inline">gajāloḍitato<cb/>yābhir āpagābhiḥ samantataḥ
                            |</add>
                        <caesura/>
                         vividhair ddhātubhiś citraiḥ sarvvatraivopaśobhitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.40">nadīṣu śaile<lb n="4"/>ṣu sarassu cāpi puṇyeṣv
                        araṇyeṣu tathāśrameṣu |
                        <caesura/>
                         sarvvatra sa<cb/>rvvāḥ parimārggitavyāḥ sarvvatra bhūmir hi vasūn
                            nidha<unclear>ttā</unclear> iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.30.40.add">śūkam mukhaṃ śopham anāgatañ ca mi<lb n="5"
                        />śran tathā kṣīṇavalendriyañ ca |
                        <caesura/>
                         āvādhasarvva pratiṣedhamedhā sva<cb/>bhāvasantāpanivṛttakañ ca
                        ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.30.trailer">cikitsiteṣu tṛtīyodaśa || ||cikitsāla ||
                        ||</p>
                </div>
                <div n="31" type="adhyāya">

                    <milestone n="dscn3267 fol 289" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.31.1">athātaḥ snehopayogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</p>





                    <p xml:id="SS.4.31.4">dviyoniś caturvvikalpo 'bhihitaḥ snehaguṇāś ca ||
                        tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ snehaṃ pradhānatamaṃ | sthāvarebhyas
                        tilasneha i<pb n="290r" facs="293"/>ti || o ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.31.5">ata ūrdhvaṃ yathāprayojanato yathāpradhānataś
                        ca | sthāvarasnehaṃ vakṣyāmaḥ || tatra tilvakair
                            araṇḍakuśāmradantīpalāśaśaṃkhinīviṣāṇikāgavākṣīkaṃpillyakaśampāka<lb
                            n="2"/>nīlinīsnehā viracayanti |
                        jīmūtakakuṭajakṛtavedhanekṣvāku<cb/>madanasnehā vāmayanti |
                            viḍaṅgasthūlamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatī<lb
                            n="3"/> snehāḥ śiro virecayanti |
                        karañjapūtīkalavaṇamātulu<cb/>ṅgeṅgudīkirātatiktakasnehāḥ |
                        duṣṭavraṇeṣūpayojyāḥ | turavakakapitthaka bhallātakapaṭolasnehā
                        mahāvyādhiṣu |
                        trapuṣervvārukerkkārutumvurukūṣmāṇḍasnehā<cb/> mūtrasaṅgeṣu |
                        kapotavaṅkaharītakīsnehāḥ śarkkarāśmariṣu |
                        kusumbhasarṣapātasīpicumarddātimuktakakāṇḍīrasnehāḥ prameheṣu |
                        nālikerapanasapiyāla<cb/>bilvamadhūkaśleṣmāntakasnehāḥ
                        pittasaṃsṛṣṭe vāyau | vibhītakapiṇḍītakabhallātakasnehāḥ
                        pittasaṃsṛṣṭe vāyau | vibhītakapiṇḍītakabhallātakasnehāḥ kṛṣṇī<lb
                            n="6"/>karaṇeṣu | sravaṇakaṃgukā snehāḥ pāṇḍūkaraṇeṣu |
                        saralāpītadāruśiṃsapāsanaśānasārasnehāḥ | darddrūkiṭibheṣu |
                        sarvva eva snehā vātam upahanti | tailaguṇāḥ samāsena<pb n="290v"
                            facs="294"/> vyākhyātāḥ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.31.6">ata ūrdhvaṅ kaṣāyapākakramam upadekṣyāmaḥ |
                        tatra kecid āhus tvakpatrapuṣpaphalādīnāṃ bhāgas tat caturgguṇam
                        udakaṃ caturthāṃśāvaśeṣitaṃ kvāthyāvatārayet ity eṣa ka<lb n="2"
                        />ṣāyakalpaḥ || tat tu na samyak kasmād āgamasiddhatvāt </p>

                    <p xml:id="SS.4.31.7">palakuḍavā<cb/>ḍīnām ity etat ca upadekṣyāmaḥ |
                        tatra dvādaśa dhānyamāṣā madhyamā suvarṇṇamāṣakas te
                        ṣoḍaśa suvarṇṇaḥ |<lb n="3"/> ataś ca ūrdhvañ caturgguṇam
                        abhivarddhayataḥ | palakuḍavaprasthāḍhakadro<cb/>ṇā
                        abhiniṣpadyante | tulā punaḥ palaśatan tābhir vviṃśatirbbhāraḥ |
                        śuṣkāṇām ādrāṇām dravāṇāñ ca dvi<lb n="4"/>guṇam iti |</p>

                    <p xml:id="SS.4.31.8">snehakuḍave sādhye kvāthyadravyaprastho vidheyas
                        tat catu<cb/>rguṇam udakaṃ caturthāṃśāvaśeṣitaṃ kvāthyāvatārayet
                        ity eṣa kaṣāyakalpaḥ | snehakuḍave sādhye<lb n="5"/>
                        bheṣajapalaṅ kalkapiṣṭañ caturgguṇañ ca kaṣāyam āvāpya vipace<cb/>t
                        ity eṣa snehapākakalpa iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.31.9">bhava ||snehabheṣajatoyānām mānayantraṃ tu
                        neritaṃ |
                        <caesura/>
                         tatrāyaṃ vi<lb n="6"/>yaṃ vidhir āstheyo nirddiṣṭe tadvat eva tu
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.10">anukte dravakārye tu sarvvatra salilaṃ smṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         kalkakvāthyāvanirddeśe gaṇāt tasmāt samāvayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.11">ata ūrdhvaṃ snehapākakramam upadekṣyāmaḥ ||<pb
                            n="291r" facs="294"/>sa tu pākas trividho mṛduś cikkanaḥ
                        kharacikkana iti || snehauṣadhavivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa
                        mṛduḥ | madhūcchiṣṭam iva lepayati yatra<lb n="2"/> bheṣajaṃ sa
                        cikkanaḥ | phenātimātra tailasya śeṣaṃ ghṛtavad ā<cb/>diśet |
                        kṛṣṇam avasannam īṣadviṣadaṃ cikkanañ ca yatra sa kharacikkaṇa iti |
                        ata ūrdhvam prada<lb n="3"/>gdhasnehe bhavati | tam punas sādhayet
                        | tatra <add place="top-margin">pā</add>yānābhyavahāra<cb/>yor
                        mmṛduḥ || nasyāñjanīyaś cikkaṇaḥ | vastisnehāḥ kharacikkaṇa iti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.12">śabda<unclear>vyū</unclear>parame prāpte<lb
                            n="4"/> phenasyopadame tathā |
                        <caesura/>
                         gandhavarṇṇarasānāñ ca sampattau siddha<cb/>m ādiśet ||</l>



                    <p xml:id="SS.4.31.14">|| ataḥ snehapānakramam upadekṣyāmaḥ || atha
                        laghukoṣṭhāyāturāya kṛtamaṃ<lb n="5"
                        />galāyodayagiriśikarasamprasthite prataptakanakapīta<cb/>lohite
                        savitari yathāvalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātram prayacchet ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.31.19">kevalam paittike sarppir vvā<lb n="6"/>ti<add
                            place="below">ke</add> lavaṇānvitaṃ |
                        <caesura/>
                         deyam bahukaphe tailaṃ savyoṣakṣārasaṃyutaṃ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.31.21">snehaḥ sātmyaḥ kleśasaho dṛḍhaḥ kāle ca śītale
                        |
                        <caesura/>
                         accham eva pivet sneham acchapānaṃ hi śobhanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.22"><pb n="291v"
                            facs="295"/>śīte kāle divā sneham uṣṇakāle piven niśi |
                        <caesura/>
                         vātapittādhike rātrau vātaśleṣmādhike divā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.23">vātapittādhikasyoṣṇe mūrcchotsāda tṛṣāvahaḥ |
                        <caesura/>
                         śeta vātakaphā<lb n="2"/>rttasya gauravāru ca śūlakṛt |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.24">snehapītas tu tṛṣṇāyāṃ pi<cb/>ved uṣṇodakan
                        naraṃ ||
                        <caesura/>
                         evañ cānu<add place="top margin">pa</add>śāmyantī sneham
                        uṣṇāmvunoddharet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.25cd">yā mātrā parijīryeta caturvbhā<lb n="3"
                        />gagate na hi ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.26">sā mātrā dīpayaty agnim alpadoṣe ca pūjitā |<cb/>
                        <caesura/>
                         yā mātrā parijīryeta tatrārddhadivase gate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.27">sā vṛṣṇā vṛṃhanīyā ca madhyadoṣe ca pūjitā |<lb
                            n="4"/>
                        <caesura/>
                         yā mātrā parijīryeta caturvbhāgāvaśeṣite ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.28">snehanīyā<cb/> ca sā mātrā vahudoṣe ca śasyate
                        |
                        <caesura/>
                         yā snehamātrā jīryeta jantoḥ pariṇate hani ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.29">glānimūrcchā<lb n="5"/>madā hitvā sā mātrā
                        snehanī matā |
                        <caesura/>
                         ahorātrād asaṃtuṣṭā<cb/> yā mātrā parijīryati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.30">sā tu kuṣṭhaviṣonmāda grahāpasmāranāśanī |
                        <caesura/>
                         yathāgnim pratimām mā<lb n="6"/>trāṃ yāpayeta vicakṣaṇaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.31">pīto hy ativahusneho janayet prāṇasaṃśayaḥ |
                        <caesura/>
                         mithyācārād vahutvād vā yasya sneho na jīryati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.32">viṣṭa¦bhya vāpi jīryeta vā<pb n="292r"
                            facs="295"/>riṇoṣṇena vāmayet |
                        <caesura/>
                         tataḥ snehaṃ punar ddadyāl laghukoṣṭhāya dehine ||
                        <caesura/>
                         jīrṇṇejīrṇṇaviśaṅkāyāṃ pived uṣṇodakan naraḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.33ab">tenodgāro bhavec chuddho ruciś cānnam bhavet
                        prati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.34">pa<lb n="2"/>riṣicyādbhir uṣṇābhir jīrṇṇe sneho
                        tato naraṃ |
                        <caesura/>
                         yavāgūm pāya<cb/>yed uṣṇāṃ suklinnām alpataṇḍulāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.35">deyau yūṣarau syātām akṛtau saindhavānvitau |
                        <caesura/>
                         kṛtau cāpy alpa<lb n="3"/>sarppiṣkau vilepītā vidhīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.36">pived dvyahaṃ tryaham vāpi<cb/> pañcāhaṃ
                        ṣaḍahāni vā |
                        <caesura/>
                         saptarātrāt paraṃ snehaḥ sām̐tmībhāvāya kalpate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.37">snehadviṣaḥ kṛṣām vṛddhāṃ<lb n="4"/> sukumārān
                        śiśūn api |
                        <caesura/>
                         kṛ<add place="below-margin">tṛ</add>ṣṇālūm̐ñcoṣṇakāle ca saha
                        bha<cb/>ktena pāyayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.38">pippalyo lavaṇaṃ snehāś catvāro dadhimastu ca
                        |
                        <caesura/>
                         pītam ekadhyam etat tu sadyaḥsne<lb n="5"/>hanam ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.39">bhṛṣṭamāṃsarasasnigdhā yavāgū sūpakalpitā |<cb/>
                        <caesura/>
                         sakṣaudrāḥ pīyamānā tu sadyaḥsnehanam ucyate ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.31.42">śarkkarāghṛtasaṃsṛṣṭe duhyād gāṅ kalaśe tha
                            tat<lb n="6"/> |
                        <caesura/>
                         pāyayed ṛkṣam etad dhi sadyaḥsnehanam ucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.43">yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikā yutāḥ |
                        <caesura/>
                         payo dadhi surā ceti ghṛtam apy aṣṭamam bhavet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.44">siddham etad ghṛtaṃ pī<pb n="292v" facs="297"
                        />taṃ sadyaḥsnehanam ucyate |
                        <caesura/>
                         nṛpānān tatsamānānān deyam etad ghṛtottamaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.45">valahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrīmahātmani |
                        <caesura/>
                         alpadoṣeṣu yojyāś ca ye yogāḥ samyag īri<lb n="2"/>tāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.46">vivarjjayet snehapānam ajīrṇṇī taruṇajvarī |
                        <caesura/>
                         durvvalā<cb/> rocakī sthūlo mūrcchārtto madapīḍitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.47">charddyābhibhūtas tṛṣitaḥ śrāntaḥ
                        pānaklamānvitaḥ |
                        <caesura/>
                         vastidatto virekāś ca vānyo yaś cāpi mānavāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.48ab">akāle<cb/> durddine caiva na sneham pāyayed
                        bhiṣak | </l>

                    <l xml:id="SS.4.31.48cd"> akāle ca prasūtā strī snehapānam vivarjayet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.49">sneha<lb n="4"/>pānād bhavanty eṣāṃ nṝṇāṃ
                        nānāvidhā gadāḥ |
                        <caesura/>
                         gadā vā kṛcchra<cb/>tāṃ yānti na sidhyanty atra vā yataḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.31.51cd">rūkṣam purīṣaṃ grathitaṃ bhuktaṅ kṛcchreṇa
                        pacyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.52cd">durvvarṇṇo durvva<lb n="5"/>laś caiva rūkṣo
                        bhavati mānavaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.53">glāniḥ sadanam aṅgānā<cb/>m adhastāt
                        snehadarśanaṃ |
                        <caesura/>
                         samyak snigdhasya liṅgāni snehodvegas tathaiva ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.54">bhaktadveṣo mukhā<lb n="6"/>srāvo gudadāha
                        pravāhikāḥ |
                        <caesura/>
                         purīṣātipravṛttiś ca tad atisnigdhalakṣaṇaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.55">rūkṣasya snehanaṃ snehair atisnigdhasya rūkṣaṇaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         śyāmākakoradūṣānnatakra<pb n="293r" facs="297"/>piṇyākaśaktubhiḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.56">dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ
                        pratyagradhātur vvalavarṇṇayuktaḥ |
                        <caesura/>
                         dṛḍhendriyo mandarujaḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣo bhaved hi
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.31.57">sneho hito du<lb n="2"/>rvvalavahnidehe
                        sandhukṣaṇe vyādhinipīḍitasya |
                        <caesura/>
                         valānvi<cb/>nvito bhojanadoṣajātaiḥ pramardditun tau sahasā na
                        śakyau</l>

                    <p xml:id="SS.4.31.trailer">iti || || cikitsā ekaviṃśa<lb n="3"/>t
                            ||<unclear extent="2" unit="syllables"/>||</p>
                </div>
                <div n="32" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3271 fol 292" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.32.1">athātaḥ svedāvacāraṇīyam vyā<cb/>khyāsyāmaḥ
                        ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.32.3">tatra caturvvidhāḥ svedā bhavanti || tad yathā
                        || tāpasvedo, bāṣpasvedaḥ | upanāha<lb n="4"/>svedo dravasvedaś
                        ceti || tatra svedavikalpāvarodhaḥ |<cb/></l>

                    <p xml:id="SS.4.32.4">tatra tāpasvedo nāma pālikāṃ
                        sakandaphalavālikāvastraiḥ prayujyate | śayānasya bāṣpa<lb n="5"
                        />tāpoṅgāraiḥ |</p>

                    <l xml:id="SS.4.32.5">bāṣpasvedas tu kapālapāṣāṇeṣṭakaloha<cb/>piṇḍān
                        agnivarṇṇān adbhir āsicyate rādravastrapariveṣṭitaiḥ | svedayed
                        aṅgapradeśān | evam māṃsara<lb n="6"
                        />sapayodadhisnehadhānyāmlavātaharapattrabhaṅgakvāpūrṇṇam vā
                        kumbhīm abhiprataptām prāvṛtyoṣmāṇaṅ gṛhṇīyāt | pārśvacchidreṇa vā
                        kumbhena tasyāḥ kumbhyāmukhena mukham abhi<pb n="293v" facs="298"
                        />sandhāya tasmiñ chidre hastiśuṇḍākāraṃ nāḍīm praṇidhāya śayānaṃ
                        svedayet </l>

                    <l xml:id="SS.4.32.6">sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ prāvṛtam vā || bha ||
                        <caesura/>
                         hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayed vātaroginaṃ |
                        <caesura/>
                         sukhaṃ<lb n="2"/> sarvvānugā hy eṣā na ca
                            saṃ<unclear>ṅkle</unclear>śayen na<add place="top-margin"
                            >ra</add>ṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.7">vyāmārddhamātratriva<cb/>krahastihastasamākṛtiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.8ab">puruṣāyā<lb n="2"/>mamātrām vā bhūmim utkīrya
                        khādiraiḥ || </l>
                    <p xml:id="SS.4.32.8cd"> kāṣṭair avadāhya<cb/>bhyukṣya vātahara</p>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.32.9">patrabhaṅgair avacchādya
                        śayānaṃ svedayet
                        <caesura/>
                         śilātalam avadāhyāpohya bhasma<lb n="4"/>ñ ca pūrvvavat |</l>

                    <p xml:id="SS.4.32.10">kuṭīm vā caturdvārāṅ kṛtvā tasyām
                        upaviṣṭasyā<cb/>ntaś caturdvārān anuparidhāya svedayet |</p>

                    <p xml:id="SS.4.32.11">kāśadhānyāni vā samyag usvedyāstīrya kili<lb
                            n="5"/>ñje nyasmin vā tatpratirūpake śayānaṃ svedayed evaṃ
                        pāṃśu<cb/>gośakṛttuṣavuṣapalālosmabhiḥ svedayed iti ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.32.12">upanāhasvedas tu vātaharadravyakalkair a<lb
                            n="6"/>mlapiṣṭair llavaṇapragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ sukhoṣṇaiś ca
                        pradihya svedayed evaṃ kākolyādirelāsu rasādim āhṛtya
                        tilātasīsarṣapakalkair vvā kṛsaraveśavārapāyaso<pb n="294r"
                            facs="298"/>tkārikābhir vvā etābhir eva vāyo dūlikām vadhvā
                        svedayet ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.32.13">dravasvedas tu
                        vātaharadravyakvāthapūrṇṇakoṣṭakaṭāhe droṇyām vāvagāhya svedayet |
                        evaṃ payomāṃ<lb n="2"/>sarasayūṣatailaghṛtadhānyāmlamūtreṣv etair
                        eva sukhoṣṇaiḥ<cb/> pariṣiñced iti |</p>

                    <p xml:id="SS.4.32.14">tatra tāpoṣmasvedau viśeṣataḥ śleṣmaghnau |
                        upanāhasvedo vātaghnaḥ<lb n="3"/> | anyatarasmin pittasaṃsṛṣṭe
                        dravasveda iti |</p>



                    <l xml:id="SS.4.32.16">caturvvi<cb/>dho yo bhihito dvidhā svedaḥ
                        prayujyate ||
                        <caesura/>
                         sarvvasmin eva dehe tu dehasyāvayave tathā |<lb n="4"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.32.17">yeṣān nasyam vidhātavyam bastiś cāpi <add
                            place="below-margin">hi</add> dehināṃ ||
                        <caesura/>
                         śo<cb/>dhanīyāś ca ye kecit pūrvvasvedās tu te matā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.18">paścāt svedāhṛte śalye mūḍhagarvbhānupa<lb
                            n="5"/>dravā ||
                        <caesura/>
                         samyak prajātā kāle ca paścāt svedyaiva jāna<cb/>tāṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.19">pūrvvā svedyāś ca paścāc ca bhagandaryarśasas
                        tathā ||
                        <caesura/>
                         aśmaryāñ cāturo jaṃtu śeṣā<lb n="6"/>ñcāstre pravakṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.20">nānabhyakte nāpi cāsnigdhadehe yojyaḥ
                            svedyaḥ<add place="below">da</add> svedavidbhiḥ kathañcit |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭaṃ loke kāṣṭham asnigdham āśu yāyāt bhaṅgaṃ svedayogair
                        ggṛhītaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.21"><pb n="294v" facs="299"
                        />sveda<del>ḥ</del>klinnā dhātusaṃsthā tu doṣāḥ svasthānasthā ye
                        ca mārggeṣu līnāḥ |
                        <caesura/>
                         samyak svedair yojitais te dravatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ śodhanair
                        yātyaśeṣāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.22">agner ddīpim mārddavaṃ<lb n="2"/> tvak prasādam
                        bhaktaśraddhāṃ srotasān nirmmalatvaṃ |
                        <caesura/>
                         kuryāt sveda<cb/>s tandrinidre ca hanyāt | sandhīkatvāṃś ceṣṭayed
                        āśu yuktaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.23">svedāsrāvo vyādhihānir llaghutvaṃ śī<lb n="3"
                        />tārthitvam mārddavañ cāturasya |
                        <caesura/>
                         samyak svinne lakṣaṇam
                        prāhur e<unclear>tan</unclear><cb/> mithyāsvinne viparītan tad eva
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.24">sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopo
                        madāmūrcchā bhramadāho klama<lb n="4"/>ś ca |
                        <caesura/>
                         atisvinne sandhipīḍā ca tṛṭca<add place="top-margin">tṛṣṇā</add>
                        śītā kriyās tatra kuryā<cb/>d vidhijñaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.25">pāṇḍumehī raktamehī tṛṣārttaḥ kṣu<add
                            place="top-margin">kṣa</add>takṣīṇo durvvalo jīrṇṇabhoktāḥ |
                        <caesura/>
                         dakodarīgarvbhiṇī<lb n="5"/>pānapañca naite svedyā yaś ca martyo
                        'tisārī ||
                        <caesura/>
                         svedā teṣāṃ<cb/> yānti dehā vināśaṃ masādhyatvaṃ yānti caiṣām
                        vikārāḥ |
                        <caesura/>
                         svedaiḥ sādyo durvvalo jīrṇṇabhaktā ya<lb n="6"/>di syātāṃ
                        svedanīyau tatas tau ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.32.27">sarvva svedān nivāte tu jīrṇṇān <add
                            place="below">jīrṇṇe na vā</add>cāvacārayet |
                        <caesura/>
                         snehābhyaktaśarīrasya śītair ācchādya cakṣuṣī ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.32.28">atisvinnam athāsvābhya śītāmvutrāsanaṃ hi<pb
                            n="295r" facs="299"/>taṃ |
                        <caesura/>
                         snānam uṣṇāmbunā caiva vivātaṃ cālayan nayet ||</l>


                    <l xml:id="SS.4.32.29cd">bhojayec cānabhiṣyandi sarvvam
                        vācāram ādiśed iti ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.32.trailer">|| cikitsāladvi||</p>
                </div>
                <div n="33" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3273 fol 294" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.33.1">athāto vamana<lb n="2"
                        />virecanasādhyopakramacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||</p>



                    <p xml:id="SS.4.33.3">do<cb/>ṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ | calitāḥ
                        praśamayitavyāḥ | pravṛddhā nirharttavyāḥ |
                            svasthānasthānarakṣyā<lb n="3"/> iti siddhāntaḥ |</p>

                    <p xml:id="SS.4.33.4">prādhānyena vamanavirecane nirharaṇe
                        vartta<lb/>te | tasmāt tayor vvidhānam ucyamānam upadhārayasva
                        ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.33.5">tad yathāturaṃ snigdhasvinnam anabhiṣyandibhir
                            ā<lb n="4"/>hārair anavabaddhadoṣam ālocya svo<add
                            place="below-margin"><unclear>sto</unclear></add> vamanam
                        pāyayitāsmīti<cb/> sambhojayet | sambhojyas tu tīkṣṇāgnir balavān
                        bahudoṣo mahāvyādhiparigṛhīto vamanasātmyaś ca ||<lb n="5"/></p>

                    <l xml:id="SS.4.33.6">peśalair vvividhair annair doṣam utkliśya dehinaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         snigdhasvi<cb/>nnāya vamanan dattaṃ samyak pravarttate ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.33.7">athāparedyuḥ pūrvvāhṇe sādhāraṇe kāle
                            vamanadravyakaṣāya<lb n="6"/>kalkacūrṇṇasnehenānyatamasya
                        mātrām pāyayitvā vāmayet | asātmyabībhatsadurddarśanadurggandhāni
                        vāmanīyāni vidadhyāt ato viparītāni virecanāni | tatra suku<pb
                            n="295v" facs="301"/>mārāṃ kṛśāṃ bālaṃ vṛddhāṃ bhīrum vā
                        vamanasādhyavikāreṣu kṣīradadhitakrayavāgūnām anyatamam ākaṇṭham
                        pāyayitvā vāmayet | pītauṣadhañ ca pāṇibhir agni<lb n="2"/>taptair
                        upaspṛśyamānaṃ muhūrttam upekṣeta | tatra pravṛttaṃ hṛllāsaṃ<cb/>
                        jñātvā jānumātrāsanopaviṣṭam anyena hṛtpṛṣṭhayoḥ pāṇibhyām upari
                            gṛhītam aṅguligandharvvaha<lb n="3"
                            />stapattra<unclear>vṛtyet</unclear>nā lānām anyatamena
                        kaṇṭhamanabhispṛśa<cb/>n vāmayet yāvat samyagvāntalakṣaṇāni
                        bhavanti |</p>

                    <l xml:id="SS.4.33.8">kaphaprasekaṃ hṛdayāviśuddhiṃ kaṇḍūñ ca
                            duścha<lb n="4"/>rdditaliṅgam āhuḥ |
                        <caesura/>
                         pittātiyogañ ca visaṃjñatāñ ca hṛtka<cb/>ṇṭhapīḍām api cātivānte
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.9">pitte kaphasyāndramukham pravṛtte śuddheṣu
                        hṛtkamṭhaśirassu cāpi |<lb n="5"/>
                        <caesura/>
                         laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣam
                        vyava<cb/>syet ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.33.10">samyag vāntañ cainam abhisamīkṣya
                        snaihikavairecanikopaśamanīyānāṃ dhūmānām anyatamaṃ<lb n="6"/>
                        sāmarthyataḥ pāyayitvācārikam upadiśet ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.33.11">tato 'parāhṇe suvibhaktadeham uṣṇābhi vahniḥ
                        pariṣiktagātraṃ |
                        <caesura/>
                         kulatthamudgāḍhakijāṅgalānāṃ yuṣai rasair vvāpy upabho<pb n="296r"
                            facs="300"/>jayīta ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.12">kaphaprasekaḥ svarabhedatandrā
                        nidrāsyadaurggandhyaviṣopasarggāḥ |
                        <caesura/>
                         gurutvakaṇḍūgrahaṇīpradoṣā na santi jantor vvamataḥ kadācit ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.13">chinne tarau puṣpaphalaprarohā<lb n="2"/> yathā
                        vināśaṃ sahasā vrajanti |
                        <caesura/>
                         tathā hṛte śleṣmaṇiccharddanena<cb/> tajjā vikārā vilayam
                        vrajanti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.14">na vāmayet taimirikan na gulminaṃ na
                            caiva pāṇḍūdararogapīḍitaṃ<lb n="3"/> |
                        <caesura/>
                         sthūlakṣatakṣīṇakṛṣātivṛddhā narśordditā kṣepakapīḍi<cb/>tāś ca
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.15">rūkṣam pramehe taruṇe ca garbbhe
                        gacchaty adhorddhaṃ rudhire ca tīvre ||
                        <caesura/>
                         duṣṭe ca koṣṭhe krimibhir ma<lb n="4"/>nuṣyan na vāmayed varccasi
                        cātivṛddhe ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.33.17">ete py ajīrṇṇavyathitā<cb/> vāmyā ye ca viṣāturāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         atīva colbaṇakaphās te ca syur mmadhukāmbunā ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.33.19">virecanam api snigdha<lb n="5"/>svinnāya ca
                        deyaṃ | avāntasya hi samyag viriktasyāpi sato va<cb/>srastaḥ
                        śleṣmagrahaṇīñ cādayati | gauravam āpādayati | pravāhikām vā kurute
                        | tasmāt snigdha<lb n="6"/>svinnāya vāntāya ca deyam</l>

                    <p xml:id="SS.4.33.20">athāturaṃ || svo virecanam pāyayitāsmīti
                        pūrvvāhṇe laghu bhojayet | phalāmlam uṣṇodakañ cainam anupāyayet |
                        athāpare 'hani vigataśle<pb n="296v" facs="301"
                        />ṣmadhātāv āturopakramaṇīyād apekṣyāturam athāsmai virecanam mātram
                        prayacchet |</p>

                    <p xml:id="SS.4.33.21">tatra mṛduḥ krūro madhya iti trividhaḥ koṣṭho
                        bhavati | tatra bahupitto mṛduḥ sa dugdhenā<lb n="2"/> viricyate
                        || bahuvātaśleṣmā krūro durvviricyaḥ | samado<cb/>ṣo madhyaḥ
                        sādhāraṇa iti || tatra mṛdau mṛdvī mātrā | tīkṣṇa krūre madhye
                        madhyā karttavyeti || pītauṣadhaś ca<lb n="3"/> tanmanāḥ
                        śayyābhyāse viricyeta <add place="inline">na prāptavegam
                            vidhārayet | <cb/>na cāprāptam prāṇenākāṃkṣeta |</add></p>



                    <p xml:id="SS.4.33.23">yathā ca vamane krameṇa prasekauṣadhaḥ
                        pittānilā gacchanty evam vire<lb n="4"/>cane
                        vātamūtrapurīṣapittakaphā iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.33.24">bha || hṛtkukṣyā<add place="top-margin"
                            >kṣi</add><cb/>śuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṅgaś ca na
                            sidvi<add place="top-margin">sadvi</add>rikte |
                        <caesura/>
                         mūrcchāgudabhraṃsakaphātiyogāḥ śūlodga<lb n="5"/>māś
                        cātiviriktaliṃgaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.25">gateṣu doṣeṣu kaphānttrakeṣu
                        glā<cb/>nyelaghutve manasaś ca tuṣṭau |
                        <caesura/>
                         gate 'nile cāpy anulomabhāvaṃ samyag viriktaṃ puruṣam vyavasyet
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.26"><lb n="6"/>mandāgnim akṣīṇam asadvirikten na
                        pāyayet tad divasaṃ yavāgūṃ |
                        <caesura/>
                         kṣīṇan tṛṣārttaṃ sucirecitañ ca tanvīṃ sukhoṣṇaṃ laghu pāyayīta
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.27">buddheḥ prasādam balam indriyāṇān dhātusthira<pb
                            n="297r" facs="301"/>tvaṃ <unclear>jva</unclear>lanābhivṛddhiṃ
                        |
                        <caesura/>
                         cirāc ca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyag upāsyamānaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.28">yathodakānāṃ <unclear>su</unclear>vijaṅgamānāṃ
                        rodhe vadīrṇṇe dhruva eva nāśaḥ |
                        <caesura/>
                         pitte hṛtendhevam upadra<lb n="2"/>vāṇām pittātmi<add
                            place="top-margin">kā</add>nām vihito vināśaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.29">kṣīṇākṛśārūkṣi<cb/>tabālavṛddhādīnotha śoṣī
                        bhayaśokataptaḥ |
                        <caesura/>
                         śāntastṛṣārtto parijīrṇṇabhakto garbbhiṇy adho gaccha<lb n="3"/>ti
                        yasya cāsṛk ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.30">navapraviśyāya parītadeho navajvarī yā ca<cb/>
                        navaprasūtā |
                        <caesura/>
                         kaṣāyanityā na vire<add place="top-margin">ca</add>nīyā
                        snehādibhir ye tv anupaskṛtāś ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.31">atyarthapittābhiparīta<lb n="4"/>dehān
                        virecayet tān api mandamandaṃ |
                        <caesura/>
                         virecanair yānti narā vinā<cb/>śam ajñaprayuktair avirecanīyāḥ
                        ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.33.33">saratvasaukṣmyataikṣṇyauṣṇe vikāśitvād
                        virecanaṃ |
                        <caesura/>
                         vamanan tu hare<lb n="5"/>d doṣān samyagu<add place="below-margin"
                            >gyu</add>ktam vṛthānyathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.34">yāty adharddoṣam ādāya pacyamā<cb/>nam virecanaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         guṇodrekād vrajed ūrddhvam apakvam vamanam punaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.35">mṛdukoṣṇasya dīptāgner dattan tīkṣṇam vi<lb
                            n="6"/>recanaṃ |
                        <caesura/>
                         na samyaṅ nirhared doṣān <add place="below">santy agnir ddahe iti
                            pāṭhaḥ |</add> ativegapradhāvitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.36">prātar yad auṣadham pītaṃ bhaktapākasame kṣaṇe
                        |
                        <caesura/>
                         paktiṅ gacchati doṣām̐s tu nirhared avaśeṣataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.37">durbbalasya calān doṣāma<pb n="297v" facs="302"
                        />lpān alpān punaḥ punaḥ |
                        <caesura/>
                         prabhūtān alpatāṃ yāntu samayet pracyutānatha ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.38">hared doṣāñ calān pakvaṃ balino durbbalasya vā |
                        <caesura/>
                         calā hy upekṣitā doṣāḥ kleśayeyuś ciran naraṃ ||<lb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.33.39">mandāgniṃ krūrakoṣṭhañ ca sakṣāralavaṇair
                        ghṛtaṃ |
                        <caesura/>
                         sandhukṣitā<cb/>gniṃ snigdhañ ca svinnañ caiva viśodhayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.40">snigdhasvinnasya bhaiṣajyair ddoṣas tu kleśito
                        bhavet |<lb n="2"/>
                        <caesura/>
                         na cālīyeta mārggeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.41">na cā<cb/>tisnigdhakāyāya dadyāt snehavirecanaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         doṣāḥ pracyāvitā bhūyo līyante tena vartmmasu <lb n="4"/>||</l>



                    <l xml:id="SS.4.33.43">virūkṣya snehasātmyan tu bhūyaḥ saṃsnehya
                        recayet |
                        <caesura/>
                         te<cb/>na doṣā hṛtās tasya bhavanti snehabandhanāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.44">prāg apītauṣadhaṃ śodhya pāyayet mṛda śo<lb
                            n="5"/>dhanaṃ |
                        <caesura/>
                         tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhanam punaḥ<cb/> ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.45">sukhan dṛḍhaphalaṃ hṛdyam alpamātram mahāguṇaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         vyāpat sv alpātyayañ cāpi piben nṛpatir au<lb n="6"/>ṣadhaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.46">snehasvedāv akṛtvāgre yas tu saṃśodhanam pibet |
                        <caesura/>
                         dāru śuṣkam ivānāme dehas tasya viśīryate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.33.47">snehasvedapra<add place="below">ca</add>valito
                        rasaiḥ snigdhair udīritāḥ |
                        <caesura/>
                         doṣāḥ<pb n="298r" facs="302"/> koṣṭhagatā jantoḥ sukhaṃ harttum
                        viracanair iti ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.33.trailer"><unclear extent="1" unit="char"/>||
                        cikitsālatri ||</p>
                </div>
                <div n="34" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3276 fol 297" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.34.1">athāto vamanavirekavyāpaccikitsitam
                        vyākhyāsyāmaḥ |</p>



                    <p xml:id="SS.4.34.3">vaidyāturani<lb n="2"/>mittam vamanam virecanañ
                        ca || <add place="below">pañcadaśadhā vyāpadyate</add> tatra
                        vamanasyādho gacchaty ūrddhva<cb/>m virecanasya | sāmānyam ubhayoḥ
                        sāvaśeṣauṣadhatvam alpadoṣahṛtatvaṃ jīrṇṇauṣadham vātaśūla<lb
                            n="3"/>m ayogātiyogau jīvādānam ādhmānam parikarttaḥ
                        parisrā<cb/>vaḥ pravāhikā hṛdayasaraṇa vibandha iti |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.4">tatra bubhukṣāpīḍitasya tīkṣṇāgner
                        mmṛdukoṣṭhasya vā<lb n="4"/>vatiṣṭhamānaṃ durvvāntasya vā
                        guṇasāmānyād vamanam adho gaccha<cb/>ti | tatrepsitānavāptir
                        ddoṣokleśaś ca tam āśu snehayitvā bhūyas tīkṣṇatarair vvāmayet iti
                        ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.34.5">apa<lb n="5"/>riśuddhāmāśayasyotkliṣṭaśleṣmaṇaḥ
                        sāvaśeṣānnasya vā'<cb/>hṛdyam bahudhāvacāritam vā virecanam
                        ūrddham tiṣṭhati tatrepsitān a<add place="below"
                        >vāpti</add>bastidoṣān kleśatamulba<lb n="6"/>ṇaśleṣmāṇam āśu ||
                            <unclear>1</unclear>|| vāmayitvā bhūyas tīkṣṇatarair
                        vvirecayet iti | āmāśaye tv āmavat samvidhānaṃ | ahṛdye tiprabhūte
                        ca hṛdyam pramāṇayuktañ ca | tathā tathāpy uttiṣṭha<pb n="298v"
                            facs="303"/>ti tṛtīye nna pāyayet ataś cainam
                        madhughṛtaphāṇitayuktair llehayitvā virecayet iti |</l>

                    <p xml:id="SS.4.34.6">doṣavigrathitam alpam auṣadham
                        avasthitam ūrddhabhāgikam adhobhāgikam vā na sraṃsayati<lb n="2"
                        /> doṣān | tatra
                        tṛṣṇā pārśvaśūlañ ccharddimūrcchā parvvabhedo hṛllā<cb/>so rucir udgarāviśuddhiś
                        ca bhavati | tam uṣṇābhir adbhir āśu vāmayet | ūrddhvabhāgikam
                            adhobhāgi<lb n="3"/>kam vā sāvaśeṣauṣadham apradhāvitadoṣam
                        atibalam asamya<cb/>g viriktalakṣaṇam upayuktam alpam apy evam
                        vāmayet iti ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.7">krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgner alpam a<lb n="4"
                        />py auṣadham alpaguṇam vā bhaktavat pākam upaiti | tatra
                        samudīrṇṇa<cb/> doṣāḥ | yathākālam anirhriyamāṇā vibhramaṃ
                        kurvvanti | tam analpam amandañ cauṣadham pāyayet |<lb n="5"/></p>

                    <p xml:id="SS.4.34.8">snigdhasvinnenālpam alpaguṇam vā bheṣajam
                        upayuktam alpān<cb/> doṣān harati | taddoṣaśeṣam vamanagauravam
                        upakleśa hṛdayāṃ viśuddhiṃ vyādhivivṛddhiñ ca ka<lb n="6"/>roti
                            <unclear>roga)</unclear>| tatra yathāyogam pāyayitvā vāmayed
                        dṛḍhataraṃ | virecanadoṣaśeṣaṃ gudaparikarttam ādhmānaṃ
                        gauravam anisaraṇam vāyor vvyādhivivṛddhiñ ca karoti | tam upapā<pb
                            n="299r" facs="303"/>dya snehasvedābhyāṃ bhūyo virecayed
                        dṛḍhataraṃ | dṛḍhaṃ pracalitadoṣam vā tṛtīye divasa iti |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.9">asnigdhasvinne rūkṣam auṣadham
                        upayuktam abrahmacāriṇā vā vāyuṃ kopayati<lb n="2"/> | tatra vāyuḥ
                        prakupitaḥ pārśvapṛṣṭhaśoṇitamanyāmarmma <cb/>muśūlaṃ mūrcchā
                        bhrama saṃjñānāśañ ca karoti | tad vātaśūlam ity ācakṣate |
                        tam abhyajya dhānyasve<lb n="3"/>dena svedayitvā
                        yaṣṭīmadhukasiddhena tailenānu vā <add place="top-margin">vāmayed
                            iti pāṭhaḥ |</add>saya<cb/>ti | </p>

                    <l xml:id="SS.4.34.10">snehasvedābhyām avibhāvita
                        śarīreṇauṣadham alpaguṇam vā pītam ūrddham adho vā nābhye<lb n="4"
                        />ti doṣām̐ścopakleśya taiḥ saha balakṣayam āpādaya<cb/>ti |
                        tatrādhmānaṃ hṛdayagrahas tṛṣṇā mūrcchā dāhaś ca bhavati | tam ayogam
                        ity ācakṣate |<lb n="5"/>tam āśu vāmayed virecayed vā durvvāntasya
                        tu samutkli<cb/>ṣṭā doṣāḥ | vyāpya śarīraṃ
                        kaṇḍūśvayathukoṭhapiṭakajvarāṅgasādanāni kurvvanti tatas tān a<lb
                            n="6"/>śeṣān sahauṣadhenāpaharet | durvviriktasya tu
                        stabdhapūrṇṇodaratā bastiśūlo meḍhratodo vātamūtrapurīṣasaṅgaśaḥ
                        kaṇḍūrmaṇḍalaprādurbbhāvaś ca bhavati | tam āstha<pb n="299v"
                            facs="304"/>pya punaḥ snehayitvā virecayet tīkṣṇeneti |
                        nātipravarttamāne tiṣṭhati vā duṣṭasaṃśodhane tatsantejanārtham
                        uṣṇodakam pāyayet | pāṇitāpaiś ca pārśvodaram upasvedayet tataḥ
                        pravarttate doṣāḥ | anupravṛtte 'lpe doṣe jīrṇṇe<cb/> cauṣadhe ca
                        bahudoṣam antaḥ śailam balañ cāvekṣya bhūyo mātrāṃ<del>ñ ca</del>
                        vidadhyād anupravṛtta <unclear>bhenyūbhaṃ</unclear> vā<lb n="2"/>
                        daśajātrād ūrddham upasthitadehaṃ bhūyaḥ śodhayed
                        durvvirikta<cb/>m āsthāpya punaḥ snehayitvā virecayet |
                        hrībhayalobhaiś ca vegāghātaśīlāḥ prāyaśaḥ<lb n="4"/> striyo
                        rājasamīpasthā vaṇijaḥ śrotriyāś ca bhavanti |<cb/> tasmād etair
                        ddurvvirecyāḥ | bahuvātatvāt | ataś caināṃ susvinnasnigdhān
                        virecayed iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.34.11">snigdha<lb n="5"
                        />svinnasyātimātram atimṛdukoṣṭhasyātitīkṣṇamadhikam
                        vā<cb/> bheṣajam atiyogaṅ kuryāt | tatra vamanātiyoge
                        pittātipravṛttir bbalavisraṃso vātako<lb n="6"/>po balavām̐ś ca
                        bhavati | tam abhyajyāvagāhya ca śītāsv apsu śītaiḥ śarkkarāmiśrair
                        llehair upacared iti | virecanātiyoge kaphātipravṛttir uttarakālañ
                        ca sara<pb n="300r" facs="304"/>ktasya tatrāpi balavisraṃsā
                        vātakopo balavām̐ś ca bhavati | tam abhyajya śītābhir adbhiḥ
                        pariṣicyāvagāhya śītais taṇḍulāmbubhir mmadhumiśrair vvāmayet |
                        picchābastiñ cāsmai<lb n="2"/> dadyāt | kṣīrarasayoś cainam
                        anyatamena bhojayet kṣīrasarppi<cb/>ṣā cainam anuvāsayet |
                        priyaṅgvādiñ cāsmai taṇḍulāmbunā pātum prayacchet |</l>

                    <p xml:id="SS.4.34.12">tasmin eva ca vamano<lb n="3"/>tiyoge
                        tipravṛtte śoṇitaṃ ṣṭhīvati ccharddayati vā raktaṃ ta<cb/>tra
                        jihvāniḥsaraṇam avasarppaṇañ cākṣṇor vvyāvṛttihanusaṃhananaṃ tṛṣṇā
                            hikkā<unclear>ṅga</unclear>rau visaṃ jñatva<lb n="5"/>m ity
                        upadravā bhavanti | tam ativisrutaśoṇitavidhānena no<cb/>pacaret |
                        jihvān niḥsarppitān trikaṭukalavaṇacūrṇṇapraghṛṣṭām antaḥ pīḍayet
                        praviṣṭāyām anye<lb n="5"/> mlam asya purastāt khādeyuḥ | vyāvṛtte
                        cākṣiṇī ghṛtābhyaktai<cb/>ḥ pīḍayet | hanusaṃhanane
                        vātaśleṣmaharan nasyaṃ svedañ ca vidadhyāt | tṛṣṇādiṣu ca
                            yathāsvaṃ<lb n="6"/> pratikurvvīta | visaṃjñam vā
                        veṇuvīṇāgītasvenaṃ srāvayed iti |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.13">virecanātiyoge sacandrakaṃ<pb n="300v"
                            facs="305"/> salilam adhaḥ sravati tato
                        māṃsadhāvanaprakāśam uttarakālaṃ jīvaśoṇitañ ca | tatra
                            gudaniḥsaraṇaṃ<lb n="2"/> vepathur vvamanātiyogopadravāś ca
                        bhavanti | tam atisruta<cb/>vidhānenaivopacaret | niḥsarppitaṅ
                        gudam abhyajya parisvedyān pīḍayet | kṣudrarogacikitsi<lb n="3"
                        />te gudasraṃsacikitsitañ cāvekṣyeta | vepathau vātavyādhividhānaṅ
                        kurvvīta | jihvāniḥsarppaṇādiṣūktaḥ pratīkāraḥ | atipravṛtte vā
                            nyagrodhādikaṣā<lb n="4"/> yakṣīrekṣurasaghṛtasaṃsṛṣṭaiś cainaṃ
                        bastir upācaret |<cb/>śoṇitaniṣṭhīvane raktātisāraraktapittakriyāś
                        cānyasya vidadhyān nyagrodhādiñ cāsya<lb n="5"
                        /> pānabhojaneṣūpayuñjīta |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.14">jīvaśoṇitaraktapittayo<cb/> jijñāsārtham picu
                        plotam vātra prakṣipet tad uṣṇodakaprakṣālitam avarajyeta taj
                            jīvaśoṇita<lb n="6"/> m ity avagantavyam
                            <unclear>amṛgbhoktum</unclear> vā śune dadyāt sa yady
                        upayuñjyāt taj jīvaśoṇitam ity avagantavyam iti | tayoś ca
                        raktipittātīsārakriyām vidadhīta | </p>

                    <p xml:id="SS.4.34.15">saśe<pb n="301r" facs="305"
                        />ṣānnenānilaprāyakoṣṭhenāsnigdhena vā pītam auṣadham ādhmāpayati |
                        tatrānilamūtrapurīṣasaṅgaḥ | samunnaddhodaratā pārśvabhaṅgo
                        gudabastitudanañ ca bhavati | tam ā<lb n="2"/>dhmānam ity ācakṣate
                        | tam upasvedyānāha varttidīpanabastikri<cb/>yābhir yojyā iti
                        |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.16">kṣāmeṇātimṛdukoṣṭhena tīkṣṇam atyuṣṇam atilavaṇ
                        atirūkṣam vā bheṣajam u<lb n="3"/>payuktam pittānilau pradūṣya
                        nātibastigudaparikarttanam ā<cb/>pādayati | tām
                        parikarttikety ācakṣate || taṃ
                        yaṣṭīmadhukakṛṣṇatilamadhughṛtayuktaiḥ picchābasti<lb n="4"/>bhir
                        āsthāpayet | śītāmbupariṣiktañ cainaṃ payasā bhuktavantaṃ<cb/>
                        ghṛtamaṇḍanayaṣṭīmadhukasiddhena vā tailenānuvāsayed iti |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.17">krūrakoṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya<lb n="5"/> vā
                        mṛdvalpam auṣadham avacāritaṃ samutkleśya doṣān na niḥśe<cb/>ṣān
                        apaharati | pākañ copaiti | tatra
                        daurbbalyodaraviṣṭambhārucirggātrasadanāni bhavanti |<lb n="6"/>
                        savedanau cāsya pittaśleṣmāṇau sravatas tam parisrāvam iti
                        ācakṣate | tam ajakarṇṇadhavatiniśa palāsakaṣāyair mmadhuyuktair
                        āsthāpayet | upaśāntadoṣam bhūyaḥ<pb n="301v" facs="306"/>
                        saṃśodhayed</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.18">atirūkṣe tisnigdhe vā bheṣajam avacāritam
                        aprāptaṃ purīṣam udīrayato vigevighātena pravāhikā bhavati | tatra
                            sadā<add place="above">ha</add> śūlaṃ svetaṃ kṛṣṇaṃ raktam vā
                        bhṛśaṃ pravāhamā<lb n="2"/>ṇaḥ kapham upaviśati | tam
                        pratisrāvavidhānenopacaret</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.19"><cb/>yas tūrddham adho vā bheṣajaṃ
                        vegapravṛttam ajñānād vinihanti tasyopasaraṇaṃ hṛdi kurvvanti doṣas
                        tatra pra<lb n="3"/>dhānamarmmasantāpād vedanābhir atyartham
                        pīḍyamādantāṃ kaṭaka<cb/>ṭāyaty udvṛttākṣo jihvāṃ khādati
                        pratāmyamānacetā ca bhavati | tam abhyajya dhānasvedena
                            svedayitvā<lb n="4"/> tīkṣṇena <add place="left-margin"
                            >dvi</add>śiro virecanenopacared yaṣṭīmadhukamiśreṇa<cb/>
                        cainan taṇḍulāmbunā vāmayed yathādoṣaguṇocchreyaś cainam bastibhir
                        upācared iti |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.20">yas tūrddham adho<lb n="5"/> vā pravṛttadoṣaḥ
                        śītāṅgāram udakam anilam anyad vā seveta<cb/> tasya doṣāḥ srotaḥsv
                        avalīyamānā ghanībhāvam āpannā vātamūtrapurīṣagraham āpādya
                            viba<lb n="6"/>dhyante || tasyāṭopo jvaro dāho vedanā ca tīvrā
                        bhavati | tam āśu vāmayitvā prāptayitvā prāptakālaṃ kriyāṃ yojayed
                        iti || adhobhāge tv abhāgaharadravye saindhavāmlala<pb n="302r"
                            facs="306"/>vaṇa mūtrasaṃsṛṣṭaṃ pāyayed āsthāpanam anuvāsanañ
                        ca yathādoṣam vidadhyād yathādoṣam āhārakramaś ca | ūrddhvabhāge
                        tu upadravaviśeṣāt yathāsvaṃ pratikurvvīta |</p>

                    <p xml:id="SS.4.34.21">yā tū<add place="above">tu</add> virecane<lb
                            n="2"/> gudaparikīrttitā tad vamāne kañcakaṣaṇaṃ yad adhaḥ
                        parisrava<cb/>ṇaṃ sa ūrddhaṅ kaphaprasekaḥ | yā tv adhaḥ pravāhikā
                        sa ūrddhaṅ śuṣkoṅkā<add place="top-margin">dgāra</add> iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.34.22">bha<ex>vati cātra</ex> || yās tv etā vyā<lb
                            n="3"/>padaḥ proktā daśa pañca ca tatvataḥ |
                        <caesura/>
                         etā virekātiyogā<cb/> duryogā yogajāḥ smṛtāḥ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.34.trailer">|| cikitsā lahya ||</p>
                </div>
                <div n="35" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3280 fol 301" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.35.1">|| athāto neetrabastipra<lb n="4"
                        />māṇavibhāgacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.35.3">atra snehā<cb/>dīnāṅ karmmaṇām
                        bastikarmma pradhānatamam ācakṣate | kasmād anekakarmmaprakāratvāt
                        | ba<lb n="5"/> stiriha khalu nānāvidhadravyasaṃyogād doṣāṇāṃ
                        saṃśo<cb/>dhanaṃ saṃśamanasaṅgrahaṇāni karoti | kṣīṇam vyājīkaroti
                        | kṛśaṃ bṛṃhayati | sthūlaṃ<lb n="6"/> karṣayati | cakṣuḥ
                        prīṇayati | balīpalitam upahanti | vayaḥ sthāpayati iti |</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.4">śarīropacayaṃ varṇṇabalam ārogya<pb n="302v"
                            facs="307"/>m āyuṣaḥ
                        <caesura/>
                         parivṛddhiñ ca karoti basti samyag upāsitāḥ |</l>

                    <p xml:id="SS.4.35.5">tathā
                            jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthā<lb n="2"/>rdditākṣepakāghātaikāṅga sarvvāṅgarogādhmānodaraśūlavṛ<cb/>ddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣasaṅgaśukrodāvarttaśukrā<lb
                            n="3"
                        />rttabastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaṇaśarkkarāśmarimūḍhaga<cb/>rbbhaprabhṛtiṣu
                        ca vikāreṣv atyartham upayujyata iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.35.6">bastir vvāte ca pitte ca kaphe rakte ca pū<lb
                            n="4"/><unclear>rya</unclear>te |
                        <caesura/>
                         saṃsargge sannipāte ca bastir eva sadā hitaḥ ||<cb/></l>

                    <p xml:id="SS.4.35.7">tatra samvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ
                        ṣaḍaṣṭadaśāṅgulapramāṇāni kanīnikānāmikā<lb n="5"
                        />madhyamāṅgulipariṇāhāni
                        agreṅgulādhyarddhāṅguladhyarddhāṅgulatryaṅgu<cb/>lasanniviṣṭakarṇṇikāni
                            śyenabarhikaṅka<del>gṛdhra</del>patranāḍītulya praveśānāni
                            mudgamāṣaka<lb n="6"/>lāyamātrāsrotāṃsi vidadhyān netrāṇīti |
                        teṣu cāsthāpanadravyapramāṇam āturahastasammitau <add place="inline"
                            >sanmiśrau</add> prasṛtau dvau catvārāṣṭau vidheyā |</p>

                    <l xml:id="SS.4.35.8">varṣānta<add place="below">re</add>ṣu netrāṇāṃ
                        bastimānasya cā<pb n="303r" facs="307"/>py atha |
                        <caesura/>
                         vayobalaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayed vidhiṃ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.35.9">pañcaviṃśativarṣād ūrddhvan
                        dvādaśāṅgulalapramāṇam aṃguṣṭhodarapariṇāham agre
                        tryaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikaṃ gṛdhra<lb n="2"/>patra<pc> </pc>nāḍītulyapraveśaṃ kolāsthimātraṃ cchidraṃ
                        klinnakalā<cb/>yamātracchidram ity eke || āsthāpanamātrapramāṇaṃ
                        dvādaśaprasṛtā iti | sapta<add place="top-margin"
                                ><unclear>saptyā</unclear></add>nyās tu
                            ūrddhan netrapramā<lb n="3"/>ṇam etad eva |
                        āsthāpanamātrāpramāṇan tu dviraṣṭavarṣava<cb/>d iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.35.10">mṛdur bbastiprayoktavyā viśeṣād bālavṛddhayoḥ |
                        <caesura/>
                         tayos tīkṣṇaḥ prayuktas tu basti<lb n="4"/> hiṃsyād balaujasī ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.35.11">vraṇanetrāṅgulaṃ
                        <unclear>suṅgatu</unclear>lyasroto vā<cb/> hi vraṇam avekṣya ca
                        snehakaṣāyo vidadhīta iti |</p>

                    <l xml:id="SS.4.35.12">tatra netrāṇi suvarṇṇarajatatāmrāyasadanta<lb
                            n="5"/>śṛṃgamaṇisāramayāṇi ślakṣṇāni dṛḍhāni
                        gopucchākṛtīni<cb/> | guṭikāmukhāni ceti |</l>

                    <p xml:id="SS.4.35.13">bastayaś cātrāvabandhyā mṛdavo nātibahalā
                        dṛḍhāḥ pramāṇavanto ma<lb n="6"/>hiṣagovarāhāḍorabhrāṇām anyatamam
                        āsādyeti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.35.14">netrālābhe hitā nāḍī nalavelvasthisambhavā |
                        <caesura/>
                         bastyālābhe hitaś carmma śūkṣmam vā tāntavaṃ ghanaṃ ||<pb n="303v"
                            facs="308"/></l>



                    <p xml:id="SS.4.35.18">tatra dvividho bastir nnairūhikaḥ snehikaś ca
                        || āsthāpano nirūha ity anarthāntaraṃ | tasya vikalpo mādhutailikaḥ
                        | tasya paryāyaśabdo yuktarathaḥ siddhabastir iti | sarvvado<lb
                            n="2"/>ṣanirharaṇāc charīrarohaṇād vā nirūhaḥ sthāpanād<cb/> āyuḥ
                        sthānād vā āsthāpana iti | paś cāt mādhutailikavikalpān
                        upadekṣyāmaḥ || tatra yathāpramā<lb n="3"/>ṇaguṇavihitaḥ
                        snehabastiḥ pādāpakṛṣṭaḥ | snehabasti<cb/>
                        vikalpo rddhamātrāpakṛṣṭo nuvāsanaḥ| anavasann api na duṣyata
                        ity anudivasam vā dīyata i<lb n="4"/>ty anuvāsanaḥ | tasyātivikalpo
                        ' <add place="below-margin">rddha</add>rthamātrāpakṛṣṭo 'pahāryo
                        <cb/>mātrābastir iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.35.19">nirūhaḥ śodhano lekhaḥ snaihiko vṛṣyabṛṃhaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         nirūhaśodhitair mmārggaiḥ<lb n="5"/> samyak sneho visarppati ||
                        <caesura/>
                    </l>



                    <p xml:id="SS.4.35.21">tatronmāda<pc> </pc>bhaya<pc
                            > </pc>śoka<pc> </pc>pipāsāro<cb/>cakājīrṇṇa<pc
                            > </pc>pāṇḍuroga<pc> </pc>bhrama <add place="below-margin"
                            >ma</add>da<pc> </pc>mūrcchā<pc> </pc>ccharddi<pc> </pc>kuṣṭha<pc> </pc>mehodarasthaulya<pc> </pc>kāsa<pc> </pc>śvāsa<pc> </pc>śoṣa<pc> </pc>śophopasṛ<lb
                            n="6"/>ṣṭa<pc> </pc>kṣata<pc> </pc>kṣīṇa<pc
                            > </pc>nyūna<pc> </pc>trimāsagarbbhiṇī
                        durvvalāgnyasahavātarogadṛte ca kṣīṇā <add place="below"
                        >nā</add>nuvāsyā nāsthāpyāś ca bhavanti iti ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.35.22">udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaś ca mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         avasthāsthāpa<pb n="304r" facs="308"/>nīyā<del>śca</del>s te
                        nānuvāsyāḥ kathañcana ||</l>

                    <l met="ab is hypermetrical" xml:id="SS.4.35.23">anuvāsanād bhavanty
                        eṣām vikārāṇām asādhyatā |
                        <caesura/>
                         asādhyatve pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇām avasādanaṃ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.35.25">pakvāsayād bastivīryaṃ khair ddeham a<pb n="2"
                            facs="309"/>nusarppati ||
                        <caesura/>
                         vṛkṣamūle niṣiktānām apām vīryam iva drumaḥ ||<cb/></l>

                    <l xml:id="SS.4.35.26">sarvvāpi bastiḥ sahasā kevalaḥ samalo pi vā ||
                        <caesura/>
                         pratyeti vīryan tv anilair apānādyaiḥ praṇīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.27">vī<lb n="3"/>ryeṇa bastir ādatte
                        doṣān āpādamastakān |
                        <caesura/>
                         pakvāsayasthaḥ<cb/> khastho 'rkka apo yadvat mahītalāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.35.28">sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthān vīryeṇā<add
                            place="top-margin">lo</add>ḍya sañcayān |
                        <caesura/>
                         utkhātamū<lb n="4"/>lān harati doṣān vai sādhuyojitaḥ ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.35.30">vāyor vviṣahate ve<cb/>gān nānyā bastim ṛte
                        kriyā |
                        <caesura/>
                         pavanāviddhatoyasya velām iva mahodadheḥ ||</l>


                    <p xml:id="SS.4.35.trailer">|| ciki<lb n="5"/>tsā lahṛ</p>
                </div>
                <div n="36" type="adhyāya">

                    <!--          H

Missing verses

2, 12-29, 30ab, 34, 49, 50

 

Additions

2.1 

- Folio no. 305 is missing in NAK 5-333
          -->
                    <milestone n="dscn3282 fol 303" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.36.1">athāto netrabastivyāpacciki<cb/>tsitam
                        vyākhyāsyāmaḥ ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.36.2.add">tatra netrañ calitam vivarttitam
                        pārśvāvapīḍitam atyuttkṣiptam avasannan ti<lb n="6"/>ryakkṣiptam
                        iti <unclear>ṣaghraṇi</unclear>dhānadoṣāḥ | atisthūlaṅ
                        karkkaśāgram avanatam anubhinnasannikṛṣṭakarṇṇikaṃ
                        śūkṣmātimajacchidram alpam atidīrgham atihrasvam ity
                        ekādaśa netradoṣāḥ ||<pb n="304v" facs="309"/> bahalatālpatā
                        cchidratā <unclear>prastdhānatā</unclear> durbbala<add
                            place="above">durbbaddheti</add> tveti pañca bastidoṣāḥ |
                        atipīḍitatā śithilapīḍitatā bhūyo vapīḍitatā kālātikramateti
                        catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ |<lb n="2"/> āmaṃ hīnam atimātram atiśītam
                        atyuṣṇam atitīkṣṇaṇ ativṛddha<cb/>m atisnigdham atirūkṣm
                        atisāndram atidravam ity ekādaśa dravyadoṣāḥ |
                            avā<unclear>ṅcī</unclear>rṣo cchīrṣo nyubjau<lb n="3"
                            />ttānasaṅkucitotthita<unclear>sa</unclear>tthitādadakṣiṇapārśvaśāyinam
                        ava<cb/>natapratānam ity aṣṭau śayyādoṣāḥ | evam etāḥ
                        pañcacatvāriṃśad vyāpado vaidyanimattā bhavanti |<lb n="4"
                        />āturanimittās tu pañcadaśa āturopadravīye vakṣyante |
                        sne<cb/>has tv aṣṭābhiḥ kāraṇaiḥ praṇihito na pratyāgacchati | tad
                        yathā tribhir doṣai rasanābhibhūto malavyā<lb n="5"/>miśro
                        dūrānupraviṣṭo svinnasyānuṣṇo lpaṃ bhuktavato lpāṃśa<cb/>ś cety etāḥ
                        | vaidyāturanimittā bhavanti | ubhayor bbastyor ayogaḥ | ādhmānaṃ
                        parikarttaḥ parisrāvaḥ<lb n="6"/> pravāhikā hṛdayopasaraṇam
                        aṅgapragraho tiyogo jīvādānam ity etān avavyāpado vaidyanimittā
                        eva bhavanti || ṣaṭsaptabhiḥ samāsena vyāpadaḥ parikīrttitāḥ |<pb
                            n="305r" facs="309"/>tāsāṃ vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiñ ca
                        tadanantaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.36.3">netre vicalite cāpi varttite gudaveṣṭanaṃ |
                        <caesura/>
                         rukkṣatam vā bhavet tatra vidhiḥ pittakṣatāpahaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.4">atyu<lb n="2"/>tkṣipte 'vasanne ca netre pāyau
                        ca vedanā |
                        <caesura/>
                         bhavaty atrāpi pitta<cb/>ghno vidhiḥ snehaiś ca sevanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.5">pārśvāvapīḍe tiryak ca kṣipte netre mukhāvṛte |
                        <caesura/>
                         bastir nna kramate ruk ca<lb n="3"/> gude siddhiś ca pūrvvavat
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.6">atisthūle karkkaśe ca tathāśrimati<cb/> gharṣaṇaṃ
                        |
                        <caesura/>
                         pāyau tato rukkṣatañ ca siddhis tatrāpi pūrvavat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.7">nikṛṣṭakarṇṇike netre bhinnenau vāpy a<lb n="4"
                        />pārthakaḥ |
                        <caesura/>
                         avaseko bhaved bastes tān doṣān parivarjjayet<cb/> ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.8">prakṛṣṭakarṇṇike raktaṃ gudamarmmaprapīḍanāt |
                        <caesura/>
                         kṣaraty atrāpi pittaghno vidhir bbastiś ca picchila<lb n="5"/>ḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.9">hrasve tv aṇusrotasi ca kleśo bastiś ca pūrvvaśaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pra<cb/>tyāgacchann ataḥ kuryād ghorān rogān vighātajān ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.10">dīrghe mahāsrotasi ca jñeyam atyavapīḍa<lb
                            n="6"/>vat |
                        <caesura/>
                         prastyāne bahale cāpi bastau durvvaddhadoṣavat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.11">jñeyam alpolpatā cāpi dravyasyātmaguṇā matā |
                        <caesura/>
                         durvvaddhe caiva cchidre ca vijñeyam bhinnanetravat ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.36.12">atiprapī</p>
                    <milestone facs="dscn3283 fol 304.jpg" n="305r_end" unit="folio"/>

                    <!-- Folio no. 305 is missing -->


                    <l xml:id="SS.4.36.30"><pb n="306v" facs="310"/>yaḥ |
                        <caesura/>
                         snehabastinimittās tu vakṣyante vyāpadaḥ parā<del>ḥ</del> |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.31">snehabastividhāv eva salakṣaṇacikitsitāḥ |
                        <caesura/>
                         anuṣṇo <add place="above">lpau</add>ṣadhī hīno bastir nneti
                        prayojitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.32">viṣṭambhādhmānaśūlai<lb n="2"/>ś ca tam ayogam
                        pracakṣa¦¦te |
                        <caesura/>
                         tatra tīkṣṇo hito bastis tīkṣṇa<cb/>ñ cāpi virecanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.33">hṛtadoṣapramāṇena saṃsarggaś ca vidhīyate ||
                        <caesura/>
                         atyāsitañ cātibahur bbasti<lb n="3"/>r mmandoṣṇa eva ca ||</l>




                    <l xml:id="SS.4.36.35">hṛtkaṭīpṛṣṭhapārśveṣu śūlās tatrātidāruṇāḥ ||
                        <caesura/>
                         tatra tīkṣṇataro bastir hitañ cāpy anuvāsanaṃ |<lb n="3"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.36.36">atitīkṣṇoṣṇalavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ ||
                        <caesura/>
                         sapittaṃ ko<cb/>payed vāyuṅ kuryāt saparikarttikān |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.37">nābhibastir ggudan tatra kṛtyanta iti dehinaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         picchābasti<lb n="5"/>r hitas tatra snehaś ca madhuraiḥ śritaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.38">atyuṣṇatīkṣṇalavaṇaḥ pa<cb/>risrāvāya kalpate |
                        <caesura/>
                         daurbbalyam aṅgasādañ ca jāyate tatra dehinaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.39">parisravaty adhaḥ pittaṃ dāhaḥ<lb n="6"/>
                        sañjanayed gude ||
                        <caesura/>
                         picchābastir hitas tatra bastiḥ kṣīraghṛtasya ca |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.40">pravāhikā bhavet tīkṣṇā nirūhāt sānuvāsanāt ||
                        <caesura/>
                         sadāhaśūlaṃṃ kṛcchreṇa kaphan tatropaveśyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.41">picchāba<pb n="307r" facs="310"/>stir hitas
                        tatra payasā caiva bhojanaṃ ||
                        <caesura/>
                         sarppir madhukasiddhañ ca tailam vāpy anuvāsanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.42">atitīkṣṇo nirūho vā satatam vānuvāsanaṃ ||
                        <caesura/>
                         hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute 'thāṅgasādanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.43">doṣais tatra rujā<cb/>s tīvrā mado mūrcchāṃ
                        sagauravaṃ ||
                        <caesura/>
                         sarvvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.44">rūkṣasya bahu<lb n="3"/>vātasya syād duḥkhaṃ
                        śayitasya vā ||
                        <caesura/>
                         bastipragraham aṅgānāṃ<cb/> kuryād rukṣo lpabheṣajāḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.45">tatrāṅgasādaprastambha jṛmbhodveṣṭanavepakāḥ ||
                        <caesura/>
                         sarvvabhedaś ca tatreṣṭāḥ sve<lb n="4"/>dābhyañjanabastayaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.46">atyuṣṇatīkṣṇo 'tibahur ddattātisvedi<cb/>tasya
                        vā ||
                        <caesura/>
                         alpadoṣasya vā bastir atiyogāya kalpate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.47">virecanātiyogena samānan tatra la<lb n="5"
                        />kṣaṇaṃ ||
                        <caesura/>
                         picchābastiḥ samābhyāsa<del>ḥ</del>s tasya śītaḥ sukhāvaha<cb/>ḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.36.48">atiyogāt paraṃ hanti jīvādānam viriktavat ||
                        <caesura/>
                        <add place="below-margin">dehaṃ</add> deyāṃs tatra hitānāhuḥ
                        picchābastiṃ saśo<lb n="6"/>ṇitaṃ |</l>





                    <l xml:id="SS.4.36.51">pakṣād vireko vāntasya nirūha<add place="below"
                            >hya</add>ś cānuvāsitaḥ ||
                        <caesura/>
                         sadyo niruho 'nuvā<add place="above">sa</add>sya saptarātrād
                        virecita iti ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.36.trailer">o || cikitsā
                        la<unclear>mtra</unclear>||</p>

                </div>

                <div n="37" type="adhyāya">

                    <!--               
        Missing verses:  2, 7-42, 51, 69, 98, 102, 103, 105cd, 107cd, 112ab, 116cd, 117ab, 124cd
		Additions:  104
		Notes: 123ab is given at 114cd 
		-->

                    <milestone n="dscn3284 fol 306" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.37.1">athāto 'nuvā<pb n="307v" facs="311"
                        />sanottarabasticikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</p>



                    <l xml:id="SS.4.37.3">virecanāt saptarātre gate jātabalāya vai |
                        <caesura/>
                         kṛtāhārāya sā yāhne bastir ddeyo nuvāsanaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.4">yathāvayo nirūhāṇāṃ yā mātrā<lb n="2"
                        /> samprakīrttitāḥ ||
                        <caesura/>
                         pādāpakṛṣṭās tāḥ kāryāḥ snehabastiṣu de<cb/>dehināṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.5">utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastin nidhāpayet |
                        <caesura/>
                         etair hi vihito bastir nnaiva cāntaḥ prapa<lb n="3"/>dyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.6">snehabastir vidheyaś ca nāviśuddhasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         sneha<cb/>vīryaṃ yathā datte dehenānuvisarppati ||</l>


                    <l xml:id="SS.4.37.43">aśuddham api vātena kevalenātipīḍitaṃ |
                        <caesura/>
                         ahorātra<lb n="4"/>sya kāleṣu sarvveṣv evānuvāsayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.44">rūkṣasya bahuvātasya<cb/> dvau trīn vāpy
                        anuvāsanāt |
                        <caesura/>
                         datvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścān nirūhayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.45">asnigdham api vā<lb n="5"/>tena
                        kevalenātipīḍitaṃ |
                        <caesura/>
                         snehapragāḍhair mmatimān ni<cb/>rūhaiḥ samupācaret ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.46">atha samyaṅnirūḍhañ ca vātādiṣv anuvāsanāt |
                        <caesura/>
                         bilvayaṣṭyāhvamadanapha<lb n="6"/>latailair yathākramaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.47">rātrau bastir nna dadyāc ca doṣotkleśo hi
                        rātrijaḥ |
                        <caesura/>
                         snehavīryayutaḥ kuryād ādhmānaṃ gauravaṃ jvaraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.48">agnisthānagate doṣe vahnau cānurasenvite |<pb
                            n="308r" facs="311"/>
                        <caesura/>
                         sphuṭasrotomukhan dehaṃ snehaujaḥ parisarppati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.49">pitte 'dhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātarujārdite |
                        <caesura/>
                         rātrāv api tu dātavyaṃ kāle coṣṇe 'nuvāsanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.50">uṣṇe pitte dhike<lb n="2"/> vāpi divā dāhādayo
                        gadāḥ |
                        <caesura/>
                         sambhavanti tadā stv enam prado<cb/>ṣe yojayed bhiṣak ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.37.52">ahorātrasya kāleṣu sarvveṣv evānilocchrayāt |
                        <caesura/>
                         tīvrāyāṃ rucijīrṇṇā<lb n="3"/>nnam bhojayitvānuvāsayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.53">na cābhuktavataḥ snehaḥ pra<cb/>ṇidheyaḥ
                        kathañcana |
                        <caesura/>
                         sūkṣmatvāc chūnyakoṣṭhasya kṣipram ūrddham athotpatet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.54">sadānuvāsa<lb n="4"/>yed bhuktam ārdrapāṇin
                        naram bhiṣak |
                        <caesura/>
                         jvaram vidagdhabhuktasya<cb/> kuryāt snehaḥ prayojitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.55">na cātisnigdham aśanaṃ bhojayitvānuvāsayet |
                        <caesura/>
                         madaṃ mūrcchāñ ca<lb n="5"/> janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.56">rūkṣam bhuktavato hy anna<cb/>m balam varṇṇañ
                        ca hīyate |
                        <caesura/>
                         yuktasnehavato jantum bhojayitvānuvāsayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.57">yūṣakṣīrarasais ta<lb n="6"/>smād yathāvyādhim
                        avekṣya hi |
                        <caesura/>
                         yathocitāt pādahīnam bhojayitvānuvāsayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.57.1">na tu bhuktavato deyam āsthāpanam iti sthitiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         viśūcikāṃ sañjanaye<pb n="308v" facs="312"/>cccharddim vāpi
                        sudāruṇāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.57.2">niḥśeṣāḥ sukham āyānti bhojanenāprapīḍitāḥ ||
                        <caesura/>
                         na cāsthāpanavikṣiptam anna<lb n="2"/>m agniḥ pradhāvati |
                        <caesura/>
                         tasmād āsthāpanan deyan nirāhārāya jā<cb/>natā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.58">athānuvāsyaṃ svabhyaktaṃ snānam uṣṇāmbubhiḥ
                        śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         bhojayitvā yathoddiṣṭaṃ kṛtañ caṅkra<lb n="3"/>maṇan tataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.59">visṛjya ca śakṛnmūtre yojayet snehabasti<cb/>nā
                        |
                        <caesura/>
                         praṇidhānavidhānan tu nirūhe sampravakṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.60">tataḥ praṇihitaḥ snehas tūttāno vākcha<lb n="4"
                        />tam bhavet |
                        <caesura/>
                         prasāritaiḥ sarvvagātrais tathā vīryam visarppati ||<cb/></l>

                    <l xml:id="SS.4.37.61">tāḍayet talayor evaṃ trīm̐strīn vārām̐śchanaiḥ
                        śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         sphijoś cainan tataḥ śayyān trīn vārān utkṣipe<lb n="5"/>t punaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.62">evam praṇihite bastau mandāyāmo '<add
                            place="below">tha</add> mandavāk |
                        <caesura/>
                         svā<cb/>stīrṇṇo śayane kāmam āsītācārike tataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.63">tatra saindhavacūrṇṇena śatāhvena ca saṃyutaḥ |
                        <caesura/>
                         bhavet su<lb n="6"/>khoṣṇaś ca tathā nirati sahasā sukhaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.64">yasyānuvāsano dattaḥ sakṛd anvakṣam āvrajet |
                        <caesura/>
                         atyauṣṇād atitaikṣṇād vā vāyunā vā prapīḍitāḥ
                            ||<unclear>'</unclear> |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.65">savāto dhikamātro vā guru<pb n="309r" facs="312"
                        />tvād vā<unclear>'</unclear>tibheṣajaḥ |
                        <caesura/>
                         tasyātyalpataro deyo na hi snihyati tiṣṭhati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.66">viṣṭabdhānilaviṇmūtrasnehahīne nuvāsane |
                        <caesura/>
                         dāhaḥ klamaḥ pravāhārtti karaś cātyanuvāsane ||<lb n="2"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.37.67">sānilaṃ sapurīṣañ ca snehapratyeti yasya tu |
                        <caesura/>
                         oṣācoṣau vinā<cb/> śīghran na samyag anuvāsitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.68">jīrṇṇānnam atha sāyāṃhne snehe pratyāgate punaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         laghvannam bhojayet kāma<lb n="3"/>n dīptāgnin tu naro yadi
                        ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.37.70">snehabastikraman tv etad evam āhur
                        mma<cb/>nīṣiṇaḥ |
                        <caesura/>
                         anena vidhinā yad vā sapta vāṣṭau pareṇa vā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.71">vidheyā bastayo nṛṇām antarā tu nirū<lb n="4"
                        />haṇāt |
                        <caesura/>
                         dattas tu prathamo bastiḥ snehayed bastivaṃkṣaṇau ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.72">sa<cb/>myag datte dvitīyas tu koṣṭhastham
                        anilaṃ jayet |
                        <caesura/>
                         balam varṇṇañ ca janayet tṛtīyas tu niṣevitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.73">caturthaḥ<lb n="5"/> snehanirasaṃ raktaṃ
                        snehati pañcamaḥ |
                        <caesura/>
                         ṣaṣṭhas tu snehayet māṃsaṃ<cb/> medaḥ snehati saptamaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.74">aṣṭamo navamaś caiva sārammajjā<add
                            place="below-margin">rasāmajjana</add>m eva<del>me</del> ca
                        <caesura/>
                         evaṃ śukragatān doṣān dvi<lb n="6"/>guṇenātha sādhayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.75">aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīs tu yo nisevate |
                        <caesura/>
                         yathoktena vidhānena parihārakrameṇa ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.76">sa kuñjarabalo 'śvasya jave tulyo 'maraprabhaḥ
                            |<pb n="309v" facs="313"/>
                        <caesura/>
                         vītapāpmā śrutadharaḥ sahasrāyur nnaro bhavet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.77">snehabastin nirūham vā nābhyased eka eva tu |
                        <caesura/>
                         snehāt pittakaphotkleśo nirūhāt pavanād bhayaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.78">tasmān nirūḍho 'nuvāsyo<lb n="2"/> nirūḍhaś
                        cānuvāsitaḥ |
                        <caesura/>
                         naiva pittakaphotkleśo syātān na pavanā<cb/>vanād bhayaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.79">rūkṣasya bahuvātasya snehabastin dine dine |
                        <caesura/>
                         dadyād vaidyas tato 'nyeṣāṃ magnyābādha<lb n="3"/>bhayātryahāt
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.80">sneho lpamātro rūkṣāṇān
                        dīrghakālam ananya<cb/>yaḥ |
                        <caesura/>
                         tathā nirūhaḥ snigdhānām alpamātraḥ praśasyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.81">ata ūrddhvam pravakṣyāmi vyāpadaḥ snehaba<lb
                            n="4"/>stijaḥ |
                        <caesura/>
                         balavanto yadā doṣāḥ koṣṭhāḥ syur anilādayaḥ ||<cb/></l>

                    <l xml:id="SS.4.37.82">alpavīryan tadā snehām abhibhūya pṛthagvidhāḥ |
                        <caesura/>
                         kurvvanty upadravān snehaḥ sa cāpi na nivartta<lb n="5"/>te ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.83">tatra vātābhibhūte tu snehavaktrakaṣāyatā |
                        <caesura/>
                         jṛmbho vāta<cb/>rujas tās tā vepathur vviṣamajvaraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.84">pittābhibhūte snehe tu mukhyasya kaṭutā bhavet
                        |
                        <caesura/>
                         jvaradāhaḥ<lb n="6"/> s tathā svedo netramūtrāṅgapītatā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.85">śleṣmābhibhūte snehe tu praseko madhurāsyatā |
                        <caesura/>
                         gauravaccharddir ucchvāsaḥ kṛcchrāc chītajvaro ruciḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.86">tatra doṣābhibhūte tu sneha<pb n="310r"
                            facs="313"/>bastin nidhāpayet |
                        <caesura/>
                         yathāsvan doṣaśamanāny upayojyāni yāni ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.87">atyāsitetvā<add place="above">nā</add>bhibhavāt
                        sneho naiti yadā tadā |
                        <caesura/>
                         gurur āmāśayaḥ śūlo vāyoś cāprati<lb n="2"/>sañcaraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.88">hṛtpīḍā mukhavairasyaṃ śvāso mūrcchājvaro
                        'ru<cb/>ciḥ |
                        <caesura/>
                         tatrāpatarppitasyānte dīpano vidhir iṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.89">aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti ya<lb n="3"
                        />dā punaḥ |
                        <caesura/>
                         tadāṅgasadanādhmāne śūlaḥ śvāśaś ca jāya<cb/>te ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.90">pakvāśayagurutvañ ca tatra dadyān nirūhaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇātīkṣṇauṣadhair eva siddhañ cāpy anu<lb n="4"/>vāsanaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.91">śuddhasya dūrānusṛte snehe snehonudarśanaṃ<cb/>
                        |
                        <caesura/>
                         gātre sarvvendriyāṇāñ cāpy anulepo 'vapīḍanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.92">snehasandhi mukhañ cāpi kāsaśvā<lb n="5"
                        />sāvarocakaḥ |
                        <caesura/>
                         atipīḍitavat tatra siddhir āsthā<cb/>panan tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.93">asvinnasyāviśuddhasya sneho 'lpas tu prayojitaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         śīto mṛduś ca nā<lb n="6"/>bhyeti tato mandam pravāhati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.94">vibandhagauravādhmānaśūlaiḥ pakvāśayam prati |
                        <caesura/>
                         tatrāsthāpanam evāśu<pb n="310v" facs="314"/> prayojyaṃ
                        sānuvāsanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.95">alpam bhuktavato lpāśaḥ sneho mandaguṇas tathā |
                        <caesura/>
                         datto naiti klamotkleśo bhṛśañ cāritam āvahet ||</l>

                    <l met="hypermetrical" xml:id="SS.4.37.96">tatrāpy āsthāpanaṃ<lb n="2"
                        /> kāryaṃ śodhanīyena bastinā |
                        <caesura/>
                         anuvāsanañ ca snehena śo<cb/>dhane naiva śasyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.97">ahorātrād api snehaḥ pratyāgacchan na duṣyati |
                        <caesura/>
                         kuryād bastiguṇām̐ś cāpi<lb n="3"/> jīrṇṇasvalpaguṇo bhavet
                        ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.37.99">anāyāntam ahorātrāt snehāṃ śaṃśo<cb/>dhanair
                        haret |
                        <caesura/>
                         snehabastāv anāyāte nānyasneho vidhīyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.100">ity ukto vyāpadaḥ sarvvāḥ salakṣaṇa<lb n="4"
                        />cikitsitāḥ || o ||
                        <caesura/>
                         baster uttarasaṃjñasya śṛṇu vakṣyā<cb/>my ataḥ paraṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.101">caturddaśāṅgulan netraṃ kāryam vaidyena jānatā
                        ||
                        <caesura/>
                         mālatīpuṣpavṛntābhan taccchidrañ cchi<lb n="5"/>dram eva ca |</l>





                    <l xml:id="SS.4.37.104">meḍhrayāmasamaṃ kecid icchanti khalu tadvidaḥ ||<cb/>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">snehapramāṇaṃ paramam prasṛtaś cātra kīrttitaḥ
                            |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">pañcaviṃśati varṣāṇāṃ sa vāgbuddhivikalpi<lb
                                n="6"/>taṃ</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">nikṛṣṭakarṇṇikāṃ madhye nārīṇāñ caturaṅgulaṃ
                            |</add>
                        <caesura/>
                        <add place="inline">mūtrasrotaparīṇāhaṃ muṅgavāhi daśāṅgulaṃ
                            ||</add>
                        <caesura/>
                         tāsām apatyamārggeṣu nidadhyāc caturaṅgulaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.105">dvyaṅgulam mū<pb n="311r" facs="314"
                        />tramārgge tu kanyānāṃ karṇṇikāṅgule ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.106">snehasya prasṛtaś cātra svāṃgulīmūlasammitaḥ |
                        <caesura/>
                         param pramāṇam vihitam avāg buddhivikalpitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.107">aurabhraḥ saukaro vāpi bastirājaś ca pūjatiḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.108">tasyālābhe dṛteḥ pādo mṛducarmma kṛ<cb/>to pi
                        vā ||
                        <caesura/>
                         athāturam upasnigdhasvinnam praśithilāśayaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.109">yavāgūṃ saghṛtakṣīrām pītavantaṃ ya<lb n="3"
                        />thābalaṃ ||
                        <caesura/>
                         niṣaṇṇam ājānusame pīṭhe sāpāśraye samaṃ<cb/> |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.110">svabhyaktabastiśirasaṃ tailanoṣṇena pūjitaḥ ||
                        <caesura/>
                         tataḥ samaṃ sthāpayitvā nāla<del>masya</del>m asya praha<lb n="4"
                        />rṣitaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.111">pūrvvaṃ salākayānvisya mārggan netram anantaraṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         śa<cb/>naiḥ śanair ghṛtābhyaktaṃ nidadhyād aṅgulāni ṣaṭ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.112">tato 'vapīḍayed bastiḥ śanair nnetrañ ca
                            nirharet<lb n="5"/> ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.113">tataḥ pratyāgatasneham aparāhne vicakṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         bhojayet pa<cb/>yasā mātrā yūṣeṇātha rasena vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.114">anena vidhinā dadyād bastīm̐strīn caturo 'pi
                        vā |
                        <caesura/>
                        <add place="inline">anuvāsa<lb n="6"/>nasiddhiñ ca vīkṣya karmma
                            prayojayet ||</add>
                        <caesura/>
                         uttānāyai striyai dadyā<cb/>d ūrdhvajātvai samāhitaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.115">kanyetarasyai kanyāyai dadyāt sumṛdupīḍitaṃ ||
                        <caesura/>
                         vikarṇṇikena netreṇa dadyād yo<pb n="311v" facs="315"/>nimukham
                        prati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.116">garbbhāśayaviśuddhyarthaṃ snehane dviguṇena tu
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.117">apratyāgacchati bhiṣag bastāv uttarasaṃjñite
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.118">bhūyo bastin nidadhyāc ca saṃyutaṃ
                        śodhanauṣadhaiḥ ||
                        <caesura/>
                         pāyau varttiḥ<lb n="2"/> nidadhyād vā proktaṅ gulma cikitsite
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.119">praveśayed vā matimān nā<cb/>bastidvāram eṣaṇīṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         pīḍayed vāpy adho nābher bbaster upari muṣṭinā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.120">āragvadhasya patreṣu nirggu<lb n="3"/>ṇḍyāḥ
                        surasasya ca ||
                        <caesura/>
                         kāryā gomūtrapiṣṭeṣu varttir vvā saindhave<cb/>na vā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.121">mudgailāsarṣapasamā pravibhajya vayāṃsi ca ||
                        <caesura/>
                         basternnāgamanārthāya tān nidadhyācchalā<lb n="4"/>kayā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.122">agāradhūmabṛhatī phalapippalīsaindhavaiḥ ||
                        <caesura/>
                         kṛtā<cb/> vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.123"><note xml:lang="en">This hemistich is given at
                            114cd</note>
                        <caesura/>
                         śarkkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.124">ba<lb n="5"/>stau dahyati vā bāḍhaṃ pāyau
                        bastim pradāpayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.125">śukran duṣṭaṃ<cb/> śoṇitañ cāṅganānām
                        asṛgdaran tasya nāśañ ca kaṣṭaṃ |
                        <caesura/>
                         mūtrāghātam mūtradoṣān pravṛddhān yonau ro<lb n="6"/>gān aparāyāś
                        ca saṅgāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.126">śukrāghātaṃ śarkkarām aśmarīñ ca śukraṃ bastau
                        vaṃkṣaṇe mehane ca |
                        <caesura/>
                         ghorān anyān bastijām̐ś cāpi rogān mehodṛte tūttarau hanti bastiḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.37.127">samyag datta<pb n="312r" facs="315"/>sya
                        vijñānam vyāpadaḥ krama eva ca |
                        <caesura/>
                         baster uttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastineti || o ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.37.trailer">cikitsā lañ ||</p>
                </div>
                
                
                <div n="38" type="adhyāya">
                    <milestone n="dscn3289 fol 311" unit="jpeg"/>

                    <!--        Missing verses

7cd, 9, 10, 11ab, 12, 13, 14ab, 16, 21, 22, 33-76, 86, 93-95, 99ab, 106-111,

 Additions

38a-38l, 8.1ab, 8.2ab, 8.3ab,

 
Notes

11cd is given at 8.2cd

15cd is given at 8.3cd

16 is given at 8.4

17ab is given at 8.5

14cd is given at 8.6ab

15ab is given at 8.6cd

82 is given at 87.1

83 is given at 87.2

84 is given at 87.3

85 is given at 87.4

 

Additions

89.1-89.20  -->


                    <p xml:id="SS.4.38.1">athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyā<lb n="2"
                        />khyāsyāmaḥ ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add1">dhanvantarir ddharmmabhṛtām variṣṭham
                        amṛtodbhavaṃ |<cb/>
                        <caesura/>
                         caraṇāv upasaṃṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add2">bhagavaṃ snehavastes tu tathaivāsthāpanasya
                        ca |
                        <caesura/>
                         pra<lb n="3"/>māṇaṅ kalpanaṅ kālam mātrāñ cāpi bravīhi me ||
                        <caesura/>
                         tasya tad vacanaṃ<cb/> śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add3">śuddhe muhūrtte karaṇe dine ca nakṣatrayoge
                        ca tathānukūle |
                        <caesura/>
                         vivi<lb n="4"/>ktasaṃsṛṣṭamṛdāvalipte
                            vicitrapuṣpā<unclear>stṛ</unclear>tabhūpradeśe ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add4">su<cb/>varṇṇarūpyāya satāmrajo vā
                        mṛdūdbhavo vā kalaśo 'mbupūrṇṇaḥ |
                        <caesura/>
                         sadhānyaratnādi samālyagandhair va<lb n="5"/>strādibhiś cāpy atha
                        svastikaiś ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add5">tac cāmṛtasthānam ato 'rccanīyaṃ<cb/>
                        pūrvvāt tato nyaddhṛṣayaḥ sadevāḥ |
                        <caesura/>
                         saṃspṛśya ratnāni tathauṣadhīm̐ś ca devān dvijān pūjya ca
                            dakṣiṇābhi<lb n="6"/>ḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add6">dravāṇi sarvvāṇi tu vāmapārśve cūrṇṇāni
                        kalkān atha dakṣiṇe tu |
                        <caesura/>
                         tanmadhya saṃsthā<add place="below">ya bhiṣak prasanna iti pāṭhaḥ
                            |</add>bhiṣag apramattaḥ sunirmmale syāt sudṛḍho viśāle ||<pb
                            n="312v" facs="316"/>
                        <caesura/>
                         suvarṇṇalohādi mṛdūdbhavo vā pragṛhya kāṃse 'pyatha rājate vā
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add7">datvādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ
                        prasṛtam mitaṃ |
                        <caesura/>
                         pātre talena mathnīyāt tadvat sne<lb n="2"/>haṃ śanaiḥ śanaiḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add8">gūḍhasneham viditvā tu vinītaḥ
                        kalkam āva<cb/>pet |
                        <caesura/>
                         datvā samyak sumathite phalakalkam ataḥ paraṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add9">tato yathocitāñ ceṣān kārṣikān śla<lb n="3"
                        />kṣṇapeṣimān |
                        <caesura/>
                         gambhīre bhojane nyasya khajenābhimathet tataḥ<cb/> ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add10">yathā ca sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ
                        samaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyaḥ prasṛtāt pañca supūrṇṇāt tatra dāpayet ||<lb n="3"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add11">rasakṣīrāmlamūtrāṇān doṣāvasthām avekṣya
                        ca |
                        <caesura/>
                         evam añjalayaḥ ṣa<cb/><unclear>ḍtaiḥ</unclear> kuryād
                        vyādhitapāṇinā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.1.add12">dvādaśaprasṛtaṃ kecid viṅśatiḥ palikan
                        tathā |
                        <caesura/>
                         dvātriṅśat palikām̐ścai<lb n="5"/>va triṃśad aṣṭau tathaiva ca ||
                        <caesura/>
                         evam bhinneṣu śāstreṣu saṃśayaḥ su<cb/>mahān abhūt || o ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.38.3">āturam anuvāsitam āsthāpayet | svabhyaktaṃ
                        svinnaśarīram utsṛṣṭa bahi<lb n="6"/>rbbhāgam apravāte śucau deśe
                        samavinyastāyāṃ śayyāyām adhaḥ | sapratigrahāyām āśroṇīpradeśe
                        suvyūhāyāṃ śayānam vāmapārśve neti || bhavati cātra ślokaḥ ||
                        savyam prasārayet sa<pb n="313r" facs="316"/>kthi dakṣiṇaṃ
                        cāpasaṃharet | madhyāhne sumanājīrṇṇe niranno
                            <unclear>vāgyato</unclear> <add place="above">naraḥ</add> yataḥ
                        || tato vāmapādopari netraṃ kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulībhyāṅ
                        karṇṇikopari nipīḍya bastāv auṣadham ā<lb n="2"
                        />sicyocchrāsyauṣadhānte cāvavadhya mūtreṇa samyag baddhañ
                        cāturā<cb/> ya ghṛtābhyaktanetrāgraṃ ghṛtābhyaktagudāya praṇayed
                        anutsṛjann anupṛṣṭhavaṃśam anusukham ākarṇṇikam i<lb n="3"/>ti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.4">bastiṃ savye kare kṛtvā dakṣiṇena avapīḍayet |
                        <caesura/>
                         eke<cb/>naiva ca pīḍena na drutan na vilambitaṃ ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.38.5">tato netram apanīya triṃśan mātrāpīḍanakālād
                            upetyottiṣṭhe<lb n="4"/>ty āturam brūyāt |
                        utkuṭuko bhavataster āgamanāyeti |</p>

                    <l xml:id="SS.4.38.6">ane<cb/>na vidhinā dadyād bastiṃ bastiviśāradaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         dvitīyam vā tṛtīyam vā caturtham vā yathārthataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.7">samya<lb n="5"/>ṅnirūḍhaliṅge tu prāptabastin
                        nivārayet |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8">api hīnaṃ kramaṅ ku<cb/>ryān na ca kuryād
                        atikramaṃ ||
                        <caesura/>
                        <add place="inline">viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ</add>
                        <caesura/>
                         alpālpavego vi<lb n="6"/>nvāta hīnohīno nirūhaṇaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.1"><add place="inline">mūrcchāśūlakaphaprāyo
                            mahāvegātiśabditaḥ |</add>
                        <caesura/>
                         yasya mūtrapurīṣañ ca kaphavāyuś ca gacchati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.2"><add place="inline">krameṇa laghutā caiva
                            sunirūhaḥ sa mānavaḥ |<pb n="313v" facs="317"/></add>
                        <caesura/>
                         sunirūḍhan tato jantuṃ snātaṃ bhuktarasodanaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.3"><add place="inline">yathoktena vidhānena
                            yojayet snehabastinā |</add>
                        <caesura/>
                         tadahas tasya pavanād bhayam balavad iṣyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.4">rasodanas tena śastas tadahaś cā<lb n="2"
                        />nuvāsanaṃ |
                        <caesura/>
                         paścād agnibalam matvā pavanasya ca veṣṭitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.5">a<cb/>nnopastambhite kāṣṭhe
                        snehabastir vvidhīyate || o ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.8.6">viviktatā manastuṣṭi snigdhatā vyādhini<lb
                            n="3"/>grahaḥ ||
                        <caesura/>
                         āsthāpanasnehabastyoḥ samyag dāne tu lakṣaṇaṃ ||</l>

















                    <l xml:id="SS.4.38.17">a<cb/>nāyāntam muhūrttāt tu nirūhaṃ śodhanair
                        haret |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.18">nirūhair eva matimān kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ ||
                        <caesura/>
                         vigu<lb n="4"/>ṇānilaviṣṭabdhaś ciran tiṣṭhan nirūhaṇaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.19">śūlāratijvarā<cb/>ṭopāt maraṇam vā pravarttayet
                        ||
                        <caesura/>
                         na tu bhuktavate deyam āsthāpanam iti sthitiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.20">āmaṃ hi tad hare<lb n="5"/>d bhuktaṃ ccharddim
                        vā janayed bhṛśaṃ ||
                        <caesura/>
                         kopayet sarvvadoṣān vā ta<cb/>smād dadyād anāsite |</l>





                    <l xml:id="SS.4.38.23">āvasthikān kramān vāpi matvā kāryan nirūhaṇaṃ
                        ||
                        <caesura/>
                         malepahṛtadoṣāṇām ba<lb n="6"/>lavattvan na vidyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.24">kṣīrāṇy amlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasās tathā
                        ||
                        <caesura/>
                         lavaṇāni tathā kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapā vacā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.25">kuṣṭan trikaṭakaṃ rāsnā saralā suradāru ca ||
                        <caesura/>
                         raja<pb n="314" facs="317"/>ne madhukaṃ hiṅgu elā saṃśodhanāni ca
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.26">kaṭukāṃ śarkkarāṃ mustām uśīra¦¦¦ñ candanaṃ
                        śaṭhīṃ ||
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhām madanañ caṇḍāṃ trāyamāṇāṃ rasāñjanaṃ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.27">bilvamadhyaṃ yavānīñ ca<lb n="2"/> phalinī
                        śakrajā yavān ||
                        <caesura/>
                         kākolī kṣīrakākolī jīvaka<cb/>rṣabhakau tathā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.28">medā caiva mahāmedā ṛddhi vṛddhir madhūlikā ||
                        <caesura/>
                         nirūheṣu yathālābham eṣa<lb n="3"/> varggo vidhīyate |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.29">kvāthasya bhāgāś catvāraḥ snehabhāgaś ca
                        <cb/>pañcamaḥ ||
                        <caesura/>
                         svasthe 'nile caturthas tu kupite nyataro ṣṭamaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.30">sarvveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃ<lb n="4"
                        /> lavaṇam punaḥ ||
                        <caesura/>
                         kṣaudramūlaghṛtakṣīram amlamāṃsarasas ta<cb/>thā |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.31">yuktyā pradāpayed dhīmān nirūhe kalpanā tv iyaṃ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.32">klakasnehakaṣāyāṇāṃ mavivekād bhi<lb n="5"
                        />ṣagvaraiḥ |
                        <caesura/>
                         bastis tu kalpitaḥ proktas tasya dānaṃ yathārtha<add
                            place="below-margin">va</add>kṛ<cb/>t</l>



                    <l xml:id="SS.4.38.77">vātaghnauṣadhaniḥkvāthāḥ saindhavatrivṛtāyutāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sāmlāḥ sukhoṣṇā deyāḥ syur bbastayaḥ ku<lb n="6"/>pite nile ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.78">nyagrodhādigaṇaḥ kvāthāḥ kākolyādi samāyutā |
                        <caesura/>
                         vidheyā bastayaḥ pitte sakṣaudraghṛtaśarkkarāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.79">āragvadhagaṇakvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ |<pb
                            n="314v" facs="318"/>
                        <caesura/>
                         sakṣaudramūtrā deyāḥ syur bbastayaḥ kupite kaphe ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.80">śarkkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ |
                        <caesura/>
                         kṣīravṛkṣakaṣāyādyāḥ bastayaḥ śoṇite hitāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.81">śodhanadravyaniḥ<lb n="2"/>kvāthās
                        tatkalkasnehasaṃyutāḥ |
                        <caesura/>
                         khajena mathitā deyā ba<cb/>stayaḥ śodhane matāḥ ||</l>











                    <l xml:id="SS.4.38.87">priyaṃgvādigaṇakvāthāḥ piṣṭāmbasṣṭādisaṃyutāḥ |
                        <caesura/>
                         sakṣaudrāḥ saghṛtā<lb n="3"/>ś cāpi bastayo grāhiṇo matāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87.1"
                        >triphalākalkagomūtra<cb/>kṣaudrakṣārasamanvitāḥ |
                        <caesura/>
                         ūṣakādisamāvāpā bastayo lekhanā matāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87.2">bṛṃhaṇadravyaniḥkvāthāḥ<lb n="4"/> kalkair
                        mmadhurasaṃyutāḥ |
                        <caesura/>
                         sarppir mmāṃsarasopetā bastayo bṛṃha<cb/>ṇā matāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87.3">caṭakāṇḍoccaṭakvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkkarāḥ |
                        <caesura/>
                         ātmaguptaphalāvāpāḥ smṛtā vyājī<lb n="5"/>karā nṛṇāṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.87.4">badaryairāvatīśelū śālmalī
                        dhanvanāṅkurā<cb/>ḥ |
                        <caesura/>
                         kṣīrasiddhās tu śītāsṛk saṃyuktaḥ picchilā matāḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.88">eteṣv eva ca yogeṣu snehaḥ siddhāḥ pṛtha<lb
                            n="6"/>k pṛthak |
                        <caesura/>
                         tatkarmmasādhanā vaidyair vvidheyā snehabastiṣu ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89">vandhyānāṃ śatapākeśo śodhitānāṃ yathākramaṃ |
                        <caesura/>
                         balātelaina deyāḥ syur bbastayas traivṛtena vā || o ||<pb
                            n="315r" facs="318"/></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.1"><add place="inline">siddhān ataḥ pravakṣyāmi
                            bastīn nānāgadāpahān |
                            <caesura/>
                             daśamūlājamāṃsasya kvātham aṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.2"><add place="inline">siddhān ataḥ pravakṣyāmi
                            bastīn nānāgadāpahān |
                            <caesura/>
                             daśamūlājamāṃsasya kvātham aṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.3"><add place="inline">phalaṃ saindhavam amlañ
                            ca saṃyojya khaja<cb/>mūrcchitaṃ |
                            <caesura/>
                             sukhoṣṇam vātarogaghnam balavarṇṇakaram paraṃ ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.4"><add place="inline">bastir nniratyayam imaṃ
                            vidadhyād daśamū<lb n="3"/>likaṃ |
                            <caesura/>
                             trāyamāṇāpaṭolañ ca pañcamūlatrikaṇṭake ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.5"><add place="inline">balāya<cb/>vaiś ca
                            niḥkvāthya pādaśeṣañ jalāḍhakaṃ |
                            <caesura/>
                             chāgamāṃsarasārddhena yojitam vipacet punaḥ ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.6"><add place="inline">prastha<lb n="4"/>śeṣan
                            tataḥ piṣṭaiḥ kāntākṛṣṇādyanair yutaṃ |
                            <caesura/>
                             sarppistailasamā<cb/>kṣīrasaindhavair mmadanena ca
                        ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.7"><add place="inline">cakṣuṣyan dīpanam bastin
                            dadyāt māṃsabalapradaṃ |
                            <caesura/>
                             eraṇḍan triphalāṃ<lb n="5"/> mūlād bṛhatyau pragrahaṃ sthire
                            ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.8"><add place="inline">aśvagandhāmṛtā gandhā
                            palāśā<cb/>suradāru ca |
                            <caesura/>
                             rāsnā punarnnavabalāśvadaṃṣṭrā ca palonmitāḥ ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.9"><add place="inline">paktvā jalāḍhakaṃ
                            cāmladvyāḍhake pā<lb n="6"/>daśoṣite |
                            <caesura/>
                             piṣṭaiḥ śatāhvāhapuṣā kāntā kṛṣṇā rasāñjanaiḥ ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.10"><add place="inline">mustendrayavaṣaḍgranthā
                            madhukaiś cākṣabhāgikaiḥ |
                            <caesura/>
                             sasaindhavaghṛtakṣaudratailamūtraiś ca yojitaḥ ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.11"><add place="inline">sandhyasthi<pb n="315v"
                                facs="319"/>pārśvajaṃghoru pādapṛṣṭhatrikāśritaṃ |
                            <caesura/>
                             śūlaṃ kaphāvṛtam vātaviṇmūtragrahaṇaṃ saruk ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.12"><add place="inline"
                            >aśmarīśarkkarādhmānagrahaṇyarśogadān api |
                            <caesura/>
                             eraṇḍādir ayaṃ hanyād bastilekha<lb n="2"/>nadīpanaḥ
                        ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.13"><add place="inline">mustā pāṭhāmṛtātiktā
                            balā rāsnā punarnnavā |<cb/>
                            <caesura/>
                             mañjiṣṭhāragvadhośīra trāyamāṇākṣagokṣurān ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.14"><add place="inline">sahālpapañcamūlena
                            palikāṃ madanāṣṭakāṃ<lb n="3"/> |
                            <caesura/>
                             jaladroṇe pacet kvātham pādaśeṣam punaḥ pacet ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.15"><add place="inline">kṣīrapra<cb/>sthena
                            saṃyuktaṃ kṣīrapiṣṭam pariśrutaṃ |
                            <caesura/>
                             jaṅgalānurasotpādaḥ sarppiṣo madanas tathā ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.16"><add place="inline">śatāhvāpha<lb n="4"
                            />linīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ |
                            <caesura/>
                             kārṣikaiḥ saindhavayu<cb/>taiḥ kalkair bbastiḥ suyojitaḥ
                            ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.17"><add place="inline">vātāsṛkmohaśophārśo
                            gulmamūtravibandhanut |
                            <caesura/>
                             visarppajvara<lb n="5"/>viḍbhaṅga raktapittavināśanaḥ
                            ||</add></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.89.20"><add place="inline">valyaḥ
                                sandīpano <unclear>vṛ</unclear>ṣyaś ca<cb/>kṣuṣyaḥ
                            śūlanāśanaḥ |
                            <caesura/>
                             yāyanānānayaṃ rājā bastimustādiko mataḥ ||</add></l>


                    <l xml:id="SS.4.38.90">narasyottamasatvasya tī<lb n="6"/>kṣṇaṃ bastīn
                        pradāpayet |
                        <caesura/>
                         madhyam madhyamasatvasya hīnasatvasya vā mṛduṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.91">evaṅ kālam balan doṣam vikārañ ca vikāravit |
                        <caesura/>
                         bastidravyabalañ caiva vīkṣya bastim prayojayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.92"><pb n="316r" facs="319"/>dadyād utkleśanaṃ
                        pūrvvam madhye doṣaharaṃ punaḥ |
                        <caesura/>
                         paścāt saṃśamanīyañ ca bastiṃ bastiviśāradaḥ ||</l>







                    <l xml:id="SS.4.38.96">|| nṛpāṇāṃ tatsamānānāṃ tathā vasumatām api |
                        <caesura/>
                         nārīṇāṃ sukumārā<lb n="2"/>ṇān tathaiva śiśuvṛddhayoḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.97">doṣanirharaṇārthāya balava<cb/>rṇṇodayāya ca |
                        <caesura/>
                         samāsenopadekṣyāmi vidhānam mādhutailikaṃ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.98">yānastrīpānabhojyeṣu parihāro<lb n="3"/> na
                        rocyate |
                        <caesura/>
                         phalañ ca vipulan dṛṣṭaṃ vyāpadañ cāpy asambhavaḥ ||<cb/></l>

                    <l xml:id="SS.4.38.99">yadicchati tadaiveṣa nirūhakramam arhati |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.100">madhutaile same syātāṃ kvāthaś cairaṇḍamūlajaḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         ka<lb n="4"/>rṣaś ca śatapuṣpāṇān tato 'rddhaṃ saindhavasya ca
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.101">phalanaikena<cb/> saṃyuktaḥ khajena
                        suviloḍitaḥ ||
                        <caesura/>
                         deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasaṃyutaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.102">vacā ma<lb n="5"/>dhu ca tailañ ca kvāthaḥ
                            sa<unclear>ca</unclear>sasaindhavaḥ ||
                        <caesura/>
                         phalapippalisaṃyu<cb/>kte vastir yuktarathaḥ smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.103">suradāru vacā rāsnā śatapuṣpā tathaiva ca ||
                        <caesura/>
                         hiṃgusaindhavasaṃyukto<lb n="6"/> bastir ddoṣaharaḥ smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.104">pañcamūlīkaṣāyan tu tailam māgadhikā madhuḥ ||
                        <caesura/>
                         bastir eṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.105">yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhi320 n="316v"
                            facs="369"/>kāyutaḥ ||
                        <caesura/>
                         sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastir iti smṛtaḥ |</l>













                    <l xml:id="SS.4.38.112">avekṣya bheṣajam buddhyā vikārañ ca vikāravit
                        ||
                        <caesura/>
                         bījenānena matimān kuryād bastiśatāny api |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.113">ajīrṇṇe<lb n="2"/>na prayuñjīta divāsvapnañ ca
                        varjjayet ||
                        <caesura/>
                         āhārañ cārikaṃ<cb/> śeṣam anyat kāmaṃ samācaret |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.114">yasmāt madhu ca tailañ ca prādhānyenātra
                        varttate ||
                        <caesura/>
                         mādhutailika i<lb n="3"/>ty eṣa saṃjñito basticintakaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.115">ratheṣv api ca yukteṣu ha<cb/>styaśve vāpi
                        kalpite ||
                        <caesura/>
                         yasmān na pratiṣiddheyam ato yuktarathaḥ smṛtaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.116">bastau yuktarathe yasmā<lb n="4"
                        />d dhruvā siddhiḥ prakīrttitāḥ ||
                        <caesura/>
                         siddhabastir iti proktā muni<cb/>bhir nnaigamaiṣibhiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.117">sukhinām alpadoṣāṇān nityasnigdhāś ca ye narāḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         mṛdukoṣṭhāś ca ye teṣāṃ<lb n="5"/> vidheyā mādhutailikaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.4.38.118">mṛdutvāt pādahīnatvād akṛtsnavi<cb/>dhisevanāt
                        ||
                        <caesura/>
                         ekabastipradānāc ca siddhabastiṣv ayantra ṇeti ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.38.trailer">|| cikitsāsthānam aṣṭatriṃśattamo 'dhyāyaḥ
                        ||</p>
                </div>
                <div n="39" type="adhyāya">

                    <milestone n="316v6" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.39.1"> athāta āturopadravacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ || </p>



                    <l xml:id="SS.4.39.3"> snehapī<unclear reason="eccentric_ductus"
                            >ḍa</unclear>sya vāntasya viriktasyāśrutāsṛjaḥ |
                        <caesura/>
                         nirūḍhasya ca kāyāgniṃ <pb n="317r" facs="320"/><lb n="1"/>maṃdo
                        bhavati dehinaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.4"> so nnair atyarthagurubhir upayuktaiḥ praśāmyati
                        |
                        <caesura/>
                         alpo mahadbhir vvasudhācchādite 'gnir ivendhanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.5"> sa cālpair llaghubhiś cānnair upayuktair
                        vvivarddhate |
                        <caesura/>
                         kā<lb n="2"/>ṣṭhair aṇubhir alpaiś ca sandhukṣita ivānalaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.6"> hṛtadoṣapra<cb/>māṇena sa cāhāravidhiḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         trīṇi cātra pramāṇāni prastho 'rddhāḍhakam āḍhakam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.7"> tatrā<lb n="3"/>varaṃ prasthamātraṃ dve śeṣe
                        madhyamottame |
                        <caesura/>
                         prasthe <unclear ana="can also be tye" reason="overinking">tv
                            e</unclear>ke gate de<cb/>yā yavāgūsvalpataṇḍulā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.8"> dve caivārddhāḍhake deye tisraś cāpy āḍhake
                        gate |
                        <caesura/>
                         vilepīm uci<subst><del rend="three dots above">rā</del><add place="top margin">tā<metamark
                                    function="line_number_from_top"
                            >3</metamark></add></subst>d bha<g ref="#newa-gap-filler"/><lb
                            n="4"/>ktāc caturthāṃśakṛtām bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.9"> dadyāt klinnan tataḥ paś cāt mu<cb/>dgayūṣeṇa
                        bhojanaṃ |
                        <caesura/>
                         tribhāgakalitaṃ samyag akṛtenārddhasammitaṃ | </l>


                    <l xml:id="SS.4.39.10a"> arddhāṃśam ucitād bhaktād akṛtā<lb n="5"
                        />khyena buddhimān ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.39.10b"> tatas tu kṛtasaṃjñena
                        hṛdyenendriyabodhi<cb/>nā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.11"> trīn aṃśād vitared bhoktu<del
                            rend="crossed out">ṃ</del>m āturāyodanam prati ||
                        <caesura/>
                         tato yathocitam bhaktam bhoktum asmai vicakṣaṇaḥ <lb n="6"/>| </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.12"> lāvaiṇahariṇādīnāṃ rasair ddadyāt susaṃskṛtaiḥ
                        ||
                        <caesura/>
                         hīnamadhyottameṣv eṣu virekeṣu prakīrttitaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.13a"> ekadvitriguṇaḥ samyag āhārasya kramo hitaḥ || </l>





                    <l xml:id="SS.4.39.14b"> vedanālābhaniyama<pb n="317v" facs="321"/><lb
                            n="1"/>śokavaicityahetubhiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.15"> narān upoṣitām̐ś cāpi viriktavad upācaret ||
                        <caesura/>
                         āḍhakārddhāḍhakaprasthasaṃkhyā hy eṣā virecane | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.16"> śleṣmānto hi virekaḥ syād etad icchanti kecana
                        |
                        <caesura/>
                        <lb n="2"/>eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyaḥ kadācana || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.17"> balaṃ ya<cb/>t trividham proktaṃ matas tatra
                        kramas tridhā |
                        <caesura/>
                         tatrānukramam ekan tu balasthe sakṛd ācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.18"> madhyame dvau kra<g ref="#newa-gap-filler"
                            /><lb n="3"/>mau kuryāt trīn vārān durbbale tathā |
                        <caesura/>
                         kecid evaṃ kramam prāhur ma<cb/>ndamadhyottamāgniṣu || </l>





                    <l xml:id="SS.4.39.21"> kevalaṃ snehapīto vā vānto yaś cāpi kevalam |
                        <caesura/>
                         sa saptarātram manujo bhu<lb n="4"/>ñjīta laghu bhojanaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.22"> śirāvedhakṛto yaś ca vivikto yaś ca<g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb/>mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         māsam parihared agnir yāvan na balavān bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.23"> tryahan tryaham parihared ekaikam basti<lb
                            n="5"/>m āturaḥ ||
                        <caesura/>
                         tṛtīye parihāre tu yathāyogaṃ samācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.24">
                        <cb/>tailapātrāmamṛdbhāṇḍasadharmmāṇo vraṇāturāḥ |
                        <caesura/>
                         snigdhaśuddhāgnirogārttā jvarātīsāriṇaś ca ye || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.25">
                        <lb n="6"/>krudhyataḥ kupitaḥ pittaṃ kuryāt tām̐s tān upadravān |
                        <caesura/>
                         āyā<g n="5" ref="#newa-old-gap-filler"/>syataḥ śocato vā cittam
                        vibhramam arcchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.26"> maithunopagamād ghorān vyādhīn arcchati
                        durmmatiḥ |
                        <caesura/>
                        <pb n="318r" facs="321"/><lb n="1"/>ākṣepakaṃ pakṣaghātam
                        aṅgapragraham eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.27"> guhyapradeśe śvayathuṅ kāsaśvāsau ca dāruṇau |
                        <caesura/>
                         śukravac cāsya rudhirāṃ sarujaṃ sampravarttate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.28"> divāsvapnāt tu labhate tām̐s tān <lb n="2"
                        />vyādhīn kaphātmakān |
                        <caesura/>
                         pratiśyāyañ jvaraṃ śopham pāṇḍuro<cb/>gaṃ plihodaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.29"> mohaṃ sadanam aṅgānāṃ sāvipākam arocakaṃ |
                        <caesura/>
                         tamasā cābhibhūtā<unclear confidence="0.5">m̐</unclear>ś ca
                        svapnam e<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="3"/>vābhinandati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.30"> uccaiḥ sambhāṣaṇād vāyuḥ śirasy āpādaye<cb/>d
                        rujaṃ |
                        <caesura/>
                         āndhyam vādhiryam aghratvaṃ mūkatā jaḍatām api || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.31a"> ardditaṃ sahanurmmokṣam adhīmanthañ ca dā<lb
                            n="4"/>ruṇaṃ |</l>



                    <l xml:id="SS.4.39.32"> labhate dantacālañ ca tām̐s tām̐ś cānyān
                        upadravān ||
                        <caesura/>
                         yānayānāt tu labhate cchardim mūrcchām bhramaṃ klamaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.33"> tathāṅgapragrahaṃ ghoram indriyāṇāñ ca
                        vibhramaṃ ||
                        <caesura/>
                         ci<lb n="5"/>rāsanān tathā sthānāc chroṇyām bhavati vedanā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.34"> aticaṅkrama<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>ṇād
                        vāyur jjaṃghorvvoḥ kurute rujāḥ ||
                        <caesura/>
                         sakthnoḥ praśoṣaṃ śopham vā pādaharṣam athāpi vā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.35a"> śīta<lb n="6"/>sambhogatoyānāṃ sevā
                        mārutavṛddhaye ||</l>



                    <l xml:id="SS.4.39.36"> vātātapābhyāṃ vaivarṇṇyaṃ jvaram vāpi
                                ni<subst><del rend="no mark                 for deletion"
                                >ga</del>
                            <add place="below">ya</add></subst>cchati |
                        <caesura/>
                         niruddhādhyaśanāt mṛtyum vyādhim vā ghoram arcchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.37"> asātmyabhojanād dhanyā<pb n="318v" facs="322"
                            /><lb n="1"/>d balavarṇṇā<unclear reason="looks like ca"
                            >v a</unclear>saṃśayaṃ |
                        <caesura/>
                         anātmavantam paśuvad bhuñjate ye pramāṇataḥ ||
                        <caesura/>
                         rogānīkasya te mūlam ajīrṇṇāt prāpnuvanti ha || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.38"> vyāpadāt kāraṇam vīkṣya vyāpatsv eteṣu
                        buddhimān <lb n="2"/>|
                        <caesura/>
                         prayatetāturārogyai pratyanīkena hetunā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.39.39"> viriktavāntair hariṇaiṇalāvakāḥ śaśāś ca
                        sevyāḥ samayūratittirāḥ |
                        <caesura/>
                         saṣaṣṭikāś cāpi purāṇaśālayas ta<lb n="3"/>thaiva mudgā laghu yac
                        ca kīrttitam iti ||</l>

                    <p xml:id="SS.4.39.trailer"> || cikitsāsthāne ekonacatvāriṃśattamo
                        dhyāyaḥ ||</p>


                    <milestone n="318v3" unit="folio"/>

                </div>
                <div n="40" type="adhyāya">

                    <milestone n="318v3" unit="folio"/>

                    <p xml:id="SS.4.40.1"> athāto dhūmanastakavalacikitsitam vyā<lb n="4"
                        />khyāsyāmaḥ || </p>



                    <p xml:id="SS.4.40.3"> pañcavidho dhūmo bhavati || tad yathā ||
                            prāyogi<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>kaḥ snaihiko
                        vairecanikaḥ kāsaghno vāmanīya iti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.4"> tatrailādinā kuṣṭhatagaravarjyena
                            ślakṣṇapiṣṭe<lb n="5"/>na dvādaśāṃgulaṃ śarakāṇḍaṃ
                        daśāṅgulagarbbham aṃguṣṭhodarapari<g ref="#newa-gap-filler"
                        /><cb/>ṇāhaṃ kṣaumeṇāṣṭāṅgulam pariveṣṭyālepayed eṣā varttiḥ
                        prāyogikaḥ || snehaphalasāramadhūcchi<g ref="#newa-gap-filler"
                            /><lb n="6"/>ṣṭasarjjarasagugguluprabhṛtibhiś ca snehamiśraiḥ
                        snaihikaiḥ | śirovirecanadravyair vvairecanikaiḥ |
                            bṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukakāsamarddahiṃgviṅgudītvaṅmanaḥśilā<pb
                            n="319r" facs="322"/><lb n="1"
                        />chinnaruhākarkkaṭakaśṛṅgīprabhṛtibhiḥ kāsaharaiś ca kāsaghnaiḥ |
                        snāyucarmmakhuraśṛṅgakarkkaṭakāsthiśuṣkamatsyavallūrakrimibhir
                        vvāmanīyaiś ca vāmanīya iti | </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.5"> tatra basti<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="2"
                        />netradravyair ddhūmanetradravyāṇi vyākhyātāni bhavanti |
                        dhūmanetra<cb/>n tu kanīnikāpariṇāham agre kalāyamātrasroto mūle
                        ṅguṣṭhapariṇāhaṃ dhūmavarttipraveśasroto <lb n="3"/>ṅgulāni
                        catuścatvāriṃśat prāyogike | dvātriṃśat snaihike |
                        <cb/>caturvviṅśati vairecanike | ṣoḍaśa kāsaghne | daśa vāmanīya
                        iti | </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.6"> atha sukhopaviṣṭaḥ sumanā <lb n="4"
                        />ṛjvadhodṛṣṭir atandritaḥ | snehapradīptāgrām
                        varttinetrasro<cb/>trasi praṇidhāya dhūmam pibed iti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.7"> mukhena tam pibem pūrvvan nāsikābhyān tataḥ
                        pibet |
                        <caesura/>
                         mukhapītaṃ mu<lb n="5"/>khenaiva vamet pītañ ca nastataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.8"> yo vamen nastato dhūman na<cb/>stapītam mukhena
                        vā |
                        <caesura/>
                         sa netrakarṇṇanāsāsyasaṃśra<metamark rend="dots above śra"/>yāl
                        labhate gadān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.9"> viśeṣatas tu prāyogi<lb n="6"/>kaṃ
                        ghrāṇenādadyāt | snaihikaṃ mukhanāsābhyāṃ | nāsikābhyāṃ
                        vairecanikaṃ | mukhenaivetarāv iti | </l>



                    <p xml:id="SS.4.40.11"> tatra
                            śramabhayāmarṣoṣṇaviṣaraktapittamadamūrcchāpipāsā<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><pb n="319v" facs="323"/><lb n="1"
                            />tāluśoṣamūrddhābhighātodgāratimiramehodarādhmānorddhavātontravṛddhibālavṛddhadurbbalaviraktāsthāpitajāgaritagarbbhiṇīrūkṣakṣatakṣīṇoraskā<del
                            rend="two dots above">ḥ</del> madhughṛtadadhidu<lb n="2"
                        />gdhamadyayavāgūpītāḥ svalpakaphāś ca dhūman na severann iti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.12">
                        <cb/>akālapīto bhramarī śirorogaṅ karoti hi |
                        <caesura/>
                         nāsāsrotro 'kṣijihvānām upaghātañ ca dāruṇaṃ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.13">
                        <lb n="3"/> dhūmaḥ snaihiko vairecanikaḥ | prāyogiko dvādaśasu
                        kāle<cb/>ṣūpayogo bhavati | tad yathā
                            kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanadivāsvapnamaithunaccharddana<lb
                            n="4"/>mūtroccārābhir uṣitaśastrakarmmānteṣv iti | tasya
                        vibhāgo <cb/>mūtroccārakṣavathuruṣitamaithunānteṣu snaihikaḥ |
                        divāsvapnaccharddanāntayor vvairecanikaḥ | dantaprakṣālanasya
                        snānabhojanaśastrakarmmānteṣu prāyogika <cb/>iti | </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.14"> tatra snaihiko vātaṃ śamayati | snehād
                        upalepayitvāc ca | vairecanikaḥ śleṣmāṇam utkli<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="6"/>śyāpakarṣati raukṣyāt
                        taikṣṇyād auṣṇyād vaiṣadyāc ca prāyogikaḥ śleṣmāṇam utkleśayaty
                        utkliṣṭañ cāpakarṣati | śamayati vā sādhāraṇatvāt pūrvvābhyām iti
                        || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.15"> dhūmaprayogāt pu<pb n="320r" facs="323"/><lb
                            n="1"/><g ref="#newa-placeholder-mark"/>ruṣaḥ
                        prasannendriyavāṅmanāḥ |
                        <caesura/>
                         dṛḍhakeśadvijaśmaśrusugandhiviśadānanaḥ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.16"> tathā
                            kāsaśvāsārocakāsyapralepasvarabhedamukhā<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="2"
                        />srāvakṣavathuvamathukrathatandrīhanumanyāstambhapīnasaśi<cb/>rorogalocanaśūlā vātakaphanimittāś
                        cāsya mukharogā<subst><del rend="dots above">n apahanti</del>
                            <add place="top margin">na bhavanti</add></subst> | </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.17"> tasya yogāyogāti<lb n="3"/>yogā vijñātavyā
                        bhavanti | yogas tu dṛṣṭaphalārthaḥ | a<g ref="#newa-gap-filler"
                        /><cb/>yogo yogānirjjayaḥ | atiyogas
                            tāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇakṣvela<lb n="4"
                        />dṛṣṭirogādaurbbalyayuta <subst><del rend="dots above">i</del>
                            <add place="bottom margin">m i</add></subst>ti | </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.18"> tatra prāyogikaṃ trīm̐s trīn u<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/>cchvāsān ādadyāt paryāgatām̐s
                        trīm̐s trīm̐ś caturo veti | snaihikaṃ yāvad asrupravṛttiḥ |
                        vairecanikam ā<lb n="5"/>doṣadarśanāt | grāsāntareṣu kāsaharaṃ |
                        vairecanikava<cb/>t tilataṇḍulayavāgūpīto vāmanīyaṃ yathāyoga iti
                        | </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.19"> tatra vraṇanetrabastinetreṇa vraṇadhūmanetraṃ
                            <lb n="6"/>vyākhyātam bhavati || śarāvasampuṭayutaṃ
                        vraṇadhūman nayed vraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         dhūmanetreṇa matimān vedanāsrāvaśāntaye ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.40.20"> vidhir eṣa samāsena dhū<subst><del
                                rend="dots above">pa</del><add place="bottom margin">ma</add></subst>syābhihito mayā |
                        <caesura/>
                         nasyasyā<pb n="320v" facs="324"/><lb n="1"/>taḥ pravakṣyāmi
                        vidhiṃ kuśalasammitaṃ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.21"> auṣadham auṣadhapakvo vā sneho nāsikābhyāṃ
                        pradīyate | nasyan tat pañcavikalpam bhavati || tad yathā || nasyaṃ
                            <metamark function="insertion">‸˅</metamark><add
                            place="top margin">śirovirecanam pratimarśo vapīḍaḥ
                            pradhamanam iti || teṣān nasyaṃ pradhānaṃ śirovirecanaṃ yena
                            nasya <metamark function="unknown">x</metamark> iti <metamark
                                function="unknown">x</metamark> vikalpaḥ pratimarśaḥ |
                        </add> śirovirecanavikalpo vapī<lb n="2"/>ḍaḥ pradhamanañ ceti |
                        tato nastaśabdaḥ pañcavidhā nipatati | </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.22">
                        <cb/>tatra yaḥ snehārthaṃ śūnyaśirasāṃ grīvāskandhorasām
                        balajananārthan dṛṣṭiprasādajananārtham vā sneha <lb n="3"
                        />upādīryate | tasmin vaiśeṣike nastaśabdaḥ | tat tu deyaṃ<g
                            ref="#newa-gap-filler"/>
                        <cb/>vātābhipanne śirasi | tad yathā | tathā
                            dantakeśaśmasruṇātadāruṇakarṇṇakṣvelatimirasvaropa<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="4"
                            />ghātanāsārogamukharogaśoṣāvabāhukākālajavalī<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><cb/>palitaprabodheṣu vātapaittikeṣu
                        ca mukharogeṣu vātapittaharadravyasiddhena sneheneti | </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.23"> śiro<g ref="#newa-gap-filler"/><lb n="5"
                        />virecanam api śleṣmaṇābhivyāptatālugataśirasān tathā<g
                            ref="#newa-gap-filler"
                        /><cb/>rocakaśirogauravaśūlapīnasāvabhedakakrimipratiśyāyāpasmāraghrāṇājñāneṣv
                        anyeṣu corddhva<lb n="6"/><g ref="#newa-placeholder-mark"
                        />jatrugateṣu vikāreṣu śirovirecanadravyasiddhena snehenaiveti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.24"> ta<unclear reason="overwriting">t tv
                            e</unclear>tad dvividham apy uktaṃ || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.25"> tatroccārita<subst><del n="1" rend="erasing"
                                unit="syllable"/>
                            <add place="overwriting"
                        >vā</add></subst>tamūtrapurīṣāyābhuktavate dravyatre kāle pāṇi<pb
                            n="321r" facs="324"/><lb n="1"
                        />tāpopasveditamṛditagalakapolalalāṭapradeśāya vātātaparajohīne
                        veśmani uttānaśāyine kiñcit pravilambitaśirase
                        vastrāvacchāditanetrāya vā<lb n="2"
                        />mahastapradeśinyagronnāmitanāsāgrāya viśuddhasrota<cb/>se
                        dakṣiṇahastena śuktyā <unclear reason="looks like yi"
                        >pi</unclear>cunā vā sukhoṣṇam adrutam a<subst><del
                                rend="two dots above">va</del>
                            <add place="top margin">vi<metamark function="line_number"
                                    >2</metamark></add></subst>cchinnadhārā sā siñced iti
                        | <lb n="3"/>yathā ca netreṇa prāpnoti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.26"> snehe 'vasicyati śiro na <cb/>kañ cana
                        kampayet |
                        <caesura/>
                         na bhāṣen na ca kupyec ca na kṣudhān na sahed api || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.27"> etair hi vihataḥ sneho <lb n="4"/>na samyak
                        pratipadyate |
                        <caesura/>
                         tataḥ kāsa<unclear reason="unusual mark above pra, overinking?"
                            >pra</unclear>tiśyāyaḥ śi<cb/>ro kṣigadasambhavaḥ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.28"> tasya pramāṇan tv aṣṭau bindavaḥ ||
                        pradeśinīparvvadvayaniḥsrutāḥ | <lb n="5"/>eṣā mātrā prathamā |
                        dvitīyā śuktiḥ | tṛtīyā pāṇiśu<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>ktir
                        ity etās tisro mānāḥ | yathābalam prayojyā bhavantīti | </p>



                    <l xml:id="SS.4.40.30"> śṛṅgāṭakam abhiplāvya nireti <lb n="6"
                        />vadanād yathā |
                        <caesura/>
                         kaphotkleśabhayāc cainan niṣṭhīved abhidhārayan || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.31"> dante punar api saṃsvedya galakapolādīn dhūmam
                        āseveta | bhojayec cainam anabhiṣyan<subst><del rend="no mark"
                                >ti</del>
                            <add place="below">di</add></subst> | <subst><del
                                rend="no mark">ya</del>
                            <add place="below">a</add></subst>thā<pb n="321v" facs="325"
                            /><lb n="1"/>syācārikam upadiśet | krodhādim pariharec ca |
                        rajodhūmamanastāpadravapānaśirasnānādīni | </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.32"> tasya yogāyogātiyogavijñānaṃ bhavati || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.33"> lāghavaṃ śi<lb n="2"/>raso yoge
                        sukhasvapnaprabodhanaṃ |
                        <caesura/>
                         vikāropaśamaḥ śu<cb/>ddhir indriyāṇām paraṃ sukhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.34"> ayoge rogānirjjayaḥ kaphaprasekaḥ śiraso
                            gurutendriya<lb n="3"/>vibhramaḥ | atiyoge
                            tāluśoṣapipāsābhrama madamū<g ref="#newa-gap-filler"
                        /><cb/>rcchā ceti || lakṣaṇam mūrddhny atisnigdhe rūkṣan
                        tatrāvacārayet | </l>



                    <p xml:id="SS.4.40.36"> śirovirecanasyāpi catvāro bi<lb n="4"/>ndavaḥ
                        ṣaḍ vā tathāṣṭau vā yathābalam śirovirecakasnehasya <cb/>pramāṇam
                        abhinirddiśet | </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.37"> tasya trīṇy abhivarṇṇyante <metamark
                            function="yati">,</metamark> lakṣaṇāni prayogataḥ ||
                        <caesura/>
                         śuddhihīnātisaṃjñā<lb n="5"/>ni viśeṣāc chāstracintakaiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.38"> lāghavaṃ śirasaḥ śuddhiḥ <cb/>srotrasāṃ
                        vyādhinirjjayaḥ || cittendriyaprasādaś ca , <subst><del
                                rend="dots above">śirasaḥ</del>
                            <add place="bottom margin">manasaḥ <metamark
                                    function="line_number_from_bottom"
                            >2</metamark></add></subst> śuddhilakṣaṇaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.39"> kaṇḍūpradehagurutā <metamark function="yati"
                            >,</metamark> srotrasāṅ kaphasambhavaḥ ||
                        <caesura/>
                         hīnāviśuddhe śirasi lakṣaṇam parikīrttitaṃ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.40"> mastuluṅgāgamo vā ta<metamark function="yati"
                            >,</metamark>d dṛṣṭir indriyavibhramaḥ ||
                        <caesura/>
                         śūnyatā śirasaś cāpi <metamark function="yati">,,</metamark>
                        mūrdhni gāḍhavi<pb n="322r" facs="325"/><lb n="1"/><g
                            ref="#newa-placeholder-mark"/>recite | </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.41"> hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnam ācaret ||
                        <caesura/>
                         samyak virecite cāpi <metamark function="yati">,</metamark>
                        sarppir nnaste 'nuṣecayet || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.42"> nasye tu pariharttavyā bhavanti || tad yathā
                        || </p>





                    <p xml:id="SS.4.40.47">
                        <lb n="2"/>bhuktavān apatarppito tyarthan taruṇapratiśyāyī
                        garbbhiṇī madyadrava<cb/>pīḍito jīrṇṇīvastidantaḥ kruddho
                        rāgārttaḥ | tṛṣṇābhibhūto bālo vṛddhaḥ śrānto vegāvarodharataḥ <lb
                            n="3"/>śirasnātukāmaś ceti || </p>



                    <l xml:id="SS.4.40.49"> nasye śirovireke ca vyāpado dvivi<cb/>dhāḥ
                        smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         doṣotkleśakṣayāc caiva vijñeyā ca yathākramaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.50"> tatrotkleśanimittāsu yuñjyā<subst><del
                                rend="dots above                                 cchā">c
                                    chāmana<lb n="4"/>śodhane</del>
                            <add place="top margin">c chamanakopane <metamark
                                    function="line_number_from_top"
                            >3</metamark></add></subst> |
                        <caesura/>
                         atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhanaṃ hitaṃ <metamark
                            function="yati">,,</metamark>|| </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.51"> pratima<cb/>rśas tu caturddaśasu kāleṣūpadeyo
                        bhavati | tad yathā | kālyotthitena | prakṣālitadantena | gṛhā
                            nirgga<lb n="5"/>cchatā | vyāyāmavyavāyapariśrātena |
                        mūtroccārakavalāñjanānā<cb/>nte bhuktavatā | chardditavatā |
                        divāsvapnotthitena sāyañ ceti || </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.52"> tatra kālyotthitenāsevitaḥ pratima<lb n="6"
                        />rśo rātrāv upacitaṃ nāsāsrotrogatam malam upahanti |
                        prakṣālitadantena dantānān dṛḍhatā vadanasaugandhyañ cāpādayati |
                        gṛhān nirggacchatā nāsāsrotrasāṃ snehaklinnatayā | rajo<pb
                            n="322v" facs="326"/><lb n="1"/>dhūmo vā na prabādhate |
                        vyāyāmavyavāyapariśrāntena śramam apahanti | mūtroccārānte
                        dṛṣṭigurutvam apanayati | kavalāñjanānte dṛṣṭim prasādayati |
                        bhuktavatā srotro <lb n="2"/>viśuddhiṃ laghutvaṃ cāpādayati |
                        chardditavatā srotrovilagnaṃ <cb/>śleṣmāṇam apohya bhaktacchandaṃ
                        kurute | divāsvapnotthitena nidrāśeṣaṃ gauravañ cāpahṛtya cittai<g
                            ref="#newa-gap-filler"/><lb n="3"/>kāgryañ janayati | sāyaṃ
                        sukhanidrāprabodham āpādayatīti | </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.53">
                        <cb/>īṣad ucchiṅghanāt sneho yadā vaktum prapadyate |
                        <caesura/>
                         naste niṣiktan tam vidyāt pratimarṣam pramāṇataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.54">
                        <lb n="4"/>tena rogāḥ praśāmyanti <metamark function="yati"
                            >,</metamark> narāṇām ūrddhvajatrujāḥ |
                        <caesura/>
                         indriyā<cb/>ṇāñ ca vaimalyaṃ kuryād āsyasugandhi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.55"> hanudantaśirogrīvā<metamark function="yati"
                            >,</metamark>trikabāhūrasām balaṃ<metamark function="yati"
                            >,,</metamark> |
                        <caesura/>
                         valīpa<lb n="5"/>litakhālityavyaṅgānāñ cāpy asambhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.56"> tailaṅ kaphe ca vāte ca<metamark
                            function="yati">,,</metamark>
                        <cb/>kevalam pavane vasāṃ <metamark function="yati">,</metamark> |
                        <caesura/>
                         dadyān nastaḥ sadā pitte <metamark function="yati">,</metamark>
                        sarppirmajjāsamārute <metamark function="yati">,,</metamark>|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.57"> caturvidhasya snehasya <metamark
                            function="yati">,,</metamark>
                        <lb n="6"/>vidhir eṣa prakīrttitaḥ |
                        <caesura/>
                         śleṣmasthānāvirodhitvāt teṣu tailam viśiṣyate || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.44"> avapīḍan tu śirovirecanavad
                        abhiṣyaṇṇasarppadaṣṭamūrcchitavisaṃjñebhyo dadyāc chirovirecana<pb
                            n="323r" facs="326"/><lb n="1"/>dravyāṇām anyatamam
                        āsādyāvapīḍam iṣyateti | </p>

                    <p xml:id="SS.4.40.46"> cetovikārakrimiviṣābhipannānāñ cūrṇṇaṃ
                        pradhamed iti || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.44a"> śarkarekṣurasakṣīrā <metamark function="yati"
                            >,</metamark> ghṛtamāṃsarasam pṛthak |
                        <caesura/>
                         kṣīṇānān nastato <lb n="2"/> dadyād raktapittagadeṣu ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.58"> || ataḥ param pravakṣyāmi <metamark
                            function="yati">,</metamark> ka<cb/>vaḍagrahaṇe vidhiṃ
                            <metamark function="yati">,</metamark> |
                        <caesura/>
                         caturddhā kavaḍasnehī prasādī śodhiropaṇau <metamark
                            function="yati">,</metamark>|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.59"> sngidhoṣṇaiḥ snaihiko vāte <metamark
                            function="yati">,</metamark>
                        <g ref="#newa-gap-filler"/>
                        <lb n="3"/>svāduśītaiḥ prasādanaḥ |
                        <caesura/>
                         pitte kaṭvamlalavaṇai <metamark function="yati">,</metamark>
                        rūkṣaiḥ saṃśo<g ref="#newa-gap-filler"/><cb/>dhanaḥ kaphe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.60"> kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇo ropaṇo vraṇe
                            <metamark function="yati">,</metamark>
                        <caesura/>
                         || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.61"> tatra trikaṭukāśitasarṣapasiddhārthakaka<lb
                            n="4"/>lkam āloḍya tailamūtrakṣārasurāśukramadhūnām anyatamena
                        salava<cb/>ṇam abhiprataptam
                        upasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśe dhārayet || </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.62"> sukhaṃ sañcāryate yā tu <lb n="5"/>sā mātrā sā
                        kavalāḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         asañcāryā tu yā mātrā <metamark function="yati"
                        >,</metamark>gaṇḍūṣa<cb/>ḥ sā prakīrttitāḥ || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.63"> tāvac ca dhārayitavyo nanyamanasānunnatadehena
                        yāvad doṣapratipūrṇṇagalaka<lb n="6"/>polatvan
                        nāsāsrotronayanapariplavaś ca bhavati | tadā vimoktavyaḥ punaś
                        cānyo grahītavyaḥ | </p>

                    <l xml:id="SS.4.40.64"> evaṃ snehapayaḥkṣaudrarasamūtrāmlasambhṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         kasāyoṣṇodakābhyāñ ca<g ref="#newa-gap-filler"/><pb n="323v"
                            facs="327"/><lb n="1"/> kavaḍā doṣato hitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.65"> vyādher apacayas tuṣṭi<metamark
                            function="yati">,</metamark>r vviṣadaṃ vaktralāghavaṃ |
                        <caesura/>
                         indriyāṇām prasādaś ca <metamark function="yati">,</metamark>
                        kavaḍe śuddhilakṣaṇaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.66"> hīne jāḍyakaphotkleśā<metamark function="yati"
                            >,</metamark>v arasajñānam e<lb n="2"/>va ca |
                        <caesura/>
                         atiyogāt mukhe pākaḥ śoṣas tṛṣṇāruciklamāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.67">
                        <cb/>śodhanīye viśeṣeṇa bhavaty etat tu lakṣaṇaṃ |
                        <caesura/>
                         tilān nīlotpalā<unclear
                            reason="not sure if it is just a drop of ink">ṃ</unclear>
                        sarppiḥ śarkkarā kṣīram eva <lb n="3"/>ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.68"> sakṣaudro dagdhavaktrasya gaṇḍūṣo
                            dāhanāśana<metamark function="yati">,</metamark>ḥ |
                        <caesura/>
                         kava<cb/>lasya samāsena vidhir eṣa prakīrttitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.69"> vibhajya bheṣajam buddhyā kurvvīta
                        pratisāraṇaṃ |
                        <caesura/>
                         ka<lb n="4"/>lko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇṇaṃ ceti caturvvidhaṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.70"> aṅgulyagrapraṇītan tu <metamark
                            function="yati">,</metamark> yathāsvam mukharogiṇāṃ |
                        <caesura/>
                         tasya yogam ayogañ ca <metamark function="yati">,</metamark>
                        kavaloktam vibhāvayet || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.71"> bhojaye<lb n="5"/>c cānabhiṣyandi <metamark
                            function="yati">,</metamark> doṣaghnam aśanan naram iti ||</p>

                    <p xml:id="SS.4.40.trailer0"> || cikitsāsthāne catvāriṃśattamo
                        'dhyāyaḥ ||</p>

                    <l xml:id="SS.4.40.72"> snehasvedo<add place="bottom margin">tha
                                <metamark function="line_number_from_bottom"
                            >2</metamark></add> vamana<metamark function="yati"
                            >,</metamark>m virekam vyāpadaṃ <g ref="#newa-gap-filler"/><lb
                            n="6"/>tathā |
                        <caesura/>
                         netre pramāṇam vyāpac cā<metamark function="yati"
                        >,</metamark>nuvāsanasahottaraṃ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.40.73"> nirūhottarapīḍā ca <metamark function="yati"
                            >,,</metamark> dhūmanastena vai daśa || 0 || </l>

                    <p xml:id="SS.4.40.trailer1">yad uktañ catvāriṅśac cikitsitānīti tat
                        sarvvaṃ samāptam iti || ❈ ||</p>

<pb n="323v" facs="327"/>

                </div>
            </div>
        </body>
    </text>

    <facsimile>
        <!--        <graphic url="https://sushrutaproject1.github.io/Sushrutasamhita_Saktumiva1/nak_5-333_manifest.json"/>-->
        <graphic url="https://iiif.archive.org/iiif/5-333/manifest.json"/>
    </facsimile>
    <!-- folio images  266 - 326 -->
</TEI>
