The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Cikitsāsthāna 21-40, based on the Nepalese MSS
Published in 2020-2023 by The Suśruta Project (
| Siglum | NE |
|---|
[description of manuscript]
Physical description
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Author | Suśruta |
| Language | |
APrinted edition: Ācārya 1938: Cikitsāsthāna
KTranscription of MS Kathmandu KL 699: Cikitsāsthāna, adhyāyas 21-40
KacTranscription of MS Kathmandu KL 699: Cikitsāsthāna, adhyāyas 21-40 [ante correctionem]
KpcTranscription of MS Kathmandu KL 699: Cikitsāsthāna, adhyāyas 21-40 [post correctionem]
HTranscription of MS Kathmandu NAK 5-333, Cikitsāsthāna, adhyāyas
21-40
HacTranscription of MS Kathmandu NAK 5-333, Cikitsāsthāna, adhyāyas
21-40 [ante correctionem]
HpcTranscription of MS Kathmandu NAK 5-333, Cikitsāsthāna, adhyāyas
21-40 [post correctionem]
NEThe Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Cikitsāsthāna 21-40, based on the
Nepalese MSS
Revision history
| 2022-04-01 | Began this file. |
|---|---|
| 2022-10-22 | Added first draft of adhyāya 1. Removed most MS transcription codes. |
| 2023-10-26 | Added first draft of adhyāyas 3, 6-14, 16-18, 27, 28 (missing), 34-38, all from H. Removed MS transcription codes. |
| 2023-10-29 | Transcribed 28 from H. |
| 2023-10-29 | Revised TEI header to not refer to a particular MS. |
| 2023-11-14 | split the file from adhyāyas 1-40 into 1-20 and 21-40 because of Saktumiva memory limitations. |
| 2025-08-03 | Put caesuras after each lable, for clarity when reading on screen. |
[Adhyāya 21]
cf. 1938 ed. 4.21.1
athātaḥ śūkadoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athātaḥ śūkadoṣacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ|| A
cf. 1938 ed. 4.21.3
vilikhya sarṣapīṃ samyak kaṣāyair avacūrṇṇayet |
kaṣāyeṣv eva kurvīta tailañ ca vraṇaropaṇaṃ ||
vilikhya sarṣapīṃ samyak kaṣāyair avacūrṇṇayet |
kaṣāyeṣv eva kurvīta tailañ ca vraṇaropaṇaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.21.4
aṣṭhīlikāṃ jalaukābhir grāhayed bahuśo bhiṣak |
tathā cānupaśāmyantīṃ kaphagranthivad uddharet |
aṣṭhīlikāṃ jalaukābhir grāhayed bahuśo bhiṣak |
tathā cānupaśāmyantīṃ kaphagranthivad uddharet |
cf. 1938 ed. 4.21.5
svedayed grathitāṃ śaśvan nāḍīṃ svedena buddhimān |
sukhoṣṇair upanāhaiś ca susvinnair upanāhayet ||
svedayed grathitāṃ śaśvan nāḍīṃ svedena buddhimān |
sukhoṣṇair upanāhaiś ca susvinnair upanāhayet ||
cf. 1938 ed. 4.21.6
kumbhīkāṃ pākam āpannāṃ cchindyāc chodhya ca ropayet ||
tailena lodhratriphalātindukāmrakṛtena vā ||
kumbhīkāṃ pākam āpannāṃ cchindyāc chodhya ca ropayet ||
tailena lodhratriphalātindukāmrakṛtena vā ||
cf. 1938 ed. 4.21.7
jalāyukābhir alajīṅ grāhayet svedayīta ca |
kaṣāyais teṣu siddhañ ca tailaṃ ropaṇam iṣyate ||
jalāyukābhir alajīṅ grāhayet svedayīta ca |
kaṣāyais teṣu siddhañ ca tailaṃ ropaṇam iṣyate ||
cf. 1938 ed. 4.21.8
balātailena siddhena mṛditam pariṣecayet |
sarpiḥ snigdhaiś ca madhuraiḥ sukhoṣṇair upanāhayet ||
balātailena siddhena mṛditam pariṣecayet |
sarpiḥ snigdhaiś ca madhuraiḥ sukhoṣṇair upanāhayet ||
cf. 1938 ed. 4.21.9
sammūḍhapiṭakāṃ kṣipraṃ jalaukābhir upācaret |
bhitvā paryāgataṃ cāpi lepayen madhusarpiṣā ||
sammūḍhapiṭakāṃ kṣipraṃ jalaukābhir upācaret |
bhitvā paryāgataṃ cāpi lepayen madhusarpiṣā ||
cf. 1938 ed. 4.21.10
avamanthe gate pākaṃ bhinne tailaṃ vidhīyate |
dhavājakarṇṇāśvakarṇṇasallakīkvāthasādhitaṃ ||
avamanthe gate pākaṃ bhinne tailaṃ vidhīyate |
dhavājakarṇṇāśvakarṇṇasallakīkvāthasādhitaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.21.11
kriyām puṣkarikāyāṃ tu śītāṃ sarvāṃ prayojayet ||
kriyām puṣkarikāyāṃ tu śītāṃ sarvāṃ prayojayet ||
cf. 1938 ed. 4.21.12
sparśahāryāṃ hared raktaṃ madhuraiḥ pradihed api |
kṣīrekṣurasasarpirbhiḥ secayec ca suśītalaiḥ ||
sparśahāryāṃ hared raktaṃ madhuraiḥ pradihed api |
kṣīrekṣurasasarpirbhiḥ secayec ca suśītalaiḥ ||
cf. 1938 ed. 4.21.13
uttamākhyāṃ tu piṭakāṃ baḍisenoddhared bhiṣak |
uddhṛtya madhusaṃyuktaiḥ kaṣāyair avacūrṇṇayet ||
uttamākhyāṃ tu piṭakāṃ baḍisenoddhared bhiṣak |
uddhṛtya madhusaṃyuktaiḥ kaṣāyair avacūrṇṇayet ||
cf. 1938 ed. 4.21.14
rasakriyā vidhātavyā likhite śatapośanake |
pṛthak parṇyādisiddhañ ca deyan tailam anantaraṃ ||
rasakriyā vidhātavyā likhite śatapośanake |
pṛthak parṇyādisiddhañ ca deyan tailam anantaraṃ ||
cf. 1938 ed. 4.21.15
kriyāṃ prayuñjyāt kuśalaṃ tvakpākasya visarpavat ||
raktavidradhivac cāpi kriyāṃ śoṇitaje rbude |
kriyāṃ prayuñjyāt kuśalaṃ tvakpākasya visarpavat ||
raktavidradhivac cāpi kriyāṃ śoṇitaje rbude |
cf. 1938 ed. 4.21.16
kaṣāyakalkasarpīṃṣi tailacūrṇṇarasakriyāṃ ||
śodhane ropaṇe caiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet |
kaṣāyakalkasarpīṃṣi tailacūrṇṇarasakriyāṃ ||
śodhane ropaṇe caiva vīkṣya vīkṣyāvacārayet |
cf. 1938 ed. 4.21.17
hitañ ca sarpiṣaḥ pānaṃ pathyañ cāpi virecanaṃ |
hitaḥ śoṇitamokṣaś ca yac cāpi laghu bhojanaṃ ||
hitañ ca sarpiṣaḥ pānaṃ pathyañ cāpi virecanaṃ |
hitaḥ śoṇitamokṣaś ca yac cāpi laghu bhojanaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.21.18
arbudam māṃsapākañ ca vidradhiṃ tilakālakaṃ |
pratyākhyāya hi kurvīta bhiṣak teṣām pratikriyām iti ||
arbudam māṃsapākañ ca vidradhiṃ tilakālakaṃ |
pratyākhyāya hi kurvīta bhiṣak teṣām pratikriyām iti ||
[Adhyāya 22]
cf. 1938 ed. 4.22.1
athāto mukharogāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto mukharogāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovaca bhagavān dhanvantariḥ || A
cf. 1938 ed. 4.22.3
caturvidhena snehena madhucchiṣṭayutena vā |
vātikebhyañjanakaṃ kāryaṃnāḍīsvedam tathāpi ca |
caturvidhena snehena madhucchiṣṭayutena vā |
vātikebhyañjanakaṃ kāryaṃnāḍīsvedam tathāpi ca |
madhucchiṣṭayutena vāK madhūcchiṣṭayutena ca | A madhūcchiṣṭayutena vā | H vātikebhyañjanakaṃ
vātikebhyañjanakaṃK
vātaje 'bhyañjanaṃ A
vātike 'bhyañjanaṃ H kāryaṃnāḍīsvedamkāryaṃnāḍīsvedamkāryan nāḍīsvedamKH dan A tathāpiK tavaida A om. H caK rbhe dantamūlāni śodhayet |
tataḥ ksāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāś ca śītalāḥ || A tathāpi ca || H
vātikebhyañjanakaṃK
vātaje 'bhyañjanaṃ A
vātike 'bhyañjanaṃ H kāryaṃnāḍīsvedamkāryaṃnāḍīsvedamkāryan nāḍīsvedamKH dan A tathāpiK tavaida A om. H caK rbhe dantamūlāni śodhayet |
tataḥ ksāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāś ca śītalāḥ || A tathāpi ca || H
cf. 1938 ed. 4.22.4
oṣṭhaprakope bhiṣajā sālvaṇaṃ copanāhanaṃ |
mastiṣke caiva nasye ca tailaṃ vātaharai sritaṃ |
oṣṭhaprakope bhiṣajā sālvaṇaṃ copanāhanaṃ |
mastiṣke caiva nasye ca tailaṃ vātaharai sritaṃ |
cf. 1938 ed. 4.22.5
śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ gugguluṃ suradāru ca |
yaṣṭīmadhukacūrṇṇañ ca hitamatra pralepane |
śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ gugguluṃ suradāru ca |
yaṣṭīmadhukacūrṇṇañ ca hitamatra pralepane |
cf. 1938 ed. 4.22.6
pittaraktābhighātotthaṃ jalokābhir upācaret |
pittavidradhivac cāpi kriyāṃ kuryād aśeṣataḥ |
pittaraktābhighātotthaṃ jalokābhir upācaret |
pittavidradhivac cāpi kriyāṃ kuryād aśeṣataḥ |
cf. 1938 ed. 4.22.7
śirovirecanaṃ dhūmaṃ svedaṃ kavaḍadhāraṇaṃ |
hṛtaraktaprayoktavyam oṣṭhakope kaphātmake |
śirovirecanaṃ dhūmaṃ svedaṃ kavaḍadhāraṇaṃ |
hṛtaraktaprayoktavyam oṣṭhakope kaphātmake |
cf. 1938 ed. 4.22.8
trikaṭuṃ svarjikākṣāraṃ kṣārañ ca yavaśūkajaṃ |
kṣaudrayuktaṃ vidhātavyam etac ca pratisāraṇaṃ |
trikaṭuṃ svarjikākṣāraṃ kṣārañ ca yavaśūkajaṃ |
kṣaudrayuktaṃ vidhātavyam etac ca pratisāraṇaṃ |
cf. 1938 ed. 4.22.9
medoje svedite bhinne śodhite jvalano hitaḥ |
priyaṃgulodhratriphalā sakṣaudraṃ pratisāraṇaṃ |
medoje svedite bhinne śodhite jvalano hitaḥ |
priyaṃgulodhratriphalā sakṣaudraṃ pratisāraṇaṃ |
cf. 1938 ed. 4.22.10
etad oṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karma kīrttitaṃ ||
dantamūlagatānāṃ tu rogāṇāṃ karma ucyate |
etad oṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karma kīrttitaṃ ||
dantamūlagatānāṃ tu rogāṇāṃ karma ucyate |
cf. 1938 ed. 4.22.11
śītāde hṛtaraktasya toyanāgarasarṣapān ||
niḥkvāthya triphalāñ cāpi kuryād gaṇḍūṣadhāraṇaṃ |
śītāde hṛtaraktasya toyanāgarasarṣapān ||
niḥkvāthya triphalāñ cāpi kuryād gaṇḍūṣadhāraṇaṃ |
cf. 1938 ed. 4.22.12
priyaṅgavaś ca mustā ca triphalā ca pralepanaṃ |
nasyañ ca siddhaṃ triphalāmadhukotpalapadmakaiḥ ||
priyaṅgavaś ca mustā ca triphalā ca pralepanaṃ |
nasyañ ca siddhaṃ triphalāmadhukotpalapadmakaiḥ ||
cf. 1938 ed. 4.22.13
dantapuppuṭake kāryaṃ taruṇe raktamokṣaṇaṃ |
sa pañcalavaṇaṃ kṣāraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇaṃ
dantapuppuṭake kāryaṃ taruṇe raktamokṣaṇaṃ |
sa pañcalavaṇaṃ kṣāraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇaṃ
cf. 1938 ed. 4.22.14
śirovirekaś ca hito nasyaṃ snigdhaś ca bhojanaṃ ||
visrāvite dantaveṣṭe vraṇāṃ tu pratisārayet |
śirovirekaś ca hito nasyaṃ snigdhaś ca bhojanaṃ ||
visrāvite dantaveṣṭe vraṇāṃ tu pratisārayet |
cf. 1938 ed. 4.22.15
lodhrapatraṅgamadhukalakṣācūrṇṇairmadhūttaraiḥ |
gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ ||
lodhrapatraṅgamadhukalakṣācūrṇṇairmadhūttaraiḥ |
gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ ||
cf. 1938 ed. 4.22.16
kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarpiś ca nastataḥ ||
sauṣirehṛtarakte tu lodhramustarasāñjanaiḥ ||
kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarpiś ca nastataḥ ||
sauṣirehṛtarakte tu lodhramustarasāñjanaiḥ ||
em. sakṣaudraiḥ śasyate lepo gaṇḍūṣe kṣīriṇo hitāḥ| sārivotpalayaṣṭyāhvasāvarāgurucandanaiḥ|| A
cf. 1938 ed. 4.22.18
kṣīre daśaguṇā sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitaṃ ||
kriyāṃ paridare kuryāt śītādoktaṃ vicakṣaṇaḥ |
kṣīre daśaguṇā sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitaṃ ||
kriyāṃ paridare kuryāt śītādoktaṃ vicakṣaṇaḥ |
cf. 1938 ed. 4.22.19
saṃśodhyobhayata kāryaṃ śiraścopakuśe hitaḥ |
kākodamvarikāgojīpatrair visrāvayed asṛk |
saṃśodhyobhayata kāryaṃ śiraścopakuśe hitaḥ |
kākodamvarikāgojīpatrair visrāvayed asṛk |
cf. 1938 ed. 4.22.20
kṣaudrayuktaiḥ salavaṇaiḥ savyoṣaiḥ pratisārayet |
pippalyaḥ sarṣapā śvetāḥ nāgaraṃ naiculaṃ phalaṃ |
kṣaudrayuktaiḥ salavaṇaiḥ savyoṣaiḥ pratisārayet |
pippalyaḥ sarṣapā śvetāḥ nāgaraṃ naiculaṃ phalaṃ |
cf. 1938 ed. 4.22.21
sukhodakena saṃsṛjya kavaḍantasya yojayet ||
ghṛtaṃ madhurakaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavaḍanasyayoḥ |
sukhodakena saṃsṛjya kavaḍantasya yojayet ||
ghṛtaṃ madhurakaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavaḍanasyayoḥ |
cf. 1938 ed. 4.22.22
śastreṇa dantavaidarbhadantamūlāni śodhayet |
tataḥkṣāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāś ca śītalāḥ ||
śastreṇa dantavaidarbhadantamūlāni śodhayet |
tataḥkṣāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāś ca śītalāḥ ||
cf. 1938 ed. 4.22.23
uddhṛtyādhikamāṃsan tu tato gnim avacārayet |
krimidantakavac cātra vidhiḥ kāryo vijānatā |
uddhṛtyādhikamāṃsan tu tato gnim avacārayet |
krimidantakavac cātra vidhiḥ kāryo vijānatā |
cf. 1938 ed. 4.22.24
cchitvād himāṃsaṃ sakṣaudrairimaiś cūrṇṇaiḥ samācaret |
vacātejavatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ |
cchitvād himāṃsaṃ sakṣaudrairimaiś cūrṇṇaiḥ samācaret |
vacātejavatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ |
cchitvād himāṃsaṃK chittvā 'dhimāṃsaṃ A chinnādhimāṃsaṃ H sakṣaudrairimaiśem. sakṣaudrair ebhiś A sakṣaudrair imaiś K sakṣaudrair imai H cūrṇṇaiḥcūrṇairAK ścūrṇṇaiḥ H samācaret | vacātejavatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥsamācaret |
vacātejavatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥK upācaret |
vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ || A samācaret |
vacātejovatīpāṭhāsvarjjikāyāvaśūkajaiḥ || H
vacātejavatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥK upācaret |
vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ || A samācaret |
vacātejovatīpāṭhāsvarjjikāyāvaśūkajaiḥ || H
cf. 1938 ed. 4.22.25
kṣaudradvitīyā pippalyaḥ kavaḍaś cātrakīrttitaḥ |
paṭolanimvatriphalākaṣāyāś cātra dhāvanaṃ |
siro virekaś ca hito dhūmovairecanaś ca yaḥ ||
kṣaudradvitīyā pippalyaḥ kavaḍaś cātrakīrttitaḥ |
paṭolanimvatriphalākaṣāyāś cātra dhāvanaṃ |
siro virekaś ca hito dhūmovairecanaś ca yaḥ ||
kṣaudradvitīyāK kṣaudradvitīyāḥ AH kavaḍaśKH kavalaś A paṭolanimvatriphalākaṣāyāś
paṭolanimvatriphalākaṣāyāśK
paṭolatriphalānimbakaṣāyaś A
paṭolanimbatriphalākaṣāyāś H dhāvanaṃKH dhāvane | A siro
siroK
hitaḥ A om. H virekaś ca
śirovirekaś caK śirovirekaś ca
śirovirekaś ca AH hitoKH om. A dhūmovairecanaś cadhūmovairecanaś caK dhūmo vair ecanaś ca A dhūmo vairecanaś ca H
paṭolanimvatriphalākaṣāyāśK
paṭolatriphalānimbakaṣāyaś A
paṭolanimbatriphalākaṣāyāś H dhāvanaṃKH dhāvane | A siro
siroK
hitaḥ A om. H virekaś ca
śirovirekaś caK śirovirekaś ca
śirovirekaś ca AH hitoKH om. A dhūmovairecanaś cadhūmovairecanaś caK dhūmo vair ecanaś ca A dhūmo vairecanaś ca H
cf. 1938 ed. 4.22.26ab
sāmānyaṃ karma nāḍīnāṃ viśeṣaṃ cātra me śruṇu ||
sāmānyaṃ karma nāḍīnāṃ viśeṣaṃ cātra me śruṇu ||
em. nāḍīvraṇaharaṃ karma dantanāḍīṣu kārayet || A
cf. 1938 ed. 4.22.27
yaddantamadhijāyeta nāḍīdantaṃ tamuddharet |
chitvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet |
yaddantamadhijāyeta nāḍīdantaṃ tamuddharet |
chitvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet |
cf. 1938 ed. 4.22.28
śodhayitvā dahec cāpi kṣāreṇa jvalanena vā |
upekṣite tu daśane gatirhanvasthi dārayet |
śodhayitvā dahec cāpi kṣāreṇa jvalanena vā |
upekṣite tu daśane gatirhanvasthi dārayet |
cf. 1938 ed. 4.22.29
tasmāt samūlaṃ daśanam uddhared bhagnamasthi ca |
uddhṛte tūttare dante śoṇitaṃ saṃprasicyate |
tasmāt samūlaṃ daśanam uddhared bhagnamasthi ca |
uddhṛte tūttare dante śoṇitaṃ saṃprasicyate |
cf. 1938 ed. 4.22.30ab
raktātiyogāt pūrvoktā rogā ghorā bhavanti ca |
raktātiyogāt pūrvoktā rogā ghorā bhavanti ca |
em. kāṇaḥ saṃjāyate janturarditaṃ cāsya jāyate|| A
em. dhāvane jātimadanasvādukaṇṭakakhādiram|| A
cf. 1938 ed. 4.22.32
kaṣāyajātīmadanakaṭukasvādukaṇṭakaiḥ |
lodhramañjiṣṭhakhadirayaṣṭyāhvaiś cāpi yat kṛtaṃ |
kaṣāyajātīmadanakaṭukasvādukaṇṭakaiḥ |
lodhramañjiṣṭhakhadirayaṣṭyāhvaiś cāpi yat kṛtaṃ |
cf. 1938 ed. 4.22.33
tailaṃ saṃśodhane taddhihanyād dantigatāṃ gatiṃ ||
kīrttitā dantamūleṣu kriyā danteṣu vakṣyate |
tailaṃ saṃśodhane taddhihanyād dantigatāṃ gatiṃ ||
kīrttitā dantamūleṣu kriyā danteṣu vakṣyate |
cf. 1938 ed. 4.22.34
sukhoṣṇaḥ snehakavaḍāḥ sarpiṣastrivṛtasya vā |
niryūhaś cānilaghnānāṃ dantaharṣapramardanāḥ |
sukhoṣṇaḥ snehakavaḍāḥ sarpiṣastrivṛtasya vā |
niryūhaś cānilaghnānāṃ dantaharṣapramardanāḥ |
cf. 1938 ed. 4.22.35
snaihikaś ca hito dhūmo nasyaṃ snaihikam eva ca |
rasā rasai yavāgvaś ca kṣīrasantānika ghṛtaṃ ||
snaihikaś ca hito dhūmo nasyaṃ snaihikam eva ca |
rasā rasai yavāgvaś ca kṣīrasantānika ghṛtaṃ ||
em. śirobastir hitaś cāpi kramo yaś cānilāpahaḥ| A
cf. 1938 ed. 4.22.37
lākṣācūrṇṇair madhuyutais tatastaṃ pratisārayet |
danta harṣakriyāś cāpi kuryān niravaśeṣataḥ |
lākṣācūrṇṇair madhuyutais tatastaṃ pratisārayet |
danta harṣakriyāś cāpi kuryān niravaśeṣataḥ |
cf. 1938 ed. 4.22.38
kapālakaḥ kṛcchratamaḥ tatrāpyeṣā kriyā hitā |
jāyed visrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ krimindakaṃ |
kapālakaḥ kṛcchratamaḥ tatrāpyeṣā kriyā hitā |
jāyed visrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ krimindakaṃ |
cf. 1938 ed. 4.22.39
tathāvapīḍair vātaghnaiḥ snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ |
bhadradārvādivarṣābhūr lepaiḥ snigdhaiś ca bhojanaiḥ |
tathāvapīḍair vātaghnaiḥ snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ |
bhadradārvādivarṣābhūr lepaiḥ snigdhaiś ca bhojanaiḥ |
cf. 1938 ed. 4.22.40
calam uddhṛtya vā sthānaṃ daheta suṣirasya vā |
tato vidārī yaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserubhiḥ |
calam uddhṛtya vā sthānaṃ daheta suṣirasya vā |
tato vidārī yaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserubhiḥ |
cf. 1938 ed. 4.22.41
tailaṃ daśaguṇakṣīrasiddhaṃ nasya ca pūjitaṃ |
hanurmokṣasamuddiṣṭāṃ kuryāc cārditavat kriyāṃ |
tailaṃ daśaguṇakṣīrasiddhaṃ nasya ca pūjitaṃ |
hanurmokṣasamuddiṣṭāṃ kuryāc cārditavat kriyāṃ |
cf. 1938 ed. 4.22.42
phalānyamvlāni śītāmvu rūkṣānnaṃ dantadhāvanaṃ |
tathātikaṭhināṃ bhakṣāṃ dantarogī vivarjayet ||
phalānyamvlāni śītāmvu rūkṣānnaṃ dantadhāvanaṃ |
tathātikaṭhināṃ bhakṣāṃ dantarogī vivarjayet ||
cf. 1938 ed. 4.22.43
sādhyānāṃ dantarogāṇāñcikitsitam udāhṛtaṃ |
jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karma vakṣyāmi siddhayet ||
sādhyānāṃ dantarogāṇāñcikitsitam udāhṛtaṃ |
jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karma vakṣyāmi siddhayet ||
cf. 1938 ed. 4.22.44
auṣṭhaprakopenilaje yaduktaṃ prāk cikitsitaṃ |
kaṇṭakeṣv anilottheṣu tat kāryaṃ bhiṣajā bhavet |
auṣṭhaprakopenilaje yaduktaṃ prāk cikitsitaṃ |
kaṇṭakeṣv anilottheṣu tat kāryaṃ bhiṣajā bhavet |
cf. 1938 ed. 4.22.45
pittajeṣu vighṛṣṭeṣu nisṛte duṣṭaśoṇite |
pratisāraṇagaṇḍūṣā nasyañ ca madhuraṃ hitaṃ |
pittajeṣu vighṛṣṭeṣu nisṛte duṣṭaśoṇite |
pratisāraṇagaṇḍūṣā nasyañ ca madhuraṃ hitaṃ |
cf. 1938 ed. 4.22.46
kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhiteṣv asṛjaḥ kṣaye |
pippalyādir madhuyutaḥ kāryas tu pratisāraṇaṃ |
kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhiteṣv asṛjaḥ kṣaye |
pippalyādir madhuyutaḥ kāryas tu pratisāraṇaṃ |
cf. 1938 ed. 4.22.47
kṛhṇīyāt kavalaṃ cāpi gaurasarṣapasaindhavaiḥ |
paṭolanimvavārttākūkṣārayūṣaiś ca bhojayet |
kṛhṇīyāt kavalaṃ cāpi gaurasarṣapasaindhavaiḥ |
paṭolanimvavārttākūkṣārayūṣaiś ca bhojayet |
cf. 1938 ed. 4.22.48
upajihvān tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet |
śirovirekagaṇḍūṣa dhūmaiścaināmupācaret ||
upajihvān tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet |
śirovirekagaṇḍūṣa dhūmaiścaināmupācaret ||
cf. 1938 ed. 4.22.49
jihvāgatānāṃ karmoktaṃ tālavyānāṃ pravakṣyate |
aṅguṣṭhāṃgulisaṃdaṃśair gṛhītvā galaśuṇḍikāṃ
jihvāgatānāṃ karmoktaṃ tālavyānāṃ pravakṣyate |
aṅguṣṭhāṃgulisaṃdaṃśair gṛhītvā galaśuṇḍikāṃ
cf. 1938 ed. 4.22.50ab
cchedayet maṇḍalāgreṇa jihvopari tu yat sthitaṃ
cchedayet maṇḍalāgreṇa jihvopari tu yat sthitaṃ
em. notkṛṣṭaṃ caiva hīnaṃ ca tribhāgaṃ chedayed bhiṣak || A
cf. 1938 ed. 4.22.51
atyādānāt sraved raktaṃ tan nimittaṃ mriyeta saḥ |
hīnacchedād bhavec chopho lālā srāvo bhramas tamaḥ |
atyādānāt sraved raktaṃ tan nimittaṃ mriyeta saḥ |
hīnacchedād bhavec chopho lālā srāvo bhramas tamaḥ |
atyādānāt sraved raktaṃatyādānāt sraved raktanKpcH atyādānāt sravedraktaṃ A atyānāt sraved raktaṃ Kac mriyeta saḥmriyeta saḥ |KH mriyeta ca | A hīnacchedād bhavec chopho
hīnacchedād bhavecchopho
hīnacchedād bhavec chophoKH
hīnacchedādbhavec chopho A srāvoKH nidrā A bhramas tamaḥbhramastamaḥ ||bhramastamaḥ |em. bhramastamaḥ bhramastamaḥ ||bhramastamaḥ | AKH
hīnacchedād bhavecchopho
hīnacchedād bhavec chophoKH
hīnacchedādbhavec chopho A srāvoKH nidrā A bhramas tamaḥbhramastamaḥ ||bhramastamaḥ |em. bhramastamaḥ bhramastamaḥ ||bhramastamaḥ | AKH
cf. 1938 ed. 4.22.52
tasmād vaidyaḥ prayatnena dṛṣṭakarmā viśāradaḥ |
galaśuṇḍikāṃ cchedayitvā kuryāt prāptamidaṃ kramaṃ |
tasmād vaidyaḥ prayatnena dṛṣṭakarmā viśāradaḥ |
galaśuṇḍikāṃ cchedayitvā kuryāt prāptamidaṃ kramaṃ |
cf. 1938 ed. 4.22.53
maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ |
kṣaudrayuktaiḥ salavaṇais tatastāṃ pratisārayet ||
maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ |
kṣaudrayuktaiḥ salavaṇais tatastāṃ pratisārayet ||
cf. 1938 ed. 4.22.54
vacāmativiṣām pāṭhaṃ rāsnāṃ kaṭukarohiṇīṃ |
niḥkvāthyapicumardañ ca kavaḍan tatra yojayet |
vacāmativiṣām pāṭhaṃ rāsnāṃ kaṭukarohiṇīṃ |
niḥkvāthyapicumardañ ca kavaḍan tatra yojayet |
cf. 1938 ed. 4.22.55
iṅgudīkiṇihīdantīsaralaṃ devadāru ca |
pañcāṅgīṅ kārayed varttim etair gandhottarāṃ śubhāṃ |
iṅgudīkiṇihīdantīsaralaṃ devadāru ca |
pañcāṅgīṅ kārayed varttim etair gandhottarāṃ śubhāṃ |
cf. 1938 ed. 4.22.56
tasyā dhūmaṃ pivejjantu dvirahnaḥ kaphanāśanaṃ |
kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣaś cāpy aśane hitaḥ ||
tasyā dhūmaṃ pivejjantu dvirahnaḥ kaphanāśanaṃ |
kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣaś cāpy aśane hitaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.22.57
tuṇḍikeryadhruṣo kūrme saṃghāte tālupuppuṭe |
eṣa eva vidhiḥ krāyo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi |
tuṇḍikeryadhruṣo kūrme saṃghāte tālupuppuṭe |
eṣa eva vidhiḥ krāyo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi |
cf. 1938 ed. 4.22.58
tālupāke tu kartavyaṃ vidhāṇaṃ pittanāśanaṃ |
snehasvedau tāluśoṣe vidhiś cānilanāśanaḥ |
tālupāke tu kartavyaṃ vidhāṇaṃ pittanāśanaṃ |
snehasvedau tāluśoṣe vidhiś cānilanāśanaḥ |
cf. 1938 ed. 4.22.59
kīrttitaṃ tālu jānāntu kaṇṭhyānāṃ karma vakṣyate ||
sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ |
kīrttitaṃ tālu jānāntu kaṇṭhyānāṃ karma vakṣyate ||
sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ |
cf. 1938 ed. 4.22.60
cchardanaṃ dhūmapānañ ca gaṇḍūṣo nastakarma ca |
vātikāṃ tu gate rakte lavaṇaiḥ pratisārayet |
cchardanaṃ dhūmapānañ ca gaṇḍūṣo nastakarma ca |
vātikāṃ tu gate rakte lavaṇaiḥ pratisārayet |
cf. 1938 ed. 4.22.61
sukhoṣṇāṃ snehakavalāṃ dhārayec cāpy abhīkṣṇaśaḥ |
pattaṅgaśarkarākṣaudraiḥ paittikāṃ pratisārayet |
sukhoṣṇāṃ snehakavalāṃ dhārayec cāpy abhīkṣṇaśaḥ |
pattaṅgaśarkarākṣaudraiḥ paittikāṃ pratisārayet |
cf. 1938 ed. 4.22.62
drākṣāparūṣakakvātho hitaś ca kavaḍagrahe |
agāradhūmamadhukaiḥ kaphajāṃ pratisārayet |
drākṣāparūṣakakvātho hitaś ca kavaḍagrahe |
agāradhūmamadhukaiḥ kaphajāṃ pratisārayet |
cf. 1938 ed. 4.22.63
śvetā viḍaṅgadantīṣu tailaṃ siddhaṃ sasaindhavaṃ |
nasyakarmaṇi dātavyaṃ kavaḍaṇca kaphocchraye |
śvetā viḍaṅgadantīṣu tailaṃ siddhaṃ sasaindhavaṃ |
nasyakarmaṇi dātavyaṃ kavaḍaṇca kaphocchraye |
cf. 1938 ed. 4.22.64
pittavat sādhayed vaidyo rohiṇīṃ raktasambhavāṃ |
visrāvya kaṇṭhasālūkaṃ sādhayet tuṇḍikerivat |
pittavat sādhayed vaidyo rohiṇīṃ raktasambhavāṃ |
visrāvya kaṇṭhasālūkaṃ sādhayet tuṇḍikerivat |
cf. 1938 ed. 4.22.65
ekakālaṃ yavānnañca bhuñjīta snigdhamalpaśaḥ |
upajihvikavac cāpi śodhayed api jihvikāṃ |
ekakālaṃ yavānnañca bhuñjīta snigdhamalpaśaḥ |
upajihvikavac cāpi śodhayed api jihvikāṃ |
cf. 1938 ed. 4.22.66
ekavṛndantu visrāvya vidhiṃ śodhaṇam ācaret ||
gilāyukāpi yo vyādhistañ ca śastreṇa sādhayet |
ekavṛndantu visrāvya vidhiṃ śodhaṇam ācaret ||
gilāyukāpi yo vyādhistañ ca śastreṇa sādhayet |
cf. 1938 ed. 4.22.67
amarmasthaṃ susaṃpakvaṃ bhedayed galavidradhiṃ |
vātāṃt sarvasarañ cūrṇair lāvaṇaiḥ pratisārayet |
amarmasthaṃ susaṃpakvaṃ bhedayed galavidradhiṃ |
vātāṃt sarvasarañ cūrṇair lāvaṇaiḥ pratisārayet |
cf. 1938 ed. 4.22.68
tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavaḍanastayoḥ |
tatosmai snaihikan dhūmam idaṃ dadyād vicakṣaṇaḥ ||
tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavaḍanastayoḥ |
tatosmai snaihikan dhūmam idaṃ dadyād vicakṣaṇaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.22.69
sālarājādanairaṇḍacāreṅgudimadhūkajāḥ |
majjāno gugguludhyāmamāṃsīkālānusārivā |
śrīsarjarasaśaileyamadhūcchiṣṭāni cāharet |
sālarājādanairaṇḍacāreṅgudimadhūkajāḥ |
majjāno gugguludhyāmamāṃsīkālānusārivā |
śrīsarjarasaśaileyamadhūcchiṣṭāni cāharet |
cf. 1938 ed. 4.22.70
tat sarvaṃ sukṛtaṃ cūrṇṇaṃ snehenāloḍya yuktitaḥ |
ṭuṇṭūkavṛttāt sakṣaudrāt matimāṃ tena lepayet |
tat sarvaṃ sukṛtaṃ cūrṇṇaṃ snehenāloḍya yuktitaḥ |
ṭuṇṭūkavṛttāt sakṣaudrāt matimāṃ tena lepayet |
cf. 1938 ed. 4.22.71
eṣa sarvasare dhūmaḥ praśastasnaihikottamaḥ |
kaphaghno mārughnaś ca mukharogavināśanaḥ |
eṣa sarvasare dhūmaḥ praśastasnaihikottamaḥ |
kaphaghno mārughnaś ca mukharogavināśanaḥ |
cf. 1938 ed. 4.22.72
pittātmake sarvasare śuddhakāyasya dehinaḥ |
sarvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmadhuraśītalaḥ |
pittātmake sarvasare śuddhakāyasya dehinaḥ |
sarvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmadhuraśītalaḥ |
cf. 1938 ed. 4.22.73
pratisāraṇagaṇḍūṣā dhūmaṃ saṃśodhanāni ca ||
kaphātmake sarvasare kramāṃ kuryāt kaphāpahaṃ |
pratisāraṇagaṇḍūṣā dhūmaṃ saṃśodhanāni ca ||
kaphātmake sarvasare kramāṃ kuryāt kaphāpahaṃ |
cf. 1938 ed. 4.22.74
pived ativiṣāṃ pāṭhaṃ mustañ ca ca
rohiṇī kaṭukākhyāntu kaṭajasya phalāni ca |
pived ativiṣāṃ pāṭhaṃ mustañ ca ca
rohiṇī kaṭukākhyāntu kaṭajasya phalāni ca |
cf. 1938 ed. 4.22.75
gavāṃ mūtreṇa manujo bhāgāṃ dharaṇasaṃmitāṃ |
eṣa sarvāṃ kaphakṛtāṃ rogān yogopakarṣati |
gavāṃ mūtreṇa manujo bhāgāṃ dharaṇasaṃmitāṃ |
eṣa sarvāṃ kaphakṛtāṃ rogān yogopakarṣati |
cf. 1938 ed. 4.22.76
kṣīrekṣurasagomūtradadhistvamlakāñjikaiḥ |
vidadhyāt kavalāṃvīkṣya doṣaṃ tailaghṛtair api |
kṣīrekṣurasagomūtradadhistvamlakāñjikaiḥ |
vidadhyāt kavalāṃvīkṣya doṣaṃ tailaghṛtair api |
cf. 1938 ed. 4.22.77
rogānāṃ mukhajātānāṃ sādhyānāṅ karma kīrttitaṃ ||
m api vakṣyāmi rogā ye yatra kīrttitāḥ |
rogānāṃ mukhajātānāṃ sādhyānāṅ karma kīrttitaṃ ||
m api vakṣyāmi rogā ye yatra kīrttitāḥ |
cf. 1938 ed. 4.22.78
auṣṭhaprakopo varjyā syur māṃsaraktatridoṣajāḥ |
dantamūleṣu varjyau tu triliṃgagatisauṣirau |
auṣṭhaprakopo varjyā syur māṃsaraktatridoṣajāḥ |
dantamūleṣu varjyau tu triliṃgagatisauṣirau |
cf. 1938 ed. 4.22.79
danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ |
jihvāgateṣv alāṃsantu tālavyeṣv arvudaṃ tathā |
danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ |
jihvāgateṣv alāṃsantu tālavyeṣv arvudaṃ tathā |
cf. 1938 ed. 4.22.80
svaraghno valayaṃ vṛndaṃ valāsasahacāriṇāṃ |
galaughamāṃsatānaś ca śataghnī rohiṇītale |
svaraghno valayaṃ vṛndaṃ valāsasahacāriṇāṃ |
galaughamāṃsatānaś ca śataghnī rohiṇītale |
cf. 1938 ed. 4.22.81
asādhyāḥ kīrttitā hyete rogā nava daśaiva ca |
teṣucāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācarediti ||
asādhyāḥ kīrttitā hyete rogā nava daśaiva ca |
teṣucāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācarediti ||
[Adhyāya 23]
cf. 1938 ed. 4.23.1
athātaḥ śophacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
athātaḥ śophacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A
cf. 1938 ed. 4.23.3
tatra ṣaḍvidhovayavasamutthaḥ śophobhihito lakṣaṇataḥ pratikārataś ca | sarvasaraś ca pañcavidhaḥ | tad yathā | vātapittakaphasaṃnipātaviṣannimittaḥ |
tatra ṣaḍvidhovayavasamutthaḥ śophobhihito lakṣaṇataḥ pratikārataś ca | sarvasaraś ca pañcavidhaḥ | tad yathā | vātapittakaphasaṃnipātaviṣannimittaḥ |
tatraKH om. A ṣaḍvidhovayavasamutthaḥṣaḍvidhovayavasamutthaḥṣaḍvidhovayavasamutthaḥKH ṣaḍvidho 'vayavasamutthaḥ A śophobhihitoK śopho 'bhihito AH pratikārataś caKH pratīkārataś ca; A sarvasaraś casarvvasaraś caKH sarvasaras tu A tad yathāAK tadyathā H vātapittakaphasaṃnipātaviṣannimittaḥK vātapittaśleṣmasannipātaviṣanimittaḥ || A vātapittakaphasannipātaviṣanimittaḥ | H
cf. 1938 ed. 4.23.4
tatrāpatarpitasyābhyarthamadhvagamanādatimātramabhyaharato vā piṣṭānnaharitaśākalavaṇāni | kṣīṇasya vātimātramamlam upasevato mṛtpaktaloṣṭakaṭaśarkarām upaudakamāṃsasevito vā viruddhāhārasya hastyaśvakṣobhanādāyāsitā doṣā dhātūṃ pradūṣayitvā śophamāpādayantyakhile śarīre |
tatrāpatarpitasyābhyarthamadhvagamanādatimātramabhyaharato vā piṣṭānnaharitaśākalavaṇāni | kṣīṇasya vātimātramamlam upasevato mṛtpaktaloṣṭakaṭaśarkarām upaudakamāṃsasevito vā viruddhāhārasya hastyaśvakṣobhanādāyāsitā doṣā dhātūṃ pradūṣayitvā śophamāpādayantyakhile śarīre |
tatrāpatarpitasyābhyarthamadhvagamanādatimātramabhyaharato vātatrāpatarpitasyābhyarthamadhvagamanādatimātramabhyaharato vāK tatrāpatarpitasyādhvagamanādatimātramabhyavaharato vā A tatrāpi tarppitasyārthamadhvagamanādatimātramabhyavaharato vā H piṣṭānnaharitaśākalavaṇāniKH piṣṭānnaharitakaśākalavaṇāni A vātimātramamlamK vā 'timātramamlam A cātimāttramamlam H upasevatoKH upasevamānasya A mṛtpaktaloṣṭakaṭaśarkarāmmṛtpaktaloṣṭakaṭaśarkarāmK mṛtpakvaloṣṭakaṭaśarkarā A mṛtpaṅkaloṣṭakaṭaśarkkarā H upaudakamāṃsasevito vāK nūpaudakamāṃsasevanādajīrṇino vā grāmyadharmasevanā A nūpodakamāṃsasevino vā H viruddhāhārasyaK dviruddhāhāraseva A viruddhāhāra H hastyaśvakṣobhanādāyāsitāhastyaśvakṣobhanādāyāsitāK nāt vā hastyaśvoṣṭrarathapadātisaṅkṣobhaṇādayo sitasya A sya hastyaśvakṣobhanādāyāsitā H dhātūṃK dhātū AH pradūṣayitvāK n pradūṣya śva A n pradūṣayitvā H śophamāpādayantyakhileK yathum āpādayanty akhile A śophamāpādayanti akhila H
cf. 1938 ed. 4.23.5
tatra vātapittakaphasannipātaśvayathūnām avayavasamutthe śophalakṣaṇāni vyākhyātāni | viṣanimittas tu garopayogāddu ṣṭatoyasevanāt prakuthitodakāvasekāt saviṣasatvasañcūrṇṇanād vā | saviṣamūtrapurīśaśukraspṛṣṭānāṃ vā tṛṇakāṣṭhādīnāṃ saṃsparśāt || sa tu mṛduḥ kṣiprotthām ca lāvalamvī dāhapākaprāyaś ca bhavati ||
tatra vātapittakaphasannipātaśvayathūnām avayavasamutthe śophalakṣaṇāni vyākhyātāni | viṣanimittas tu garopayogāddu ṣṭatoyasevanāt prakuthitodakāvasekāt saviṣasatvasañcūrṇṇanād vā | saviṣamūtrapurīśaśukraspṛṣṭānāṃ vā tṛṇakāṣṭhādīnāṃ saṃsparśāt || sa tu mṛduḥ kṣiprotthām ca lāvalamvī dāhapākaprāyaś ca bhavati ||
tatraK tatra vātaśvayathuraruṇaḥ kṛṣṇo vā mṛduranavasthitāstodādayaś cātra vedanāviśeṣāḥ; pittaśvayathuḥ pītaḥ sarakto vā mṛduḥ śīghrānusāryūṣādayaś cātra A tatra vātapitta H vātapittakaphasannipātaśvayathūnām avayavasamutthevātapittakaphasannipātaśvayathūnām avayavasamuttheK vedanāviśeṣāḥ; śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ śuklo vā snigdhaḥ kaṭhinaḥ śīto mandānusārī, kaṇḍvādayaś cātra vedanāviśeṣāḥ; sannipātaśvayathuḥ sarvavarṇave A kaphasannipātaśvayathūnāmavayavasamutthe H śophalakṣaṇāniKH da A vyākhyātāniKH naḥ; A viṣanimittas tuKH viṣanimittastu A garopayogāddu ṣṭatoyasevanāt prakuthitodakāvasekāt saviṣasatvasañcūrṇṇanād vāgaropayogāddu ṣṭatoyasevanāt prakuthitodakāvasekāt saviṣasatvasañcūrṇṇanād vāK garopayogādduṣṭatoyasevanāt prakuthitodakāvagāhanāt saviṣasattvadigdhacūrṇāvacūrṇanādvā A garopayogād duṣṭatoyasevanāt prakuthitodakāvasekāt saviṣasatvasañcūrṇṇanādvā | Hac garopayogād duṣṭatoyasevanāt prakupithitodakāvasekāt saviṣasatvasañcūrṇṇanādvā | Hpc saviṣamūtrapurīśaśukraspṛṣṭānāṃ vāsaviṣamūtrapurīśaśukraspṛṣṭānāṃ vāK saviṣamūtrapurīṣaśukraspṛṣṭānāṃ vāsaviṣamūtrapurīṣaśukraspṛṣṭānām vā AH saṃsparśāt || sa tusaṃsparśāt | sa tuKH saṃsparśanāt, sa tu A kṣiprotthām cakṣiprotthām caK ksiprotthāno 'valambī calo A kṣiprotthānaścalāvalambī H lāvalamvīK 'calo vā A om. H dāhapākaprāyaś caK dāhapākarāgaprāyaś ca A dāhapākaprayaś ca H
cf. 1938 ed. 4.23.6
doṣāḥ śvayathumūrdhvaṃ hi kurvantyāmāśayāśritāḥ |
pakvāśayasthā madhye tu varcasthānagatāstvadhaḥ |
doṣāḥ śvayathumūrdhvaṃ hi kurvantyāmāśayāśritāḥ |
pakvāśayasthā madhye tu varcasthānagatāstvadhaḥ |
cf. 1938 ed. 4.23.7
kṛtsnaṃ dehamanuprāptāḥ | kuryuḥ sarvasaran tathā ||
yo madhyadeśe śvayathuḥ sa kaṣṭaḥ sarvagaś ca yaḥ |
kṛtsnaṃ dehamanuprāptāḥ | kuryuḥ sarvasaran tathā ||
yo madhyadeśe śvayathuḥ sa kaṣṭaḥ sarvagaś ca yaḥ |
cf. 1938 ed. 4.23.8
ardhāṅgeriṣṭabhūtaṃ syād yaścordhvaṃ parisarpati |
śvāsaḥ pipāsācchardiś ca daurvalyaṃ jvara eva ca |
ardhāṅgeriṣṭabhūtaṃ syād yaścordhvaṃ parisarpati |
śvāsaḥ pipāsācchardiś ca daurvalyaṃ jvara eva ca |
cf. 1938 ed. 4.23.9
yasya cānnerucir nāsti śvayathuṃ taṃ vivarjayet |
sāmānyato viśeṣāc ca teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajaṃ |
yasya cānnerucir nāsti śvayathuṃ taṃ vivarjayet |
sāmānyato viśeṣāc ca teṣāṃ vakṣyāmi bheṣajaṃ |
cf. 1938 ed. 4.23.10
tatra śophinaḥ sarva eva parihareyuḥ |amlalavaṇamadyaguḍadadhivasātailapiṣṭagurūṇi viśeṣeṇa ||
tatra śophinaḥ sarva eva parihareyuḥ |amlalavaṇamadyaguḍadadhivasātailapiṣṭagurūṇi viśeṣeṇa ||
tatraKH om. A evaAK e H parihareyuḥ |amlalavaṇamadyaguḍadadhivasātailapiṣṭagurūṇiparihareyuḥ |folio 117ramlalavaṇamadyaguḍadadhivasātailapiṣṭagurūṇiK parihareyuramlalavaṇadadhiguḍavasāpayastailaghṛtapiṣṭamayagurūṇi || A parihareyuḥ | amlalavaṇamadhuguḍadadhivasātailapiṣṭagurūṇi H viśeṣeṇaKH om. A
cf. 1938 ed. 4.23.11
tatra vātaśvayathau trivṛttairaṇḍatailaṃ vā māsam arddhamāsam vā pāyayet | nyagrodhādi siddhaṃ sarpiḥ | pittaśvayathau | āragvadhādisiddhaṃ tailaṃ śleṣmaśvayathau | sannipāśvayathau snuhākṣīrapātratulyaṃ daśabhir amlapātraiḥ | pratisaṃsṛjya dantī dravantī pra tivāyaṃ sarpiḥ pācayitvā pāyayet | viṣanimittamākalpeṣu pratīkāraḥ ||
tatra vātaśvayathau trivṛttairaṇḍatailaṃ vā māsam arddhamāsam vā pāyayet | nyagrodhādi siddhaṃ sarpiḥ | pittaśvayathau | āragvadhādisiddhaṃ tailaṃ śleṣmaśvayathau | sannipāśvayathau snuhākṣīrapātratulyaṃ daśabhir amlapātraiḥ | pratisaṃsṛjya dantī dravantī pra tivāyaṃ sarpiḥ pācayitvā pāyayet | viṣanimittamākalpeṣu pratīkāraḥ ||
trivṛttairaṇḍatailaṃ vāK traivṛtameraṇḍatailaṃ vā A tṛvṛtameraṇḍatailam vā H māsam arddhamāsam vāmāsamarddhamāsam vāem. māsamardhamāsaṃ vāmāsamarddhamāsam vā AKpcH māsama Kac siddhaṃKH kakaṣāyasiddhaṃ A tailaṃKH sarpiḥ A sannipāśvayathausannipāśvayathauK sannipātaśvayathau AH snuhākṣīrapātratulyaṃsnuhākṣīrapātratulyanKH snuhīkṣīrapātraṃ dvā A tivāyaṃKH tīvāpaṃ A pāyayet | viṣanimittamākalpeṣuK pāyayet, viṣanimitteṣu kalpeṣu A pāyayet | viṣanimittasya kalpeṣu H
cf. 1938 ed. 4.23.12
ata ūrdhvaṃ samānyān yogā vakṣyāmaḥ |tilvakaghṛtacaturthāni yānyuktāni udareṣu tatonyatamam upayujyamānaṃ śvayathūnapahanti | mūrttavarttikriyām vā seveta | navāyasaṃ vāharaharmadhunā | viḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricānāṃ vā dharaṇamuṣṇāmvunā | trikaṭukakṣārayaścūrṇāni triphalākvāthena | mūtram vā tulyakṣīraṃ | harītakīm vā tulyaguḍām upayuñjīta | devadāruśuṇṭhīṃ vā | guggulum vā mūtreṇa | varṣābhūkaṣāyānupānam vā tulyaguḍaṃ śṛṅgaveraṃ | vyoṣaṃ varṣābhūkaṣāyasiddhena vā | sarpiṣāmudgolumvāṃ bhakṣayet | pippalīmūlacitrakacavyāmayūrakavarṣābhūsiddhaṃ vā kṣīraṃ pivet | sahauṣadhamuraṅgīmūlasiddham vā | trikacukair aṇḍaśyāmāmūlasiddham vā | varṣābhūśṛṃgaveradevadārusiddham vā | tathālāvuvibhītakaphalakalkam vā | pippalīmaricaśṛṅgaverānusiddhena ca mudgayūṣeṇālavaṇenālpaṃ snehaṃ bhojayet | yavagodhūmānnaṃ | vṛkṣakārkanaktamālanimvavarṣābhūkvāthaś ca pariṣekaḥ | sarṣapasauvarcalasaindhavaśārṅge ṣṭābhiś ca pradehaḥ kāryaḥ | yathādoṣañ ca tīkṣṇānivamanavirecanāsthāpanānuvāsanāni satatam upaseveta | svedopanāhau ca | sirāś cābhīkṣṇaṃ śoṇitamavasecayet || anyatrapāṇḍuśophāditi ||
ata ūrdhvaṃ samānyān yogā vakṣyāmaḥ |tilvakaghṛtacaturthāni yānyuktāni udareṣu tatonyatamam upayujyamānaṃ śvayathūnapahanti | mūrttavarttikriyām vā seveta | navāyasaṃ vāharaharmadhunā | viḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricānāṃ vā dharaṇamuṣṇāmvunā | trikaṭukakṣārayaścūrṇāni triphalākvāthena | mūtram vā tulyakṣīraṃ | harītakīm vā tulyaguḍām upayuñjīta | devadāruśuṇṭhīṃ vā | guggulum vā mūtreṇa | varṣābhūkaṣāyānupānam vā tulyaguḍaṃ śṛṅgaveraṃ | vyoṣaṃ varṣābhūkaṣāyasiddhena vā | sarpiṣāmudgolumvāṃ bhakṣayet | pippalīmūlacitrakacavyāmayūrakavarṣābhūsiddhaṃ vā kṣīraṃ pivet | sahauṣadhamuraṅgīmūlasiddham vā | trikacukair aṇḍaśyāmāmūlasiddham vā | varṣābhūśṛṃgaveradevadārusiddham vā | tathālāvuvibhītakaphalakalkam vā | pippalīmaricaśṛṅgaverānusiddhena ca mudgayūṣeṇālavaṇenālpaṃ snehaṃ bhojayet | yavagodhūmānnaṃ | vṛkṣakārkanaktamālanimvavarṣābhūkvāthaś ca pariṣekaḥ | sarṣapasauvarcalasaindhavaśārṅge ṣṭābhiś ca pradehaḥ kāryaḥ | yathādoṣañ ca tīkṣṇānivamanavirecanāsthāpanānuvāsanāni satatam upaseveta | svedopanāhau ca | sirāś cābhīkṣṇaṃ śoṇitamavasecayet || anyatrapāṇḍuśophāditi ||
ūrdhvaṃAK ūrddhan H samānyān yogāsamānyān yogāK sāmānyaciki A sāmānyān yogā H vakṣyāmaḥ |tilvakaghṛtacaturthānivakṣyāmaḥ |tilvakaghṛtacaturthāniK tsitam upadekṣyāmaḥ tilvakaghṛtacaturthāni A n vakṣyāmaḥ | tilvakaghṛtacaturthāni H yānyuktāniK yānyuktā AH udareṣuK nyudareṣu AH tatonyatamamK tato 'nyatama A tato 'nyatamam H upayujyamānaṃKH n upayujyamānaṃ A śvayathūnapahantiśvayathūnapahantiK śvayathumapahanti, A śvayathūn u pahanti | H mūrttavarttikriyām vāmūtravarttikriyām vāK mūtravartikriyāṃ vāmūtravarttikriyām vā AH vāharaharmadhunāvāharaharmmadhunāKH vā 'haraharmadhunā, A viḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricānāṃ vāviḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricānāṃ vāviḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricānām vāKH viḍaṅgātiviṣākuṭajaphalabhadradārunāgaramaricacūrṇaṃ vā A dharaṇamuṣṇāmvunāK dharaṇamuṣṇāmbunā, A dharaṇuṣṇāmbunā | H trikaṭukakṣārayaścūrṇānitri kaṭukakṣārayaścūrṇṇāniKH trikaṭukṣārāyaś cūrṇāni vā A triphalākvāthenatriphalākvāthenaKH triphalākaṣāyeṇa, A guggulumKH gugguluṃ vā A vāKH mūtreṇa varṣabhūkaṣāyānupānaṃ vā, tulyaguḍaṃ vā A varṣābhūkaṣāyānupānam vāvarṣā bhūkaṣāyānupānam vāKH varṣabhūkaṣāyānupānaṃ vā, A śṛṅgaveraṃKH śṛṅgaveraṃ vā, varṣābhūkaṣāyaṃ mūlakalkaṃ vā saśṛṅgaveraṃ A vyoṣaṃvyoṣaṃKH payo 'nupānam aharahar māsaṃ, vyoṣa A sarpiṣāmudgolumvāṃK sarpiṣā mudgolumbā A sarppiṣāmudgastumvām H bhakṣayet | pippalīmūlacitrakacavyāmayūrakavarṣābhūsiddhaṃ vābhakṣayet | pippalīmūlacitrakacavyāmayūrakavarṣābhūsiddhaṃ vābhakṣayet || pippalīmūlacitrakacavyāmayūrakavarṣā bhūsiddham vāKH n bhakṣayet, pippalīpippalīmūlacavyacitrakamayūrakavarṣābhūsiddhaṃ vā A pivet | sahauṣadhamuraṅgīmūlasiddham vāK pibet, sahauṣadhamuraṅgīmūlasiddhaṃ vā, A pibet | mahauṣadhamuruṅgīmūlasiddham vā | H trikacukairK trikaṭukair A trikaṭukai H aṇḍaśyāmāmūlasiddham vāaṇḍaśyāmāmūlasiddhaṃ vāaṇḍaśyāmāmūlasiddham vāAK raṇḍaśyāmāmūlasiddham vā | H varṣābhūśṛṃgaveradevadārusiddham vāvarṣābhūśṛṅgaveradevadārusiddham vāKH varṣābhūśṛṅgaverasahādevadārusiddhaṃ vā, A tathālāvuvibhītakaphalakalkam vātathālāvuvibhītakaphalakalkam vā |K tathā 'lābubibhītakaphalakalkaṃ vā A tathālābuvibhītakaphalakalkam vā | H pippalīmaricaśṛṅgaverānusiddhena caK taṇḍulāmbunā; kṣīrapippalīmaricaśṛṅgaverānusiddhena ca A pippalīmaricaśṛṃgaverānusiddhena H mudgayūṣeṇālavaṇenālpaṃK mudgayūṣeṇālavaṇenālpa A mudgayuṣeṇa lavaṇenālpaṃ H snehaṃKH snehena A bhojayet | yavagodhūmānnaṃKH bhojayed yavānnaṃ godhūmānnaṃ vā; A vṛkṣakārkanaktamālanimvavarṣābhūkvāthaś cavṛkṣakārkanaktamālanimvavarṣābhūkvāthaś caK vṛkṣakārkanaktamālanimbavarṣābhūkvāthaiś ca A vṛkṣakārkkanaktamālanimbavarṣābhūkvāthaś ca H sarṣapasauvarcalasaindhavaśārṅgesarṣapasauvarcalasaindhavaśārṅgeK sarṣapasuvarcalāsaindhavaśārṅge A sarṣapasauva rccalasaindhavaśārṅga H tīkṣṇānivamanavirecanāsthāpanānuvāsanānitīkṣṇānivamanavirecanāsthāpanānuvāsanānitīkṣṇāni vamanavirecanāsthāpanānuvāsanāniKH vamanavirecanāsthāpanāni tī A satatamKH kṣṇānyajasram A svedopanāhau caKH snehasvedopanāhāṃś ca; A sirāśK sirābhiś A sirā H cābhīkṣṇaṃAK ccābhīkṣṇaṃ H śoṇitamavasecayet || anyatrapāṇḍuśophāditiśoṇitamavasecayet || anyatrapāṇḍuśophāditiśoṇitamavasecayet | anyatrapāṇḍuśophāditiKH śoṇitam avasecayed anyatropadravaśophād iti || A
cf. 1938 ed. 4.23.13
piṣṭānnamamvlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamajāṅgalañ ca |
striyo guḍaṃ tailamatho gurūṇi śophaṃ jighāṃsu parivarjayīta ||
piṣṭānnamamvlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamajāṅgalañ ca |
striyo guḍaṃ tailamatho gurūṇi śophaṃ jighāṃsu parivarjayīta ||
piṣṭānnamamvlaṃK bhavati cātra piṣṭānnam amlaṃ A piṣṭānnam amlaṃ H divāsvapnamajāṅgalañ caK divāsvapnam ajāṅgalaṃ ca | A divāsvapnam ajaṅgalañ ca | H guḍaṃguḍanKH ghṛtaṃ A tailamathotailamathoK tailapayo A telam atho H jighāṃsujighānsuḥK jighāṃsuḥjighānsuḥ AH parivarjayītaparivarjjayītaKH parivarjayet tu || A
[Adhyāya 24]
cf. 1938 ed. 4.24.1
athāto 'nāgatābādhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
athāto 'nāgatābādhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A
cf. 1938 ed. 4.24.3
utthāyotthāyātmavatā svasthenārogam icchatā |
yad anuṣṭheyam askannaṃ tat sarvaṃ saṃpravakṣyate ||1||
utthāyotthāyātmavatā svasthenārogam icchatā |
yad anuṣṭheyam askannaṃ tat sarvaṃ saṃpravakṣyate ||1||
cf. 1938 ed. 4.24.4
tatrādito dantakāṣṭhaṃ dvādaśāṃgulamāyataṃ |
kanīnikāpariṇāham ṛjvagranthim athāvraṇaṃ ||2||
tatrādito dantakāṣṭhaṃ dvādaśāṃgulamāyataṃ |
kanīnikāpariṇāham ṛjvagranthim athāvraṇaṃ ||2||
tatrāditoKH tatrādau dan A dantakāṣṭhaṃKHpc tapavanaṃ A dantakāṣṭhaṃ m Hac dvādaśāṃgulamāyataṃdvādaśāṅgulamāyatamdvāfolio 117vdaśāṃgulamāyataṃAK vādaśāṅgulam āyataṃ | Hac dvādaśāṅgulam āyataṃ | Hpc kanīnikāpariṇāham
kanīnikāpariṇāhamKH
kaniṣṭhikāparīṇāham A ṛjvagranthimKH ṛjvagranthi A athāvraṇaṃathāvraṇaṃKH tam avraṇam || A
kanīnikāpariṇāhamKH
kaniṣṭhikāparīṇāham A ṛjvagranthimKH ṛjvagranthi A athāvraṇaṃathāvraṇaṃKH tam avraṇam || A
cf. 1938 ed. 4.24.5
ayugmagranthi yaṃ sakṣīrañ ca praśasyate |
ayugmagranthi yaṃ sakṣīrañ ca praśasyate |
cf. 1938 ed. 4.24.6
kaṣāyakaṭutiktaṃ vā tat tat khādet prātar utthitaḥ ||3||
madhutrikaṭukāktam vā gomūtreṇāpi bhāvitaṃ |
kaṣāyakaṭutiktaṃ vā tat tat khādet prātar utthitaḥ ||3||
madhutrikaṭukāktam vā gomūtreṇāpi bhāvitaṃ |
em. madhūko madhure śreṣṭhaḥ karañjaḥ kaṭuke tathā |
kṣaudravyoṣatrivargāktaṃ satailaṃ saindhavena ca || A
kṣaudravyoṣatrivargāktaṃ satailaṃ saindhavena ca || A
em. cūrṇena tejovatyāś ca dantān nityaṃ viśodhayet |
ekaikaṃ ghrṣayed dantaṃ mṛdunā kūrcakena ca || A
ekaikaṃ ghrṣayed dantaṃ mṛdunā kūrcakena ca || A
cf. 1938 ed. 4.24.9
tad daurggandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati ||4||
tad daurggandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati ||4||
cf. 1938 ed. 4.24.10
vaiśadyam anne 'bhiruciṃ saumanasyaṃ karoti ca |
snigdhāṃ śuklāṃś ca daśanāṃ jihvāyāpi ca lāghavaṃ ||5||
na cāpigalatālvauṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ |
vaiśadyam anne 'bhiruciṃ saumanasyaṃ karoti ca |
snigdhāṃ śuklāṃś ca daśanāṃ jihvāyāpi ca lāghavaṃ ||5||
na cāpigalatālvauṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ |
anneKH annā A 'bhiruciṃH bhir uciṃ A bhiruciṃ K karoti caKpcHpc karoti AKacHac śuklāṃś caKpc śuṣkāṃś ca Hpc lāghavaṃ ||5|| nalāghavaṃ |
naKpcHpc na
na
na AKacHac cāpigalatālvauṣṭhajihvārogasamudbhavaḥcāpigalatālvauṣṭhajihvārogasamudbhavaḥK khāded galatālv oṣṭhajihvārogasamudbhave || A cātigalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ | H
naKpcHpc na
na
na AKacHac cāpigalatālvauṣṭhajihvārogasamudbhavaḥcāpigalatālvauṣṭhajihvārogasamudbhavaḥK khāded galatālv oṣṭhajihvārogasamudbhave || A cātigalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhavaḥ | H
cf. 1938 ed. 4.24.11
na khādet mukhaśoṣī tu śvāsahikkāvamīṣu ca ||6||
durbalo 'jīrṇṇabhaktaś ca mūrcchārtto madapīḍitaḥ |
na khādet mukhaśoṣī tu śvāsahikkāvamīṣu ca ||6||
durbalo 'jīrṇṇabhaktaś ca mūrcchārtto madapīḍitaḥ |
cf. 1938 ed. 4.24.12
śirorujāṃrttas tṛṣitaḥ śrānta pānaklamānvitaḥ |
arditī karṇṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ ||7||
śirorujāṃrttas tṛṣitaḥ śrānta pānaklamānvitaḥ |
arditī karṇṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ ||7||
cf. 1938 ed. 4.24.13
jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇṇaṃ vārkṣam eva vā |
tanmalāpaharaṃ śastaṃ mṛduślakṣṇaṃ daśāṃgulaṃ ||8||
jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇṇaṃ vārkṣam eva vā |
tanmalāpaharaṃ śastaṃ mṛduślakṣṇaṃ daśāṃgulaṃ ||8||
cf. 1938 ed. 4.24.14
mukhavairasya vaigandhyaṃ śophajāḍyāpahaṃ sukhaṃ |
dṛḍhīkarañ ca dantānāṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇaṃ ||9||
mukhavairasya vaigandhyaṃ śophajāḍyāpahaṃ sukhaṃ |
dṛḍhīkarañ ca dantānāṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇaṃ ||9||
em. kṣīravṛkṣakaṣāyair vā kṣīreṇa ca vimiśritaiḥ |
bhilloṭakakaṣāyeṇa tathaivāmalakasya vā || A
bhilloṭakakaṣāyeṇa tathaivāmalakasya vā || A
em. prakṣālayen mukhaṃ nentre svasthaḥ śītodakena vā |
nīlikāṃ mukhaśoṣaṃ ca piḍakāṃ vyaṅgam eva ca || A
nīlikāṃ mukhaśoṣaṃ ca piḍakāṃ vyaṅgam eva ca || A
em. raktapittakṛtān rogān sadya eva vināśayet |
sukhaṃ laghu nirīkṣeta dṛḍhaṃ paśyati cakṣuṣā || A
sukhaṃ laghu nirīkṣeta dṛḍhaṃ paśyati cakṣuṣā || A
em. mataṃ srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ sindhusaṃbhavam |
dāhakaṇḍūmalaghnaṃ ca dṛṣṭikledarujāpaham || A
dāhakaṇḍūmalaghnaṃ ca dṛṣṭikledarujāpaham || A
em. tejorūpāvahaṃ caiva sahate mārutātapau |
na netrarogā jāyante tasmād añjanam ācaret || A
na netrarogā jāyante tasmād añjanam ācaret || A
em. bhuktavāñ chirasā snātaḥ śrāntaś chardanavāhanaiḥ |
rātrau jāgaritaś cāpi nāñjyājjvarita eva ca || A
rātrau jāgaritaś cāpi nāñjyājjvarita eva ca || A
cf. 1938 ed. 4.24.21
tāmbūlapatraṃ sakṣāraṃ pūgaṃ hṛdyaṃ kaphāpahaṃ |
tāmbūlapatraṃ sakṣāraṃ pūgaṃ hṛdyaṃ kaphāpahaṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.22
mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakaṃ ||10||
mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakaṃ ||10||
cf. 1938 ed. 4.24.23
pathyaṃ suptotthite bhukte vānte srānte ca mānave |
pathyaṃ suptotthite bhukte vānte srānte ca mānave |
cf. 1938 ed. 4.24.24
rūkṣadurbalamattānām ahitaṃ cāsyaśoṣiṇāṃ ||11||
rūkṣadurbalamattānām ahitaṃ cāsyaśoṣiṇāṃ ||11||
cf. 1938 ed. 4.24.25
keśabhūmigatānrogāṃ śiro 'bhyaṅgo 'pakarṣati |
keśānāṃ mṛdutā snigdhaṃ rukpraśāntiṃ karoti ca ||12||
keśabhūmigatānrogāṃ śiro 'bhyaṅgo 'pakarṣati |
keśānāṃ mṛdutā snigdhaṃ rukpraśāntiṃ karoti ca ||12||
keśabhūmigatānrogāṃ śiro 'bhyaṅgo 'pakarṣatiem. śirogatāṃs tathā rogāñ chirobhaṅgo 'pakarṣati | A keśabhūmigatānrogāṃ śirobhyaṅgopakarṣati | K keśabhūmigatān rogān śirobhyaṅgopakarṣati | H mṛdutāKHac mārdavaṃ dairghyaṃ bahutvaṃ A mṛdutā snigdhaṃ dṛ Hpc snigdhaṃKHac snigdha A om. Hpc rukpraśāntiṃrukpraśāntiṃrukpraśāntiṅKHpc kṛṣṇatām || A dṛkpraśāntiṅ Hac karotiKH om. A caKH om. A
cf. 1938 ed. 4.24.26
karoti śirasas tṛptiṃ keśānāṃ dṛḍhatām api |
santarpaṇaś cendriyāṇāṃ danto 'bhyaṅgas tu mūrdhni tu ||13||
karoti śirasas tṛptiṃ keśānāṃ dṛḍhatām api |
santarpaṇaś cendriyāṇāṃ danto 'bhyaṅgas tu mūrdhni tu ||13||
em. madhukaṃ kṣīraśuklā ca saralaṃ devadāru ca |
kṣudrakaṃ pañcanāmānaṃ samabhāgāni saṃharet || A
kṣudrakaṃ pañcanāmānaṃ samabhāgāni saṃharet || A
em. teṣāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ cakrateilaṃ vipācayet |
sadaiva śītalaṃ jantor mūrdhni tailaṃ pradāpayet || A
sadaiva śītalaṃ jantor mūrdhni tailaṃ pradāpayet || A
cf. 1938 ed. 4.24.29
keśaprasādhanī keśyā rajojantu malāpahā |
hanumanyāśiraḥkarṇṇaśūlaghnaṃ karṇṇapūraṇaṃ ||14||
keśaprasādhanī keśyā rajojantu malāpahā |
hanumanyāśiraḥkarṇṇaśūlaghnaṃ karṇṇapūraṇaṃ ||14||
cf. 1938 ed. 4.24.30
abhyaṅgo mārdavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ |
dhāūnām puṣṭijanano mṛjāvarṇṇabalapradaḥ ||15||
abhyaṅgo mārdavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ |
dhāūnām puṣṭijanano mṛjāvarṇṇabalapradaḥ ||15||
cf. 1938 ed. 4.24.31
sekaḥ śramaghnonilahā bhagnasandhiprasādhakaḥ |
kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahaḥ ||16||
sekaḥ śramaghnonilahā bhagnasandhiprasādhakaḥ |
kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahaḥ ||16||
cf. 1938 ed. 4.24.32
siktasyābhipravardhante yathā puṣpo 'ṅkuras taroḥ |
tathā dhātuvivṛddhir hi snehasiktasya jāyate ||17||
siktasyābhipravardhante yathā puṣpo 'ṅkuras taroḥ |
tathā dhātuvivṛddhir hi snehasiktasya jāyate ||17||
cf. 1938 ed. 4.24.33
śirāmukhair lomakūpair dhamanībhiś ca tarpayan |
śarīre balam ādhatte sneho vai sādhu yojitaḥ ||18||
śirāmukhair lomakūpair dhamanībhiś ca tarpayan |
śarīre balam ādhatte sneho vai sādhu yojitaḥ ||18||
cf. 1938 ed. 4.24.34
tatra prakṛtisātmyartudeśadoṣavikāravit |
tailaṃ ghṛtam vā matimān yuñjād abhyaṅgasekayoḥ ||19||
tatra prakṛtisātmyartudeśadoṣavikāravit |
tailaṃ ghṛtam vā matimān yuñjād abhyaṅgasekayoḥ ||19||
cf. 1938 ed. 4.24.35
kevalaṃ tv āmadoṣeṣu na kathañcana yojayet |
taruṇajvaryajīrṇṇī ca nābhyaktavyo kadācanaḥ ||20||
kevalaṃ tv āmadoṣeṣu na kathañcana yojayet |
taruṇajvaryajīrṇṇī ca nābhyaktavyo kadācanaḥ ||20||
cf. 1938 ed. 4.24.36
tathā virakto vāntaś ca nirūḍho yaś ca mānavaḥ |
pūrvayoḥ kṛcchratā vyādhyor asādhyatvam athāpi vā |
tathā virakto vāntaś ca nirūḍho yaś ca mānavaḥ |
pūrvayoḥ kṛcchratā vyādhyor asādhyatvam athāpi vā |
cf. 1938 ed. 4.24.37
śeṣāṇān tadahaḥ proktās tv agnisādādayo gadāḥ ||21|| |
śeṣāṇān tadahaḥ proktās tv agnisādādayo gadāḥ ||21|| |
em. śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāmasaṃjñitam |
tat kṛtvā tu sukhaṃ dehaṃ vimṛdgīyāt samantataḥ || A
tat kṛtvā tu sukhaṃ dehaṃ vimṛdgīyāt samantataḥ || A
cf. 1938 ed. 4.24.39
kāntiḥ śarīropacayo gātrāṇāṃ suvibhaktatā |
mṛjātha sthirakāyatvam agnidīptir arogatā ||22||
kāntiḥ śarīropacayo gātrāṇāṃ suvibhaktatā |
mṛjātha sthirakāyatvam agnidīptir arogatā ||22||
cf. 1938 ed. 4.24.40
śramaklamapipāsānāṃ sahiṣṇutvam asīdanaṃ |
ārogyañ cāpi paramaṃ vyāyāmenopajāyate ||23||
śramaklamapipāsānāṃ sahiṣṇutvam asīdanaṃ |
ārogyañ cāpi paramaṃ vyāyāmenopajāyate ||23||
cf. 1938 ed. 4.24.41
na ca vyāyāmasadṛśam anyasthūlāpakarṣaṇaṃ |
na ca vyāyāminaṃ martyam ardayanty arayo balāt ||24||
na ca vyāyāmasadṛśam anyasthūlāpakarṣaṇaṃ |
na ca vyāyāminaṃ martyam ardayanty arayo balāt ||24||
na caKH na cā A vyāyāmasadṛśamKH sti sadṛśaṃ A anyasthūlāpakarṣaṇaṃ | na caanyasthūlāpakarṣaṇaṃ |
na caanyasthūlāpakarṣaṇaṃ ||
na caKH tena kiñcit sthaulyāpakarṣaṇam |
na ca A martyammarttyaṃH martya A om. K ardayantyem. mardayanty A yan K marddayan H arayottyarayoA tyarayottyarayo KH balātA valāt | KH
na caanyasthūlāpakarṣaṇaṃ ||
na caKH tena kiñcit sthaulyāpakarṣaṇam |
na ca A martyammarttyaṃH martya A om. K ardayantyem. mardayanty A yan K marddayan H arayottyarayoA tyarayottyarayo KH balātA valāt | KH
cf. 1938 ed. 4.24.42
na cainaṃ sahasākramya jarā samadhirohati |
sthirī bhavati māṃsaś ca vyāyāmābhir atasya vai ||25||
na cainaṃ sahasākramya jarā samadhirohati |
sthirī bhavati māṃsaś ca vyāyāmābhir atasya vai ||25||
em. vyāyāmasvinnagātrasya padbhyām udvartitasya ca |
vyādhayo nopasarpanti siṃhaṃ kṣudramṛgā eva || A
vyādhayo nopasarpanti siṃhaṃ kṣudramṛgā eva || A
cf. 1938 ed. 4.24.44
vyāyāmaṅ kurvato nityaṃ viruddham api bhojanaṃ |
vyāyāmaṅ kurvato nityaṃ viruddham api bhojanaṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.45
vidagdham api dagdham vā nirdoṣaṃ paripacyate ||26||
vidagdham api dagdham vā nirdoṣaṃ paripacyate ||26||
em. sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ |
sarveṣv ṛtuṣv aharahaḥ pumbhir ātmahitaiṣibhiḥ || A
sarveṣv ṛtuṣv aharahaḥ pumbhir ātmahitaiṣibhiḥ || A
em. balasyārdhena kartavyo vyāyāmo hantyato 'nyathā |
hṛdi sthānasthito vāyur yadā vaktraṃ prapadyate || A
hṛdi sthānasthito vāyur yadā vaktraṃ prapadyate || A
em. vyāyāmaṃ kurvato jantos tad balārdhasya lakṣaṇam |
vayobalaśarīrāṇi deśakālāśanāni ca || A
vayobalaśarīrāṇi deśakālāśanāni ca || A
em. samīkṣya kuryād vyāyāmam anyathā rogam āpnuyāt |
kṣayatṛṣṇārucicchardiraktapittabhramaklamāḥ || A
kṣayatṛṣṇārucicchardiraktapittabhramaklamāḥ || A
cf. 1938 ed. 4.24.50
raktapittī kṛśaḥ śoṣī kāsī śvāsī kṣatāturaḥ |
raktapittī kṛśaḥ śoṣī kāsī śvāsī kṣatāturaḥ |
cf. 1938 ed. 4.24.51
bhuktavāṃstrīṣu ca kṣīṇo vyāyāmaṃ parivarjayet ||27||
vyāyāmo hi samapathyo balināṃ snigdhabhojināṃ |
sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ ||28||
sarveṣv ṛtuṣu sarvair hi martyair ātmahitaiṣibhiḥ |
śaktyavenopakarttavyo vyāyamo hanty atonyathā ||29||
hṛdi sthānasthito vāyur yadā nāsāṃ prapadyate |
vyāyāmaṃ kurvato jantos tacchaktyavasya lakṣaṇaṃ ||30||
vayo balaṃ dehabalaṃ deśakālam athāpi ca |
samīkṣya kuryād vyāyāmaṃ yuktyā śaktyā ca buddhimān ||31||
kṣayastṛṣṇārucicchardiraktapittaśramaklamāḥ |
kāsaśoṣajvaraśvāsāś cātivyāyāmasambhavāḥ ||32||
udvarttanaṃ vātaharaṃ kaphamedo vilāpanaṃ |
bhuktavāṃstrīṣu ca kṣīṇo vyāyāmaṃ parivarjayet ||27||
vyāyāmo hi samapathyo balināṃ snigdhabhojināṃ |
sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ ||28||
sarveṣv ṛtuṣu sarvair hi martyair ātmahitaiṣibhiḥ |
śaktyavenopakarttavyo vyāyamo hanty atonyathā ||29||
hṛdi sthānasthito vāyur yadā nāsāṃ prapadyate |
vyāyāmaṃ kurvato jantos tacchaktyavasya lakṣaṇaṃ ||30||
vayo balaṃ dehabalaṃ deśakālam athāpi ca |
samīkṣya kuryād vyāyāmaṃ yuktyā śaktyā ca buddhimān ||31||
kṣayastṛṣṇārucicchardiraktapittaśramaklamāḥ |
kāsaśoṣajvaraśvāsāś cātivyāyāmasambhavāḥ ||32||
udvarttanaṃ vātaharaṃ kaphamedo vilāpanaṃ |
bhuktavāṃstrīṣu caem. bhuktavān strīṣu ca AH bhuktavāṃs trīṣu ca K kṣīṇokṣīṇokṣīṇoKH kṣī A vyāyāmaṃK vyāyāyam H parivarjayet ||27|| vyāyāmo hiparivarjayet |
vyāyāmo hiparivarjjayet |
vyāyāmo hiKpcHpc parivarjayeparivarjjaye KacHac samapathyoKpc samam pathyo Hpc balināṃem. valināṃ KpcHpc martyair ātmahitaiṣibhiḥKpc martyainyair ātmahiteṣibhiḥ Hpc śaktyavenopakarttavyo
śaktyavenopakarttavyoKpc
śaktyarddhanopakarttavyo Hpc hanty atonyathāem. haṃnyato nyathā | KpcHpc tacchaktyavasyaKpc tac chaktyarddhasya Hpc vayo balaṃem.
vayo valaṃ Kpc
vayovalaṃ Hpc dehabalaṃdehavalanem. dehavalaṃdehavalan KpcHpc deśakālam athāpi caHpc deśakālamathāpi ca | Kpc buddhimān ||31|| kṣayastṛṣṇārucicchardiraktapittaśramaklamāḥvuddhimān ||
kṣayastṛṣṇā rucicchardi raktapittaśramaklamāḥ |vuddhimān |
kṣayastṛṣṇā ruciccharddi raktapittaśramaklamāḥ ||em. vuddhimān kṣayastṛṣṇā rucicchardi raktapittaśramaklamāḥ vuddhimān ||
kṣayastṛṣṇā rucicchardi raktapittaśramaklamāḥ |vuddhimān |
kṣayastṛṣṇā ruciccharddi raktapittaśramaklamāḥ || KpcHpc cātivyāyāmasambhavāḥcātivyāyāmasambhavāḥKpc ca varjayet |
u A cātivyāyamasambhavāḥ | Hpc udvarttanaṃ
udvarttanaṃ
udvarttanamKpcHpc dvartanaṃ A t udvarttanaṃt |
udvarttanaṃt |
udvarttanam KacHac kaphamedoKH kaphamedo A
vyāyāmo hiparivarjjayet |
vyāyāmo hiKpcHpc parivarjayeparivarjjaye KacHac samapathyoKpc samam pathyo Hpc balināṃem. valināṃ KpcHpc martyair ātmahitaiṣibhiḥKpc martyainyair ātmahiteṣibhiḥ Hpc śaktyavenopakarttavyo
śaktyavenopakarttavyoKpc
śaktyarddhanopakarttavyo Hpc hanty atonyathāem. haṃnyato nyathā | KpcHpc tacchaktyavasyaKpc tac chaktyarddhasya Hpc vayo balaṃem.
vayo valaṃ Kpc
vayovalaṃ Hpc dehabalaṃdehavalanem. dehavalaṃdehavalan KpcHpc deśakālam athāpi caHpc deśakālamathāpi ca | Kpc buddhimān ||31|| kṣayastṛṣṇārucicchardiraktapittaśramaklamāḥvuddhimān ||
kṣayastṛṣṇā rucicchardi raktapittaśramaklamāḥ |vuddhimān |
kṣayastṛṣṇā ruciccharddi raktapittaśramaklamāḥ ||em. vuddhimān kṣayastṛṣṇā rucicchardi raktapittaśramaklamāḥ vuddhimān ||
kṣayastṛṣṇā rucicchardi raktapittaśramaklamāḥ |vuddhimān |
kṣayastṛṣṇā ruciccharddi raktapittaśramaklamāḥ || KpcHpc cātivyāyāmasambhavāḥcātivyāyāmasambhavāḥKpc ca varjayet |
u A cātivyāyamasambhavāḥ | Hpc udvarttanaṃ
udvarttanaṃ
udvarttanamKpcHpc dvartanaṃ A t udvarttanaṃt |
udvarttanaṃt |
udvarttanam KacHac kaphamedoKH kaphamedo A
cf. 1938 ed. 4.24.52
sthirīkaraṇam aṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ tathā ||33||
sirāmukhaviviktatvaṃ tvakthasyāgreś ca dīpanaṃ |
sthirīkaraṇam aṅgānāṃ tvakprasādakaraṃ tathā ||33||
sirāmukhaviviktatvaṃ tvakthasyāgreś ca dīpanaṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.53
udgharṣaṇodanābhyāṃ bhaveyāt āmasaṃśayaṃ |
udgharṣaṇodanābhyāṃ bhaveyāt āmasaṃśayaṃ |
em. praharṣasaubhāgyamṛjālāghavādiguṇānvitam |
udgharṣaṇaṃ tu vijñeyaṃ kaṇḍūkoṣṭhānilāpaham || A
udgharṣaṇaṃ tu vijñeyaṃ kaṇḍūkoṣṭhānilāpaham || A
em. ūrvoḥ saṃjanayaty āśu phenakaḥ sthair yalāghave |
kaṇḍūkoṭhānilastambhamalarogāpahaś ca saḥ || A
kaṇḍūkoṭhānilastambhamalarogāpahaś ca saḥ || A
em. tejanaṃ tvaggatasyāgneḥ sirāmukhavivecanam |
udgharṣaṇaṃ tviṣṭikayā kaṇḍūkoṭhavināśanam || A
udgharṣaṇaṃ tviṣṭikayā kaṇḍūkoṭhavināśanam || A
em. nidrādāhaśramaharaṃ svedakaṇḍūtṛṣāpaham |
hṛdyaṃ malaharaṃ śreṣṭhaṃ sarvendriyavibodhanam samācaret || A
hṛdyaṃ malaharaṃ śreṣṭhaṃ sarvendriyavibodhanam samācaret || A
cf. 1938 ed. 4.24.58
tandrāpāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ puṣṭivardhanaṃ |
raktaprasādanañ cāpi snānam agneś ca dīpanaṃ |
tandrāpāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ puṣṭivardhanaṃ |
raktaprasādanañ cāpi snānam agneś ca dīpanaṃ |
em. uṣṇena śirasaḥ snānam ahitaṃ cakṣuṣaḥ sadā| śītena śirasaḥ snānaṃ cakṣuṣyam iti nirdiśet|| A
em. śleṣmamārutakope tu jñātvā vyādhibalābalam| kāmamuṣṇaṃ śiraḥsnānaṃ bhaiṣajyārthaṃ samācaret|| A
em. atiśītāmbu śīte ca śleṣmamārutakopanam |
atyuṣṇam uṣṇakāle ca pittaśoṇitakopanam || A
atyuṣṇam uṣṇakāle ca pittaśoṇitakopanam || A
cf. 1938 ed. 4.24.62
taccātisārajvaritakarṇṇaśūlārditodiṣu |
ādhmātārocakājīrṇṇabhuktavatsu ca garhitaṃ |
taccātisārajvaritakarṇṇaśūlārditodiṣu |
ādhmātārocakājīrṇṇabhuktavatsu ca garhitaṃ |
taccātisārajvaritakarṇṇaśūlārditodiṣutac cātisārajvaritakarṇṇaśūlārditodiṣu |tac cātisārajvaritakarṇṇaśūlārdditodiṣu ||em. tac cātisārajvaritakarṇaśūlānilārtiṣu | A tac cātisārajvaritakarṇṇaśūlārditodiṣu tac cātisārajvaritakarṇṇaśūlārditodiṣu |tac cātisārajvaritakarṇṇaśūlārdditodiṣu || KH ādhmātārocakājīrṇṇabhuktavatsu ca
ādhmātārocakājīrṇṇabhuktavatsu ca
ādhmātārocakājīrṇṇabhuktavatsu caKH
ādhmānārocakājīrṇabhuktavatsu ca A
ādhmātārocakājīrṇṇabhuktavatsu ca
ādhmātārocakājīrṇṇabhuktavatsu caKH
ādhmānārocakājīrṇabhuktavatsu ca A
cf. 1938 ed. 4.24.63
tandrāpāpmopaśamanaṃ prītyojo balavardhanaṃ |
svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnamanulepanaṃ |
tandrāpāpmopaśamanaṃ prītyojo balavardhanaṃ |
svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnamanulepanaṃ |
tandrāpāpmopaśamanaṃKH saubhāgyadaṃ varṇakaraṃ A prītyojoKH prītyojo A balavardhanaṃbalavardhanamA valavardhanaṃ valavardhanaṃ |valavarddhanaṃ || KH svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnamanulepanaṃ
svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnam anulepanam ||
svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnam anulepanaṃ |
svedadaurggandhyavaivarṇṇyaśramaghnam anulepanaṃ |em. svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnam anulepanam
svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnam anulepanam ||
svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnam anulepanaṃ |
svedadaurggandhyavaivarṇṇyaśramaghnam anulepanaṃ | AKH
svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnam anulepanam ||
svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnam anulepanaṃ |
svedadaurggandhyavaivarṇṇyaśramaghnam anulepanaṃ |em. svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnam anulepanam
svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnam anulepanam ||
svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnam anulepanaṃ |
svedadaurggandhyavaivarṇṇyaśramaghnam anulepanaṃ | AKH
cf. 1938 ed. 4.24.64
rakṣoghnamatha caujasyaṃ saubhāgyaṃkaram uttamaṃ |
rakṣoghnamatha caujasyaṃ saubhāgyaṃkaram uttamaṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.65
sumanomvararatnānān dhāraṇaṃ prītivardhanaṃ |
mukhālepaṃ dṛḍhaṃcakṣuḥ pīnagaṇḍantathānanaṃ |
sumanomvararatnānān dhāraṇaṃ prītivardhanaṃ |
mukhālepaṃ dṛḍhaṃcakṣuḥ pīnagaṇḍantathānanaṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.66
kāntamavyaṅgapiḍakaṃ bhavatyamvujasannibhaṃ |
pakṣmalaṃ viśadaṃ kāntam amalojvalamaṇḍalaṃ |
kāntamavyaṅgapiḍakaṃ bhavatyamvujasannibhaṃ |
pakṣmalaṃ viśadaṃ kāntam amalojvalamaṇḍalaṃ |
kāntamavyaṅgapiḍakaṃkāntam avyaṅgapiḍakaṃem. avyaṅgapiḍakaṃ A kāntam avyaṅgapiḍakaṃkāntam avyaṅgapiḍakaṃ KH bhavatyamvujasannibhaṃem. kāntaṃ bhavaty ambujasannibham | A bhavaty amvujasannibhaṃ | KH pakṣmalaṃ
pakṣmalaṃ
pakṣmalamKH
paksmalaṃ A amalojvalamaṇḍalaṃamalojvalamaṇḍalaṃKH amalojjvalamaṇḍalam || A
pakṣmalaṃ
pakṣmalamKH
paksmalaṃ A amalojvalamaṇḍalaṃamalojvalamaṇḍalaṃKH amalojjvalamaṇḍalam || A
cf. 1938 ed. 4.24.67
netram añjanasaṃyogād bhavec cāmalatārakaṃ ||
yaśasyaṃ svargyam āyuṣyaṃ dhanadhānyābhivardhanaṃ |
netram añjanasaṃyogād bhavec cāmalatārakaṃ ||
yaśasyaṃ svargyam āyuṣyaṃ dhanadhānyābhivardhanaṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.68
gurudevataviprāṇām pūjanaṃ gotravardhanaṃ |
āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛddehadhāraṇaṃḥ |
gurudevataviprāṇām pūjanaṃ gotravardhanaṃ |
āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛddehadhāraṇaṃḥ |
cf. 1938 ed. 4.24.69
smṛtyāyuḥ pakkitejojaḥ satvotsāhābhivardhanaḥ |
pādaprakṣālanaṃ pādarogaśramamalāpahaṃ |
smṛtyāyuḥ pakkitejojaḥ satvotsāhābhivardhanaḥ |
pādaprakṣālanaṃ pādarogaśramamalāpahaṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.70
cakṣu prasādajananaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanaṃ |
nidrākaro dehasukhaṃ cakṣuṣyaḥ pādarogahā |
cakṣu prasādajananaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanaṃ |
nidrākaro dehasukhaṃ cakṣuṣyaḥ pādarogahā |
cf. 1938 ed. 4.24.71
pādatvaṅ mṛdukarttā ca pādābhyaṅgaḥ praśasyate |
pādarogaharaṃ vṛṣyam āyuṣya taṃ |
pādatvaṅ mṛdukarttā ca pādābhyaṅgaḥ praśasyate |
pādarogaharaṃ vṛṣyam āyuṣya taṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.72
sukhapracāram aujasyaṃ sadāpādatradhāraṇam |
anārogyam anāyuṣyam indriyaghnam adṛṣṭikṛt |
sukhapracāram aujasyaṃ sadāpādatradhāraṇam |
anārogyam anāyuṣyam indriyaghnam adṛṣṭikṛt |
cf. 1938 ed. 4.24.73
pādābhyām anupānabhyāṃ nṛṇāñ caṅkramaṇaṃ sadā |
pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjanaṃ |
pādābhyām anupānabhyāṃ nṛṇāñ caṅkramaṇaṃ sadā |
pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjanaṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.74
harṣalāghavasaubhāgyam utsāhakaravardhanaṃ |
harṣalāghavasaubhāgyam utsāhakaravardhanaṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.75
pavitraṃ keśyamuṣṇīśaṃ vātātaparajonudaṃ |
chatraṃ vātātaparujo mārutāpaharaṃ śubhaṃ |
pavitraṃ keśyamuṣṇīśaṃ vātātaparajonudaṃ |
chatraṃ vātātaparujo mārutāpaharaṃ śubhaṃ |
keśyamuṣṇīśaṃK keśyam uṣṇīṣaṃ A keśyam uṣṇīśaṃ H vātātaparajonudaṃvātātaparajonudaṃ |KH vātātaparajopaham | A chatraṃ vātātaparujo
chatraṃ vātātaparujo
chatramvātātaparujoKpcHpc
varṣānilarajogharma A om. KacHac mārutāpaharaṃKpcHpc himādīnāṃ nivā A om. KacHac śubhaṃKpcHpc raṇam || A om. KacHac
chatraṃ vātātaparujo
chatramvātātaparujoKpcHpc
varṣānilarajogharma A om. KacHac mārutāpaharaṃKpcHpc himādīnāṃ nivā A om. KacHac śubhaṃKpcHpc raṇam || A om. KacHac
em. varṇyaṃ cakṣuṣyam aujasyaṃ śaṅkaraṃ chatradhāraṇam |
śunaḥ sarīsṛpavyālaviṣāṇibhyo bhayāpaham || A
śunaḥ sarīsṛpavyālaviṣāṇibhyo bhayāpaham || A
cf. 1938 ed. 4.24.77
satvotsāhabalasthairyadhairyavīryābhivardhanaṃ |
satvotsāhabalasthairyadhairyavīryābhivardhanaṃ |
satvotsāhabalasthairyadhairyavīryābhivardhanaṃsatvotsāhavalasthairyadhairyavīryābhivardhanaṃ |satvotsāhavalasthairyadhairyavīryābhivarddhanaṃ ||em. śramaskhalanadoṣaghnaṃ sthavire ca praśasyate |
sattvotsāhabalasthair ya dhairyavīryavivardhanam || A satvotsāhavalasthairyadhairyavīryābhivardhanaṃ satvotsāhavalasthairyadhairyavīryābhivardhanaṃ |satvotsāhavalasthairyadhairyavīryābhivarddhanaṃ || KH
sattvotsāhabalasthair ya dhairyavīryavivardhanam || A satvotsāhavalasthairyadhairyavīryābhivardhanaṃ satvotsāhavalasthairyadhairyavīryābhivardhanaṃ |satvotsāhavalasthairyadhairyavīryābhivarddhanaṃ || KH
cf. 1938 ed. 4.24.78
avaṣṭambhakarañ cāpi rakṣoghnaṃ daṇḍadhāraṇaṃ |
āsyāvarṇṇaśleṣmamedaḥ saukumāryakarī sukhā |
avaṣṭambhakarañ cāpi rakṣoghnaṃ daṇḍadhāraṇaṃ |
āsyāvarṇṇaśleṣmamedaḥ saukumāryakarī sukhā |
cf. 1938 ed. 4.24.79
adhvāvarṇṇaśleṣmamedaḥ saukumāryavināśanaḥ |
adhvāvarṇṇaśleṣmamedaḥ saukumāryavināśanaḥ |
cf. 1938 ed. 4.24.80
yat tu caṃkramaṇan nātidehapīḍākaraṃ bhavet |
tad āyurbalamedhāgnipradam indriyabodhaṇaṃ |
yat tu caṃkramaṇan nātidehapīḍākaraṃ bhavet |
tad āyurbalamedhāgnipradam indriyabodhaṇaṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.81
śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradaṃ |
sukhaṃ śayyāsanan tasmād viparītamatonyathā |
śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradaṃ |
sukhaṃ śayyāsanan tasmād viparītamatonyathā |
cf. 1938 ed. 4.24.82
vālavyajanamaujasyaṃ makṣikādīnapohati |
svedadāhatṛṣāmūrcchāśramaghno vyajanānilaḥ |
vālavyajanamaujasyaṃ makṣikādīnapohati |
svedadāhatṛṣāmūrcchāśramaghno vyajanānilaḥ |
cf. 1938 ed. 4.24.83
prītinidrākaraṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpahaṃ |
samvāhanaṃ māṃsaraṃsatvakprasādakaraṃ tathā |
prītinidrākaraṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpahaṃ |
samvāhanaṃ māṃsaraṃsatvakprasādakaraṃ tathā |
cf. 1938 ed. 4.24.84
pravātaṃ raukṣyavaivarṇṇstambhakṛhapaktinut |
svedamūrcchāpipāsaghnam apravātamatonyathā |
pravātaṃ raukṣyavaivarṇṇstambhakṛhapaktinut |
svedamūrcchāpipāsaghnam apravātamatonyathā |
raukṣyavaivarṇṇstambhakṛhapaktinut | svedamūrcchāpipāsaghnamraukṣyavaivarṇṇstambhakṛhapaktinut |
svedamūrcchāpipāsaghnamK raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhapaktinut |
svedamūrcchāpipāsāghna A raukṣyavaivarṇṇyastambhakṛddāhapaktinut ||
svedamūrcchāpipāsaghnam H apravātamatonyathāK mapravātamato 'nyathā || A apravātamato 'nyathā | H
svedamūrcchāpipāsaghnamK raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhapaktinut |
svedamūrcchāpipāsāghna A raukṣyavaivarṇṇyastambhakṛddāhapaktinut ||
svedamūrcchāpipāsaghnam H apravātamatonyathāK mapravātamato 'nyathā || A apravātamato 'nyathā | H
cf. 1938 ed. 4.24.85
sukhaṃ pravātaṃ seveta grīṣme śaradi cāntarā |
nivātaṃ hyāyuṣe sevyamārogyāya ca sarvadā |
sukhaṃ pravātaṃ seveta grīṣme śaradi cāntarā |
nivātaṃ hyāyuṣe sevyamārogyāya ca sarvadā |
cf. 1938 ed. 4.24.86
ātapapittaraktāgniḥ svedamūrcchātṛṣāpahaṃ |
dāhavaivarṇṇyajananasthāyātvetān vyapohati |
ātapapittaraktāgniḥ svedamūrcchātṛṣāpahaṃ |
dāhavaivarṇṇyajananasthāyātvetān vyapohati |
ātapapittaraktāgniḥātapaḥ pittaraktāgniḥKpc ātapaḥ pittatṛṣṇāgni A ātapaḥpittaraktāgniḥātapaḥ pittaraktāgniḥ KacH svedamūrcchātṛṣāpahaṃsvedamūrcchātṛṣāpahaṃK svedamūrcchābhramāsrakṛ A svedamūrcchākṛṣāpahaḥ || Hac svedamūrcchāhṛṣāvahaḥkṛṣāpahaḥ || Hpc dāhavaivarṇṇyajananasthāyātvetān vyapohati
dāhavaivarṇṇyajananasthāyā tv etān vyapohatiKH t |
dāhavaivarṇyakārī ca chāyā caitānapohati || A
dāhavaivarṇṇyajananasthāyā tv etān vyapohatiKH t |
dāhavaivarṇyakārī ca chāyā caitānapohati || A
cf. 1938 ed. 4.24.87
agnirvātakaphastambhī śītavepathunāśanaḥ |
āmābhiṣyandaśamano raktapittapradūṣaṇaḥ |
agnirvātakaphastambhī śītavepathunāśanaḥ |
āmābhiṣyandaśamano raktapittapradūṣaṇaḥ |
cf. 1938 ed. 4.24.88
puṣṭivarṇṇavalotsāhāmagnidīptiratandritāṃ |
karoti dhātusāmyañ ca nitrākālaniṣevitā ||
puṣṭivarṇṇavalotsāhāmagnidīptiratandritāṃ |
karoti dhātusāmyañ ca nitrākālaniṣevitā ||
cf. 1938 ed. 4.24.89
tatrādito nīcanakharomṇā śucivāsasā laghūṣṇīṣacchatropānatkenādarakāriṇā | daṇḍapāṇinā kālahitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā vandhubhūtena bhūtānāṃ guruvṛddhānumatenānanyamanasā susahāyenopakarttavyaṃ | tadapi na rātrau | na keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasthānanavalibhūmiṣu | na viṣamendrakīlacatuṣpathasvabhrāṇām upariṣṭāt |
tatrādito nīcanakharomṇā śucivāsasā laghūṣṇīṣacchatropānatkenādarakāriṇā | daṇḍapāṇinā kālahitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā vandhubhūtena bhūtānāṃ guruvṛddhānumatenānanyamanasā susahāyenopakarttavyaṃ | tadapi na rātrau | na keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasthānanavalibhūmiṣu | na viṣamendrakīlacatuṣpathasvabhrāṇām upariṣṭāt |
tatrāditoKH tatrādita A nīcanakharomṇāK eva nīcanakharomṇā A nīcanakharom H śucivāsasāśucivāsasāK śucinā śuklavāsasā A nā śucivāsasā H laghūṣṇīṣacchatropānatkenādarakāriṇāKH laghūṣṇīṣacchatropānatkena A kālahitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇākālahitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇākālahitamitamadhurapūrvvābhibhāṣiṇāKH kāle hitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā A vandhubhūtenaKH bandhubhūtena A guruvṛddhānumatenānanyamanasāKH guruvṛddhānumatena susahāyenānanyamanasā A susahāyenopakarttavyaṃsusahāyenopakarttavyaṃ |KH khalūpacaritavyaṃ, A tadapi naH tad api na AK keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasthānanavalibhūmiṣu | naem. keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasnānabalibhūmiṣu, na A keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasthānafolio 119rvalibhūmiṣu | na K keśāsśikakaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasthānavalibhūmiṣu | na H viṣamendrakīlacatuṣpathasvabhrāṇāmKH viṣamendrakīlacatuṣpathaśvabhrāṇām A
cf. 1938 ed. 4.24.90
na rājadviṣṭaparuṣapaiśūnyānṛtāni vadet | devavrāhmaṇaguruvṛddhapitṛparivādāṃś ca | na narendradviṣṭonmattapatitikṣuc ca bhītān upāsīta |
na rājadviṣṭaparuṣapaiśūnyānṛtāni vadet | devavrāhmaṇaguruvṛddhapitṛparivādāṃś ca | na narendradviṣṭonmattapatitikṣuc ca bhītān upāsīta |
na rājadviṣṭaparuṣapaiśūnyānṛtānina rājadviṣṭaparuṣapaiśūnyānṛtāniK na rājadviṣṭaparuṣapaiśunyānṛtāni A na rājadviṣṭapuruṣapaiśūnyānṛtāni H vadet | devavrāhmaṇaguruvṛddhapitṛparivādāṃś ca | navadet | devavrāhmaṇaguruvṛddhapitṛparivādām̐ś ca | naKH vadet, na devabrāhmaṇapitṛparivādāṃś ca; na A narendradviṣṭonmattapatitikṣuc canarendradviṣṭonmattapatitikṣuc caK narendradviṣṭonmattapatitakṣudra A narendradviṣṭonmattapatitakṣuc ca H bhītān upāsītabhī tān upāsītaKH nīcān upāsīta || A
cf. 1938 ed. 4.24.91
vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājini pariharet | pūrṇṇanadīsamudrāviditapalvalasvabhrakūpāvataraṇāni ca bhinna śūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyagrāmasevāś ca | grāmaghātakalahaśastrasannipātāgnisambhramavyāḍasarīsṛ paśṛṅgikaṣāṃś ca |
vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājini pariharet | pūrṇṇanadīsamudrāviditapalvalasvabhrakūpāvataraṇāni ca bhinna śūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyagrāmasevāś ca | grāmaghātakalahaśastrasannipātāgnisambhramavyāḍasarīsṛ paśṛṅgikaṣāṃś ca |
vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājinivṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājiniK vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājikuñjarādyadhirohaṇāni A vṛkṣaparvvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājikuñjarārohaṇāni H pariharet | pūrṇṇanadīsamudrāviditapalvalasvabhrakūpāvataraṇāni capariharet | pūrṇṇanadīsamudrāviditapalvalasvabhrakūpāvataraṇāni ca |KH pariharet, pūrṇanadīsamudrāviditapalvalaśvabhrakūpāvataraṇāni, A bhinnabhinnaAK bhinnā H śūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyagrāmasevāś caKH śūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyavāsāgnisaṃbhramavyālabhujaṅgakīṭasevāś ca, A grāmaghātakalahaśastrasannipātāgnisambhramavyāḍasarīsṛgrāmaghātakalahaśastrasannipātāgnisambhramavyāḍasarīsṛgrāmaghātakalahaśastrasannipātāgnisambhramavyāḍasarīsṛKH grāmāghātakalahaśastrasannipātavyālasarīsṛ A paśṛṅgikaṣāṃśKH paśṛṅgisannikarṣāṃś A
cf. 1938 ed. 4.24.92
nāgnivrāhmaṇaprekṣādampatyor antareṇātīyāt | na śavam anuyāyāt | devagovrāhmaṇacaity adhvajarogipatitapāpakarttṛṇāñ ca chāyānnākrāmestaṃ gacchantam udyantam ādityaṃ paśyet | gāṃ dhayantīṃ parasyaṃ vā carantīm parasyai nācakṣīta | nolkāpātātpātendradhanūṣivā | nāgniṃ mukhenopadhamet | nāyo bhūmiṃ vā pāṇipādenābhihanyāt |
nāgnivrāhmaṇaprekṣādampatyor antareṇātīyāt | na śavam anuyāyāt | devagovrāhmaṇacaity adhvajarogipatitapāpakarttṛṇāñ ca chāyānnākrāmestaṃ gacchantam udyantam ādityaṃ paśyet | gāṃ dhayantīṃ parasyaṃ vā carantīm parasyai nācakṣīta | nolkāpātātpātendradhanūṣivā | nāgniṃ mukhenopadhamet | nāyo bhūmiṃ vā pāṇipādenābhihanyāt |
nāgnivrāhmaṇaprekṣādampatyornāgnivrāhmaṇaprekṣādampatyorKH nāgnigogurubrāhmaṇapreṅkhādampatyan A antareṇātīyāt | naKH tareṇa yāyāt | na A śavamAK śava H anuyāyāt | devagovrāhmaṇacaityem. anuyāyāt | devagobrāhmaṇacaity A anuyāyāt | devagovrāhmaṇacai K manuyāyāt | devagovrāhmaṇaṃ cai H adhvajarogipatitapāpakarttṛṇāñ catyadhvajarogipatitapāpakarttṛṇāñ caem. adhvajarogipatitapāpakāriṇāṃ ca A tyadhvajarogipatitapāpakarttṛṇāñ catyadhvajarogipatitapāpakarttṛṇāñ ca KH chāyānnākrāmestaṃchāyānnākrāmet nāstaṃchāyān nākrāmet | nāstaṃem. chāyāṃ nākrameta | nāstaṃ A chāyānnākrāmet nāstaṃchāyānnākrāmet nāstaṃchāyān nākrāmet | nāstaṃ KH udyantamKH udyantaṃ vā A ādityaṃK ''ādity aṃ A ā H paśyet | gāṃK vīkṣeta | gāṃ dhāpayantīṃ A dityam paśyet | gān H parasyaṃ vāKH paraśasyaṃ vā A carantīmcarantīṃAK cayantīm H parasyaiKH na kasmai A nācakṣītaKH cid ācakṣīta, na A nolkāpātātpātendradhanūṣivānolkāpātātpātendradhanūṣivāK colkāpātotpātendradhanūṃṣi | A nolkāpātātpātendradhanūṃṣi vā | H mukhenopadhamet | nāyoK mukhenopadhamet | nāpo AH
cf. 1938 ed. 4.24.93
na vegāndhārayet | na vahirbhāgāṃgrāmanagaradevatāyatanaśmaśānapathasalilāśayasannikṛṣṭhān utsṛjen na prakāśaṃ | na vāyvagnisalilasomārkagogurūṃ pratimukham vā |
na vegāndhārayet | na vahirbhāgāṃgrāmanagaradevatāyatanaśmaśānapathasalilāśayasannikṛṣṭhān utsṛjen na prakāśaṃ | na vāyvagnisalilasomārkagogurūṃ pratimukham vā |
na vegāndhārayet | nana vegāndhārayet | nana vegāndhārayet | naKH na vegān dhārayed vātamūtrapurīṣādīnām | na A vahirbhāgāṃgrāmanagaradevatāyatanaśmaśānapathasalilāśayasannikṛṣṭhān utsṛjen navahirbhāgāṃgrāmanagaradevatāyatanaśmaśānapathasalilāśayasannikṛṣṭhānutsṛjennaK bahirvegān grāmanagaradevatāyatanaśmaśānacatuṣpathasalilāśayapathisannikṛṣṭāv utsṛjen na A vahirvbhāgāgrāmanagaradevatāyatanaśmaśānapathasalilāśayasannikṛṣṭhān utsṛje H prakāśaṃ | naprakāśaṃ naAK t | na H vāyvagnisalilasomārkagogurūṃvāyvagnisalilasomārkkagogurūnKH vāyvagnisalilasomārkagoguru A vāKH om. A
cf. 1938 ed. 4.24.94
na bhūmiṃ vilikhet | nāsaṃvṛtamukhaḥ sadasi śvāsakāsajṛmbhodbhārakṣavathūnna sṛjet | na paryavaṣṭikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau kuryāt |
na bhūmiṃ vilikhet | nāsaṃvṛtamukhaḥ sadasi śvāsakāsajṛmbhodbhārakṣavathūnna sṛjet | na paryavaṣṭikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau kuryāt |
cf. 1938 ed. 4.24.95
na vā karṇṇanasāsrotodaśanavivarāṇyabhiniṣkuṣṇīyāt | na vejayet keśanakhavastragātrāṇi | na gātravaktranakhavāditraḥ kuryāt | na kāṣṭhaloṣṭhatṛṇādīn abhihanyāt | cchindyād bhindyād vā |
na vā karṇṇanasāsrotodaśanavivarāṇyabhiniṣkuṣṇīyāt | na vejayet keśanakhavastragātrāṇi | na gātravaktranakhavāditraḥ kuryāt | na kāṣṭhaloṣṭhatṛṇādīn abhihanyāt | cchindyād bhindyād vā |
na vāKH na bā A karṇṇanasāsrotodaśanavivarāṇyabhiniṣkuṣṇīyāt | nakarṇṇanasāsrotodaśanavivarāṇyabhiniṣkuṣṇīyāt | nakarṇṇanasāsrotodaśanavivarāṇyabhiniṣkuṣṇīyāt | naKH lakarṇanāsāsrotodaśanākṣivivarāṇyabhikuṣṇīyāt, na A vejayet keśanakhavastragātrāṇi | navejayetkeśanakhavastragātrāṇi | naKH vījayet keśamukhanakhavastragātrāṇi, na A gātravaktranakhavāditraḥgātravaktranakha vāditraḥKH gātranakhavaktravāditraṃ A kāṣṭhaloṣṭhatṛṇādīn abhihanyāt | cchindyād bhindyād vākāṣṭhaloṣṭhatṛṇādīnabhihanyāt | cchindyād bhindyād vāK kāṣṭhaloṣṭatṛṇādīn abhihanyāc chindyād bhindyād vā || A kāṣṭhaloṣṭhatṛṇādīnābhihanyāt | chindyād bhindyād vā | H
cf. 1938 ed. 4.24.96
nātipravātātapam upaseveta | na muktamātrāgnim upāsīta | notkūṭrakāsanālpāsanān dadhy āsīta | na grīvaṃ viṣamaṃ haret | na viṣamapatitakāyaḥ kriyāṃ seved vased bhuñjīta vā | na pratatamudīkṣeta | viśeṣārjjotirbhāskarasūṣmabalabhrāntāni | na bhāraṃ śirasā vahet | na ca svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramanayānavāhanapradhāvanalaghanaprataraṇahāsyabhāṣyavyayāyavyāyāmādīn ucitān apy atimātraṃ seveta |
nātipravātātapam upaseveta | na muktamātrāgnim upāsīta | notkūṭrakāsanālpāsanān dadhy āsīta | na grīvaṃ viṣamaṃ haret | na viṣamapatitakāyaḥ kriyāṃ seved vased bhuñjīta vā | na pratatamudīkṣeta | viśeṣārjjotirbhāskarasūṣmabalabhrāntāni | na bhāraṃ śirasā vahet | na ca svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramanayānavāhanapradhāvanalaghanaprataraṇahāsyabhāṣyavyayāyavyāyāmādīn ucitān apy atimātraṃ seveta |
nātipravātātapamnātipravātāt apamKHpc na prativātātapaṃ A nātipravāvānātipravātātapam Hac upaseveta | naKH seveta, na A muktamātrāgnim upāsītamuktamātrāgnim upāsīta |K bhuktamātro 'gnimupāsīta, A muktamātrā'gnimupāsīta | H notkūṭrakāsanālpāsanān dadhy āsīta | naem. notkaṭakālpakāṣṭhāsanamadhyāsīta, na A notkūṭrakāsanālpāsanān dadhyāsīta | na K notkaṭukāsanālpāsanānyadhyāsīt | na H grīvaṃgrīvāmK grīvāṃgrīvām AH haret | naKH dhārayet, na A viṣamapatitakāyaḥviṣamapatitakāyaḥKH viṣamakāyaḥ A seved vased bhuñjīta vā | naseved vased bhuñjīta vā | naKH bhajeta bhuñjīta vā, na A pratatamudīkṣetaK pratatam īkṣeta A pratatam udīkṣeta | H viśeṣārjjotirbhāskarasūṣmabalabhrāntāni | naem. viśeṣājjyotirbhāskarasūkṣmacalabhrāntāni, na A viśeṣārjjotirbhāskarasūṣmavalabhrāntāni | na K viśeṣājjotirbhāskarasūṣmavalabhrāntāni | na H vahet | na caK vahet, na A bhavet | na ca Hac vahebhavet | na ca Hpc svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramanayānavāhanapradhāvanalaghanaprataraṇahāsyabhāṣyavyayāyavyāyāmādīn ucitān apyem. svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramaṇayānavāhanapradhāvanalaṅghanaplavanaprataraṇahāsyabhāṣyavyavāyavyāyāmādīnucitān apy A svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramanayānavāhanapradhāvanalaghanapratar aṇahāsyabhāṣyavyayāyavyāyāmādīn ucitān apy K svapnaprajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramanayānavāhanapradhāvanalaṃghanaprataraṇahāsyabhāṣyavyayāya vyāyāmādīn ucitān apy H atimātraṃKH ati A
cf. 1938 ed. 4.24.97
ucitād apy ahitāt kramaśo virameta | hitam anucitam apy āseveta kramaśaḥ |
ucitād apy ahitāt kramaśo virameta | hitam anucitam apy āseveta kramaśaḥ |
cf. 1938 ed. 4.24.98
nāvākchirāśayīta | na bhinnapātre bhuñjīta | nāñjalipuṭenāpaḥ pivet | kālahitamitasnigdhamadhuraprāyam āhāraṃ vaidyapratyavekṣitam aśnīyāt | grāmagaṇagaṇikāpatitaśatrubhojanāni pariharet | śeṣāṇy api cāniṣṭarūparasagandhaśabdasparśamānasāni anyān evaṃ guṇān api cāsambhramadattāni tāny api na makṣikāvālopahitāni | nāprakṣālitapāṇipādau bhuñjīta | mūtroccārapīḍito vā | na sandhyayor nāpāśrito nātikālahīnam atimātraṃ veti ||
nāvākchirāśayīta | na bhinnapātre bhuñjīta | nāñjalipuṭenāpaḥ pivet | kālahitamitasnigdhamadhuraprāyam āhāraṃ vaidyapratyavekṣitam aśnīyāt | grāmagaṇagaṇikāpatitaśatrubhojanāni pariharet | śeṣāṇy api cāniṣṭarūparasagandhaśabdasparśamānasāni anyān evaṃ guṇān api cāsambhramadattāni tāny api na makṣikāvālopahitāni | nāprakṣālitapāṇipādau bhuñjīta | mūtroccārapīḍito vā | na sandhyayor nāpāśrito nātikālahīnam atimātraṃ veti ||
nāvākchirāśayīta | nanāvākchirāśayīta | nanāvākchirā śayīta | naKH nāvākśirāḥ śayīta, na A bhuñjītaKH bhuñjīta, na A nāñjalipuṭenāpaḥKH vinā pātreṇa, nāñjalipuṭenāpaḥ A pivet | kālahitamitasnigdhamadhuraprāyam āhāraṃem. pibet, kāle hitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāraṃ A pivet | folio 119vkālahitamitasnigdhamadhuraprāyamāraṃ Kac pivet | folio 119vkālahitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāraṃ Kpc pivet | kālahitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāra H vaidyapratyavekṣitamAKpcH vaidyapratyavekṣim Kac aśnīyāt | grāmagaṇagaṇikāpatitaśatrubhojanāniaśnīyāt | grāmagaṇagaṇikāpatitaśatrubhojanāniaśnīyāt | grāmagaṇagaṇikāpatitaśatrubhojanāniKH aśnīyāt, grāmagaṇagaṇikāpaṇikaśatrusatraśaṭhapatitabhojanāni A pariharet | śeṣāṇyKH parikaret, śeṣāṇy A cāniṣṭarūparasagandhaśabdasparśamānasāniK cāniṣṭarūparasagandhasparśaśabdamānasāni, A cāniṣṭarūparasagandhaśavdasparśamānasāni H anyān evaṃKH anyāny evaṃ A guṇān apiKH guṇāny a A cāsambhramadattānicāsambhramadattāniKpcH pi saṃbhramadattāni, A cāsambhradattāni Kac tānyKH (tā A api naKH nyapi) A makṣikāvālopahitānimakṣikāvālopahitāni |makṣikāvālopahitāniKH makṣikābālopahatāni, A nāprakṣālitapāṇipādauKH nāprakṣālitapādo A bhuñjītaKH bhuñjīta na A mūtroccārapīḍito vā | namūtroccārapīḍito vā | naKH mūtroccārapīḍito na A nāpāśritonāpāśritonnāpāśritoKH nānupāśrito A nātikālahīnamK nātītakālaṃ hīnam A nātikālahīna H atimātraṃAK matimātraṃ H vetiKH (noddhṛtasnehaṃ) ceti || A
em. na bhuñjītoddhṛtasnehaṃ naṣṭaṃ paryuṣitaṃ payaḥ | na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpy aghṛtaśarkaram || A
em. nāmudgayūṣaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmalakair vinā | anyathā janayet kuṣṭhavisarpādīn gadān bahūn | nātmānamudake paśyen na nagnaḥ praviśejjalam || A
em. dyūtamadyātisevāpratibhutvasākṣitvasamāhvānagoṣṭhīvāditrāṇi na seveta, srajaṃ chatropānakau kanakam atītavāsāṃsi na cānyair dhṛtāni dhārayet, brāhmaṇam agniṃ gāṃ ca nocchiṣṭaḥ spṛśet || A
cf. 1938 ed. 4.24.102
yasmin yasmin ṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehināṃ |
teṣu teṣu pradātavyā rasās te vijānatā |
yasmin yasmin ṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehināṃ |
teṣu teṣu pradātavyā rasās te vijānatā |
cf. 1938 ed. 4.24.103
varṣāsu caturo māsāṃ mātrāvadukaṃ pivet |
varṣāsu caturo māsāṃ mātrāvadukaṃ pivet |
cf. 1938 ed. 4.24.104
uṣṇaṃ himavasante cakāsaṃ grīṣme ca śītalaṃ |
hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau piven naraḥ |
uṣṇaṃ himavasante cakāsaṃ grīṣme ca śītalaṃ |
hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau piven naraḥ |
himavasante… he om. H
himavasantehimavasanteK haime vasante A cakāsaṃKpc ca kāmaṃ A ca Kac grīṣme caKpc śrīṣme tu A om. Kac śītalaṃśītalamAKpc om. Kac hemante cahemante caAKpc om. Kac himaṃ H vasante caAKpcH om. Kac sīdhvariṣṭauAKpcH om. Kac pivenpivenKpcH piben A om. Kac naraḥAKpcH om. Kac
cf. 1938 ed. 4.24.105
śritaśītaṃ payo grīṣme prāvṛṭkāle rasaṃ pivet |
yūṣaṃ varṣati tasyānte prapivec chītalaṃ jalaṃ |
śritaśītaṃ payo grīṣme prāvṛṭkāle rasaṃ pivet |
yūṣaṃ varṣati tasyānte prapivec chītalaṃ jalaṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.106
svastha eva mato nyas tu doṣāhāgadāturāḥ |
snehaṃ pippalicūrṇṇena saindhavena ca saṃyutaṃ |
svastha eva mato nyas tu doṣāhāgadāturāḥ |
snehaṃ pippalicūrṇṇena saindhavena ca saṃyutaṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.107
pived agnivivṛdhyarthaṃ na ca vegāṃ vidhārayet |
agnidīptir alaṃ nṛṇāṃ rogānāṃ sramanaṃ prati |
pived agnivivṛdhyarthaṃ na ca vegāṃ vidhārayet |
agnidīptir alaṃ nṛṇāṃ rogānāṃ sramanaṃ prati |
pived agnivivṛdhyarthaṃ na capived agnivivṛddhyarthan na caKH pibed agnivivṛddhyarthaṃ na ca A vegāṃvegāṃK vegā AH vidhārayet | agnidīptirvidhārayet |
agnidīptirK n vidhārayet |
agnidīpti A n vidhārayet |
agnidīptir H alaṃalanKH karaṃ A nṛṇāṃKH nṝṇāṃ A rogānāṃK rogāṇāṃ AH sramanaṃsramanamKH śamanaṃ A
agnidīptirK n vidhārayet |
agnidīpti A n vidhārayet |
agnidīptir H alaṃalanKH karaṃ A nṛṇāṃKH nṝṇāṃ A rogānāṃK rogāṇāṃ AH sramanaṃsramanamKH śamanaṃ A
cf. 1938 ed. 4.24.108
prāvṛṭcharadvasanteṣu samyak snehādim ācaret |
kaphe pracchardanaṃ pitte viro vastir īraṇe |
prāvṛṭcharadvasanteṣu samyak snehādim ācaret |
kaphe pracchardanaṃ pitte viro vastir īraṇe |
cf. 1938 ed. 4.24.109
śasyate triṣvapihito vyāyāmo doṣanāśanaḥ
śasyate triṣvapihito vyāyāmo doṣanāśanaḥ
cf. 1938 ed. 4.24.110
utsargamaithunāhāraśodhane syāt tu tanmanā |
necchet pratibhayāṃ prāptuṃ pīḍāśārīramānasīṃ |
utsargamaithunāhāraśodhane syāt tu tanmanā |
necchet pratibhayāṃ prāptuṃ pīḍāśārīramānasīṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.111
atistrīsaṃprayogāc ca rakṣed ātmānam ātmavān |
śoṣakārārśāṃsi śvāsakāśryātipāṇḍutā |
atistrīsaṃprayogāc ca rakṣed ātmānam ātmavān |
śoṣakārārśāṃsi śvāsakāśryātipāṇḍutā |
rakṣed ātmānamAH rakṣedātmānam K ātmavān | śoṣakārārśāṃsiātmavān |
śoṣakāsajvarārśāṃsiātmavān ||
śoṣakāsajvarārśāṃsiem. ātmavān |
śūlakāsajvara A ātmavān śoṣakāsajvarārśāṃsiātmavān |
śoṣakāsajvarārśāṃsiātmavān ||
śoṣakāsajvarārśāṃsi KH śvāsakāśryātipāṇḍutāśvāsakāśryātipāṇḍutāK śvāsakārśyapāṇḍvāmayakṣayāḥ || A śvāsakāsyāti pāṇḍutā | H
śoṣakāsajvarārśāṃsiātmavān ||
śoṣakāsajvarārśāṃsiem. ātmavān |
śūlakāsajvara A ātmavān śoṣakāsajvarārśāṃsiātmavān |
śoṣakāsajvarārśāṃsiātmavān ||
śoṣakāsajvarārśāṃsi KH śvāsakāśryātipāṇḍutāśvāsakāśryātipāṇḍutāK śvāsakārśyapāṇḍvāmayakṣayāḥ || A śvāsakāsyāti pāṇḍutā | H
cf. 1938 ed. 4.24.112
ativyavāyāj jāyante rogāś cākṣepagādayaḥ |
āyuṣmanto mandajarāvapurvarṇṇavalādhikāḥ |
ativyavāyāj jāyante rogāś cākṣepagādayaḥ |
āyuṣmanto mandajarāvapurvarṇṇavalādhikāḥ |
cf. 1938 ed. 4.24.113
sthiropacitamāṃsāś ca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ |
tribhis tribhir ahobhis tu seveta pramamadān naraḥ |
sthiropacitamāṃsāś ca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ |
tribhis tribhir ahobhis tu seveta pramamadān naraḥ |
cf. 1938 ed. 4.24.114
sarveṣv ṛtuṣu grīṣme tu pakṣāt pakṣād vrajed budhaḥ |
rajasvalām akāmāñ ca malinām aprajām api |
sarveṣv ṛtuṣu grīṣme tu pakṣāt pakṣād vrajed budhaḥ |
rajasvalām akāmāñ ca malinām aprajām api |
cf. 1938 ed. 4.24.115
varṇṇavṛddhām vayovṛddhaṃ tathā vyādhiprapīḍitāṃ |
hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitāṃ |
varṇṇavṛddhām vayovṛddhaṃ tathā vyādhiprapīḍitāṃ |
hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitāṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.116
sagotrāṃ gurupatnīṃñ ca tathā pravrajitām api |
sandhyayoḥ sarvakāle ca nopeyāt pramadān naraḥ |
sagotrāṃ gurupatnīṃñ ca tathā pravrajitām api |
sandhyayoḥ sarvakāle ca nopeyāt pramadān naraḥ |
cf. 1938 ed. 4.24.117
gosarge cārdharātre ca tathā madhyandine pi ca |
lajjāsamāvahe deśe vivṛte śuddha eva ca |
gosarge cārdharātre ca tathā madhyandine pi ca |
lajjāsamāvahe deśe vivṛte śuddha eva ca |
cf. 1938 ed. 4.24.118
kṣudhito vyādhitaś caiva kṣubdhacittaś ca mānavaḥ |
prāptamūtrapurīśaś ca pipāsī durbalas tathā |
kṣudhito vyādhitaś caiva kṣubdhacittaś ca mānavaḥ |
prāptamūtrapurīśaś ca pipāsī durbalas tathā |
cf. 1938 ed. 4.24.119
tiryagyonāv ayonau ca prāptaśukravidhāraṇaṃ |
sgaś ca balavān api varjayet |
tiryagyonāv ayonau ca prāptaśukravidhāraṇaṃ |
sgaś ca balavān api varjayet |
cf. 1938 ed. 4.24.120
sthitān uttānaśayane viśeṣeṇa tu garhitaṃ |
sthitān uttānaśayane viśeṣeṇa tu garhitaṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.121
krīḍayānyaś ca medhāvī hitārthaṃ parivarjayet |
rajasvalāṃ prārasyā niyatātmanaḥ |
krīḍayānyaś ca medhāvī hitārthaṃ parivarjayet |
rajasvalāṃ prārasyā niyatātmanaḥ |
cf. 1938 ed. 4.24.122
dṛṣṭyāyustejasāṃ hāniradharmaś ca tato bhavet |
liṅginīṃ gurupatnīñ ca sagotrām atha parvasu |
dṛṣṭyāyustejasāṃ hāniradharmaś ca tato bhavet |
liṅginīṃ gurupatnīñ ca sagotrām atha parvasu |
cf. 1938 ed. 4.24.123
vṛddhāṃ sandhyayoś cāpi garchato jīvitakṣayaḥ |
garbhiṇyāṃ garbhapīḍāsyād vyādhitāñ ca balakṣayaḥ |
vṛddhāṃ sandhyayoś cāpi garchato jīvitakṣayaḥ |
garbhiṇyāṃ garbhapīḍāsyād vyādhitāñ ca balakṣayaḥ |
cf. 1938 ed. 4.24.124
hīnāṃgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kāmāṃ vandhyām asaṃvṛte |
deśe śuddhe ca śukrasya manasaś ca kṣayo bhavet |
hīnāṃgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kāmāṃ vandhyām asaṃvṛte |
deśe śuddhe ca śukrasya manasaś ca kṣayo bhavet |
cf. 1938 ed. 4.24.125
kṣudhitaḥ kṣuvdhacittaś ca madhyāhne tṛṣitobalaḥ |
sthitāyaṃ hānim āpnoti śukraṃ vāyuś ca kupyati |
kṣudhitaḥ kṣuvdhacittaś ca madhyāhne tṛṣitobalaḥ |
sthitāyaṃ hānim āpnoti śukraṃ vāyuś ca kupyati |
cf. 1938 ed. 4.24.126
vyādhitāyāṃ plīhāmayo mūrcchā doṣaś ca jāyate |
vyādhitāyāṃ plīhāmayo mūrcchā doṣaś ca jāyate |
cf. 1938 ed. 4.24.127
pratyūṣe cārdharātre ca vātapittaprakupyataḥ |
tiryagyonāv ayonau ca duṣṭayonau tathaiva ca |
pratyūṣe cārdharātre ca vātapittaprakupyataḥ |
tiryagyonāv ayonau ca duṣṭayonau tathaiva ca |
cf. 1938 ed. 4.24.128
upadaṃśas tathā vāyoḥ kopaḥ syād retasaḥ kṣayaḥ |
uccārite mūtrite ca retasaś ca vidhāraṇe |
upadaṃśas tathā vāyoḥ kopaḥ syād retasaḥ kṣayaḥ |
uccārite mūtrite ca retasaś ca vidhāraṇe |
cf. 1938 ed. 4.24.129
uttāne ca bhavec chīghraṃ śukrārśmaryās tu sambhavaḥ |
tasmāt sarvaṃ parihared etal lokadvayāhitaṃ |
uttāne ca bhavec chīghraṃ śukrārśmaryās tu sambhavaḥ |
tasmāt sarvaṃ parihared etal lokadvayāhitaṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.130
vayor ūpaguṇo py etāṃ kulya kulānvitāṃ |
vayor ūpaguṇo py etāṃ kulya kulānvitāṃ |
cf. 1938 ed. 4.24.131
abhikāmoptikāmāṃś ca hṛṣṭo hṛṣṭām alaṅkṛtāṃ |
seveta pramadān nityaṃ vyājīkaraṇapītavān |
abhikāmoptikāmāṃś ca hṛṣṭo hṛṣṭām alaṅkṛtāṃ |
seveta pramadān nityaṃ vyājīkaraṇapītavān |
cf. 1938 ed. 4.24.132
śarkaropahitāṃ bhakṣyāṃ kṣīrañ cāpi saśarkaraṃ |
vyajanaṃ svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu |
śarkaropahitāṃ bhakṣyāṃ kṣīrañ cāpi saśarkaraṃ |
vyajanaṃ svapnasevā ca vyavāyānte hitāni tu |
cf. 1938 ed. 4.24.133
sukhamātraṃ samāsena sadvṛttasyetad īritaṃ |
āyur ārogyam artho vā nāsadbhiḥ prāpyate tribhir iti ||
sukhamātraṃ samāsena sadvṛttasyetad īritaṃ |
āyur ārogyam artho vā nāsadbhiḥ prāpyate tribhir iti ||
[Adhyāya 25]
cf. 1938 ed. 4.25.1
athāto miśrikacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto miśrikacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A
cf. 1938 ed. 4.25.3
pālyāmayās tu visrāvyā yaḥ uktāḥ prāṅnibodha tāṃ |
paripoṭas tathotpādovamantho duḥkhavardhanaṃḥ
pālyāmayās tu visrāvyā yaḥ uktāḥ prāṅnibodha tāṃ |
paripoṭas tathotpādovamantho duḥkhavardhanaṃḥ
cf. 1938 ed. 4.25.4
pañcamaḥ parilehī ca karṇṇapālyāṃ gadāḥ smṛtāḥ |
saukumāryāc cirotsṛṣṭe sahasābhipravardhite |
pañcamaḥ parilehī ca karṇṇapālyāṃ gadāḥ smṛtāḥ |
saukumāryāc cirotsṛṣṭe sahasābhipravardhite |
cf. 1938 ed. 4.25.5
karṇṇaśopho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān |
kṛṣṇāruṇinibhastavdhaḥ savātāt paripoṭakaḥ |
karṇṇaśopho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān |
kṛṣṇāruṇinibhastavdhaḥ savātāt paripoṭakaḥ |
cf. 1938 ed. 4.25.6
gurvābharaṇasaṃyogāt tāḍanod gharṣaṇādibhiḥ |
śophaḥ pālyāṃ bhavec chyāvo dāhapākarujanvitaḥ |
gurvābharaṇasaṃyogāt tāḍanod gharṣaṇādibhiḥ |
śophaḥ pālyāṃ bhavec chyāvo dāhapākarujanvitaḥ |
cf. 1938 ed. 4.25.7
rakto vā raktapittābhyām unmādaḥ sa gado mataḥ |
karṇṇaṃ valād vardhayataḥ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati |
rakto vā raktapittābhyām unmādaḥ sa gado mataḥ |
karṇṇaṃ valād vardhayataḥ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati |
cf. 1938 ed. 4.25.8
sakaphaṃ prāpya kurute śophaṃ stavdhamavedanaṃ |
sovamanthaḥ sakaṇḍūko vidāruḥ kaphavātajaḥ |
sakaphaṃ prāpya kurute śophaṃ stavdhamavedanaṃ |
sovamanthaḥ sakaṇḍūko vidāruḥ kaphavātajaḥ |
cf. 1938 ed. 4.25.9
vardhamāne tu durviddha kaṇḍūdāharujānvitaḥ
śopho bhavati pākaś ca tridoṣo duḥkhavarddhanaḥ |
vardhamāne tu durviddha kaṇḍūdāharujānvitaḥ
śopho bhavati pākaś ca tridoṣo duḥkhavarddhanaḥ |
cf. 1938 ed. 4.25.10
kaphāsṛkkrimayaḥ kruddhāḥ sarṣapābhāvicāriṇaḥ |
kurvanti pālyāṃ srāviṇyaḥ kaṇḍūdāharujānvitāḥ |
kaphāsṛkkrimayaḥ kruddhāḥ sarṣapābhāvicāriṇaḥ |
kurvanti pālyāṃ srāviṇyaḥ kaṇḍūdāharujānvitāḥ |
kaphāsṛkkrimayaḥKH kaphāsṛkkṛmayaḥ A kruddhāḥkruddhāḥKH kuryuḥ A sarṣapābhāvicāriṇaḥKHpc sarṣapābhā vikāriṇīḥ | A sarṣapāvicāriṇaḥ | Hac kurvanti
kurvanti
kurvvantiKH om. A pālyāṃKH om. A srāviṇyaḥKH
srāviṇīḥ A kaṇḍūdāharujānvitāḥK piḍakāḥ pālyāṃ kaṇḍūdāharuganvitāḥ || A kaṇḍūdāharajānvitāḥ | H
kurvanti
kurvvantiKH om. A pālyāṃKH om. A srāviṇyaḥKH
srāviṇīḥ A kaṇḍūdāharujānvitāḥK piḍakāḥ pālyāṃ kaṇḍūdāharuganvitāḥ || A kaṇḍūdāharajānvitāḥ | H
cf. 1938 ed. 4.25.11
kaphāsṛkkrimisambhūtaḥ sa visarpānvinatas tanuḥ |
lihet saśaṣkuliṃpāliṃ parilehīti sa smṛtaḥ |
kaphāsṛkkrimisambhūtaḥ sa visarpānvinatas tanuḥ |
lihet saśaṣkuliṃpāliṃ parilehīti sa smṛtaḥ |
cf. 1938 ed. 4.25.12
pālyāmayā hy amī ghorā narasyā
mithyāhāravihārasya pāliṃ hiṃsyur upekṣitāḥ |
pālyāmayā hy amī ghorā narasyā
mithyāhāravihārasya pāliṃ hiṃsyur upekṣitāḥ |
narasyā mithyāhāravihārasyanarasyāpratikāriṇaḥ |
mithyāhāravihārasyanarasyāpratikāriṇaḥ |
mithyāhāravihārasyaem. narasyāpratikāriṇaḥ mithyāhāravihārasyanarasyāpratikāriṇaḥ |
mithyāhāravihārasyanarasyāpratikāriṇaḥ |
mithyāhāravihārasya AK narasyāpratikāraṇaḥ ||
mithyāhāravihārasya H hiṃsyurAK hisyu H upekṣitāḥAK rupekṣitāḥ | H
mithyāhāravihārasyanarasyāpratikāriṇaḥ |
mithyāhāravihārasyaem. narasyāpratikāriṇaḥ mithyāhāravihārasyanarasyāpratikāriṇaḥ |
mithyāhāravihārasyanarasyāpratikāriṇaḥ |
mithyāhāravihārasya AK narasyāpratikāraṇaḥ ||
mithyāhāravihārasya H hiṃsyurAK hisyu H upekṣitāḥAK rupekṣitāḥ | H
cf. 1938 ed. 4.25.13
tasmād āśu bhiṣak teṣu snehādikramamācaret |
tathābhyaṅgaparīṣekapradehāsṛg vimokṣaṇaṃ |
tasmād āśu bhiṣak teṣu snehādikramamācaret |
tathābhyaṅgaparīṣekapradehāsṛg vimokṣaṇaṃ |
cf. 1938 ed. 4.25.14
sāmānyato viśeṣāc ca vakṣyāmyabhyañjanaṃ prati |
kharamaṃḍariyaṣṭyāhvasaindhavāmaradārubhiḥ |
sāmānyato viśeṣāc ca vakṣyāmyabhyañjanaṃ prati |
kharamaṃḍariyaṣṭyāhvasaindhavāmaradārubhiḥ |
cf. 1938 ed. 4.25.15
supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiś ca mūlakāvalgujāphalaiḥ |
sarpistailavasāmajjāmadhūcchiṣṭāni cāharet |
supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiś ca mūlakāvalgujāphalaiḥ |
sarpistailavasāmajjāmadhūcchiṣṭāni cāharet |
cf. 1938 ed. 4.25.16
sakṣīrāṇy atha taiḥpāliṃ pradihyāt paripoṭake |
mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvasārivotpalapadmakaiḥ |
sakṣīrāṇy atha taiḥpāliṃ pradihyāt paripoṭake |
mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvasārivotpalapadmakaiḥ |
cf. 1938 ed. 4.25.17
salodhraiḥ sakadamvaiś ca valājamvvāmrapallavaiḥ |
siddhaṃ dhānyāmvlasaṃyuktaṃ tailamutpādanāśanaṃ |
salodhraiḥ sakadamvaiś ca valājamvvāmrapallavaiḥ |
siddhaṃ dhānyāmvlasaṃyuktaṃ tailamutpādanāśanaṃ |
cf. 1938 ed. 4.25.18
tālapatryaśvagandhābhyāṃ saindhavāvalgujāphalaiḥ |
tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha sādhitaṃ |
tālapatryaśvagandhābhyāṃ saindhavāvalgujāphalaiḥ |
tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha sādhitaṃ |
cf. 1938 ed. 4.25.19
saralālāṅgalībhyāñ ca hitam unmanthanāśanaṃ |
athāśmantakajamvvāmrapatrakvāthaniṣecitāṃ |
saralālāṅgalībhyāñ ca hitam unmanthanāśanaṃ |
athāśmantakajamvvāmrapatrakvāthaniṣecitāṃ |
cf. 1938 ed. 4.25.20
prapauṇḍīrīkamadhukamañjiṣṭhaṃ rajanīkṛtaiḥ |
cūrṇṇair durgandhanai pālintailāktām avacūrṇṇayet |
prapauṇḍīrīkamadhukamañjiṣṭhaṃ rajanīkṛtaiḥ |
cūrṇṇair durgandhanai pālintailāktām avacūrṇṇayet |
prapauṇḍīrīkamadhukamañjiṣṭhaṃprapauṇḍīrīkamadhukamañjiṣṭhaṃK prapauṇḍarīkamadhukamañjiṣṭhā A prapauṇḍarīkamadhukamañjiṣṭhaṃ H rajanīkṛtaiḥKH rajanīdvayaiḥ | A durgandhanaiK udvartanaiḥ A durggandhane H pālintailāktām avacūrṇṇayetpālintailāktāmavacūrṇṇayet |pāliṃ tailāktāmavacūrṇṇayet |em. pālīṃ tailāktāmavacūṇayet || A pālintailāktāmavacūrṇṇayet pālintailāktāmavacūrṇṇayet |pāliṃ tailāktāmavacūrṇṇayet | KH
cf. 1938 ed. 4.25.21
cūrṇṇair viḍaṅgalākṣābhyāṃ tailaṃ paktvāvacārayet |
svinnāṃ gomayaniḥpiṇḍaiḥ pradihyāt parihike |
cūrṇṇair viḍaṅgalākṣābhyāṃ tailaṃ paktvāvacārayet |
svinnāṃ gomayaniḥpiṇḍaiḥ pradihyāt parihike |
cūrṇṇairK lākṣā A cūrṇṇai H viḍaṅgalākṣābhyāṃviḍaṅgalākṣābhyāṃK viḍaṅgakalkena A rvviḍaṅgalākṣābhyān H paktvāvacārayet | svinnāṃpaktvāvacārayet |
svinnāṃK paktvā 'vacārayet |
svinnāṃ A pakvāvacārayet ||
svinnāṃ H gomayaniḥpiṇḍaiḥKH gomayapiṇḍena A pradihyāt parihikepradihyāt parilehike ||pradihyāt parilehike |pradihyāt parilehike |em. pradihyāt parilehike pradihyāt parilehike ||pradihyāt parilehike |pradihyāt parilehike | AKH
svinnāṃK paktvā 'vacārayet |
svinnāṃ A pakvāvacārayet ||
svinnāṃ H gomayaniḥpiṇḍaiḥKH gomayapiṇḍena A pradihyāt parihikepradihyāt parilehike ||pradihyāt parilehike |pradihyāt parilehike |em. pradihyāt parilehike pradihyāt parilehike ||pradihyāt parilehike |pradihyāt parilehike | AKH
cf. 1938 ed. 4.25.22
kṛṣṇair viḍaṅger athavā praratrīmūtrapeṣimaiḥ |
karaṇjeṅgudibījair vā kuṭajāragvadhāyutaiḥ |
kṛṣṇair viḍaṅger athavā praratrīmūtrapeṣimaiḥ |
karaṇjeṅgudibījair vā kuṭajāragvadhāyutaiḥ |
cf. 1938 ed. 4.25.23
sarvair vā sārṣapaṃ tailaṃ siddhaṃ maricasaṃyutaiḥ |
sanimvapatrairabhyaṅge madhucchiṣṭānvito hitaḥ |
sarvair vā sārṣapaṃ tailaṃ siddhaṃ maricasaṃyutaiḥ |
sanimvapatrairabhyaṅge madhucchiṣṭānvito hitaḥ |
cf. 1938 ed. 4.25.24
vyādhikliṣṭāsu pālīṣu tanvīṣu kaṭhināsu ca |
puṣṭyartham mārdavārthañ ca kuryād abhyañjanaṃ śubhaṃ |
vyādhikliṣṭāsu pālīṣu tanvīṣu kaṭhināsu ca |
puṣṭyartham mārdavārthañ ca kuryād abhyañjanaṃ śubhaṃ |
cf. 1938 ed. 4.25.25
lopākānūpajāmajjāvasātailaṃ navaṃ ghṛtaṃ |
daśakṣīraṃ pacet samyagāvāpya madhuraṃgaṇaṃ |
lopākānūpajāmajjāvasātailaṃ navaṃ ghṛtaṃ |
daśakṣīraṃ pacet samyagāvāpya madhuraṃgaṇaṃ |
cf. 1938 ed. 4.25.26
apāmārgāśvagandhā ca tathā lākṣārasaṃ śubhaṃ |
atha siddhañ ca pūtañ ca svanuguptan nidhāpayet |
apāmārgāśvagandhā ca tathā lākṣārasaṃ śubhaṃ |
atha siddhañ ca pūtañ ca svanuguptan nidhāpayet |
cf. 1938 ed. 4.25.27
tenābhyañjāt sadā pāliṃ susvinnām atimarditāṃ |
etena pālyo vardhante nirujā nirupadravāḥ |
tenābhyañjāt sadā pāliṃ susvinnām atimarditāṃ |
etena pālyo vardhante nirujā nirupadravāḥ |
cf. 1938 ed. 4.25.28
mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante bhūṣaṇakṣamāḥ ||
nīlīpatraṃbhṛṅgarajorjunatvaktṛphalācūrṇṇaṃ sāhacarañ ca puṣpaṃ |
śyāmāpuṣpaṃ kṛṣṇapiṇḍītakañ ca sūkṣmañcūrṇṇaṃ sukṛtaṃ yāvad etat |
mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante bhūṣaṇakṣamāḥ ||
nīlīpatraṃbhṛṅgarajorjunatvaktṛphalācūrṇṇaṃ sāhacarañ ca puṣpaṃ |
śyāmāpuṣpaṃ kṛṣṇapiṇḍītakañ ca sūkṣmañcūrṇṇaṃ sukṛtaṃ yāvad etat |
kṛṣṇapiṇḍītakañ… eta om. A
nīlīpatraṃbhṛṅgarajorjunatvaktṛphalācūrṇṇaṃnīlīpatraṃbhṛṅgarajorjunatvaktṛphalācūrṇṇaṃKpc
nīlīdalaṃ bhṛṅgarajo 'rjunatvak piṇḍītakaṃ kṛṣṇamayor ajaś ca |
bījodbhavaṃ A
nīlīpatraṃbhṛṅgarajorjunatvaphalācūrṇṇaṃ Kac
nīlīpatraṃ bhṛṅgarajo 'rjjunatvaktṛphalācūrṇṇaṃ H puṣpaṃpuṣpaṃ |KH om. A śyāmāpuṣpaṃ
śyāmāpuṣpaṃ
śyāmāpuṣpaṅKH puṣpaṃ A sūkṣmañcūrṇṇaṃsūfolio 121rkṣmañcūrṇṇaṃK śūkṣmañcūrṇṇaṃ H yāvad etatem. yāvadetat | K yāvadeva || H
cf. 1938 ed. 4.25.29
tāvān deyaḥ kardamaḥ paṅkaṣaṇḍāt | paktañcaitat sthāpayellohakumbhyāṃ |
paced etat tilatailena sārdhaṃ datvā kvāthaṃ triphalāmārkavābhyāṃ |
tāvān deyaḥ kardamaḥ paṅkaṣaṇḍāt | paktañcaitat sthāpayellohakumbhyāṃ |
paced etat tilatailena sārdhaṃ datvā kvāthaṃ triphalāmārkavābhyāṃ |
tāvānKH ekīkṛtaṃ sarvam idaṃ pramāya paṅkena tulyaṃ nalinībhave A deyaḥKH na |
saṃ A kardamaḥkarddamaḥKH yojya pa A paṅkaṣaṇḍāt | paktañcaitat sthāpayellohakumbhyāṃpaṅkaṣaṇḍāt | paktañcaitat sthāpayellohakumbhyāṃK kṣaṃ kalaśe nidhāya A paṅkaṣaṇḍāt pakvañcaitat sthāpayel lohakumbhyāṃ | H paced etat tilatailena
paced etat tilatailenaH lauhe vipace A
pacedetat tilatailena K kvāthaṃkvāthanKH miśraṃ rasena bhṛṅ A triphalāmārkavābhyāṃtriphalāmārkkavābhyāṃKH gatriphalābhavena |
āsannapāke ca parīkṣaṇārthaṃ patraṃ balākābhavam ākṣipec ca || A
saṃ A kardamaḥkarddamaḥKH yojya pa A paṅkaṣaṇḍāt | paktañcaitat sthāpayellohakumbhyāṃpaṅkaṣaṇḍāt | paktañcaitat sthāpayellohakumbhyāṃK kṣaṃ kalaśe nidhāya A paṅkaṣaṇḍāt pakvañcaitat sthāpayel lohakumbhyāṃ | H paced etat tilatailena
paced etat tilatailenaH lauhe vipace A
pacedetat tilatailena K kvāthaṃkvāthanKH miśraṃ rasena bhṛṅ A triphalāmārkavābhyāṃtriphalāmārkkavābhyāṃKH gatriphalābhavena |
āsannapāke ca parīkṣaṇārthaṃ patraṃ balākābhavam ākṣipec ca || A
cf. 1938 ed. 4.25.30
māsādūrdhvaṃ mrakṣaṇenaiva tailaṃ kuryād etat palitaṃ snigdhanīlaṃ ||
jamvūpuṣpakārśmarīpārthivañ ca sairīyakaṃ tri
māsādūrdhvaṃ mrakṣaṇenaiva tailaṃ kuryād etat palitaṃ snigdhanīlaṃ ||
jamvūpuṣpakārśmarīpārthivañ ca sairīyakaṃ tri
… kuryā om. A
māsādūrdhvaṃK māsādūrddham H kuryād etat palitaṃkuryād etat palitaṃH kuryādetat palitaṃ K snigdhanīlaṃKH laṃ A jamvūpuṣpakārśmarīpārthivañ cajamvūpuṣpakārśmarīpārthivañ caK vipaced vimiśraṃ ra A
jamvūpuṣpaṃ kāśmarīpārthivañ ca H sairīyakaṃKH sena bhṛṅga A triK triphalābhavena| āsannapāke ca parīkṣaṇārthaṃ patraṃ balākābhavamākṣipecca|| A triphalā karddamañ ca || H
cf. 1938 ed. 4.25.31
dvauvarṣābhūśārivākaṇṭakāryau nīlāstilāsrotajañcotpalañ ca |
āyaścūrṇṇañcūtapakvasya majjā yaṣṭyāhvāyaṃ mārkavo modayantī |
dvauvarṣābhūśārivākaṇṭakāryau nīlāstilāsrotajañcotpalañ ca |
āyaścūrṇṇañcūtapakvasya majjā yaṣṭyāhvāyaṃ mārkavo modayantī |
cf. 1938 ed. 4.25.32
kāsīsamagryaṃ sāraś cāsanasya varāhasāhvasya phalañ ca pāṇḍūṃ |
bhāgān etāṃ kārṣikāṃ pīṣayitvā sārodakenāsanasyaiva vidvān |
kāsīsamagryaṃ sāraś cāsanasya varāhasāhvasya phalañ ca pāṇḍūṃ |
bhāgān etāṃ kārṣikāṃ pīṣayitvā sārodakenāsanasyaiva vidvān |
kāsīsamagryaṃkāsīsamagryaṃKpcH sairīyajambvarjunakāśmarījaṃ puṣpaṃ tilānmārkavacūtabīje |
punarnave kardamakaṇṭakāryau kāsīsapiṇḍītakabīja A kāsīsamagryaṃ sa Kac sāraśKH sāram || A cāsanasyaKH om. A varāhasāhvasyaKH om. A phalañ caphalañ caKH om. A pāṇḍūṃK om. A pāṇḍuṃ | H bhāgān etāṃ
bhāgān etāṃK om. A
bhāgānetā H kārṣikāṃK om. A n kārṣikā H pīṣayitvāK om. A n pīṣayitvā H sārodakenāsanasyaivaKH om. A vidvānKH om. A
punarnave kardamakaṇṭakāryau kāsīsapiṇḍītakabīja A kāsīsamagryaṃ sa Kac sāraśKH sāram || A cāsanasyaKH om. A varāhasāhvasyaKH om. A phalañ caphalañ caKH om. A pāṇḍūṃK om. A pāṇḍuṃ | H bhāgān etāṃ
bhāgān etāṃK om. A
bhāgānetā H kārṣikāṃK om. A n kārṣikā H pīṣayitvāK om. A n pīṣayitvā H sārodakenāsanasyaivaKH om. A vidvānKH om. A
cf. 1938 ed. 4.25.33
kalkānetāṃ saptasaptāḍhakeṣu kṣārodakasyākṣatailasya bhāgaṃ |
datvā samyagcellohapātre sthitaṃ pūrvaṃ lohapātre daśāvahaṃ |
kalkānetāṃ saptasaptāḍhakeṣu kṣārodakasyākṣatailasya bhāgaṃ |
datvā samyagcellohapātre sthitaṃ pūrvaṃ lohapātre daśāvahaṃ |
kalkānetāṃ saptasaptāḍhakeṣukalkānetāṃ saptasaptāḍhakeṣuK phalatrayaṃ loharajo 'ñjanaṃ ca yaṣṭyāhvayaṃ nīrajasārive ca |
piṣṭvā 'tha sarvaṃ saha modayanty ā sārāmbha A kalkāne etān saptasaptāḍhakeṣu Hac kalkāne etān saptasuhyāsaptāḍhakeṣu Hpc kṣārodakasyākṣatailasyaK sā bījakasaṃbhavena || A sārodakasyākṣatailasya H bhāgaṃKH om. A datvā
datvāKH om. A samyagcellohapātresamyagvipacellohapātresamyag vipacellohapātreem. om. A samyagvipacellohapātresamyagvipacellohapātresamyag vipacellohapātre KH sthitaṃ pūrvaṃsthitampūrvvaṃKH om. A lohapātreKH om. A daśāvahaṃKH om. A
piṣṭvā 'tha sarvaṃ saha modayanty ā sārāmbha A kalkāne etān saptasaptāḍhakeṣu Hac kalkāne etān saptasuhyāsaptāḍhakeṣu Hpc kṣārodakasyākṣatailasyaK sā bījakasaṃbhavena || A sārodakasyākṣatailasya H bhāgaṃKH om. A datvā
datvāKH om. A samyagcellohapātresamyagvipacellohapātresamyag vipacellohapātreem. om. A samyagvipacellohapātresamyagvipacellohapātresamyag vipacellohapātre KH sthitaṃ pūrvaṃsthitampūrvvaṃKH om. A lohapātreKH om. A daśāvahaṃKH om. A
cf. 1938 ed. 4.25.34
mṛdupākaṃ sādhitaṃ cāvatārya set pātre bījake vāyase vā |
naraḥ śuddho nasyam etat prayujyāt yathā vatsyāt saṃyato māsamekaṃ |
mṛdupākaṃ sādhitaṃ cāvatārya set pātre bījake vāyase vā |
naraḥ śuddho nasyam etat prayujyāt yathā vatsyāt saṃyato māsamekaṃ |
cf. 1938 ed. 4.25.35
bhavec ca nityaṃ kṛsaropasevī bhuñjīta cānnaṃ māṣayūṣeṇa cāpi |
bhavec ca nityaṃ kṛsaropasevī bhuñjīta cānnaṃ māṣayūṣeṇa cāpi |
cf. 1938 ed. 4.25.36
māsādūrdhvaṃ tasya keśā bhavanti yāvajjīvaṃ mṛduvat svañjanābhaṃ |
bhavanty ete nendralupte ca keśāḥ | jarā cainaṃ sahasā nābhyapaiti |
māsādūrdhvaṃ tasya keśā bhavanti yāvajjīvaṃ mṛduvat svañjanābhaṃ |
bhavanty ete nendralupte ca keśāḥ | jarā cainaṃ sahasā nābhyapaiti |
cf. 1938 ed. 4.25.37
balaṃ paraṃ cendriyāṇāṃ labheta sañjāyante nirvalīkañ ca vaktraṃ |
etat tailaṃ nāpriyāya pradeyaṃ rājñā deyaṃ kṛṣṇatailaṃ pradhāṇaṃ |
balaṃ paraṃ cendriyāṇāṃ labheta sañjāyante nirvalīkañ ca vaktraṃ |
etat tailaṃ nāpriyāya pradeyaṃ rājñā deyaṃ kṛṣṇatailaṃ pradhāṇaṃ |
sañjāyante… va om. A
balaṃAH valaṃ K cendriyāṇāṃcendriyāṇāṃKH saṃbhavatīndiryāṇāṃ A labhetaKH bhavec ca A etat tailaṃetat tailaṃKH valibhir vimuktam |
nākāmine 'nārthini nākṛtāya naivāraye tai A nāpriyāyaKH la A pradeyaṃKH midaṃ pradeyam || A rājñārājñāK om. A rājñe H deyaṃKH om. A kṛṣṇatailaṃkṛṣṇatailamKH om. A pradhāṇaṃK om. A pradhānaṃ || H
cf. 1938 ed. 4.25.38
maniḥśilā haritālaṃ haridre lākṣārodhraṃ gairiko varṇṇakaś ca |
surāṣṭrajākuṣṭhamañjiṣṭhakalkāḥ sapattaṅgārocanā kuṅkumaś ca |
maniḥśilā haritālaṃ haridre lākṣārodhraṃ gairiko varṇṇakaś ca |
surāṣṭrajākuṣṭhamañjiṣṭhakalkāḥ sapattaṅgārocanā kuṅkumaś ca |
maniḥśilāK lā A manaḥśilā H haritālaṃKH kṣā rodhraṃ dve A lākṣārodhraṃlākṣārodhraṃK śilāle kuṣṭhaṃ nāgaṃ A lākṣālodhraṃ H gairikoKH gair ikā A varṇṇakaś caKH varṇakāś ca | A surāṣṭrajākuṣṭhamañjiṣṭhakalkāḥ
surāṣṭrajākuṣṭhamañjiṣṭhakalkāḥ
surāṣṭrajākuṣṭhamañjiṣṭhakalkāḥKH
mañjiṣṭhogrā syāt surāṣṭrodbhavā A sapattaṅgārocanāsapataṅgārocanāKH ca pattaṅgaṃ vai rocanā A kuṅkumaśK cāñjanaṃ A kuṅkumañ H
surāṣṭrajākuṣṭhamañjiṣṭhakalkāḥ
surāṣṭrajākuṣṭhamañjiṣṭhakalkāḥKH
mañjiṣṭhogrā syāt surāṣṭrodbhavā A sapattaṅgārocanāsapataṅgārocanāKH ca pattaṅgaṃ vai rocanā A kuṅkumaśK cāñjanaṃ A kuṅkumañ H
cf. 1938 ed. 4.25.39
suvarṇṇāhvāpāṇḍupatraṃ vaṭasya kāleyakaṃ padmakaṃ padmamadhyaṃ |
kūcandanaṃ candanaṃ pāratañ ca kākolyādiḥkṣīrapiṣṭaś ca sarvaḥ
suvarṇṇāhvāpāṇḍupatraṃ vaṭasya kāleyakaṃ padmakaṃ padmamadhyaṃ |
kūcandanaṃ candanaṃ pāratañ ca kākolyādiḥkṣīrapiṣṭaś ca sarvaḥ
cf. 1938 ed. 4.25.40
vasāmajjā madhūṃcchiṣṭaṃ ghṛtañ ca dugdhaṃ kvāthaḥ kṣīriṇāñ ca drumāṇāṃ |
etat sarvam pakvam ekadhyatas tu mukhābhyaṅge sarpir uktaṃ pradhānaṃ |
vasāmajjā madhūṃcchiṣṭaṃ ghṛtañ ca dugdhaṃ kvāthaḥ kṣīriṇāñ ca drumāṇāṃ |
etat sarvam pakvam ekadhyatas tu mukhābhyaṅge sarpir uktaṃ pradhānaṃ |
cf. 1938 ed. 4.25.41
hanyād vyaṅgaṃ nīlikāṃ ca pravṛddhāṃ vaktrejātāḥ piṭakāyāś ca kāścit |
padmākāraṃ nirvalīkañ ca vaktraṃ kuryād etat pīnagaṇḍaṃ manojñaṃ |
hanyād vyaṅgaṃ nīlikāṃ ca pravṛddhāṃ vaktrejātāḥ piṭakāyāś ca kāścit |
padmākāraṃ nirvalīkañ ca vaktraṃ kuryād etat pīnagaṇḍaṃ manojñaṃ |
cf. 1938 ed. 4.25.42
rājñāmetad yoṣitān cāpi teṣāṃ kuryād vaidyas tat samānāñ ca nityam
rājñāmetad yoṣitān cāpi teṣāṃ kuryād vaidyas tat samānāñ ca nityam
rājñāmetad yoṣitān cāpirājñāmetad yoṣitān cāpiK rājñām etad yoṣitāṃ cāpi A rājñām etad yoṣitām vāpi H teṣāṃKH nityaṃ A kuryād vaidyasAK kuryā H tat samānāñtat samānāṃAK om. H caK nṛṇāṃ ca |
kuṣṭhaghnaṃ vai sarpiretat pradhānaṃ yeṣāṃ pāde santi vaipādikāś ca || A d e vaidyas tat samānāñ ca H nityamKH om. A
kuṣṭhaghnaṃ vai sarpiretat pradhānaṃ yeṣāṃ pāde santi vaipādikāś ca || A d e vaidyas tat samānāñ ca H nityamKH om. A
em. harīkakīcūrṇamariṣṭapatraṃ cūtatvacaṃ dāḍimapuṣpavṛntam |
patraṃ ca dadyān madayantikāyā lepo 'ṅgarāgo naradevayogyaḥ || A
patraṃ ca dadyān madayantikāyā lepo 'ṅgarāgo naradevayogyaḥ || A
[Adhyāya 26]
cf. 1938 ed. 4.26.1
athātaḥ kṣīṇavalīyaṃ vyājīkaraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athātaḥ kṣīṇavalīyaṃ vyājīkaraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A
cf. 1938 ed. 4.26.3
kalasyodagravayaso vyājīkaraṇasevinaḥ |
sarveṣv ṛtuṣv aharahaḥ vyavāyo na nivāritaḥ |
kalasyodagravayaso vyājīkaraṇasevinaḥ |
sarveṣv ṛtuṣv aharahaḥ vyavāyo na nivāritaḥ |
cf. 1938 ed. 4.26.4
strīṣv akṣaryyaṃ mṛgayatāṃ vṛddhānāñ ca riraṃsatāṃ |
klīvāṇām alpaśukrāṇāṃ strīṣu kṣīṇāś ca ye narāḥ ||
strīṣv akṣaryyaṃ mṛgayatāṃ vṛddhānāñ ca riraṃsatāṃ |
klīvāṇām alpaśukrāṇāṃ strīṣu kṣīṇāś ca ye narāḥ ||
… vṛ om. A
akṣaryyaṃakṣaryyaṃK akṣāryyam H vṛddhānāñ cavṛddhānāñ caKHpc sthavirāṇāṃ A vṛ Hac riraṃsatāṃem. riraṃsūnāṃ strīṇāṃ vāllabhyam icchatām | yoṣitprasaṅgāt kṣīṇānāṃ A rirāṃsatāṃ | K ddhānāñ riraṃśatāṃ | Hac ritaṃ satāṃ | riraṃśatāṃ | Hpc klīvāṇām
klīvāṇāmK klībānām A
klīvānām H alpaśukrāṇāṃKH alparetasām || A strīṣuKH om. A kṣīṇāś ca yeKH om. A narāḥKH om. A
cf. 1938 ed. 4.26.5
vilāsinām arthavatāṃ rūpayauvanaśālināṃ |
nṛṇām vahvīpatīnāñ ca yogā vyajīkaro hitāḥ |
vilāsinām arthavatāṃ rūpayauvanaśālināṃ |
nṛṇām vahvīpatīnāñ ca yogā vyajīkaro hitāḥ |
em. sevamāno yad aucity ād vājīvāty arthavegavān |
nārīs tarpayate tena vājīkaraṇam ucyate || A
nārīs tarpayate tena vājīkaraṇam ucyate || A
cf. 1938 ed. 4.26.7
bhojanāni ca citrāṇi pānāni vividhāni ca |
vācaḥ srotro nugāminyas tvaksukhasparśanāni ca |
bhojanāni ca citrāṇi pānāni vividhāni ca |
vācaḥ srotro nugāminyas tvaksukhasparśanāni ca |
em. yāminī sendutilakā kāminī navayauvanā |
gītaṃ śrotramanohāri tāmbūlaṃ madirāḥ srajaḥ || A
gītaṃ śrotramanohāri tāmbūlaṃ madirāḥ srajaḥ || A
cf. 1938 ed. 4.26.9
gandhān manojñaṃ rūpāṇi citrāṇy upavanāni ca |
manasaś cāpratīvāto vyājīkurvanti mānavaṃ |
tais tair bhāvair ahṛdyais tu riraṃsor manasi kṣate |
gandhān manojñaṃ rūpāṇi citrāṇy upavanāni ca |
manasaś cāpratīvāto vyājīkurvanti mānavaṃ |
tais tair bhāvair ahṛdyais tu riraṃsor manasi kṣate |
cf. 1938 ed. 4.26.10
dhvajaḥ pataty adho nṛṇāṃ klaivyaṃ samupajāyate |
annair amlvauṣṇalavaṇair atimātropasevitaiḥ |
dhvajaḥ pataty adho nṛṇāṃ klaivyaṃ samupajāyate |
annair amlvauṣṇalavaṇair atimātropasevitaiḥ |
cf. 1938 ed. 4.26.11
saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klaivyaṃ tad aparaṃ smṛtaṃ |
ativyavāyaśīlo vā na ca vyājīkriyārataḥ |
saumyadhātukṣayo dṛṣṭaḥ klaivyaṃ tad aparaṃ smṛtaṃ |
ativyavāyaśīlo vā na ca vyājīkriyārataḥ |
cf. 1938 ed. 4.26.12
dhvajabhaṅgam avāpnoti saśukrakṣayahetukaṃ |
meḍhrarogeṇa mahatā marmcachedena vā punaḥ |
dhvajabhaṅgam avāpnoti saśukrakṣayahetukaṃ |
meḍhrarogeṇa mahatā marmcachedena vā punaḥ |
cf. 1938 ed. 4.26.13
klivyaṃ caturtham bhavati nṛṇāṃ puṃstvopaghātajaṃ |
klivyaṃ caturtham bhavati nṛṇāṃ puṃstvopaghātajaṃ |
em. balinaḥ kṣubdhamanaso nirodhād brahmacaryataḥ |
ṣaṣṭhaṃ klaibyaṃ mataṃ tat tu kharaśukranimittajam || A
ṣaṣṭhaṃ klaibyaṃ mataṃ tat tu kharaśukranimittajam || A
cf. 1938 ed. 4.26.15
asādhyaṃ sahajaṃ klaivyaṃ marmacchedāc ca yad bhavet |
sādhyānām avaśiṣṭānāṃ kāryo vyājīkaro vidhiḥ |
asādhyaṃ sahajaṃ klaivyaṃ marmacchedāc ca yad bhavet |
sādhyānām avaśiṣṭānāṃ kāryo vyājīkaro vidhiḥ |
cf. 1938 ed. 4.26.16
tilamāṣavidārīṇāṃ śālīnāṃ cūrṇṇam eva ca |
tilamāṣavidārīṇāṃ śālīnāṃ cūrṇṇam eva ca |
cf. 1938 ed. 4.26.17
rasair ikṣurasair vāpi marditaṃ saindhavānvita |
varāhamedasā yuktaṃ ghṛtenotkārikāṃ pacet |
rasair ikṣurasair vāpi marditaṃ saindhavānvita |
varāhamedasā yuktaṃ ghṛtenotkārikāṃ pacet |
cf. 1938 ed. 4.26.18
tāṃ bhakṣayitvā gaccheyuḥ puruṣaḥ ṣaṣṭhim aṅganāṃ ||
vastrāṇḍasiddhapayasi bhāvitā na sakṛt tilāṃ |
tāṃ bhakṣayitvā gaccheyuḥ puruṣaḥ ṣaṣṭhim aṅganāṃ ||
vastrāṇḍasiddhapayasi bhāvitā na sakṛt tilāṃ |
cf. 1938 ed. 4.26.19
śiśumāravasāpakvā tais tilaiḥ śaṣkulīśubhāṃ |
yaḥ khādet sa pumāṃ gacchet strīṇāṃ śatam apūrvavat ||
śiśumāravasāpakvā tais tilaiḥ śaṣkulīśubhāṃ |
yaḥ khādet sa pumāṃ gacchet strīṇāṃ śatam apūrvavat ||
cf. 1938 ed. 4.26.20
pippalīlavaṇaupetau vastāṇḍau kṣīrasarpiṣi |
sādhitau bhakṣayed yas tu sa gacchet pramadāśataṃ ||
pippalīlavaṇaupetau vastāṇḍau kṣīrasarpiṣi |
sādhitau bhakṣayed yas tu sa gacchet pramadāśataṃ ||
cf. 1938 ed. 4.26.21
māṣapippaliśālīnāṃ yavagodhūmayos tathā |
cūrṇṇabhāgaiḥ samais tais tu ghṛte pūpalikāṃ pacet |
māṣapippaliśālīnāṃ yavagodhūmayos tathā |
cūrṇṇabhāgaiḥ samais tais tu ghṛte pūpalikāṃ pacet |
cf. 1938 ed. 4.26.22
tāṃ bhakṣayitvā pītvā ca śarkarāmadhuram payaḥ |
naraś caṭakavad gacched daśavārān nirantaraṃ ||
tāṃ bhakṣayitvā pītvā ca śarkarāmadhuram payaḥ |
naraś caṭakavad gacched daśavārān nirantaraṃ ||
cf. 1938 ed. 4.26.23
cūrṇṇaṃ vidāryāḥ sakṛtaṃ svarasenaiva bhāvitaṃ |
sarpiḥkṣaudrayutaṃ līḍhvā daśanāryodhirohita ||
cūrṇṇaṃ vidāryāḥ sakṛtaṃ svarasenaiva bhāvitaṃ |
sarpiḥkṣaudrayutaṃ līḍhvā daśanāryodhirohita ||
cf. 1938 ed. 4.26.24
evam āmalakaṃ cūrṇṇaṃ svarasenaiva bhāvitaṃ |
śarkarāmadhusarpirbhir yuktaṃ līḍhvā payaḥ pivet |
evam āmalakaṃ cūrṇṇaṃ svarasenaiva bhāvitaṃ |
śarkarāmadhusarpirbhir yuktaṃ līḍhvā payaḥ pivet |
cf. 1938 ed. 4.26.25
etenāśītivarṣo pi yuveva parihṛṣyati ||
pippalīlavaṇaupetau vastāṇḍau ghṛtasādhitau |
etenāśītivarṣo pi yuveva parihṛṣyati ||
pippalīlavaṇaupetau vastāṇḍau ghṛtasādhitau |
cf. 1938 ed. 4.26.26
śiśumārasya vā khādet tau tu vyājīkarau bhṛśaṃ ||
kulīrakūrmanakrāṇām aṇḍāny evaṃ tu bhakṣayet |
śiśumārasya vā khādet tau tu vyājīkarau bhṛśaṃ ||
kulīrakūrmanakrāṇām aṇḍāny evaṃ tu bhakṣayet |
cf. 1938 ed. 4.26.27
mahiṣarṣabhavastānām pivec chukrāṇi vānaraḥ ||
aśvatthaphalamūlatvaṃ chuṅgasiddham payo 'pi vā |
mahiṣarṣabhavastānām pivec chukrāṇi vānaraḥ ||
aśvatthaphalamūlatvaṃ chuṅgasiddham payo 'pi vā |
mahiṣarṣabhavastānāmH mahiṣarṣabhabastānāṃ A mahiṣarṣabha K pivec chukrāṇipivec chukrāṇiH pibec chukrāṇi A om. K vānaraḥvā naraḥAH om. K aśvatthaphalamūlatvaṃ
aśvatthaphalamūlatvaṅ H
aśvatthaphalamūlatva A om. K chuṅgasiddhamchuṅgasiddhamH kśuṅgāsiddhaṃ A om. K payopayoAH om. K 'pipiH naraḥ || A om. K vāH om. AK
aśvatthaphalamūlatvaṅ H
aśvatthaphalamūlatva A om. K chuṅgasiddhamchuṅgasiddhamH kśuṅgāsiddhaṃ A om. K payopayoAH om. K 'pipiH naraḥ || A om. K vāH om. AK
- At this point, three folios of witness K are missing, covering 4.26.27-4.29.12.
cf. 1938 ed. 4.26.28
pītvā saśarkkarākṣaudraṃ kuliṅga iva hṛṣyati ||
vidārīmūlakalkan tu sritena payasā naraḥ |
pītvā saśarkkarākṣaudraṃ kuliṅga iva hṛṣyati ||
vidārīmūlakalkan tu sritena payasā naraḥ |
cf. 1938 ed. 4.26.29
udumvararasam pītvā vṛddho 'pi taruṇāyate ||
māṣāṇām palam ekan tu saṃyuktam madhusarppiṣā |
udumvararasam pītvā vṛddho 'pi taruṇāyate ||
māṣāṇām palam ekan tu saṃyuktam madhusarppiṣā |
cf. 1938 ed. 4.26.30
tiṃ līḍhvānupivet kṣīraṃ tena vyājībhavet naraḥ ||
tiṃ līḍhvānupivet kṣīraṃ tena vyājībhavet naraḥ ||
cf. 1938 ed. 4.26.31
nakramūṣikamaṇḍūkacaṭakāṇḍakṛtaṃ ghṛtaṃ |
nakramūṣikamaṇḍūkacaṭakāṇḍakṛtaṃ ghṛtaṃ |
cf. 1938 ed. 4.26.32
pādābhyaṅgena kurute vyājībhūmin tu na spṛśet ||
yāvan na spṛśate bhūmin tāvad gacchen nirantaraṃ |
pādābhyaṅgena kurute vyājībhūmin tu na spṛśet ||
yāvan na spṛśate bhūmin tāvad gacchen nirantaraṃ |
cf. 1938 ed. 4.26.33
svayaṃ guptekṣurakayor vījapūrṇṇaṃ saśarkkaraṃ ||
dhāroṣṇena nara payaḥ pītvā payasā na kṣayaṃ vrajet |
svayaṃ guptekṣurakayor vījapūrṇṇaṃ saśarkkaraṃ ||
dhāroṣṇena nara payaḥ pītvā payasā na kṣayaṃ vrajet |
cf. 1938 ed. 4.26.34
uccaṭācūrṇṇam apy eva kṣīreṇottamam ucyate ||
śatāvary uccaṭācūrṇṇam payaḥ medo sukhārthinā |
svayaṃguptāphalayutaṃ māṣayūṣam pivet naraḥ ||
uccaṭācūrṇṇam apy eva kṣīreṇottamam ucyate ||
śatāvary uccaṭācūrṇṇam payaḥ medo sukhārthinā |
svayaṃguptāphalayutaṃ māṣayūṣam pivet naraḥ ||
ucyateHpc ucya Hac śatāvary uccaṭācūrṇṇamem.
śatāvaryuccaṭācūrṇṇam Hpc payaḥem. peyam A te || Hac peyapayaḥ Hpc medoHpc evaṃ A sukhārthināHpc balārthinā | A svayaṃguptāphalayutaṃ
svayaṃguptāphalayutaṃ
svayaṃguptāphalayutaṃH
svayaṃguptāphalair yuktaṃ A māṣayūṣamH māṣasūpaṃ A pivet naraḥH piben naraḥ || A
śatāvaryuccaṭācūrṇṇam Hpc payaḥem. peyam A te || Hac peyapayaḥ Hpc medoHpc evaṃ A sukhārthināHpc balārthinā | A svayaṃguptāphalayutaṃ
svayaṃguptāphalayutaṃ
svayaṃguptāphalayutaṃH
svayaṃguptāphalair yuktaṃ A māṣayūṣamH māṣasūpaṃ A pivet naraḥH piben naraḥ || A
em. guptāphalaṃ gokṣurakāc ca bījaṃ tathoccaṭāṃ gopayasā vipācya |
khajāhataṃ śarkarayā ca yuktaṃ pītvā naro hṛṣyati sarvarātram || A
khajāhataṃ śarkarayā ca yuktaṃ pītvā naro hṛṣyati sarvarātram || A
em. māṣān vidārīm api soccaṭāṃ ca kṣīre gavāṃ kṣaudraghṛtopapannām |
pītvā naraḥ śarkarayā suyuktāṃ kuliṅgavad dhṛṣyati sarvarātram || A
pītvā naraḥ śarkarayā suyuktāṃ kuliṅgavad dhṛṣyati sarvarātram || A
cf. 1938 ed. 4.26.37
gṛṣṭīnāṃ vṛddhavatsānāṃ māṣacūrṇṇabhṛtāṅgavāṃ |
yat kṣīran tat praśansanti balakāmeṣu jantuṣu ||
gṛṣṭīnāṃ vṛddhavatsānāṃ māṣacūrṇṇabhṛtāṅgavāṃ |
yat kṣīran tat praśansanti balakāmeṣu jantuṣu ||
em. kṣīramāṃsagaṇāḥ sarve kākolyādiś ca pūjitaḥ |
vājīkaraṇahetor hi tasmāt tut tu prayojayet || A
vājīkaraṇahetor hi tasmāt tut tu prayojayet || A
cf. 1938 ed. 4.26.39
ete vyājīkarā yogāḥ prītyapatyabalapradāḥ |
sevyā viśuddhāpacita viśuddhā paricita dehaiḥ kālādy apekṣayeti ||
ete vyājīkarā yogāḥ prītyapatyabalapradāḥ |
sevyā viśuddhāpacita viśuddhā paricita dehaiḥ kālādy apekṣayeti ||
Adhyāya 27 (draft based on MS H)
cf. 1938 ed. 4.27.1
athātaḥ sarvvāvādhasaṃśamanīyaṃ rasāyanam vyākhyāsyāmaḥ ||
athātaḥ sarvvāvādhasaṃśamanīyaṃ rasāyanam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A
cf. 1938 ed. 4.27.3
pūrvve vayasi madhye vā manuṣyasya rasāyanaṃ |
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ snigdhaśuddhatanoḥ sadā ||
pūrvve vayasi madhye vā manuṣyasya rasāyanaṃ |
prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ snigdhaśuddhatanoḥ sadā ||
cf. 1938 ed. 4.27.4
aviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhiḥ |
na bhāti vāsasi kliṣṭe raṅgayoga ivāhitaḥ ||
aviśuddhaśarīrasya yukto rāsāyano vidhiḥ |
na bhāti vāsasi kliṣṭe raṅgayoga ivāhitaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.27.5
śarīrasyopaghātāya doṣajā mānasās tathā |
upadiṣṭopadeśena teṣāṃ vakṣyāmi vāraṇaṃ ||
śarīrasyopaghātāya doṣajā mānasās tathā |
upadiṣṭopadeśena teṣāṃ vakṣyāmi vāraṇaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.27.6
śītodakam payaḥ kṣaudraṃ ghṛtamekaikaśo dviśaḥ |
triśaḥ samastam athavā prāk pītaṃ sthāpayed vayaḥ ||
śītodakam payaḥ kṣaudraṃ ghṛtamekaikaśo dviśaḥ |
triśaḥ samastam athavā prāk pītaṃ sthāpayed vayaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.27.7
tatra viḍaṅgataṇḍulam āhṛtya yaṣṭīmadhukamadhuyuktaṃ yathābalaṃ śītatoyena upayuñjīta śītatoyaṃ cānupivet | aharahar mmāsan tad eva madhuyuktaṃ bhallātakakvāthena | drākṣākvāthena vā madhusaṃyuktaṃ | madhvāmalakarasābhyām vā | guḍūcīkvāthena vā | evam ete pañcaprayogā bhavanti | jīrṇṇe mudgayūṣeṇālavaṇena ghṛtaṃntam odanam aśnīyād iti ghṛtavantam odanam aśnīyāt | etaiḥ khalu durnnāmānaḥ kṣayaṃ yāntikrimayaś copaśāmyanti | grahaṇadhāraṇaśaktiś ca bhavati | māsi māsi ca prayoge varṣaśataṃ varṣaśataṃ āyuṣo 'bhivṛddhir vbhavati ||
tatra viḍaṅgataṇḍulam āhṛtya yaṣṭīmadhukamadhuyuktaṃ yathābalaṃ śītatoyena upayuñjīta śītatoyaṃ cānupivet | aharahar mmāsan tad eva madhuyuktaṃ bhallātakakvāthena | drākṣākvāthena vā madhusaṃyuktaṃ | madhvāmalakarasābhyām vā | guḍūcīkvāthena vā | evam ete pañcaprayogā bhavanti | jīrṇṇe mudgayūṣeṇālavaṇena ghṛtaṃntam odanam aśnīyād iti ghṛtavantam odanam aśnīyāt | etaiḥ khalu durnnāmānaḥ kṣayaṃ yāntikrimayaś copaśāmyanti | grahaṇadhāraṇaśaktiś ca bhavati | māsi māsi ca prayoge varṣaśataṃ varṣaśataṃ āyuṣo 'bhivṛddhir vbhavati ||
viḍaṅgataṇḍulamH viḍaṅgataṇḍula A āhṛtyaH cūrṇamāhṛtya A yathābalaṃA yathāvalaṃ H śītatoyenaśītatoyenaH śītatoyeno A upayuñjītaH payuñjīta A cānupivet | aharaharH cānupibed evam aharahar A bhallātakakvāthenaH bhallātakakvāthena vā, A drākṣākvāthena vāH madhudrākṣākvā A madhusaṃyuktaṃH thayuktaṃ vā, A mudgayūṣeṇālavaṇenamudgayūṣeṇālavaṇenaH mudgāmalakayūṣeṇālavaṇenā A ghṛtaṃntamHpc om. A ghṛ Hac odanamHpc om. A taṃ Hac aśnīyād itiem. lpasnehena A om. Hac aśnīyāditi Hpc aśnīyāt | etaiḥH aśnīyāt; ete A khaluH svalva A durnnāmānaḥH rśāṃsi A kṣayaṃH kṣapa A yāntikrimayaś copaśāmyantiem. yanti, kṛmīn upaghnanti, A yāntikrimayaścopaśāmyanti | H grahaṇadhāraṇaśaktiś caH grahaṇadhāraṇaśaktiṃ ja A bhavatibhavati |H nayanti, A māsiH māse A māsi caH māse ca A varṣaśataṃH varṣaśata A āyuṣoH māyuṣo A 'bhivṛddhirA 'bhivṛddhi H vbhavatiem. bhavati || A rvbhavati || H
cf. 1938 ed. 4.27.8
viḍaṅgataṇḍuladroṇaṃ piṣṭapavanapiṣṭavadusvedya vigatakaṣāyaṃ susvinnam avatārya dṛśadi prapiṣṭamāyasyāṃ kumbhyāṃ madhūttarodakaṅ kṛtvā | bhasmarāśau prāvṛṣyabhyatarataś ca catu ro māsānnidadhyāt | varṣāvyavāye coddhṛtyopasaṃskṛtaśarīraḥ sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā prātaḥ prātaryathābalam upayuñjīta | jīrṇṇe mudgayūṣeṇa ghṛtam odanam aśnīyāt | pāṃśuśayyāyāṃ śāyayīta | tasya māsādūrddhaṃ sarvvāṅgebhyaḥ krimayo niḥkrāmanti | tān anutailenābhyaktasya vidalenāpaharet | dvitīye pipīlikās tṛtīye yūkānān tathaivāpaharet | caturthe dantanakharomāṇyavasīryante | pañcame praśasta guṇalakṣaṇāni jāyante | amānuṣañcādityaprakāśam vapuradhigacchati | dūrācchravaṇa darśanāni cāsya bhavati | rajastamasī cāpohya satvamadhitiṣṭhate | śrutanigādī | apūrvvotpādī puṣṭo vṛṣabhavalo 'śvajavaḥ punaryuvāṣṭau varṣaśatānyāyuravāpnoti | tasyānutailamabhyaṅgārthe | kaṣāyamājakarṇṇamutsādanārthe | sauśīraṃ kūnūpodakaṃ snānārthe | candanamanulepanārthe | bhallātataka vidhānavadupayogaḥ parihāraś ca |
viḍaṅgataṇḍuladroṇaṃ piṣṭapavanapiṣṭavadusvedya vigatakaṣāyaṃ susvinnam avatārya dṛśadi prapiṣṭamāyasyāṃ kumbhyāṃ madhūttarodakaṅ kṛtvā | bhasmarāśau prāvṛṣyabhyatarataś ca catu ro māsānnidadhyāt | varṣāvyavāye coddhṛtyopasaṃskṛtaśarīraḥ sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā prātaḥ prātaryathābalam upayuñjīta | jīrṇṇe mudgayūṣeṇa ghṛtam odanam aśnīyāt | pāṃśuśayyāyāṃ śāyayīta | tasya māsādūrddhaṃ sarvvāṅgebhyaḥ krimayo niḥkrāmanti | tān anutailenābhyaktasya vidalenāpaharet | dvitīye pipīlikās tṛtīye yūkānān tathaivāpaharet | caturthe dantanakharomāṇyavasīryante | pañcame praśasta guṇalakṣaṇāni jāyante | amānuṣañcādityaprakāśam vapuradhigacchati | dūrācchravaṇa darśanāni cāsya bhavati | rajastamasī cāpohya satvamadhitiṣṭhate | śrutanigādī | apūrvvotpādī puṣṭo vṛṣabhavalo 'śvajavaḥ punaryuvāṣṭau varṣaśatānyāyuravāpnoti | tasyānutailamabhyaṅgārthe | kaṣāyamājakarṇṇamutsādanārthe | sauśīraṃ kūnūpodakaṃ snānārthe | candanamanulepanārthe | bhallātataka vidhānavadupayogaḥ parihāraś ca |
rthe… snānārthe om. A
viḍaṅgataṇḍuladroṇaṃH viḍaṅgataṇḍulānāṃ droṇaṃ A piṣṭapavanapiṣṭavadusvedyapiṣṭapavanapiṣṭavadusvedyaH piṣṭapacane piṣṭavadupasvedya A susvinnamH svinna A avatāryaavatāryaH mavatārya A dṛśadiH dṛṣadi A prapiṣṭamāyasyāṃH piṣṭamāyase A kumbhyāṃH dṛḍhe kumbhe A madhūttarodakaṅH madhūdakottaraṃ A kṛtvāH prāvṛṣi A bhasmarāśauH bhasmarāśā A prāvṛṣyabhyatarataś caprāvṛṣyabhyatarataś caH vantargṛhe A māsānnidadhyāt | varṣāvyavāyeH māsānnidadhyāt, varṣāvigame A prātaryathābalamem. prātar yathābalam A prātaryathāvalam H mudgayūṣeṇaH mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena A ghṛtamghṛtamH ghṛtavantam A śāyayītaH śayīta, A māsādūrddhaṃH māsādūrdhvaṃ A krimayoH kṛmayo A niḥkrāmantiH niṣkrāmanti, A tān anutailenābhyaktasyaH tān aṇutailenābhyaktasya A vidalenāpaharet | dvitīyeH vaṃśavidalenāpaharet, dvitīye A pipīlikāspipīlikāsH pipīlikā A tṛtīyeH stṛtīye A yūkānānH yūkā A tathaivāpaharet | caturtheH stathaivāpaharet, caturthe A dantanakharomāṇyavasīryanteH dantanakharomāṇyavaśīryante; A amānuṣañcādityaprakāśamH amānuṣaṃ cādity aprakāśaṃ A dūrācchravaṇadūrācchravaṇaH dūrācchravaṇāni A bhavatiH bhavanti, A satvamadhitiṣṭhatesatvamadhitiṣṭhateH sattvam adhitiṣṭhati, A śrutanigādīH śrutanigā A apūrvvotpādīH dyapūrvotpādī A puṣṭoH om. A vṛṣabhavaloH gajabalo A punaryuvāṣṭauH punaryuvā 'ṣṭau A tasyānutailamabhyaṅgārtheH tasyāṇutailamabhyaṅgā A kūnūpodakaṃkūnūpodakaṃHpc kūpodakaṃ Hac candanamanulepanārtheH candanam upalepanārthe, A bhallātatakabhallātatakaH bhallātaka A vidhānavadupayogaḥH vidhānavadāhāraḥ A
cf. 1938 ed. 4.27.9
kāśmarīṇānniṣkulīkṛtānāmeṣa eva kalpaḥ | pāṃśuśayyābhojanavarjyaṃ | tatrāpi payasā śritena bhoktavyaṃ | āśiṣaś ca samānāḥ pūrvveṇa | śoṇitapittanimitteṣu vikāreṣveteṣām upayogaḥ |
kāśmarīṇānniṣkulīkṛtānāmeṣa eva kalpaḥ | pāṃśuśayyābhojanavarjyaṃ | tatrāpi payasā śritena bhoktavyaṃ | āśiṣaś ca samānāḥ pūrvveṇa | śoṇitapittanimitteṣu vikāreṣveteṣām upayogaḥ |
cf. 1938 ed. 4.27.10
yathoktamāgāram praviśya balāmūlārddhapalam palam vā payasyāloḍya pibet | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ | evaṃ dvādaśarātram upayuñjīta tato varṣaśatam vayastiṣṭhati | eṣa eva balātibalānāgabalāvidārīśa tāvarīṇām upayogaḥ | viśeṣatas tu atibalām udakena | nāgabalācūrṇṇaṃ madhukṣīreṇa | śatāvarīmapyevaṃ | pūrvveṇāśiṣaś ca samānāḥ | ete hy auṣadhaprayogāḥ | balakāmānāṃ śoṣiṇāṃ raktapittopasṛṣṭānāṃ śoṇitañccharddayatām viricyamānānāñ copadiśyante ||
yathoktamāgāram praviśya balāmūlārddhapalam palam vā payasyāloḍya pibet | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ | evaṃ dvādaśarātram upayuñjīta tato varṣaśatam vayastiṣṭhati | eṣa eva balātibalānāgabalāvidārīśa tāvarīṇām upayogaḥ | viśeṣatas tu atibalām udakena | nāgabalācūrṇṇaṃ madhukṣīreṇa | śatāvarīmapyevaṃ | pūrvveṇāśiṣaś ca samānāḥ | ete hy auṣadhaprayogāḥ | balakāmānāṃ śoṣiṇāṃ raktapittopasṛṣṭānāṃ śoṇitañccharddayatām viricyamānānāñ copadiśyante ||
payasyāloḍyapayasyāloḍyaH payasā ''āloḍya A upayuñjīta tatoH upayujya dvādaśa varṣāṇi vayastiṣṭhati; evaṃ divasaśatam upayujya A eṣaH evam A evaH e A balātibalānāgabalāvidārīśabalātibalānāgabalāvidārīśaH vātibalānāgabalāvidārīśa A viśeṣatas tuH viśeṣata A atibalāmH stvatibalā A udakenaH mudakena, A madhukṣīreṇaH madhunā, vidārīcūrṇaṃ kṣīreṇa, A pūrvveṇāśiṣaś caH pūrveṇānyat samānamāśiṣaś ca A samānāḥH samāḥ | A ete hyH etā A auṣadhaprayogāḥH stvauṣadhayo A
cf. 1938 ed. 4.27.11
vārāhīmūlan tulācūrṇṇaṅ kṛtvā tato mātrām madhuyuktam payasāloḍya pibet | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ | prayogam imam upayevamāno varṣaśatam āyur avāpnoti || strīṣu cākṣayatā | etenaiva cūrṇṇaena payovacūrṇṇāśritaśritaśītam abhimathyājyam utpādya | madhuyuktam upayuñjīta | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ ||
vārāhīmūlan tulācūrṇṇaṅ kṛtvā tato mātrām madhuyuktam payasāloḍya pibet | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ | prayogam imam upayevamāno varṣaśatam āyur avāpnoti || strīṣu cākṣayatā | etenaiva cūrṇṇaena payovacūrṇṇāśritaśritaśītam abhimathyājyam utpādya | madhuyuktam upayuñjīta | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity āhāraḥ ||
vārāhīmūlanH vārāhīmūla A madhuyuktamH madhuyuktāṃ A payasāloḍyapayasāloḍyaH payasā ''āloḍya A prayogamH pratibedho 'tra pūrvavat; prayoga A imamH mimam A upayevamānoH upasevamāno A varṣaśatamH varṣaśata A āyurH māyu A avāpnotiH ravāpnoti A cākṣayatāH cākṣayatām, A cūrṇṇaenaH cūrṇena A payovacūrṇṇāśritaśritaśītampayovacūrṇṇāśrita¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦¦śritaśītamH payo 'vacūrṇya śṛtaśītam A abhimathyājyamH abhimathyājya A utpādyaH mutpādya A madhuyuktamH madhuyutam A jīrṇṇeH sāyaṃprātar ekakālaṃ vā, jīrṇe A āhāraḥH āhāraḥ, evaṃ māsam upayujya sauparṇaṃ bhavaty analpabalaḥ strīṣu cākṣayo varṣaśatāyurbhavatīti || A
cf. 1938 ed. 4.27.12
cakṣuḥ kāmaḥ prāṇakāmo vā jīvavījakasārāgnimanthamūlāni kvāthairmmāṣaprasthaṃ sādhayet | tasmin sidhyati citrakamūlānāmakṣamātraṃ kalkan dadyāt | āmalakarasacaturvbhāgan tataḥ susvinnam avatārya śītībhūtam madhusarppirbbhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta | jīrṇṇe mudgayūṣeṇā lavaṇena ghṛtavantamodanam aśnīyāt | māsamātramevam anena prayogena ca kṣuḥ sauparṇṇam bhavati | alpabalābalāṃ strīṣu cākṣyyo varṣaśatāyurbbhavati || ||
cakṣuḥ kāmaḥ prāṇakāmo vā jīvavījakasārāgnimanthamūlāni kvāthairmmāṣaprasthaṃ sādhayet | tasmin sidhyati citrakamūlānāmakṣamātraṃ kalkan dadyāt | āmalakarasacaturvbhāgan tataḥ susvinnam avatārya śītībhūtam madhusarppirbbhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta | jīrṇṇe mudgayūṣeṇā lavaṇena ghṛtavantamodanam aśnīyāt | māsamātramevam anena prayogena ca kṣuḥ sauparṇṇam bhavati | alpabalābalāṃ strīṣu cākṣyyo varṣaśatāyurbbhavati || ||
jīvavījakasārāgnimanthamūlāniHpc bījakasārāgnimanthamūlaṃ ni A jīvakasārāgnimanthamūlāni Hac kvāthairmmāṣaprasthaṃH ṣkvāthya māṣaprasthaṃ A citrakamūlānāmakṣamātraṃcitrakamūlānāmakṣamātraṃH citrakamūlānām akṣamātraṃ A dadyāt | āmalakarasacaturvbhāganH dadyād āmalakarasacaturthabhāgaṃ, A susvinnamH svinnam A śītībhūtamH sahasrasṃpātābhihutaṃ kṛtvā śītībhūtaṃ A jīrṇṇeH yathābalaṃ, yathāsātmyaṃ ca lavaṇaṃ pariharan bhakṣayet| jīrṇe A mudgayūṣeṇāH mudgāmalakayūṣeṇā A ghṛtavantamodanamH ghṛtavantamodana A aśnīyāt | māsamātramevamH maśnīyāt payasā vā māsatrayam; e A anenaH vamābhyāṃ A prayogena ca kṣuḥprayogena ca kṣuḥH prayogābhyāṃ cakṣuḥ A alpabalābalāṃH analpabalaḥ A cākṣyyoH cākṣayo A varṣaśatāyurbbhavatiH varṣaśatāyur bhavatīti|| A
em. bhavati cātra payasā saha siddhāni naraḥ śaṇaphalāni yaḥ |
bhakṣayet payasā sārdhaṃ vayas tasya na śīryate || A
bhakṣayet payasā sārdhaṃ vayas tasya na śīryate || A
Adhyāya 28 (draft based on MS H)
athāto medhāyuḥkāmīyaṃ rasāyanam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvanatariḥ || A
medhāyuḥkāmaḥ śvetāvalgujaphalādy ātapaśuṣkāṇyādāya
cūrṇāni kṛtvā guḍena sahāloḍya snehakumbhe nidadhyāt | tataḥ saptarātrād
uddhṛtya hṛtadoṣasya yathābalaṃ piṇḍaṃ prayacchet | anuditsūrye, uṣṇodakañ
cānupibet | bhallātakavidhānavac cāgārapraveśaḥ | jīrṇauṣadhaś cāparāhṇe
vihimābhir adbhiḥ | pariṣiktagātraḥ śālīnāṃ ṣaṣṭikānām vā payasā
śarkarāmadhureṇaudanam aśnīyāt | evaṃ ṣaṇmāsān upayuñjya vigatapāpmā
valopetaḥ śrutanigādī bhavati | kuṣṭharogiṇām udariṇām vā kṛṣṇāni
gomūtrāloḍyārddhapalikaṃ piṇḍam udite sūrye pāyayet | sāyāhne
cālavaṇenāmalakayūṣeṇa sarpiṣmantam odanam aśnīyāt | evaṃ māsam upayujya
smṛtimān arogo varṣaśatāyur bhavati | eṣa evopayogaś citrakamūlānāṃ rajanyāś
ca |
medhāyuḥkāmaḥA mehāyuḥ kāsaḥ H śvetāvalgujaphalādy ātapaśuṣkāṇyādāyaem. śvetāvalgujaphalānyātapapariśuṣkāṇyādāya A svetāvalgujaphalātapaśuṣkāṇyādāya H cūrṇānicūrṇṇāniH sūkṣmacūrṇāni A sahāloḍyaA sāhāloḍya H snehakumbheA senhakumbhe H nidadhyāt | tataḥH saptarātraṃ dhānyarāśau nidadhyāt, sa A saptarātrād uddhṛtyaH ptarātrād uddhṛtya A yathābalaṃA yathāvalam H prayacchet | anuditsūryeem. prayacched anudite sūrye, A prayacchet | anuditasūrye H cānupibet | bhallātakavidhānavac cāgārapraveśaḥcānupibet; bhallātakavidhānavac cāgārapraveśaḥA cānupivet | bhallātakavidhānavac cāgārapraveśaḥ | H cāparāhṇeA cāparāṇhve H vihimābhirH himābhir A ṣaṣṭikānām vāH ṣaṣṭikānāṃ ca A ṣaṇmāsān upayuñjyaem. ṣaṇmāsān upayujya AH valopetaḥem. balavarṇopetaḥ A valāyetaḥ H bhavatiH smṛtimān arogo varṣaśatāyur bhavati | A kuṣṭharogiṇāmH kuṣṭhinaṃ pāṇḍurogiṇam A udariṇām vāH udariṇaṃ vā A kṛṣṇānikṛṣṇāniH kṛṣṇāyā A gomūtrāloḍyārddhapalikaṃem. gomūtreṇāloḍyārdhapalikaṃ AH uditeem. vigatalauhitye A udita H sūryeem. savitari A sūrya H pāyayet | sāyāhneem. pāyayet, parāhṇe A pāyayet | pā H sarpiṣmantamA sarppiṣm anta H odanamA modanam H citrakamūlānāṃA ścitrakamūlānāṃ H rajanyāś carajanyā ś caH rajanyāś ca; citrakamūle viśeṣo dvipalikaṃ piṇḍaṃ paraṃ pramāṇaṃ, śeṣaṃ pūrvavat || A
hṛtadoṣa evāgāram praviśya maṇḍūkaparṇīsvarasam ādāya
sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā yathābalam payasāloḍya pibet | tilair vā saha
bhakṣayet | payo 'nupānaṃ | jīrṇe payaḥ sarpirodana ity āhāraḥ | bilvamātram
vā pi piṇḍam payasāloḍya pibet | evan daśarātram upayujya medhāvī
varṣaśatāyur bhavati ||
evāgāramH eva pratisaṃsṛṣṭabhakto yathākramamāgāraṃ A maṇḍūkaparṇīsvarasamA maṇḍūkaparṇṇīsvarasa H ādāyaA mādāya H yathābalamyathābalaṃA ya𑑎thāvalam H payasāloḍyaem. payasā ''āloḍya A payasā H pibet | tilair vāem. pibet payo 'nupānaṃ vā, tasyāṃ jīrṇāyāṃ yavānnaṃ payasopayuñjīta; tilair vā A lo pivet | tilair vvā H bhakṣayet | payoH bhakṣayet trīn māsān payo A āhāraḥH āhāraḥ; evam upayuñjāno brahmavarcasī śrutanigādī bhavati varṣaśatam āyur avāpnoti | trirātropoṣitaś ca trirātram enāṃ bhakṣayet, trirātrādūrdhvaṃ payaḥ A bilvamātram vāem. sarpir iti copayuñjīta | bilvamātraṃ A vilvamātram vā H pi piṇḍamem. piṇḍaṃ vā A piṇḍam H payasāloḍyaem. payasā ''āloḍya A payasālo H pibet | evanpibet, evaṃA pivet | evan H daśarātramH dvādaśarātram A
hṛtadoṣa evāgāram praviśya pratisaṃsṛṣṭabhakto
brāhmīsvarasamādāya sahasrasampātābhihutaṃ kṛtvā yathābalam prayuñjītau |
jīrṇauṣadhaś cāparāhṇe yavāgūmalavaṇam pibet || kṣīrasātmyo 'thavā payasā
bhuñjīta || evaṃ saptarātram upayujya vrahmavarccasī medhāvī bhavati |
dvitīyaṃ saptarātram upayujya grantham īpsitam utpādayati naṣṭañ cāsya
prādur bhavati | tṛtīyam uccāritaṃ śatam apy avadhārayati | evam
ekaviṃśatirātram upayujya lakṣmīr apakrāmati | śarīrāt mūrttimatī cainam
vāgdevīm anupraviśati | sarvāś cainaṃ śrutayo 'vatiṣṭhate | śrutidharaḥ
pañcavarṣaśatāyur bhavati ||
pratisaṃsṛṣṭabhaktoA pratisaṃsṛṣṭabhaktau H brāhmīsvarasamādāyaA vrahmīsvarasamādāya H yathābalamA yathāvalam H prayuñjītauem. payuñjīta, A upañjīta | Hac upayuñjīta | Hpc cāparāhṇeA cāparāṇhe H yavāgūmalavaṇamyavāgūmalavaṇaṃA yavāgūmalavaṇām H pibet || kṣīrasātmyopibet, kṣīrasātmyoA pivet || kṣīrasātmyo H 'thavāem. vā AH upayujyaA upayuṃjya H vrahmavarccasīem. brahmavarcasī A vrahmavarccasvī H utpādayatiA utpādayti H naṣṭañnaṣṭaṃA naṣṭaś H uccāritaṃH saptarātram upayujya dviruccāritaṃ A avadhārayatiA upadhārayati | H upayujyaH upayujyā A lakṣmīrA la𑑎kṣī Hac la𑑎kṣmī Hpc apakrāmatiA rapakrāmati | H śarīrāt mūrttimatīśarīrāt mūrtimatīH mūrtimatī A vāgdevīmH vāgdevy A śrutayoH śrutaya A 'vatiṣṭhateem. upatiṣṭhanti, A 'vatiṣṭhete | H śrutidharaḥH śrutadharaḥ A
vrahmīsvarasaprasthadvaye ghṛtaprastham viḍaṅgataṇḍulānāṅ
kuḍavam vacābhṛ vṛtayoḥ | dvādaśa dvādaśa ca harītakyāmalakavibhītakāni
kalkapiṣṭānyavāpyaikadhyaṃ sādhayitvā svanuguptan nidadhyāt | tataḥ
pūrvvavad yathābalam upayuñjīta | jīrṇṇapūrvvavad āhāraḥ parihāraś ca |
etenordhvam adhaś ca krimayogacchanti | alakṣmīra apakrāmati |
puṣkaravarṇṇaḥ śrutanigādī trivarṣaśatāyur bhavati | etad eva
viṣakuṣṭhaviṣamajvaram apasmāronmādabhūtagraheṣu saṃśodhanam upadiśanti |
vrahmīsvarasaprasthadvayeH brāhmīsvarasaprasthadvaye A kuḍavamH kuḍavaṃ dve dve A vacābhṛH pale vacā A vṛtayoḥH mṛtayor A dvādaśadvādaśaH om. A dvādaśa caH dvādaśa A harītakyāmalakavibhītakāniH harītakyāmalakabibhītakāni A kalkapiṣṭānyavāpyaikadhyaṃH ślakṣṇapiṣṭānyāvāpyaikadhyaṃ A pūrvvavad yathābalamem. pūrvavidhānena mātrāṃ yathābalam A pūrvvavad yathāvalam H jīrṇṇapūrvvavad āhāraḥjīrṇṇapūrvvavad āhāraḥH jīrṇe payaḥ sarpirodana ity āhāraḥ, pūrvavac cātra A parihāraś caH parīhāraḥ, A caH tirya A krimayogacchantiH k kṛmayo niṣkrāmanti, A alakṣmīraH alakṣmīr A śrutanigādīH sthiravayāḥ śrutanigādī A viṣakuṣṭhaviṣamajvaramviṣa𑑎kuṣṭhaviṣamajvaramH kuṣṭhaviṣamajvarā A apasmāronmādabhūtagraheṣuH pasmāronmādaviṣabhūtagraheṣv anyeṣu ca mahāvyādhiṣu A upadiśantiH ādiśanti || A
hṛtadoṣa evāgāram praviśya haimavatyā vacāyāḥ piṇḍam
āmalakamātram abhihutan kṛtvā payasālo pivet | jīrṇṇe payaḥ sarppirodana ity
āhāraḥ | evaṃ dvādaśarātram upayuṃjīta | tato 'sya śrotraṃ vidhiyate |
dvirabhyāsāt smṛtimān bhavati | trirabhyasya śrutam ādhatte |
caturdvādaśarātram abhyasya tatas tārkṣyan darśanam utpadyate | śatāyuś ca
bhavati | dve pale itasyā vacāyāḥ kvāthyam pivet payasā pūrvvaśāśiṣaś ca
samānāḥ |
praviśyaA praniśya H piṇḍamH piṇḍa A āmalakamātramH māmalakamātram A abhihutan kṛtvāabhihutan kṛtvāH abhihutaṃ A payasālo pivet | jīrṇṇeem. payasā ''āloḍya pibet, jīrṇe A payasālopivet | jīrṇṇe H vidhiyateH vivriyate, A trirabhyasyaH trirabhyāsā A śrutamH cchruta A ādhatteH mādatte, A abhyasyaH upayujya sarvaṃ tara A tatasH ti kilbiṣaṃ, A tārkṣyanH tārkṣya A darśanamH darśana A utpadyateH mutpadyate, A bhavati | dvebhavati | dveH bhavati | dve dve A itasyāH itarasyā A vacāyāḥH vacāyā A kvāthyamH viṣkvāthya A pivet payasāH pibet payasā, A pūrvvaśāśiṣaś caH samānaṃ bhojanaṃ, samāḥ pūrveṇāśiṣaś ca || A samānāḥH om. A
vacāśatapākam vā sarppir droṇam upayñjya
pañcavarṣaśatāyur bhavati | galagaṇḍāpacīślīpadasvararabhedāṃś cāpahanti ||
bhavanti ||
em. ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi āyuṣkāmarasāyanam |
mantrauṣadhasamāyuktaṃ saṃvatsaraphalapradam || A
mantrauṣadhasamāyuktaṃ saṃvatsaraphalapradam || A
em. bilvasya cūrṇaṃ puṣye tu hutaṃ vārān sahasraśaḥ |
śrīsūktena naraḥ kalye sasuvarṇaṃ dine dine || A
śrīsūktena naraḥ kalye sasuvarṇaṃ dine dine || A
em. sarpir madhuyutaṃ lihyād alakṣmīnāśanaṃ param |
tvacaṃ vihāya bilvasya mūlakvāthaṃ dine dine || A
tvacaṃ vihāya bilvasya mūlakvāthaṃ dine dine || A
em. prāśnīyāt payasā sārdhaṃ snātvā hutvā samāhitaḥ |
daśasāhasram āyuṣyaṃ smṛtaṃ yuktarathaṃ bhavet || A
daśasāhasram āyuṣyaṃ smṛtaṃ yuktarathaṃ bhavet || A
em. hutvā bisānāṃ kvāthaṃ tu madhulājaiś ca saṃyutam |
amoghaṃ śatasāhasraṃ yuktaṃ yuktarathaṃ smṛtam || A
amoghaṃ śatasāhasraṃ yuktaṃ yuktarathaṃ smṛtam || A
em. suvarṇaṃ padmabījāni madhu lājāḥ priyaṅgavaḥ |
gavyena payasā pītam alakṣmīṃ pratiṣedhayet || A
gavyena payasā pītam alakṣmīṃ pratiṣedhayet || A
em. nīlotpaladalakvātho gavyena payasā śṛtaḥ |
sasuvarṇastilaiḥ sārdham alakṣmīnāśanaḥ smṛtaḥ || A
sasuvarṇastilaiḥ sārdham alakṣmīnāśanaḥ smṛtaḥ || A
em. gavyaṃ payaḥ suvarṇaṃ ca madhūcchiṣṭaṃ ca mākṣikam |
pītaṃ śatasahasrābhihutaṃ yuktarathaṃ smṛtam || A
pītaṃ śatasahasrābhihutaṃ yuktarathaṃ smṛtam || A
em. vacāghṛtasuvarṇaṃ ca bilvacūrṇam iti trayam |
medhyam āyuṣyam ārogyapuṣṭisaubhāgyavardhanam || A
medhyam āyuṣyam ārogyapuṣṭisaubhāgyavardhanam || A
em. vāsāmūlatulākvāthe tailam āvāpya sādhitam |
hutvā sahasram aśnīyān medhyam āyuṣyam ucyate || A
hutvā sahasram aśnīyān medhyam āyuṣyam ucyate || A
em. yāvakāṃstāvakān khāded abhibhūya yavāṃs tathā |
pippalīmadhusaṃyuktān śikṣā caraṇavad bhavet || A
pippalīmadhusaṃyuktān śikṣā caraṇavad bhavet || A
em. madhvāmalakacūrṇāni suvarṇam iti ca trayam |
prāśyāriṣṭagṛhīto 'pi mucyate prāṇasaṃśayāt || A
prāśyāriṣṭagṛhīto 'pi mucyate prāṇasaṃśayāt || A
em. śatāvarīghṛtaṃ samyag upayuktaṃ dine dine |
sakṣaudraṃ sasuvarṇaṃ ca narendraṃ sthāpayed vaśe || A
sakṣaudraṃ sasuvarṇaṃ ca narendraṃ sthāpayed vaśe || A
em. gocandanā mohanikā madhukaṃ mākṣikaṃ madhu |
suvarṇam iti saṃyogaḥ peyaḥ saubhāgyam icchatā || A
suvarṇam iti saṃyogaḥ peyaḥ saubhāgyam icchatā || A
em. padmanīlotpalakvāthe yaṣṭīmadhukasaṃyute |
sarpir āsāditaṃ gavyaṃ sasuvarṇaṃ sadā pibet || A
sarpir āsāditaṃ gavyaṃ sasuvarṇaṃ sadā pibet || A
em. payaś cānupibet siddhaṃ teṣām eva samudbhave |
alakṣmīghnaṃ sadā ''āyuṣyaṃ rājyāya subhagāya ca || A
alakṣmīghnaṃ sadā ''āyuṣyaṃ rājyāya subhagāya ca || A
em. yatra nodīrito mantro yogeṣv eteṣu sādhane |
śabditā tatra sarvatra gāyatrī tripadā bhavet || A
śabditā tatra sarvatra gāyatrī tripadā bhavet || A
pāpmānam upahanty etāḥ śriyaṃ dadyut tathāuṣadhīḥ |
kuryun nāgabalam vāpi manuṣyam amaropamaṃ ||
kuryun nāgabalam vāpi manuṣyam amaropamaṃ ||
satatādhyayanam vādaḥ paratantrāvalokanaṃ |
tad vidyācāryasevā ca buddhimedhākarāḥ gaṇaḥ |
tad vidyācāryasevā ca buddhimedhākarāḥ gaṇaḥ |
āyuṣyaṃ bhojanañ jīrṇṇe vegānāñ ca vidhāraṇaṃ |
brahmacaryam ahiṃsā ca sāhasānāñ ca varjjanam iti || ||
brahmacaryam ahiṃsā ca sāhasānāñ ca varjjanam iti || ||
Adhyāya 29 (draft based on MS H)
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A
cf. 1938 ed. 4.29.3
vrahmā yadajṛt pūrvvamamṛtaṃ somasaṃjñitaṃ |
jarāmṛtyuvināśāya vidhānan tasya vakṣyate||
vrahmā yadajṛt pūrvvamamṛtaṃ somasaṃjñitaṃ |
jarāmṛtyuvināśāya vidhānan tasya vakṣyate||
cf. 1938 ed. 4.29.4
eka eva khalu bhagavān somaḥ sthānānām ākṛtir vviśeṣaiś caturvviṃṅśatidhā bhidyate ||
eka eva khalu bhagavān somaḥ sthānānām ākṛtir vviśeṣaiś caturvviṃṅśatidhā bhidyate ||
cf. 1938 ed. 4.29.5
tadyathā || aṃśumān mūñjavām̐ś caiva candramārajataprabhaḥ |
tadyathā || aṃśumān mūñjavām̐ś caiva candramārajataprabhaḥ |
cf. 1938 ed. 4.29.6
pratānavām̐s tālavṛntaḥ karavīrāṅśusannibhāḥ ||
svayamprabho mahāsomo yaś cāpi garuḍāhṛtaḥ |
pratānavām̐s tālavṛntaḥ karavīrāṅśusannibhāḥ ||
svayamprabho mahāsomo yaś cāpi garuḍāhṛtaḥ |
cf. 1938 ed. 4.29.7
gāyatryas traiṣṭubhaḥ pāṃktyo jāgrataḥ sātkaras tathā ||
agniṣṭomo revataś ca yaś coktha iti saṃjñitaḥ |
gāyatryas traiṣṭubhaḥ pāṃktyo jāgrataḥ sātkaras tathā ||
agniṣṭomo revataś ca yaś coktha iti saṃjñitaḥ |
cf. 1938 ed. 4.29.8
gāyatryā tripadā yukto yaś coḍupatir ucyate ||
ete somāḥ samākhyātā vedoktair nnāmabhiḥ śubhaiḥ |
gāyatryā tripadā yukto yaś coḍupatir ucyate ||
ete somāḥ samākhyātā vedoktair nnāmabhiḥ śubhaiḥ |
cf. 1938 ed. 4.29.9
sarvveṣām eva caiteṣāmeko vidhir upāsane ||
sarvve tulyaguṇāś caiva vidhānaṃ sampravakṣyate ||
sarvveṣām eva caiteṣāmeko vidhir upāsane ||
sarvve tulyaguṇāś caiva vidhānaṃ sampravakṣyate ||
cf. 1938 ed. 4.29.10
atho nyatama somam upayuyuṃkṣuḥ sarvvopakaraṇaparicārakopetaḥ | praśaste deśe trivṛtamagāraṅkārayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ praśaste tithikaraṇamuhūrttaṅaaśumantam ādāyādhvarakalpenābhiṣṭutya yathoktāgāraskṛtamaṅgalaḥ | somacandraṃkandaṃsuvarṇṇasūcyā vidārya payo gṛhṇīyāt | sauvarṇṇe rājate pātreñjalimātraṃ tato sakṛdevopa yuñjīto nāsvādayamānas ta upaspṛśya śeṣam apsv astv avasādya yam aniyamābhyāmātmānaṃ saṃyojya vāgyato 'bhyantaraḥ | suhṛdbhir anvāsyamāno viharet |
atho nyatama somam upayuyuṃkṣuḥ sarvvopakaraṇaparicārakopetaḥ | praśaste deśe trivṛtamagāraṅkārayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ praśaste tithikaraṇamuhūrttaṅaaśumantam ādāyādhvarakalpenābhiṣṭutya yathoktāgāraskṛtamaṅgalaḥ | somacandraṃkandaṃsuvarṇṇasūcyā vidārya payo gṛhṇīyāt | sauvarṇṇe rājate pātreñjalimātraṃ tato sakṛdevopa yuñjīto nāsvādayamānas ta upaspṛśya śeṣam apsv astv avasādya yam aniyamābhyāmātmānaṃ saṃyojya vāgyato 'bhyantaraḥ | suhṛdbhir anvāsyamāno viharet |
athoH ato A nyatamaH 'nyatamaṃ A upayuyuṃkṣuḥH upayuyukṣuḥ A trivṛtamagāraṅkārayitvātrivṛtamagāraṅkārayitvāH trivṛtam āgāraṃ kārayitvā A praśasteH praśasteṣu A tithikaraṇamuhūrttaṅaaśumantamH tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu aṃśumantam A ādāyādhvarakalpenābhiṣṭutyaādāyādhvarakalpenābhiṣṭutyaH ādāyādhvarakalpenāhṛtam abhiṣutam abhihutaṃ A yathoktāgāraskṛtamaṅgalaḥH cāntarāgāre kṛtamaṅgalasvastivācanaḥ A somacandraṃkandaṃsuvarṇṇasūcyāsomacandraṃkandaṃsuvarṇṇasūcyāHpc somakandaṃ suvarṇasūcyā A somacandraṃsuvarṇṇasūcyā Hac rājateH (rājate vā) A pātreñjalimātraṃH pātre 'ñjalimātraṃ, A tatoH tataḥ A sakṛdevopasakṛdevopaH sakṛd evopa A yuñjītoyuṇjītoH yuñjīta A nāsvādayamānas taH nāsvādayan, tata A astv avasādya yamastv avasādya yamHpc avasādya ya A avasādya yam Hac aniyamābhyāmātmānaṃH maniyamābhyām ātmānaṃ A 'bhyantaraḥH 'bhyantarataḥ A anvāsyamānoanvāsyamānoH upāsyamāno A
cf. 1938 ed. 4.29.11
rasāyanam pītavāṃs tu nirvvāte niyatātmanā
śucirāsītastiṣṭheccaṃkrampānna kathañcana samviśet |
rasāyanam pītavāṃs tu nirvvāte niyatātmanā
śucirāsītastiṣṭheccaṃkrampānna kathañcana samviśet |
cf. 1938 ed. 4.29.12
na cātmānam ādarśe syu vā nirīkṣeta | rūpaśālitvāt tato nyaddaśarātraṃ krodhādīn parihared eṣa sarveṣām upayogaḥ | viśeṣatas tu vallīpratānakṣupādayaḥ somā bhakṣayitavyāḥ | bhavanti teṣāṃmavacaturtho muṣṭayaḥ |
na cātmānam ādarśe syu vā nirīkṣeta | rūpaśālitvāt tato nyaddaśarātraṃ krodhādīn parihared eṣa sarveṣām upayogaḥ | viśeṣatas tu vallīpratānakṣupādayaḥ somā bhakṣayitavyāḥ | bhavanti teṣāṃmavacaturtho muṣṭayaḥ |
naK sāyaṃ vā bhuktavān upaśrutaśāntiḥ kuśaśayyāyāṃ kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhir upāsyamānaḥ śayīta, tṛṣito vā śītodakamātrāṃ pibet (aśanāyito vā kṣīraṃ); tataḥ prātar utthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ spṛṣṭvā tatahaivāsīta, tasya jīrṇe some chardir utpadyate, tataḥ śoṇitāktaṃ kṛmivyāmiśraṃ charditavate sāyaṃ śṛtaśītaṃ kṣīraṃ vitaret; tatas tṛtīye 'hani kṛmivyāmiśram atisāryate, sa tenāniṣṭapratigrahabhuktaprabhṛtibhir viśeṣair vinirmuktaḥ śuddhatanur bhavati, tataḥ sāyaṃ snātāya pūrvavad eva kṣīraṃ vitaret, kṣaumavastrāstṛtāyāṃ cainaṃ śayyāyāṃ śāyayet; tataś caturthe 'hani tasya śvayathur utpadyate, tataḥ sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo niṣkrāmanti, tadahaś ca śayyāyāṃ pāṃśubhir avakīryamāṇaḥ śayīta, tataḥ sāyaṃ pūrvavad eva kṣīraṃ vitaret; evaṃ pañcamaṣaṣṭhayor divasayor varteta, kevalam ubhayakālam asmai kṣīraṃ vitaret; tataḥ saptame 'hani nirmāṃsas tv agasthibhūtaḥ kevalaṃ somaparigrahād evocchvasiti, tad ahaś ca kṣīreṇa sukhoṣṇena pariṣicya tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet; tato 'ṣṭame 'hani prātar eva kṣīrapariṣiktaṃ candanapradigdhāgātraṃ payaḥ pāyayitvā pāṃśuśayyāṃ samutsṛjya kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet, tato 'sya māṃsam āpyāyyate, tvak cāvadalati, dantanakharomāṇi cāsya patanti; tasya navamadivasāt prabhṛty aṇutailābhyaṅgaḥ somavalkakaṣāyapariṣekaḥ; tato daśame 'hany etad eva vitaret, tato 'sya tvak sthiratām upaiti; evam ekādaśadvādaśayor varteta; tatas trayodaśāt prabhṛti somavalkakaṣāyapariṣekaḥ, evam āṣoḍaśād varteta; tataḥ saptadaśāṣṭādaśayor divasayor daśanā jāyante śikhariṇaḥ snigdhavajravaidūryasphaṭikaprakāśāḥ samāḥ sthirāḥ sahiṣṇavaḥ, tadā prabhṛti cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ kṣīrayavāgūm upaseveta yāvat pañcaviṃśatiriti; tato 'smai dadyāc chālyodanaṃ mṛdūbhayakālaṃ payasā, tato 'sya nakhā jāyante vidrumendragopakataruṇādity aprakāśāḥ, sthirāḥ snigdhā lakṣaṇasaṃpannāḥ keśāś ca sūkṣmā jāyante, tvak ca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśā; ūrdhvaṃ ca māsāt keśān vāpayet, vāpayitvā cośīracandanakṛṣṇatilakalkaiḥ śiraḥ pradihyāt payasā vā snāpayet; tato 'syānantaraṃ saptarātrāt keśā jāyante bhramarāñjananibhāḥ kuñcitāḥ sthirāḥ snigdhāḥ; tatas trirātrāt prathamāvasathaparisarān niṣkramya muhūrtaṃ sthitvā punar evāntaḥ praviśet, tato 'sya balātailam abhyaṅgārthe 'vacāryaṃ, yavapiṣṭam udvartanārthe, sukhoṣṇaṃ ca payaḥ pariṣekārthe, ajakarṇakaṣāyam utsādanārthe, sośīraṃ kūpodakaṃ snānārthe, candanam anulepārthe, āmalakarasavimiśrāś cāsya yūṣasūpavikalpāḥ, kṣīramadhukasiddhaṃ ca kṛṣṇatilam avacāraṇārthe, evaṃ daśarātraṃ; tato 'nyad daśarātraṃ dvitīye parisare varteta; tatas tṛtīye parisare sthirīkurvann ātmānam anyaddaśarātram āsīta, kiñcid ātapapavanān vā seveta, punaś cāntaḥ praviśet, na A sāyaṃ vā bhuktavānupaśrutaśāntiḥkuśaśayyāyāṃ kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhir anvāsyamānaḥ śayīta | tṛṣito vā śītodakaṃ mātrām pivet | tataḥ prātarutthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ spṛṣṭvā tathaivāsīt | tasya jīrṇṇe some ccharddirutpadyate | tataḥ śoṇitāktaṅ krimivyāmiśrañ chardditavataḥ | sāyaṃ sritaśītaṃ kṣīram vitaret tatas tṛtīye 'hani krimivyāmiśram atisāryate | sa tenātisṛṣṭapratigrahabhuktaprabhṛbhir viśaiṣaiḥ pratimuktaḥ śuddhatanurvbhavati | tataḥ sāyaṃ snātasya pūrvvavadeva kṣīram vitaret | kṣaumavastrāstṛtāyāñcainaṃ śayyāyāṃ śāyayīta | tataś caturthe 'hani tasya śvayathurupajāyate | tataḥ sarvvāṅgebhyaḥ krimayo niḥkrāmanti | tadahaś ca pāṃśu śayyāyāṃ pāṃśubhir avakīryamāṇaḥ śayīta | tataḥ sāyampūvvavadeva kṣīram vitared evaṃ pañcamaṣaṣṭhayor ddivasayor vvarteta | kevalannūbhayataḥ kālamasmai kṣīram vitaret tataḥ | saptamehani nirmmāṃsatvagastibhūtaḥ | somapratigrahād evocchasiti | tadahaḥ kṣīkṣīreṇa sukhoṣṇena pariṣicya tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet | tato 'ṣṭamehani prātareva kṣīraṣiktaścandanaparidigdhagātraḥ payaḥ pītvā pāṃśuśayyāmutsṛjya kṣaumāstṛtāyāṃ śayīta | tasya māṃsānyāpyāyyante tvak cāvadalati | dantanakharomāṇi cāsyaśīryante | tasya navama diva sāt prabhṛtyanutailamabhyaṅgaḥ | somavalkakaṣāyaḥ pariṣekaḥ | tato 'sya daśamehanyetad eva vitaret tatosya tvaksthiratām upaiti | eva mekāda śadvādaśayor vvartteta | tatastrayodaśāt prabhṛtinaiva somavalkakaṣāyo dātavyaḥ | evamāṣoḍaśādvartteta | tatas saptadaśāṣṭādaśayor ddaśayor ddantājā yeta śikhariṇaḥ snigdhāvajravaidūryasphaṭikasannikāśāḥ sthirāḥ samāḥ sahiṣṇavaḥ | tadā prabhṛti cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ kṣīrayavāgūmu paseveta | yāvadāpañcaviṃśatiriti | tato 'smai dadyācchālyodanaṃ mṛdumubhayataḥ kālaṃ | tatosya nakhā jāyante vidrumendragopakataruṇāditya prakāśāḥ snigdhāḥ sthirāḥ | lakṣaṇasampannāḥ keśāś ca śūkṣmā jāyante | tvak ca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśāḥ | urddhvañca māsāt keśān vāpayeta | vāpayitvā cośīracandanatilakalkaiḥ śiraḥ pradideta | payasā ca snehayīta | tatosyānantaraṃ saptarātrāt keśā jāyante | añjanavaidūryabhramaranibhāḥ kuñcitāgrāḥ | snigdhāśirasopabhogānāmāharttāraiḥ | tatas trirātrāt prathamaparisarānniṣkramya muhūrttaṃ sthitvā punarevāntaḥ praviśet | tato 'sya valātailamabhyaṅgo 'vacārya yavapiṣṭamudvarttanārthe | sukhoṣṇampayaś ca pariṣekārthe | kaṣāyam ājakarṇṇam utsādanārthe | āmalakamiśrāś cāsya yūṣavikalpāḥ | kṣīramadhusiddhañ ca kṛṣṇatilam̐ mabhihārāṇārthe | evaṃ daśarātraṃ dvitīye parisarevartteta | tatastṛtīye parisare sthirīkurvvann ātmānamany addeśarātramāsīta | kiñcid dātātapapavanam āseveta | punaś cāntaḥ praviśet | na Hac sāyaṃ vā bhuktavānupaśrutaśāntiḥkuśaśayyāyāṃ kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhir anvāsyamānaḥ śayīta | tṛṣito vā śītodakaṃ mātrām pivet | tataḥ prātarutthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ spṛṣṭvā tathaivāsīt | tasya jīrṇṇe some ccharddirutpadyate | tataḥ śoṇitāktaṅ krimivyāmiśrañ chardditavataḥ | sāyaṃ sritaśītaṃ kṣīram vitaret tatas tṛtīye 'hani krimivyāmiśram atisāryate | sa tenātisṛṣṭapratigrahabhuktaprabhṛbhir viśaiṣaiḥ pratimuktaḥ śuddhatanurvbhavati | tataḥ sāyaṃ snātasya pūrvvavadeva kṣīram vitaret | kṣaumavastrāstṛtāyāñcainaṃ śayyāyāṃ śāyayīta | tataś caturthe 'hani tasya śvayathurupajāyate | tataḥ sarvvāṅgebhyaḥ krimayo niḥkrāmanti | tadahaś ca pāṃśu śayyāyāṃ pāṃśubhir avakīryamāṇaḥ śayīta | tataḥ sāyampūvvavadeva kṣīram vitared evaṃ pañcamaṣaṣṭhayor ddivasayor vvarteta | kevalannūbhayataḥ kālamasmai kṣīram vitaret tataḥ | saptamehani nirmmāṃsatvagastibhūtaḥ | somapratigrahād evocchasiti | tadahaḥ kṣīhakṣīreṇa sukhoṣṇena pariṣicya tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet | tato 'ṣṭamehani prātareva kṣīraṣiktaścandanaparidigdhagātraḥ payaḥ pītvā pāṃśuśayyāmutsṛjya kṣaumāstṛtāyāṃ śayīta | tasya māṃsānyāpyāyyante tvak cāvadalati | dantanakharomāṇi cāsyaśīryante | tasya navama diva sāt prabhṛtyanutailamabhyaṅgaḥ | somavalkakaṣāyaḥ pariṣekaḥ | tato 'sya daśamehanyetad eva vitaret tatosya tvaksthiratām upaiti | eva mekāda śadvādaśayor vvartteta | tatastrayodaśāt prabhṛtinaiva somavalkakaṣāyo dātavyaḥ | evamāṣoḍaśādvartteta | tatas saptadaśāṣṭādaśayor ddaśayor ddantājā yeta śikhariṇaḥ snigdhāvajravaidūryasphaṭikasannikāśāḥ sthirāḥ samāḥ sahiṣṇavaḥ | tadā prabhṛti cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ kṣīrayavāgūmu paseveta | yāvadāpañcaviṃśatiriti | tato 'smai dadyācchālyodanaṃ mṛdumubhayataḥ kālaṃ | tatosya nakhā jāyante vidrumendragopakataruṇāditya prakāśāḥ snigdhāḥ sthirāḥ | lakṣaṇasampannāḥ keśāś ca śūkṣmā jāyante | tvak ca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśāḥ | urddhvañca māsāt keśān vāpayeta | vāpayitvā cośīracandanatilakalkaiḥ śiraḥ pradideta | payasā ca snehayīta | tatosyānantaraṃ saptarātrāt keśā jāyante | añjanavaidūryabhramaranibhāḥ kuñcitāgrāḥ | snigdhāśirasopabhogānāmāharttāraiḥ | tatas trirātrāttatra śirā prathamaparisarānniṣkramya muhūrttaṃ sthitvā punarevāntaḥ praviśet | tato 'sya valātailamabhyaṅgo 'vacārya yavapiṣṭamudvarttanārthe | sukhoṣṇampayaś ca pariṣekārthe | kaṣāyam ājakarṇṇam utsādanārthe | āmalakamiśrāś cāsya yūṣavikalpāḥ | kṣīramadhusiddhañ ca kṛṣṇatilam̐taila mabhihārāṇārthe | evaṃ daśarātraṃ dvitīye parisarevartteta | tatastṛtīye parisare sthirīkurvvann ātmānamany addeśarātramāsīta | kiñcid dātātapapavanam āseveta | punaś cāntaḥ praviśet | na Hpc syu vāsyuvāKH 'psu vā A nyaddaśarātraṃem. 'nyad daśarātraṃ A nyad daśarātraṃ K 'nyad addaśarātraṃ H krodhādīn parihared eṣakrodhādīn parihared eṣakrodhādīn pariharet | eṣaKH krodhādīn pariharet, evaṃ A upayogaḥKH upayoga A viśeṣatas tuKH vikalpaḥ | viśeṣatas tu A vallīpratānakṣupādayaḥvallīpratānakṣupādayaḥKH vallīpratānakṣupakādayaḥ A bhakṣayitavyāḥKH brāhmaṇakṣatriyavaiśyair bhakṣayitavyāḥ | A bhavantibhavantiKH teṣāṃ tu A teṣāṃmavacaturtho muṣṭayaḥem. pramāṇam ardhacatuṣkamuṣṭayaḥ || A teṣāṃm avacaturtho muṣṭayaḥ | K teṣām arthacaturthāmuṣṭayaḥ | H
cf. 1938 ed. 4.29.13
aṅśumantaṃ sauvarṇṇo pātrebhiṣuśayāc candramasaṃ rājate | tāvupayojyāṣṭaguṇam aiśvaryam avāpyaiśānaṃ devaṃ paśyati | śeṣāṃs tu tāmramaye mṛnmaye vā śūdravarjyañ ca tribhir varṇṇaiḥ soma upayoktavyaḥ | tataś caturthe māsi paurṇṇamāsyāṃ vrāhmaṇamarcayitvā kṛtamaṅgalā niḥkramya yatheṣṭaṃ vrajediti ||
aṅśumantaṃ sauvarṇṇo pātrebhiṣuśayāc candramasaṃ rājate | tāvupayojyāṣṭaguṇam aiśvaryam avāpyaiśānaṃ devaṃ paśyati | śeṣāṃs tu tāmramaye mṛnmaye vā śūdravarjyañ ca tribhir varṇṇaiḥ soma upayoktavyaḥ | tataś caturthe māsi paurṇṇamāsyāṃ vrāhmaṇamarcayitvā kṛtamaṅgalā niḥkramya yatheṣṭaṃ vrajediti ||
sauvarṇṇoK sauvarṇe A sauvarṇṇa H pātrebhiṣuśayāc candramasaṃpātrebhiṣuśayāc candramasaṃK pātre 'bhiṣuṇuyāt, candramasaṃ A pātre 'bhiṣuyāyāccandramasaṃ H tāvupayojyāṣṭaguṇamK tāv upayujyāṣṭaguṇam A tāv upayojyāṣṭaguṇam H avāpyaiśānaṃK avāpyeśānaṃ A avāpyaiś ānan H paśyatiKH anupraviśati, A śeṣāṃs tuAK śeṣās tu H mṛnmayemṛnmayeKH mṛnmaye vā A vāKH rohite vā A śūdravarjyañ caKH carmaṇi vitate; śūdravarjaṃ A tribhirAK bhabhir H somaKH somā A upayoktavyaḥupayoktavyaḥKH upayoktavyāḥ | A māsiKH māse A vrāhmaṇamarcayitvāvrāhmaṇamarcayitvāK śucau deśe brāhmaṇānarcayitvā A vrāhmaṇānarccayitvā H kṛtamaṅgalāKH kṛtamaṅgalo A niḥkramyaKH niṣkramya A yatheṣṭaṃyatheṣṭamKH yathoktaṃ A vrajeditivrajeditiKH vrajed iti || A
cf. 1938 ed. 4.29.14
oṣadhīnāṃ patiṃ somam upayujyaivam akṣata |
daśavarṣasahasrāṇi navān dhārayate tanuṃ |
oṣadhīnāṃ patiṃ somam upayujyaivam akṣata |
daśavarṣasahasrāṇi navān dhārayate tanuṃ |
cf. 1938 ed. 4.29.15
nāgnir na tejaṃ na viṣaṃ na śastraṃ nāśastram eva ca |
tasyālamāyuḥ kṣapaṇe samarthāni bhavanti hi |
nāgnir na tejaṃ na viṣaṃ na śastraṃ nāśastram eva ca |
tasyālamāyuḥ kṣapaṇe samarthāni bhavanti hi |
cf. 1938 ed. 4.29.16
bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇāṃ prasūtānāmanekadhā |
kuñjarāṇāṃ sahasrasya balaṃ samadhigacchati ||
bhadrāṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇāṃ prasūtānāmanekadhā |
kuñjarāṇāṃ sahasrasya balaṃ samadhigacchati ||
cf. 1938 ed. 4.29.17
kṣīrodaṃ śakrasadanaṃ uttarāṃś ca kurūn api
yatrecchati sa gantuṃ vai tatrāsyāpratighāsatiḥ |
kṣīrodaṃ śakrasadanaṃ uttarāṃś ca kurūn api
yatrecchati sa gantuṃ vai tatrāsyāpratighāsatiḥ |
cf. 1938 ed. 4.29.18
kaṃdarpa iva rūpeṇa kantyā candra ivāparaḥ |
prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ |
kaṃdarpa iva rūpeṇa kantyā candra ivāparaḥ |
prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ |
cf. 1938 ed. 4.29.19
sāṃgopāṃgāṃś ca nikhilāṃ vedāṃ viṃdati tatvataḥ |
caraty amoghasaṅkalpo devavaccākhilaṃ jagat ||
sāṃgopāṃgāṃś ca nikhilāṃ vedāṃ viṃdati tatvataḥ |
caraty amoghasaṅkalpo devavaccākhilaṃ jagat ||
cf. 1938 ed. 4.29.20
sarveṣām eva somānāṃ patrāṇi daśa pañca ca |
tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante ca patanti ca |
sarveṣām eva somānāṃ patrāṇi daśa pañca ca |
tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante ca patanti ca |
cf. 1938 ed. 4.29.21
ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāharahas tathā |
śuklasya pūrṇṇamāsyān tu bhavet pañcadaśacchadaḥ |
ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāharahas tathā |
śuklasya pūrṇṇamāsyān tu bhavet pañcadaśacchadaḥ |
cf. 1938 ed. 4.29.22
divase divase patramekaikaṃ śīryate punaḥ |
kṛṣṇe kṛṣṇadvayaṃ cāpi latā bhavati kevalā ||
divase divase patramekaikaṃ śīryate punaḥ |
kṛṣṇe kṛṣṇadvayaṃ cāpi latā bhavati kevalā ||
cf. 1938 ed. 4.29.23
aṃśumānājyagandhas tu kandavān rajataprabhaḥ |
kadalyākārakandas tu muñjavān laśunacchadaḥ |
aṃśumānājyagandhas tu kandavān rajataprabhaḥ |
kadalyākārakandas tu muñjavān laśunacchadaḥ |
cf. 1938 ed. 4.29.24
candramā rajatābhāso jale carati sarvadā |
garuḍāhṛtanāmā ca śyenākhyau cāpi pāṇḍurau |
candramā rajatābhāso jale carati sarvadā |
garuḍāhṛtanāmā ca śyenākhyau cāpi pāṇḍurau |
cf. 1938 ed. 4.29.25
sarpanirmokasadṛśau tau vṛkṣā grāvalamvinau |
athānye maṇḍalaiś citraiś citritā iva bhānti te |
sarpanirmokasadṛśau tau vṛkṣā grāvalamvinau |
athānye maṇḍalaiś citraiś citritā iva bhānti te |
cf. 1938 ed. 4.29.26
kṣīrakandalatāvantaḥ patrairnānāvidhairvṛtā |
kṣīrakandalatāvantaḥ patrairnānāvidhairvṛtā |
cf. 1938 ed. 4.29.27
himavaty arvude sahye mahendre malaye tathā |
himavaty arvude sahye mahendre malaye tathā |
cf. 1938 ed. 4.29.28
pāriyātre ca vindhye ca devasūte hṛde tathā |
uttareṇa vitastāyāḥ prabhavasya mahīdharāḥ |
pāriyātre ca vindhye ca devasūte hṛde tathā |
uttareṇa vitastāyāḥ prabhavasya mahīdharāḥ |
cf. 1938 ed. 4.29.29
haṭhavat plavate tatra candramā somasattamaḥ |
tasyoddeśeṣu cāpy asti muñjavān aṃśumān api |
haṭhavat plavate tatra candramā somasattamaḥ |
tasyoddeśeṣu cāpy asti muñjavān aṃśumān api |
cf. 1938 ed. 4.29.30
kaśmīre ca saro yantu nāmnā kṣudrakamānasaṃ |
kaśmīre ca saro yantu nāmnā kṣudrakamānasaṃ |
cf. 1938 ed. 4.29.31
gāyatryaśtraiṣṭubhaś cāpi jāgrataḥ satkaras tathā |
tatra santyapare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ ||
gāyatryaśtraiṣṭubhaś cāpi jāgrataḥ satkaras tathā |
tatra santyapare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ ||
cf. 1938 ed. 4.29.32
na tāṃ paśyanty adharmiṣṭhāḥ kṛtaghnāś cāpi ye narāḥ |
bheṣajadveṣiṇaś cāpi vrāhmaṇadveṣiṇas tatheti ||
na tāṃ paśyanty adharmiṣṭhāḥ kṛtaghnāś cāpi ye narāḥ |
bheṣajadveṣiṇaś cāpi vrāhmaṇadveṣiṇas tatheti ||
[Adhyāya 30]
cf. 1938 ed. 4.30.1
athāto nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto nivṛttasantāpīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ|| A
cf. 1938 ed. 4.30.3
yathā nivṛttasantāpā modantedivi devatāḥ |
tathauṣadhyastvimāḥ prāpya modante bhuvi mānavāḥ ||
yathā nivṛttasantāpā modantedivi devatāḥ |
tathauṣadhyastvimāḥ prāpya modante bhuvi mānavāḥ ||
cf. 1938 ed. 4.30.4
atha khalu saptavidhāḥ puruṣā rasāyanaṃ nopayuñjīran | tad yathā | anātmavānalaso daridraḥ pramādī vyasanī pāpiṣṭho bheṣajāpamānī ceti || saptabhiḥ kāraṇair na saṃpadyante | tad yathā | ajñānādarambhādasthiracittatvād dāridrādanāyatanādāyāsādauṣadhālābhācceti ||
atha khalu saptavidhāḥ puruṣā rasāyanaṃ nopayuñjīran | tad yathā | anātmavānalaso daridraḥ pramādī vyasanī pāpiṣṭho bheṣajāpamānī ceti || saptabhiḥ kāraṇair na saṃpadyante | tad yathā | ajñānādarambhādasthiracittatvād dāridrādanāyatanādāyāsādauṣadhālābhācceti ||
saptavidhāḥsaptavidhāḥKH sapta A pāpiṣṭhoKH pāpakṛ A bheṣajāpamānīKH d bheṣajāpamānī A kāraṇair naK eva kāraṇairna A kāraṇairnna H saṃpadyantesampadyanteKH saṃpadyate; A ajñānādarambhādasthiracittatvād dāridrādanāyatanādāyāsādauṣadhālābhāccetiajñānādarambhādasthiracittatvād dāridrādanāyatanādāyāsādauṣadhālābhāccetiK ajñānādanārambhādasthiracittatvād dāridvyādanāyattatvād adharmādauṣadhālābhācceti|| A ajñānādanāraṃbhādasthiracittatvād dāridryādanāyatanādāyāsādauṣadhālābhācceti || H
cf. 1938 ed. 4.30.5
athauṣadhīn vakṣyāmaḥ | tatrājagarī svetakāpotī gonasī kṛṣṇakāpotī vārāhī cchatrāticchatrā kanyā kareṇu ajā takrakād ity aparṇṇinī vrahmasuvarcalā mahāsrāvaṇī golāmī mahāvegavatī cetyaṣṭādaśa somasamavīryāmahauṣadhayo vyākhyāḥ || tatra tāsāṃ somavat kriyāsīstutatayaḥ śāstrebhihitāḥ | tāsāmagārebhihitānāṃ yāḥ kṣīravatyastāsāṃ kṣīrakuḍavaṃ sakṛdevopuyañjīta | yāstvakṣīrāmūlavatyastāsāṃ pradeśinī pramāṇānī trīṇi kāṇḍāni pramāṇam upayoge | svetakāpotī samūlavṛttā bhakṣayitavyā | gonasyājagarī kṛṣṇakāpotīnāṃ sanakhaṃ muṣṭiṃ kāṇḍasaḥ kalpayitvā kṣīreṇa visrāvya pratisāritamabhighāritamabhihutañ ca sakṛdevopayuñjīta | tatastāsāṃ yānyāpayasā sakṛdeva vrahmasuvarcalā saptarātram upayoktavyā | bhakṣakalpena | śeṣāṇāṃ pañca pañca palāni kṣīrāḍhakakathitāni prasthevaśiṣṭe parisrāvya sakṛdevopayuñjīta | somena cāhāravihārāḥ vyākhyātāḥ | kevalaṃ tu navanītamabhyaṃ gārthe | śeṣaṃ somavadānirgamāditi ||
athauṣadhīn vakṣyāmaḥ | tatrājagarī svetakāpotī gonasī kṛṣṇakāpotī vārāhī cchatrāticchatrā kanyā kareṇu ajā takrakād ity aparṇṇinī vrahmasuvarcalā mahāsrāvaṇī golāmī mahāvegavatī cetyaṣṭādaśa somasamavīryāmahauṣadhayo vyākhyāḥ || tatra tāsāṃ somavat kriyāsīstutatayaḥ śāstrebhihitāḥ | tāsāmagārebhihitānāṃ yāḥ kṣīravatyastāsāṃ kṣīrakuḍavaṃ sakṛdevopuyañjīta | yāstvakṣīrāmūlavatyastāsāṃ pradeśinī pramāṇānī trīṇi kāṇḍāni pramāṇam upayoge | svetakāpotī samūlavṛttā bhakṣayitavyā | gonasyājagarī kṛṣṇakāpotīnāṃ sanakhaṃ muṣṭiṃ kāṇḍasaḥ kalpayitvā kṣīreṇa visrāvya pratisāritamabhighāritamabhihutañ ca sakṛdevopayuñjīta | tatastāsāṃ yānyāpayasā sakṛdeva vrahmasuvarcalā saptarātram upayoktavyā | bhakṣakalpena | śeṣāṇāṃ pañca pañca palāni kṣīrāḍhakakathitāni prasthevaśiṣṭe parisrāvya sakṛdevopayuñjīta | somena cāhāravihārāḥ vyākhyātāḥ | kevalaṃ tu navanītamabhyaṃ gārthe | śeṣaṃ somavadānirgamāditi ||
yānyāpayasā… so om. Hac
athauṣadhīn vakṣyāmaḥathauṣadhīn vakṣyāmaḥ |KH athauṣadhīvyākhyāsyāmaḥ A svetakāpotīKH śvetakāpotī, A gonasīKH om. A kṛṣṇakāpotīAK kṛṣṇakapotī H vārāhīKH gonasī, vārāhī, A cchatrāticchatrācchatrā ticchatrāKpcH kanyā, chatrā, aticchatrā, A cchatrā Kac kanyāKH om. A kareṇuka reṇuKH kareṇuḥ, A takrakād ity aparṇṇinīem. cakrakā, ādity aparṇī, A takrakādityaparṇṇinī K takraka ādityaparṇṇinī H vrahmasuvarcalāvrahmasuvarccalāKH brahmasuvarcalā, A mahāsrāvaṇīKH śrāvaṇī, mahāśrāvaṇī, A golāmīKH golomī, ajalomī, A somasamavīryāmahauṣadhayosomasamavīryā mahauṣadhayosomasamavīryāmahauṣadhayoAK somavīryā mahauṣadhayo H vyākhyāḥKH vyākhyā A tatraKH tāḥ| A somavat kriyāsīstutatayaḥK somavat kriyāśīḥstutayaḥ A somavat kriyāsīstutayaḥ H śāstrebhihitāḥśāstre+abhihitāḥ|śāstre 'bhihitāḥ |K śāstreabhihitāḥśāstre+abhihitāḥ|śāstre 'bhihitāḥ | AH tāsāmagārebhihitānāṃ yāḥtāsāmagārebhihitānāṃ yāḥK tāsāmāgāre+abhihutānāṃ yāḥ A tāsāmagāre 'bhihitānāṃ yāḥ H kṣīravatyastāsāṃAKpc kṣīratyastāsāṃ Kac kṣīravatyas tāsāṃ H sakṛdevopuyañjītasakṛdevopuyañjīta |K sakṛdevopayuñjītasakṛdevopayuñjīta,sakṛdevopayuñjīta | AH pramāṇānīK pramāṇāni A pramāṇī H trīṇiAK triṇi H svetakāpotīsvetakāpotīKH śvetakāpotī A samūlavṛttāsamūlavṛttāsamūlavṛttāKH samūlapatrā A gonasyājagarīKH gonasyajagarī A sanakhaṃsanakhamKH sanakha A kāṇḍasaḥKH khaṇḍaśaḥ A visrāvyaKH vipācya A pratisāritamabhighāritamabhihutañ capratisāritamabhighāritamabhihutañ caKH parisrāvyābhighāritamabhihutaṃ ca A tatastāsāṃKH cakra A yānyāpayasāyānyāpayasāKHpc kāyāḥ payaḥ A vrahmasuvarcalāvrahmasuvarccalāKHpc brahmasuvarcalā A bhakṣakalpenaKHpc bhakṣyakalpena, A kṣīrāḍhakakathitānikṣīrāḍhaka kathitāniKHpc kṣīrāḍhakakvathitāni A prasthevaśiṣṭe parisrāvyaK prasthe+avaśiṣṭe+avatārya parisrāvya A prasthevasiṣe parisrāvya Hpc somenaKH somava A cāhāravihārāḥK dāhāravihārau A cāravihārā H vyākhyātāḥK vyākhyātau, A vyākhyātā || H kevalaṃ tukevalan tuKH kevalaṃ A
cf. 1938 ed. 4.30.6
bha || yuvānaṃ sihaṃvikrāntaṃ sakṛcchrubhanigāditaṃ |
kuryuretāḥ krameṇaivaṃ dvisahasrāyuṣaṃ naraṃ ||
bha || yuvānaṃ sihaṃvikrāntaṃ sakṛcchrubhanigāditaṃ |
kuryuretāḥ krameṇaivaṃ dvisahasrāyuṣaṃ naraṃ ||
cf. 1938 ed. 4.30.7
aṅgadī kuṇḍalī maulī divyasrakcandanāmvaraḥ
caratyamoghasaṅkalpo nabhasyaṃrvudanirgame |
aṅgadī kuṇḍalī maulī divyasrakcandanāmvaraḥ
caratyamoghasaṅkalpo nabhasyaṃrvudanirgame |
cf. 1938 ed. 4.30.8
vrajanti pakṣiṇo yena jalalamvāś ca toyadāḥ |
gatistvauṣadhasiddhasya somasiddhigatiḥ parāḥ || >
vrajanti pakṣiṇo yena jalalamvāś ca toyadāḥ |
gatistvauṣadhasiddhasya somasiddhigatiḥ parāḥ || >
cf. 1938 ed. 4.30.9
atha vakṣyāmi vijñānamauṣadhīnāṃ pṛthak pṛthak |
maṇḍalaiḥ kapilaiścitrā sarpābhā pañcaparṇṇinī |
atha vakṣyāmi vijñānamauṣadhīnāṃ pṛthak pṛthak |
maṇḍalaiḥ kapilaiścitrā sarpābhā pañcaparṇṇinī |
cf. 1938 ed. 4.30.10
pañcārannipramāṇā ca vijñeyājagarīrvudhaiḥ ||
niḥpatrāḥ kanakābhāśā mūlinyaṅguṣṭhasammitā |
pañcārannipramāṇā ca vijñeyājagarīrvudhaiḥ ||
niḥpatrāḥ kanakābhāśā mūlinyaṅguṣṭhasammitā |
cf. 1938 ed. 4.30.11
sarpākārā lohitākṣī svetakāpotir ucyate ||
dviparṇṇinī mūlabhavāmaruṇāṃ kṛṣṇamaṇḍalā |
sarpākārā lohitākṣī svetakāpotir ucyate ||
dviparṇṇinī mūlabhavāmaruṇāṃ kṛṣṇamaṇḍalā |
cf. 1938 ed. 4.30.12
dvirannipramāṇāñjānīyād gonasīṃ gonasākṛtiṃ ||
sakṣīrāṃ romasāṃ mṛdvī rasecekṣurasopamāṃ |
dvirannipramāṇāñjānīyād gonasīṃ gonasākṛtiṃ ||
sakṣīrāṃ romasāṃ mṛdvī rasecekṣurasopamāṃ |
cf. 1938 ed. 4.30.13
evaṃ rūparasāṃ cāpi kṛṣṇakāpotim ādiśet ||
kṛṣṇasarpasyarūpeṇa vārāhī kandasambhavā |
evaṃ rūparasāṃ cāpi kṛṣṇakāpotim ādiśet ||
kṛṣṇasarpasyarūpeṇa vārāhī kandasambhavā |
rūparasāṃAK rūparasaṃ H kṛṣṇakāpotim ādiśet || kṛṣṇasarpasyarūpeṇakṛṣṇakāpotimādiśet ||
kṛṣṇasarpasyarūpeṇakṛṣṇakāpotimādiśet ||
kṛṣṇasarppasyarūpeṇaem. kṛṣṇakāpotimādiśet| kṛṣṇasarpasvarūpeṇa A kṛṣṇakāpotimādiśet kṛṣṇasarpasyarūpeṇakṛṣṇakāpotimādiśet ||
kṛṣṇasarpasyarūpeṇakṛṣṇakāpotimādiśet ||
kṛṣṇasarppasyarūpeṇa KH
kṛṣṇasarpasyarūpeṇakṛṣṇakāpotimādiśet ||
kṛṣṇasarppasyarūpeṇaem. kṛṣṇakāpotimādiśet| kṛṣṇasarpasvarūpeṇa A kṛṣṇakāpotimādiśet kṛṣṇasarpasyarūpeṇakṛṣṇakāpotimādiśet ||
kṛṣṇasarpasyarūpeṇakṛṣṇakāpotimādiśet ||
kṛṣṇasarppasyarūpeṇa KH
cf. 1938 ed. 4.30.14
ekapatryā mahāvīryā bhinnāñjanasamaprabhā |
cchatrāticchatrike vidyādrakṣoghnā kandasambhave ||
ekapatryā mahāvīryā bhinnāñjanasamaprabhā |
cchatrāticchatrike vidyādrakṣoghnā kandasambhave ||
cf. 1938 ed. 4.30.15
jarāmṛtyunivāriṇyau svetakāpotisaṃsthite |
kāntair dvādaśabhiḥ patrai mayūravarahopamaiḥ |
jarāmṛtyunivāriṇyau svetakāpotisaṃsthite |
kāntair dvādaśabhiḥ patrai mayūravarahopamaiḥ |
cf. 1938 ed. 4.30.16
kandajā kāñcanakṣīrī kanyā nāma mahauṣadhī |
kareṇuḥ suvahukṣīrā kandena gajarūpiṇāṃ |
kandajā kāñcanakṣīrī kanyā nāma mahauṣadhī |
kareṇuḥ suvahukṣīrā kandena gajarūpiṇāṃ |
cf. 1938 ed. 4.30.17
hastikarṇṇapalāśasyāt tūlyapatrādviparṇṇinī |
ajānanābhakandā tu sakṣīrākṣuparūpiṇī |
hastikarṇṇapalāśasyāt tūlyapatrādviparṇṇinī |
ajānanābhakandā tu sakṣīrākṣuparūpiṇī |
hastikarṇṇapalāśasyāt tūlyapatrādviparṇṇinīhastikarṇṇapalāśasyāt tūlyapatrādviparṇṇinī |K hastikarṇapalāśasya tulyaparṇā dviparṇinī| A hastikarṇṇapalāsaḥ syāt tūlyapatrādviparṇṇinī | H ajānanābhakandā tu
ajānanābhakandā tu
ajānanābhakandā tuKH ajāstanābhakandā tu A sakṣīrākṣuparūpiṇīKH sakṣīrā śruparūpiṇī|| A
ajānanābhakandā tu
ajānanābhakandā tuKH ajāstanābhakandā tu A sakṣīrākṣuparūpiṇīKH sakṣīrā śruparūpiṇī|| A
cf. 1938 ed. 4.30.18
ajā mahauṣadhī jñeyā śaṅkhakundendu pāṇḍurā |
svetā vicitrakusumā kākādani samacchadāḥ
ajā mahauṣadhī jñeyā śaṅkhakundendu pāṇḍurā |
svetā vicitrakusumā kākādani samacchadāḥ
cf. 1938 ed. 4.30.19
takrakāmauṣadhīṃ vidyājjarāmṛtyuvināśanī |
mūlinīṃ pañcabhiḥ patraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ |
takrakāmauṣadhīṃ vidyājjarāmṛtyuvināśanī |
mūlinīṃ pañcabhiḥ patraiḥ suraktāṃśukakomalaiḥ |
cf. 1938 ed. 4.30.20
ādity aparṇṇinī jñeyā sadād ity ānuvarttinī |
kanakābhā jalānteṣu sarvataḥ parisarpati |
ādity aparṇṇinī jñeyā sadād ity ānuvarttinī |
kanakābhā jalānteṣu sarvataḥ parisarpati |
cf. 1938 ed. 4.30.21
sakṣīrā padminīprakhyā devīvrahmasuvarcalā |
rannipramāṇākṣupavat patrair dvyaṃgulasammitaiḥ |
sakṣīrā padminīprakhyā devīvrahmasuvarcalā |
rannipramāṇākṣupavat patrair dvyaṃgulasammitaiḥ |
cf. 1938 ed. 4.30.22
puṣpai nīlotpalākāraiḥ phalaiś cāñjanasaprabhai ||
srāvaṇī mahatī jñeyā kanakābhā payasvinī |
puṣpai nīlotpalākāraiḥ phalaiś cāñjanasaprabhai ||
srāvaṇī mahatī jñeyā kanakābhā payasvinī |
cf. 1938 ed. 4.30.23
srāvaṇīpāṇḍurā tu syāt mahāsrāvaṇilakṣaṇā |
golomī cājalomī ca romaśe kandasambhave |
srāvaṇīpāṇḍurā tu syāt mahāsrāvaṇilakṣaṇā |
golomī cājalomī ca romaśe kandasambhave |
cf. 1938 ed. 4.30.24
haṃsapādī ca vicchinnaiḥ patrair mūlasamudbhavaiḥ |
athavā śaṃkhapuṣpāyāḥ samānāḥ sarvarūpataḥ |
haṃsapādī ca vicchinnaiḥ patrair mūlasamudbhavaiḥ |
athavā śaṃkhapuṣpāyāḥ samānāḥ sarvarūpataḥ |
cf. 1938 ed. 4.30.25
vegena mahatāviṣṭā sarpanirmokasannibhā |
eṣā vegavatī nāma jāyate hy amvudakṣaye |
vegena mahatāviṣṭā sarpanirmokasannibhā |
eṣā vegavatī nāma jāyate hy amvudakṣaye |
cf. 1938 ed. 4.30.26
saptādau sarparūpiṇyau yastvauṣadhyaḥ prakīrttitā |
tāsāmuddharaṇaṃ kāryaṃ mantreṇānena sarvadā ||
saptādau sarparūpiṇyau yastvauṣadhyaḥ prakīrttitā |
tāsāmuddharaṇaṃ kāryaṃ mantreṇānena sarvadā ||
cf. 1938 ed. 4.30.27
mahendararāmakṛṣṇānāṃ vrāvām api |
tapasā tejasā caiva praśāmyadhvaṃ śivāya vai ||
mahendararāmakṛṣṇānāṃ vrāvām api |
tapasā tejasā caiva praśāmyadhvaṃ śivāya vai ||
cf. 1938 ed. 4.30.28
anena mantreṇa sarva bheṣajāni parijapediti |
aśraddadhānairalasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpakartṛbhiḥ |
anena mantreṇa sarva bheṣajāni parijapediti |
aśraddadhānairalasaiḥ kṛtaghnaiḥ pāpakartṛbhiḥ |
cf. 1938 ed. 4.30.29
na śakyamāsādayituṃ somāḥ somāsamās tathā |
pītāvaśeṣamamṛtaṃ devair vrahmapurogamaiḥ |
na śakyamāsādayituṃ somāḥ somāsamās tathā |
pītāvaśeṣamamṛtaṃ devair vrahmapurogamaiḥ |
cf. 1938 ed. 4.30.30
nihitaṃ somavīryāsu some cātī ||
devasūtre hradavare tathā sindhu mahānade |
nihitaṃ somavīryāsu some cātī ||
devasūtre hradavare tathā sindhu mahānade |
cf. 1938 ed. 4.30.31
dṛśyate ca jalānteṣu devī vrahmasurvarcalā |
ādityaparṇṇinī caiva tathaiva himasaṃ kṣaye |
dṛśyate ca jalānteṣu devī vrahmasurvarcalā |
ādityaparṇṇinī caiva tathaiva himasaṃ kṣaye |
cf. 1938 ed. 4.30.32
dṛśyatejagarī nityaṃ gonasī cāmvudāgameḥ |
kaśmīre tu sadā yantramānasaṃ nāmaviśrutaṃ |
dṛśyatejagarī nityaṃ gonasī cāmvudāgameḥ |
kaśmīre tu sadā yantramānasaṃ nāmaviśrutaṃ |
dṛśyatejagarīdṛśyate+ajagarīdṛśyate 'jagarīK dṛśyateajagarīdṛśyate+ajagarīdṛśyate 'jagarī AH cāmvudāgameḥcāmvudāgameḥ |K cāmbudāgame| A cāmvudāgame || H kaśmīre tu
kaśmīre tuKH kāśmīreṣu A sadāKH saro divyaṃ nāmnā kṣu A yantramānasaṃyantra mānasanKH drakamānasam|| A nāmaviśrutaṃnāmaviśrutaṃKH om. A
kaśmīre tuKH kāśmīreṣu A sadāKH saro divyaṃ nāmnā kṣu A yantramānasaṃyantra mānasanKH drakamānasam|| A nāmaviśrutaṃnāmaviśrutaṃKH om. A
cf. 1938 ed. 4.30.33
kareṇus tatra kanyā ca cchatrāticchatrike tathā |
golomī cājalomī ca mahatī śrāvaṇī tathā |
kareṇus tatra kanyā ca cchatrāticchatrike tathā |
golomī cājalomī ca mahatī śrāvaṇī tathā |
cf. 1938 ed. 4.30.34
hemante kṛṣṇasarpābhā vasante cātra dṛśyate |
nadīṃ kauśikīm uttīrya saṃjayantyās tu pūrvataḥ |
hemante kṛṣṇasarpābhā vasante cātra dṛśyate |
nadīṃ kauśikīm uttīrya saṃjayantyās tu pūrvataḥ |
cf. 1938 ed. 4.30.35
kṣitipradeśo valmīkair āvṛto yojanatrayaṃ ||
vidheyā tatra kāpotī svetā valmīkamūdhasu |
kṣitipradeśo valmīkair āvṛto yojanatrayaṃ ||
vidheyā tatra kāpotī svetā valmīkamūdhasu |
cf. 1938 ed. 4.30.36
malaye nalasetau ca vegavatyauṣadhī dhruvā |
kārttikyāṃ paurṇṇamāsyān tu dṛśyate nātra saṃśayaḥ |
malaye nalasetau ca vegavatyauṣadhī dhruvā |
kārttikyāṃ paurṇṇamāsyān tu dṛśyate nātra saṃśayaḥ |
cf. 1938 ed. 4.30.37
somavaccātra vartteta vidhirānirgamāditi ||
sarvā vidheyās tv auṣadhyaḥ somaś cāpy arvude girau |
somavaccātra vartteta vidhirānirgamāditi ||
sarvā vidheyās tv auṣadhyaḥ somaś cāpy arvude girau |
cf. 1938 ed. 4.30.38
sa śṛṅgair devacaritair amvudānīkabhedibhiḥ |
vyāptastīthaiś ca vikhyātaiḥ siddharṣisurasevitaiḥ |
sa śṛṅgair devacaritair amvudānīkabhedibhiḥ |
vyāptastīthaiś ca vikhyātaiḥ siddharṣisurasevitaiḥ |
cf. 1938 ed. 4.30.39
guhābhir bhīmarūpābhiḥ siṃhonnāditanādibhiḥ |
gajāloḍitatoyābhir āpagābhiḥ samantataḥ |
vividhair dhātubhiś citrais sarvatraivopaśobhitaḥ |
guhābhir bhīmarūpābhiḥ siṃhonnāditanādibhiḥ |
gajāloḍitatoyābhir āpagābhiḥ samantataḥ |
vividhair dhātubhiś citrais sarvatraivopaśobhitaḥ |
cf. 1938 ed. 4.30.40
nadīṣu śaileṣu sarassu cāpi puṇyeṣv araṇyeṣu tathāśrameṣu |
sarvatra sarvāḥ parimārgitavyāḥ sarvatra bhūmir hi vasūn nidhatta iti || cila 0 || ❈ ||
nadīṣu śaileṣu sarassu cāpi puṇyeṣv araṇyeṣu tathāśrameṣu |
sarvatra sarvāḥ parimārgitavyāḥ sarvatra bhūmir hi vasūn nidhatta iti || cila 0 || ❈ ||
cf. 1938 ed. 4.30.40.add
śukraṃ mukhaṃ śophamanāgatañ ca miśran tathākṣīṇavalendriyañ ca |
āvādhasarva pratiṣedhamedhā svabhāvantāpanivṛttakañ ca ||
śukraṃ mukhaṃ śophamanāgatañ ca miśran tathākṣīṇavalendriyañ ca |
āvādhasarva pratiṣedhamedhā svabhāvantāpanivṛttakañ ca ||
[Adhyāya 31]
cf. 1938 ed. 4.31.1
athātaḥ snehopayogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
athātaḥ snehopayogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ|| A
em. snehasāro 'yaṃ puruṣaḥ, prāṇāśca snehabhūyiṣṭāḥ snehasādhyāś ca bhavanti| sneho hi pānānuvāsanamastiṣkaśirovastyuttarabastinasyakarṇapūraṇagātrābhyaṅgabhojaneṣūpayojyaḥ|| A
cf. 1938 ed. 4.31.4
dviyoniścaturvikalpobhihitaḥ snehaḥ snehaguṇāś ca | tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ snehaṃ pradhāṇatamaṃ sthāvarebhyas tilasneha iti ||
dviyoniścaturvikalpobhihitaḥ snehaḥ snehaguṇāś ca | tatra jaṅgamebhyo gavyaṃ snehaṃ pradhāṇatamaṃ sthāvarebhyas tilasneha iti ||
cf. 1938 ed. 4.31.5
ata ūrdhvaṃ yathāprayojanato yathāpradhānataś ca | sthāvarasnehāṃ vakṣyāmaḥ | tatra tilvakairaṇḍakuśāmradantīpalāśaśaṅkhinīviṣāṇigavākṣīkampilyakaśampākanīlinīsnehā virecayanti |. jīmūtakakūṭajakṛtavedhanekṣvākumadanasnehā vāmayanti |. viḍaṅgasthū lamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥ śiro virecayanti | karañjapūtīkalavaṇamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehāḥ duṣṭavraṇeṣūpayojyāḥ |. turuvakakapitthabhallātakapaṭolasnehāḥ mahāvyādhiṣu |. trapusatvārukerkāratumvurukaṣmāṇḍasnehāḥ mūtrasaṅgeṣu ||kapotavaṅkaharītakīsnehāḥ śarkarārśmariṣu |. kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakakāṇḍīrasnehāḥ prameheṣu |. nāḍīkerapanasapiyālavilvamadhūka śleeṣmātakasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau || vibhītakapiṇḍītakabhallātakasnehāḥ kṛṣṇīkaraṇeṣu |. śravaṇakaṃgukasnehāḥ pāṇḍūkaraneṣu | saralāpītadāruśiṃśapāsanasārasnehāḥ dardrukiṭibheṣu | sarva eva snehā vātam upahanti | tailaguṇāḥ samāsena vyākhyātāḥ ||
ata ūrdhvaṃ yathāprayojanato yathāpradhānataś ca | sthāvarasnehāṃ vakṣyāmaḥ | tatra tilvakairaṇḍakuśāmradantīpalāśaśaṅkhinīviṣāṇigavākṣīkampilyakaśampākanīlinīsnehā virecayanti |. jīmūtakakūṭajakṛtavedhanekṣvākumadanasnehā vāmayanti |. viḍaṅgasthū lamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥ śiro virecayanti | karañjapūtīkalavaṇamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehāḥ duṣṭavraṇeṣūpayojyāḥ |. turuvakakapitthabhallātakapaṭolasnehāḥ mahāvyādhiṣu |. trapusatvārukerkāratumvurukaṣmāṇḍasnehāḥ mūtrasaṅgeṣu ||kapotavaṅkaharītakīsnehāḥ śarkarārśmariṣu |. kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakakāṇḍīrasnehāḥ prameheṣu |. nāḍīkerapanasapiyālavilvamadhūka śleeṣmātakasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau || vibhītakapiṇḍītakabhallātakasnehāḥ kṛṣṇīkaraṇeṣu |. śravaṇakaṃgukasnehāḥ pāṇḍūkaraneṣu | saralāpītadāruśiṃśapāsanasārasnehāḥ dardrukiṭibheṣu | sarva eva snehā vātam upahanti | tailaguṇāḥ samāsena vyākhyātāḥ ||
takasnehāḥ… vibhīta om. A
yathāprayojanatoyathā prayojanatoKH yathāprayojanaṃ A yathāpradhānataś cayathā pradhānataś caKH yathāpradhānaṃ ca A sthāvarasnehāṃK sthāvarasnehā A sthāvarasne H vakṣyāmaḥvakṣyāmaḥK nupadekṣyāmaḥ A haṃ vakṣyāmaḥ || H tilvakairaṇḍakuśāmradantīpalāśaśaṅkhinīviṣāṇigavākṣīkampilyakaśampākanīlinīsnehātilvakairaṇḍakuśāmradantīpalāśaśaṅkhinīviṣāṇigavākṣīkampilyakaśampākanīlinīsnehāK tilvakairaṇḍakośāmradantīdravantīsaptalāśaṅkhinīpalāśaviṣāṇikāgavākṣīkampillakaśampākanīlinīsnehā A tilvakair araṇḍakuśāmradantīpalāśaśaṃkhinīviṣāṇikāgavākṣīkaṃpillyakaśampākanīlinīsnehā H virecayantiAK viracayanti | H jīmūtakakūṭajakṛtavedhanekṣvākumadanasnehājīmūtakakūṭafolio 127rjakṛtavedhanekṣvākumadanasnehāK jīmūtakakuṭajakṛtavedhanekṣvākudhāmārgavamadanasnehā A jīmūtakakuṭajakṛtavedhanekṣvākumadanasnehā H viḍaṅgasthūviḍaṅgasthūKH viḍaṅgakha A lamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥlamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥlamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatī snehāḥKH ramañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlusiddhārthakajyotiṣmatīsnehāḥ A karañjapūtīkalavaṇamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehāḥkarañjapūtīkalavaṇamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehāḥkarañjapūtīkalavaṇamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehāḥKH karañjapūtīkakṛtamālamātuluṅgeṅgudīkirātatiktakasnehā A duṣṭavraṇeṣūpayojyāḥKH duṣṭavraṇeṣūpayujyante, A turuvakakapitthabhallātakapaṭolasnehāḥK tuvarakakapitthakampillakabhallātakapaṭolasnehā A turavakakapitthaka bhallātakapaṭolasnehā H trapusatvārukerkāratumvurukaṣmāṇḍasnehāḥK trapusair vārukakarkārukatumbīkūṣmāṇḍasnehā A trapuṣervvārukerkkārutumvurukūṣmāṇḍasnehā H mūtrasaṅgeṣu ||kapotavaṅkaharītakīsnehāḥmūtrasaṅgeṣu ||kapotavaṅkaharītakīsnehāḥmūtrasaṅgeṣu | kapotavaṅkaharītakīsnehāḥKH mūtrasaṅgeṣu, kapotavaṅkāvalgujaharītakīsnehāḥ A śarkarārśmariṣuK śarkarāśmarīṣu, A śarkkarāśmariṣu | H kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakakāṇḍīrasnehāḥkusumbhasarṣapātasīpicumarddātimuktakakāṇḍīrasnehāḥKH kusumbhasarṣapātasīpicumardātimuktakabhāṇḍīkaṭutumbīkaṭabhīsnehāḥ A nāḍīkerapanasapiyālavilvamadhūkaK tālanārikelapanasamocapriyālabilvamadhūka A nālikerapanasapiyālabilvamadhūka H śleeṣmātakasnehāḥK śleṣmātakāmrātakaphalasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau, bibhītakabhallā A śleṣmāntakasnehāḥ pittasaṃsṛṣṭe vāyau | vibhītakapiṇḍītakabhallātakasnehāḥ H kṛṣṇīkaraṇeṣukṛṣṇīkaraṇeṣuKH kṛṣṇīkaraṇe, A śravaṇakaṃgukasnehāḥK śravaṇakaṅgukaṭuṇṭukasnehāḥ A sravaṇakaṃgukā snehāḥ H pāṇḍūkaraneṣuK pāṇḍūkaraṇe, A pāṇḍūkaraṇeṣu | H saralāpītadāruśiṃśapāsanasārasnehāḥsaralāpītadāruśiṃśapāsanasārasnehāḥK saralapītadāruśiṃśapāgurusārasnehā A saralāpītadāruśiṃsapāsanaśānasārasnehāḥ | H dardrukiṭibheṣuK dadrukuṣṭhakiṭimeṣu, A darddrūkiṭibheṣu | H upahantiupahanti |KH upaghnanti, A tailaguṇāḥKH tailaguṇāś ca A
cf. 1938 ed. 4.31.6
ata ūrdhvaṃ kaṣāyapākakramam upadekṣyāmaḥ || tatra kecidāhus tvak patrapuṣpaphalādīnāṃ bhāgastaccaturguṇamudakaṃ caturthāṃśāvaśeṣitaṃ kvāthyāvatārayed ity eṣa kaṣāyakalpaḥ | tat tu na samyak kasmād āgamasiddhatvāt
ata ūrdhvaṃ kaṣāyapākakramam upadekṣyāmaḥ || tatra kecidāhus tvak patrapuṣpaphalādīnāṃ bhāgastaccaturguṇamudakaṃ caturthāṃśāvaśeṣitaṃ kvāthyāvatārayed ity eṣa kaṣāyakalpaḥ | tat tu na samyak kasmād āgamasiddhatvāt
kaṣāyapākakramamKH kaṣāyasnehapākakramam A tvak patrapuṣpaphalādīnāṃtvakpatrapuṣpaphalādīnāṃKH tvakpatraphalamūlādīnāṃ A bhāgastaccaturguṇamudakaṃK bhāgastaccaturguṇaṃ jalaṃ A bhāgas tat caturgguṇam udakaṃ H caturthāṃśāvaśeṣitaṃcaturthāṃśāvaśeṣitaṃKH caturbhāgāvaśeṣaṃ ni A kvāthyāvatārayed itykvāthyāvatārayet iem. ṣkvāthyāpaharedity A kvāthyāvatārayed ikvāthyāvatārayet i KH eṣaA tyeṣa KH kaṣāyakalpaḥkaṣāyakalpaḥKH kaṣāyapākakalpaḥ; snehaprasṛteṣu ṣaṭsu caturguṇaṃ dravamāvapya caturaś cākṣasamān bheṣajapiṇḍānity eṣa snehapākakalpaḥ| e A samyak kasmād āgamasiddhatvātKH samyak; kasmāt āgamāsiddhatvāt || A
cf. 1938 ed. 4.31.7
palakuḍavādīnām ity etac copadekṣyāmaḥ | tatra dvādaśadhānyamāṣā madhyamā suvarṇṇamāṣakaste śoḍaṣasuvarṇṇāḥ | ataścordhvaṃ caturguṇamabhivardhayataḥ palakuḍavaprasthāḍhakadroṇā abhiniṣpadyante | tulā punaḥ palaśataṃ tābhir viṃśatir bhāraḥ śuṣkāṇām ārdrāṇāṃ dravāṇāṃ ca dviguṇam iti |
palakuḍavādīnām ity etac copadekṣyāmaḥ | tatra dvādaśadhānyamāṣā madhyamā suvarṇṇamāṣakaste śoḍaṣasuvarṇṇāḥ | ataścordhvaṃ caturguṇamabhivardhayataḥ palakuḍavaprasthāḍhakadroṇā abhiniṣpadyante | tulā punaḥ palaśataṃ tābhir viṃśatir bhāraḥ śuṣkāṇām ārdrāṇāṃ dravāṇāṃ ca dviguṇam iti |
palakuḍavādīnāmem. palakuḍavādīnā AK palakuḍavāḍīnām H ityem. mato A mitye K itye H etac copadekṣyāmaḥem. mānaṃ tu vyākhyāsyāmaḥ A taccopadekṣyāmaḥ | K tat ca upadekṣyāmaḥ | H madhyamāKH madhyamāḥ A suvarṇṇamāṣakastesuvarṇamāṣakaḥ, tesuvarṇṇamāṣakas teK suvarṇamāṣakaḥ tesuvarṇamāṣakaḥ, tesuvarṇṇamāṣakas te AH śoḍaṣasuvarṇṇāḥśoḍaṣasuvarṇṇāḥK ṣoḍaśa suvarṇam; A ṣoḍaśasuvarṇṇaḥ | H ataścordhvaṃK athavā madhyamaniṣpāvā ekonaviṃśatirdharaṇaṃ, tāvyardhatṛtīyāni karṣaḥ; tataścordhvaṃ A ataś ca ūrdhvañ H caturguṇamabhivardhayataḥK caturguṇamabhivardhayantaḥ A caturgguṇam abhivarddhayataḥ | H abhiniṣpadyanteKH ity abhiniṣpadyante, A tābhirKH tāḥ puna A viṃśatirK rviṃśati A vviṃśati H bhāraḥrbhāraḥ;rbbhāraḥ |K rbhāraḥrbhāraḥ;rbbhāraḥ | AH śuṣkāṇāmKH śuṣkāṇā A ārdrāṇāṃK midaṃ mānam, ārdra A ādrāṇām H dviguṇamdviguṇamKH dviguṇa A itiKH miti|| A
cf. 1938 ed. 4.31.8
snehakukuḍavesāṇyakvāthyadravyadurvyaprastho vidheyas taccaturguṇamudakaṃ caturthāṅgāvaśeṣitaṃ kvāthyāvatārayed ity eṣa kaṣāyakalpaḥ | snehakuḍavesāṇya bheṣajapalaṃ kalkam iṣṭaṃ caturguṇañ ca kaṣāyam āvāpya vipaced ity eṣa snehapākakalpa iti ||
snehakukuḍavesāṇyakvāthyadravyadurvyaprastho vidheyas taccaturguṇamudakaṃ caturthāṅgāvaśeṣitaṃ kvāthyāvatārayed ity eṣa kaṣāyakalpaḥ | snehakuḍavesāṇya bheṣajapalaṃ kalkam iṣṭaṃ caturguṇañ ca kaṣāyam āvāpya vipaced ity eṣa snehapākakalpa iti ||
snehakukuḍavesāṇyakvāthyadravyadurvyaprasthosnehakukuḍavesāṇyakvāthyadravyadurvyaprasthoK tatrānyatamaparimāṇasaṃmitānāṃ yathāyogaṃ tvakpatraphalamūlādīnāmātapapariśoṣitānāṃ chedyāni khaṇḍaśaśchedayitvā bhedyānyaṇuśo bhedayitvā+avakuṭyāṣṭaguṇena ṣoḍaśaguṇena vā+ambhasā+abhiṣicyasthālyāṃ caturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvā+apaharedity eṣa kaṣāyayākakalpaḥ| snehāccaturbhāgāvaśiṣṭaṃ kvāthayitvā+apaharedity eṣa kaṣāyapākakalpaḥ| snehāccaturguṇo dravaḥ, sneha A snehakuḍave sādhye kvāthyadravyaprastho H vidheyasKH om. A taccaturguṇamudakaṃK caturthaṃśo bheṣajakalkaḥ, tadaikadhyaṃ saṃṛjya vipacedity eṣa snehapākakalpaḥ| athavā tatrodakadroṇe tvakpatraphalamūlādīnāṃ A tat caturguṇam udakaṃ H caturthāṅgāvaśeṣitaṃK tulāmāvāpya caturbhāgāvaśiṣṭaṃ ni A caturthāṃśāvaśeṣitaṃ H kvāthyāvatārayed itykvāthyāvatārayed ikvāthyāvatārayet iem. ṣkvāthyāpaharedity A kvāthyāvatārayed ikvāthyāvatārayed ikvāthyāvatārayet i KH eṣaA tyeṣa KH kaṣāyakalpaḥKH kaṣāyapākakalpaḥ; A snehakuḍavesāṇyasnehakuḍavesāṇyaK snehakuḍave A snehakuḍave sādhye H kalkamem. piṣṭaṃ A kalka KH iṣṭaṃem. kalkaṃ A miṣṭaṃ K piṣṭañ H caturguṇañ cacaturgguṇañ caKH caturguṇaṃ dra A kaṣāyamH vamā A kaṣāya K āvāpyaH vāpya A māvāpya K vipaced ityem. vipacedity A vipacedi K vipacet i H eṣaA tyeṣa KH snehapākakalpaKH snehapākakalpaḥ|| A itiKH om. A
cf. 1938 ed. 4.31.9
bha |. snehabheṣajatoyānāṃ mānaṃ yatra tu neritaṃ |
tatrāyaṃ vidhir āstheyo nirdiṣṭe tadvad eva tu ||
bha |. snehabheṣajatoyānāṃ mānaṃ yatra tu neritaṃ |
tatrāyaṃ vidhir āstheyo nirdiṣṭe tadvad eva tu ||
cf. 1938 ed. 4.31.10
anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ smṛtaṃ |
kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāt tasmāt samādhayet ||
anukte dravakārye tu sarvatra salilaṃ smṛtaṃ |
kalkakvāthāvanirdeśe gaṇāt tasmāt samādhayet ||
cf. 1938 ed. 4.31.11
ata ūrdhvaṃ snehapākakramam upadekṣyāmaḥ | sa tu pākas tṛvidho mṛduścikkanaḥ kharacikkaṇa iti | dhavivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa mṛduḥ | madhūcchiṣṭamivalepayati yatra bheṣajaṃ sa cikkaṇaḥ | phenāni mātra vailasya śeṣaṃ ghṛtavadādiśet kṛṣṇamavasannamīṣadviśadaṃ cikkaṇaṃ ca yatra sa kharacikkaṇa iti |. ata ūrdhvaṃ pradagdhasneha bhavati | taṃ punaḥ sādhayet | tatra pānābhya va nasyābhyañjanīyaś cikkaṇaḥ | vastisnehāḥ kharacikkaṇa iti ||
ata ūrdhvaṃ snehapākakramam upadekṣyāmaḥ | sa tu pākas tṛvidho mṛduścikkanaḥ kharacikkaṇa iti | dhavivekamātraṃ yatra bheṣajaṃ sa mṛduḥ | madhūcchiṣṭamivalepayati yatra bheṣajaṃ sa cikkaṇaḥ | phenāni mātra vailasya śeṣaṃ ghṛtavadādiśet kṛṣṇamavasannamīṣadviśadaṃ cikkaṇaṃ ca yatra sa kharacikkaṇa iti |. ata ūrdhvaṃ pradagdhasneha bhavati | taṃ punaḥ sādhayet | tatra pānābhya va nasyābhyañjanīyaś cikkaṇaḥ | vastisnehāḥ kharacikkaṇa iti ||
phenāni… kṛ om. A
pākasKH om. A tṛvidhotrividhaḥ;trividhoK trividhaḥtrividhaḥ;trividho AH mṛduścikkanaḥK tad yathā mṛduḥ, madhyamaḥ, A mṛduś cikkanaḥ H kharacikkaṇaK khara A kharacikkana H dhavivekamātraṃsnehauṣadhavivekamātraṃem. tatra snehauṣadhivivekamātraṃ A snehauṣadhavivekamātraṃsnehauṣadhavivekamātraṃ KH mṛduḥKH mṛdu A madhūcchiṣṭamivalepayatimadhūcchiṣṭamiva lepayatiKH riti, madhūcchiṣṭamiva viśadamavilepi A cikkaṇaḥK madhyamaḥ, A cikkanaḥ | H phenāni mātraK phenātimātra H vailasyaK tailasya H ghṛtavadādiśet kṛṣṇamavasannamīṣadviśadaṃK ghṛtavadā diśet | kṛṣṇamavasannamīṣadviṣadaṃ H cikkaṇaṃ cacikkaṇaṃ caAK cikkanañ ca H saKH bheṣajaṃ sa A kharacikkaṇaKH khara A pradagdhasnehaK dagdhasneho A pradagdhasnehe H sādhayet | tatraKH sādhu sādhayet| tatra A pānābhyaAK yānābhya Hac pāyānābhya Hpc va nasyābhyañjanīyaś cikkaṇaḥem. vahārayor mṛduḥ, nasyābhyaṅgayor madhyamaḥ, A vahārayor mmṛduḥ nasyābhyañjanīyaścikkaṇaḥ | K vahārayor mmṛduḥ || nasyāñjanīyaścikkaṇaḥ | H vastisnehāḥKH basti A kharacikkaṇaKH karṇapūraṇa A itiKH yostu khara iti|| A
cf. 1938 ed. 4.31.12
śabdasyoparame prāpte phenasyoparame tathā |.
gandhavarṇṇarasānāñ ca sampattau siddham ādiśet ||
śabdasyoparame prāpte phenasyoparame tathā |.
gandhavarṇṇarasānāñ ca sampattau siddham ādiśet ||
śabdasyoparameK bhavataś cātra śabdasyoparame A śabdavyūparame H phenasyoparameK phenasyopaśame A phenasyopadame H gandhavarṇṇarasānāñ ca
gandhavarṇṇarasānāñ caKH gandhavarṇarasādīnāṃ A siddham ādiśetsiddhamādiśet ||siddhamādiśet ||em. siddhimādiśet|| A siddhamādiśet siddhamādiśet ||siddhamādiśet || KH
gandhavarṇṇarasānāñ caKH gandhavarṇarasādīnāṃ A siddham ādiśetsiddhamādiśet ||siddhamādiśet ||em. siddhimādiśet|| A siddhamādiśet siddhamādiśet ||siddhamādiśet || KH
em. ghṛtasyaivaṃ vipakvasya jānīyāt kuśalo bhiṣak| pheno 'timātraṃ tailasya śeṣaṃ ghṛtavadādiśet|| A
cf. 1938 ed. 4.31.14
ataḥ snehapānakramam upadekṣyāmaḥ | atha laghukoṣṭhāyāturāya kṛtamaṃgalāyodayagiriśikharaprasthite prataptakanakapītalohite savitari yathābalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātraṃ prayacchet |
ataḥ snehapānakramam upadekṣyāmaḥ | atha laghukoṣṭhāyāturāya kṛtamaṃgalāyodayagiriśikharaprasthite prataptakanakapītalohite savitari yathābalaṃ tailasya ghṛtasya vā mātraṃ prayacchet |
ataḥataḥ|| ataḥKH ata ūrdhvaṃ A laghukoṣṭhāyāturāyaKH khalu laghukoṣṭhāyāturāya A kṛtamaṃgalāyodayagiriśikharaprasthiteK kṛtamaṅgalasvastivācanāyodayagiriśikharasaṃsthite A kṛtamaṃgalāyodayagiriśikarasamprasthite H prataptakanakapītalohiteprataptakanakapītalohiteprataptakanakapītalohiteKH prataptakanakanikarapītalohite A yathābalaṃA yathāvalaṃ KH mātraṃmātramKH mātrāṃ A prayacchetKH pātuṃ prayacchet| pītamātre coṣṇodakenopaspṛśya sopānatko yathāsukhaṃ viharet|| A
em. rūkṣakṣataviṣārtānāṃ vātapittavikāriṇām| hīnamedhāsmṛtīnāṃ ca sarpiḥpānaṃ praśasyate|| A
em. kṛmikoṣṭhānilāviṣṭāḥ pravṛddhakaphamedasaḥ| pibeyustailasātmyāś ca tailaṃ dārḍhyārthinaś ca ye|| A
em. vyāyāmakarśitāḥ śuṣkaretoraktā mahārujaḥ| mahāgnimārutaprāṇā vasāyogyā narāḥ smṛtāḥ|| A
em. krūrāśayāḥ kleśasahā vātārtā dīptavahnayaḥ| majjānamāpnuyuḥ sarve sarpirvā svauṣadhānvitam|| A
cf. 1938 ed. 4.31.19
kevalaṃ paittike sarpir vātike lavaṇānvitaṃ |
deyaṃ vahukaphe tailaṃ savyoṣakṣārasaṃyutaṃ |
kevalaṃ paittike sarpir vātike lavaṇānvitaṃ |
deyaṃ vahukaphe tailaṃ savyoṣakṣārasaṃyutaṃ |
em. doṣāṇāmalpabhūyastvaṃ saṃsargaṃ samavekṣya ca| yuñjyāttriṣaṣṭidhābhinnaiḥ samāsavyāsato rasaiḥ|| A
cf. 1938 ed. 4.31.21
snehasātmyaḥ kleśasaho dṛḍhaḥ kāle ca śītale
acchamevapivet sneham acchapānaṃ hi śobhaṇaṃ |
snehasātmyaḥ kleśasaho dṛḍhaḥ kāle ca śītale
acchamevapivet sneham acchapānaṃ hi śobhaṇaṃ |
cf. 1938 ed. 4.31.22
śīte kāle divāsnehamuṣṇe kāle pivenniśi |
vātapittādhiko rātrau | vātaśleṣmādhiko divā |
śīte kāle divāsnehamuṣṇe kāle pivenniśi |
vātapittādhiko rātrau | vātaśleṣmādhiko divā |
cf. 1938 ed. 4.31.23
vātapitthādhikasyoṣṇe mūrcchonmāda tṛṣāvahaḥ |
śīte vātakaphārttasya gauravāruca śūlakṛt |
vātapitthādhikasyoṣṇe mūrcchonmāda tṛṣāvahaḥ |
śīte vātakaphārttasya gauravāruca śūlakṛt |
cf. 1938 ed. 4.31.24
snehapītas tu tṛṣṇāyāṃ piveduṣṇodakannaraṃ |
evañ cānupaśāmyantī snehamuṣṇāmbunoddharet |
snehapītas tu tṛṣṇāyāṃ piveduṣṇodakannaraṃ |
evañ cānupaśāmyantī snehamuṣṇāmbunoddharet |
em. dihyācchītaiḥ śiraḥ śītaṃ toyaṃ cāpy avagāhayet| A
cf. 1938 ed. 4.31.25cd
yā mātrā parijīryeta caturbhāgagate na hi
yā mātrā parijīryeta caturbhāgagate na hi
cf. 1938 ed. 4.31.26
sā mātrā dīpayatyagnim alpadoṣe ca pūjitā |
yā mātrā parijīryeta tatrārdhadivase gate
sā mātrā dīpayatyagnim alpadoṣe ca pūjitā |
yā mātrā parijīryeta tatrārdhadivase gate
cf. 1938 ed. 4.31.27
sā vṛṣyāvṛṃhaṇīyā ca madhyadoṣe ca pūjitā |
yā mātrā parijīryeta caturbhāgāvaśeṣite
sā vṛṣyāvṛṃhaṇīyā ca madhyadoṣe ca pūjitā |
yā mātrā parijīryeta caturbhāgāvaśeṣite
cf. 1938 ed. 4.31.28
snehanīyā ca sā mātrā vahudoṣe ca śasyate |
yā snehamātrājīryeta jantoḥ pariṇatehani
snehanīyā ca sā mātrā vahudoṣe ca śasyate |
yā snehamātrājīryeta jantoḥ pariṇatehani
cf. 1938 ed. 4.31.29
glānimūrcchāmadāṃ hitvā sā mātrā snehanī matā |
ahorātrādasaṃduṣṭā yā mātrā parijīryati
glānimūrcchāmadāṃ hitvā sā mātrā snehanī matā |
ahorātrādasaṃduṣṭā yā mātrā parijīryati
cf. 1938 ed. 4.31.30
sā tu kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanī |
yathāgniṃ pratimāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ |
sā tu kuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanī |
yathāgniṃ pratimāṃ mātrāṃ pāyayeta vicakṣaṇaḥ |
cf. 1938 ed. 4.31.31
pīto hy ativahusneho janayet prāṇasaṃśayaṃ |
mithyācārādvahutvād vā yasya sneho na jīryati |
pīto hy ativahusneho janayet prāṇasaṃśayaṃ |
mithyācārādvahutvād vā yasya sneho na jīryati |
cf. 1938 ed. 4.31.32
viṣṭabhya vāpi jīryeta vāriṇauṣṇena vāmayet |
tataḥ snehaṃ punardadyāllaghukoṣṭhāya dehine |
jīrṇṇājīrṇṇaviśaṃkāyāṃ piveduṣṇodakaṃ naraḥ |
viṣṭabhya vāpi jīryeta vāriṇauṣṇena vāmayet |
tataḥ snehaṃ punardadyāllaghukoṣṭhāya dehine |
jīrṇṇājīrṇṇaviśaṃkāyāṃ piveduṣṇodakaṃ naraḥ |
vāpiKH cāpi A jīryetaKH jīryettaṃ A vāriṇauṣṇenavāriṇoṣṇenaK vāriṇoṣṇenavāriṇoṣṇena AH punardadyāllaghukoṣṭhāyaAK punar ddadyāllaghukoṣṭhāya H jīrṇṇājīrṇṇaviśaṃkāyāṃjīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṃ
jīrṇṇājīrṇṇaviśaṃkāyāṃAK
jīrṇṇejīrṇṇaviśaṅkāyāṃ H piveduṣṇodakaṃpiveduṣṇodakaṃpiveduṣṇodakanKH snehasyoṣṇodakaṃ A naraḥKH pibet|| A
jīrṇṇājīrṇṇaviśaṃkāyāṃAK
jīrṇṇejīrṇṇaviśaṅkāyāṃ H piveduṣṇodakaṃpiveduṣṇodakaṃpiveduṣṇodakanKH snehasyoṣṇodakaṃ A naraḥKH pibet|| A
cf. 1938 ed. 4.31.33ab
tenodgāro bhavet chuddho ruciś cānnaṃ bhavet prati |
tenodgāro bhavet chuddho ruciś cānnaṃ bhavet prati |
em. syuḥ pacyamāne tṛḍdāhabhramasādāratiklamāḥ|| A
cf. 1938 ed. 4.31.34
pariṣicyādbhir uṣṇābhiḥ jīrṇṇasnehe tatonaraṃ |
yavāgū pāyayed uṣṇāṃ suklinnāmalpataṇḍulāṃ |
pariṣicyādbhir uṣṇābhiḥ jīrṇṇasnehe tatonaraṃ |
yavāgū pāyayed uṣṇāṃ suklinnāmalpataṇḍulāṃ |
cf. 1938 ed. 4.31.35
deyau yuṣaraso syātām akṛtau saindhavānvitau |
kṛtau cāpy alpasarpiṣkau vilepītā vidhīyate |
deyau yuṣaraso syātām akṛtau saindhavānvitau |
kṛtau cāpy alpasarpiṣkau vilepītā vidhīyate |
cf. 1938 ed. 4.31.36
pived dvyahaṃ tryahaṃ vāpi pañcāhaṃ ṣaḍahāni vā |
saptarātrāt paraṃ snehaḥ sātmībhāvāya kalpate |
pived dvyahaṃ tryahaṃ vāpi pañcāhaṃ ṣaḍahāni vā |
saptarātrāt paraṃ snehaḥ sātmībhāvāya kalpate |
cf. 1938 ed. 4.31.37
snehadviṣaḥ kṛṣāṃ vṛddhāṃ sukumāraṃ śiśūnapi |
tṛṣṇālūñcoṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet ||
snehadviṣaḥ kṛṣāṃ vṛddhāṃ sukumāraṃ śiśūnapi |
tṛṣṇālūñcoṣṇakāle ca saha bhaktena pāyayet ||
vṛddhāṃ… śiśūnapi om. A
snehadviṣaḥKH sukumāraṃ kṛśaṃ vṛddhaṃ śiśuṃ snehadvi A kṛṣāṃkṛṣāmKH ṣaṃ A vṛddhāṃ sukumāraṃ śiśūnapivṛddhāṃ sukumāraṃ śiśūnapiK vṛddhāṃsukumārān śiśūn api | H tṛṣṇālūñcoṣṇakāle catṛṣṇālūñcoṣṇakāle caK thā| tṛṣṇārtamuṣṇakāle ca A
kṛṣṇālūm̐ñcoṣṇakāle ca Hac
kṛtṛṣṇālūm̐ñcoṣṇakāle ca Hpc
cf. 1938 ed. 4.31.38
pippalyo lavaṇaṃ snehāś catvāro dadhimas tu ca |
pītamekadhyametat tu sadya snehanamucyate |
pippalyo lavaṇaṃ snehāś catvāro dadhimas tu ca |
pītamekadhyametat tu sadya snehanamucyate |
cf. 1938 ed. 4.31.39" met="hypermetrical
bhṛṣṭamāṃsarase snigdhā yavāgū sūpalpitā |
sakṣaudrāḥ pīyamānā tu sadyasnehanamucyate ||
bhṛṣṭamāṃsarase snigdhā yavāgū sūpalpitā |
sakṣaudrāḥ pīyamānā tu sadyasnehanamucyate ||
em. sarpiṣmatī payaḥsiddhā yavāgūḥ svalpataṇḍulā| sasvoṣṇā sevyamānā tu sadyaḥsnehanamucyate|| A
em. pippalyo lavaṇaṃ sarpistilapiṣṭaṃ varāhajā| vasā ca pītamaikadhyaṃ sadyaḥsnehanamucyate|| A
cf. 1938 ed. 4.31.42
śarkarāghṛtasaṃsṛṣṭe duhyād gāṃkalaśetha tat |
pāyayed ṛkṣametad hi sadya snehanamucyate ||
śarkarāghṛtasaṃsṛṣṭe duhyād gāṃkalaśetha tat |
pāyayed ṛkṣametad hi sadya snehanamucyate ||
śarkarāghṛtasaṃsṛṣṭeśarkkarāghṛtasaṃsṛṣṭeKH śarkarācūrṇasaṃsṛṣṭe A duhyād gāṃkalaśethaduhyād gāṃkalaśethaduhyād gāṅkalaśethaKH dohanasthe ghṛte A tat | pāyayed ṛkṣametad hitat |
pāyayed ṛkṣametad hiK tu gām| dugdhvā kṣīraṃ pibedrūkṣaḥ A tat |
pāyayed ṛkṣam etaddhi H sadyaK sadyaḥ AH snehanamucyateAK snehanam ucyate || H
pāyayed ṛkṣametad hiK tu gām| dugdhvā kṣīraṃ pibedrūkṣaḥ A tat |
pāyayed ṛkṣam etaddhi H sadyaK sadyaḥ AH snehanamucyateAK snehanam ucyate || H
cf. 1938 ed. 4.31.43
yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikā yutāḥ |
payo dadhi surā ceti ghṛtam apy aṣṭamaṃ bhavet |
yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikā yutāḥ |
payo dadhi surā ceti ghṛtam apy aṣṭamaṃ bhavet |
cf. 1938 ed. 4.31.44
siddhametad ghṛtaṃ pītaṃ sadyasnehanamucyate |.
nṛpāṇāṃ tat samānānāṃ deyametad ghṛtottamaṃ |
siddhametad ghṛtaṃ pītaṃ sadyasnehanamucyate |.
nṛpāṇāṃ tat samānānāṃ deyametad ghṛtottamaṃ |
cf. 1938 ed. 4.31.45
balahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrī mahātmani |
alpadoṣeṣu yojyā syu ye yogāḥ samyagīritāḥ ||
balahīneṣu vṛddheṣu mṛdvagnistrī mahātmani |
alpadoṣeṣu yojyā syu ye yogāḥ samyagīritāḥ ||
cf. 1938 ed. 4.31.46
vivarjayet snehapānamajīrṇṇī taruṇajvarī |
durvalārocakī sthūlo mūrcchārtto madapīḍitaḥ |
vivarjayet snehapānamajīrṇṇī taruṇajvarī |
durvalārocakī sthūlo mūrcchārtto madapīḍitaḥ |
cf. 1938 ed. 4.31.47
chardyābhibhūtastṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ |
vastidatto viriktaś ca vānto yaś cāpi mānavaḥ |
chardyābhibhūtastṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ |
vastidatto viriktaś ca vānto yaś cāpi mānavaḥ |
cf. 1938 ed. 4.31.49
snehapānād bhaved nṝṇāṃ nānāvidhā gadāḥ |
gadā vā kṛcchratāṃ yānti na sidhyantyatra vā yataḥ ||
snehapānād bhaved nṝṇāṃ nānāvidhā gadāḥ |
gadā vā kṛcchratāṃ yānti na sidhyantyatra vā yataḥ ||
em. garbhāśaye+avaśeṣāḥ syū raktakledamalās tataḥ| snehaṃ jahyān niṣeveta pācanaṃ rūkṣam eva ca|| A
em. daśarātrāt tataḥ snehaṃ yathāvad avacārayet| A
cf. 1938 ed. 4.31.51cd
rūkṣaṃ purīśaṃ grathitaṃ bhuktaṃ kṛcchreṇa pacyate |
rūkṣaṃ purīśaṃ grathitaṃ bhuktaṃ kṛcchreṇa pacyate |
em. uro vidahate vāyuḥ koṣṭhādupari dhāvati| A
cf. 1938 ed. 4.31.52cd
durvarṇṇo durbalaś caiva rūkṣo bhavati mānavaḥ ||
durvarṇṇo durbalaś caiva rūkṣo bhavati mānavaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.31.53
glāniḥ sadanamaṅgānām adhastāt snehadarśanaṃ |
samyak snigdhasya liṅgāni snehodvegas tathaiva ca ||
glāniḥ sadanamaṅgānām adhastāt snehadarśanaṃ |
samyak snigdhasya liṅgāni snehodvegas tathaiva ca ||
cf. 1938 ed. 4.31.54
bhaktadveṣo mukhāsrāvo gudadāha pravāhikā |
purīśātipravṛttiś ca tadatisnigdhalakṣaṇaṃ ||
bhaktadveṣo mukhāsrāvo gudadāha pravāhikā |
purīśātipravṛttiś ca tadatisnigdhalakṣaṇaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.31.55
rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇaṃ |
śyāmākakoradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ ||
rūkṣasya snehanaṃ snehairatisnigdhasya rūkṣaṇaṃ |
śyāmākakoradūṣānnatakrapiṇyākaśaktubhiḥ ||
cf. 1938 ed. 4.31.56
dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇṇayuktaḥ |
dṛḍhendriyo mandarajāḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣo bhaved hi |
dīptāntaragniḥ pariśuddhakoṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇṇayuktaḥ |
dṛḍhendriyo mandarajāḥ śatāyuḥ snehopasevī puruṣo bhaved hi |
cf. 1938 ed. 4.31.57
sneho hito durbalavahnidehesandhukṣaṇe vyādhinipīḍitasya |
valānvito bhojanadoṣajātaiḥ pramardituṃ tau sahasā na śakyāviti ||
sneho hito durbalavahnidehesandhukṣaṇe vyādhinipīḍitasya |
valānvito bhojanadoṣajātaiḥ pramardituṃ tau sahasā na śakyāviti ||
[Adhyāya 32]
cf. 1938 ed. 4.32.1
athātaḥ svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||
athātaḥ svedāvacāraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A
cf. 1938 ed. 4.32.3
tatra caturvidhaḥ svedā bhavati |. tad yathā tāpasvedo bāṣpasvedaḥ |upanāhasvedo dravasvedaś ceti | tatra svedavikalpāvarodhaḥ |
tatra caturvidhaḥ svedā bhavati |. tad yathā tāpasvedo bāṣpasvedaḥ |upanāhasvedo dravasvedaś ceti | tatra svedavikalpāvarodhaḥ |
tatraKH om. A caturvidhaḥAK caturvvidhāḥ H svedāsvedāKH sve A bhavatiK daḥ A bhavanti || H tāpasvedoKH tāpasveda, A bāṣpasvedaḥ |upanāhasvedobāṣpasvedaḥ |folio 128vupanāhasvedobāṣpasvedaḥ | upanāhasvedoKH ūṣmasveda, upanāhasvedo, A dravasvedaśKH dravasveda A cetiKH iti A tatraKH atra A svedavikalpāvarodhaḥKH sarvasvedavikalpāvarodhaḥ || A
cf. 1938 ed. 4.32.4
tatra tāpasvedo nāmapālikāṃ sakandaphalavāṃlikāvastraiḥ prayujyate śayānasya bāṣpatāpoṅgāraiḥ ||
tatra tāpasvedo nāmapālikāṃ sakandaphalavāṃlikāvastraiḥ prayujyate śayānasya bāṣpatāpoṅgāraiḥ ||
cf. 1938 ed. 4.32.5
bāṣpasvedas tu kapālapāṣāṇoṣṭakalohapiṇḍān agnivarṇān adbhir āsicyatairārdravastrapariveṣṭitaiḥ | svedayed aṅgapradeśā evaṃ māṃsarasapayodadhisnehadhānyāmvlavātaharapatrabhaṃgakvāthapūrṇṇam vā kumbhīm abhiprataptāṃ prāvṛtyoṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt | pārśvacchidreṇa vā kumbhena tasyāḥ kumbhyāmukhena mukhamabhis andhāya tasminañchidrehastiśuṇḍākāraṃ nāḍīṃ praṇidhāya śayānaṃ svedayet
bāṣpasvedas tu kapālapāṣāṇoṣṭakalohapiṇḍān agnivarṇān adbhir āsicyatairārdravastrapariveṣṭitaiḥ | svedayed aṅgapradeśā evaṃ māṃsarasapayodadhisnehadhānyāmvlavātaharapatrabhaṃgakvāthapūrṇṇam vā kumbhīm abhiprataptāṃ prāvṛtyoṣmāṇaṃ gṛhṇīyāt | pārśvacchidreṇa vā kumbhena tasyāḥ kumbhyāmukhena mukhamabhis andhāya tasminañchidrehastiśuṇḍākāraṃ nāḍīṃ praṇidhāya śayānaṃ svedayet
bāṣpasvedas tuKH ūṣmasvedastu A kapālapāṣāṇoṣṭakalohapiṇḍān agnivarṇān adbhirkapālapāṣāṇoṣṭakalohapiṇḍān agnivarṇān adbhirK kapālapāṣāśeṣṭakālohapiṇḍānagnivarṇānadbhir A kapālapāṣāṇeṣṭakalohapiṇḍān agnivarṇṇān adbhir H āsicyatairārdravastrapariveṣṭitaiḥK āsiñcedamladravyair vā, tairārdrālaktakapariveṣṭitair A āsicyate rādravastrapariveṣṭitaiḥ | H svedayed aṅgapradeśāsvedayed aṅgapradeśāKH aṅgapradeśaṃ A evaṃK svedaye A n | evam H māṃsarasapayodadhisnehadhānyāmvlavātaharapatrabhaṃgakvāthapūrṇṇam vāK t | māṃsarasapayodadhisnehadhānyāmlavātaharapatrabhaṅgakvāthapūrṇāṃ vā A māṃsarasapayodadhisnehadhānyāmlavātaharapattrabhaṅgakvāpūrṇṇam vā H kumbhīmKH kumbhī A abhiprataptāṃabhiprataptāṃabhiprataptāmKH manutaptāṃ A kumbhenaKH kumbhenā A tasyāḥKH dho A kumbhyāmukhenaKH mukhena A mukhamabhisK tasyā mukham abhis A mukham abhi H andhāyaAK sandhāya H tasminañchidrehastiśuṇḍākāraṃtasminañchidrehastiśuṇḍākāraṃK tasmiñchidrehastiśuṇḍākārāṃ A tasmiñchidre hastiśuṇḍākāraṃ H śayānaṃKH taṃ A
cf. 1938 ed. 4.32.6
sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ prāvṛtam vā |. bha ||
hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayed vātarogiṇaṃ |
sukhaṃ sarvānugā hyeṣā na ca saṃkleṣayen naraṃ ||
sukhopaviṣṭaṃ svabhyaktaṃ prāvṛtam vā |. bha ||
hastiśuṇḍikayā nāḍyā svedayed vātarogiṇaṃ |
sukhaṃ sarvānugā hyeṣā na ca saṃkleṣayen naraṃ ||
cf. 1938 ed. 4.32.7
vyāmārdhamātratrivakrahastihastasamākṛtiḥ |
svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā ||
vyāmārdhamātratrivakrahastihastasamākṛtiḥ |
svedanārthe hitā nāḍī kailiñjī hastiśuṇḍikā ||
cf. 1938 ed. 4.32.8ab
puruṣāyāmamātram vā bhūmim utkīrya khādiraiḥ
puruṣāyāmamātram vā bhūmim utkīrya khādiraiḥ
cf. 1938 ed. 4.32.8cd
kāṣṭair avadāhyābhyukṣya vātahara
kāṣṭair avadāhyābhyukṣya vātahara
cf. 1938 ed. 4.32.9" met="hypermetrical
patrabhaṅgairavacchādya śayānaṃ svedayet |
śilātalamavadāhyāpohya bhasmaṃ ca pūrvavat |
patrabhaṅgairavacchādya śayānaṃ svedayet |
śilātalamavadāhyāpohya bhasmaṃ ca pūrvavat |
cf. 1938 ed. 4.32.10
kuṭīm vā caturdvārāṃ kṛtvā tasyām upaviṣṭasyāntaś caturvāṃgārān anuparidhāya svedayet |
kuṭīm vā caturdvārāṃ kṛtvā tasyām upaviṣṭasyāntaś caturvāṃgārān anuparidhāya svedayet |
cf. 1938 ed. 4.32.11
kāśadhānyāni vā samyagusvedyāstīrya kiliñjenyasmiṃ vā tatpratirūpake śayānaṃ svedayed evaṃ pāṃśu gośakṛttuṣapa lāloṣmabhiḥ svedayed iti ||
kāśadhānyāni vā samyagusvedyāstīrya kiliñjenyasmiṃ vā tatpratirūpake śayānaṃ svedayed evaṃ pāṃśu gośakṛttuṣapa lāloṣmabhiḥ svedayed iti ||
kāśadhānyāni vāKH kośadhānyāni vā A samyagusvedyāstīryasamyagusvedyāstīryaKH samyagupasvedyāstīrya A kiliñjenyasmiṃ vāK kiliñje 'nyasmin vā A kiliñjenyasmin vā H svedayed evaṃKH prāvṛtya svedayet; evaṃ A gośakṛttuṣapagośakṛttuṣapaK gośakṛttuṣabusapa A gośakṛttuṣavuṣapa H lāloṣmabhiḥK lāloṣm abhiḥ A lālosmabhiḥ H svedayed itiKH svedayet || A
cf. 1938 ed. 4.32.12
upanāhasvedas tu vātaharadravyakalkair amvlapiṣṭair lavaṇapragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ sukhoṣṇaiś ca pradihya svedayed evaṃ kākolyādirelāsu rasādim āhṛtya tilātasīsarṣapakalkair vā kṛsaraveśavārapāyasotkārikābhir vā etābhir eva vāyo dūlikāṃ vadhvā svedayet ||
upanāhasvedas tu vātaharadravyakalkair amvlapiṣṭair lavaṇapragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ sukhoṣṇaiś ca pradihya svedayed evaṃ kākolyādirelāsu rasādim āhṛtya tilātasīsarṣapakalkair vā kṛsaraveśavārapāyasotkārikābhir vā etābhir eva vāyo dūlikāṃ vadhvā svedayet ||
vātaharadravyakalkairK vātaharamūlakalkair A vātaharadravyakalkai H amvlapiṣṭairK amlapiṣṭair A ramlapiṣṭair H sukhoṣṇaiś caKH sukhoṣṇaiḥ A kākolyādirelāsuKH kākolyādibhir elādibhiḥ su A rasādimKH rasādi A āhṛtyaKH bhis A tilātasīsarṣapakalkair vātilātasīsarṣapakalkair vātilātasīsarṣapakalkair vvāKH tilātasīsarṣapakalkaiḥ A kṛsaraveśavārapāyasotkārikābhir vākṛsaraveśavārapāyasotkārikābhir vvāKH kṛśarāpāyasotkārikābhir ve A etābhirKH om. A evaKH śa A vāyoKH vāraiḥ A dūlikāṃdūlikāmKH sālvaṇair vā A vadhvāKH tanuvastrāvanaddhaiḥ A
cf. 1938 ed. 4.32.13
dravasvedas tu vātaharadravyakvāthapūrṇṇakoṣṭakaṭāhe droṇyām vāvagāhya svedayet | evaṃ payomāṃsarasayūṣatailaghṛtadhānyāmvlamūtreṣvetair eva sukhoṣṇaiḥ pariṣiñcediti ||
dravasvedas tu vātaharadravyakvāthapūrṇṇakoṣṭakaṭāhe droṇyām vāvagāhya svedayet | evaṃ payomāṃsarasayūṣatailaghṛtadhānyāmvlamūtreṣvetair eva sukhoṣṇaiḥ pariṣiñcediti ||
vātaharadravyakvāthapūrṇṇakoṣṭakaṭāheKH vātaharadravyakvāthapūrṇe koṣṇakaṭāhe A vāvagāhyaKH vā 'vagāhya A payomāṃsarasayūṣatailaghṛtadhānyāmvlamūtreṣvetairK payomāṃsarasayūṣatailadhānyāmlaghṛtavasāmūtreṣv avagāheta; etair A payomāṃsarasayūṣatailaghṛtadhānyāmlamūtreṣvetair H pariṣiñceditiKH kaṣāyaiś ca pariṣiñcediti || A
cf. 1938 ed. 4.32.14
tatra tāpoṣmāsvede viśeṣataḥ śleṣmaghnau | upanāhasvedo vātaghnaḥ | anyatarasmiṃ pittasaṃsṛṣṭadravasveda iti ||
tatra tāpoṣmāsvede viśeṣataḥ śleṣmaghnau | upanāhasvedo vātaghnaḥ | anyatarasmiṃ pittasaṃsṛṣṭadravasveda iti ||
em. kaphamedonvite vāyau nivātātapaguruprāvaraṇaniyuddhādhvavyāyāmabhāraharaṇāmarṣaiḥ svedamutpādayed iti || A
cf. 1938 ed. 4.32.16
caturvidho yo 'bhihito dvādhā svedaḥ prayujyate |
svasminn eva dehe tu dehasyāvayave tathā |
caturvidho yo 'bhihito dvādhā svedaḥ prayujyate |
svasminn eva dehe tu dehasyāvayave tathā |
cf. 1938 ed. 4.32.17
yeṣān nasyaṃ vidhātavyaṃ bastiś cāpi hi dehināṃ |
śodhanīyāś ca ye kecit pūrvaṃ svedyās tu me matāḥ ||
yeṣān nasyaṃ vidhātavyaṃ bastiś cāpi hi dehināṃ |
śodhanīyāś ca ye kecit pūrvaṃ svedyās tu me matāḥ ||
cf. 1938 ed. 4.32.18
paś cāt svedyāhṛte śalye mūḍhagarbhānupadravā |
samyak prajātā kāle ca paś cāt svedyaiva jānatāṃ ||
paś cāt svedyāhṛte śalye mūḍhagarbhānupadravā |
samyak prajātā kāle ca paś cāt svedyaiva jānatāṃ ||
cf. 1938 ed. 4.32.19
pūrvāṃ svedyā paś cāc ca bhagandaryarśaśas tathā |
aśmaryāṃ cāturo jantu śeṣāñcāstre pravakṣyate ||
pūrvāṃ svedyā paś cāc ca bhagandaryarśaśas tathā |
aśmaryāṃ cāturo jantu śeṣāñcāstre pravakṣyate ||
cf. 1938 ed. 4.32.20
nānabhyakte nāpi cā snigdhadehe yojyaḥ svedyaḥ svedavidbhiḥ kathañcit |
dṛṣṭaṃ loke kāṣṭham asnigdhamāśur yāyāt bhaṅgaṃ svedayogair gṛhītaṃ ||
nānabhyakte nāpi cā snigdhadehe yojyaḥ svedyaḥ svedavidbhiḥ kathañcit |
dṛṣṭaṃ loke kāṣṭham asnigdhamāśur yāyāt bhaṅgaṃ svedayogair gṛhītaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.32.21
svedaklinnā dhātusaṃsthā tu doṣāḥ svasthānasthā ye ca mārgeṣu līnāḥ |
samyak svedair yojitais te dravatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ śodhanair yātyaśeṣāḥ ||
svedaklinnā dhātusaṃsthā tu doṣāḥ svasthānasthā ye ca mārgeṣu līnāḥ |
samyak svedair yojitais te dravatvaṃ prāptāḥ koṣṭhaṃ śodhanair yātyaśeṣāḥ ||
cf. 1938 ed. 4.32.22
agne dīptin mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ nirmalatvaṃ |
kuryāt svedas tandrīnidre ca hanyāt | sandhīm katvāṃśceṣṭayed āśuyuktaḥ |
agne dīptin mārdavaṃ tvakprasādaṃ bhaktaśraddhāṃ srotasāṃ nirmalatvaṃ |
kuryāt svedas tandrīnidre ca hanyāt | sandhīm katvāṃśceṣṭayed āśuyuktaḥ |
agneAK agner H dīptin mārdavaṃK rdīptiṃ mārdavaṃ A ddīpim mārddavaṃ H kuryāt svedas
kuryāt svedo
kuryāt svedasAK
kuryāt sveda H tandrīnidre caK hanti nidrāṃ sa A standrinidre ca H hanyāt | sandhīmhanyāt | sandhīmK tandrāṃ sandhī A hanyāt | sandhī H katvāṃśceṣṭayed āśuyuktaḥKH n stabdhāṃśceṣṭayed āśu yuktaḥ || A
kuryāt svedo
kuryāt svedasAK
kuryāt sveda H tandrīnidre caK hanti nidrāṃ sa A standrinidre ca H hanyāt | sandhīmhanyāt | sandhīmK tandrāṃ sandhī A hanyāt | sandhī H katvāṃśceṣṭayed āśuyuktaḥKH n stabdhāṃśceṣṭayed āśu yuktaḥ || A
cf. 1938 ed. 4.32.23
svedāsrāvo vyādhihānirlaghutvaṃ śītārthitvaṃ mārdavaṃ cāturasya |
samyaksvinne lakṣaṇaṃ prāhuretat | mithyāsvinne viparītaṃ tad eva ||
svedāsrāvo vyādhihānirlaghutvaṃ śītārthitvaṃ mārdavaṃ cāturasya |
samyaksvinne lakṣaṇaṃ prāhuretat | mithyāsvinne viparītaṃ tad eva ||
cf. 1938 ed. 4.32.24
sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopo madāmūrcchābhramadāho klamaś ca |
atisvinne sandhipīḍā ca tṛṭca śītā kriyās tatra kuryād vidhijñaḥ ||
sphoṭotpattiḥ pittaraktaprakopo madāmūrcchābhramadāho klamaś ca |
atisvinne sandhipīḍā ca tṛṭca śītā kriyās tatra kuryād vidhijñaḥ ||
sphoṭotpattiḥKH svinne 'tyarthaṃ sandhipīḍā vidāhaḥ sphoṭotpattiḥ A madāmūrcchābhramadāhoKH
mūrcchā bhrān A klamaś caklamaś caKH om. A atisvinne
atisvinneKH tirdā A sandhipīḍā caKH ha A tṛṭcaKH tṛṣṇe A śītāKHac klamaś ca A tṛṣṇā śītā Hpc kriyāsKH om. A tatratatraKH om. A kuryād vidhijñaḥK kuryāt tūrṇaṃ tatra śītaṃ vidhānam || A kuryādvidhijñaḥ || H
mūrcchā bhrān A klamaś caklamaś caKH om. A atisvinne
atisvinneKH tirdā A sandhipīḍā caKH ha A tṛṭcaKH tṛṣṇe A śītāKHac klamaś ca A tṛṣṇā śītā Hpc kriyāsKH om. A tatratatraKH om. A kuryād vidhijñaḥK kuryāt tūrṇaṃ tatra śītaṃ vidhānam || A kuryādvidhijñaḥ || H
cf. 1938 ed. 4.32.25
pāṇḍumehī raktapittī tṛṣārttaḥ kṣutakṣīṇo durvalo jīrṇṇabhaktaḥ ||
dakodarīgarbhiṇī pānapañca naite svedyā yaścamartyotisārī |
svedād eṣā yāṃti dehāvināśaṃ asādhyatvaṃ yānti caiṣāṃ vikārāḥ |
svedaiḥ sādhyo durvalojīrṇṇabhaktā yadi syātāṃ svedanīyau tatastau |
pāṇḍumehī raktapittī tṛṣārttaḥ kṣutakṣīṇo durvalo jīrṇṇabhaktaḥ ||
dakodarīgarbhiṇī pānapañca naite svedyā yaścamartyotisārī |
svedād eṣā yāṃti dehāvināśaṃ asādhyatvaṃ yānti caiṣāṃ vikārāḥ |
svedaiḥ sādhyo durvalojīrṇṇabhaktā yadi syātāṃ svedanīyau tatastau |
pāṇḍumehīKH pāṇḍurmehī A raktapittīK pittaraktī A raktamehī H tṛṣārttaḥKH kṣayārtaḥ A kṣutakṣīṇoKHac kṣāmo A kṣukṣatakṣīṇo Hpc durvalodurvvaloKH ' A jīrṇṇabhaktaḥjīrṇṇabhaktaḥ ||K jīrṇī A jīrṇṇabhoktāḥ | H dakodarīgarbhiṇī
dakodarīgarbhiṇīK codarārto viṣārtaḥ |
tṛḍcchardyārto garbhiṇī A
dakodarīgarvbhiṇī H pānapañcaKH pītamadyo A yaścamartyotisārīK yaś ca martyoatisārī | A yaścamartyo 'tisārī || H svedād eṣā
svedād eṣāK
svedādeṣāṃ A
svedā teṣāṃ H asādhyatvaṃK nosādhyatvaṃ A masādhyatvaṃ H sādhyoAK sādyo H durvalojīrṇṇabhaktādurvvalojīrṇṇabhaktāKH durbalo 'jīrṇabhaktaḥ A yadiyadiKH om. A svedanīyauKH ceddvau svedanīyau A
dakodarīgarbhiṇīK codarārto viṣārtaḥ |
tṛḍcchardyārto garbhiṇī A
dakodarīgarvbhiṇī H pānapañcaKH pītamadyo A yaścamartyotisārīK yaś ca martyoatisārī | A yaścamartyo 'tisārī || H svedād eṣā
svedād eṣāK
svedādeṣāṃ A
svedā teṣāṃ H asādhyatvaṃK nosādhyatvaṃ A masādhyatvaṃ H sādhyoAK sādyo H durvalojīrṇṇabhaktādurvvalojīrṇṇabhaktāKH durbalo 'jīrṇabhaktaḥ A yadiyadiKH om. A svedanīyauKH ceddvau svedanīyau A
em.
eteṣāṃ svedasādhyā ye vyādhayas teṣu buddhimān |
mṛdūn svedān prayuñjīta tathā hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu || A
eteṣāṃ svedasādhyā ye vyādhayas teṣu buddhimān |
mṛdūn svedān prayuñjīta tathā hṛnmuṣkadṛṣṭiṣu || A
cf. 1938 ed. 4.32.27
sarvasvedāṃ nivāte tu jīrṇṇānne cāvacārayet |
snehābhyaktaśarīrasya śītair ācchādya cakṣuṣī |
sarvasvedāṃ nivāte tu jīrṇṇānne cāvacārayet |
snehābhyaktaśarīrasya śītair ācchādya cakṣuṣī |
sarvasvedāṃsarvva svedānKH sarvān svedān A nivāte tuKH nivāte A jīrṇṇānneK ca jīrṇān A jīrṇṇān cā Hac jīrṇṇān jīrṇṇe na Hpc cāvacārayet | snehābhyaktaśarīrasyacāvacārayet |
snehābhyaktaśarīrasyaKpc nasyāvacārayet |
snehābhyaktaśarīrasya A cāvacārayet |
snehābhyaśarīrasya Kac vacārayet |
snehābhyaktaśarīrasya Hac vācāvacārayet |
snehābhyaktaśarīrasya Hpc śītair ācchādyaem. śītairācchādya AKH
snehābhyaktaśarīrasyaKpc nasyāvacārayet |
snehābhyaktaśarīrasya A cāvacārayet |
snehābhyaśarīrasya Kac vacārayet |
snehābhyaktaśarīrasya Hac vācāvacārayet |
snehābhyaktaśarīrasya Hpc śītair ācchādyaem. śītairācchādya AKH
cf. 1938 ed. 4.32.28
atisvinnam athāsvābhya śītāṃbutrāsanaṃ hitaṃ |
snānam uṣṇāmbunā caiva nivatañcālayayet |
atisvinnam athāsvābhya śītāṃbutrāsanaṃ hitaṃ |
snānam uṣṇāmbunā caiva nivatañcālayayet |
atisvinnam athāsvābhyaem. svidyamānasya ca muhurhṛdayaṃ A atisvinnathāsvābhya Kac atisvinnamathāsvābhya KpcH śītāṃbutrāsanaṃK śītalaiḥ spṛśet |
samyaksvinnaṃ vimṛ A śītāmvutrāsanaṃ H hitaṃhitaṃKH ditaṃ A snānam
snānamKH snāta A uṣṇāmbunāKH muṣṇāmbu A caivaKH om. A nivatañcālayayetnivatañcālayayetK bhiḥ śanaiḥ || A vivātaṃ cālayan nayet || H
samyaksvinnaṃ vimṛ A śītāmvutrāsanaṃ H hitaṃhitaṃKH ditaṃ A snānam
snānamKH snāta A uṣṇāmbunāKH muṣṇāmbu A caivaKH om. A nivatañcālayayetnivatañcālayayetK bhiḥ śanaiḥ || A vivātaṃ cālayan nayet || H
em. svabhyaktaṃ prāvṛtāṅgaṃ ca nivātaśaraṇasthitam | A
cf. 1938 ed. 4.32.29cd
bhojayec cānabhiṣyandi sarvaṃ vācāram ādiśed iti ||
bhojayec cānabhiṣyandi sarvaṃ vācāram ādiśed iti ||
[Adhyāya 33]
cf. 1938 ed. 4.33.1
athāto vamanavirecanasādhyopakramacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
athāto vamanavirecanasādhyopakramacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A
cf. 1938 ed. 4.33.3
doṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ calitāḥ praśamayitavyāḥ pravṛddhā nirhattavyāḥ svasthānasthārakṣyā iti siddhāntaḥ ||
doṣāḥ kṣīṇā bṛṃhayitavyāḥ calitāḥ praśamayitavyāḥ pravṛddhā nirhattavyāḥ svasthānasthārakṣyā iti siddhāntaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.33.4
prādhānyena vamanavirecanenirharaṇe varttate | tasmāt tayor vidhānam ucyamānam upadhārayasva |
prādhānyena vamanavirecanenirharaṇe varttate | tasmāt tayor vidhānam ucyamānam upadhārayasva |
cf. 1938 ed. 4.33.5
tad yathāturaṃ snigdhasvinnam anabhiṣyandibhir āhārair anavabaddhadoṣam ālocya svo vamanaṃ pāyayitāsmīti saṃbhojayet | saṃbhojyas tu tīkṣṇāgnir balavān bahudoṣo mahāvyādhiparigṛhīto vamanasātmyaś ca ||
tad yathāturaṃ snigdhasvinnam anabhiṣyandibhir āhārair anavabaddhadoṣam ālocya svo vamanaṃ pāyayitāsmīti saṃbhojayet | saṃbhojyas tu tīkṣṇāgnir balavān bahudoṣo mahāvyādhiparigṛhīto vamanasātmyaś ca ||
tad yathāturaṃKH athāturaṃ A snigdhasvinnam anabhiṣyandibhirem. snigdhaṃ svinnam abhiṣyandibhir A snigdhasvinnamanabhiṣyandibhir KH āhārair anavabaddhadoṣam ālocyaāhārairanavabaddhadoṣamālocyaāhārairanavabaddhadoṣamālocyaem. āhārair anavabaddhadoṣamavalokya A āhārairanavabaddhadoṣamālocyaāhārairanavabaddhadoṣamālocyaāhārairanavabaddhadoṣamālocya KH svoKHac śvo A svosto Hpc pāyayitāsmītiKH pāyayitā 'smīti A saṃbhojayet | saṃbhojyas tusaṃbhojayet | saṃbhojyas tusambhojayet | sambhojyas tuKH saṃbhojaye A tīkṣṇāgnirKH t tīkṣṇāgniṃ A balavān bahudoṣoKH balavantaṃ bahudoṣaṃ A mahāvyādhiparigṛhītomahāvyādhiparigṛhītoKH mahāvyādhiparītaṃ A vamanasātmyaśKH vamanasātmyaṃ A
cf. 1938 ed. 4.33.6
peśalair vividhairannair doṣamutkliśya dehinaḥ |
snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravarttate |
peśalair vividhairannair doṣamutkliśya dehinaḥ |
snigdhasvinnāya vamanaṃ dattaṃ samyak pravarttate |
cf. 1938 ed. 4.33.7
athāparedyuḥ pūrvāhṇe sādhāraṇe kāle vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇṇasnehanānyatamasya mātrāṃ pāyayitvā vāmayet | asātmyabībhatsadudarśanadurgandhāni vāmanīyāni vidadhyād ato viparītāni |. tatra sukumārāṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhāṃ bhīrum vā vamanasādhyavikāreṣu kṣīradadhitakrayavāgūnāmanyatamamākaṇṭhaṃ pāyayitvā vāmayet | pītauṣadhañcapāṇibhir agnitaptair upaspṛśyamānaṃ muhūrttam upekṣeta | tatra pravṛttahṛllāsaṃ jñātvā jānumātrāsanopaviṣṭam anyena hṛtpṛṣṭhayoḥ pāṇibhyāṃ uparigṛhītam aṅguligandharvahastapatravṛttotpalanālānām anyatamena kaṇṭhamanabhis pṛśan vāmayet yāvat samyag vāntalakṣaṇāni bhavanti ||
athāparedyuḥ pūrvāhṇe sādhāraṇe kāle vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇṇasnehanānyatamasya mātrāṃ pāyayitvā vāmayet | asātmyabībhatsadudarśanadurgandhāni vāmanīyāni vidadhyād ato viparītāni |. tatra sukumārāṃ kṛśaṃ bālaṃ vṛddhāṃ bhīrum vā vamanasādhyavikāreṣu kṣīradadhitakrayavāgūnāmanyatamamākaṇṭhaṃ pāyayitvā vāmayet | pītauṣadhañcapāṇibhir agnitaptair upaspṛśyamānaṃ muhūrttam upekṣeta | tatra pravṛttahṛllāsaṃ jñātvā jānumātrāsanopaviṣṭam anyena hṛtpṛṣṭhayoḥ pāṇibhyāṃ uparigṛhītam aṅguligandharvahastapatravṛttotpalanālānām anyatamena kaṇṭhamanabhis pṛśan vāmayet yāvat samyag vāntalakṣaṇāni bhavanti ||
vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇṇasnehanānyatamasyaK vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇasnehānām anyatamasya A vamanadravyakaṣāyakalkacūrṇṇasnehenānyatamasya H vāmayet | asātmyabībhatsadudarśanadurgandhānivāmayet | asātmyabībhatsadudarśanadurgandhāniK vāmayed yathāyogaṃ koṣṭhaviśeṣamavekṣya; asātmyabībhatsadurgandhadurdarśanāni A vāmayet | asātmyabībhatsadurddarśanadurggandhāni H vāmanīyāniKH ca vamanāni A viparītāniviparītāni virecanāni;viparītāni virecanāni |K viparītāni virecanāniviparītāni virecanāni;viparītāni virecanāni | AH sukumārāṃsukumārāṃKH sukumāraṃ A kṛśaṃAK kṛśāṃ H vṛddhāṃKH vṛddhaṃ A vamanasādhyavikāreṣuKH vamanasādhyeṣu vikāreṣu A pāyayitvāKH pāya A vāmayet | pītauṣadhañcapāṇibhirvāmayet | pītauṣadhañ ca pāṇibhirKH yet, pītauṣadhaṃ ca pāṇibhir A upaspṛśyamānaṃKH pratāpyamānaṃ A muhūrttammuhūrttaK muhūrtamuhūrtta AH upekṣetamupekṣeta;mupekṣeta |K mupekṣetamupekṣeta;mupekṣeta | AH tatraKH tasya ca svedaprādurbhāveṇa śithilatāmāpannaṃ svebhyaḥ sthānebhyaḥ pracalitaṃ kukṣimanusṛtaṃ jānīyāt, tataḥ A pravṛttahṛllāsaṃAK pravṛttaṃ hṛllāsaṃ H jānumātrāsanopaviṣṭamKH jānumātrāsanopaviṣṭa A anyenaKH māptair la A hṛtpṛṣṭhayoḥKH lāṭe pṛṣṭhe pārśvayoḥ kaṇṭhe ca A pāṇibhyāṃpāṇibhyāmKH pāṇibhiḥ A uparigṛhītamuparigṛhītamK suparigṛhīta A upari gṛhīta H aṅguligandharvahastapatravṛttotpalanālānāmK maṅgulīgandharvahastotpalanālānām A maṅguligandharvvahastapattravṛtyetnā lānām H kaṇṭhamanabhisKH kaṇṭham abhis A pṛśan vāmayet yāvat samyag vāntalakṣaṇānipṛśan vāmayet yāvat samyag vāntalakṣaṇānipṛśan vāmayet yāvat samyagvāntalakṣaṇāniKH pṛśantaṃ vāmayet tāvad yāvat samyagvāntaliṅgānīti || A bhavantiKH om. A
cf. 1938 ed. 4.33.8
kaphaprasekaṃ hṛdayāviśuddhiṃ kaṇḍūñ ca duścharditaliṅgam āhuḥ |
pittātiyogañ ca visaṅjñatāñ ca hṛtkaṇṭhapīḍām api cātivānte |
kaphaprasekaṃ hṛdayāviśuddhiṃ kaṇḍūñ ca duścharditaliṅgam āhuḥ |
pittātiyogañ ca visaṅjñatāñ ca hṛtkaṇṭhapīḍām api cātivānte |
cf. 1938 ed. 4.33.9
pitte kaphasyāndramukhaṃ pravṛtte śuddheṣu hṛtkaṇṭhaśirassu cāpi |
laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣaṃ vyavavasyet |
pitte kaphasyāndramukhaṃ pravṛtte śuddheṣu hṛtkaṇṭhaśirassu cāpi |
laghau ca dehe kaphasaṃsrave ca sthite suvāntaṃ puruṣaṃ vyavavasyet |
cf. 1938 ed. 4.33.10
samyagvāntaṃ cainam abhis amīkṣya snaihikavairecanikopaśamanīyānāṃ dhūmānām anyataṃ sāmarthyataḥ pāyayitvā cārikam upadiśet ||
samyagvāntaṃ cainam abhis amīkṣya snaihikavairecanikopaśamanīyānāṃ dhūmānām anyataṃ sāmarthyataḥ pāyayitvā cārikam upadiśet ||
cf. 1938 ed. 4.33.11
tato parāhṇe suvibhaktadeham uṣṇābhir ahniḥ pariṣiktagātraṃ |
kulattham udgaḍhakijāṅgalānāṃ yuṣai rasair vāpy upabhojayīta |
tato parāhṇe suvibhaktadeham uṣṇābhir ahniḥ pariṣiktagātraṃ |
kulattham udgaḍhakijāṅgalānāṃ yuṣai rasair vāpy upabhojayīta |
tatoKH bhavanti cātra tato A suvibhaktadehamKH śuciśuddhadeha A uṣṇābhirK muṣṇābhir A uṣṇābhi H ahniḥK addbhiḥ A vahniḥ H kulattham
kulatthamK
kulattha AH udgaḍhakijāṅgalānāṃK mudgāḍhakijāṅgalānāṃ AH yuṣaiKH yūṣai A rasairAK rasai H vāpyK vā ' A rvvā H upabhojayītaK pyupabhojayet tu || A pyupabhojayīta || H
kulatthamK
kulattha AH udgaḍhakijāṅgalānāṃK mudgāḍhakijāṅgalānāṃ AH yuṣaiKH yūṣai A rasairAK rasai H vāpyK vā ' A rvvā H upabhojayītaK pyupabhojayet tu || A pyupabhojayīta || H
cf. 1938 ed. 4.33.12
kaphaprasekaḥ svarabhedatandrā nidrāsyadaurgandhyaviṣopasargāḥ |
gurutvakaṇḍūgrahaṇīpradoṣā na santijantorvamataḥ kadācit |
kaphaprasekaḥ svarabhedatandrā nidrāsyadaurgandhyaviṣopasargāḥ |
gurutvakaṇḍūgrahaṇīpradoṣā na santijantorvamataḥ kadācit |
cf. 1938 ed. 4.33.13
chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathāvināśaṃ sahasā vrajanti |
tathāhṛte śleṣmaṇi ccharddanena tajjā vikārā vilayaṃ vrajanti ||
chinne tarau puṣpaphalaprarohā yathāvināśaṃ sahasā vrajanti |
tathāhṛte śleṣmaṇi ccharddanena tajjā vikārā vilayaṃ vrajanti ||
cf. 1938 ed. 4.33.14
na vāmayet taimirikannagulminaṃ na caivapāṇḍūdararogapīḍitaṃ |
sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhā narśorditā kṣepakapīḍitāṃś ca |
na vāmayet taimirikannagulminaṃ na caivapāṇḍūdararogapīḍitaṃ |
sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhā narśorditā kṣepakapīḍitāṃś ca |
na vāmayet taimirikannagulminaṃ naKH na vāmayet taimirikordhvavātagulmo A caivapāṇḍūdararogapīḍitaṃcaivapāṇḍūdararogapīḍitaṃcaivapāṇḍūdararogapīḍitaṃKH daraplīhakṛmiśramārtā A sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhā
sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhāK n |
sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddha A
sthūlakṣatakṣīṇakṛṣātivṛddhā H narśorditānarśordditāKH mūtrāturā A kṣepakapīḍitāṃśK n kevalavā A kṣepakapīḍitāś H caKH tarogān || A
sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddhāK n |
sthūlakṣatakṣīṇakṛśātivṛddha A
sthūlakṣatakṣīṇakṛṣātivṛddhā H narśorditānarśordditāKH mūtrāturā A kṣepakapīḍitāṃśK n kevalavā A kṣepakapīḍitāś H caKH tarogān || A
cf. 1938 ed. 4.33.15
rūkṣaṃ pramehe taraṇe ca garbhe gacchatyadhordhvaṃ rudhire ca tīvre |
tuṣṭe ca koṣṭhe krimibhir manuṣyaṃ na vāmayed varcasi cātivṛddhe ||
rūkṣaṃ pramehe taraṇe ca garbhe gacchatyadhordhvaṃ rudhire ca tīvre |
tuṣṭe ca koṣṭhe krimibhir manuṣyaṃ na vāmayed varcasi cātivṛddhe ||
rūkṣaṃrūkṣamKH svaropaghātādhyayanaprasaktaduśchardiduḥkoṣṭhatṛḍārtabālām |
ūrdhvāsrapittikṣudhitātirūkṣa A prameheKH om. A taraṇe caK om. A taruṇe ca H garbhegarbbheKH garbhi A gacchatyadhordhvaṃgacchatyadhordhvaṃK ṇyudāvartirūhitāṃś ca || A gacchatyadhorddhaṃ H rudhire caKH om. A tīvreKH om. A tuṣṭe ca
tuṣṭe caK om. A
duṣṭe ca H koṣṭheKH om. A krimibhirKH om. A manuṣyaṃ namanuṣyan naKH om. A vāmayed varcasivāmayed varccasiKH om. A cātivṛddheKH om. A
ūrdhvāsrapittikṣudhitātirūkṣa A prameheKH om. A taraṇe caK om. A taruṇe ca H garbhegarbbheKH garbhi A gacchatyadhordhvaṃgacchatyadhordhvaṃK ṇyudāvartirūhitāṃś ca || A gacchatyadhorddhaṃ H rudhire caKH om. A tīvreKH om. A tuṣṭe ca
tuṣṭe caK om. A
duṣṭe ca H koṣṭheKH om. A krimibhirKH om. A manuṣyaṃ namanuṣyan naKH om. A vāmayed varcasivāmayed varccasiKH om. A cātivṛddheKH om. A
em. avamyavamanādrogāḥ kṛcchratāṃ yānti dehinām |
asādhyatāṃ vā gacchanti naite vāmyāstataḥ smṛtāḥ || A
asādhyatāṃ vā gacchanti naite vāmyāstataḥ smṛtāḥ || A
cf. 1938 ed. 4.33.17
ete py ajīrṇṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturāḥ |
atīvacolbaṇakaphās te ca syur madhukāmbunā ||
ete py ajīrṇṇavyathitā vāmyā ye ca viṣāturāḥ |
atīvacolbaṇakaphās te ca syur madhukāmbunā ||
em. vāmyāstu viṣaśoṣastanyadoṣamandāgnyunmādāpasmāraślīpadārbudavidārikāmedomehagarajvarārucyapacyāmātīsārahṛdrogacittavibhramavisarpavidradhyajīrṇamukhaprasekahṛllāsaśvāsakāsapīnasapūtīnāsakaṇṭhauṣṭhavaktrapākakarṇasrāvādhijihvopajihvikāgalaśuṇḍikādhaḥśoṇitapittinaḥ kaphasthānajeṣu vikāreṣv anye ca kaphavyādhiparītā iti || A
cf. 1938 ed. 4.33.19
virecanam api snigdhasvinnāya ca deyaṃ | avāntasya hi samyagviriktasyāpi satovasrastaḥ śleṣmāgra haṇīñ chādayati | gauravam āpādayati pravāhikām vā kurute | tasmāt snigdhasvinnāya vāntāya ca deyam |
virecanam api snigdhasvinnāya ca deyaṃ | avāntasya hi samyagviriktasyāpi satovasrastaḥ śleṣmāgra haṇīñ chādayati | gauravam āpādayati pravāhikām vā kurute | tasmāt snigdhasvinnāya vāntāya ca deyam |
snigdhasvinnāya casnigdhasvinnāya caKH snigdhasvinnāya vāntāya ca A satovasrastaḥsatovasrastaḥKH sato 'dhaḥ srastaḥ A śleṣmāgraśleṣmā graśleṣmāgraAK śleṣmagra H chādayatiAK cādayati | H gauravamAK gaurava H āpādayatiAK māpādayati | H kuruteKH janaya A tasmāt snigdhasvinnāyatasmāt snigdha svinnāyaKH ti || A vāntāya caKH om. A deyamKH om. A
cf. 1938 ed. 4.33.20
athāturaṃ svo virecanaṃ pāyayitāsmīti pūrvāhṇe laghubhojayet | phalāmvlamuṣṇodakaścainamanupāyayet | athāparehani vigataśleṣmadhātāvāt uropakramaṇīyād apekṣyāturam athāsmai virecanaṃ mātrāṃ prayacchet |
athāturaṃ svo virecanaṃ pāyayitāsmīti pūrvāhṇe laghubhojayet | phalāmvlamuṣṇodakaścainamanupāyayet | athāparehani vigataśleṣmadhātāvāt uropakramaṇīyād apekṣyāturam athāsmai virecanaṃ mātrāṃ prayacchet |
athāturaṃ svoathāturaṃ || svoKH athāturaṃ śvo A pāyayitāsmītiKH pāyayitā 'smīti A laghubhojayet | phalāmvlamuṣṇodakaścainamanupāyayet | athāparehanilaghubhojayet | phalāmvlamuṣṇodakaścainamanupāyayet | athāparehaniK laghu bhojayet , phalāmlamuṣṇodakaṃ cainamanupāyayet | athāpare 'hani A laghu bhojayet | phalāmlamuṣṇodakañcainam anupāyayet | athāpare 'hani H vigataśleṣmadhātāvāt uropakramaṇīyād apekṣyāturamvigataśleṣmadhātāvāt uropakramaṇīyād apekṣyāturamK vigataśleṣmadhātumāturopakramaṇīyādavekṣyātura A vigataśleṣmadhātāvāturopakramaṇīyādapekṣyātura H athāsmaiathāsmaiK mathāsmai AH virecanaṃvirecanamKH auṣadha A mātrāṃAK mātram H prayacchetKH pātuṃ prayacchet || A
cf. 1938 ed. 4.33.21
tatra mṛduḥ krūro madhya iti trividhaḥ koṣṭho bhavati | tatra bahupitto mṛduḥ sa dugdhenā viricyate | bahuvātaśleṣmā krūro durvirecyaḥ | sagadoṣo madhyaḥ sādhāraṇa iti | tatra mṛdau mṛdvī mātrā | tīkṣṇakrūre | madhye madhyā karttavyeti | pītauṣadhaś ca tanmanāḥ śayyābhyāse viricyeta | na prāptavegaṃ vidhārayet | na cāprāptaṃ prāṇenākāṃkṣeta |
tatra mṛduḥ krūro madhya iti trividhaḥ koṣṭho bhavati | tatra bahupitto mṛduḥ sa dugdhenā viricyate | bahuvātaśleṣmā krūro durvirecyaḥ | sagadoṣo madhyaḥ sādhāraṇa iti | tatra mṛdau mṛdvī mātrā | tīkṣṇakrūre | madhye madhyā karttavyeti | pītauṣadhaś ca tanmanāḥ śayyābhyāse viricyeta | na prāptavegaṃ vidhārayet | na cāprāptaṃ prāṇenākāṃkṣeta |
madhyaKH madhyama A dugdhenādugdhenādugdhenāKH dugdhenāpi A krūroKH krūraḥ, sa A durvirecyaḥAK durvviricyaḥ | H sagadoṣosamadoṣoK samadoṣosamadoṣo AH madhyaḥKH madhyamaḥ, sa A mṛdvīKH mātrā A mātrāKH mṛdvī, A tīkṣṇakrūretīkṣṇa krūreKH tīkṣṇā krūre, A pītauṣadhaś capītauṣadhaś caAK pītauṣadhaśca H śayyābhyāseKH śayyābhyāśe A viricyeta | naviricyeta naKHpc virecyate || A viricyeta Hac prāptavegaṃprāptavegamKHpc om. AHac vidhārayet | navidhārayet | naKHpc om. AHac cāprāptaṃcāprāptamKHpc om. AHac prāṇenākāṃkṣetaKHpc om. AHac
em. virecanaṃ pītavāṃs tu na vegān dhārayed budhaḥ |
nivātaśāyī śītāmbu na spṛśenna pravāhayet || A
nivātaśāyī śītāmbu na spṛśenna pravāhayet || A
cf. 1938 ed. 4.33.23
yathā ca vamane krameṇa prasekauṣadhaḥ pittānilāgacchanty evaṃ virecane vātamūtrapurīṣapittakaphā iti ||
yathā ca vamane krameṇa prasekauṣadhaḥ pittānilāgacchanty evaṃ virecane vātamūtrapurīṣapittakaphā iti ||
cf. 1938 ed. 4.33.24
bha ||hṛtkukṣyaśuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṃgaś ca na sadvirikte |
mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ śūlodgamāś cātiviriktaliṅgaṃ ||
bha ||hṛtkukṣyaśuddhiḥ paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṃgaś ca na sadvirikte |
mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ śūlodgamāś cātiviriktaliṅgaṃ ||
bha ||hṛtkukṣyaśuddhiḥbha ||hṛtkukṣyaśuddhiḥK bhavanti cātra hṛtkukṣyaśuddhiḥ A bha || hṛtkukṣyāśuddhiḥ Hac bha || hṛtkukṣyākṣiśuddhiḥ Hpc paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṃgaś ca naparidāhakaṇḍūviṇmūtrasaṅgaś ca naKH paridāhakaṇḍūviṇmūtrasaṅgāś ca na A sadvirikteAK sidvirikte | Hac sidvisadvirikte | Hpc mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ
mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ
mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥAK
mūrcchāgudabhraṃsakaphātiyogāḥ H śūlodgamāśśūlodgamāśKH śūlodgamaś A
mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥ
mūrcchāgudabhraṃśakaphātiyogāḥAK
mūrcchāgudabhraṃsakaphātiyogāḥ H śūlodgamāśśūlodgamāśKH śūlodgamaś A
cf. 1938 ed. 4.33.25
gateṣu doṣeṣu kaphāntakeṣu glānyelaghutve manasaś ca tuṣṭau |
gatenile cāpy anulomabhāvaṃ samyagviriktaṃ puruṣaṃ vyavasyet |
gateṣu doṣeṣu kaphāntakeṣu glānyelaghutve manasaś ca tuṣṭau |
gatenile cāpy anulomabhāvaṃ samyagviriktaṃ puruṣaṃ vyavasyet |
cf. 1938 ed. 4.33.26
mandāgnimakṣīṇamasadviriktaṃ na pāyayet tad divasaṃ yavāgūṃ |
kṣīṇaṃ tṛṣārttaṃ suvirecitaś ca tanvī sukhoṣṇaṃ laghu pāyayīta |
mandāgnimakṣīṇamasadviriktaṃ na pāyayet tad divasaṃ yavāgūṃ |
kṣīṇaṃ tṛṣārttaṃ suvirecitaś ca tanvī sukhoṣṇaṃ laghu pāyayīta |
cf. 1938 ed. 4.33.27
buddheḥ prasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ jvalanābhivṛddhiṃ
cirāc ca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānaṃ |
buddheḥ prasādaṃ balamindriyāṇāṃ dhātusthiratvaṃ jvalanābhivṛddhiṃ
cirāc ca pākaṃ vayasaḥ karoti virecanaṃ samyagupāsyamānaṃ |
cf. 1938 ed. 4.33.28
yathodakānāṃ tu vijaṅgamānāṃ rodhevadīrṇṇe dhruva eva nāśaḥ |
pitte hṛtendhevam upadravāṇāṃ pittātmikākānāṃ vihito vināśaḥ ||
yathodakānāṃ tu vijaṅgamānāṃ rodhevadīrṇṇe dhruva eva nāśaḥ |
pitte hṛtendhevam upadravāṇāṃ pittātmikākānāṃ vihito vināśaḥ ||
yathodakānāṃKH yathaudakānā A tu vijaṅgamānāṃK mudake ' A suvijaṅgamānāṃ H rodhevadīrṇṇeKH panīte A dhruvaKHac carasthirāṇāṃ bhava A dhruva eva Hpc evaKHac ti pra A om. Hpc nāśaḥnāśaḥKH ṇāśaḥ | A hṛtendhevamKH hṛte tvevam A pittātmikākānāṃK pittātmakānāṃ bha A pittātminām Hac pittātmikānām Hpc vihitoKH vati pra A vināśaḥKH ṇāśaḥ || A
cf. 1938 ed. 4.33.29
kṣīṇāḥkṛśārūkṣitabālavṛddhādīnotha śoṣī bhayaśokataptaḥ |
śāntas tṛṣārtto parijīrṇṇabhakto garbhiṇyadho gacchati yasya cāsṛk |
kṣīṇāḥkṛśārūkṣitabālavṛddhādīnotha śoṣī bhayaśokataptaḥ |
śāntas tṛṣārtto parijīrṇṇabhakto garbhiṇyadho gacchati yasya cāsṛk |
cf. 1938 ed. 4.33.30
navapratiśyāyaparītadeho navajvarīyā ca navaprasūtā |
kaṣāyan ity āna virecanīyā snehādibhir ye tv anupaskṛtāś ca |
navapratiśyāyaparītadeho navajvarīyā ca navaprasūtā |
kaṣāyan ity āna virecanīyā snehādibhir ye tv anupaskṛtāś ca |
cf. 1938 ed. 4.33.31
atyarthapittābhiparītadehāṃ virecayet tān api mandamandaṃ |
virecanair yāṃti narā vināśam ajñaprayuktair avirecanīyā ||
atyarthapittābhiparītadehāṃ virecayet tān api mandamandaṃ |
virecanair yāṃti narā vināśam ajñaprayuktair avirecanīyā ||
em. virecyās tu jvaragarārucyarśo 'rbudodaragranthividradhipāṇḍurogāpasmārahṛdrogavātaraktabhagandaracchardiyonirogavisarpagulmapakvāśayarugvibandhavisūcikālasakamūtrāghātakuṣṭhavisphoṭakapramehānāhaplīhaśophavṛddhiśastrakṣatakṣārāgnidagdhaduṣṭavraṇākṣipākakācatimirābhiṣyandaśiraḥkarṇākṣināsāsyagudameḍhradāhordhvaraktapittakṛmikoṣṭhinaḥ pittasthānajeṣv anyeṣu ca vikāreṣv anye ca paittikavyādhiparītā iti || A
cf. 1938 ed. 4.33.33
saratvasaukṣmyataikṣṇyoṣṇe vikāśitvād virecanaṃ |
vamanaṃ tu hareddoṣāṃ samyaguktaṃ vṛthānyathā |
saratvasaukṣmyataikṣṇyoṣṇe vikāśitvād virecanaṃ |
vamanaṃ tu hareddoṣāṃ samyaguktaṃ vṛthānyathā |
cf. 1938 ed. 4.33.34
mādāya pyamānaṃ virecanaṃ |
guṇodrekād vrajedūrdhvam apakvaṃ vamanaṃ punaḥ |
mādāya pyamānaṃ virecanaṃ |
guṇodrekād vrajedūrdhvam apakvaṃ vamanaṃ punaḥ |
cf. 1938 ed. 4.33.35
mṛdukoṣṭhasya dīptāgner dattaṃ tīkṣṇaṃ virecanaṃ |
na samyag nirhared doṣān ativegapradhāvitaṃ |
mṛdukoṣṭhasya dīptāgner dattaṃ tīkṣṇaṃ virecanaṃ |
na samyag nirhared doṣān ativegapradhāvitaṃ |
mṛdukoṣṭhasyamṛdukoṣṭhasyaAK mṛdukoṣṇasya H dīptāgnerKH dīptāgne A dattaṃdattanKH rati A samyag nirhared doṣān ativegapradhāvitaṃK samyaṅnirhareddoṣānativegapradhāvitam || A samyaṅ nirhared doṣān ativegapradhāvitaṃ || Hac samyaṅ nirhared doṣānsanty agnir ddahe iti pāṭhaḥ | ativegapradhāvitaṃ || Hpc
cf. 1938 ed. 4.33.36" met="hypermetrical
prātar yad auṣadhaṃ pītaṃ bhaktapākasame kṣaṇe |
paktaṃ gacchati doṣāṃs tu nirharen niravaśeṣataḥ ||
prātar yad auṣadhaṃ pītaṃ bhaktapākasame kṣaṇe |
paktaṃ gacchati doṣāṃs tu nirharen niravaśeṣataḥ ||
cf. 1938 ed. 4.33.37
durbalasya naḥ punaḥ |
haret prabhūtānalpāṃs tu samayet pracyutānatha |
durbalasya naḥ punaḥ |
haret prabhūtānalpāṃs tu samayet pracyutānatha |
durbalasyadurbbalasyaAH durvalasya K naḥcalāṃ doṣān alpān alpān punaḥem. calān doṣānalpānalpān punaḥcalāṃ doṣān alpān alpān punaḥ AK calān doṣāmalpān alpān punaḥ H haret prabhūtānalpāṃs
haret prabhūtānalpāṃsK
haret prabhūtāna A
prabhūtān alpatāṃ H tuK kpāṃs tu A yāntu H samayet pracyutānathaKH śamayet pracyutānapi || A
haret prabhūtānalpāṃsK
haret prabhūtāna A
prabhūtān alpatāṃ H tuK kpāṃs tu A yāntu H samayet pracyutānathaKH śamayet pracyutānapi || A
cf. 1938 ed. 4.33.38
hareddoṣāṃ calān pakvaṃ balino durbalasya vā |
calā hy upekṣitā doṣāḥ kleśayeyuś ciran naraṃ |
hareddoṣāṃ calān pakvaṃ balino durbalasya vā |
calā hy upekṣitā doṣāḥ kleśayeyuś ciran naraṃ |
cf. 1938 ed. 4.33.39
mandāgniṃ krūrakoṣṭhañ ca sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ |
sandhukṣitāgni snigdhañ ca svinnañcaiva viśodhayet |
mandāgniṃ krūrakoṣṭhañ ca sakṣāralavaṇairghṛtaiḥ |
sandhukṣitāgni snigdhañ ca svinnañcaiva viśodhayet |
cf. 1938 ed. 4.33.40
snigdhasvinnasya bhaiṣajyair doṣas tu kleśito bhavet |
na cālīyeta mārgeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakaṃ |
snigdhasvinnasya bhaiṣajyair doṣas tu kleśito bhavet |
na cālīyeta mārgeṣu snigdhe bhāṇḍa ivodakaṃ |
cf. 1938 ed. 4.33.41
na cātisnigdhakāyāya dadyāt snerhavirecanaṃ |
doṣāḥ pracyāvitā bhūyo līyante tena vartmasu |
na cātisnigdhakāyāya dadyāt snerhavirecanaṃ |
doṣāḥ pracyāvitā bhūyo līyante tena vartmasu |
em. viṣābhighātapiḍakāśophapāṇḍuvisarpiṇaḥ |
nātisnigdhā viśodhyāḥ syus tathā kuṣṭhipramehiṇaḥ || A
nātisnigdhā viśodhyāḥ syus tathā kuṣṭhipramehiṇaḥ || A
cf. 1938 ed. 4.33.43
virūkṣya snehasātmyantu bhūyaḥ saṃsnehya recayet |
tena doṣā hṛtās tasya bhavanti snehabandhanāḥ |
virūkṣya snehasātmyantu bhūyaḥ saṃsnehya recayet |
tena doṣā hṛtās tasya bhavanti snehabandhanāḥ |
cf. 1938 ed. 4.33.44
prāgadhītauṣadhaṃ śodhya pāyayet mṛduśodhaṇaṃ |
tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhaṇaṃ punaḥ |
prāgadhītauṣadhaṃ śodhya pāyayet mṛduśodhaṇaṃ |
tato vijñātakoṣṭhasya kāryaṃ saṃśodhaṇaṃ punaḥ |
cf. 1938 ed. 4.33.45
sukhaṃ dṛḍhaphalaṃ hṛdyam alpamātraṃ mahāguṇaṃ |
vyāpat svalpātyayañ cāpi piben nṛpatir auṣadhaṃ ||
sukhaṃ dṛḍhaphalaṃ hṛdyam alpamātraṃ mahāguṇaṃ |
vyāpat svalpātyayañ cāpi piben nṛpatir auṣadhaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.33.46
snehasvedāvakṛtvāgre yas tu saṃśodhanaṃ pibet |
dāru śuṣkamivānāme dehas tasya viśīryate ||
snehasvedāvakṛtvāgre yas tu saṃśodhanaṃ pibet |
dāru śuṣkamivānāme dehas tasya viśīryate ||
cf. 1938 ed. 4.33.47
snehasvedapracalito rasaiḥ snigdhair udīritā |
doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhaṃ hartuṃ virecanair iti ||
snehasvedapracalito rasaiḥ snigdhair udīritā |
doṣāḥ koṣṭhagatā jantoḥ sukhaṃ hartuṃ virecanair iti ||
Adhyāya 34 (draft based on MS H)
cf. 1938 ed. 4.34.1
athāto vamanavirekavyāpaccikitsitam vyākhyāsyāmaḥ |
athāto vamanavirekavyāpaccikitsitam vyākhyāsyāmaḥ |
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A
cf. 1938 ed. 4.34.3
vaidyāturanimittam vamanam virecanañ ca || pañcadaśadhā vyāpadyate tatra vamanasyādho gacchaty ūrddhvam virecanasya | sāmānyam ubhayoḥ sāvaśeṣauṣadhatvam alpadoṣahṛtatvaṃ jīrṇṇauṣadham vātaśūlam ayogātiyogau jīvādānamādhmānam parikarttaḥ parisrāvaḥ pravāhikā hṛdayasaraṇa vibandha iti |
vaidyāturanimittam vamanam virecanañ ca || pañcadaśadhā vyāpadyate tatra vamanasyādho gacchaty ūrddhvam virecanasya | sāmānyam ubhayoḥ sāvaśeṣauṣadhatvam alpadoṣahṛtatvaṃ jīrṇṇauṣadham vātaśūlam ayogātiyogau jīvādānamādhmānam parikarttaḥ parisrāvaḥ pravāhikā hṛdayasaraṇa vibandha iti |
virecanañ cavirecanaṃ caAKHpc virecanañ Hac pañcadaśadhāAKHpc ca || Hac vyāpadyateAKHpc om. Hac gacchatyKH gati A ūrddhvamūrdhvaṃūrddhvamKH rūrdhvaṃ A virecanasyaKH virecanasyeti A sāmānyamKH pṛthak; sāmānya A ubhayoḥKH mubhayoḥ A sāvaśeṣauṣadhatvamKH sāvaśeṣaudhatvaṃ, jīrṇauṣadhatvaṃ, A alpadoṣahṛtatvaṃKH hīnadoṣāpahṛtatvaṃ, A jīrṇṇauṣadhamjīrṇṇauṣadhamKH om. A ayogātiyogauKH ayogo, atiyogo, A jīvādānamādhmānamjīvādānam, ādhmānaṃ,H jīvādānam ādhmānaṃjīvādānam, ādhmānaṃ, AK parikarttaḥKH parikartikā, A hṛdayasaraṇaH hṛdayopasaraṇaṃ, A hṛdayasaraṇaṃ K itiKH aṅgapragraha iti || A
cf. 1938 ed. 4.34.4
tatra bubhukṣāpīḍitasya tīkṣṇāgner mmṛdukoṣṭhasya vāvatiṣṭhamānaṃ durvvāntasya vā guṇasāmānyād vamanam adho gacchati | tatrepsitān avāptir ddoṣo kleśaś ca tam āśusnehayitvā bhūyastīkṣṇatarair vvāmayet iti ||
tatra bubhukṣāpīḍitasya tīkṣṇāgner mmṛdukoṣṭhasya vāvatiṣṭhamānaṃ durvvāntasya vā guṇasāmānyād vamanam adho gacchati | tatrepsitān avāptir ddoṣo kleśaś ca tam āśusnehayitvā bhūyastīkṣṇatarair vvāmayet iti ||
tatraAH tatra ca K bubhukṣāpīḍitasyabubhukṣā pīḍitasyaKH bubhukṣāpīḍitasyā A tīkṣṇāgnerKH titīkṣṇāgne A mmṛdukoṣṭhasyamṛdukoṣṭhasyaKH rmṛdukoṣṭhasya A vāvatiṣṭhamānaṃvāvatiṣṭhamānaṃKH cāvatiṣṭhamānaṃ A durvvāntasya vādurvāntasya vāKH durvamasya vā A guṇasāmānyād vamanamguṇasāmānyād vamanamKH guṇasāmānyabhāvādvamana A adhoKH madho A tatrepsitān avāptirH tatrepsitānavāpti A tatreptisān avāptir K ddoṣodoṣoKH rdoṣo A kleśaś ca tamKH tkleśaś ca; ta A āśusnehayitvāāśu snehayitvāKH māśu snehayitvā A bhūyastīkṣṇatarairAH bhūyastīkṣatarair K vvāmayet itivāmayed itiKH vāmayet || A
cf. 1938 ed. 4.34.5
apariśuddhāmāśayasyotkliṣṭaśleṣmaṇaḥ sāvaśeṣān nasya vā'hṛdyam bahudhāvacāritam vā virecanam ūrddham tiṣṭhati tatrepsitān avāptibastidoṣān kleśatamulbaṇaśleṣmāṇamāśu || 1|| vāmayitvā bhūyas tīkṣṇatarair vvirecayet iti | āmāśaye tvāmavat samvidhānaṃ | ahṛdyetiprabhūte ca hṛdyam pramāṇayuktañ ca | tathā tathāpy uttiṣṭhati tṛtīye nna pāyayet ataś cainam madhughṛtaphāṇitayuktairllehayitvā virecayet iti |
apariśuddhāmāśayasyotkliṣṭaśleṣmaṇaḥ sāvaśeṣān nasya vā'hṛdyam bahudhāvacāritam vā virecanam ūrddham tiṣṭhati tatrepsitān avāptibastidoṣān kleśatamulbaṇaśleṣmāṇamāśu || 1|| vāmayitvā bhūyas tīkṣṇatarair vvirecayet iti | āmāśaye tvāmavat samvidhānaṃ | ahṛdyetiprabhūte ca hṛdyam pramāṇayuktañ ca | tathā tathāpy uttiṣṭhati tṛtīye nna pāyayet ataś cainam madhughṛtaphāṇitayuktairllehayitvā virecayet iti |
sāvaśeṣānKH saśeṣān A vā'hṛdyamvā'hṛdyaṃvā'hṛdyamKH vā 'hṛdya A bahudhāvacāritam vābahudhāvacāritaṃ vāKH matiprabhūtaṃ vā A ūrddhamH pītamūrdhvaṃ A ūrdhvam K tiṣṭhatiKH gacchati, A tatrepsitān avāptibastidoṣān kleśatamulbaṇaśleṣmāṇamāśutatrepsitān avāptibastidoṣān kleśatamulbaṇaśleṣmāṇamāśu || 1Hpc tatrepsitānavāptirdoṣokleśaś ca; tatrāśuddhāmāśayamulbaṇaśleṣmāṇamāśu A tatrepsitān avāptibāstir doṣotkleśatamulbaṇaśleṣmāṇam āśu K tatrepsitān abastidoṣān kleśatamulbaṇaśleṣmāṇamāśu || 1|| Hac bhūyasKH bhūya A tīkṣṇatarairKH stīkṣṇatarair A vvirecayet itivirecayed itiKH virecayet, ā A āmāśayeKH mānvaye A tvāmavat samvidhānaṃtvāmavat saṃvidhānamAH tvāmavat samvidhāṇaṃ | K ahṛdyetiprabhūte caahṛdyetiprabhūte caKH ahṛdye 'tiprabhūte ca A tathāKH a A tathāpyH ta ūrdhva A tathā K uttiṣṭhatiuttiṣṭhatiH muttiṣṭhatyau A pyuttiṣṭhati K tṛtīye nnaH ṣadhe na tṛtīyaṃ A tṛtīyanna K pāyayet ataśH pāyayet, tata A pāyayed ata K cainamH stvenaṃ A ścainaṃ K madhughṛtaphāṇitayuktairllehayitvāH madhughṛtaphāṇitayuktair lehair A madhughṛtaphāṇitayuktair lehayitvā K virecayet itivirecayed itiKH virecayet || A
cf. 1938 ed. 4.34.6
doṣavigrathitamalpamauṣadham avasthitamūrddhabhāgikam adhobhāgikam vā na sraṃsayatidoṣān | tatra tṛṣṇāpārśvaśūlañccharddimūrcchāparvvabhedohṛllāsorucirudgarāviśuddhiś ca bhavati | tam uṣṇābhir adbhir āśu vāmayet | ūrddhvabhāgikam adhobhāgikam vā sāvaśeṣauṣadham apradhāvitadoṣam atibalamasamyag viriktalakṣaṇam upayuktam alpam apy evam vāmayet iti ||
doṣavigrathitamalpamauṣadham avasthitamūrddhabhāgikam adhobhāgikam vā na sraṃsayatidoṣān | tatra tṛṣṇāpārśvaśūlañccharddimūrcchāparvvabhedohṛllāsorucirudgarāviśuddhiś ca bhavati | tam uṣṇābhir adbhir āśu vāmayet | ūrddhvabhāgikam adhobhāgikam vā sāvaśeṣauṣadham apradhāvitadoṣam atibalamasamyag viriktalakṣaṇam upayuktam alpam apy evam vāmayet iti ||
doṣavigrathitamalpamauṣadhamKH doṣavigrathitamalpamauṣadha A avasthitamūrddhabhāgikamH mavasthitamūrdhvabhāgika A avasthitamūrdhvabhāgikam K adhobhāgikam vā naadhobhāgikam vā naKH madhobhāgikaṃ vā na A tṛṣṇāpārśvaśūlañccharddimūrcchāparvvabhedohṛllāsorucirudgarāviśuddhiś catṛṣṇāpārśvaśūlañccharddimūrcchāparvvabhedohṛllāsorucirudgarāviśuddhiś caH tṛṣṇā pārśvaśūlaṃ chardirmūrcchā parvabhedo hṛllāso 'ratirudgārāviśuddhiś ca A tuṣṇāpārśvaśūlaṃśchardirmūrcchāparvabhedo hṛllāso rucirudgarāviśuddhiś ca K bhavati | tamKH bhavati; ta A uṣṇābhirKH muṣṇābhir A vāmayet | ūrddhvabhāgikamvāmayet | ūrdhvabhāgikamKH vāmayed ūrdhvabhāgike, A adhobhāgikamadhobhāgikamKH adhobhāgike A vāKH 'pi ca A sāvaśeṣauṣadhamKH sāvaśeṣauṣadha A apradhāvitadoṣamapradhāvitadoṣamKH matipradhāvitadoṣa A atibalamasamyag viriktalakṣaṇamatibalamasamyag viriktalakṣaṇamH matibalamasamyagviriktalakṣa A atibalam asamyagviriktalakṣaṇam K upayuktamKH ṇa A alpamKH om. A apyKH ma A evamevaṃKH pyevaṃ A vāmayet itivāmayed itiKH vāmayet || A
cf. 1938 ed. 4.34.7
krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgner alpamapyauṣadham alpaguṇam vā bhaktavat pākam upaiti | tatra samudīrṇṇa doṣāḥ | yathākālam anirhriyamāṇā vibhramaṃ kurvvanti | tamanalpamamandañcauṣadham pāyayet |
krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgner alpamapyauṣadham alpaguṇam vā bhaktavat pākam upaiti | tatra samudīrṇṇa doṣāḥ | yathākālam anirhriyamāṇā vibhramaṃ kurvvanti | tamanalpamamandañcauṣadham pāyayet |
krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgnerkrūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgneH krūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgnekrūrakoṣṭhasyātitīkṣṇāgne AK alpamapyauṣadhamalpamapyauṣadhamH ralpamauṣadha A ralpam apyauṣadham K alpaguṇam vāKH malpaguṇaṃ vā A samudīrṇṇasamudīrṇṇaKH samudīrṇā A yathākālamKH yathākāla A anirhriyamāṇāKH manirhrīyamāṇā A vibhramaṃKH vyādhivibhramaṃ balavibhraṃśaṃ A kurvvantikurvantiKH cāpādayanti, A tamanalpamamandañcauṣadhamH tamanalpamamandamauṣadhaṃ ca A tam analpam amandañ cauṣadhaṃ K
cf. 1938 ed. 4.34.8
snigdhasvinnenālpam alpaguṇam vā bheṣajam upayuktam alpān doṣān harati | taddoṣaśeṣam vamanagauravam upakleśa hṛdayāṃ viśuddhiṃ vyādhivivṛddhiñ ca karoti roga)| tatra yathāyogam pāyayitvā vāmayed dṛḍhataraṃ | virecanadoṣaśeṣaṃ gudaparikarttam ādhmānaṃ gauravamanisaraṇam vāyor vvyādhivivṛddhiñ ca karoti | tam upapādya snehasvedābhyāṃ bhūyo virecayed dṛḍhataraṃ | dṛḍhaṃ pracalitadoṣam vā tṛtīye divasa iti |
snigdhasvinnenālpam alpaguṇam vā bheṣajam upayuktam alpān doṣān harati | taddoṣaśeṣam vamanagauravam upakleśa hṛdayāṃ viśuddhiṃ vyādhivivṛddhiñ ca karoti roga)| tatra yathāyogam pāyayitvā vāmayed dṛḍhataraṃ | virecanadoṣaśeṣaṃ gudaparikarttam ādhmānaṃ gauravamanisaraṇam vāyor vvyādhivivṛddhiñ ca karoti | tam upapādya snehasvedābhyāṃ bhūyo virecayed dṛḍhataraṃ | dṛḍhaṃ pracalitadoṣam vā tṛtīye divasa iti |
snigdhasvinnenālpamKH asnigdhasvinnenā A alpaguṇam vāalpaguṇam vāKH lpaguṇaṃ vā A upayuktamKH upayukta A alpānalpānKH malpān A doṣān haratiKH doṣān hanti; ta A taddoṣaśeṣamtaddoṣaśeṣaṃKH tra vamane doṣaśeṣo A vamanagauravamKH gaurava A upakleśaH mutkleśaṃ A upakleśaṃ K hṛdayāṃH hṛdayā AK vyādhivivṛddhiñ caKH vyādhivṛddhiṃ ca A roga)
roga)
H ta AK tatraH tra taṃ A tra K virecanadoṣaśeṣaṃKH virecane tu A gudaparikarttamKH gudaparikarta A ādhmānaṃKH namādhmānaṃ A gauravamanisaraṇamH śirogauravamaniḥsaraṇaṃ vā A gauravam anisaraṇam K vvyādhivivṛddhiñ cavyādhivivṛddhiñ caKH vyādhivṛddhiṃ ca A snehasvedābhyāṃKH bhūyaḥ snehasvedābhyāṃ A bhūyoKH om. A pracalitadoṣam vāpracalita doṣam vāKH bahupracalitadoṣaṃ vā A divasaKH divase A itiKH 'lpaguṇaṃ ceti || A
cf. 1938 ed. 4.34.9
asnigdhasvinne rūkṣamauṣadham upayuktamabrahmacāriṇā vā vāyuṃ kopayati | tatra vāyuḥ prakupitaḥ pārśvapṛṣṭhaśoṇitamanyāmarmma muśūlaṃ mūrcchā bhrama saṃjñānāśañ ca karoti | tadvātaśūlam ity ācakṣate | tamabhyajya dhānyasvedena svedayitvā yaṣṭīmadhukasiddhena tailenānu vā vāmayed iti pāṭhaḥ |sayati |
asnigdhasvinne rūkṣamauṣadham upayuktamabrahmacāriṇā vā vāyuṃ kopayati | tatra vāyuḥ prakupitaḥ pārśvapṛṣṭhaśoṇitamanyāmarmma muśūlaṃ mūrcchā bhrama saṃjñānāśañ ca karoti | tadvātaśūlam ity ācakṣate | tamabhyajya dhānyasvedena svedayitvā yaṣṭīmadhukasiddhena tailenānu vā vāmayed iti pāṭhaḥ |sayati |
asnigdhasvinneH asnigdhasvinnena AK rūkṣamauṣadhamKH rūkṣauṣadham A pārśvapṛṣṭhaśoṇitamanyāmarmmapārśvapṛṣṭhaśoṇitamanyāmarmaKH pārśvapṛṣṭhaśroṇimanyāmarma A muśūlaṃH śūlaṃ A muśulaṃ K mūrcchāH mūrcchāṃ AK bhramaH bhramaṃ madaṃ A bhramaṃ K tadvātaśūlamKH taṃ vātaśūla A ityKH mity A dhānyasvedenadhānyasvedenaKH dhāvyasvedena A yaṣṭīmadhukasiddhenayaṣṭīmadhukasiddhenaKH yaṣṭīmadhukavipakvena A tailenānu vāHpc tailenānu AKHac vāmayed iti pāṭhaḥ |sayativāmayed iti pāṭhaḥ |sayatiHpc vāsayet || A vāmayed iti || K vā sayati | Hac
cf. 1938 ed. 4.34.10
snehasvedābhyām avibhāvita śarīreṇauṣadhamalpaguṇam vā pītamūrddhamadho vā nābhyeti doṣām̐ścopakleśya taiḥ saha balakṣayamāpādayati | tatrādhmānaṃ hṛdayagrahastṛṣṇāmūrcchādāhaś ca bhavati | tam ayogam ity ācakṣate |tam āśu vāmayed virecayed vā durvvāntasya tu samutkliṣṭā doṣāḥ | vyāpyaśarīraṃ kaṇḍūśvayathukoṭhapiṭakajvarāṅgasādanāni kurvvanti tatas tān aśeṣān sahauṣadhenāpaharet | durvviriktasya tu stabdhapūrṇṇodaratā bastiśūlomeḍhratodo vātamūtrapurīṣasaṅgaśaḥ kaṇḍūrmaṇḍalaprādurbbhāvaś ca bhavati | tamāsthapya punaḥ snehayitvā virecayet tīkṣṇeneti | nātipravarttamāne tiṣṭhati vā duṣṭasaṃśodhane tatsantejanārtham uṣṇodakam pāyayet | pāṇitāpaiś ca pārśvodaram upasvedayet tataḥ pravarttate doṣāḥ | anupravṛtte 'lpe doṣe jīrṇṇecauṣadhe ca bahudoṣam antaḥ śailam balañ cāvekṣya bhūyo mātrāñ ca vidadhyād anupravṛtta bhenyūbhaṃ vā daśajātrādūrddham upasthitadehaṃ bhūyaḥ śodhayed durvviriktamāsthāpya punaḥ snehayitvā virecayet | hrībhayalobhaiś ca vegāghātaśīlāḥ prāyaśaḥstriyo rājasamīpasthā vaṇijaḥ śrotriyāś ca bhavanti | tasmād etair ddurvvirecyāḥ | bahuvātatvāt | ataścaināṃ susvinnasnigdhān virecayed iti ||
snehasvedābhyām avibhāvita śarīreṇauṣadhamalpaguṇam vā pītamūrddhamadho vā nābhyeti doṣām̐ścopakleśya taiḥ saha balakṣayamāpādayati | tatrādhmānaṃ hṛdayagrahastṛṣṇāmūrcchādāhaś ca bhavati | tam ayogam ity ācakṣate |tam āśu vāmayed virecayed vā durvvāntasya tu samutkliṣṭā doṣāḥ | vyāpyaśarīraṃ kaṇḍūśvayathukoṭhapiṭakajvarāṅgasādanāni kurvvanti tatas tān aśeṣān sahauṣadhenāpaharet | durvviriktasya tu stabdhapūrṇṇodaratā bastiśūlomeḍhratodo vātamūtrapurīṣasaṅgaśaḥ kaṇḍūrmaṇḍalaprādurbbhāvaś ca bhavati | tamāsthapya punaḥ snehayitvā virecayet tīkṣṇeneti | nātipravarttamāne tiṣṭhati vā duṣṭasaṃśodhane tatsantejanārtham uṣṇodakam pāyayet | pāṇitāpaiś ca pārśvodaram upasvedayet tataḥ pravarttate doṣāḥ | anupravṛtte 'lpe doṣe jīrṇṇecauṣadhe ca bahudoṣam antaḥ śailam balañ cāvekṣya bhūyo mātrāñ ca vidadhyād anupravṛtta bhenyūbhaṃ vā daśajātrādūrddham upasthitadehaṃ bhūyaḥ śodhayed durvviriktamāsthāpya punaḥ snehayitvā virecayet | hrībhayalobhaiś ca vegāghātaśīlāḥ prāyaśaḥstriyo rājasamīpasthā vaṇijaḥ śrotriyāś ca bhavanti | tasmād etair ddurvvirecyāḥ | bahuvātatvāt | ataścaināṃ susvinnasnigdhān virecayed iti ||
snehasvedābhyāmAH snehasvādābhyām K śarīreṇauṣadhamalpaguṇam vāH śarīreṇālpamauṣadhamalpaguṇaṃ vā A śarīreṇauṣadham alpaguṇaṃvā K pītamūrddhamadho vāH pītamūrdhvamadho vā A pītaṃ ūrdhvamadho vā K doṣām̐ścopakleśya taiḥH doṣāṃścotkleśya taiḥ A doṣāṃś cotkleśya taiḥ K balakṣayamāpādayatibalakṣayamāpādayatiH balakṣayam āpādayatibalakṣayam āpādayati,balakṣayam āpādayati | AK hṛdayagrahastṛṣṇāmūrcchādāhaś cahṛdayagrahastṛṣṇā mūrcchā dāhaś caAH hṛdayagrahas tṛṣṇāmūrcchādāhaś ca K ayogamH ayoga A ayogim K ityKH mity A ācakṣate |tamācakṣate | tamācakṣate |tamKH ācakṣate; ta A āśuKH māśu A vāmayed virecayed vāKH vāmayenmadanaphalalavaṇāmbubhir virecayet tī A durvvāntasya tudufolio 131vrvāntasya tuKH kṣṇataraiḥ kaṣāyaiś ca | durvāntasya tu A samutkliṣṭāsamutkliṣṭāAH samutkliśṭā K kaṇḍūśvayathukoṭhapiṭakajvarāṅgasādanānikaṇḍūśvayathukoṭhapiṭakajvarāṅgasādanāniKH kaṇḍūśvayathukuṣṭhapiḍakājvarāṅgamardanistodanāni A tatasKH tata A tān aśeṣān sahauṣadhenāpaharet | durvviriktasyatān aśeṣān sahauṣadhenāpaharet | durvviriktasyaH stānaśeṣānmadauṣadhenāpaharet | asnigdhasvinnasya durviriktasyā A tān aśeṣāṃ sahauṣadhenāpaharet | durviriktasya K tuKH dhonābheḥ A bastiśūlomeḍhratodoH śūlaṃ A bastiśūlo meḍhratodo K vātamūtrapurīṣasaṅgaśaḥH vātapurīṣasaṅgaḥ A vātamūtrapurīśasaṃgaśaḥ K kaṇḍūrmaṇḍalaprādurbbhāvaś cakaṇḍūrmaṇḍalaprādurbhāvaś caKH kaṇḍūmaṇḍalaprādurbhāvo vā A tamāsthapyatamāsthapyaH tamāsthāpyatamāsthāpya AK snehayitvāKH saṃsrehya A virecayet tīkṣṇenetiKH virecayet tīkṣṇena | A tatsantejanārthamtat saṃtejanārthamKH tatsantejanārtha A uṣṇodakamuṣṇodakaṃKH muṣṇodakaṃ A pravarttatepravarttaṃteH pravartantepravarttaṃte AK anupravṛtteanupravṛtteAKpcH anuvṛpravṛtte Kac 'lpeH cālpa A lpe K jīrṇṇecauṣadhe cajīrṇṇecauṣadhe caH jīrṇauṣadhaṃ A jīrṇṇe cauṣadhai K bahudoṣamH bahudoṣa A bahudeṣa K antaḥH mahaḥ A mantaḥ K śailamH śeṣaṃ AK mātrāñ camātrāṃem. mātrāṃmātrāṃ KHpc mātrāṃñ ca Hac vidadhyād anupravṛttaH vidadhyād apravṛtta K bhenyūbhaṃ vābhenyūbhaṃ vāH bheṣajam vā K daśajātrādūrddhamH daśarātrādūrdhvam A daśarātrād ūrdhvam K upasthitadehaṃH upasaṃskṛtadehaṃ A upa K bhūyaḥH snehasvedābhyāṃ bhūyaḥ A sthitadehaṃ bhūyaḥ K śodhayed durvviriktamāsthāpyaśodhayed durviriktamāsthāpyaśodhayed durvviriktamāsthāpyaKH śodhayet | durvirecyamāsthāpya A snehayitvāKH saṃsnehya A virecayet | hrībhayalobhaiś caKH virecayet | hrībhayalobhair A prāyaśaḥstriyoprāyaśaḥ striyoprāyaśaḥstriyoAH prāyataḥ striyo K tasmād etairH tasmād ete AK bahuvātatvāt | ataścaināṃbahuvātatvāt | ataścaināṃKH bahuvātatvāt ; ata A susvinnasnigdhān virecayed itiH susvinnasnigdhāṃ virecayed iti | K
cf. 1938 ed. 4.34.11
snigdhasvinnasyātimātramatimṛdukoṣṭhasyātitīkṣṇamadhikam vābheṣajamatiyogaṅ kuryāt | tatra vamanātiyoge pittātipravṛttir bbalavisraṃso vātakopo balavām̐ś ca bhavati | tamabhyajyāvagāhya ca śītā svapsu śītaiḥ śarkkarāmiśrair llehair upacared iti | virecanātiyoge kaphātipravṛttiruttarakālañ ca saraktasya tatrāpi balavisraṃsā vātakopo balavām̐ś ca bhavati | tamabhyajya śītābhir adbhiḥ pariṣicyāvagāhya śītais taṇḍulāmbubhir mmadhumiśrair vvāmayet | picchābastiñcāsmai dadyāt | kṣīrarasayoścainam anyatamena bhojayet kṣīrasarppiṣā cainam anuvāsayet | priyaṅgvādiñcāsmai taṇḍulāmbunā pātum prayacchet |
snigdhasvinnasyātimātramatimṛdukoṣṭhasyātitīkṣṇamadhikam vābheṣajamatiyogaṅ kuryāt | tatra vamanātiyoge pittātipravṛttir bbalavisraṃso vātakopo balavām̐ś ca bhavati | tamabhyajyāvagāhya ca śītā svapsu śītaiḥ śarkkarāmiśrair llehair upacared iti | virecanātiyoge kaphātipravṛttiruttarakālañ ca saraktasya tatrāpi balavisraṃsā vātakopo balavām̐ś ca bhavati | tamabhyajya śītābhir adbhiḥ pariṣicyāvagāhya śītais taṇḍulāmbubhir mmadhumiśrair vvāmayet | picchābastiñcāsmai dadyāt | kṣīrarasayoścainam anyatamena bhojayet kṣīrasarppiṣā cainam anuvāsayet | priyaṅgvādiñcāsmai taṇḍulāmbunā pātum prayacchet |
t… kṣī om. A
snigdhasvinnasyātimātramatimṛdukoṣṭhasyātitīkṣṇamadhikamsnigdhasvinnasyātimātramatimṛdukoṣṭhasyātitīkṣṇamadhikamH sngidhasvinnasyātimātramatimṛdukoṣṭhasya vā 'titīkṣṇamadhikaṃ A snigdhasvinnasyātimātramatimṛdukoṣṭhasyātitīkṣṇam adhikaṃ K vābheṣajamatiyogaṅvābheṣajamatiyogaṅH vā dattamauṣadhamatiyogaṃ A vā bheṣajhamatiyogaṃ K pittātipravṛttirKH pittātipravṛtti A bbalavisraṃsobalavisraṃsoKH rbalavisraṃso A vātakopovātakopaśvātakopoAH vātakopo K balavām̐ś cabalavāṃś caKH ca balavā A bhavatiKH n bhavati, taṃ A tamabhyajyāvagāhya caKH ghṛtenābhyajyāvagāhya A śītaiḥKH om. A śarkkarāmiśrairśarkarāmiśrairKH śarkarāmadhumiśrair A upacared itiH upacaredyathāsvaṃ; A upacarediti | K kaphātipravṛttiruttarakālañ caKH kaphasyātipravṛttiruttarakālaṃ ca A balavisraṃsābalavisraṃsāKH balavisraṃso A vātakopovātakopaśAKpcH takopo Kac balavām̐ś cabalavāṃś caKH ca balavā A bhavatiKH n bhavati, A tamabhyajyaKH tamati A śītābhirKH śītāmbu A adbhiḥKH bhiḥ A pariṣicyāvagāhyaH pariṣicyāvagāhya vā A pariśicyāvagāhya K mmadhumiśrairmadhumiśrairKH madhumiśrai A vvāmayet | picchābastiñcāsmaivāmayet | picchābastiñcāsmaivvāmayet | picchābastiñ cāsmaiKH śchardayet, picchābastiṃ cāsmai A dadyāt | kṣīrarasayoścainamKH dadyā A cainamKH caina A anuvāsayet | priyaṅgvādiñcāsmaianuvāsayet | priyaṃgvādiṃ cāsmaiKH manuvāsayet, priyaṅgvādiṃ cāsmai A taṇḍulāmbunāAH taṇḍulāmbunāṃ K prayacchetprayacchetKH prayacchet, kṣīrarasayoś cānyatareṇa bhojayet || A
cf. 1938 ed. 4.34.12
tasmin eva ca vamanotiyoge tipravṛtte śoṇitaṃ ṣṭhīvati ccharddayati vā raktaṃ tatra jihvāniḥsaraṇam avasarppaṇañ cākṣṇor vvyāvṛttihanusaṃhananaṃ tṛṣṇā hikkāṅgarau visaṃ jñatvam ity upadravā bhavanti | tam ativisrutaśoṇitavidhānena nopacaret | jihvānniḥsarppitāntrikaṭukalavaṇacūrṇṇapraghṛṣṭāmantaḥ pīḍayet praviṣṭāyām anyemlamasya purastāt khādeyuḥ | vyāvṛtte cākṣiṇī ghṛtābhyaktaiḥ pīḍayet | hanusaṃhanane vātaśleṣmaharan nasyaṃ svedañ ca vidadhyāt | tṛṣṇādiṣu ca yathāsvaṃ pratikurvvīta | visaṃjñam vā veṇuvīṇāgītasv enaṃ srāvayed iti |
tasmin eva ca vamanotiyoge tipravṛtte śoṇitaṃ ṣṭhīvati ccharddayati vā raktaṃ tatra jihvāniḥsaraṇam avasarppaṇañ cākṣṇor vvyāvṛttihanusaṃhananaṃ tṛṣṇā hikkāṅgarau visaṃ jñatvam ity upadravā bhavanti | tam ativisrutaśoṇitavidhānena nopacaret | jihvānniḥsarppitāntrikaṭukalavaṇacūrṇṇapraghṛṣṭāmantaḥ pīḍayet praviṣṭāyām anyemlamasya purastāt khādeyuḥ | vyāvṛtte cākṣiṇī ghṛtābhyaktaiḥ pīḍayet | hanusaṃhanane vātaśleṣmaharan nasyaṃ svedañ ca vidadhyāt | tṛṣṇādiṣu ca yathāsvaṃ pratikurvvīta | visaṃjñam vā veṇuvīṇāgītasv enaṃ srāvayed iti |
t… tṛ om. A
tasmin eva caKH tasiminn eva A vamanotiyogevamanotiyogeH vamanātiyoge AK tipravṛtteKH pravṛddhe A ṣṭhīvatiAH kṣīvati K raktaṃKH om. A jihvāniḥsaraṇam avasarppaṇañ cākṣṇorH jihvāniḥsaraṇamapasaraṇamakṣṇo A jihvāniḥsaraṇamavasarpaṇañcākṣṇor K vvyāvṛttihanusaṃhananaṃH rvyāvṛttirhanusaṃhananaṃ A vyāvṛrttihanusaṃhananaṃ K hikkāṅgarauhikkāṅgarauKH hikkā jvaro A visaṃ jñatvamvisaṃjñatvamvisaṃ jñatvamKH vaisaṃjñya A ityKH mity A upadravāKH aupadravā A tam ativisrutaśoṇitavidhānena nopacaret | jihvānniḥsarppitāntrikaṭukalavaṇacūrṇṇapraghṛṣṭāmantaḥtam ativisrutaśoṇitavidhānena nopacaret | jihvānniḥsarppitāntrikaṭukalavaṇacūrṇṇapraghṛṣṭāmantaḥH tamajāsṛkcandanośīrāñjanalājacūrṇaiḥ saśarkarodakair manthaṃ pāyayet, phalarasair vā saghṛtakṣaudraśarkaraiḥ śuṅgābhir vā vaṭādīnāṃ peyāṃ siddhāṃ sakṣaudrāṃ varcogrāhibhir vā, payasā jāṅgalarasena vā bhojayet , atisrutaśoṇitavidhānenopacaret; jihvāmatisarpitāṃ kaṭukalavaṇacūrṇapraghṛṣṭāṃ tiladrākṣāpraliptāṃ vā 'ntaḥ A tamativisrutaśoṇitavidhāṇenopacaret | jihvāṃ niḥsarpitāṃ trikaṭukavalavaṇacūrṇṇa praghṛṣṭāmantaḥ Kac tamativisrutaśoṇitavidhāṇenopacaret | jihvāṃ niḥsarpitāṃ trikaṭukalavaṇacūrṇṇa praghṛṣṭāmantaḥ Kpc pīḍayet praviṣṭāyāmpīḍayet praviṣṭāyāmKH pīḍayet, antaḥ praviṣṭāyā A anyemlamasyaanyemlamasyaH mamlamanye tasya A anyemvlasya K purastāt khādeyuḥKH purastāt khādayeyuḥ; A ghṛtābhyaktaiḥghṛtābhyaktaiḥH ghṛtābhyakte A ghṛtābhyaktai K pīḍayet | hanusaṃhananepīḍayet | hanusaṃhananeKH pīḍaye A visaṃjñam vāvisaṃjñaṃ vāKH visaṃjñe A veṇuvīṇāgītasv enaṃem. veṇuvīṇāgītasvanaṃ A veṇuvīṇāgītasvenaṃ KH srāvayed itiKH śrāvayet || A
cf. 1938 ed. 4.34.13
virecanātiyoge sacandrakaṃsalilam adhaḥ sravati tato māṃsadhāvanaprakāśamuttarakālaṃ jīvaśoṇitañ ca | tatra gudaniḥsaraṇaṃ vepathur vvamanātiyogopadravāś ca bhavanti | tam atisrutavidhānenaivopacaret | niḥsarppitaṅ gudam abhyajya parisvedyān pīḍayet | kṣudrarogacikitsite gudasraṃsacikitsitañ cāvekṣyeta | vepathau vātavyādhividhānaṅ kurvvīta | jihvāniḥsarppaṇādiṣūktaḥ pratīkāraḥ | atipravṛtte vā nyagrodhādikaṣā yakṣīrekṣurasaghṛtasaṃsṛṣṭaiś cainaṃ bastir upācaret | śoṇitaniṣṭhīvane raktātisāraraktapittakriyāś cānyasya vidadhyān nyagrodhādiñ cāsya pānabhojaneṣūpayuñjīta |
virecanātiyoge sacandrakaṃsalilam adhaḥ sravati tato māṃsadhāvanaprakāśamuttarakālaṃ jīvaśoṇitañ ca | tatra gudaniḥsaraṇaṃ vepathur vvamanātiyogopadravāś ca bhavanti | tam atisrutavidhānenaivopacaret | niḥsarppitaṅ gudam abhyajya parisvedyān pīḍayet | kṣudrarogacikitsite gudasraṃsacikitsitañ cāvekṣyeta | vepathau vātavyādhividhānaṅ kurvvīta | jihvāniḥsarppaṇādiṣūktaḥ pratīkāraḥ | atipravṛtte vā nyagrodhādikaṣā yakṣīrekṣurasaghṛtasaṃsṛṣṭaiś cainaṃ bastir upācaret | śoṇitaniṣṭhīvane raktātisāraraktapittakriyāś cānyasya vidadhyān nyagrodhādiñ cāsya pānabhojaneṣūpayuñjīta |
virecanātiyogeKH virecanātiyoge ca A sacandrakaṃsalilamsacandrakaṃ salilamsacandrakaṃsalilamKH sacandrakaṃ salila A adhaḥKH madhaḥ A tatraKH tato A vepathurKH vepathu A vvamanātiyogopadravāś cavama nātiyogopadravāś caKH rvamanātiyogopadravāś cāsya A bhavanti | tambhavanti; tamAH bhavanti | K atisrutavidhānenaivopacaret | niḥsarppitaṅatisrutavidhānenaivopacaret | niḥsarppitaṅH api niḥsrutaśoṇitavidhānenopacaret, niḥsarpita A tamatisrutavidhānenaivocaret | niḥsarpitaṃ Kac tamatisrutavidhānenaivopacaret | niḥsarpitaṃ Kpc gudam abhyajyaH gudasya gudamabhyajya A gudamabhyajya K parisvedyān pīḍayet | kṣudrarogacikitsiteparisvedyān pīḍayet | kṣudrarogacikitsiteH parisvedyāntaḥ pīḍayet kṣudraroga A parisvedyāntaḥ pīḍayet | kṣudrarogacikitsite K gudasraṃsacikitsitañKH cikitsitaṃ A cāvekṣyetaKH vā vīkṣeta, A vātavyādhividhānaṅvātavyādhividhānaṃAH vātavyādhipānaṃ K jihvāniḥsarppaṇādiṣūktaḥjihvā niḥsarpaṇādiṣūktaḥKH jihvāniḥsaraṇādiṣūktaḥ A nyagrodhādikaṣā yakṣīrekṣurasaghṛtasaṃsṛṣṭaiś cainaṃem. jīvaśoṇite kāśmarīphalabadarīdūrvośīraiḥ śṛtena payasā ghṛtamaṇḍāñjanayuktena suśītenāsthāpayet, nyagrodhādikaṣāyekṣurasaghṛtaśoṇitasaṃsṛṣṭaiś cainaṃ A nyagrodhādikaṣāyakṣīrekṣurasaghṛtaśoṇitasaṃsṛṣṭaiścainaṃ K nyagrodhādikaṣā yakṣīrekṣurasaghṛtasaṃsṛṣṭaiścainaṃ H bastir upācaret | śoṇitaniṣṭhīvanebastir upācaret |śoṇitaniṣṭhīvaneH bastibhir upācaret, śoṇitaṣṭhīvane A bastirupācaret | śoṇitaniḥṣṭhīvane K raktātisāraraktapittakriyāśKH raktapittaraktātīsārakriyāś A cānyasyaH cāsya AK vidadhyān nyagrodhādiñH vidhadhyāt, nyagrodhādiṃ A vidadhyāt nyagrodhādiṃ K pānabhojaneṣūpayuñjītapānabhojaneṣūpayuñjītaKH vidadhyāt pānabhojaneṣu || A
cf. 1938 ed. 4.34.14
jīvaśoṇitaraktapittayo jijñāsārtham picu plotam vātra prakṣipet tad uṣṇodakaprakṣālitam avarajyeta taj jīvaśoṇita m ity avagantavyam amṛgbhoktum vā śune dadyāt sa yady upayuñjyāt taj jīvaśoṇitam ity avagantavyam iti | tayoś ca raktipittātīsārakriyām vidadhīta |
jīvaśoṇitaraktapittayo jijñāsārtham picu plotam vātra prakṣipet tad uṣṇodakaprakṣālitam avarajyeta taj jīvaśoṇita m ity avagantavyam amṛgbhoktum vā śune dadyāt sa yady upayuñjyāt taj jīvaśoṇitam ity avagantavyam iti | tayoś ca raktipittātīsārakriyām vidadhīta |
jīvaśoṇitaraktapittayojīvaśoṇitaraktapittayoH jīvaśoṇitaraktapittayoś ca A jīvaśoṇitaraktapittayor K picuKH tasmin picuṃ A vātraKH vā A prakṣipet tad uṣṇodakaprakṣālitamH kṣipet, yadyuṣṇodakaprakṣālitam A prakṣipet taduṣṇodakaprakṣālitam K avarajyetaKH api vastraṃ rañjayati A taj jīvaśoṇita mtaj jīvaśoṇita mH tajjīvaśoṇi A tajjīvaśoṇitam K ityH ta A itya K avagantavyamH mavagantavyaṃ; A vagantavyam K amṛgbhoktum vāamṛgbhoktuṃ vāamṛgbhoktum vāKH sabhaktaṃ ca A dadyāt saKH dadyāccha A yadyH ktusaṃmiśraṃ A om. K upayuñjyāt taj jīvaśoṇitamH vā, sa yadyupabhuñjīta tajjīvaśoṇi A yadyupayuñjyāt tajjīvaśoṇitam K ityH ta A i K avagantavyamH mavagantavyam; A om. K itiH anyathā raktapittam iti || A tyavagantavyam iti || K tayoś caKH om. A raktipittātīsārakriyāmH om. A raktapittātīsārakriyāṃ K vidadhītavidadhītaKH om. A
cf. 1938 ed. 4.34.15
sa śeṣānnenānilaprāyakoṣṭhenāsnigdhena vā pītamauṣadham ādhmāpayati | tatrānilamūtrapurīṣasaṅgaḥ | samunnaddhodaratā pārśvabhaṅgo gudabastitudanañ ca bhavati | tamādhmānam ity ācakṣate | tam upasvedyānāha varttidīpanabastikriyābhir yojyā iti |
sa śeṣānnenānilaprāyakoṣṭhenāsnigdhena vā pītamauṣadham ādhmāpayati | tatrānilamūtrapurīṣasaṅgaḥ | samunnaddhodaratā pārśvabhaṅgo gudabastitudanañ ca bhavati | tamādhmānam ity ācakṣate | tam upasvedyānāha varttidīpanabastikriyābhir yojyā iti |
sa śeṣānnenānilaprāyakoṣṭhenāsnigdhenasa śeṣānnenānilaprāyakoṣṭhenāsnigdhenaH saśeṣānnena bahudoṣeṇa rūkṣeṇānilaprāyakoṣṭhenānuṣṇama A sa śeṣānnānilaprāyakoṣṭhenāsnigdhena K vāKH snigdhaṃ vā A pītamauṣadhamKH pītamauṣadha A ādhmāpayatiKH mādhmāpayati, A tatrānilamūtrapurīṣasaṅgaḥAH tatrānilamūtrapurīśasaṃgaḥ | K pārśvabhaṅgoAH hṛdayapārśvabhaṅgo K gudabastitudanañ cagudabasti tudanañ caKH gudabastinistodanaṃ bhaktāruciś ca A tamādhmānamtamādhmānamKH taṃ cādhmāna A ityKH mity A varttidīpanabastikriyābhirvartidīpanabastikriyābhirvarttidīpanabastikriyābhirAH varttidīpabastikriyābhir K yojyāKH om. A itiKH upacaret || A
cf. 1938 ed. 4.34.16
kṣāmeṇātimṛdukoṣṭhena tīkṣṇamatyuṣṇam atilavaṇ atirūkṣam vā bheṣajam upayuktam pittānilau pradūṣya nātibastigudaparikarttanam āpādayati | tām parikarttiketyācakṣate || taṃ yaṣṭīmadhukakṛṣṇatilamadhughṛtayuktaiḥ picchābastibhir āsthāpayet | śītāmbupariṣiktañcainaṃ payasā bhuktavantaṃ ghṛtam aṇḍanayaṣṭīmadhukasiddhena vā tailenānuvāsayed iti |
kṣāmeṇātimṛdukoṣṭhena tīkṣṇamatyuṣṇam atilavaṇ atirūkṣam vā bheṣajam upayuktam pittānilau pradūṣya nātibastigudaparikarttanam āpādayati | tām parikarttiketyācakṣate || taṃ yaṣṭīmadhukakṛṣṇatilamadhughṛtayuktaiḥ picchābastibhir āsthāpayet | śītāmbupariṣiktañcainaṃ payasā bhuktavantaṃ ghṛtam aṇḍanayaṣṭīmadhukasiddhena vā tailenānuvāsayed iti |
picchābastibhir… śī om. A
tīkṣṇamatyuṣṇamH mandāgninā rūkṣeṇa vā 'titīkṣṇo A tīkṣṇam atyuṣṇam K atilavaṇ atirūkṣam vāH ṣṇātilavaṇamatirūkṣaṃ vā A atilavaṇam atirūkṣam vā K bheṣajamKH pītamauṣadhaṃ A upayuktamupayuktaṃupayuktamKH om. A nātibastigudaparikarttanamKH parikartikām A tāmtāṃKH tatra gudanābhimeḍhrebastiśiraḥsu sadāhaṃ A parikarttiketyācakṣate || taṃparikarttiketyācakṣate | taṃKH parikartanam anilasaṅgo vāyuviṣṭambho bhaktāruciś ca bhavati; tatra picchā A yaṣṭīmadhukakṛṣṇatilamadhughṛtayuktaiḥKH bastir yaṣṭīmadhukakṛṣṇatilakalkamadhughṛtayuktaḥ, A ghṛtamKH ghṛta A aṇḍanayaṣṭīmadhukasiddhena vāH maṇḍena yaṣṭīmadhukasiddhena A aṇḍena yaṣṭīmadhukasiddhena vā K tailenānuvāsayed itiKH tailena vā 'nuvāsayet || A
cf. 1938 ed. 4.34.17
krūrakoṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya vā mṛdvalpamauṣadhamavacāritaṃ samutkleśya doṣānna niḥśeṣān apaharati | pākañcopaiti | tatra daurbbalyodaraviṣṭambhārucirggātrasadanāni bhavanti | sa vedanau cāsyapittaśleṣmāṇau sravatas tam parisrāvam iti ācakṣate | tamajakarṇṇadhavatiniśa palāsakaṣāyair mmadhuyuktair āsthāpayet | upaśāntadoṣam bhūyaḥ saṃśodhayed
krūrakoṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya vā mṛdvalpamauṣadhamavacāritaṃ samutkleśya doṣānna niḥśeṣān apaharati | pākañcopaiti | tatra daurbbalyodaraviṣṭambhārucirggātrasadanāni bhavanti | sa vedanau cāsyapittaśleṣmāṇau sravatas tam parisrāvam iti ācakṣate | tamajakarṇṇadhavatiniśa palāsakaṣāyair mmadhuyuktair āsthāpayet | upaśāntadoṣam bhūyaḥ saṃśodhayed
krūrakoṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya vākrūrakofolio 132vṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya vākrūrakoṣṭhasyātiprabhūtadoṣasya vāKH krūrakoṣṭhasyātiprabhūtadopasya A mṛdvalpamauṣadhamavacāritaṃKH mṛdvauṣadhamavacāritaṃ A samutkleśyaH samutkliśya A samutkleṣya K pākañcopaitiH tataste doṣāḥ parisrāvam āpādayanti, A pākañcaupaiti | K daurbbalyodaraviṣṭambhārucirggātrasadanāniH daurbalyodaraviṣṭambhārucigātrasadanāni A daurbalyodaraviṣṭambhārucir gātrasadanāni K sravatas tamsravataḥ taṃKH parisravataḥ, taṃ A parisrāvamKH parisrāva A itiityKH mity A palāsakaṣāyairH palāśabalākaṣāyair A palāśakaṣāyai r K mmadhuyuktairH madhusaṃyuktair A madhuktai K āsthāpayet | upaśāntadoṣamāsthāpayet, upaśāntadoṣaṃAH rāsthāpayet | upaśāntadoṣaṃ K bhūyaḥbhūyaḥKH snigdhaṃ ca bhūyaḥ A
cf. 1938 ed. 4.34.18
atirūkṣetisnigdhe vā bheṣajam avacāritam aprāptaṃ purīṣam udīrayato vigevighātena pravāhikā bhavati | tatra sadāha śūlaṃ svetaṃ kṛṣṇaṃ raktam vā bhṛśaṃ pravāhamāṇaḥ kapham upaviśati | tam pratisrāvavidhānenopacaret
atirūkṣetisnigdhe vā bheṣajam avacāritam aprāptaṃ purīṣam udīrayato vigevighātena pravāhikā bhavati | tatra sadāha śūlaṃ svetaṃ kṛṣṇaṃ raktam vā bhṛśaṃ pravāhamāṇaḥ kapham upaviśati | tam pratisrāvavidhānenopacaret
atirūkṣetisnigdhe vāatirūkṣetisnigdhe vāKH atirūkṣe 'tisnigdhe vā A bheṣajamKH bheṣaja A avacāritamKH mavacārita A aprāptaṃKH maprāptaṃ A purīṣamH vātavarca A parīṣam K udīrayatoKH udīrayati A vigevighātenaH vegāghātena vā, A vegavighātena K pravāhikāKH tadā pravāhikā A sadāhaHpc savātaṃ sadāhaṃ saśūlaṃ A sadāhaśū K sadā Hac śūlaṃH guru picchilaṃ A laṃ K svetaṃH śvetaṃ AK raktam vāraktaṃ vāKH saraktaṃ vā A bhṛśaṃAH bhṛśāṃ K upaviśati | tamupaviśati | taṃKH upaviśati; tāṃ A pratisrāvavidhānenopacaretpratisrāvavidhānenopacaredKH parisrāvavidhānenopacaret || A
cf. 1938 ed. 4.34.19
yast ūrddhvam adho vā bheṣajaṃ vegapravṛttam ajñānād vinihanti tasyopasaraṇaṃ hṛdi kurvvanti doṣas tatra pradhānamarmmasantāpād vedanābhir atyartham pīḍyamādantāṃ kaṭakaṭāyatyudvṛttākṣo jihvāṃ khādati pratāmyamānacetā ca bhavati | tam abhyajya dhānasvedena svedayitvā tīkṣṇena dviśiro virecanenopacared yaṣṭīmadhukamiśreṇa cainan taṇḍulāmbunā vāmayed yathā doṣaguṇocchreyaś cainam bastibhir upācared iti |
yast ūrddhvam adho vā bheṣajaṃ vegapravṛttam ajñānād vinihanti tasyopasaraṇaṃ hṛdi kurvvanti doṣas tatra pradhānamarmmasantāpād vedanābhir atyartham pīḍyamādantāṃ kaṭakaṭāyatyudvṛttākṣo jihvāṃ khādati pratāmyamānacetā ca bhavati | tam abhyajya dhānasvedena svedayitvā tīkṣṇena dviśiro virecanenopacared yaṣṭīmadhukamiśreṇa cainan taṇḍulāmbunā vāmayed yathā doṣaguṇocchreyaś cainam bastibhir upācared iti |
yast ūrddhvamyastūrdhvamK yastūrdhva A yastūrddha H adho vāK madho vā A madhovā H bheṣajaṃKH bheṣaja A vegapravṛttam ajñānād vinihantiem. vegaṃ pravṛttamajñatvād vinihanti A vegapravṛttamajñānād vinihanti KH doṣasKH doṣāḥ, A pradhānamarmmasantāpād vedanābhirpradhānamarmmasantāpād vedanābhirH pradhānamarmasantāpādvedanābhir A pradhāṇamarmasantāpād vedanābhir K pīḍyamādantāṃKH pīḍyamāno dantā A kaṭakaṭāyatyudvṛttākṣokaṭakaṭāyatyudvṛttākṣoKpcH n kiṭakiṭāyate udgatākṣo A kaṭakaṭāyatyudvṛkṣo Kac khādatiKH svādati A pratāmyamānacetā capratāmyamānacetā caKH pratāmyatyacetāś ca A bhavati | tambhavati, taṃA bhavatibhavati | KH abhyajyaem. parivarjayanti mūrkhāḥ; tamabhyajya A tamabhyajya KH dhānasvedenaH dhānyasvedena AK svedayitvāsvedayitvāKH svedayet, ya A tīkṣṇenaKH ṣṭimadhukasiddhena ca tailenā A dviśiro virecanenopacared yaṣṭīmadhukamiśreṇadviśiro virecanenopacared yaṣṭīmadhukamiśreṇaHpc nuvāsayet, śirovirecanaṃ cāsmai tīkṣṇaṃ vidadhyāt, tato yaṣṭimadhukamiśreṇa A śirovirecanenopacared yaṣṭīmadhukamiśreṇa K śiro virecanenopacared yaṣṭīmadhukamiśreṇa Hac cainancainaṃKH om. A taṇḍulāmbunāAH tāṇḍulāṃbanā K vāmayed yathāKH chardayet, yathā A doṣaguṇocchreyaśem. doṣocchrāyeṇa A doṣaguṇocchrayaṃ K doṣaguṇocchreya H cainamcainaṃcainaṃAK ścainam H upācared itiKH upācaret || A
cf. 1938 ed. 4.34.20
yas tūrddhvam adho vā pravṛttadoṣaḥ śītāṅgāram udakam anilam anyad vā seveta tasya doṣāḥ srotaḥsv avalīyamānā ghanībhāvam āpannā vātamūtrapurīṣagraham āpādya vibadhyante || tasyāṭopo jvaro dāho vedanā ca tīvrā bhavati | tam āśu vāmayitvā prāptayitvā prāptakālaṃ kriyāṃ yojayed iti || adho bhāge tv abhāgaharadravye saindhavāmlalavaṇa mūtrasaṃsṛṣṭaṃ pāyayed āsthāpanam anuvāsanañ ca yathādoṣam vidadhyād yathādoṣam āhārakramaś ca | ūrddhvabhāge tu upadravaviśeṣāt yathāsvaṃ pratikurvvīta |
yas tūrddhvam adho vā pravṛttadoṣaḥ śītāṅgāram udakam anilam anyad vā seveta tasya doṣāḥ srotaḥsv avalīyamānā ghanībhāvam āpannā vātamūtrapurīṣagraham āpādya vibadhyante || tasyāṭopo jvaro dāho vedanā ca tīvrā bhavati | tam āśu vāmayitvā prāptayitvā prāptakālaṃ kriyāṃ yojayed iti || adho bhāge tv abhāgaharadravye saindhavāmlalavaṇa mūtrasaṃsṛṣṭaṃ pāyayed āsthāpanam anuvāsanañ ca yathādoṣam vidadhyād yathādoṣam āhārakramaś ca | ūrddhvabhāge tu upadravaviśeṣāt yathāsvaṃ pratikurvvīta |
yas tūrddhvamyas tūrdhvamAK yas tūrddham H śītāṅgāramH śītāgāram A śītāgāra K udakamAH mudaka K anilamAH manilam K ghanībhāvamKH ghānībhāvam A vātamūtrapurīṣagrahamH vātamūtraśakṛdgraham A vātamūtrapurīśa graham K jvaroKH dāho A dāhoKH jvaro A vedanā caKH vedanāś ca A bhavati | tamem. bhavanti; tam A bhavati | ta KH āśuA māśu KH vāmayitvāH vāma AK prāptayitvāH yitvā AK prāptakālaṃprāptakālāṃH prāptakālāṃprāptakālāṃ AK yojayed itiKH kurvīta; A adhoKH adho A tv abhāgaharadravyeH tv adhobhāgadoṣaharadravyaṃ A tv adhobhāgaharadravye K saindhavāmlalavaṇasaindhavāmlalavaṇaH saindhavāmla A saindhavāmvlalavaṇa K pāyayed āsthāpanamKH virecanāya pāyayet, āsthāpanam A āhārakramaś caKH āhārakramaṃ ca; A ūrddhvabhāge tuH ubhayato bhāge tū A ūrdhvabhāge tū K upadravaviśeṣāt yathāsvaṃH padravaviśeṣān yathāsvaṃ A padravaviśeṣād yathāsvaṃ K
cf. 1938 ed. 4.34.21
yā tu virecane gudaparikīrttitā tad vamāne kañcakaṣaṇaṃ yadadhaḥ parisravaṇaṃ sa ūrddhaṅ kaphaprasekaḥ | yā tvadhaḥ pravāhikā sa ūrddhaṅ śuṣkoṅkādgāra iti ||
yā tu virecane gudaparikīrttitā tad vamāne kañcakaṣaṇaṃ yadadhaḥ parisravaṇaṃ sa ūrddhaṅ kaphaprasekaḥ | yā tvadhaḥ pravāhikā sa ūrddhaṅ śuṣkoṅkādgāra iti ||
yā tuA yā tū KHac yā tūtu Hpc gudaparikīrttitāKH gudaparikartikā A tad vamāneem. tad vamane A tadvamāne KH kañcakaṣaṇaṃKH kaṇṭhakṣaṇanaṃ, A yadadhaḥyadadhaḥKH yad adhaḥ A ūrddhaṅH ūrdhva AK kaphaprasekaḥ | yāKH bhāge śleṣmaprasekaḥ, yā A tvadhaḥKH tv adhāḥ A pravāhikā saH pravāhikā sā A pravāhikām K ūrddhaṅH tūrdhvaṃ A urdhvaṃ K śuṣkoṅkādgāraHpc śuṣkodgārā A śuṣkodgāra K śuṣkoṅkā Hac
cf. 1938 ed. 4.34.22
bhavati cātra ||
yās tv etā vyāpadaḥ proktā daśapañca ca tatvataḥ |
etā virekāti yogā duryogā yogajāḥ smṛtāḥ ||
bhavati cātra ||
yās tv etā vyāpadaḥ proktā daśapañca ca tatvataḥ |
etā virekāti yogā duryogā yogajāḥ smṛtāḥ ||
Adhyāya 35 (draft based on MS H)
cf. 1938 ed. 4.35.1
|| athāto neetrabastipramāṇavibhāgacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
|| athāto neetrabastipramāṇavibhāgacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A
cf. 1938 ed. 4.35.3
atra snehādīnāṅkarmmaṇām bastikarmmapradhānatamam ācakṣate | kasmād anekakarmmaprakāratvāt | ba stirihakhalu nānāvidhadravyasaṃyogād doṣāṇāṃ saṃśodhanaṃ saṃśamanasaṅgrahaṇāni karoti | kṣīṇam vyājīkaroti | kṛśaṃ bṛṃhayati | sthūlaṃ karṣayati | cakṣuḥ prīṇayati | balīpalitam upahanti | vayaḥ sthāpayati iti |
atra snehādīnāṅkarmmaṇām bastikarmmapradhānatamam ācakṣate | kasmād anekakarmmaprakāratvāt | ba stirihakhalu nānāvidhadravyasaṃyogād doṣāṇāṃ saṃśodhanaṃ saṃśamanasaṅgrahaṇāni karoti | kṣīṇam vyājīkaroti | kṛśaṃ bṛṃhayati | sthūlaṃ karṣayati | cakṣuḥ prīṇayati | balīpalitam upahanti | vayaḥ sthāpayati iti |
atraKH tatra A bastikarmmapradhānatamamH bastikarma pradhānatama A bastikarmapradhāṇatamam K ācakṣateKH māhurācāryāḥ | A kasmād anekakarmmaprakāratvāt | ba stirihakhalukasmād anekakarmaprakāratvāt | bastirihakhalukasmād anekakarmmaprakāratvāt | ba stirihakhaluKH kasmāt anekakarmakaratvād basteḥ; iha khalu A nānāvidhadravyasaṃyogād doṣāṇāṃnānāvidha dravyasaṃyogād doṣāṇāṃKH bastir nānāvidhadravyasaṃyogāddoṣāṇāṃ A saṃśodhanaṃsaṃśodhanaṃH saṃśodhana A saṃśodhaṇa K kṣīṇamkṣīṇaṃKH kṣīṇa A vyājīkarotiKH śukraṃ vājīkaroti, A karṣayatiH karśayati, A karmayati | K balīpalitamKpcH valīpalita A palitam Kac upahantiKH mapahanti, A itiKH om. A
cf. 1938 ed. 4.35.4
śarīropacayaṃ varṇṇabalamārogyamāyuṣaḥ
parivṛddhiñ ca karoti basti samyagupāsitāḥ |
śarīropacayaṃ varṇṇabalamārogyamāyuṣaḥ
parivṛddhiñ ca karoti basti samyagupāsitāḥ |
varṇṇabalamārogyamāyuṣaḥvarṇṇabalamārogyamāyuṣaḥH varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ | A varṇṇapalamārogyamāyuṣaḥ K parivṛddhiñ ca
parivṛddhiñ caH
kurute parivṛddhiṃ ca A
parivṛddhiś ca K karotiKH om. A bastiKH bastiḥ A samyagupāsitāḥsamyagupāsitaḥ ||samyag upāsitaḥ |H samyagupāsitaḥ samyagupāsitaḥ ||samyag upāsitaḥ | AK
parivṛddhiñ caH
kurute parivṛddhiṃ ca A
parivṛddhiś ca K karotiKH om. A bastiKH bastiḥ A samyagupāsitāḥsamyagupāsitaḥ ||samyag upāsitaḥ |H samyagupāsitaḥ samyagupāsitaḥ ||samyag upāsitaḥ | AK
cf. 1938 ed. 4.35.5
tathā jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthārdditā kṣepakāghātaikāṅgasarvvāṅgarogādhmānodaraśūlavṛddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣasaṅgaśukrodāvarttaśukrārttabas tanyanāśahṛddhanumanyāgrahaṇaśarkkarāśmarimūḍhagarbbhaprabhṛtiṣu ca vikāreṣv atyartham upayujyata iti ||
tathā jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthārdditā kṣepakāghātaikāṅgasarvvāṅgarogādhmānodaraśūlavṛddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣasaṅgaśukrodāvarttaśukrārttabas tanyanāśahṛddhanumanyāgrahaṇaśarkkarāśmarimūḍhagarbbhaprabhṛtiṣu ca vikāreṣv atyartham upayujyata iti ||
kṣepakāghātaikāṅgasarvvāṅgarogādhmānodaraśūlavṛddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣasaṅgaśukrodāvarttaśukrārttabas tanyanāśahṛddhanumanyāgrahaṇaśarkkarāśmarimūḍhagarbbhaprabhṛtiṣu caem. kṣepakapakṣāghātaikāṅgasarvāṅgarogādhmānodarayoniśūlaśarkarāśūlavṛddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣodāvartaśukrārtavastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaśarkarāśmarīmūḍhagarbhaprabhṛtiṣu A kṣepakāghātaikāṃga sarvāṅgarogādhmānodaraśūlavṛddhyupa damśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīśasaṃgaśukrodāvarttaśukrārttabastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaśarkarārśmarīmūḍhagarbhaprabhṛtiṣu ca K kṣepakāghātaikāṅga sarvvāṅgarogādhmānodaraśūlavṛ ddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣasaṅgaśukrodāvarttaśukrārttabastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaṇaśarkkarāśmarimūḍhagarbbhaprabhṛtiṣu ca H vikāreṣvKH cā A atyarthamKH syartham A upayujyataKH upayujyate || A itiKH om. A
cf. 1938 ed. 4.35.6
bastirvvāte ca pitte ca kaphe rakte ca pūryate |
saṃsargge sannipāte ca bastir eva sadā hitaḥ ||
bastirvvāte ca pitte ca kaphe rakte ca pūryate |
saṃsargge sannipāte ca bastir eva sadā hitaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.35.7
tatra samvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ ṣaḍaṣṭadaśāṅgulapramāṇāni kanīnikānāmikāmadhyamāṅgulipariṇāhāni agreṅgulādhyarddhāṅguladhyarddhāṅgulatryaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikāni śyenabarhikaṅkagṛdhrapatranāḍītulya praveśānāni mudgamāṣaka lāyamātrāsrotāṃsi vidadhyān netrāṇīti | teṣu cāsthāpanadravyapramāṇam āturahastasammitausanmiśrau prasṛtau dvau catvārāṣṭau vidheyā |
tatra samvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ ṣaḍaṣṭadaśāṅgulapramāṇāni kanīnikānāmikāmadhyamāṅgulipariṇāhāni agreṅgulādhyarddhāṅguladhyarddhāṅgulatryaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikāni śyenabarhikaṅkagṛdhrapatranāḍītulya praveśānāni mudgamāṣaka lāyamātrāsrotāṃsi vidadhyān netrāṇīti | teṣu cāsthāpanadravyapramāṇam āturahastasammitausanmiśrau prasṛtau dvau catvārāṣṭau vidheyā |
guladhyarddhāṅgulatryaṅgu om. Kac
samvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃsamvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃKH sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ A kanīnikānāmikāmadhyamāṅgulipariṇāhānikanīnikānāmikāmadhyamāṃgulipariṇāhānikanīnikānāmikāmadhyamāṅgulipariṇāhāniKH kaniṣṭhikānāmikāmadhyamāṅgulipariṇāhā A agreṅgulādhyarddhāṅguladhyarddhāṅgulatryaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikāniagreṅgulādhyarddhāṅguladhyarddhāṅgulatryaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikāniH nyagre 'dhyardhāṅguladvyaṅgulārdhatṛtīyāṅgulasanniviṣṭakarṇikāni A agreṅgulādhyarddhāṃgulasanniviṣṭakarṇṇikāni Kac agreṅgulādhyarddhāṃguladvyaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikāni Kpc śyenabarhikaṅkagṛdhrapatranāḍītulyaśyenabarhikaṅkapatranāḍītulyaHac kaṅkaśyenabarhiṇapakṣanāḍītulya A śyenabarhikaṃkapatranāḍītulyaśyenabarhikaṅkapatranāḍītulya KHpc praveśānāniH praveśāni AK lāyamātrāsrotāṃsilāyamātrasrotāṃsiH lāyamātrasrotāṃsilāyamātrasrotāṃsi AK netrāṇītiKH netrāṇi | A cāsthāpanadravyapramāṇamK cāsthāpanadravyapramāṇa AH āturahastasammitausanmiśrauem. māturahastasaṃmitena prasṛtena saṃmitau A āturahastasammitau K māturahastasammitau Hac māturahastasammitausanmiśrau Hpc catvārāṣṭauKH catvāro 'ṣṭau ca A vidheyāKH vidheyāḥ || A
cf. 1938 ed. 4.35.8
varṣāntareṣu netrāṇāṃ bastimānasya cāpy atha |
vayo balaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayed vidhiṃ ||
varṣāntareṣu netrāṇāṃ bastimānasya cāpy atha |
vayo balaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayed vidhiṃ ||
cf. 1938 ed. 4.35.9
pañcaviṃśativarṣādūrddhvan dvādaśāṅgulalapramāṇam aṃguṣṭhodarapariṇāham agre tryaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikaṃ gṛdhra patranāḍītulyapraveśaṃ kolāsthimātraṃ cchidraṃ klinnakalāyamātracchidram ity eke || āsthāpanamātrapramāṇaṃ dvādaśaprasṛtā iti | saptasaptyānyās tu ūrddhannetrapramāṇam etad eva | āsthāpanamātrāpramāṇan tu dviraṣṭavarṣavad iti ||
pañcaviṃśativarṣādūrddhvan dvādaśāṅgulalapramāṇam aṃguṣṭhodarapariṇāham agre tryaṅgulasanniviṣṭakarṇṇikaṃ gṛdhra patranāḍītulyapraveśaṃ kolāsthimātraṃ cchidraṃ klinnakalāyamātracchidram ity eke || āsthāpanamātrapramāṇaṃ dvādaśaprasṛtā iti | saptasaptyānyās tu ūrddhannetrapramāṇam etad eva | āsthāpanamātrāpramāṇan tu dviraṣṭavarṣavad iti ||
gulalapramāṇam aṃguṣṭho om. K
pañcaviṃśativarṣādūrddhvanH pañcaviṃśaterūrdhvaṃ A pañcaviṃśativarṣādadūrdhvaṃ K dvādaśāṅgulalapramāṇamH dvādaśāṅgulaṃ, mūle A dvādaśāṃ K aṃguṣṭhodarapariṇāhamH 'ṅguṣṭhodaraparīṇāham, agre kaniṣṭhikodaraparīṇāham, A patranāḍītulyapraveśaṃKH pakṣanāḍīṃtulyapraveśaṃ, A kolāsthimātraṃH kolāsthimātra AK cchidraṃKH chidraṃ, A klinnakalāyamātracchidramklinnakalāyamātracchidramklinnakalāyamātracchidramKH klinnakalāyamātrachidra A ityKH mity A āsthāpanamātrapramāṇaṃH sarvāṇi mūle bastinibandhanārthaṃ dvikarṇikāni | āsthāpanadravyapraṇāṇaṃ tu A āsthāpaṇamātrāpramā K dvādaśaprasṛtāH vihitaṃ dvādaśaprasṛtāḥ | A naṃ dvādaśaprasṛtā K itiKH om. A saptasaptyānyās tusaptasaptyānyās tuHpc saptate A
saptatyā
K saptanyās tu Hac ūrddhannetrapramāṇam etad evaem. stūrdhvaṃ netrapramāṇametadeva, A stū rdhvaṃ netrapramāṇam etad eva | K ūrddhannetrapramāṇametad eva | H āsthāpanamātrāpramāṇan tuāsthāpanamātrāpramāṇaṃ tuāsthāpanamātrāpramāṇantuKH dravyapramāṇaṃ tu A dviraṣṭavarṣavad itidviraṣṭavarṣavad itiKH dviraṣṭavarṣavat || A
cf. 1938 ed. 4.35.10
mṛdurbbastiprayoktavyā viśeṣād bālavṛddhayoḥ |
tayostīkṣṇaḥ prayuktas tu bastihiṃsyādbalaujasī ||
mṛdurbbastiprayoktavyā viśeṣād bālavṛddhayoḥ |
tayostīkṣṇaḥ prayuktas tu bastihiṃsyādbalaujasī ||
cf. 1938 ed. 4.35.11
vraṇanetrāṅgulaṃ suṅgatulyasroto vā hi vraṇam avekṣya ca snehakaṣāyo vidadhīta iti |
vraṇanetrāṅgulaṃ suṅgatulyasroto vā hi vraṇam avekṣya ca snehakaṣāyo vidadhīta iti |
cf. 1938 ed. 4.35.12
tatra netrāṇi suvarṇṇarajatatāmrāyasadantaśṛṃgamaṇisāramayāṇi ślakṣṇāni dṛḍhāni gopucchākṛtīni | guṭikāmukhāni ceti |
tatra netrāṇi suvarṇṇarajatatāmrāyasadantaśṛṃgamaṇisāramayāṇi ślakṣṇāni dṛḍhāni gopucchākṛtīni | guṭikāmukhāni ceti |
cf. 1938 ed. 4.35.13
bastayaś cātrāvabandhyā mṛdavo nātibahalā dṛḍhāḥ pramāṇavanto mahiṣagovarāhāḍorabhrāṇāmanyatamam āsādyeti ||
bastayaś cātrāvabandhyā mṛdavo nātibahalā dṛḍhāḥ pramāṇavanto mahiṣagovarāhāḍorabhrāṇāmanyatamam āsādyeti ||
cf. 1938 ed. 4.35.14
netrālābhe hitā nāḍī nalavelvasthisambhavā |
bastyālābhe hitaścarmma śūkṣmam vā tāntavaṃ ghanaṃ ||
netrālābhe hitā nāḍī nalavelvasthisambhavā |
bastyālābhe hitaścarmma śūkṣmam vā tāntavaṃ ghanaṃ ||
em. bastiṃ nirupadigdhaṃ tu śuddhaṃ suparimārjitam |
mṛdvanuddhatahīnaṃ ca muhuḥ snehavimarditam || A
mṛdvanuddhatahīnaṃ ca muhuḥ snehavimarditam || A
em. netrāmūle pratiṣṭhāpya nyubjaṃ tu vivṛtānanam |
baddhvā lohena taptena carmasrotasi nirdahet || A
baddhvā lohena taptena carmasrotasi nirdahet || A
em. parivartya tato bastiṃ baddhvā guptaṃ nidhāpayet |
āsthāpanaṃ ca tailaṃ ca yathāvattena dāpayet || A
āsthāpanaṃ ca tailaṃ ca yathāvattena dāpayet || A
cf. 1938 ed. 4.35.18
tatra dvividho bastir nnairūhikaḥ snehikaś ca || āsthāpano nirūha ityanarthāntaraṃ | tasya vikalpo mādhutailikaḥ | tasya paryāyaśabdo yuktarathaḥ siddhabastiriti | sarvvadoṣanirharaṇāccharīrarohaṇādvā nirūhaḥ sthāpanādāyuḥ sthānād vā āsthāpana iti | paś cāt mādhutailikavikalpān upadekṣyāmaḥ || tatra yathā pramāṇaguṇavihitaḥ snehabastiḥ pādāpakṛṣṭaḥ | snehabasti vikalporddhamātrāpakṛṣṭonuvāsanaḥ| anavasannapi na duṣyata ityanudivasam vā dīyata ityanuvāsanaḥ | tasyātivikalpo ' rddharthamātrāpakṛṣṭo 'pahāryo mātrābastiriti ||
tatra dvividho bastir nnairūhikaḥ snehikaś ca || āsthāpano nirūha ityanarthāntaraṃ | tasya vikalpo mādhutailikaḥ | tasya paryāyaśabdo yuktarathaḥ siddhabastiriti | sarvvadoṣanirharaṇāccharīrarohaṇādvā nirūhaḥ sthāpanādāyuḥ sthānād vā āsthāpana iti | paś cāt mādhutailikavikalpān upadekṣyāmaḥ || tatra yathā pramāṇaguṇavihitaḥ snehabastiḥ pādāpakṛṣṭaḥ | snehabasti vikalporddhamātrāpakṛṣṭonuvāsanaḥ| anavasannapi na duṣyata ityanudivasam vā dīyata ityanuvāsanaḥ | tasyātivikalpo ' rddharthamātrāpakṛṣṭo 'pahāryo mātrābastiriti ||
bastiḥ… snehaba om. A
nnairūhikaḥnairūhikaḥAH nairūhika K snehikaś caH snaihikaś ca | AK āsthāpanoKH āsthāpanaṃ, A ityanarthāntaraṃH ity anarthāntaraṃ; A ityarthāntaraṃ | K paryāyaśabdoKH prayāyaśabdo A yuktarathaḥKH yāpano, yuktarathaḥ, A siddhabastiritiH siddhabastir iti | A siddhastiriti | K sarvvadoṣanirharaṇāccharīrarohaṇādvāsarvvadoṣanirharaṇāccharīrarohaṇādvāH sa doṣanirharaṇāccharīranīrohaṇādvā A sarvadoṣanirharaṇāccharīrohaṇād vā K sthāpanādāyuḥ sthānād vāsthāpanādāyuḥ sthānād vāH bayaḥsthāpanādāyuḥsthāpanādvā A vayasthāpanādāyusthāpanād vā āsthānād vā K āsthāpanaKH āsthāpanam | A iti | paśH om. A iti | pa K cāt mādhutailikavikalpān upadekṣyāmaḥH mādhutailikavidhānaṃ ca nirūhopakramacikitsite vakṣyāmaḥ | A ścāt mādhutailikavikalpān upadekṣyāmaḥ | K tatraKH om. A snehabastiḥKH sneha A snehabastisnehabastiKpcH snebasti Kac vikalporddhamātrāpakṛṣṭonuvāsanaḥvikalpordhamātrāpakṛṣṭonuvāsanaḥKH vikalpo 'nuvāsanaḥ A anavasannapi naH pādāva(pādāpa)kṛṣṭaḥ | anuvasannapi na A anavasann api na K duṣyataKH duṣya A ityanudivasam vāKH tyanudivasaṃ vā A ityanuvāsanaḥityanuvāsanaḥKH ity anuvāsanaḥ | A tasyātivikalpo 'H tasyāpi vikalpo ' A tasyāpi vikalpo K rddharthamātrāpakṛṣṭoHpc rdhārdhamātrāvakṛṣṭo A rdhamātrāpakṛṣṭo K rthamātrāpakṛṣṭo Hac 'pahāryoH 'parihāryo A pahāryo K mātrābastiritiKH mātrābastir iti || A
cf. 1938 ed. 4.35.19
nirūhaḥ śodhano lekhaḥ snaihiko vṛṣyabṛṃhaṇaḥ |
nirūhaśodhitair mmārggaiḥ samyak sneho visarppati ||
nirūhaḥ śodhano lekhaḥ snaihiko vṛṣyabṛṃhaṇaḥ |
nirūhaśodhitair mmārggaiḥ samyak sneho visarppati ||
em. sarvadoṣaharaś cāsau śarīrasya ca jīvanaḥ |
tasmād viśuddhadehasya snehabastir vidhīyate || A
tasmād viśuddhadehasya snehabastir vidhīyate || A
cf. 1938 ed. 4.35.21
tatronmāda bhaya śoka pipāsārocakājīrṇṇa pāṇḍuroga bhramamada mūrcchā ccharddi kuṣṭha mehodarasthaulya kāsa śvāsa śoṣa śophopasṛṣṭa kṣata kṣīṇa nyūna trimāsagarbbhiṇī durvvalāgnyasahavātarogadṛte ca kṣīṇā nānuvāsyānāsthāpyāś ca bhavanti iti ||
tatronmāda bhaya śoka pipāsārocakājīrṇṇa pāṇḍuroga bhramamada mūrcchā ccharddi kuṣṭha mehodarasthaulya kāsa śvāsa śoṣa śophopasṛṣṭa kṣata kṣīṇa nyūna trimāsagarbbhiṇī durvvalāgnyasahavātarogadṛte ca kṣīṇā nānuvāsyānāsthāpyāś ca bhavanti iti ||
tatronmādabhayaśokapipāsārocakājīrṇṇapāṇḍurogabhramamadamūrcchāccharddikuṣṭhamehodarasthaulyakāsaśvāsaśoṣaśophopasṛṣṭakṣatakṣīṇanyūnatrimāsagarbbhiṇītatronmāda bhaya śoka pipāsārocakājīrṇṇa pāṇḍuroga bhrama mada mūrcchā cchardi kuṣṭha mehodarasthaulya kāsa śvāsa śoṣa śophopasṛṣṭa kṣatakṣīṇa nyūna trimāsagarbhiṇītatronmāda bhaya śoka pipāsārocakājīrṇṇa pāṇḍuroga bhramamada mūrcchā ccharddi kuṣṭha mehodarasthaulya kāsa śvāsa śoṣa śophopasṛṣṭa kṣata kṣīṇa nyūna trimāsagarbbhiṇīKHpc tatronmāda bhaya śoka pipāsārocakājīrṇārśaḥ pāṇḍuroga bhrama mada mūrcchā cchardi kuṣṭha mehodarasthaulya śvāsa kāsa kaṇṭhaśoṣa śophopasṛṣṭa kṣata kṣīṇa catustrimāsagarbhiṇī A tatronmāda bhaya śoka pipāsārocakājīrṇṇa pāṇḍuroga bhramada mūrcchā ccharddi kuṣṭha mehodarasthaulya kāsa śvāsa śoṣa śophopasṛṣṭa kṣata kṣīṇa nyūna trimāsagarbbhiṇī Hac durvvalāgnyasahavātarogadṛte caH durbalāgnyasahā bālavṛddhau ca vātarogādṛte A durvalāganyasahavāt arogād ṛte ca K nānuvāsyānāsthāpyāś can ānuvāsyān āsthāpyāś caKHpc nānuvāsyā nāsthāpayi A nuvāsyānāsthāpyāś ca Hac bhavantiH tavyāḥ || A bhavantī K itiH om. A ti || K
cf. 1938 ed. 4.35.22
udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaś ca mānavaḥ |
avasthāsthāpanīyāś ca stenānuvāsyāḥ kathañcana ||
udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaś ca mānavaḥ |
avasthāsthāpanīyāś ca stenānuvāsyāḥ kathañcana ||
avasthāsthāpanīyāś ca stenānuvāsyāḥ
avasthāsthāpanīyāste nānuvāsyāḥ
avasthāsthāpanīyāste nānuvāsyāḥem.
avaśyaṃ sthāpanīyāste nānuvāsyāḥ A avasthāsthāpanīyāste nānuvāsyāḥ
avasthāsthāpanīyāste nānuvāsyāḥ
avasthāsthāpanīyāste nānuvāsyāḥ KHpc
avasthāsthāpanīyāścaste nānuvāsyāḥ Hac kathañcanaAH kathañcanaḥ | K
avasthāsthāpanīyāste nānuvāsyāḥ
avasthāsthāpanīyāste nānuvāsyāḥem.
avaśyaṃ sthāpanīyāste nānuvāsyāḥ A avasthāsthāpanīyāste nānuvāsyāḥ
avasthāsthāpanīyāste nānuvāsyāḥ
avasthāsthāpanīyāste nānuvāsyāḥ KHpc
avasthāsthāpanīyāścaste nānuvāsyāḥ Hac kathañcanaAH kathañcanaḥ | K
cf. 1938 ed. 4.35.23" met="ab is hypermetrical
anuvāsanād bhavanty eṣām vikārāṇām asādhyatā |
asādhyatve pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇām avasādanaṃ ||
anuvāsanād bhavanty eṣām vikārāṇām asādhyatā |
asādhyatve pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇām avasādanaṃ ||
em. pakvāśaye tathā śroṇyāṃ nābhyadhastāc ca sarvataḥ |
samyakpraṇihito bastiḥ sthāneṣveteṣu tiṣṭhati || A
samyakpraṇihito bastiḥ sthāneṣveteṣu tiṣṭhati || A
cf. 1938 ed. 4.35.25
pakvāsayādbastivīryaṃ khairddehamanusarppati ||
vṛkṣamūle niṣiktānām apām vīryam iva drumaḥ ||
pakvāsayādbastivīryaṃ khairddehamanusarppati ||
vṛkṣamūle niṣiktānām apām vīryam iva drumaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.35.26
sarvvāpi bastiḥ sahasā kevalaḥ samalo pi vā ||
pratyeti vīryantvanilair apānādyaiḥ praṇīyate ||
sarvvāpi bastiḥ sahasā kevalaḥ samalo pi vā ||
pratyeti vīryantvanilair apānādyaiḥ praṇīyate ||
cf. 1938 ed. 4.35.27
vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakān |
pakvāsayasthaḥkhastho 'rkka apo yadvat mahītalāt ||
vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakān |
pakvāsayasthaḥkhastho 'rkka apo yadvat mahītalāt ||
cf. 1938 ed. 4.35.28
sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthān vīryeṇāloḍya sañcayān |
utkhātamūlān harati doṣānvai sādhuyojitaḥ ||
sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthān vīryeṇāloḍya sañcayān |
utkhātamūlān harati doṣānvai sādhuyojitaḥ ||
em. doṣatrayasya yasmāc ca prakope vāyurīśvaraḥ |
tasmāt tasyātivṛddhasya śarīram abhinighnataḥ || A
tasmāt tasyātivṛddhasya śarīram abhinighnataḥ || A
cf. 1938 ed. 4.35.30
vāyor vviṣahate vegān nānyā bastimṛte kriyā |
pavanāviddhatoyasya velām iva mahodadheḥ ||
vāyor vviṣahate vegān nānyā bastimṛte kriyā |
pavanāviddhatoyasya velām iva mahodadheḥ ||
em. śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ |
kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ || A
kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ || A
em. ata ūrdhvaṃ vyāpado vakṣyāmaḥ | tatra netraṃ vicalitaṃ, vivartitaṃ, pārśvāvapīḍitam, atyutkṣiptam, avasannaṃ, tiryakprakṣiptam iti ṣaṭ praṇidhānadoṣāḥ; atisthūlaṃ, karkaśam, avanataṃ, aṇubhinnaṃ, sannikṛṣṭaviprakṛṣṭakarṇikaṃ, sūkṣmāticchidram, atidīrgham, atihrasvam, asrimadity ekādaśa netradoṣāḥ; bahalatā, alpatā, sacchidratā, prastīrṇatā, durbaddhateti pañca bastidoṣāḥ; atipīḍitatā, śithilapīḍitatā, bhūyo bhūyo 'vapīḍanaṃ, kālātikrama iti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ; āmatā, hīnatā, atimātratā, atiśītatā, atyuṣṇatā, atitīkṣṇatā, atimṛdutā, atisnigdhatā, atirūkṣatā, atisāndratā, atidravatā, ity ekādaśa dravyadoṣāḥ; avākśīrṣocchīrṣanyubjottānasaṅkucitadehasthitadakṣiṇapārśvaśāyinaḥ pradānam iti sapta śayyādoṣāḥ; evam etāś catuś catvāriṃśadvyāpado vaidyanimittāḥ | āturanimittāḥ pañcadaśa āturopadravacikitsite vakṣyante | snehastvaṣṭabhiḥ kāraṇaiḥ pratihato na pratyāgacchati tribhir doṣaiḥ, aśanābhibhūto, malavyāmiśro, dūrānupraviṣṭo, asvinnasya, anuṣṇo, alpambhuktavato, alpaś ceti vaidyāturanimittā bhavanti | ayogastūbhayoḥ, ādhmānaṃ, parikartikā, parisrāvaḥ, pravāhikā, hṛdayopasaraṇam, aṅgapragraho, atiyogo, jīvādānam iti nava vyāpado vaidyanimittā bhavanti || A
em. bhavati cātra ṣaṭsaptatiḥ samāsena vyāpadaḥ parikīrtitāḥ |
tāsāṃ vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiṃ ca tadanantaram || A
tāsāṃ vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiṃ ca tadanantaram || A
Adhyāya 36 (draft based on MS H)
cf. 1938 ed. 4.36.1
athāto netrabastivyāpaccikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto netrabastivyāpaccikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A
cf. 1938 ed. 4.36.2.add
tatra netrañ calitam vivarttitam pārśvāvapīḍitam atyuttkṣiptam avasannan tiryakkṣiptam iti ṣaghraṇidhānadoṣāḥ | atisthūlaṅ karkkaśāgram avanatam anubhinnasannikṛṣṭakarṇṇikaṃ śūkṣmātimajacchidram alpam atidīrgham atihrasvam ity ekādaśanetradoṣāḥ || bahalatālpatā cchidratā prastdhānatā durbbaladurbbaddheti tveti pañca bastidoṣāḥ | atipīḍitatā śithilapīḍitatā bhūyo vapīḍitatā kālātikramateti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ | āmaṃ hīnam atimātram atiśītam atyuṣṇam atitīkṣṇaṇ ativṛddham atisnigdham atirūkṣm atisāndram atidravam ity ekādaśadravyadoṣāḥ | avāṅcīrṣo cchīrṣony ubjauttānasaṅkucitotthitasatthitādadakṣiṇapārśvaśāyinam avanatapratānam ity aṣṭau śayyādoṣāḥ | evam etāḥ pañcacatvāriṃśad vyāpado vaidyanimattā bhavanti |āturanimittās tu pañcadaśa āturopadravīye vakṣyante | snehastvaṣṭābhiḥ kāraṇaiḥ praṇihito na pratyāgacchati | tad yathā tribhir doṣai rasanābhibhūto malavyāmiśro dūrānupraviṣṭo svinnasyānuṣṇolpaṃ bhuktavato lpāṃśaś cetyetāḥ | vaidyāturanimittā bhavanti | ubhayor bbastyor ayogaḥ | ādhmānaṃ parikarttaḥ parisrāvaḥpravāhikā hṛdayopasaraṇam aṅgapragraho tiyogo jīvādānam ity etān avavyāpado vaidyanimittā eva bhavanti || ṣaṭsaptabhiḥ samāsena vyāpadaḥ parikīrttitāḥ |tāsāṃ vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiñ ca tadanantaraṃ ||
tatra netrañ calitam vivarttitam pārśvāvapīḍitam atyuttkṣiptam avasannan tiryakkṣiptam iti ṣaghraṇidhānadoṣāḥ | atisthūlaṅ karkkaśāgram avanatam anubhinnasannikṛṣṭakarṇṇikaṃ śūkṣmātimajacchidram alpam atidīrgham atihrasvam ity ekādaśanetradoṣāḥ || bahalatālpatā cchidratā prastdhānatā durbbaladurbbaddheti tveti pañca bastidoṣāḥ | atipīḍitatā śithilapīḍitatā bhūyo vapīḍitatā kālātikramateti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ | āmaṃ hīnam atimātram atiśītam atyuṣṇam atitīkṣṇaṇ ativṛddham atisnigdham atirūkṣm atisāndram atidravam ity ekādaśadravyadoṣāḥ | avāṅcīrṣo cchīrṣony ubjauttānasaṅkucitotthitasatthitādadakṣiṇapārśvaśāyinam avanatapratānam ity aṣṭau śayyādoṣāḥ | evam etāḥ pañcacatvāriṃśad vyāpado vaidyanimattā bhavanti |āturanimittās tu pañcadaśa āturopadravīye vakṣyante | snehastvaṣṭābhiḥ kāraṇaiḥ praṇihito na pratyāgacchati | tad yathā tribhir doṣai rasanābhibhūto malavyāmiśro dūrānupraviṣṭo svinnasyānuṣṇolpaṃ bhuktavato lpāṃśaś cetyetāḥ | vaidyāturanimittā bhavanti | ubhayor bbastyor ayogaḥ | ādhmānaṃ parikarttaḥ parisrāvaḥpravāhikā hṛdayopasaraṇam aṅgapragraho tiyogo jīvādānam ity etān avavyāpado vaidyanimittā eva bhavanti || ṣaṭsaptabhiḥ samāsena vyāpadaḥ parikīrttitāḥ |tāsāṃ vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiñ ca tadanantaraṃ ||
ṣaghraṇidhānadoṣāḥṣaghraṇidhānadoṣāḥH ṣaṭghraṇidhāṇadoṣāḥ || K avanatamH om. K anubhinnasannikṛṣṭakarṇṇikaṃH aṇubhinnasannikṛṣṭaviprakṛṣṭakarṇṇikaṃ K śūkṣmātimajacchidramH sūkṣmāticchidra K alpamH malpam K bahalatālpatāH bahalatā Kac bahalatālpa Kpc cchidratāH cchidratā K prastdhānatā
prastdhānatā
H
prastyānatā
K durbbaladurbbaddheti tvetiHpc durbaddheti K durbbala tveti Hac vapīḍitatāH bhūyovapīḍitatā K catvāraḥH catvā K atitīkṣṇaṇ ativṛddhamatitīkṣṇaṇ ativṛddhamH atitīkṣṇam atimṛ K atisnigdhamH dvati snigdham K atirūkṣmH atirūkṣam K avāṅcīrṣoavāṅcīrṣoH avāṅchīrṣo K cchīrṣonyH cchīrṣo K ubjauttānasaṅkucitotthitasatthitādadakṣiṇapārśvaśāyinamubjauttānasaṅkucitotthitasatthitādadakṣiṇapārśvaśāyinamH nyubjauttānasaṃkucitotthita satthitāda kṣiṇapārśvaśāyinam K vaidyanimattāH vaidyanimittā K āturopadravīyeH āturopadravīya K snehastvaṣṭābhiḥsnehastvaṣṭābhiḥH snehas tv aṣṭābhiḥ K ādhmānaṃH ādhmārna K aṅgapragrahoH aṅgapragraho K tiyogoH tiyogo K
cf. 1938 ed. 4.36.3
netre vicalite cāpi varttite gudaveṣṭanaṃ |
rukkṣatam vā bhavet tatra vidhiḥ pittakṣatāpahaḥ ||
netre vicalite cāpi varttite gudaveṣṭanaṃ |
rukkṣatam vā bhavet tatra vidhiḥ pittakṣatāpahaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.36.4
atyutkṣipte 'vasanne ca netre pāyau ca vedanā |
bhavatyatrāpi pittaghno vidhiḥ snehaiś ca sevanaṃ ||
atyutkṣipte 'vasanne ca netre pāyau ca vedanā |
bhavatyatrāpi pittaghno vidhiḥ snehaiś ca sevanaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.36.5
pārśvāvapīḍe tiryak ca kṣipte netre mukhāvṛte |
bastir nna kramate rukcagude siddhiś ca pūrvvavat ||
pārśvāvapīḍe tiryak ca kṣipte netre mukhāvṛte |
bastir nna kramate rukcagude siddhiś ca pūrvvavat ||
pārśvāvapīḍepārśvāvapīḍeKH tiryakpraṇihite netre tathā pārśvāvapī A tiryak caKH ḍi A kṣipteKH om. A netreKH te | A mukhāvṛteK
mukhasyāvaraṇād bastir na samyak pratipadyate | ṛju netraṃ vidhe A mukhāvṛte |
bastir nna H bastirem. yaṃ syāt tatrara A
bastir na K om. H nna kramateem. samyagvijānatā || A kramate KH rukcaguderukca guderukcagudeKH om. A siddhiś caKH om. A pūrvvavatpūrvavatKH om. A
mukhasyāvaraṇād bastir na samyak pratipadyate | ṛju netraṃ vidhe A mukhāvṛte |
bastir nna H bastirem. yaṃ syāt tatrara A
bastir na K om. H nna kramateem. samyagvijānatā || A kramate KH rukcaguderukca guderukcagudeKH om. A siddhiś caKH om. A pūrvvavatpūrvavatKH om. A
cf. 1938 ed. 4.36.6
atisthūle karkkaśe ca tathāśrimatigharṣaṇaṃ |
pāyau tato rukkṣatañ ca siddhis tatrāpi pūrvavat ||
atisthūle karkkaśe ca tathāśrimatigharṣaṇaṃ |
pāyau tato rukkṣatañ ca siddhis tatrāpi pūrvavat ||
cf. 1938 ed. 4.36.7
nikṛṣṭakarṇṇike netre bhinnenau vāpyapārthakaḥ |
avaseko bhavedbastes tān doṣān parivarjjayet ||
nikṛṣṭakarṇṇike netre bhinnenau vāpyapārthakaḥ |
avaseko bhavedbastes tān doṣān parivarjjayet ||
nikṛṣṭakarṇṇikenikṛṣṭakarṇṇikeKH āsannakarṇike A bhinnenauH bhinne 'ṇau vā ' A bhinneṇau vā K vāpyapārthakaḥvāpyapārthakaḥH py apārthakaḥ | A pyapārthakaḥ | K bhavedbastes tānH bhaved bastes ta A bhaved bastes tān K doṣān parivarjjayetdoṣān parivarjjayetH smād doṣān vivarjayet || A doṣāṃ parivarjayet || K
cf. 1938 ed. 4.36.8
prakṛṣṭakarṇṇike raktaṃ gudamarmmaprapīḍanāt |
kṣaraty atrāpi pittaghno vidhir bbastiś ca picchilaḥ ||
prakṛṣṭakarṇṇike raktaṃ gudamarmmaprapīḍanāt |
kṣaraty atrāpi pittaghno vidhir bbastiś ca picchilaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.36.9
hrasve tvaṇusrotasi ca kleśo bastiś ca pūrvvaśaḥ |
pratyāgacchannataḥ kuryād ghorān rogān vighātajān ||
hrasve tvaṇusrotasi ca kleśo bastiś ca pūrvvaśaḥ |
pratyāgacchannataḥ kuryād ghorān rogān vighātajān ||
cf. 1938 ed. 4.36.10
dīrghe mahāsrotasi ca jñeyam atyavapīḍavat |
prastyāne bahale cāpi bastau durvvaddhadoṣavat ||
dīrghe mahāsrotasi ca jñeyam atyavapīḍavat |
prastyāne bahale cāpi bastau durvvaddhadoṣavat ||
cf. 1938 ed. 4.36.11
jñeyam alpolpatā cāpi dravyasyātmaguṇā matā |
durvvaddhe caiva cchidre ca vijñeyam bhinnanetravat ||
jñeyam alpolpatā cāpi dravyasyātmaguṇā matā |
durvvaddhe caiva cchidre ca vijñeyam bhinnanetravat ||
cf. 1938 ed. 4.36.12
atiprapīḍito bastiḥ prayātyāmāśayaṃ tataḥ ||
vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā pravarttate ||
atiprapīḍito bastiḥ prayātyāmāśayaṃ tataḥ ||
vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā pravarttate ||
- At this point, a folio in H was not photographed. It would be ff. 305v-306r, covering 4.36.12-29ab.
cf. 1938 ed. 4.36.12ef
cchardir mūrcchā sahṛllāsa pipisā dāha śoṣakṛt
cchardir mūrcchā sahṛllāsa pipisā dāha śoṣakṛt
cf. 1938 ed. 4.36.13
tatra tūrṇagalāpīḍaṃ kuryāc cāpi vidhūnanaṃ |
śiraḥ kāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃś ca śītalāṃ |
tatra tūrṇagalāpīḍaṃ kuryāc cāpi vidhūnanaṃ |
śiraḥ kāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃś ca śītalāṃ |
cf. 1938 ed. 4.36.14
mṛdunā cāvapīḍena pakvādhānaṃ ca gacchati |
bastir nārthakaraḥ prokta tasmād yuktyā prapīḍayet ||
mṛdunā cāvapīḍena pakvādhānaṃ ca gacchati |
bastir nārthakaraḥ prokta tasmād yuktyā prapīḍayet ||
cf. 1938 ed. 4.36.15
bhūyo bhūyovapīḍena vāyur antaḥ prapadyate |
tenādhmānaṃ rujaś cogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ |
bhūyo bhūyovapīḍena vāyur antaḥ prapadyate |
tenādhmānaṃ rujaś cogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ |
cf. 1938 ed. 4.36.16
kālātikramaṇāt kleśo vyādhiś cābhipravarttate |
tatra vyādhi balaghnaṃ tu bhūyo bastiṃ nidhāpayet |
kālātikramaṇāt kleśo vyādhiś cābhipravarttate |
tatra vyādhi balaghnaṃ tu bhūyo bastiṃ nidhāpayet |
cf. 1938 ed. 4.36.17
gudopadehaśophau tu snehopakvaḥ karoti hi |
tatra saṃśodhano bastir hitañ cāpi virecanaṃ |
gudopadehaśophau tu snehopakvaḥ karoti hi |
tatra saṃśodhano bastir hitañ cāpi virecanaṃ |
cf. 1938 ed. 4.36.18
hīnamātrāv ubhau bastī hīnakāryakarau matau |
atimātrau samunnāhaklamātīsārakārakau |
hīnamātrāv ubhau bastī hīnakāryakarau matau |
atimātrau samunnāhaklamātīsārakārakau |
cf. 1938 ed. 4.36.19
tīkṣṇāṣṇau pittalau mūrcchā dāhātīsārakārakau |
mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau |
tīkṣṇāṣṇau pittalau mūrcchā dāhātīsārakārakau |
mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau |
cf. 1938 ed. 4.36.20
tatrahīnādiṣu hitaḥ pratyanīka kriyāvidhiḥ |
tatrahīnādiṣu hitaḥ pratyanīka kriyāvidhiḥ |
em. pravāhikāṃ vā janayet tanuralpaguṇāvahaḥ |
tatra sāndre tanuṃ bastiṃ tanau sāndraṃ ca dāpayet || A
tatra sāndre tanuṃ bastiṃ tanau sāndraṃ ca dāpayet || A
cf. 1938 ed. 4.36.22
snigdhotijāḍyakṛdrukṣaḥ stambhādhmānakṛducyate ||
basti rukṣamatisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe prayojayet |
snigdhotijāḍyakṛdrukṣaḥ stambhādhmānakṛducyate ||
basti rukṣamatisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe prayojayet |
snigdhotijāḍyakṛdrukṣaḥK snigdho 'tijāḍyakṛd rūkṣaḥ A stambhādhmānakṛducyatestambhādhmānakṛd ucyate |stambhādhmānakṛd ucyate ||em. stambhādhmānakṛd ucyate stambhādhmānakṛd ucyate |stambhādhmānakṛd ucyate || AK bastiem.
bastiṃ A
bastir K rukṣamatisnigdheem. rūkṣamatisnigdhe A ukṣam atisnigdhe K prayojayetK ca dāpayet || A
bastiṃ A
bastir K rukṣamatisnigdheem. rūkṣamatisnigdhe A ukṣam atisnigdhe K prayojayetK ca dāpayet || A
cf. 1938 ed. 4.36.22.1
bastir gudopalepaṃ tu kuryāt sāndro nirūhaṇaḥ |
pravāhikām vā janayet tanur alpaguṇāvahaḥ |
tatra sāndre tanum bastiṃ tanau sāndraṃ ca dāpayet |
bastir gudopalepaṃ tu kuryāt sāndro nirūhaṇaḥ |
pravāhikām vā janayet tanur alpaguṇāvahaḥ |
tatra sāndre tanum bastiṃ tanau sāndraṃ ca dāpayet |
gudopalepaṃ tuem. gudo palepaṃ tu K
cf. 1938 ed. 4.36.23
atipīḍanavaddoṣāṃ viddhi cāpy avaśīrṣake |
atipīḍita siddhiñ ca yathāprāptāṃ prayojayet |
ucchīrṣakasamunnāho bastaḥ kṛcchrāc ca mehanaṃ |
atipīḍanavaddoṣāṃ viddhi cāpy avaśīrṣake |
atipīḍita siddhiñ ca yathāprāptāṃ prayojayet |
ucchīrṣakasamunnāho bastaḥ kṛcchrāc ca mehanaṃ |
cf. 1938 ed. 4.36.24
tatrottaro hito basti susvinnasya sukhāvahaḥ |
nyubjasya bastir nāpnoti pakvādhāṇaṃ virnirgataḥ |
tatrottaro hito basti susvinnasya sukhāvahaḥ |
nyubjasya bastir nāpnoti pakvādhāṇaṃ virnirgataḥ |
cf. 1938 ed. 4.36.25
hṛdgude bādhate cātra vāyuḥ pṛṣṭham athāpi ca |
uttānasyāvṛte mārge bastiḥ prastheti dehinaḥ |
hṛdgude bādhate cātra vāyuḥ pṛṣṭham athāpi ca |
uttānasyāvṛte mārge bastiḥ prastheti dehinaḥ |
cf. 1938 ed. 4.36.26
kuñcitaḥ sakthadehasya yat kamayam asaṃprāpya |
bastir nivartate kṛcchrād anya tatra niyojayet |
kuñcitaḥ sakthadehasya yat kamayam asaṃprāpya |
bastir nivartate kṛcchrād anya tatra niyojayet |
em. na samyag anilāviṣṭo bastiḥ pratyeti dehinaḥ | A
cf. 1938 ed. 4.36.27cd
sthitasya bastir dattas tu kṣipram āyāty avāṅmukhaḥ |
sthitasya bastir dattas tu kṣipram āyāty avāṅmukhaḥ |
cf. 1938 ed. 4.36.28
na cāśayaṃ tarpayati tasmānnārthakaro mataḥ |
nāpnotibastir dattas tu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ |
na cāśayaṃ tarpayati tasmānnārthakaro mataḥ |
nāpnotibastir dattas tu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ |
cf. 1938 ed. 4.36.29
dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo hi saḥ |
nyubjādīnāṃ yathādānaṃ tadvadbastir na śasyate ||
dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo hi saḥ |
nyubjādīnāṃ yathādānaṃ tadvadbastir na śasyate ||
cf. 1938 ed. 4.36.30
yaś cāpy anilakopo tra yathāsvaṃ tatra siddhayaḥ |
snehabastinimittās tu vakṣyante vyāpadaḥ purā |
yaś cāpy anilakopo tra yathāsvaṃ tatra siddhayaḥ |
snehabastinimittās tu vakṣyante vyāpadaḥ purā |
cf. 1938 ed. 4.36.31
snehabastividhāv eva salakṣaṇacikitsitāḥ |
anuṣṇolpauṣadhī hīno bastir nneti prayojitaḥ ||
snehabastividhāv eva salakṣaṇacikitsitāḥ |
anuṣṇolpauṣadhī hīno bastir nneti prayojitaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.36.32
viṣṭambhādhmānaśūlaiś ca tam ayogam pracakṣate |
tatra tīkṣṇo hito bastis tīkṣṇañ cāpi virecanaṃ ||
viṣṭambhādhmānaśūlaiś ca tam ayogam pracakṣate |
tatra tīkṣṇo hito bastis tīkṣṇañ cāpi virecanaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.36.33
hṛtadoṣapramāṇena saṃsarggaś ca vidhīyate ||
atyāsitañ cātibahur bbastir mmandoṣṇa eva ca ||
hṛtadoṣapramāṇena saṃsarggaś ca vidhīyate ||
atyāsitañ cātibahur bbastir mmandoṣṇa eva ca ||
em. anuṣṇalavaṇasneho hy atimātro 'thavā punaḥ | A
cf. 1938 ed. 4.36.34cd
tathā bahupurīśañ ca kṣipram ādhmāpayen naraṃ |
tathā bahupurīśañ ca kṣipram ādhmāpayen naraṃ |
cf. 1938 ed. 4.36.35
hṛtkaṭīpṛṣṭhapārśveṣu śūlās tatrātidāruṇāḥ ||
tatra tīkṣṇataro bastir hitañ cāpy anuvāsanaṃ |
hṛtkaṭīpṛṣṭhapārśveṣu śūlās tatrātidāruṇāḥ ||
tatra tīkṣṇataro bastir hitañ cāpy anuvāsanaṃ |
cf. 1938 ed. 4.36.36
atitīkṣṇoṣṇalavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ ||
sapittaṃ kopayed vāyuṅ kuryāt saparikarttikān |
atitīkṣṇoṣṇalavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ ||
sapittaṃ kopayed vāyuṅ kuryāt saparikarttikān |
cf. 1938 ed. 4.36.37
nābhibastir ggudan tatra kṛtyanta iti dehinaḥ ||
picchābastir hitas tatra snehaś ca madhuraiḥ śritaḥ |
nābhibastir ggudan tatra kṛtyanta iti dehinaḥ ||
picchābastir hitas tatra snehaś ca madhuraiḥ śritaḥ |
cf. 1938 ed. 4.36.38
atyuṣṇatīkṣṇalavaṇaḥ parisrāvāya kalpate |
daurbbalyam aṅgasādañ ca jāyate tatra dehinaḥ ||
atyuṣṇatīkṣṇalavaṇaḥ parisrāvāya kalpate |
daurbbalyam aṅgasādañ ca jāyate tatra dehinaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.36.39
parisravatyadhaḥ pittaṃ dāhaḥ sañjanayed gude ||
picchābastir hitas tatra bastiḥ kṣīraghṛtasya ca |
parisravatyadhaḥ pittaṃ dāhaḥ sañjanayed gude ||
picchābastir hitas tatra bastiḥ kṣīraghṛtasya ca |
cf. 1938 ed. 4.36.40
pravāhikā bhavettīkṣṇā nirūhāt sānuvāsanāt ||
sadāhaśūlaṃṃ kṛcchreṇa kaphantatropaveśyate |
pravāhikā bhavettīkṣṇā nirūhāt sānuvāsanāt ||
sadāhaśūlaṃṃ kṛcchreṇa kaphantatropaveśyate |
bhavettīkṣṇābhavet tīkṣṇāKH bhavettīkṣṇān A nirūhāt sānuvāsanāt || sadāhaśūlaṃṃnirūhāt sānuvāsanāt ||
sadāhaśūlaṃṃH nirūhāt sānuvāsanāt sadāhaśūlaṃnirūhāt sānuvāsanāt |
sadāhaśūlaṃnirūhāt sānuvāsanāt |
sadāhaśūlaṃ AK kaphantatropaveśyatekaphaṃ tatropaveśyatekaphan tatropaveśyateKH kaphāsṛgupaveśyate || A
sadāhaśūlaṃṃH nirūhāt sānuvāsanāt sadāhaśūlaṃnirūhāt sānuvāsanāt |
sadāhaśūlaṃnirūhāt sānuvāsanāt |
sadāhaśūlaṃ AK kaphantatropaveśyatekaphaṃ tatropaveśyatekaphan tatropaveśyateKH kaphāsṛgupaveśyate || A
cf. 1938 ed. 4.36.41
picchābastir hitas tatra payasā caiva bhojanaṃ ||
sarppir madhukasiddhañ ca tailam vāpy anuvāsanaṃ |
picchābastir hitas tatra payasā caiva bhojanaṃ ||
sarppir madhukasiddhañ ca tailam vāpy anuvāsanaṃ |
cf. 1938 ed. 4.36.42
atitīkṣṇo nirūho vā satatam vānuvāsanaṃ ||
hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute 'thāṅgasādanaṃ |
atitīkṣṇo nirūho vā satatam vānuvāsanaṃ ||
hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute 'thāṅgasādanaṃ |
cf. 1938 ed. 4.36.43
doṣais tatra rujāstīvrā mado mūrcchāṃ sagauravaṃ ||
sarvvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet |
doṣais tatra rujāstīvrā mado mūrcchāṃ sagauravaṃ ||
sarvvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet |
cf. 1938 ed. 4.36.44
rūkṣasya bahuvātasya syād duḥkhaṃ śayitasya vā ||
bastipragraham aṅgānāṃ kuryād rukṣo lpabheṣajāḥ |
rūkṣasya bahuvātasya syād duḥkhaṃ śayitasya vā ||
bastipragraham aṅgānāṃ kuryād rukṣo lpabheṣajāḥ |
cf. 1938 ed. 4.36.45
tatrāṅgasādaprastambha jṛmbhodveṣṭanavepakāḥ ||
sarvvabhedaś ca tatreṣṭāḥ svedābhyañjanabastayaḥ |
tatrāṅgasādaprastambha jṛmbhodveṣṭanavepakāḥ ||
sarvvabhedaś ca tatreṣṭāḥ svedābhyañjanabastayaḥ |
cf. 1938 ed. 4.36.46
atyuṣṇatīkṣṇo 'tibahur ddattātisveditasya vā ||
alpadoṣasya vā bastir atiyogāya kalpate |
atyuṣṇatīkṣṇo 'tibahur ddattātisveditasya vā ||
alpadoṣasya vā bastir atiyogāya kalpate |
cf. 1938 ed. 4.36.47
virecanātiyogena samānan tatra lakṣaṇaṃ ||
picchābastiḥ samābhyāsas tasya śītaḥ sukhāvahaḥ |
virecanātiyogena samānan tatra lakṣaṇaṃ ||
picchābastiḥ samābhyāsas tasya śītaḥ sukhāvahaḥ |
cf. 1938 ed. 4.36.48
atiyogāt paraṃ hanti jīvādānam viriktavat ||
dehaṃ deyāṃs tatra hitānāhuḥ picchābastiṃ saśoṇitaṃ |
atiyogāt paraṃ hanti jīvādānam viriktavat ||
dehaṃ deyāṃs tatra hitānāhuḥ picchābastiṃ saśoṇitaṃ |
em. navaitā vyāpado yās tu nirūhaṃ pratyudāhṛtāḥ |
snehabastiṣv api hi tā vijñeyāḥ kuśalair iha || A
snehabastiṣv api hi tā vijñeyāḥ kuśalair iha || A
em. ity uktā vyāpadaḥ sarvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ |
bhiṣajā ca tathā kāryaṃ yathaitā na bhavanti hi || A
bhiṣajā ca tathā kāryaṃ yathaitā na bhavanti hi || A
cf. 1938 ed. 4.36.51
pakṣād vireko vāntasya nirūhahyaś cānuvāsitaḥ ||
sadyo niruho 'nuvāsasya saptarātrād virecita iti ||
pakṣād vireko vāntasya nirūhahyaś cānuvāsitaḥ ||
sadyo niruho 'nuvāsasya saptarātrād virecita iti ||
Adhyāya 37 (draft based on MS H)
cf. 1938 ed. 4.37.1
athāto 'nuvāsanottarabasticikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto 'nuvāsanottarabasticikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A
cf. 1938 ed. 4.37.3
virecanāt saptarātre gate jātabalāya vai |
kṛtāhārāya sā yāhne bastir ddeyo nuvāsanaḥ ||
virecanāt saptarātre gate jātabalāya vai |
kṛtāhārāya sā yāhne bastir ddeyo nuvāsanaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.37.4
yathāvayo nirūhāṇāṃ yā mātrāsamprakīrttitāḥ ||
pādāpakṛṣṭās tāḥ kāryāḥ snehabastiṣu dedehināṃ ||
yathāvayo nirūhāṇāṃ yā mātrāsamprakīrttitāḥ ||
pādāpakṛṣṭās tāḥ kāryāḥ snehabastiṣu dedehināṃ ||
cf. 1938 ed. 4.37.5
utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastin nidhāpayet |
etair hi vihito bastir nnaiva cāntaḥ prapadyate ||
utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastin nidhāpayet |
etair hi vihito bastir nnaiva cāntaḥ prapadyate ||
cf. 1938 ed. 4.37.6
snehabastir vidheyaś ca nāviśuddhasya dehinaḥ |
snehavīryaṃ yathā datte dehenānuvisarppati ||
snehabastir vidheyaś ca nāviśuddhasya dehinaḥ |
snehavīryaṃ yathā datte dehenānuvisarppati ||
em. ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailānīha yathākramam |
pānānvāsananasyeṣu yāni hanyurgadān bahūn || A
pānānvāsananasyeṣu yāni hanyurgadān bahūn || A
em. śaṭīpuṣkarakṛpṇāhvāmadanāmaradārubhiḥ |
śatāhvākuṣṭhayaṣṭyāhvavacābilvahutāśanaiḥ || A
śatāhvākuṣṭhayaṣṭyāhvavacābilvahutāśanaiḥ || A
em. supiṣṭair dviguṇakṣīraṃ tailaṃ toyacaturguṇam |
paktvā bastau vidhātavyaṃ mūḍhavātānulomanam || A
paktvā bastau vidhātavyaṃ mūḍhavātānulomanam || A
em. arśāṃsi grahaṇīdoṣamānāhaṃ viṣamajvaram |
kaṭhyūrupṛṣṭhakoṣṭhasthān vātarogāṃś ca nāśayet || A
kaṭhyūrupṛṣṭhakoṣṭhasthān vātarogāṃś ca nāśayet || A
em. vacāpuṣkarakuṣṭhailāmadanāmarasindhujaiḥ |
kākolīdvayayaṣṭyāhvamedāyugmanarādhipaiḥ || A
kākolīdvayayaṣṭyāhvamedāyugmanarādhipaiḥ || A
em. pāṭhājīvakajīvantībhārgīcandanakaṭophalaiḥ |
saralāgurubilvāmbuvājigandhāgnivṛddhibhiḥ || A
saralāgurubilvāmbuvājigandhāgnivṛddhibhiḥ || A
em. viḍaṅgāragvadhaśyāmātrivṛnmāgadhikardhibhiḥ |
piṣṭais tailaṃ pacet kṣīrapañcamūlarasānvitam || A
piṣṭais tailaṃ pacet kṣīrapañcamūlarasānvitam || A
em. gulmānāhāgniṣaṅgārśograhaṇīmūtrasaṅginām |
anvāsasnavidhau yuktaṃ śasyate 'nilarogiṇām || A
anvāsasnavidhau yuktaṃ śasyate 'nilarogiṇām || A
em. citrakātiviṣāpāṭhādantībilvavacāmipaiḥ |
saralāṃśumatīrāsnānīlinīcaturaṅgulaiḥ || A
saralāṃśumatīrāsnānīlinīcaturaṅgulaiḥ || A
em. cavyājamodakākolīmedāyugmasuradrumaiḥ |
jīvakarṣabhavarṣābhūvastagandhāśatāhvayaiḥ || A
jīvakarṣabhavarṣābhūvastagandhāśatāhvayaiḥ || A
em. reṇvaśvagandhāmañjiṣṭhāśaṭīpuṣkarataskaraiḥ |
sakṣīraṃ vipacettailaṃ mārutāmayanāśanam || A
sakṣīraṃ vipacettailaṃ mārutāmayanāśanam || A
em. gṛdhrasīkhañjakubjāṭhyamūtrodāvartarogiṇām |
śasyate 'lpabalāgnīnāṃ bastāvāśu niyojitam || A
śasyate 'lpabalāgnīnāṃ bastāvāśu niyojitam || A
em. bhūtikair aṇḍavarṣābhūrāsnāvṛṣakarohiṣaiḥ |
daśamūlasahābhārgīṣaḍgranthāmaradārubhiḥ || A
daśamūlasahābhārgīṣaḍgranthāmaradārubhiḥ || A
em. balānāgabalāmūrvāvājigandhāmṛtādvayaiḥ |
sahācaravarīviśvākākanāsāvidāribhiḥ || A
sahācaravarīviśvākākanāsāvidāribhiḥ || A
em. yavamāṣātasīkolakulatthaiḥ kvathitaiḥ śṛtam |
jīvanīyapratīvāpaṃ tailaṃ kṣīracaturguṇam | A
jīvanīyapratīvāpaṃ tailaṃ kṣīracaturguṇam | A
em. jaṅghorutrikapārśvāṃsabāhumanyāśiraḥsthitān |
hanyādvātavikārāṃs tu bastiyogair niṣevitam || A
hanyādvātavikārāṃs tu bastiyogair niṣevitam || A
em. jīvantyatibalāmedākākolīdvayajīvakaiḥ |
ṛṣabhātiviṣākṛṣṇākākanāsāvacāmaraiḥ || A
ṛṣabhātiviṣākṛṣṇākākanāsāvacāmaraiḥ || A
em. rāsnāmadanayaṣṭyāhvasaralābhīrucandanaiḥ |
svayaṅguptāśaṭīśṛṅgīkalasīsārivādvayaiḥ || A
svayaṅguptāśaṭīśṛṅgīkalasīsārivādvayaiḥ || A
em. piṣṭais tailaghṛtaṃ pakvaṃ kṣīreṇāṣṭaguṇena tu |
taccānuvāsane deyaṃ śukrāgnibalavardhanam || A
taccānuvāsane deyaṃ śukrāgnibalavardhanam || A
em. bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ gulmānāhaharaṃ param |
nasye pāne ca saṃyuktamūrdhvajatrugadāpaham || A
nasye pāne ca saṃyuktamūrdhvajatrugadāpaham || A
em. madhukośīrakāśmaryakaṭukotpalacandanaiḥ |
śyāmāpadmakajīmūtaśakrāhvātiviṣāmbubhiḥ || A
śyāmāpadmakajīmūtaśakrāhvātiviṣāmbubhiḥ || A
em. tailapādaṃ pacet sarpiḥ payasā 'ṣṭaguṇena ca |
nyagrodhādigaṇakvāthayuktaṃ bastiṣu yojitam || A
nyagrodhādigaṇakvāthayuktaṃ bastiṣu yojitam || A
em. dāhāsṛgdaravīsarpavātaśoṇitavidradhīn |
pittaraktajvarādyāṃś ca hanyāt pittakṛtān gadān || A
pittaraktajvarādyāṃś ca hanyāt pittakṛtān gadān || A
em. mṛṇālotpalaśālūkasārivādvayakeśaraiḥ |
candanadvayabhūnimbapadmabījakaserukaiḥ || A
candanadvayabhūnimbapadmabījakaserukaiḥ || A
em. paṭolakaṭukāraktāgundrāparpaṭavāsakaiḥ |
piṣṭais tailaghṛtaṃ pakvaṃ tṛṇamūlarasena ca || A
piṣṭais tailaghṛtaṃ pakvaṃ tṛṇamūlarasena ca || A
em. kṣīradviguṇasṃyuktaṃ bastikarmaṇi yojitam |
nasye 'bhyañjanapāne vā hanyāt pittagadān bahūn || A
nasye 'bhyañjanapāne vā hanyāt pittagadān bahūn || A
em. triphalātiviṣāmūrvātrivṛccitrakavāsakaiḥ |
nimbāragvadhaṣaṭgranthāsaptaparṇaniśādvayaiḥ || A
nimbāragvadhaṣaṭgranthāsaptaparṇaniśādvayaiḥ || A
em. guḍūcīndrasurākṛṣṇākuṣṭhasarṣapanāgaraiḥ |
tailamebhiḥ samaiḥ pakvaṃ surasādirasāplutam || A
tailamebhiḥ samaiḥ pakvaṃ surasādirasāplutam || A
em. pānābhyañjanagaṇḍūṣanasyabastiṣu yojitam |
sthūlatālasyakaṇḍvādīn jayetkaphakṛtān gadān || A
sthūlatālasyakaṇḍvādīn jayetkaphakṛtān gadān || A
em. pāṭhājamodāśārṅgeṣṭāpippalīdvayanāgaraiḥ |
saralāgurukālīyabhārgīcavyāmaradrumaiḥ || A
saralāgurukālīyabhārgīcavyāmaradrumaiḥ || A
em. maricailābhayākaṭvīśaṭīgranthikakaṭphalaiḥ |
tailameraṇḍatailaṃ vā pakvamebhiḥ samāyutam || A
tailameraṇḍatailaṃ vā pakvamebhiḥ samāyutam || A
em. vallīkaṇṭakamūlābhyāṃ kvāthena dviguṇena ca |
hanyādanvāsanair dattaṃ sarvān kaphakṛtān gadān || A
hanyādanvāsanair dattaṃ sarvān kaphakṛtān gadān || A
em. viḍaṅgodīcyasindhūtthaśaṭīpuṣkaracitrakaiḥ |
kaṭphalātiviṣābhārgīvacākuṣṭhasurāhvayaiḥ || A
kaṭphalātiviṣābhārgīvacākuṣṭhasurāhvayaiḥ || A
em. medāmadanayaṣṭyāhvaśyāmāniculanāgaraiḥ |
śatāhvānīlinīrāsnākalasīvṛṣareṇubhiḥ || A
śatāhvānīlinīrāsnākalasīvṛṣareṇubhiḥ || A
em. bilvājamodakṛṣṇāhvādantīcavyanarādhipaiḥ |
tailameraṇḍatailaṃ vā muṣkakādirasāplutam || A
tailameraṇḍatailaṃ vā muṣkakādirasāplutam || A
em. plīhodāvartavātāsṛggulmānāhakaphāmayān |
pramehaśarkarārśāṃsi hanyādāśvanuvāsanaiḥ || A
pramehaśarkarārśāṃsi hanyādāśvanuvāsanaiḥ || A
cf. 1938 ed. 4.37.43
aśuddham api vātena kevalenātipīḍitaṃ |
ahorātrasya kāleṣu sarvveṣv evānuvāsayet ||
aśuddham api vātena kevalenātipīḍitaṃ |
ahorātrasya kāleṣu sarvveṣv evānuvāsayet ||
cf. 1938 ed. 4.37.44
rūkṣasya bahuvātasyadvau trīnvāpy anuvāsanāt |
datvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścān nirūhayet ||
rūkṣasya bahuvātasyadvau trīnvāpy anuvāsanāt |
datvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścān nirūhayet ||
cf. 1938 ed. 4.37.45
asnigdham api vātena kevalenātipīḍitaṃ |
snehapragāḍhair mmatimān nirūhaiḥ samupācaret ||
asnigdham api vātena kevalenātipīḍitaṃ |
snehapragāḍhair mmatimān nirūhaiḥ samupācaret ||
cf. 1938 ed. 4.37.46
atha samyaṅ nirūḍhañ ca vātādiṣv anuvāsanāt |
bilvayaṣṭyāhvamadanaphalatailair yathākramaṃ ||
atha samyaṅ nirūḍhañ ca vātādiṣv anuvāsanāt |
bilvayaṣṭyāhvamadanaphalatailair yathākramaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.37.47
rātrau bastir nna dadyāc ca doṣotkleśo hi rātrijaḥ |
snehavīryayutaḥ kuryād ādhmānaṃ gauravaṃ jvaraṃ ||
rātrau bastir nna dadyāc ca doṣotkleśo hi rātrijaḥ |
snehavīryayutaḥ kuryād ādhmānaṃ gauravaṃ jvaraṃ ||
cf. 1938 ed. 4.37.48
agnisthānagate doṣe vahnau cānurasenvite |
sphuṭasrotomukhandehaṃ snehaujaḥ parisarppati ||
agnisthānagate doṣe vahnau cānurasenvite |
sphuṭasrotomukhandehaṃ snehaujaḥ parisarppati ||
cf. 1938 ed. 4.37.49
pitte 'dhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātarujārdite |
rātrāv api tu dātavyaṃ kāle coṣṇe 'nuvāsanaṃ ||
pitte 'dhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātarujārdite |
rātrāv api tu dātavyaṃ kāle coṣṇe 'nuvāsanaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.37.50
uṣṇe pittedhikevāpi divādāhādayo gadāḥ |
sambhavanti tadā stvenam pradoṣe yojayed bhiṣak ||
uṣṇe pittedhikevāpi divādāhādayo gadāḥ |
sambhavanti tadā stvenam pradoṣe yojayed bhiṣak ||
em. śīte vasante ca divā grīṣmaprāvṛṅghanātyaye |
snehyo dinānte pānoktān doṣān parijihīrṣatā || A
snehyo dinānte pānoktān doṣān parijihīrṣatā || A
cf. 1938 ed. 4.37.52
ahorātrasya kāleṣu sarvveṣv evānilocchrayāt |
tīvrāyāṃ rucijīrṇṇānnam bhojayitvānuvāsayet ||
ahorātrasya kāleṣu sarvveṣv evānilocchrayāt |
tīvrāyāṃ rucijīrṇṇānnam bhojayitvānuvāsayet ||
cf. 1938 ed. 4.37.53
na cābhuktavataḥ snehaḥ praṇidheyaḥ kathañcana |
sūkṣmatvāc chūnyakoṣṭhasya kṣipram ūrddham athotpatet ||
na cābhuktavataḥ snehaḥ praṇidheyaḥ kathañcana |
sūkṣmatvāc chūnyakoṣṭhasya kṣipram ūrddham athotpatet ||
cf. 1938 ed. 4.37.54
sadānuvāsayedbhuktam ārdrapāṇin naram bhiṣak |
jvaram vidagdhabhuktasya kuryāt snehaḥ prayojitaḥ ||
sadānuvāsayedbhuktam ārdrapāṇin naram bhiṣak |
jvaram vidagdhabhuktasya kuryāt snehaḥ prayojitaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.37.55
na cātisnigdham aśanaṃ bhojayitvānuvāsayet |
madaṃ mūrcchāñ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ ||
na cātisnigdham aśanaṃ bhojayitvānuvāsayet |
madaṃ mūrcchāñ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.37.56
rūkṣam bhuktavato hy annam balam varṇṇañ ca hīyate |
yuktasnehavato jantum bhojayitvānuvāsayet ||
rūkṣam bhuktavato hy annam balam varṇṇañ ca hīyate |
yuktasnehavato jantum bhojayitvānuvāsayet ||
cf. 1938 ed. 4.37.57
yūṣakṣīrarasais tasmād yathāvyādhim avekṣya hi |
yathocitāt pādahīnam bhojayitvānuvāsayet ||
yūṣakṣīrarasais tasmād yathāvyādhim avekṣya hi |
yathocitāt pādahīnam bhojayitvānuvāsayet ||
cf. 1938 ed. 4.37.57.1
na tu bhuktavato deyam āsthāpanam iti sthitiḥ |
viśūcikāṃ sañjanayecccharddim vāpi sudāruṇāṃ ||
na tu bhuktavato deyam āsthāpanam iti sthitiḥ |
viśūcikāṃ sañjanayecccharddim vāpi sudāruṇāṃ ||
cf. 1938 ed. 4.37.57.2
niḥśeṣāḥ sukhamāyānti bhojanenā prapīḍitāḥ ||
na cāsthāpanavikṣiptam annam agniḥ pradhāvati |
tasmād āsthāpanan deyan nirāhārāya jānatā ||
niḥśeṣāḥ sukhamāyānti bhojanenā prapīḍitāḥ ||
na cāsthāpanavikṣiptam annam agniḥ pradhāvati |
tasmād āsthāpanan deyan nirāhārāya jānatā ||
cf. 1938 ed. 4.37.58
athānuvāsyaṃ svabhyaktaṃ snānam uṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ |
bhojayitvā yathoddiṣṭaṃ kṛtañ caṅkramaṇan tataḥ ||
athānuvāsyaṃ svabhyaktaṃ snānam uṣṇāmbubhiḥ śanaiḥ |
bhojayitvā yathoddiṣṭaṃ kṛtañ caṅkramaṇan tataḥ ||
cf. 1938 ed. 4.37.59
visṛjya ca śakṛnmūtre yojayet snehabastinā |
praṇidhānavidhānantu nirūhe sampravakṣyate ||
visṛjya ca śakṛnmūtre yojayet snehabastinā |
praṇidhānavidhānantu nirūhe sampravakṣyate ||
cf. 1938 ed. 4.37.60
tataḥ praṇihitaḥ snehas tūttāno vākchatam bhavet |
prasāritaiḥ sarvvagātrais tathā vīryam visarppati ||
tataḥ praṇihitaḥ snehas tūttāno vākchatam bhavet |
prasāritaiḥ sarvvagātrais tathā vīryam visarppati ||
cf. 1938 ed. 4.37.61
tāḍayet talayor evaṃ trīm̐strīn vārām̐śchanaiḥ śanaiḥ |
sphijoś cainan tataḥ śayyān trīn vārān utkṣipet punaḥ ||
tāḍayet talayor evaṃ trīm̐strīn vārām̐śchanaiḥ śanaiḥ |
sphijoś cainan tataḥ śayyān trīn vārān utkṣipet punaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.37.62
evam praṇihite bastau mandāyāmo 'tha mandavāk |
svāstīrṇṇo śayane kāmam āsītācārike tataḥ ||
evam praṇihite bastau mandāyāmo 'tha mandavāk |
svāstīrṇṇo śayane kāmam āsītācārike tataḥ ||
cf. 1938 ed. 4.37.63
tatra saindhavacūrṇṇena śatāhvena ca saṃyutaḥ |
bhavet sukhoṣṇaś ca tathā nirati sahasā sukhaṃ ||
tatra saindhavacūrṇṇena śatāhvena ca saṃyutaḥ |
bhavet sukhoṣṇaś ca tathā nirati sahasā sukhaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.37.64
yasyānuvāsano dattaḥ sakṛd anvakṣamāvrajet |
atyauṣṇād atitaikṣṇād vā vāyunā vā prapīḍitāḥ ||' |
yasyānuvāsano dattaḥ sakṛd anvakṣamāvrajet |
atyauṣṇād atitaikṣṇād vā vāyunā vā prapīḍitāḥ ||' |
cf. 1938 ed. 4.37.65
savātodhikamātro vā gurutvād vā'tibheṣajaḥ |
tasyātyalpataro deyo na hi snihyati tiṣṭhati ||
savātodhikamātro vā gurutvād vā'tibheṣajaḥ |
tasyātyalpataro deyo na hi snihyati tiṣṭhati ||
savātodhikamātro vāsavātodhikamātro vāKH savāto 'dhikamātro vā A gurutvād vā'tibheṣajaḥgurutvād vā'tibheṣajaḥgurutvād vā'tibheṣajaḥKH gurutvād vā sabheṣajaḥ | A tasyātyalpataro
tasyātyalpataroH
tasyānyo 'lpataro A
tasyātyalpataro deyo na hi snihya tiṣṭhati | tasyātyalpataro K snihyatiKH snihyatya A
tasyātyalpataroH
tasyānyo 'lpataro A
tasyātyalpataro deyo na hi snihya tiṣṭhati | tasyātyalpataro K snihyatiKH snihyatya A
cf. 1938 ed. 4.37.66
viṣṭabdhānilaviṇmūtrasnehahīnenuvāsane |
dāhaḥ klamaḥ pravāhārtti karaś cātyanuvāsane ||
viṣṭabdhānilaviṇmūtrasnehahīnenuvāsane |
dāhaḥ klamaḥ pravāhārtti karaś cātyanuvāsane ||
cf. 1938 ed. 4.37.67
sānilaṃ sapurīṣañ ca snehapratyeti yasya tu |
oṣācoṣau vināśīghran na samyag anuvāsitaṃ ||
sānilaṃ sapurīṣañ ca snehapratyeti yasya tu |
oṣācoṣau vināśīghran na samyag anuvāsitaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.37.68
jīrṇṇānnam atha sāyāṃhne snehe pratyāgate punaḥ |
laghvannam bhojayet kāman dīptāgnin tu naro yadi ||
jīrṇṇānnam atha sāyāṃhne snehe pratyāgate punaḥ |
laghvannam bhojayet kāman dīptāgnin tu naro yadi ||
em. prātar uṣṇodakaṃ deyaṃ dhānyanāgarasādhitam |
tenāsya dīpyate vahnirbhaktākāṅkṣā ca jāyate || A
tenāsya dīpyate vahnirbhaktākāṅkṣā ca jāyate || A
cf. 1938 ed. 4.37.70
snehabastikraman tv etad evam āhur mmanīṣiṇaḥ |
anena vidhinā yadvā sapta vāṣṭau pareṇa vā ||
snehabastikraman tv etad evam āhur mmanīṣiṇaḥ |
anena vidhinā yadvā sapta vāṣṭau pareṇa vā ||
cf. 1938 ed. 4.37.71
vidheyā bastayo nṛṇām antarā tu nirūhaṇāt |
dattas tu prathamo bastiḥ snehayed bastivaṃkṣaṇau ||
vidheyā bastayo nṛṇām antarā tu nirūhaṇāt |
dattas tu prathamo bastiḥ snehayed bastivaṃkṣaṇau ||
cf. 1938 ed. 4.37.72
samyag datte dvitīyas tu koṣṭhastham anilaṃ jayet |
balam varṇṇañ ca janayet tṛtīyas tu niṣevitaḥ ||
samyag datte dvitīyas tu koṣṭhastham anilaṃ jayet |
balam varṇṇañ ca janayet tṛtīyas tu niṣevitaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.37.73
caturthaḥ snehanirasaṃ raktaṃ snehati pañcamaḥ |
ṣaṣṭhas tu snehayet māṃsaṃ medaḥ snehati saptamaḥ ||
caturthaḥ snehanirasaṃ raktaṃ snehati pañcamaḥ |
ṣaṣṭhas tu snehayet māṃsaṃ medaḥ snehati saptamaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.37.74
aṣṭamo navamaś caiva sārammajjānam eva ca
evaṃ śukragatān doṣān dviguṇenātha sādhayet ||
aṣṭamo navamaś caiva sārammajjānam eva ca
evaṃ śukragatān doṣān dviguṇenātha sādhayet ||
cf. 1938 ed. 4.37.75
aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīs tu yo nisevate |
yathoktena vidhānena parihārakrameṇa ca ||
aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīs tu yo nisevate |
yathoktena vidhānena parihārakrameṇa ca ||
cf. 1938 ed. 4.37.76
sakuñjarabalo 'śvasya jave tulyo 'maraprabhaḥ |
vītapāpmāśrutadharaḥ sahasrāyur nnaro bhavet ||
sakuñjarabalo 'śvasya jave tulyo 'maraprabhaḥ |
vītapāpmāśrutadharaḥ sahasrāyur nnaro bhavet ||
cf. 1938 ed. 4.37.77
snehabastin nirūham vā nābhyased eka eva tu |
snehātpittakaphotkleśo nirūhāt pavanādbhayaṃ ||
snehabastin nirūham vā nābhyased eka eva tu |
snehātpittakaphotkleśo nirūhāt pavanādbhayaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.37.78
tasmānnirūḍho 'nuvāsyo nirūḍhaś cānuvāsitaḥ |
naiva pittakaphotkleśo syātān na pavanāvanādbhayaṃ ||
tasmānnirūḍho 'nuvāsyo nirūḍhaś cānuvāsitaḥ |
naiva pittakaphotkleśo syātān na pavanāvanādbhayaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.37.79
rūkṣasya bahuvātasya snehabastin dine dine |
dadyādvaidyas tato 'nyeṣāṃ magnyābādhabhayātryahāt ||
rūkṣasya bahuvātasya snehabastin dine dine |
dadyādvaidyas tato 'nyeṣāṃ magnyābādhabhayātryahāt ||
cf. 1938 ed. 4.37.80
sneholpamātro rūkṣāṇān dīrghakālamananyayaḥ |
tathā nirūhaḥ snigdhānām alpamātraḥ praśasyate ||
sneholpamātro rūkṣāṇān dīrghakālamananyayaḥ |
tathā nirūhaḥ snigdhānām alpamātraḥ praśasyate ||
cf. 1938 ed. 4.37.81
ata ūrddhvam pravakṣyāmi vyāpadaḥ snehabastijaḥ |
balavanto yadā doṣāḥ koṣṭhāḥ syuranilādayaḥ ||
ata ūrddhvam pravakṣyāmi vyāpadaḥ snehabastijaḥ |
balavanto yadā doṣāḥ koṣṭhāḥ syuranilādayaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.37.82
alpavīryan tadā snehām abhibhūya pṛthagvidhāḥ |
kurvvantyupadravān snehaḥ sa cāpi na nivarttate ||
alpavīryan tadā snehām abhibhūya pṛthagvidhāḥ |
kurvvantyupadravān snehaḥ sa cāpi na nivarttate ||
cf. 1938 ed. 4.37.83
tatra vātābhibhūte tu snehavaktrakaṣāyatā |
jṛmbho vātarujastāstā vepathur vviṣamajvaraḥ ||
tatra vātābhibhūte tu snehavaktrakaṣāyatā |
jṛmbho vātarujastāstā vepathur vviṣamajvaraḥ ||
cf. 1938 ed. 4.37.84
pittābhibhūte snehe tu mukhyasya kaṭutā bhavet |
jvaradāhaḥ s tathā svedo netramūtrāṅgapītatā ||
pittābhibhūte snehe tu mukhyasya kaṭutā bhavet |
jvaradāhaḥ s tathā svedo netramūtrāṅgapītatā ||
cf. 1938 ed. 4.37.85
śleṣmābhibhūte snehe tu praseko madhurāsyatā |
gauravaccharddirucchvāsaḥ kṛcchrāc chītajvaro ruciḥ ||
śleṣmābhibhūte snehe tu praseko madhurāsyatā |
gauravaccharddirucchvāsaḥ kṛcchrāc chītajvaro ruciḥ ||
cf. 1938 ed. 4.37.86
tatra doṣābhibhūte tu snehabastin nidhāpayet |
yathāsvan doṣaśam anānyupayojyāni yāni ca ||
tatra doṣābhibhūte tu snehabastin nidhāpayet |
yathāsvan doṣaśam anānyupayojyāni yāni ca ||
cf. 1938 ed. 4.37.87
atyāsitetvānābhibhavāt sneho naiti yadā tadā |
gururāmāśayaḥ śūlo vāyoś cāpratisañcaraḥ ||
atyāsitetvānābhibhavāt sneho naiti yadā tadā |
gururāmāśayaḥ śūlo vāyoś cāpratisañcaraḥ ||
cf. 1938 ed. 4.37.88
hṛtpīḍāmukhavairasyaṃ śvāso mūrcchājvaro 'ruciḥ |
tatrāpatarppitasyānte dīpano vidhiriṣyate ||
hṛtpīḍāmukhavairasyaṃ śvāso mūrcchājvaro 'ruciḥ |
tatrāpatarppitasyānte dīpano vidhiriṣyate ||
cf. 1938 ed. 4.37.89
aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ |
tadāṅgasadanādhmāne śūlaḥ śvāśaś ca jāyate ||
aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ |
tadāṅgasadanādhmāne śūlaḥ śvāśaś ca jāyate ||
cf. 1938 ed. 4.37.90
pakvāśayagurutvañ ca tatra dadyān nirūhaṇaṃ |
tīkṣṇātīkṣṇauṣadhair eva siddhañ cāpy anuvāsanaṃ ||
pakvāśayagurutvañ ca tatra dadyān nirūhaṇaṃ |
tīkṣṇātīkṣṇauṣadhair eva siddhañ cāpy anuvāsanaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.37.91
śuddhasya dūrānusṛte snehe snehonudarśanaṃ |
gātre sarvvendriyāṇāñ cāpy anulepo 'vapīḍanaṃ ||
śuddhasya dūrānusṛte snehe snehonudarśanaṃ |
gātre sarvvendriyāṇāñ cāpy anulepo 'vapīḍanaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.37.92
snehasandhimukhañ cāpi kāsaśvāsāvarocakaḥ |
atipīḍitavat tatra siddhirāsthāpanan tathā |
snehasandhimukhañ cāpi kāsaśvāsāvarocakaḥ |
atipīḍitavat tatra siddhirāsthāpanan tathā |
cf. 1938 ed. 4.37.93
asvinnasyāviśuddhasya sneho 'lpas tu prayojitaḥ |
śīto mṛduś ca nābhyeti tato mandam pravāhati ||
asvinnasyāviśuddhasya sneho 'lpas tu prayojitaḥ |
śīto mṛduś ca nābhyeti tato mandam pravāhati ||
cf. 1938 ed. 4.37.94
vibandhagauravādhmānaśūlaiḥ pakvāśayam prati |
tatrāsthāpanam evāśu prayojyaṃ sānuvāsanaṃ ||
vibandhagauravādhmānaśūlaiḥ pakvāśayam prati |
tatrāsthāpanam evāśu prayojyaṃ sānuvāsanaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.37.95
alpam bhuktavatolpāśaḥ sneho mandaguṇas tathā |
datto naiti klamotkleśo bhṛśañ cāritam āvahet ||
alpam bhuktavatolpāśaḥ sneho mandaguṇas tathā |
datto naiti klamotkleśo bhṛśañ cāritam āvahet ||
cf. 1938 ed. 4.37.96" met="hypermetrical
tatrāpyāsthāpanaṃ kāryaṃ śodhanīyena bastinā |
anuvāsanañ ca snehena śodhane naiva śasyate ||
tatrāpyāsthāpanaṃ kāryaṃ śodhanīyena bastinā |
anuvāsanañ ca snehena śodhane naiva śasyate ||
cf. 1938 ed. 4.37.97
ahorātrād api snehaḥ pratyāgacchan na duṣyati |
kuryād bastiguṇām̐ś cāpi jīrṇṇasvalpaguṇo bhavet ||
ahorātrād api snehaḥ pratyāgacchan na duṣyati |
kuryād bastiguṇām̐ś cāpi jīrṇṇasvalpaguṇo bhavet ||
em. yasya nopadravaṃ kuryāt snehabastir aniḥsṛtaḥ |
sarvo 'lpo vā ''āvṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā || A
sarvo 'lpo vā ''āvṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā || A
cf. 1938 ed. 4.37.99
anāyāntam ahorātrāt snehāṃ śaṃśodhanair haret |
snehabastāvanāyāte nānyasneho vidhīyate ||
anāyāntam ahorātrāt snehāṃ śaṃśodhanair haret |
snehabastāvanāyāte nānyasneho vidhīyate ||
cf. 1938 ed. 4.37.100
ity ukto vyāpadaḥ sarvvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ || o ||
basteruttarasaṃjñasya śṛṇu vakṣyāmyataḥ paraṃ |
ity ukto vyāpadaḥ sarvvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ || o ||
basteruttarasaṃjñasya śṛṇu vakṣyāmyataḥ paraṃ |
cf. 1938 ed. 4.37.101
caturddaśāṅgulan netraṃ kāryam vaidyena jānatā ||
mālatīpuṣpavṛntābhan taccchidrañ cchidram eva ca |
caturddaśāṅgulan netraṃ kāryam vaidyena jānatā ||
mālatīpuṣpavṛntābhan taccchidrañ cchidram eva ca |
em. snehapramāṇaṃ paramaṃ prakuñcaś cātra kīrtitaḥ |
pañcaviṃśādadho mātrāṃ vidadhyādbuddhikalpitam || A
pañcaviṃśādadho mātrāṃ vidadhyādbuddhikalpitam || A
em. niviṣṭakarṇikaṃ madhye nārīṇāṃ caturaṅgule |
mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mudgavāhi daśāṅgulam || A
mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mudgavāhi daśāṅgulam || A
cf. 1938 ed. 4.37.104
meḍhrayāmasamaṃ kecid icchanti khalu tadvidaḥ ||
snehapramāṇaṃ paramam prasṛtaś cātra kīrttitaḥ |
pañcaviṃśati varṣāṇāṃ sa vāgbuddhivikalpitaṃ
nikṛṣṭakarṇṇikāṃ madhye nārīṇāñ caturaṅgulaṃ |
mūtrasrotaparīṇāhaṃ muṅgavāhi daśāṅgulaṃ ||
tāsāmapatyamārggeṣu nidadhyāc caturaṅgulaṃ |
meḍhrayāmasamaṃ kecid icchanti khalu tadvidaḥ ||
snehapramāṇaṃ paramam prasṛtaś cātra kīrttitaḥ |
pañcaviṃśati varṣāṇāṃ sa vāgbuddhivikalpitaṃ
nikṛṣṭakarṇṇikāṃ madhye nārīṇāñ caturaṅgulaṃ |
mūtrasrotaparīṇāhaṃ muṅgavāhi daśāṅgulaṃ ||
tāsāmapatyamārggeṣu nidadhyāc caturaṅgulaṃ |
meḍhrayāmasamaṃKH meḍhrāyāmasamaṃ A kecid icchantiKH kecidicchanti A snehapramāṇaṃ
snehapramāṇaṃKpcHpc om. Kac paramamparamaṃKpcHpc om. Kac prasṛtaśKpcHpc om. Kac cātraKpcHpc om. Kac kīrttitaḥKpcHpc om. Kac pañcaviṃśati varṣāṇāṃ
pañcaviṃśativarṣāṇāṃ
pañcaviṃśati varṣāṇāṃKpcHpc om. Kac sa vāgbuddhivikalpitaṃsa vāgbuddhivikalpitaṃHpc om. Kac satvāgbuddhivikalpitaṃ | Kpc nikṛṣṭakarṇṇikāṃ
nikṛṣṭakarṇṇikāṃHpc om. Kac
nikṛṣṭakarṇṇikaṃ Kpc madhyeKpcHpc om. Kac nārīṇāñnārīṇāṃKpcHpc om. Kac caturaṅgulaṃKpcHpc om. Kac mūtrasrotaparīṇāhaṃ
mūtrasrotaparīṇāhaṃKpcHpc om. Kac muṅgavāhiHpc om. Kac mudgavāhi Kpc daśāṅgulaṃdaśāṅgulaṃKpcHpc om. Kac tāsāmapatyamārggeṣu
tāsāmapatyamārggeṣu
tāsāmapatyamārggeṣuH tāsāmapatyamārge tu
tāsāmapatyamārge tu
tāsāmapatyamārgge tu AKpc om. Kac nidadhyāc caturaṅgulaṃKpcH nidadhyāccaturaṅgulam || A om. Kac
snehapramāṇaṃKpcHpc om. Kac paramamparamaṃKpcHpc om. Kac prasṛtaśKpcHpc om. Kac cātraKpcHpc om. Kac kīrttitaḥKpcHpc om. Kac pañcaviṃśati varṣāṇāṃ
pañcaviṃśativarṣāṇāṃ
pañcaviṃśati varṣāṇāṃKpcHpc om. Kac sa vāgbuddhivikalpitaṃsa vāgbuddhivikalpitaṃHpc om. Kac satvāgbuddhivikalpitaṃ | Kpc nikṛṣṭakarṇṇikāṃ
nikṛṣṭakarṇṇikāṃHpc om. Kac
nikṛṣṭakarṇṇikaṃ Kpc madhyeKpcHpc om. Kac nārīṇāñnārīṇāṃKpcHpc om. Kac caturaṅgulaṃKpcHpc om. Kac mūtrasrotaparīṇāhaṃ
mūtrasrotaparīṇāhaṃKpcHpc om. Kac muṅgavāhiHpc om. Kac mudgavāhi Kpc daśāṅgulaṃdaśāṅgulaṃKpcHpc om. Kac tāsāmapatyamārggeṣu
tāsāmapatyamārggeṣu
tāsāmapatyamārggeṣuH tāsāmapatyamārge tu
tāsāmapatyamārge tu
tāsāmapatyamārgge tu AKpc om. Kac nidadhyāc caturaṅgulaṃKpcH nidadhyāccaturaṅgulam || A om. Kac
cf. 1938 ed. 4.37.105
dvyaṅgulam mūtramārgge tu kanyānāṃ karṇṇikāṅgule ||
dvyaṅgulam mūtramārgge tu kanyānāṃ karṇṇikāṅgule ||
cf. 1938 ed. 4.37.106
snehasya prasṛtaś cātra svāṃgulīmūlasammitaḥ |
param pramāṇam vihitam avāgbuddhivikalpitaṃ ||
snehasya prasṛtaś cātra svāṃgulīmūlasammitaḥ |
param pramāṇam vihitam avāgbuddhivikalpitaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.37.107
aurabhraḥ saukarovāpi bastirājaś ca pūjatiḥ |
aurabhraḥ saukarovāpi bastirājaś ca pūjatiḥ |
cf. 1938 ed. 4.37.108
tasyālābhe dṛteḥ pādo mṛducarmma kṛto pi vā ||
athāturam upasnigdhasvinnam praśithilāśayaṃ |
tasyālābhe dṛteḥ pādo mṛducarmma kṛto pi vā ||
athāturam upasnigdhasvinnam praśithilāśayaṃ |
cf. 1938 ed. 4.37.109
yavāgūṃ saghṛtakṣīrām pītavantaṃ yathābalaṃ ||
niṣaṇṇamājānusame pīṭhe sāpāśraye samaṃ |
yavāgūṃ saghṛtakṣīrām pītavantaṃ yathābalaṃ ||
niṣaṇṇamājānusame pīṭhe sāpāśraye samaṃ |
cf. 1938 ed. 4.37.110
svabhyaktabastiśirasaṃ tailanoṣṇena pūjitaḥ ||
tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālamasyamasya praharṣitaṃ |
svabhyaktabastiśirasaṃ tailanoṣṇena pūjitaḥ ||
tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālamasyamasya praharṣitaṃ |
cf. 1938 ed. 4.37.111
pūrvvaṃ salākayānvisya mārggannetram anantaraṃ ||
śanaiḥ śanair ghṛtābhyaktaṃ nidadhyādaṅgulāni ṣaṭ |
pūrvvaṃ salākayānvisya mārggannetram anantaraṃ ||
śanaiḥ śanair ghṛtābhyaktaṃ nidadhyādaṅgulāni ṣaṭ |
cf. 1938 ed. 4.37.112
tato 'vapīḍayed bastiḥ śanair nnetrañ ca nirharet ||
tato 'vapīḍayed bastiḥ śanair nnetrañ ca nirharet ||
cf. 1938 ed. 4.37.113
tataḥ pratyāgatasneham aparāhne vicakṣaṇaḥ |
bhojayet payasāmātrā yūṣeṇātharasena vā |
tataḥ pratyāgatasneham aparāhne vicakṣaṇaḥ |
bhojayet payasāmātrā yūṣeṇātharasena vā |
cf. 1938 ed. 4.37.114
anena vidhinā dadyād bastīm̐strīn caturo 'pi vā |
anuvāsanasiddhiñ ca vīkṣya karmma prayojayet ||
uttānāyai striyai dadyād ūrdhvajātvai samāhitaḥ |
anena vidhinā dadyād bastīm̐strīn caturo 'pi vā |
anuvāsanasiddhiñ ca vīkṣya karmma prayojayet ||
uttānāyai striyai dadyād ūrdhvajātvai samāhitaḥ |
dadyād bastīm̐strīn caturoH dadyādbastīṃstrīṃś caturo A dadhyād bastīṃstrīścaturo K anuvāsanasiddhiñ ca
anuvāsanasiddhiñ ca
anuvāsanasiddhiñ caKpcHpc
ū A vīkṣyaKpcHpc rdhva A karmmakarmaKpcHpc jānvai A prayojayet || uttānāyaiprayojayet |
uttānāyaiprayojayet ||
uttānāyaiKpcHpc striyai dadyāduttānāyai A striyaiKH vica A dadyād ūrdhvajātvaidadyād ūrdhvajātvaiKH kṣaṇaḥ || A samāhitaḥKH om. A
anuvāsanasiddhiñ ca
anuvāsanasiddhiñ caKpcHpc
ū A vīkṣyaKpcHpc rdhva A karmmakarmaKpcHpc jānvai A prayojayet || uttānāyaiprayojayet |
uttānāyaiprayojayet ||
uttānāyaiKpcHpc striyai dadyāduttānāyai A striyaiKH vica A dadyād ūrdhvajātvaidadyād ūrdhvajātvaiKH kṣaṇaḥ || A samāhitaḥKH om. A
cf. 1938 ed. 4.37.115
kanyetarasyai kanyāyai dadyāt sumṛdupīḍitaṃ ||
vikarṇṇikena netreṇa dadyādyonimukham prati |
kanyetarasyai kanyāyai dadyāt sumṛdupīḍitaṃ ||
vikarṇṇikena netreṇa dadyādyonimukham prati |
cf. 1938 ed. 4.37.116
garbbhāśayaviśuddhyarthaṃ snehane dviguṇena tu ||
garbbhāśayaviśuddhyarthaṃ snehane dviguṇena tu ||
cf. 1938 ed. 4.37.117
apratyāgacchati bhiṣag bastāvuttarasaṃjñite |
apratyāgacchati bhiṣag bastāvuttarasaṃjñite |
cf. 1938 ed. 4.37.118
bhūyo bastin nidadhyāc ca saṃyutaṃ śodhanauṣadhaiḥ ||
pāyau varttiḥ nidadhyād vā proktaṅgulma cikitsite |
bhūyo bastin nidadhyāc ca saṃyutaṃ śodhanauṣadhaiḥ ||
pāyau varttiḥ nidadhyād vā proktaṅgulma cikitsite |
cf. 1938 ed. 4.37.119
praveśayed vā matimān nābastidvārameṣaṇīṃ ||
pīḍayed vāpyadho nābher bbaster upari muṣṭinā |
praveśayed vā matimān nābastidvārameṣaṇīṃ ||
pīḍayed vāpyadho nābher bbaster upari muṣṭinā |
cf. 1938 ed. 4.37.120
āragvadhasya patreṣu nirgguṇḍyāḥ surasasya ca ||
kāryā gomūtrapiṣṭeṣu varttir vvā saindhavena vā |
āragvadhasya patreṣu nirgguṇḍyāḥ surasasya ca ||
kāryā gomūtrapiṣṭeṣu varttir vvā saindhavena vā |
cf. 1938 ed. 4.37.121
mudgailāsarṣapasamā pravibhajya vayāṃsi ca ||
basternnāgamanārthāya tān nidadhyācchalākayā |
mudgailāsarṣapasamā pravibhajya vayāṃsi ca ||
basternnāgamanārthāya tān nidadhyācchalākayā |
cf. 1938 ed. 4.37.122
agāradhūmabṛhatī phalapippalīsaindhavaiḥ ||
kṛtā vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ |
agāradhūmabṛhatī phalapippalīsaindhavaiḥ ||
kṛtā vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ |
cf. 1938 ed. 4.37.123
This hemistich is given at 114cd
śarkkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā ||
This hemistich is given at 114cd
śarkkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā ||
cf. 1938 ed. 4.37.124
bastau dahyati vā bāḍhaṃ pāyau bastim pradāpayet ||
bastau dahyati vā bāḍhaṃ pāyau bastim pradāpayet ||
cf. 1938 ed. 4.37.125
śukran duṣṭaṃ śoṇitañcāṅganānām asṛgdarantasya nāśañ ca kaṣṭaṃ |
mūtrāghātam mūtradoṣān pravṛddhān yonau rogān aparāyāś ca saṅgāṃ ||
śukran duṣṭaṃ śoṇitañcāṅganānām asṛgdarantasya nāśañ ca kaṣṭaṃ |
mūtrāghātam mūtradoṣān pravṛddhān yonau rogān aparāyāś ca saṅgāṃ ||
asṛgdarantasyaasṛgdaraṃ tasyaKH puṣpodrekaṃ tasya A nāśañ caKH nāṇaṃ ca A mūtrāghātam
mūtrāghātaṃ
mūtrāghātamKH
mūtrāghātān A mūtradoṣān pravṛddhān yonauH mūtradoṣān pravṛddhān yoni A mūtradoṣāṃ pravṛddhān yonau K rogān aparāyāś carogān aparāyāś carogān aparāyāś caKH vyādhiṃ saṃsthitiṃ cāparāyāḥ || A saṅgāṃsaṃgāṃKH om. A
mūtrāghātaṃ
mūtrāghātamKH
mūtrāghātān A mūtradoṣān pravṛddhān yonauH mūtradoṣān pravṛddhān yoni A mūtradoṣāṃ pravṛddhān yonau K rogān aparāyāś carogān aparāyāś carogān aparāyāś caKH vyādhiṃ saṃsthitiṃ cāparāyāḥ || A saṅgāṃsaṃgāṃKH om. A
cf. 1938 ed. 4.37.126
śukrāghātaṃ śarkkarām aśmarīñ ca śukraṃ bastau vaṃkṣaṇe mehane ca |
ghorān anyān bastijām̐ś cāpirogān mehodṛte tūttarau hanti bastiḥ ||
śukrāghātaṃ śarkkarām aśmarīñ ca śukraṃ bastau vaṃkṣaṇe mehane ca |
ghorān anyān bastijām̐ś cāpirogān mehodṛte tūttarau hanti bastiḥ ||
cf. 1938 ed. 4.37.127
samyag dattasya vijñānam vyāpadaḥ krama eva ca |
baster uttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastineti || o ||
samyag dattasya vijñānam vyāpadaḥ krama eva ca |
baster uttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastineti || o ||
Adhyāya 38 (draft based on MS H)
cf. 1938 ed. 4.38.1
athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
SS.4.38.1.add1
dhanvantarirddharmmabhṛtām variṣṭham amṛtodbhavaṃ |
caraṇāvupasaṃṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
dhanvantarirddharmmabhṛtām variṣṭham amṛtodbhavaṃ |
caraṇāvupasaṃṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
SS.4.38.1.add2
bhagavaṃ snehavastes tu tathaivāsthāpanasya ca |
pramāṇaṅkalpanaṅ kālam mātrāñ cāpi bravīhi me ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ ||
bhagavaṃ snehavastes tu tathaivāsthāpanasya ca |
pramāṇaṅkalpanaṅ kālam mātrāñ cāpi bravīhi me ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ ||
SS.4.38.1.add3
śuddhe muhūrtte karaṇe dine ca nakṣatrayoge ca tathānukūle |
viviktasaṃsṛṣṭamṛdāvalipte vicitrapuṣpāstṛtabhūpradeśe ||
śuddhe muhūrtte karaṇe dine ca nakṣatrayoge ca tathānukūle |
viviktasaṃsṛṣṭamṛdāvalipte vicitrapuṣpāstṛtabhūpradeśe ||
SS.4.38.1.add4
suvarṇṇarūpyāya satāmrajo vā mṛdūdbhavo vā kalaśo 'mbupūrṇṇaḥ |
sadhānyaratnādi samālyagandhair vastrādibhiś cāpy atha svastikaiś ca ||
suvarṇṇarūpyāya satāmrajo vā mṛdūdbhavo vā kalaśo 'mbupūrṇṇaḥ |
sadhānyaratnādi samālyagandhair vastrādibhiś cāpy atha svastikaiś ca ||
SS.4.38.1.add5
taccāmṛtasthānam ato 'rccanīyaṃ pūrvvāt tatonyaddhṛṣayaḥ sadevāḥ |
saṃspṛśya ratnāni tathauṣadhīm̐ś ca devān dvijān pūjya ca dakṣiṇābhiḥ ||
taccāmṛtasthānam ato 'rccanīyaṃ pūrvvāt tatonyaddhṛṣayaḥ sadevāḥ |
saṃspṛśya ratnāni tathauṣadhīm̐ś ca devān dvijān pūjya ca dakṣiṇābhiḥ ||
SS.4.38.1.add6
dravāṇi sarvvāṇi tu vāmapārśve cūrṇṇāni kalkān atha dakṣiṇe tu |
tanmadhya saṃsthāyabhiṣak prasanna iti pāṭhaḥ |bhiṣag apramattaḥ sunirmmale syāt sudṛḍho viśāle ||
suvarṇṇalohādi mṛdūdbhavo vā pragṛhyakāṃse 'py atha rājate vā ||
dravāṇi sarvvāṇi tu vāmapārśve cūrṇṇāni kalkān atha dakṣiṇe tu |
tanmadhya saṃsthāyabhiṣak prasanna iti pāṭhaḥ |bhiṣag apramattaḥ sunirmmale syāt sudṛḍho viśāle ||
suvarṇṇalohādi mṛdūdbhavo vā pragṛhyakāṃse 'py atha rājate vā ||
SS.4.38.1.add7
datvād au saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtam mitaṃ |
pātre talena mathnīyāt tadvat snehaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||
datvād au saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtam mitaṃ |
pātre talena mathnīyāt tadvat snehaṃ śanaiḥ śanaiḥ ||
SS.4.38.1.add8
gūḍhasneham viditvā tu vinītaḥ kalkamāvapet |
datvā samyak sumathite phalakalkamataḥ paraṃ ||
gūḍhasneham viditvā tu vinītaḥ kalkamāvapet |
datvā samyak sumathite phalakalkamataḥ paraṃ ||
SS.4.38.1.add9
tato yathocitāñ ceṣān kārṣikān ślakṣṇapeṣimān |
gambhīre bhojane nyasya khajenābhimathet tataḥ ||
tato yathocitāñ ceṣān kārṣikān ślakṣṇapeṣimān |
gambhīre bhojane nyasya khajenābhimathet tataḥ ||
SS.4.38.1.add10
yathā ca sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ samaḥ |
kaṣāyaḥ prasṛtāt pañca supūrṇṇāt tatra dāpayet ||
yathā ca sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ samaḥ |
kaṣāyaḥ prasṛtāt pañca supūrṇṇāt tatra dāpayet ||
SS.4.38.1.add11
rasakṣīrāmlamūtrāṇān doṣāvasthām avekṣya ca |
evam añjalayaḥ ṣaḍtaiḥ kuryād vyādhitapāṇinā ||
rasakṣīrāmlamūtrāṇān doṣāvasthām avekṣya ca |
evam añjalayaḥ ṣaḍtaiḥ kuryād vyādhitapāṇinā ||
SS.4.38.1.add12
dvādaśaprasṛtaṃ kecid viṅśatiḥ palikan tathā |
dvātriṅśat palikāṃś caiva triṃśad aṣṭau tathaiva ca ||
evam bhinneṣu śāstreṣu saṃśayaḥ sumahān abhūt || o ||
dvādaśaprasṛtaṃ kecid viṅśatiḥ palikan tathā |
dvātriṅśat palikāṃś caiva triṃśad aṣṭau tathaiva ca ||
evam bhinneṣu śāstreṣu saṃśayaḥ sumahān abhūt || o ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A
cf. 1938 ed. 4.38.3
āturam anuvāsitam āsthāpayet | svabhyaktaṃ svinnaśarīram utsṛṣṭa bahirbbhāgamapravāte śucau deśe samavinyastāyāṃ śayyāyām adhaḥ | sapratigrahāyām āśroṇīpradeśe suvyūhāyāṃ śayānam vāmapārśve neti || bhavati cātra ślokaḥ || savyam prasārayet sakthi dakṣiṇaṃ cāpasaṃharet | madhyāhne sumanājīrṇṇe niranno vāgyatonaraḥyataḥ || tato vāmapādopari netraṃ kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulībhyāṅ karṇṇikopari nipīḍya bastāv auṣadhamāsicyocchrāsyauṣadhānte cāvavadhya mūtreṇa samyag baddhañ cāturā ya ghṛtābhyaktanetrāgraṃ ghṛtābhyakta gudāya praṇayed anutsṛjannanupṛṣṭhavaṃśam anusukham ākarṇṇikam iti ||
āturam anuvāsitam āsthāpayet | svabhyaktaṃ svinnaśarīram utsṛṣṭa bahirbbhāgamapravāte śucau deśe samavinyastāyāṃ śayyāyām adhaḥ | sapratigrahāyām āśroṇīpradeśe suvyūhāyāṃ śayānam vāmapārśve neti || bhavati cātra ślokaḥ || savyam prasārayet sakthi dakṣiṇaṃ cāpasaṃharet | madhyāhne sumanājīrṇṇe niranno vāgyatonaraḥyataḥ || tato vāmapādopari netraṃ kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulībhyāṅ karṇṇikopari nipīḍya bastāv auṣadhamāsicyocchrāsyauṣadhānte cāvavadhya mūtreṇa samyag baddhañ cāturā ya ghṛtābhyaktanetrāgraṃ ghṛtābhyakta gudāya praṇayed anutsṛjannanupṛṣṭhavaṃśam anusukham ākarṇṇikam iti ||
āturamH athā A athātura K anuvāsitamH nuvāsitam A manuvāsitam K āsthāpayet | svabhyaktaṃāsthāpayet || svabhyaktaṃKH āsthāpayet; svabhyakta A svinnaśarīramsvinnaśarīramKH svinnaśarīra A utsṛṣṭaKH mutsṛṣṭa A bahirbbhāgamapravātebahirbhāgamapravātebahirbbhāgamapravāteKH bahirvegamavāte A deśeKH veśma A samavinyastāyāṃKH ni madhyāhne pratatāyāṃ A śayyāyāmKH śayyāyā A adhaḥKH madhaḥ A sapratigrahāyāmKH suparigrahāyāṃ A āśroṇīpradeśeKH śroṇipradeśa A suvyūhāyāṃKH prativyūḍhāyā A śayānamśayānaṃKH manupadhānāyāṃ A vāmapārśveKH vāmapārśva A netiH śāyi A om. K bhavatiH namākuñcitadakṣi A neti || K cātraH ṇasa A bha || K ślokaḥH kthimi A om. K savyamsavyaṃKH tara A prasārayet sakthiprasārayet sakthiH prasāritasakthiṃ A prasārayet sakthiṃ K sumanājīrṇṇeKH sumanasaṃ jī A nirannoKH rṇānnaṃ A vāgyatonaraḥyataḥvāgyatonaraḥyataḥHpc vāgyataṃ suniṣaṇṇadehaṃ viditvā, A vāgyato yataḥ || K vāgyatoyataḥ || Hac vāmapādoparivāmapādopariKH vāmapādasyopari A kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulībhyāṅkṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃKH kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ A karṇṇikopariHpc karṇikām upari niṣpīḍya, savyapāṇikaniṣṭhikānāmikābhyāṃ bastermukhārdhaṃ saṅkocya, madhyamāpradeśinyaṅguṣṭhair ardhaṃ tu vivṛtāsyaṃ kṛtvā, bastāvauṣadhaṃ prakṣipya, dakṣiṇahastāṅguṣṭhena pradeśinīmadhyamābhyāṃ cānusiktamanāyatamabudbudamasaṅkucitamavātamauṣadhāsannam upasaṃgṛhya, punarupari A karṇṇikoparipīḍya bastāvauṣa K karṇṇikopari nipīḍya Hac nipīḍya bastāvHpc taditareṇa gṛhītvā dakṣi A bastāv Hac auṣadhamāsicyocchrāsyauṣadhānteauṣadhamāsicyocchrāsyauṣadhānteH ṇenāvasiñcet, tataḥ sūtreṇaivauṣadhānte A cāvavadhya mūtreṇaKH dvistrirvā ''āveṣṭya badhnīyāt, atha dakṣiṇenottānena pāṇinā bastiṃ gṛhītvā vāmahastamadhyamāṅgulipradeśinībhyāṃ netram upasaṃgṛhyāṅguṣṭena A samyag baddhañKH netradvāraṃ A cāturā yacāturāyacāturā yaKH pidhāya, A ghṛtābhyaktanetrāgraṃH ghṛtābhyaktāgranetraṃ A ghṛtābhyaktaṃ netrāgraṃ K ghṛtābhyaktaghṛtābhyaktaKH ghṛtāktamu A gudāyaKH pādāya A praṇayed anutsṛjannanupṛṣṭhavaṃśamKH prayacched anupṛṣṭhavaṃśaṃ A anusukhamKH samamunmukha A ākarṇṇikamKH mākarṇikaṃ A itiitiKH netraṃ praṇidhatsveti brūyāt || A
cf. 1938 ed. 4.38.4
bastiṃ savye kare kṛtvā dakṣiṇena avapīḍayet |
ekenaiva ca pīḍena na drutan na vilambitaṃ ||
bastiṃ savye kare kṛtvā dakṣiṇena avapīḍayet |
ekenaiva ca pīḍena na drutan na vilambitaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.38.5
tato netram apanīya triṃśan mātrāpīḍanakālād upetyottiṣṭhetyāturam brūyāt | utkuṭukobhavatasterāgamanāyeti |
tato netram apanīya triṃśan mātrāpīḍanakālād upetyottiṣṭhetyāturam brūyāt | utkuṭukobhavatasterāgamanāyeti |
netramKH netra A apanīyaKH mapanīya A triṃśan mātrāpīḍanakālād upetyottiṣṭhetyāturamtriṃśan mātrāpīḍanakālād upetyottiṣṭhetyāturamtriṃśan mātrāpīḍanakālād upetyottiṣṭhetyāturamKH triṃśanmātrāḥ pīḍanakālād upekṣyottiṣṭhetyāturaṃ A brūyāt | utkuṭukobhavatasterāgamanāyetibrūyād utkuṭukobhavatasterāgamanāyetiKH brūyāt | athāturam upaveśayed utkuṭukaṃ bastyāgamanārtham | nirūhapratyāgamanakālas tu muhūrto bhavati || A
cf. 1938 ed. 4.38.6
anena vidhinā dadyād bastiṃ bastiviśāradaḥ ||
dvitīyam vā tṛtīyam vā caturtham vā yathārthataḥ ||
anena vidhinā dadyād bastiṃ bastiviśāradaḥ ||
dvitīyam vā tṛtīyam vā caturtham vā yathārthataḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.7
samyaṅ nirūḍhaliṅge tu prāptabastin nivārayet |
samyaṅ nirūḍhaliṅge tu prāptabastin nivārayet |
cf. 1938 ed. 4.38.8
api hīnaṃ kramaṅ kuryān na ca kuryād atikramaṃ ||
viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ
alpālpavego vinvāta hīnohīno nirūhaṇaḥ ||
api hīnaṃ kramaṅ kuryān na ca kuryād atikramaṃ ||
viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ
alpālpavego vinvāta hīnohīno nirūhaṇaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.8.1
mūrcchāśūlakaphaprāyo mahāvegātiśabditaḥ |
yasya mūtrapurīṣañ ca kaphavāyuś ca gacchati ||
mūrcchāśūlakaphaprāyo mahāvegātiśabditaḥ |
yasya mūtrapurīṣañ ca kaphavāyuś ca gacchati ||
cf. 1938 ed. 4.38.8.2
krameṇa laghutā caiva sunirūhaḥ samānavaḥ |
sunirūḍhantato jantuṃ snātaṃ bhuktarasodanaṃ ||
krameṇa laghutā caiva sunirūhaḥ samānavaḥ |
sunirūḍhantato jantuṃ snātaṃ bhuktarasodanaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.38.8.3
yathoktena vidhānena yojayet snehabastinā |
tadahas tasya pavanād bhayam balavad iṣyate ||
yathoktena vidhānena yojayet snehabastinā |
tadahas tasya pavanād bhayam balavad iṣyate ||
cf. 1938 ed. 4.38.8.4
rasodanastena śastas tadahaś cānuvāsanaṃ |
paś cādagnibalam matvā pavanasya ca veṣṭitaṃ ||
rasodanastena śastas tadahaś cānuvāsanaṃ |
paś cādagnibalam matvā pavanasya ca veṣṭitaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.38.8.5
annopastambhite kāṣṭhe snehabastirvvidhīyate || o ||
annopastambhite kāṣṭhe snehabastirvvidhīyate || o ||
cf. 1938 ed. 4.38.8.6
viviktatāmanastuṣṭi snigdhatā vyādhinigrahaḥ ||
āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇaṃ ||
viviktatāmanastuṣṭi snigdhatā vyādhinigrahaḥ ||
āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇaṃ ||
em. durnirūḍhaḥ sa vijñeyo mūtrārtyarucijāḍyavān
| yānyeva prāṅmayoktāni liṅgānyativirecite || A
| yānyeva prāṅmayoktāni liṅgānyativirecite || A
em. tānyevātinirūḍhe 'pi vijñeyāni vipaścitā |
yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ || A
yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ || A
em. lāghavaṃ copajāyeta sunirūḍhaṃ tam ādiśet |
sunirūḍhaṃ tato jantuṃ snātavantaṃ tu bhojayet || A
sunirūḍhaṃ tato jantuṃ snātavantaṃ tu bhojayet || A
em. pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt ||
sarvaṃ vā jāṅgalarasair bhojayed avikāribhiḥ || A
sarvaṃ vā jāṅgalarasair bhojayed avikāribhiḥ || A
em. tribhāgahīnam ardhaṃ vā hīnamātram athāpi vā ||
yathāgnidoṣaṃ mātreyaṃ bhojanasya vidhīyate || A
yathāgnidoṣaṃ mātreyaṃ bhojanasya vidhīyate || A
em. anantaraṃ tato yuñjyād yathāsvaṃ snehabastinā ||
viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ || A
viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ || A
em. āsthāpanasnehabastyoḥ samyag dāne tu lakṣaṇam ||
tadahas tasya pavanād bhayaṃ balavad iṣyate || A
tadahas tasya pavanād bhayaṃ balavad iṣyate || A
em. rasaudanastena śastas tadahaś cānuvāsanam ||
paś cād agnibalaṃ matvā pavanasya ca ceṣṭitam || A
paś cād agnibalaṃ matvā pavanasya ca ceṣṭitam || A
cf. 1938 ed. 4.38.17
anāyāntam muhūrttāt tu nirūhaṃ śodhanair haret |
anāyāntam muhūrttāt tu nirūhaṃ śodhanair haret |
cf. 1938 ed. 4.38.18
nirūhair eva matimān kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ ||
viguṇānilaviṣṭabdhaś ciran tiṣṭhan nirūhaṇaḥ |
nirūhair eva matimān kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ ||
viguṇānilaviṣṭabdhaś ciran tiṣṭhan nirūhaṇaḥ |
cf. 1938 ed. 4.38.19
śūlāratijvarāṭopāt maraṇam vā pravarttayet ||
na tu bhuktavate deyam āsthāpanam iti sthitiḥ |
śūlāratijvarāṭopāt maraṇam vā pravarttayet ||
na tu bhuktavate deyam āsthāpanam iti sthitiḥ |
cf. 1938 ed. 4.38.20
āmaṃ hi tad haredbhuktaṃ ccharddim vā janayed bhṛśaṃ ||
kopayet sarvvadoṣān vā tasmād dadyād anāsite |
āmaṃ hi tad haredbhuktaṃ ccharddim vā janayed bhṛśaṃ ||
kopayet sarvvadoṣān vā tasmād dadyād anāsite |
āmaṃ hiKH om. A tad haredbhuktaṃtad haredbhuktaṃH vi A taddhared bhuktaṃ K ccharddim vācchardim vāKH sūcikāṃ vā A janayed bhṛśaṃH janayecchardiṃ vā 'pi sudāruṇām || A janayed bhṛṣaṃ | K kopayet sarvvadoṣān vā
kopayet sarvadoṣān vā
kopayet sarvvadoṣān vāAH
kopayed sarvadoṣān vā K tasmād dadyād anāsitetasmād dadyād anāsiteKH tasmād dadyād abhojine || A
kopayet sarvadoṣān vā
kopayet sarvvadoṣān vāAH
kopayed sarvadoṣān vā K tasmād dadyād anāsitetasmād dadyād anāsiteKH tasmād dadyād abhojine || A
em. jīrṇānnasyāśaye doṣāḥ puṃsaḥ pravyaktim āgatāḥ |.
niḥśeṣāḥ sukhamāyānti bhojanenāprapīḍitāḥ || A
niḥśeṣāḥ sukhamāyānti bhojanenāprapīḍitāḥ || A
em. navā''sthāpanavikṣiptam annam agniḥ pradhāvati |.
tasmād āsthāpanaṃ deyaṃ nirāhārāya jānatā || A
tasmād āsthāpanaṃ deyaṃ nirāhārāya jānatā || A
cf. 1938 ed. 4.38.23
āvasthikān kramān vāpi matvā kāryan nirūhaṇaṃ ||
malepahṛtadoṣāṇām balavattvanna vidyate |
āvasthikān kramān vāpi matvā kāryan nirūhaṇaṃ ||
malepahṛtadoṣāṇām balavattvanna vidyate |
cf. 1938 ed. 4.38.24
kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasās tathā ||
lavaṇāni tathā kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapā vacā |
kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasās tathā ||
lavaṇāni tathā kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapā vacā |
cf. 1938 ed. 4.38.25
kuṣṭan trikaṭakaṃ rāsnā saralā suradāru ca ||
rajane madhukaṃ hiṅgu elā saṃśodhanāni ca |
kuṣṭan trikaṭakaṃ rāsnā saralā suradāru ca ||
rajane madhukaṃ hiṅgu elā saṃśodhanāni ca |
cf. 1938 ed. 4.38.26
kaṭukāṃ śarkkarāṃ mustām uśīrañ candanaṃ śaṭhīṃ ||
mañjiṣṭhām madanañ caṇḍāṃ trāyamāṇāṃ rasāñjanaṃ |
kaṭukāṃ śarkkarāṃ mustām uśīrañ candanaṃ śaṭhīṃ ||
mañjiṣṭhām madanañ caṇḍāṃ trāyamāṇāṃ rasāñjanaṃ |
cf. 1938 ed. 4.38.27
bilvamadhyaṃ yavānīñ caphalinī śakrajā yavān ||
kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakau tathā |
bilvamadhyaṃ yavānīñ caphalinī śakrajā yavān ||
kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakau tathā |
cf. 1938 ed. 4.38.28
medā caiva mahāmedā ṛddhi vṛddhir madhūlikā ||
nirūheṣu yathālābham eṣa varggo vidhīyate |
medā caiva mahāmedā ṛddhi vṛddhir madhūlikā ||
nirūheṣu yathālābham eṣa varggo vidhīyate |
cf. 1938 ed. 4.38.29
kvāthasya bhāgāś catvāraḥ snehabhāgaś ca pañcamaḥ ||
svasthe 'nile caturthas tu kupitenyataroṣṭamaḥ |
kvāthasya bhāgāś catvāraḥ snehabhāgaś ca pañcamaḥ ||
svasthe 'nile caturthas tu kupitenyataroṣṭamaḥ |
cf. 1938 ed. 4.38.30
sarvveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃlavaṇam punaḥ ||
kṣaudramūlaghṛtakṣīram amlamāṃsarasastathā |
sarvveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃlavaṇam punaḥ ||
kṣaudramūlaghṛtakṣīram amlamāṃsarasastathā |
cf. 1938 ed. 4.38.31
yuktyā pradāpayed dhīmān nirūhe kalpanātviyaṃ ||
yuktyā pradāpayed dhīmān nirūhe kalpanātviyaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.38.32
klakasnehakaṣāyāṇāṃ mavivekād bhiṣagvaraiḥ |
bastis tu kalpitaḥ proktas tasya dānaṃ yathārthavakṛt
klakasnehakaṣāyāṇāṃ mavivekād bhiṣagvaraiḥ |
bastis tu kalpitaḥ proktas tasya dānaṃ yathārthavakṛt
klakasnehakaṣāyāṇāṃH kalkasnehakaṣāyāṇā A kalkasnehakaṣāyāṇām K mavivekād bhiṣagvaraiḥmavivekād bhiṣagvaraiḥH mavivekādbhiṣagvaraiḥ | A avivekād bhiṣagvaraiḥ | K bastis tu
bastis tuKH
basteḥ su A kalpitaḥKH kalpanā A proktasKH proktā A yathārthavakṛtyathārthavakṛtHpc yathārthakṛt yathārthakṛt ||yathārthakṛt |yathārthakṛt AKHac
bastis tuKH
basteḥ su A kalpitaḥKH kalpanā A proktasKH proktā A yathārthavakṛtyathārthavakṛtHpc yathārthakṛt yathārthakṛt ||yathārthakṛt |yathārthakṛt AKHac
em. dattvā ''ādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtadvayam |
pātre talena mathnīyāttadvat snehaṃ śanaiḥ śanaiḥ || A
pātre talena mathnīyāttadvat snehaṃ śanaiḥ śanaiḥ || A
em. samyak sumathite dadyāt phalakalkamataḥ param |
tato yathocitān kalkān bhāgaiḥ svaiḥ ślakṣṇapeṣitān || A
tato yathocitān kalkān bhāgaiḥ svaiḥ ślakṣṇapeṣitān || A
em. gambhīre bhājane 'nyasminmaśnīyāttaṃ khajena ca |
yathā vā sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ samaḥ || A
yathā vā sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ samaḥ || A
em. rasakṣīrāmlamūtrāṇāṃ doṣāvasthāmavekṣya tu |
kaṣāyaprasṛtān pañca supūtāṃs tatra dāpayet || A
kaṣāyaprasṛtān pañca supūtāṃs tatra dāpayet || A
em. ata ūrdhvaṃ dvādaśaprasṛtān vakṣyāmaḥ | dattvā ''ādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam |
vinirmathya tato dadyāt snehasya prasṛtitrayam || A
vinirmathya tato dadyāt snehasya prasṛtitrayam || A
em. ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet |
saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisaṃmitam || A
saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisaṃmitam || A
em. vitarec ca tadāvāpamante dviprasṛtonmitam |
evaṃ prakalpito bastir dvādaśaprasṛto bhavet || A
evaṃ prakalpito bastir dvādaśaprasṛto bhavet || A
em. jyeṣṭhāyāḥ khalu mātrāyāḥ pramāṇamidamīritam |
apahrāse bhiṣak kuryāt tadvat prasṛtihāpanam || A
apahrāse bhiṣak kuryāt tadvat prasṛtihāpanam || A
em. yathāvayo nirūhāṇāṃ kalpaneyamudāhṛtā |
saindhavādidravāntānāṃ siddhikāmair bhiṣagvaraiḥ || A
saindhavādidravāntānāṃ siddhikāmair bhiṣagvaraiḥ || A
em. ata ūrdhvaṃ pravakṣyante bastayo 'tra vibhāgaśaḥ |
yathādoṣaṃ prayuktā ye hanyurnānāvidhān gadān || A
yathādoṣaṃ prayuktā ye hanyurnānāvidhān gadān || A
em. śampākorubuvarṣābhūvājigandhāniśācchadaiḥ |
pañcamūlībalārāsnāguḍūcīsuradārubhiḥ || A
pañcamūlībalārāsnāguḍūcīsuradārubhiḥ || A
em. kvathitaiḥ pālikair ebhir madanāṣṭakasaṃyutaiḥ |
kalkair māgadhikāmbhodahapuṣāmisisaindhavaiḥ || A
kalkair māgadhikāmbhodahapuṣāmisisaindhavaiḥ || A
em. vatsāhvayapriyaṅgūgrāyaṣṭyāhvayarasāñjanaiḥ |
dadyādāsthāpanaṃ koṣṇaṃ kṣaudrādyair abhisaṃskṛtam || A
dadyādāsthāpanaṃ koṣṇaṃ kṣaudrādyair abhisaṃskṛtam || A
em. pṛṣṭhorutrikaśūlāśmaviṇmūtrānilasaṅginām |
grahaṇīmārutārśoghnaṃ raktamāṃsabalapradam || A
grahaṇīmārutārśoghnaṃ raktamāṃsabalapradam || A
em. guḍūcītriphalārāsnādaśamūlabalāpalaiḥ |
kvathitaiḥ ślakṣṇapiṣṭas tu priyaṅgughanasaindhavaiḥ || A
kvathitaiḥ ślakṣṇapiṣṭas tu priyaṅgughanasaindhavaiḥ || A
em. śatapuṣpāvacākṛṣṇāyavānīkuṣṭhabilvajaiḥ |
saguḍair akṣamātrais tu madanārdhapalānvitaiḥ || A
saguḍair akṣamātrais tu madanārdhapalānvitaiḥ || A
em. kṣaudratailaghṛtakṣīraśuktakāñjikamastubhiḥ |
samāloḍya ca mūtreṇa dadyādāsthāpanaṃ param || A
samāloḍya ca mūtreṇa dadyādāsthāpanaṃ param || A
em. tejovarṇabalotsāhavīryāgniprāṇavardhanam |
sarvamārutarogaghnaṃ vayaḥsthāpanam uttamam || A
sarvamārutarogaghnaṃ vayaḥsthāpanam uttamam || A
em. kuśādipañcamūlābdatriphalotpalavāsakaiḥ |
sārivośīramañjiṣṭhārāsnāreṇuparūṣakaiḥ || A
sārivośīramañjiṣṭhārāsnāreṇuparūṣakaiḥ || A
em. pālikaiḥ kvathitaiḥ samyag dravyair ebhiś ca peṣitaiḥ |
śṛṅgāṭakātmaguptebhakesarāgurucandanaiḥ || A
śṛṅgāṭakātmaguptebhakesarāgurucandanaiḥ || A
em. vidārīmisimañjiṣṭhāśyāmendrayavasindhujaiḥ |
phalapadmakayaṣṭyāhvaiḥ kṣaudrakṣīraghṛtāplutaiḥ || A
phalapadmakayaṣṭyāhvaiḥ kṣaudrakṣīraghṛtāplutaiḥ || A
em. dattamāsthāpanaṃ śītamamlahīnais tathā dravaiḥ |
dāhāsṛgdarapittāsṛkpittagulmajvarāñjayet || A
dāhāsṛgdarapittāsṛkpittagulmajvarāñjayet || A
em. rodhracandanamañjiṣṭhārāsnānantābalardhibhiḥ |
sārivāvṛṣakāśmaryamedāmadhukapadmakaiḥ || A
sārivāvṛṣakāśmaryamedāmadhukapadmakaiḥ || A
em. sthirāditṛṇamūlaiś ca kvāthaḥ karṣatrayonmitaiḥ |
piṣṭair jīvakakākolīyugardhimadhukotpalaiḥ || A
piṣṭair jīvakakākolīyugardhimadhukotpalaiḥ || A
em. prapauṇḍarīkajīvantīmedāreṇuparūṣakaiḥ |
abhīrumisisindhūtthavatsakośīrapadmakaiḥ || A
abhīrumisisindhūtthavatsakośīrapadmakaiḥ || A
em. kaseruśarkarāyuktaiḥ sarpirmadhupayaḥplutaiḥ |
dravais tīkṣṇāmlavarjyaiś ca datto bastiḥ suśītalaḥ || A
dravais tīkṣṇāmlavarjyaiś ca datto bastiḥ suśītalaḥ || A
em. gulmāsṛgdarahṛtpāṇḍurogān saviṣamajvarān |
asṛkpittātisārau ca hanyātpittakṛtān gadān || A
asṛkpittātisārau ca hanyātpittakṛtān gadān || A
em. bhadrānimbakulatthārkakośātakyamṛtāmaraiḥ |
sārivābṛhatīpāṭhāmūrvāragvadhavatsakaiḥ || A
sārivābṛhatīpāṭhāmūrvāragvadhavatsakaiḥ || A
em. kvāthaḥ kalkas tu kartavyo vacāmadanasarṣapaiḥ |
saindhavāmarakuṣṭhailāpippalībilvanāgaraiḥ || A
saindhavāmarakuṣṭhailāpippalībilvanāgaraiḥ || A
em. kaṭutailamadhukṣāramūtratailāmlasaṃyutaiḥ |
kāryamāsthāpanaṃ tūrṇaṃ kāmalāpāṇḍumehinām || A
kāryamāsthāpanaṃ tūrṇaṃ kāmalāpāṇḍumehinām || A
em. medasvināmanagnīnāṃ kapharogāśanadviṣām |
galagaṇḍagaraglāniślīpadodararogiṇām || A
galagaṇḍagaraglāniślīpadodararogiṇām || A
em. daśamūlīniśābilvapaṭolatriphalāmaraiḥ |
kvathitaiḥ kalkapiṣṭais tu mustasaindhavadārubhiḥ || A
kvathitaiḥ kalkapiṣṭais tu mustasaindhavadārubhiḥ || A
em. pāṭhāmāgadhikendrāhvais tailakṣāramadhuplutaiḥ |
kuryād āsthāpanaṃ samyaṅmūtrāmlaphalayojitaiḥ || A
kuryād āsthāpanaṃ samyaṅmūtrāmlaphalayojitaiḥ || A
em. kaphapāṇḍugadālasyamūtramārutasaṃginām |
āmāṭopāpacīśleṣmagulmakrimivikāriṇām || A
āmāṭopāpacīśleṣmagulmakrimivikāriṇām || A
em. vṛṣāśmabhedavarṣābhūdhānyagandharvahastakaiḥ |
daśamūlabalāmūrvāyavakolaniśācchadaiḥ || A
daśamūlabalāmūrvāyavakolaniśācchadaiḥ || A
em. kulatthabilvabhūnimbaiḥ kvāthitaiḥ palasaṃmitaiḥ |
kalkair madanayaṣṭyāhvaṣaḍgranthāmarasarṣapaiḥ || A
kalkair madanayaṣṭyāhvaṣaḍgranthāmarasarṣapaiḥ || A
em. pippalīmūlasindhūtthayavānīmisivatsakaiḥ |
kṣaudrekṣukṣīragomūtrasarpistailarasāplutaiḥ || A
kṣaudrekṣukṣīragomūtrasarpistailarasāplutaiḥ || A
em. tūrṇamāsthāpanaṃ kāryaṃ saṃsṛṣṭabahurogiṇām |
gṛdhrasīśarkarāṣṭhīlātūnīgulmagadāpaham || A
gṛdhrasīśarkarāṣṭhīlātūnīgulmagadāpaham || A
em. rāsnāragvadhavarṣābhūkaṭukośīravāridaiḥ |
trāyamāṇāmṛtāraktāpañcamūlībibhītakaiḥ || A
trāyamāṇāmṛtāraktāpañcamūlībibhītakaiḥ || A
em. sabalaiḥ pālikaiḥ kvāthaḥ kalkas tu madanānvitaiḥ |
yaṣṭyāhvamisisindhūtthaphalinīndrayavāhvayaiḥ || A
yaṣṭyāhvamisisindhūtthaphalinīndrayavāhvayaiḥ || A
em. rasāñjanarasakṣaudradrākṣāsauvīrasaṃyutaiḥ |
yukto bastiḥ sukhoṣṇo 'yaṃ māṃsaśukrabalaujasām || A
yukto bastiḥ sukhoṣṇo 'yaṃ māṃsaśukrabalaujasām || A
em. āyuṣo 'gneś ca saṃskartā hanti cāśu gadānimān |
gulmāsṛgdaravīsarpamūtrakṛcchrakṣatakṣayān || A
gulmāsṛgdaravīsarpamūtrakṛcchrakṣatakṣayān || A
em. viṣamajvaramarśāsi grahaṇīṃ vātakuṇḍalīm |
jānujaṅghāśirobastigrahodāvartamārutān || A
jānujaṅghāśirobastigrahodāvartamārutān || A
em. vātāsṛkśarkarāṣṭhīlākukṣiśūlodarārucīḥ |
raktapittakaphonmādapramehādhmānahṛdgrahān || A
raktapittakaphonmādapramehādhmānahṛdgrahān || A
cf. 1938 ed. 4.38.77
vātaghnauṣadhaniḥkvāthāḥ saindhavatrivṛtā yutāḥ |
sāmlāḥ sukhoṣṇā deyāḥ syur bbastayaḥ kupitenile ||
vātaghnauṣadhaniḥkvāthāḥ saindhavatrivṛtā yutāḥ |
sāmlāḥ sukhoṣṇā deyāḥ syur bbastayaḥ kupitenile ||
cf. 1938 ed. 4.38.78
nyagrodhādigaṇaḥ kvāthāḥ kākolyādi samāyutā |
vidheyā bastayaḥ pitte sakṣaudraghṛtaśarkkarāḥ ||
nyagrodhādigaṇaḥ kvāthāḥ kākolyādi samāyutā |
vidheyā bastayaḥ pitte sakṣaudraghṛtaśarkkarāḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.79
āragvadhagaṇakvāthāḥ pippalyādi samāyutāḥ |
sakṣaudramūtrā deyāḥ syur bbastayaḥ kupite kaphe ||
āragvadhagaṇakvāthāḥ pippalyādi samāyutāḥ |
sakṣaudramūtrā deyāḥ syur bbastayaḥ kupite kaphe ||
cf. 1938 ed. 4.38.80
śarkkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ |
kṣīravṛkṣakaṣāyādyāḥ bastayaḥ śoṇite hitāḥ ||
śarkkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ |
kṣīravṛkṣakaṣāyādyāḥ bastayaḥ śoṇite hitāḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.81
śodhanadravyaniḥkvāthās tatkalkasnehasaṃyutāḥ |
khajena mathitā deyā bastayaḥ śodhane matāḥ ||
śodhanadravyaniḥkvāthās tatkalkasnehasaṃyutāḥ |
khajena mathitā deyā bastayaḥ śodhane matāḥ ||
em. triphalākvāthagomūtrakṣaudrakṣārasamāyutāḥ |
ūṣakādipratīvāpā bastayo lekhanāḥ smṛtāḥ || A
ūṣakādipratīvāpā bastayo lekhanāḥ smṛtāḥ || A
em. bṛṃhaṇadravyaniṣkvāthāḥ kalkair madhurakair yutāḥ |
sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ || A
sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ || A
em. caṭakāṇḍoccaṭākvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkarāḥ |
ātmaguptāphalāvāpāḥ smṛtā vājīkarā nṛṇām || A
ātmaguptāphalāvāpāḥ smṛtā vājīkarā nṛṇām || A
em. badaryairāvatīśeluśālmalīdhanvanāṅkurāḥ |
kṣīrasiddhāḥ kṣaudrayutāḥ sāsrāḥ picchilasaṃjñitāḥ || A
kṣīrasiddhāḥ kṣaudrayutāḥ sāsrāḥ picchilasaṃjñitāḥ || A
em. vārāhamāhiṣaurabhrabaiḍālaiṇeyakaukkuṭam |
sadyaskamasṛgājaṃ vā deyaṃ picchilabastiṣu || A
sadyaskamasṛgājaṃ vā deyaṃ picchilabastiṣu || A
cf. 1938 ed. 4.38.87
priyaṃgvādigaṇakvāthāḥ piṣṭāmbasṣṭādisaṃyutāḥ |
sakṣaudrāḥ saghṛtāś cāpi bastayo grāhiṇo matāḥ ||
priyaṃgvādigaṇakvāthāḥ piṣṭāmbasṣṭādisaṃyutāḥ |
sakṣaudrāḥ saghṛtāś cāpi bastayo grāhiṇo matāḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.87.1
triphalākalkagomūtrakṣaudrakṣārasamanvitāḥ |
ūṣakādisamāvāpā bastayo lekhanā matāḥ ||
triphalākalkagomūtrakṣaudrakṣārasamanvitāḥ |
ūṣakādisamāvāpā bastayo lekhanā matāḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.87.2
bṛṃhaṇadravyaniḥkvāthāḥkalkair mmadhurasaṃyutāḥ |
sarppir mmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇā matāḥ ||
bṛṃhaṇadravyaniḥkvāthāḥkalkair mmadhurasaṃyutāḥ |
sarppir mmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇā matāḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.87.3
caṭakāṇḍoccaṭakvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkkarāḥ |
ātmaguptaphalāvāpāḥ smṛtā vyājīkarā nṛṇāṃ ||
caṭakāṇḍoccaṭakvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkkarāḥ |
ātmaguptaphalāvāpāḥ smṛtā vyājīkarā nṛṇāṃ ||
cf. 1938 ed. 4.38.87.4
badaryairāvatīśelū śālmalī dhanvanāṅkurāḥ |
kṣīrasiddhās tu śītāsṛk saṃyuktaḥ picchilā matāḥ ||
badaryairāvatīśelū śālmalī dhanvanāṅkurāḥ |
kṣīrasiddhās tu śītāsṛk saṃyuktaḥ picchilā matāḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.88
eteṣveva ca yogeṣu snehaḥ siddhāḥ pṛthak pṛthak |
tatkarmmasādhanā vaidyair vvidheyā snehabastiṣu ||
eteṣveva ca yogeṣu snehaḥ siddhāḥ pṛthak pṛthak |
tatkarmmasādhanā vaidyair vvidheyā snehabastiṣu ||
cf. 1938 ed. 4.38.89
vandhyānāṃ śatapākeśo śodhitānāṃ yathākramaṃ |
balātelaina deyāḥ syur bbastayas traivṛtena vā || o ||
vandhyānāṃ śatapākeśo śodhitānāṃ yathākramaṃ |
balātelaina deyāḥ syur bbastayas traivṛtena vā || o ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.1
siddhān ataḥ pravakṣyāmi bastīn nānāgadāpahān |
daśamūlājamāṃsasya kvāthamaṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||
siddhān ataḥ pravakṣyāmi bastīn nānāgadāpahān |
daśamūlājamāṃsasya kvāthamaṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.2
siddhān ataḥ pravakṣyāmi bastīn nānāgadāpahān |
daśamūlājamāṃsasya kvāthamaṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||
siddhān ataḥ pravakṣyāmi bastīn nānāgadāpahān |
daśamūlājamāṃsasya kvāthamaṣṭāṃśaśeṣitaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.3
phalaṃ saindhavam amlañ ca saṃyojya khajamūrcchitaṃ |
sukhoṣṇam vātarogaghnam balavarṇṇakaramparaṃ ||
phalaṃ saindhavam amlañ ca saṃyojya khajamūrcchitaṃ |
sukhoṣṇam vātarogaghnam balavarṇṇakaramparaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.4
bastirnniratyayamimaṃ vidadhyād daśamūlikaṃ |
trāyamāṇāpaṭolañ ca pañcamūlatrikaṇṭake ||
bastirnniratyayamimaṃ vidadhyād daśamūlikaṃ |
trāyamāṇāpaṭolañ ca pañcamūlatrikaṇṭake ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.5
balāyavaiś ca niḥkvāthya pādaśeṣañjalāḍhakaṃ |
chāgamāṃsarasārddhena yojitam vipacet punaḥ ||
balāyavaiś ca niḥkvāthya pādaśeṣañjalāḍhakaṃ |
chāgamāṃsarasārddhena yojitam vipacet punaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.6
prasthaśeṣan tataḥ piṣṭaiḥ kāntākṛṣṇādyanair yutaṃ |
sarppistailasamākṣīrasaindhavair mmadanena ca ||
prasthaśeṣan tataḥ piṣṭaiḥ kāntākṛṣṇādyanair yutaṃ |
sarppistailasamākṣīrasaindhavair mmadanena ca ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.7
cakṣuṣyan dīpanam bastin dadyāt māṃsabalapradaṃ |
eraṇḍan triphalāṃmūlād bṛhatyau pragrahaṃ sthire ||
cakṣuṣyan dīpanam bastin dadyāt māṃsabalapradaṃ |
eraṇḍan triphalāṃmūlād bṛhatyau pragrahaṃ sthire ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.8
aśvagandhāmṛtā gandhā palāśāsuradāru ca |
rāsnā punarnnavabalāśvadaṃṣṭrā capalonmitāḥ ||
aśvagandhāmṛtā gandhā palāśāsuradāru ca |
rāsnā punarnnavabalāśvadaṃṣṭrā capalonmitāḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.9
paktvā jalāḍhakaṃ cāmladvyāḍhake pādaśoṣite |
piṣṭaiḥ śatāhvāhapuṣā kāntā kṛṣṇā rasāñjanaiḥ ||
paktvā jalāḍhakaṃ cāmladvyāḍhake pādaśoṣite |
piṣṭaiḥ śatāhvāhapuṣā kāntā kṛṣṇā rasāñjanaiḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.10
mustendrayavaṣaḍgranthā madhukaiś cākṣabhāgikaiḥ |
sasaindhavaghṛtakṣaudratailamūtraiś ca yojitaḥ ||
mustendrayavaṣaḍgranthā madhukaiś cākṣabhāgikaiḥ |
sasaindhavaghṛtakṣaudratailamūtraiś ca yojitaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.11
sandhyasthipārśvajaṃghoru pādapṛṣṭhatrikāśritaṃ |
śūlaṃ kaphāvṛtam vātaviṇmūtragrahaṇaṃ saruk ||
sandhyasthipārśvajaṃghoru pādapṛṣṭhatrikāśritaṃ |
śūlaṃ kaphāvṛtam vātaviṇmūtragrahaṇaṃ saruk ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.12
aśmarīśarkkarādhmānagrahaṇyarśogadān api |
eraṇḍādirayaṃ hanyād bastilekhanadīpanaḥ ||
aśmarīśarkkarādhmānagrahaṇyarśogadān api |
eraṇḍādirayaṃ hanyād bastilekhanadīpanaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.13
mustā pāṭhāmṛtātiktā balā rāsnā punarnnavā |
mañjiṣṭhāragvadhośīra trāyamāṇākṣagokṣurān ||
mustā pāṭhāmṛtātiktā balā rāsnā punarnnavā |
mañjiṣṭhāragvadhośīra trāyamāṇākṣagokṣurān ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.14
sahālpapañcamūlena palikāṃ madanāṣṭakāṃ |
jaladroṇe pacet kvātham pādaśeṣam punaḥ pacet ||
sahālpapañcamūlena palikāṃ madanāṣṭakāṃ |
jaladroṇe pacet kvātham pādaśeṣam punaḥ pacet ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.15
kṣīraprasthena saṃyuktaṃ kṣīrapiṣṭam pariśrutaṃ |
jaṅgalānurasotpādaḥ sarppiṣo madanas tathā ||
kṣīraprasthena saṃyuktaṃ kṣīrapiṣṭam pariśrutaṃ |
jaṅgalānurasotpādaḥ sarppiṣo madanas tathā ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.16
śatāhvāphalinīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ |
kārṣikaiḥ saindhavayutaiḥ kalkair bbastiḥ suyojitaḥ ||
śatāhvāphalinīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ |
kārṣikaiḥ saindhavayutaiḥ kalkair bbastiḥ suyojitaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.17
vātāsṛkmohaśophārśo gulmamūtravibandhanut |
visarppajvaraviḍbhaṅga raktapittavināśanaḥ ||
vātāsṛkmohaśophārśo gulmamūtravibandhanut |
visarppajvaraviḍbhaṅga raktapittavināśanaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.89.20
valyaḥ sandīpanovṛṣyaś cakṣuṣyaḥ śūlanāśanaḥ |
yāyanānānayaṃ rājā bastimustādiko mataḥ ||
valyaḥ sandīpanovṛṣyaś cakṣuṣyaḥ śūlanāśanaḥ |
yāyanānānayaṃ rājā bastimustādiko mataḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.90
narasyottamasatvasya tīkṣṇaṃ bastīn pradāpayet |
madhyam madhyamasatvasya hīnasatvasya vā mṛduṃ ||
narasyottamasatvasya tīkṣṇaṃ bastīn pradāpayet |
madhyam madhyamasatvasya hīnasatvasya vā mṛduṃ ||
cf. 1938 ed. 4.38.91
evaṅ kālam balandoṣam vikārañ ca vikāravit |
bastidravyabalañ caiva vīkṣya bastim prayojayet ||
evaṅ kālam balandoṣam vikārañ ca vikāravit |
bastidravyabalañ caiva vīkṣya bastim prayojayet ||
cf. 1938 ed. 4.38.92
dadyādutkleśanaṃ pūrvvam madhye doṣaharaṃ punaḥ |
paś cāt saṃśamanīyañ ca bastiṃ bastiviśāradaḥ ||
dadyādutkleśanaṃ pūrvvam madhye doṣaharaṃ punaḥ |
paś cāt saṃśamanīyañ ca bastiṃ bastiviśāradaḥ ||
em. eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā |
hapuṣāphalakalkaś ca bastir utkleśanaḥ smṛtaḥ || A
hapuṣāphalakalkaś ca bastir utkleśanaḥ smṛtaḥ || A
em. śatāhvā madhukaṃ bījaṃ kauṭajaṃ phalam eva ca |
sakāñjikaḥ sagomūtro bastir doṣaharaḥ smṛtaḥ || A
sakāñjikaḥ sagomūtro bastir doṣaharaḥ smṛtaḥ || A
em. priyaṅgurmadhukaṃ mustā tathaiva ca rasāñjanam |
sakṣīraḥ śasyate bastir doṣāṇāṃ śamanaḥ paraḥ || A
sakṣīraḥ śasyate bastir doṣāṇāṃ śamanaḥ paraḥ || A
cf. 1938 ed. 4.38.96
|| nṛpāṇāṃ tat samānānāṃ tathā vasumatām api |
nārīṇāṃ sukumārāṇān tathaiva śiśuvṛddhayoḥ ||
|| nṛpāṇāṃ tat samānānāṃ tathā vasumatām api |
nārīṇāṃ sukumārāṇān tathaiva śiśuvṛddhayoḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.97
doṣanirharaṇārthāya balavarṇṇodayāya ca |
samāsenopadekṣyāmi vidhānam mādhutailikaṃ ||
doṣanirharaṇārthāya balavarṇṇodayāya ca |
samāsenopadekṣyāmi vidhānam mādhutailikaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.38.98
yānastrīpānabhojyeṣu parihāro na rocyate |
phalañ ca vipulan dṛṣṭaṃ vyāpadañ cāpy asambhavaḥ ||
yānastrīpānabhojyeṣu parihāro na rocyate |
phalañ ca vipulan dṛṣṭaṃ vyāpadañ cāpy asambhavaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.38.99
yadicchati tadaiveṣa nirūhakramam arhati |
yadicchati tadaiveṣa nirūhakramam arhati |
cf. 1938 ed. 4.38.100
madhutaile same syātāṃ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ ||
karṣaś ca śatapuṣpāṇān tato 'rddhaṃ saindhavasya ca |
madhutaile same syātāṃ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ ||
karṣaś ca śatapuṣpāṇān tato 'rddhaṃ saindhavasya ca |
cf. 1938 ed. 4.38.101
phalanaikena saṃyuktaḥ khajena suviloḍitaḥ ||
deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasaṃyutaḥ |
phalanaikena saṃyuktaḥ khajena suviloḍitaḥ ||
deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasaṃyutaḥ |
cf. 1938 ed. 4.38.102
vacā madhu ca tailañ ca kvāthaḥ sacasasaindhavaḥ ||
phalapippalisaṃyukte vastir yuktarathaḥ smṛtaḥ |
vacā madhu ca tailañ ca kvāthaḥ sacasasaindhavaḥ ||
phalapippalisaṃyukte vastir yuktarathaḥ smṛtaḥ |
cf. 1938 ed. 4.38.103
suradāru vacā rāsnā śatapuṣpā tathaiva ca ||
hiṃgusaindhavasaṃyuktobastirddoṣaharaḥ smṛtaḥ |
suradāru vacā rāsnā śatapuṣpā tathaiva ca ||
hiṃgusaindhavasaṃyuktobastirddoṣaharaḥ smṛtaḥ |
cf. 1938 ed. 4.38.104
pañcamūlīkaṣāyantu tailam māgadhikā madhuḥ ||
bastireṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ |
pañcamūlīkaṣāyantu tailam māgadhikā madhuḥ ||
bastireṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ |
cf. 1938 ed. 4.38.105
yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikāyutaḥ ||
sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastir iti smṛtaḥ |
yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikāyutaḥ ||
sasaindhavaḥ samadhukaḥ siddhabastir iti smṛtaḥ |
em. mustāpāṭhāmṛtātiktābalārāsnāpunarnavāḥ |
mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākhyagokṣurān || A
mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākhyagokṣurān || A
em. pālikān pañcamūlālpasahitānmadanāṣṭakam |
jalāḍhake pacet kvāthaṃ pādaśeṣaṃ punaḥ pacet || A
jalāḍhake pacet kvāthaṃ pādaśeṣaṃ punaḥ pacet || A
em. kṣīrārdhāḍhakasaṃyuktamākṣīrāt suparisrutam |
apadena jāṅgalarasastatahā madhughṛtaṃ samam || A
apadena jāṅgalarasastatahā madhughṛtaṃ samam || A
em. śatāhvāphalinīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ |
kārṣikaiḥ saindhavonmiśraiḥ kalkair bastiḥ prayojitaḥ || A
kārṣikaiḥ saindhavonmiśraiḥ kalkair bastiḥ prayojitaḥ || A
em. vātāsṛṅmehaśophārśogulmamūtravibandhanut |
visarpajvaraviḍbhaṅgaraktapittavināśanaḥ || A
visarpajvaraviḍbhaṅgaraktapittavināśanaḥ || A
em. balyaḥ saṃjīvano vṛṣyaś cakṣuṣyaḥ śūlanāśanaḥ |
yāpanānāmayaṃ rājā bastir mustādiko mataḥ || A
yāpanānāmayaṃ rājā bastir mustādiko mataḥ || A
cf. 1938 ed. 4.38.112
avekṣya bheṣajam buddhyā vikārañ ca vikāravit ||
bījenānena matimān kuryād bastiśatānyapi |
avekṣya bheṣajam buddhyā vikārañ ca vikāravit ||
bījenānena matimān kuryād bastiśatānyapi |
cf. 1938 ed. 4.38.113
ajīrṇṇena prayuñjīta divāsvapnañ ca varjjayet ||
āhārañ cārikaṃ śeṣam anyat kāmaṃ samācaret |
ajīrṇṇena prayuñjīta divāsvapnañ ca varjjayet ||
āhārañ cārikaṃ śeṣam anyat kāmaṃ samācaret |
cf. 1938 ed. 4.38.114
yasmāt madhu ca tailañ ca prādhānyenātra varttate ||
mādhutailika ity eṣa saṃjñito basticintakaiḥ |
yasmāt madhu ca tailañ ca prādhānyenātra varttate ||
mādhutailika ity eṣa saṃjñito basticintakaiḥ |
cf. 1938 ed. 4.38.115
ratheṣv api ca yukteṣu hastyaśve vāpi kalpite ||
yasmānna pratiṣiddheyamato yuktarathaḥ smṛtaḥ |
ratheṣv api ca yukteṣu hastyaśve vāpi kalpite ||
yasmānna pratiṣiddheyamato yuktarathaḥ smṛtaḥ |
cf. 1938 ed. 4.38.116
bastau yuktarathe yasmād dhruvāsiddhiḥ prakīrttitāḥ ||
siddhabastiriti proktā munibhir nnaigamaiṣibhiḥ |
bastau yuktarathe yasmād dhruvāsiddhiḥ prakīrttitāḥ ||
siddhabastiriti proktā munibhir nnaigamaiṣibhiḥ |
cf. 1938 ed. 4.38.117
sukhinām alpadoṣāṇān nityasnigdhāś ca ye narāḥ ||
mṛdukoṣṭhāś ca ye teṣāṃ vidheyā mādhutailikaḥ |
sukhinām alpadoṣāṇān nityasnigdhāś ca ye narāḥ ||
mṛdukoṣṭhāś ca ye teṣāṃ vidheyā mādhutailikaḥ |
cf. 1938 ed. 4.38.118
mṛdutvāt pādahīnatvād akṛtsnavidhisevanāt ||
ekabastipradānāc ca siddhabastiṣv ayantra ṇeti ||
mṛdutvāt pādahīnatvād akṛtsnavidhisevanāt ||
ekabastipradānāc ca siddhabastiṣv ayantra ṇeti ||
[Adhyāya 39]
cf. 1938 ed. 4.39.1
athāta āturopadravakitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athāta āturopadravakitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A
cf. 1938 ed. 4.39.3
snehapīsya vāntasya viriktasyāśrutāsṛjaḥ |
nirūḍhasya ca kāyāgnir mando bhavati dehinaḥ |
snehapīsya vāntasya viriktasyāśrutāsṛjaḥ |
nirūḍhasya ca kāyāgnir mando bhavati dehinaḥ |
cf. 1938 ed. 4.39.4
so nnair atyarthagurubhir upayuktaiḥ praśāmyati |
alpo mahadbhir bahudhā chādite gnir ivendhanaiḥ |
so nnair atyarthagurubhir upayuktaiḥ praśāmyati |
alpo mahadbhir bahudhā chādite gnir ivendhanaiḥ |
cf. 1938 ed. 4.39.5
sa cālpair laghubhiś cānnair upayuktair vivardhate |
kāṣṭhair aṇubhir alpaiś ca sandhukṣita ivānalaḥ |
sa cālpair laghubhiś cānnair upayuktair vivardhate |
kāṣṭhair aṇubhir alpaiś ca sandhukṣita ivānalaḥ |
cf. 1938 ed. 4.39.6
hṛtadoṣapramāṇena sa cāhāravidhiḥ smṛtaḥ |
trīṇi cātra pramāṇāni prastho rdhāḍhakam āḍhakam ||
hṛtadoṣapramāṇena sa cāhāravidhiḥ smṛtaḥ |
trīṇi cātra pramāṇāni prastho rdhāḍhakam āḍhakam ||
cf. 1938 ed. 4.39.7
tatrāvaraṃ prasthamātraṃ dve śeṣe madhyamottame |
prasthe tv eke gate deyā yavāgūsvalpatāṇḍulā |
tatrāvaraṃ prasthamātraṃ dve śeṣe madhyamottame |
prasthe tv eke gate deyā yavāgūsvalpatāṇḍulā |
cf. 1938 ed. 4.39.8
dve caivārdhāḍhake deye tisraś cāpy āḍhake gate |
vilepīmucitādbhaktāc caturthāṃśakṛtām bhiṣak |
dve caivārdhāḍhake deye tisraś cāpy āḍhake gate |
vilepīmucitādbhaktāc caturthāṃśakṛtām bhiṣak |
dadyāt klinnan tataḥ paścāt mudgayūṣeṇa bhojanaṃ |
tribhāgakalitaṃ samyag akṛtenārddhasammitaṃ |
tribhāgakalitaṃ samyag akṛtenārddhasammitaṃ |
dadyāt klinnanKH dadyād ukte A tataḥKH na vi A paścāt mudgayūṣeṇaem. dhinā klinnasikthāma A paścāt mudgayūṣeto K paś cāt mudgayūṣeṇa H bhojanaṃKH picchilām | A tribhāgakalitaṃ
tribhāgakalitaṃKpcH
agnigdhalavaṇaṃ svacchamudgayūṣayutaṃ A
arddhāṃśam ucitād bhaktā Kac samyag akṛtenārddhasammitaṃsamyag akṛtenārddhasammitamKpcH tataḥ || A d akṛtākhyena buddhimāṃ | Kac
tribhāgakalitaṃKpcH
agnigdhalavaṇaṃ svacchamudgayūṣayutaṃ A
arddhāṃśam ucitād bhaktā Kac samyag akṛtenārddhasammitaṃsamyag akṛtenārddhasammitamKpcH tataḥ || A d akṛtākhyena buddhimāṃ | Kac
cf. 1938 ed. 4.39.11
trīn aṅśād vitare bhoktum āturāyonaṃ prati |
tato yathocitaṃ bhaktaṃ bhoktum asmai vicakṣaṇaḥ |
trīn aṅśād vitare bhoktum āturāyonaṃ prati |
tato yathocitaṃ bhaktaṃ bhoktum asmai vicakṣaṇaḥ |
cf. 1938 ed. 4.39.12
lāvainahariṇādīnāṃ rasair dadyāt susaṃskṛtaiḥ |
hīnamadhyottameṣv eṣu virekeṣu prakīrttitaḥ |
lāvainahariṇādīnāṃ rasair dadyāt susaṃskṛtaiḥ |
hīnamadhyottameṣv eṣu virekeṣu prakīrttitaḥ |
em. kaphapittādhikān madyanity ān hīnaviśodhitān || A
em. peyā 'bhiṣyandayet teṣāṃ tarpaṇādikramo hitaḥ | A
cf. 1938 ed. 4.39.14b
vedanālābhaniyam aśokavaicityahetubhiḥ |
vedanālābhaniyam aśokavaicityahetubhiḥ |
vedanālābhaniyam aśokavaicityahetubhiḥvedanālābhaniyamaśokavaicittyahetubhiḥ ||vedanālābhaniyamaśokavaicityahetubhiḥ |vedanālābhaniyamaśokavaicityahetubhiḥ |em. vedanālābhaniyamaśokavaicittyahetubhiḥ vedanālābhaniyamaśokavaicittyahetubhiḥ ||vedanālābhaniyamaśokavaicityahetubhiḥ |vedanālābhaniyamaśokavaicityahetubhiḥ | AKH
cf. 1938 ed. 4.39.15
narān upoṣitaṃś cāpi viriktavad upācaret |
āḍhakārdhāḍhakaprasthasaṃkhyā hy eṣā virecane |
narān upoṣitaṃś cāpi viriktavad upācaret |
āḍhakārdhāḍhakaprasthasaṃkhyā hy eṣā virecane |
cf. 1938 ed. 4.39.16
śleṣmānto hi virekaḥ syād etad icchanti kecanaḥ |
eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyaḥ kadācanaḥ |
śleṣmānto hi virekaḥ syād etad icchanti kecanaḥ |
eko virekaḥ śleṣmānto na dvitīyaḥ kadācanaḥ |
cf. 1938 ed. 4.39.17
balaṃ yat trividhaṃ proktam atas tatra kramas tridhā |
tatrānukramam ekan tu balasthe sakṛd ācaret |
balaṃ yat trividhaṃ proktam atas tatra kramas tridhā |
tatrānukramam ekan tu balasthe sakṛd ācaret |
cf. 1938 ed. 4.39.18
madhyame dvau kramau kuryāt trīn vārān durbale tathā |
kecid evaṃ kramaṃ prāhur mandamadhyottamāgniṣu
madhyame dvau kramau kuryāt trīn vārān durbale tathā |
kecid evaṃ kramaṃ prāhur mandamadhyottamāgniṣu
em. saṃsargeṇa vivṛddhe 'gnau doṣakopabhayādbhajet |
prāk svādutiktau snigdhāmlalavaṇān kaṭukaṃ tataḥ || A
prāk svādutiktau snigdhāmlalavaṇān kaṭukaṃ tataḥ || A
em. svādvamlalavaṇān bhūyaḥ svādutiktāvataḥ param |
snigdharūkṣān rasāṃś caiva vyatyāsāt svasthavattataḥ || A
snigdharūkṣān rasāṃś caiva vyatyāsāt svasthavattataḥ || A
cf. 1938 ed. 4.39.21
kevalaṃ snehapītto vā vānto yaś cāpi kevalaṃ |
sa saptarātraṃ manujo bhuñjīta laghu bhojanaṃ |
kevalaṃ snehapītto vā vānto yaś cāpi kevalaṃ |
sa saptarātraṃ manujo bhuñjīta laghu bhojanaṃ |
cf. 1938 ed. 4.39.22
sirāvedhakṛto yaś ca virikto yaś ca mānavaḥ |
māsam parihared agnir yāvan na balavāṃ bhavet |
sirāvedhakṛto yaś ca virikto yaś ca mānavaḥ |
māsam parihared agnir yāvan na balavāṃ bhavet |
cf. 1938 ed. 4.39.23
tryahaṃ tryahaṃ parihared ekaikam bastim āturaḥ |
tṛtīye parihāre tu yathāyogaṃ samācaret |
tryahaṃ tryahaṃ parihared ekaikam bastim āturaḥ |
tṛtīye parihāre tu yathāyogaṃ samācaret |
cf. 1938 ed. 4.39.24
tailapātrāmamṛdbhāṇḍasadharmāṇo vraṇāturāḥ |
snigdhaśuddhāgnirogārttā jvarātīsāriṇaś ca ye |
tailapātrāmamṛdbhāṇḍasadharmāṇo vraṇāturāḥ |
snigdhaśuddhāgnirogārttā jvarātīsāriṇaś ca ye |
cf. 1938 ed. 4.39.25
krudhyataḥ kupitaḥ pittaṃ kuryāns tāns tān upadravān |
āyāsyataḥ śocato vā cittaṃ vibhramam arcchati |
krudhyataḥ kupitaḥ pittaṃ kuryāns tāns tān upadravān |
āyāsyataḥ śocato vā cittaṃ vibhramam arcchati |
cf. 1938 ed. 4.39.26
maithunopagamād ghorāṃ vyādhīn arcchati durmatiḥ |
ākṣepakaṃ pakṣāghātam aṅgapragraham eva ca |
maithunopagamād ghorāṃ vyādhīn arcchati durmatiḥ |
ākṣepakaṃ pakṣāghātam aṅgapragraham eva ca |
cf. 1938 ed. 4.39.27
guhyapradeśe śvayathuṃ kāśaśvāsau ca dāruṇau |
śukravac cāsya rudhiraṃ sarujaṃ sampravarttate |
guhyapradeśe śvayathuṃ kāśaśvāsau ca dāruṇau |
śukravac cāsya rudhiraṃ sarujaṃ sampravarttate |
cf. 1938 ed. 4.39.28
divāsvapnāt tu labhate tāṃs tā vyādhīn kaphātmakāṃ |
pratiśyāyaṃ jvaraṃ śophaṃ pāṇḍurogaṃ plihodaraṃ |
divāsvapnāt tu labhate tāṃs tā vyādhīn kaphātmakāṃ |
pratiśyāyaṃ jvaraṃ śophaṃ pāṇḍurogaṃ plihodaraṃ |
divāsvapnāt tuKH labhate ca divāsvapnā A labhate tāṃs tālabhate tām̐s tāKH ttāṃstā A vyādhīn kaphātmakāṃK n vyādhīn kaphātmakān |
plīhodaraṃ A n vyādhīn kaphātmakān |
pra H pratiśyāyaṃ
pratiśyāyaṃAK om. H jvaraṃK pāṇḍutāṃ śvayathuṃ jvaram || A tiśyāyañ jvaraṃ H śophaṃśophamKH om. A pāṇḍurogaṃpāṇḍurogaṃKH om. A plihodaraṃKH om. A
plīhodaraṃ A n vyādhīn kaphātmakān |
pra H pratiśyāyaṃ
pratiśyāyaṃAK om. H jvaraṃK pāṇḍutāṃ śvayathuṃ jvaram || A tiśyāyañ jvaraṃ H śophaṃśophamKH om. A pāṇḍurogaṃpāṇḍurogaṃKH om. A plihodaraṃKH om. A
cf. 1938 ed. 4.39.29
mohaṃ sadanam aṅgānāṃ sāvipākam arocakaṃ |
tamasā cābhibhūtaś ca svapnam evābhinandati |
mohaṃ sadanam aṅgānāṃ sāvipākam arocakaṃ |
tamasā cābhibhūtaś ca svapnam evābhinandati |
cf. 1938 ed. 4.39.30
uccaiḥ sambhāṣaṇād vāyuḥ śirasy āpādayed rujaṃ |
āndhyam vādhiryamaghratvaṃ mūkatā jaḍatām api |
uccaiḥ sambhāṣaṇād vāyuḥ śirasy āpādayed rujaṃ |
āndhyam vādhiryamaghratvaṃ mūkatā jaḍatām api |
cf. 1938 ed. 4.39.31a
arditaṃ sahanum mokṣam adhīmantha dāruṇaṃ |
arditaṃ sahanum mokṣam adhīmantha dāruṇaṃ |
em. netrastambhaṃ nimeṣaṃ vā tṛṣṇāṃ kāsaṃ prajāgaram || A
cf. 1938 ed. 4.39.32
labhate dantacālañ ca tāṃs tāṃś cānyān upadravān |
yānayānāt tu labhate cchardiṃ mūrcchā bhramaṃ klamaṃ |
labhate dantacālañ ca tāṃs tāṃś cānyān upadravān |
yānayānāt tu labhate cchardiṃ mūrcchā bhramaṃ klamaṃ |
cf. 1938 ed. 4.39.33
tathāṅgapragrahaṃ ghoram indriyāṇāñ ca vibhramaṃ |
cirāsanāt tathā sthānāc chroṇyāṃ bhavati vedanā ||
tathāṅgapragrahaṃ ghoram indriyāṇāñ ca vibhramaṃ |
cirāsanāt tathā sthānāc chroṇyāṃ bhavati vedanā ||
cf. 1938 ed. 4.39.34
aticaṅkramaṇād vāyur jaṃghorvvoḥ kurute rujaḥ |
sakthnoḥ praśoṣaṃ śopham vā pādaharṣam athāpi vā |
aticaṅkramaṇād vāyur jaṃghorvvoḥ kurute rujaḥ |
sakthnoḥ praśoṣaṃ śopham vā pādaharṣam athāpi vā |
em. tato 'ṅgamardaviṣṭambhaśūlādhmānapravepakāḥ || A
cf. 1938 ed. 4.39.36
vātātapābhyām vaivarṇyaṃ jvaraṃ vāpi nigacchati ||
viruddhādhyaśanān mṛtyuṃ vyādhiṃ vā ghoram arcchati |
vātātapābhyām vaivarṇyaṃ jvaraṃ vāpi nigacchati ||
viruddhādhyaśanān mṛtyuṃ vyādhiṃ vā ghoram arcchati |
cf. 1938 ed. 4.39.37
asātmyabhojanād dhanyād balavarṇṇāvasaṃśayaṃ |
anātmavantaḥ paśuvad bhuñjate ye pramāṇataḥ |
rogānīkasya te mūlam ajīrṇṇāt prāpnuvanti haḥ |
asātmyabhojanād dhanyād balavarṇṇāvasaṃśayaṃ |
anātmavantaḥ paśuvad bhuñjate ye pramāṇataḥ |
rogānīkasya te mūlam ajīrṇṇāt prāpnuvanti haḥ |
asātmyabhojanād dhanyād balavarṇṇāvasaṃśayaṃasātmyabhojanād dhanyād balavarṇṇāvasaṃśayaṃasātmyabhojanād dhanyād balavarṇṇāvasaṃśayaṃKH asātmyabhojanaṃ hanyād balavarṇam asaṃśayam | A anātmavantaḥ
anātmavantaḥAK
anātmavantam H pramāṇataḥKH 'pramāṇataḥ | A ajīrṇṇāt prāpnuvantiKH ajīrṇaṃ prāpnuvanti A haḥK hi || A ha || H
anātmavantaḥAK
anātmavantam H pramāṇataḥKH 'pramāṇataḥ | A ajīrṇṇāt prāpnuvantiKH ajīrṇaṃ prāpnuvanti A haḥK hi || A ha || H
cf. 1938 ed. 4.39.38
vyāpadāṃ kāraṇaṃ vīkṣya vyāpatsv eteṣu buddhimān |
prayatetāturārogyai pratyanīkena hetunā |
vyāpadāṃ kāraṇaṃ vīkṣya vyāpatsv eteṣu buddhimān |
prayatetāturārogyai pratyanīkena hetunā |
cf. 1938 ed. 4.39.39
viriktavāntair hariṇaiṇalāvakāḥ śaśāś ca sevyāḥ samayūratittirāḥ |
saṣaṣṭikāś cāpi purāṇaśālayas tathaiva mudgā laghu yac ca kīrttitam iti ||
viriktavāntair hariṇaiṇalāvakāḥ śaśāś ca sevyāḥ samayūratittirāḥ |
saṣaṣṭikāś cāpi purāṇaśālayas tathaiva mudgā laghu yac ca kīrttitam iti ||
[Adhyāya 40]
cf. 1938 ed. 4.40.1
athāto dhūmanastaḥ kavalacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
athāto dhūmanastaḥ kavalacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || A
cf. 1938 ed. 4.40.3
pañcavidho dhūmo bhavati | tad yathā | prāyogikaḥ snaihiko vairecanikaḥ kāsaghno vāmanīya iti ||
pañcavidho dhūmo bhavati | tad yathā | prāyogikaḥ snaihiko vairecanikaḥ kāsaghno vāmanīya iti ||
cf. 1938 ed. 4.40.4
tatrailādinā kuṣṭhatagaravarjyena ślakṣṇapiṣṭena dvādaśāṅgulaṃ śarakāṇḍaṃ daśāṅgulagarbham aṅgula m aṅguṣṭhodara pariṇāhaṃ kṣaumeṇāṣṭāṅgulam pariveṣṭyālepayed eṣā varttiḥ prāyogikaḥ || snehaphalasāramadhūcchiṣṭasarjarasagugguluprabhṛtibhiś ca snehamiśraiḥ snaihikaiḥ || śirovirecanadravyair vairecanikaiḥ || bṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukakāsamardahiṃgviṅgudītvaṅmanaḥśilācchinnaruhākarkaṭakasṛṅgīprabhṛtibhiḥ kāsaharaiḥ kāsaghnaiḥ | snāyucarmakhuraśṛṅgakarkaṭāsthiśuṣkamatsyavallūrakrimibhir vāmanīyaiś ca vāmanīya iti ||
tatrailādinā kuṣṭhatagaravarjyena ślakṣṇapiṣṭena dvādaśāṅgulaṃ śarakāṇḍaṃ daśāṅgulagarbham aṅgula m aṅguṣṭhodara pariṇāhaṃ kṣaumeṇāṣṭāṅgulam pariveṣṭyālepayed eṣā varttiḥ prāyogikaḥ || snehaphalasāramadhūcchiṣṭasarjarasagugguluprabhṛtibhiś ca snehamiśraiḥ snaihikaiḥ || śirovirecanadravyair vairecanikaiḥ || bṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukakāsamardahiṃgviṅgudītvaṅmanaḥśilācchinnaruhākarkaṭakasṛṅgīprabhṛtibhiḥ kāsaharaiḥ kāsaghnaiḥ | snāyucarmakhuraśṛṅgakarkaṭāsthiśuṣkamatsyavallūrakrimibhir vāmanīyaiś ca vāmanīya iti ||
daśāṅgulagarbham… aṅ om. Kpc
śarakāṇḍaṃśarakāṇḍaṃ śarakāṇḍa mKH śarakāṇ A daśāṅgulagarbhamdaśāṅgulagarbbhamKacH ḍa A aṅgula m aṅguṣṭhodara pariṇāhaṃem. maṅgulipariṇāhaṃ A aṅgula pariṇāhaṃ Kac aṃguṣṭhodarapari𑑎ṇāhaṃ H pariveṣṭyālepayed eṣāpariveṣṭyālepayed eṣāKH veṣṭayitvā lepayed eṣā A prāyogikaḥKH prāyogike, A snehaphalasāramadhūcchiṣṭasarjarasagugguluprabhṛtibhiś casnehaphalasāramadhūcchiṣṭasarjarasagugguluprafolio 110vbhṛtibhiś casnehaphalasāramadhūcchi𑑎ṣṭasarjjarasagugguluprabhṛtibhiś caKH snehaphalasāramadhūcchiṣṭasarjarasagugguluprabhṛtibhiḥ A snaihikaiḥKH snaihike, A vairecanikaiḥvvairecanikaiḥKH vair ecane, A bṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukakāsamardahiṃgviṅgudītvaṅmanaḥśilācchinnaruhākarkaṭakasṛṅgīprabhṛtibhiḥbṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukakāsamardahiṃgviṅgudītvaṅmanaḥśilācchinnaruhākarkaṭakasṛṅgīprabhṛtibhiḥK bṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukāsamardahiṅgviṅgudītvaṅmanaḥśilācchinnaruhākarkaṭaśṛṅgīprabhṛtibhiḥ A bṛhatīkaṇṭakārikātrikaṭukakāsamarddahiṃgviṅgudītvaṅmanaḥśilāchinnaruhākarkkaṭakaśṛṅgīprabhṛtibhiḥ H kāsaharaiḥK kāsaharaiś ca AH kāsaghnaiḥKH kāsaghne, A snāyucarmakhuraśṛṅgakarkaṭāsthiśuṣkamatsyavallūrakrimibhirK snāyucarmakhuraśṛṅgakarkaṭakāsthiśuṣkamatsyavallūrakṛmiprabhṛtibhir A snāyucarmmakhuraśṛṅgakarkkaṭakāsthiśuṣkamatsyavallūrakrimibhir H vāmanīyaKH vāmanīye || A itiKH om. A
cf. 1938 ed. 4.40.5
tatra bastinetravyavyair dūmanetradravyāni vyākhyātāni bhavanti || dhūmanetraṃ tu kanīnikāpariṇāham agre kalāyamātrasroto mūle ṅguṣṭhapariṇāhaṃ dhūmavarttipraveśasroto ṅgulāni catuścatvāriṃśat prāyogike | dvātriṃśat snaihike | caturviṃśati vairecanike | ṣoḍaśakāsaghne | daśa vāmanīya iti ||
tatra bastinetravyavyair dūmanetradravyāni vyākhyātāni bhavanti || dhūmanetraṃ tu kanīnikāpariṇāham agre kalāyamātrasroto mūle ṅguṣṭhapariṇāhaṃ dhūmavarttipraveśasroto ṅgulāni catuścatvāriṃśat prāyogike | dvātriṃśat snaihike | caturviṃśati vairecanike | ṣoḍaśakāsaghne | daśa vāmanīya iti ||
bastinetravyavyairbasti𑑎netradravyairK bastinetradravyairbasti𑑎netradravyair AH dūmanetradravyāniddhūmanetradravyāṇiK dhūmanetradravyāṇiddhūmanetradravyāṇi AH kanīnikāpariṇāhamkanīnikāpariṇāhamKH kaniṣṭhikāpariṇāha A agreKH magre A mūle ṅguṣṭhapariṇāhaṃKH mūle 'ṅguṣṭhapariṇāhaṃ A ṅgulāniKH 'ṅgulānya A catuścatvāriṃśat prāyogikecatuścatvāriṃśat prāyogikeKH ṣṭacatvāriṃśat prāyogike, A dvātriṃśat snaihikeKH dvātriṃśat snehane, A vairecanikeKH rvair ecane, A ṣoḍaśakāsaghneṣoḍaśa kāsaghneKpcH ṣoḍaśāṅgulaṃ kāsaghne A ṣoḍaśa saghne | Kac daśaKH om. A vāmanīyaK vāmanīye ca | ete 'pi kolāsthimātracchidre bhavataḥ | vraṇanetramaṣṭāṅgulaṃ vraṇadhūpanārthaṃ kalāyaparimaṇḍalaṃ kulatthavāhisrota A vāmanīya iti | H itiAK om. H
cf. 1938 ed. 4.40.6
atha sukhopaviṣṭaḥ sumanā ṛjvadhodṛṣṭir atandritaḥ | snehapradīptāgrām varttinetrasrotasi praṇidhāya dhūmam pibed iti ||
atha sukhopaviṣṭaḥ sumanā ṛjvadhodṛṣṭir atandritaḥ | snehapradīptāgrām varttinetrasrotasi praṇidhāya dhūmam pibed iti ||
ṛjvadhodṛṣṭirKH ṛjvadhodṛṣṭi A atandritaḥKH ratandritaḥ A snehapradīptāgrāmKH sthire samāhite śarāve prakṣipya A varttinetrasrotasiK vartiṃ mūlacchidreṇānyena śarāveṇa A varttinetrasrotrasi H praṇidhāyaKH pidhāya A dhūmamKH tasmin chidre netramūlaṃ saṃyojya dhūmamāseveta, praśānte dhūme vartimavaśiṣṭāṃ prakṣipya punarapi dhūmaṃ A pibed itiKH pāyayed ādoṣaviśuddheḥ; eṣa dhūmapānopāyavidhiḥ || A
cf. 1938 ed. 4.40.7
mukhena tam pibet pūrvaṃ nāsikābhyān tataḥ pibet |
mukhapītaṃ mukhenaiva vamet pītañ ca nas tataḥ |
mukhena tam pibet pūrvaṃ nāsikābhyān tataḥ pibet |
mukhapītaṃ mukhenaiva vamet pītañ ca nas tataḥ |
cf. 1938 ed. 4.40.8
yo vamen nastato dhūman nastapītaṃ mukhena vā |
sa netrakarṇṇanāsāsyasaṃśrayāl labhate gadān ||
yo vamen nastato dhūman nastapītaṃ mukhena vā |
sa netrakarṇṇanāsāsyasaṃśrayāl labhate gadān ||
cf. 1938 ed. 4.40.9
viśeṣatas tu prāyogikaṃ ghrāṇenādadyāt | snaihikaṃ mukhanāsābhyāṃ | nāsikābhyāṃ vairecanikaṃ | mukhenaivetarāv iti ||
viśeṣatas tu prāyogikaṃ ghrāṇenādadyāt | snaihikaṃ mukhanāsābhyāṃ | nāsikābhyāṃ vairecanikaṃ | mukhenaivetarāv iti ||
em. tatra prāyogike vartiṃ vyapagataśarakāṇḍāṃ nivātātapaśuṣkāmaṅgāreṣv avadīpya netramūlasrotasi prayujyadhūmam āhareti brūyāt; evaṃ snehanaṃ vairecanikaṃ ca kuryād iti| itarayor vyapetadhūmāṅgāre sthire samāhite śarāve prakṣipya vartiṃ mūlacchidreṇānyena śarāveṇa pidhāya tasmin chidre netramūlaṃ saṃyojya dhūmam āseveta, praśānte dhūme vartim avaśiṣṭāṃ prakṣipya punar api dhūmaṃ pāyayed ādoṣaviśuddheḥ; eṣa dhūmapānopāyavidhiḥ|| A
cf. 1938 ed. 4.40.11
tatra śramabhayāmarṣoṣṇaviṣaraktapittamadamūrcchāpipāsātāluśoṣamūrdhābhighātodgāratimiramehodarādhmānordhvavātontravṛddhibālavṛddhadurbalaviraktāsthāpitajāgaritagarbhiṇīrūkṣakṣatakṣīṇoraskāḥ madhughṛtadadhidugdhamadyayavāgūpītāḥ svalpakaphāś ca dhūman na severann iti ||
tatra śramabhayāmarṣoṣṇaviṣaraktapittamadamūrcchāpipāsātāluśoṣamūrdhābhighātodgāratimiramehodarādhmānordhvavātontravṛddhibālavṛddhadurbalaviraktāsthāpitajāgaritagarbhiṇīrūkṣakṣatakṣīṇoraskāḥ madhughṛtadadhidugdhamadyayavāgūpītāḥ svalpakaphāś ca dhūman na severann iti ||
tatra śramabhayāmarṣoṣṇaviṣaraktapittamadamūrcchāpipāsātāluśoṣamūrdhābhighātodgāratimiramehodarādhmānordhvavātontravṛddhibālavṛddhadurbalaviraktāsthāpitajāgaritagarbhiṇīrūkṣakṣatakṣīṇoraskāḥtatra śramabhayāmarṣoṣṇaviṣaraktapittamadamūrcchāpipāsātāluśoṣamūrdhābhighātodgāra timiramehodarādhmānordhvavātontravṛddhibālavṛddhadurbalaviraktāsthāpitajāgaritagarbhiṇīrūkṣakṣatakṣīṇoraskāḥKpc tatra śokaśramabhayāmarṣauṣṇyaviṣaraktapittamadamūrcchādāhapipāsāpāṇḍurogatāluśoṣacchardiśiro 'bhighātodgārāpatarpitatimirapramehodarādhmānordhvavātārtā bālavṛddhadurbalaviriktāsthāpitajāgaritagarbhiṇīrūkṣakṣīṇakṣatoraska A tatra śramabhayāmarṣoṣṇaviṣaraktapittamadamūrcchāpipāsātāluśoṣamūrdhābhighātodgāra ramehodarādhmānordhvavātontravṛddhibālavṛddhadurbalaviraktāsthāpitajāgaritagarbhiṇīrūkṣakṣatakṣīṇoraskāḥ Kac tatra śramabhayāmarṣoṣṇaviṣaraktapittamadamūrcchāpipāsātāluśoṣamūrddhābhighātodgāratimiramehodarādhmānorddhavātontravṛddhibālavṛddhadurbbalaviraktāsthāpitajāgaritagarbbhiṇīrūkṣakṣatakṣīṇoraskāḥtatra śramabhayāmarṣoṣṇaviṣaraktapittamadamūrcchāpipāsā𑑎tāluśoṣamūrddhābhighātodgāratimiramehodarādhmānorddhavātontravṛddhibālavṛddhadurbbalaviraktāsthāpitajāgaritagarbbhiṇīrūkṣakṣatakṣīṇoraskāḥtatra śramabhayāmarṣoṣṇaviṣaraktapittamadamūrcchāpipāsā𑑎tāluśoṣamūrddhābhighātodgāratimiramehodarādhmānorddhavātontravṛddhibālavṛddhadurbbalaviraktāsthāpitajāgaritagarbbhiṇīrūkṣakṣatakṣīṇoraskā HacHpc madhughṛtadadhidugdhamadyayavāgūpītāḥmadhughṛtadadhidugdhamadyayavāgūpītāḥK madhughṛtad adhidugdhamatsyamadyayavāgūpītā A madhughṛtad adhidugdhamadyayavāgūpītāḥ H svalpakaphāś caKH lpakaphāś ca na A dhūman naKH dhūmamā A severann itiKH severan || A
cf. 1938 ed. 4.40.12
akālapīto bhramarī śirorogaṃ karoti ca |
nāsāsrotokṣijihvānāṃm upaghātañ ca dāruṇaṃ ||
akālapīto bhramarī śirorogaṃ karoti ca |
nāsāsrotokṣijihvānāṃm upaghātañ ca dāruṇaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.40.13
dhūmaḥ snaihiko vairecanikaḥ prāyogiko dvādaśasu kāleṣūpayogo bhavati || tad yathā kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanādivāsvapnamaithunacchardanamūtroccārābhir uṣitaśastrakarmānteṣv iti || tasya vibhāgo mūtroccārakṣavathuruṣitamaithunānteṣu snaihikaḥ | divāsvapnacchardanāntayor vairecanikaḥ | dantaprakṣālanasya snānabhojanaśastrakarmānteṣu prāyogika iti ||
dhūmaḥ snaihiko vairecanikaḥ prāyogiko dvādaśasu kāleṣūpayogo bhavati || tad yathā kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanādivāsvapnamaithunacchardanamūtroccārābhir uṣitaśastrakarmānteṣv iti || tasya vibhāgo mūtroccārakṣavathuruṣitamaithunānteṣu snaihikaḥ | divāsvapnacchardanāntayor vairecanikaḥ | dantaprakṣālanasya snānabhojanaśastrakarmānteṣu prāyogika iti ||
maḥ… prā om. A
dhūmaḥKH ādyās tu trayo dhū A prāyogikoKH mā A kāleṣūpayogokāleṣūpayogoKH kāleṣūpādeyāḥ | A bhavatiKH om. A kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanādivāsvapnamaithunacchardanamūtroccārābhirem. kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanadivāsvapnamaithunacchardimūtroccāraha A kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanādivāsvapnamaithunacchardanamūtroccārā K kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhojanadivāsvapnamaithunaccharddanamūtroccārābhir H uṣitaśastrakarmānteṣvuṣitaśastrakarmmānteṣvH sitaruṣitaśastrakarmānteṣv A bhiruṣitaśastrakarmānteṣv K tasyaKH tatra A mūtroccārakṣavathuruṣitamaithunānteṣumūtroccārakṣavathuruṣitamaithunānteṣuKH mūtroccārakṣavathuhasitaruṣitamaithunānteṣu A divāsvapnacchardanāntayordivāsvapnaccharddanāntayorKH snānacchardivāsvapnānteṣu A vairecanikaḥvvairecanikaḥKH vair ecanikaḥ, A
cf. 1938 ed. 4.40.14
tatra snaihiko vātaṃ śamayati | snehād upalepitvāc ca | vairecanikaḥ śleṣmāṇam utkliśyāpakarṣati raukṣyāt taikṣṇyād auṣṇyād vaiṣadyāc ca | prāyogikaḥ śleṣmāṇam utkleśayaty utkliṣṭaṃ cāpakarṣayati śamayati vā sādhāraṇatvāt pūrvābhyām iti ||
tatra snaihiko vātaṃ śamayati | snehād upalepitvāc ca | vairecanikaḥ śleṣmāṇam utkliśyāpakarṣati raukṣyāt taikṣṇyād auṣṇyād vaiṣadyāc ca | prāyogikaḥ śleṣmāṇam utkleśayaty utkliṣṭaṃ cāpakarṣayati śamayati vā sādhāraṇatvāt pūrvābhyām iti ||
snehād upalepitvāc caK snehād upalepāc ca; A snehād upalepayitvāc ca | H vairecanikaḥKH vair ecanaḥ A śleṣmāṇamKH śleṣmāṇa A utkliśyāpakarṣatiutkli𑑎śyāpakarṣatiKH mutkleśyāpakarṣati, A raukṣyāt taikṣṇyād auṣṇyād vaiṣadyāc caraukṣyāt taikṣṇyād auṣṇyād vaiṣadyāc caKH raukṣyāttaikṣṇyādauṣṇyādvaiśadyācca; A śleṣmāṇamKH śleṣmāṇa A utkleśayatyutkleśayatyKH mutkleśaya A utkliṣṭaṃutkliṣṭaṃutkliṣṭañKH tyutkliṣṭaṃ A cāpakarṣayaticāpakarṣati |K cāpakarṣaticāpakarṣati | AH śamayati vāKH śamayati vātaṃ A
cf. 1938 ed. 4.40.15
dhūmaprayogāt puruṣaḥ prasannendriyavāṅmanā |
dṛḍhakeśadvijaḥ śmaśrusugandhiviśadānanaḥ |
dhūmaprayogāt puruṣaḥ prasannendriyavāṅmanā |
dṛḍhakeśadvijaḥ śmaśrusugandhiviśadānanaḥ |
cf. 1938 ed. 4.40.16
tathā kāsaśvāsārocakāsyapralepasvarabhedamukhāsrāvakṣavathuvamathukrāthatandrīhanumanyāstambhapīnasaśirorogalocanaśūlāvātakaphanimittāś cāsya mukharogā na bhavanti |
tathā kāsaśvāsārocakāsyapralepasvarabhedamukhāsrāvakṣavathuvamathukrāthatandrīhanumanyāstambhapīnasaśirorogalocanaśūlāvātakaphanimittāś cāsya mukharogā na bhavanti |
kāsaśvāsārocakāsyapralepasvarabhedamukhāsrāvakṣavathuvamathukrāthatandrīhanumanyāstambhapīnasaśirorogalocanaśūlāvātakaphanimittāśem. kāsaśvāsārocakāsyopalepasvarabhedamukhāsrāvakṣavathuvamathukrathatandrānidrāhanumanyāstambhāḥ pīnasaśirorogakarṇākṣiśūlā vātakaphanimittāś A kāsaśvāsārocakāsyapralepasvarabhedamukhāsrāvakṣavathuvamathukrāthatandrīhanumā nyāstambhapīnasaśirorogalocanaśūlāvātakaphanimittāś Kac kāsaśvāsārocakāsyapralepasvarabhedamukhāsrāvakṣavathuvamathukrāthatandrīhanum anyāstambhapīnasaśirorogalocanaśūlāvātakaphanimittāś Kpc kāsaśvāsārocakāsyapralepasvarabhedamukhā𑑎srāvakṣavathuvamathukrathatandrīhanumanyāstambhapīnasaśirorogalocanaśūlāvātakaphanimittāś H bhavantiAKpcHpc pahanti | KacHac
cf. 1938 ed. 4.40.17
tasya yogāyogātiyogā vijñātavyā bhavanti | yogas tu dṛṣṭaphalārthaḥ | ayogo rogānirjayaḥ | atiyogas tāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇakṣveladṛṣṭirogādaurbalyayutam iti ||
tasya yogāyogātiyogā vijñātavyā bhavanti | yogas tu dṛṣṭaphalārthaḥ | ayogo rogānirjayaḥ | atiyogas tāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇakṣveladṛṣṭirogādaurbalyayutam iti ||
vijñātavyāKH vijñātavyāḥ | A bhavantiKH
tatra A yogas tuKH yogo ro A dṛṣṭaphalārthaḥKH gapraśamanaḥ, A rogānirjayaḥK rogā A yogānirjjayaḥ | H atiyogasKH praśamanaḥ, A tāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇakṣveladṛṣṭirogādaurbalyayutamtāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇakṣveladṛṣṭirogādaurbalyayutamtāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇakṣveladṛṣṭirogādaurbbalyayuta mKHpc tālugalaśoṣaparidāhapipāsāmūrcchābhramamadakarṇakṣveḍadṛṣṭināsārogadaurbalyānya A tāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇakṣveladṛṣṭirogādaurbbalyayuta Hac itii tiKH tiyogo janayati || A
tatra A yogas tuKH yogo ro A dṛṣṭaphalārthaḥKH gapraśamanaḥ, A rogānirjayaḥK rogā A yogānirjjayaḥ | H atiyogasKH praśamanaḥ, A tāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇakṣveladṛṣṭirogādaurbalyayutamtāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇakṣveladṛṣṭirogādaurbalyayutamtāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇakṣveladṛṣṭirogādaurbbalyayuta mKHpc tālugalaśoṣaparidāhapipāsāmūrcchābhramamadakarṇakṣveḍadṛṣṭināsārogadaurbalyānya A tāluśoṣaparidāhapipāsābhramamadamūrcchākarṇṇakṣveladṛṣṭirogādaurbbalyayuta Hac itii tiKH tiyogo janayati || A
cf. 1938 ed. 4.40.18
tatra prāyogikas trīṃs trīn ucchvāsān ādadyāt paryāgatāns trīns trīṃś caturo veti || snaihikaṃ yāvad asrupravṛttiḥ || vairecanikam ādoṣadarśanāt || grāsāntareṣu kāsaharaṃ || vairecanikavat tilataṇḍulayavāgūpīto vāmanīyaṃ yathāyoga iti ||
tatra prāyogikas trīṃs trīn ucchvāsān ādadyāt paryāgatāns trīns trīṃś caturo veti || snaihikaṃ yāvad asrupravṛttiḥ || vairecanikam ādoṣadarśanāt || grāsāntareṣu kāsaharaṃ || vairecanikavat tilataṇḍulayavāgūpīto vāmanīyaṃ yathāyoga iti ||
t… ti om. A
tatraKH om. A prāyogikas trīṃsprāyogikaṃ trīm̐sK prāyogikaṃ trīṃprāyogikaṃ trīm̐s AH trīn ucchvāsān ādadyāt paryāgatāns trīns trīṃśtrīn ucchvāsān ādadyāt paryāgatāns trīns trīṃśK strīnucchvāsānādadīta mukhanāsikābhyāṃ ca paryāyāṃstrīṃś A trīn u𑑎cchvāsān ādadyāt paryāgatām̐s trīm̐s trīm̐ś H yāvad asrupravṛttiḥKH yāvadaśrupravṛttiḥ, A vairecanikamKH vair ecanika A ādoṣadarśanāt || grāsāntareṣuādoṣadarśanāt || grāsāntareṣuādoṣadarśanāt | grāsāntareṣuKH mādoṣadarśanā A vāmanīyaṃKH vāmanīyaḥ, A yathāyogaKH grāsāntareṣu kāsaghna A
cf. 1938 ed. 4.40.19
tatra vraṇabastinetreṇa vraṇadhūmanetraṃ vyākhyātam bhavati ||
śarāvasampuṭayutaṃ vraṇadhūman nayed vraṇaṃ |
dhūmanetreṇa matimān vedanāsrāvaśāntaye ||
tatra vraṇabastinetreṇa vraṇadhūmanetraṃ vyākhyātam bhavati ||
śarāvasampuṭayutaṃ vraṇadhūman nayed vraṇaṃ |
dhūmanetreṇa matimān vedanāsrāvaśāntaye ||
… vra om. A
vraṇabastinetreṇaK vraṇanetrabastinetreṇa H vraṇadhūmanetraṃKH vraṇadhū A vyākhyātamKH maṃ A bhavatiKH om. A śarāvasampuṭayutaṃśarāvasampuṭayutaṃKH śarāvasaṃpuṭo A vraṇadhūmanvraṇadhūmanKH om. A nayed vraṇaṃKH panīte A dhūmanetreṇa
dhūmanetreṇaKH na netreṇa A matimān vedanāsrāvaśāntayeKH vraṇam ānayet, dhūmapānādvedanopaśamo vraṇavaiśadyam āsrāvopaśamaś ca bhavati || A
cf. 1938 ed. 4.40.20
vidhir eṣa samāsena dhūmasyābhihito mayā ||
nasyasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ kuśalasammitaṃ |
vidhir eṣa samāsena dhūmasyābhihito mayā ||
nasyasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṃ kuśalasammitaṃ |
cf. 1938 ed. 4.40.21
auṣadhapakvo vā sneho nāsikābhyāṃ pradīyate | nasyan tatpañcavikalpam bhavati | tad yathā | nasyaṃ śirovirecanaṃ pratimarśo vapīḍaḥ pradhamanam iti | teṣān nasyam pradhāṇaṃ śirovirecanaṃ yena nasya vikalpaḥ pratimarśaḥ | śirovirecanavikalpo vapīḍaḥ pradhamanañ ceti | tato nastaśabdaḥ pañcavidhā ṇipatati |
auṣadhapakvo vā sneho nāsikābhyāṃ pradīyate | nasyan tatpañcavikalpam bhavati | tad yathā | nasyaṃ śirovirecanaṃ pratimarśo vapīḍaḥ pradhamanam iti | teṣān nasyam pradhāṇaṃ śirovirecanaṃ yena nasya vikalpaḥ pratimarśaḥ | śirovirecanavikalpo vapīḍaḥ pradhamanañ ceti | tato nastaśabdaḥ pañcavidhā ṇipatati |
auṣadhapakvo vāauṣadha pakvo vāKac auṣadhamauṣadhasiddho vā A auṣadha auṣadhapakvo vā Kpc auṣadham auṣadhapakvo vā H pradīyateK dīyata iti nasyam | tad dvividhaṃ śirovire A pradīyate | nasyan ta H nasyanK canaṃ, sne A om. H tatpañcavikalpamK hanaṃ ca | tad dvividham api A tpañcavikalpam H bhavatiKH pañcadhā | A pratimarśopratimarśoKHpc pratimarśo, A vapīḍaḥKHpc avapīḍaḥ, A itiKHpc ca | A teṣānKHpc teṣu A pradhāṇaṃK pradhānaṃ AHpc yenaKHpc ca; A nasyaKHpc na A vikalpaḥK syavikalpaḥ A iti vikalpaḥ Hpc vapīḍaḥvapīḍaḥKH 'vapīḍaḥ A cetiKH ca; A nastaśabdaḥKH nasyaśabdaḥ A pañcavidhāKH pañcadhā A ṇipatatiṇipatatiK niyamitaḥ || A nipatati | H
cf. 1938 ed. 4.40.22
tatra yaḥ snehārthaṃ śūnyaśirasāṃ grīvāskandhorasāṃ balajananārthaṃ dṛṣṭiprasādajananārtham vā sneha upādīyate tasmin vaiśeṣike nastaśabdaḥ | tat tu deyam vātābhipanne śirasi tathā dantakeśaśmasruṇātadāruṇakarṇṇakṣvelatimirasvaropaghātanāsārogamukharogaśoṣāvabāhukākālajavalīpalitaprabodheṣu vātapaittikeṣu ca mukharogeṣu vātapittaharadravyasiddhena sneheneti ||
tatra yaḥ snehārthaṃ śūnyaśirasāṃ grīvāskandhorasāṃ balajananārthaṃ dṛṣṭiprasādajananārtham vā sneha upādīyate tasmin vaiśeṣike nastaśabdaḥ | tat tu deyam vātābhipanne śirasi tathā dantakeśaśmasruṇātadāruṇakarṇṇakṣvelatimirasvaropaghātanāsārogamukharogaśoṣāvabāhukākālajavalīpalitaprabodheṣu vātapaittikeṣu ca mukharogeṣu vātapittaharadravyasiddhena sneheneti ||
snehārthaṃKH snehanārthaṃ A grīvāskandhorasāṃgrīvāskandhorasāmKH grīvāskandhorasāṃ ca A snehaKH sneho A upādīyateK vidhīyate A upādīryate | H tasmin vaiśeṣikeKH tasmin vaiśeṣiko A nastaśabdaḥKH nasyaśabdaḥ | A vātābhipanneKH vātābhibhūte A tathāK om. A tad yathā | tathā H dantakeśaśmasruṇātadāruṇakarṇṇakṣvelatimirasvaropaghātanāsārogamukharogaśoṣāvabāhukākālajavalīpalitaprabodheṣudantakeśaśmasruṇātadāruṇakarṇṇakṣvelatimirasvaropaghātanāsārogamukharogaśoṣāvabāhukākālajavalīpalitaprabodheṣudantakeśaśmasruṇātadāruṇakarṇṇakṣvelatimirasvaropa𑑎ghātanāsārogamukharogaśoṣāvabāhukākālajavalī𑑎palitaprabodheṣuKH dantakeśaśmaśruprapātadāruṇakarṇaśūlakarṇakṣveḍatimirasvaropaghātanāsārogāsyaśoṣāvabāhukākālajavalīpalitaprādurbhāvadāruṇaprabodheṣu A vātapaittikeṣu caKH vātapaittikeṣu A mukharogeṣumukharogeṣuKH mukharogeṣv anyeṣu ca A
cf. 1938 ed. 4.40.23
śirovirecanam api śleṣmaṇābhivyāptatālugataśirasāṃ tathā rocakaśirogauravaśūlapīnasāvabhedakakrimipratiśyāyāpasmāraghrāṇājñāneṣv anyeṣu cordhvajatrugateṣu vikāreṣu śirovirecanadravyasiddhena sneheneti |
śirovirecanam api śleṣmaṇābhivyāptatālugataśirasāṃ tathā rocakaśirogauravaśūlapīnasāvabhedakakrimipratiśyāyāpasmāraghrāṇājñāneṣv anyeṣu cordhvajatrugateṣu vikāreṣu śirovirecanadravyasiddhena sneheneti |
apiKH om. A śleṣmaṇābhivyāptatālugataśirasāṃśleṣmaṇābhifolio 141vvyāptatālugataśirasāṃśleṣmaṇābhivyāptatālugataśirasānKH śleṣmaṇā 'bhivyāptatālukaṇṭhaśirasā A tathāKH ma A rocakaśirogauravaśūlapīnasāvabhedakakrimipratiśyāyāpasmāraghrāṇājñāneṣvrocakaśirogauravaśūlapīnasāvabhedakakrimipratiśyāyāpasmāraghrāṇājñāneṣv𑑎rocakaśirogauravaśūlapīnasāvabhedakakrimipratiśyāyāpasmāraghrāṇājñāneṣvKH rocakaśirogauravaśūlapīnasārdhāvabhedakakṛmipratiśyāyāpasmāragandhājñāneṣv A cordhvajatrugateṣucorddhvajatrugateṣuKH cordhvajatrugateṣu kaphajeṣu A śirovirecanadravyasiddhenaKH śirovirecanadravyais tatsiddhena A snehenetisnehenetiK vā sneheneti || A snehenaiveti || H
cf. 1938 ed. 4.40.24
tat tv etad dvividham apy uktaṃ ||
tat tv etad dvividham apy uktaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.40.25
tatroccāritavātamūtrapurīṣāya bhuktavate vyabhre kāle pāṇitāpopasveditagalakapolalalāṭapradeśāya vātātaparajohīne veśmany uttānaśāyine kiñcit pravilambitaśirase vastrāvacchāditanetrāya vāmahastapradeśinyagronnāmitanāsāgrāya viśuddhasrotase dakṣiṇahastena śuktyā picunā vā sukhoṣṇam adrutam avicchinnadhārām āsiñced iti | yathā ca netreṇa prāpnoti ||
tatroccāritavātamūtrapurīṣāya bhuktavate vyabhre kāle pāṇitāpopasveditagalakapolalalāṭapradeśāya vātātaparajohīne veśmany uttānaśāyine kiñcit pravilambitaśirase vastrāvacchāditanetrāya vāmahastapradeśinyagronnāmitanāsāgrāya viśuddhasrotase dakṣiṇahastena śuktyā picunā vā sukhoṣṇam adrutam avicchinnadhārām āsiñced iti | yathā ca netreṇa prāpnoti ||
tatroccāritavātamūtrapurīṣāyaK atha puruṣāya śirovirecanīyāya tyaktamūtrapurīṣāya A tatroccārita tamūtrapurīṣāyā Hac tatroccārita vātamūtrapurīṣāyā Hpc vyabhreAK om. H kāleAK om. H pāṇitāpopasveditagalakapolalalāṭapradeśāyaK dantakāṣṭhadhūmapānābhyāṃ viśuddhavaktrasrotase pāṇitāpaparisvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśāya A dravyatre kāle pāṇitāpopasveditamṛditagalakapolalalāṭapradeśāya H veśmanyveśmaniKH veśma A uttānaśāyineuttānaśāyineKH nyuttānaśāyine A kiñcit pravilambitaśiraseKH prasāritakaracaraṇāya kiñcit pravilambitaśirase A vastrāvacchāditanetrāyaKH vastrācchāditanetrāya A viśuddhasrotaseviśuddhasrotaseviśuddhasrotaseKH viśuddhasrotasi A śuktyāKH sneham uṣṇāmbunā prataptaṃ rajatasuvarṇatāmramaṇimṛtpātraśuktīnām anyatamasthaṃ śuktyā A adrutamK snehamadrutam A om. H avicchinnadhārāmK āsiñced avyavacchinnadhāraṃ A adrutam ava cchinnadhārā Hac adrutam a vicchinnadhārā Hpc āsiñced itiāsiñced itiK om. A sā siñced iti | H yathā caKH yathā A netreṇaKH netre na A
cf. 1938 ed. 4.40.26
snehe vasicyati śiro na kathañ cana kampayet |
na bhāṣen na ca kupyec ca na kṣuyān na hased api |
snehe vasicyati śiro na kathañ cana kampayet |
na bhāṣen na ca kupyec ca na kṣuyān na hased api |
cf. 1938 ed. 4.40.27
etair hi vihataḥ sneho na samyak pratipadyate |
tataḥ kāsaḥ pratiśyāyaḥ śirokṣigadasambhavaḥ |
etair hi vihataḥ sneho na samyak pratipadyate |
tataḥ kāsaḥ pratiśyāyaḥ śirokṣigadasambhavaḥ |
cf. 1938 ed. 4.40.28
tasya pramāṇan tv aṣṭau bindavaḥ pradeśinīparvadvayaniḥsrutāḥ | eṣā mātrā prathamā | dvitīyā śuktiḥ tṛtīyā pāṇiśuktir ity etās tisro mānāḥ yathābalam prayojyā bhavantīti ||
tasya pramāṇan tv aṣṭau bindavaḥ pradeśinīparvadvayaniḥsrutāḥ | eṣā mātrā prathamā | dvitīyā śuktiḥ tṛtīyā pāṇiśuktir ity etās tisro mānāḥ yathābalam prayojyā bhavantīti ||
pramāṇanKH pramāṇa A tv aṣṭauKH maṣtau A pradeśinīparvadvayaniḥsrutāḥpradeśinīparvadvayaniḥsrutāḥpradeśinīparvvadvayaniḥsrutāḥKH pradeśinīparvadvayaniḥsṛtāḥ A eṣāKH om. A mātrāKH om. A prathamāKH prathamā mātrā, A etāsetāsKH etā A tisroKH stisro A mānāḥKH mātrā A prayojyāKH prayojyāḥ || A bhavantītiKH om. A
em. snehanasyaṃ nopagilet kathaṃ cid api buddhimān || A
cf. 1938 ed. 4.40.30
śṛṅgāṭakam abhiplāvya nireti vadanād yathā |
kaphotkleśabhayāccainan niṣṭhīved avidhārayan ||
śṛṅgāṭakam abhiplāvya nireti vadanād yathā |
kaphotkleśabhayāccainan niṣṭhīved avidhārayan ||
cf. 1938 ed. 4.40.31
dante punar api saṃsvedya galakapolādīn dhūmam āseveta | bhojayec cainam anabhiṣyanti | athāsyācārikam upadiśet | krodhādim pariharec ca | rajodhūmamanastāpadravapānaśirasnānādīni |
dante punar api saṃsvedya galakapolādīn dhūmam āseveta | bhojayec cainam anabhiṣyanti | athāsyācārikam upadiśet | krodhādim pariharec ca | rajodhūmamanastāpadravapānaśirasnānādīni |
t… ra om. A
danteKH datte ca A punarKH puna A apiKH rapi A dhūmamKH dhūma A āsevetaKH māseveta, A bhojayec cainamKH bhojayeccainam A anabhiṣyantiKHac abhiṣyandi, A anabhiṣyan di | Hpc athāsyācārikamathāsyācārikamKHpc tato 'syācārikam A ya thāsyācārikam Hac upadiśet | krodhādimKH ādiśe A rajodhūmamanastāpadravapānaśirasnānādīniKH t; rajodhūmasnehātapamadyadravapānaśiraḥsnānātiyānakrodhādīni ca pariharet || A
cf. 1938 ed. 4.40.32
tasya yogāyogātiyogavijñānaṃ bhavati |
tasya yogāyogātiyogavijñānaṃ bhavati |
cf. 1938 ed. 4.40.33
lāghavaṃ śiraso yoge sukhasvapnaprabodhaṇaṃ |
vikāropaśamaḥ śuddhir indriyāṇām paraṃ sukhaṃ ||
lāghavaṃ śiraso yoge sukhasvapnaprabodhaṇaṃ |
vikāropaśamaḥ śuddhir indriyāṇām paraṃ sukhaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.40.34
ayoge rogānirjayaḥ kaphaprasekaḥ śiraso gurutendriyavibhramaḥ | k> atiyoge tāluśoṣapipāsābhramamadamūrcchā ceti lakṣaṇam mūrdhny atisnigdhe rūkṣaṃ tatrāvacārayet |
ayoge rogānirjayaḥ kaphaprasekaḥ śiraso gurutendriyavibhramaḥ | k> atiyoge tāluśoṣapipāsābhramamadamūrcchā ceti lakṣaṇam mūrdhny atisnigdhe rūkṣaṃ tatrāvacārayet |
em. ayoge vātavaiguṇyamindriyāṇāṃ ca rūkṣatā | rogāśāntiś ca tatreṣṭaṃ bhūyo nasyaṃ prayojayet || A
cf. 1938 ed. 4.40.36
śirovirecanasyāpi catvāro bindavaḥ ṣaḍ vā tathāṣṭau vā yathābalam śirovicakasnehasya pramāṇam abhinirdiśet |
śirovirecanasyāpi catvāro bindavaḥ ṣaḍ vā tathāṣṭau vā yathābalam śirovicakasnehasya pramāṇam abhinirdiśet |
cf. 1938 ed. 4.40.37
tasya trīṇy abhivarṇṇyante lakṣaṇāni prayogataḥ |
śuddhihīnātisañjñāni viśeṣāc chāstracintakaiḥ |
tasya trīṇy abhivarṇṇyante lakṣaṇāni prayogataḥ |
śuddhihīnātisañjñāni viśeṣāc chāstracintakaiḥ |
cf. 1938 ed. 4.40.38
lāghavaṃ śirasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhinirjayaḥ | cittendriyaprasādaś ca śirasaḥ śuddhilakṣaṇaṃ ||
lāghavaṃ śirasaḥ śuddhiḥ srotasāṃ vyādhinirjayaḥ | cittendriyaprasādaś ca śirasaḥ śuddhilakṣaṇaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.40.39
kaṇḍūpade gurutā srotasāṃ kaphasambhavaḥ |
hīnāviśuddhe śirasi lakṣaṇam parikīrttitam ||
kaṇḍūpade gurutā srotasāṃ kaphasambhavaḥ |
hīnāviśuddhe śirasi lakṣaṇam parikīrttitam ||
cf. 1938 ed. 4.40.40
mastuluṅgāgamo vā tad dṛṣṭir indriyavibhramaḥ |
śūnyatā śirasaś cāpi mūrdhni gāḍhavirecite ||
mastuluṅgāgamo vā tad dṛṣṭir indriyavibhramaḥ |
śūnyatā śirasaś cāpi mūrdhni gāḍhavirecite ||
cf. 1938 ed. 4.40.41
hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnam ācaret |
samyag virecite cāpi sarpir naste nuṣecayet ||
hīnātiśuddhe śirasi kaphavātaghnam ācaret |
samyag virecite cāpi sarpir naste nuṣecayet ||
cf. 1938 ed. 4.40.42
nasye tu parirharttavyā bhavanti | tad yathā
nasye tu parirharttavyā bhavanti | tad yathā
em. mārutenābhibhūtasya vā 'tyantaṃ yasya dehinaḥ |
dvikālaṃ cāpi dātavyaṃ nasyaṃ tasya vijānatā ||) A
dvikālaṃ cāpi dātavyaṃ nasyaṃ tasya vijānatā ||) A
em. kṛśadurbalabhīrūṇāṃ sukumārasya yoṣitām |
śṛtāḥ snehāḥ śiraḥśuddhyai kalkastebhyo yathā hitaḥ || A
śṛtāḥ snehāḥ śiraḥśuddhyai kalkastebhyo yathā hitaḥ || A
cf. 1938 ed. 4.40.47
bhuktavān apatarpitotyarthaṃ taruṇapratiśyāyī garbhinī madyadravapīḍito jīrṇṇīvastidantaḥ kruddho rāgārttaḥ tṛṣṇābhibhūto bālo vṛddhaḥ śrānto vegāvarodharataḥ śirasnātukāmaś ceti ||
bhuktavān apatarpitotyarthaṃ taruṇapratiśyāyī garbhinī madyadravapīḍito jīrṇṇīvastidantaḥ kruddho rāgārttaḥ tṛṣṇābhibhūto bālo vṛddhaḥ śrānto vegāvarodharataḥ śirasnātukāmaś ceti ||
bhuktavān apatarpitotyarthaṃbhuktavān apatarppitotyarthanKH nasyena parihartavyo bhutavānapatarpito 'tyartha A garbhinī madyadravapīḍitoK garbhiṇī pītasnehodakamadyadravo ' A garbbhiṇī madyadravapīḍito H jīrṇṇīvastidantaḥKH jīrṇī dattabastiḥ A rāgārttaḥKH garārta A tṛṣṇābhibhūtoKH stṛṣitaḥ śokābhibhūtaḥ ānto A śrāntoKH om. A vegāvarodharataḥKH vegāvarodhitaḥ A śirasnātukāmaśKH śiraḥsnātukāmaś A cetiKH ceti; anārtave cābhre nasyadhūmau pariharet || A
em. tatra hīnātimātrātiśītoṣṇasahasāpradānādatipravilambitaśirasa ucchiṅghato vicalato 'bhyavaharato vā pratiṣiddhapradānāc ca vyāpado bhavanti tṛṣṇodgārādayo doṣanimittāḥ kṣayajāś ca || A
cf. 1938 ed. 4.40.49
nasye śirovireke ca vyāpado dvividhāḥ smṛtāḥ |
doṣotkleśakṣayāc caiva vijñeyā ca yathākramaṃ |
nasye śirovireke ca vyāpado dvividhāḥ smṛtāḥ |
doṣotkleśakṣayāc caiva vijñeyā ca yathākramaṃ |
cf. 1938 ed. 4.40.50
tatrotkleśanimittāsu yuñjyāc chamanaśodhaṇe |
atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitaṃ ||
tatrotkleśanimittāsu yuñjyāc chamanaśodhaṇe |
atha kṣayanimittāsu yathāsvaṃ bṛṃhaṇaṃ hitaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.40.51
pratimarśes tu caturdaśasu kāleṣūpadeyo bhavati | tad yathā | kālyotthitena | prakṣālitadantena | gṛhān nirgacchatā | vyāyāmavyavāyapariśrātena | mūtroccārakavalāñjanān te bhuktavatā | charditavatā | divāsvapnotthitena sāyañ ceti ||
pratimarśes tu caturdaśasu kāleṣūpadeyo bhavati | tad yathā | kālyotthitena | prakṣālitadantena | gṛhān nirgacchatā | vyāyāmavyavāyapariśrātena | mūtroccārakavalāñjanān te bhuktavatā | charditavatā | divāsvapnotthitena sāyañ ceti ||
pratimarśes tuK pratimarśaś A pratimarśas tu H kāleṣūpadeyokāleṣūpadeyoKH kāleṣūpādeyaḥ; A bhavatiKH om. A kālyotthitenaKH talpotthitena, A gṛhānAK gṛhā H vyāyāmavyavāyapariśrātenavyāyāmavyavāyapariśrātenaKH vyāyāmavyavāyādhvapariśrāntena, A mūtroccārakavalāñjanān temūtroccārakavalāñjanāntemūtroccārakavalāṃjanānteAK mūtroccārakavalāñjanānānte H
cf. 1938 ed. 4.40.52
tatra kālyotthitenāsevitaḥ pratimarśo rātrāv upacitaṃ nāsāsrotogataṃ malam apahanti | prakṣālitadantena dantānāṃ dṛḍhatā vadanasaugandhyañ cāpādayati | gṛhān nirgacchatā nāsāsrotaso snehaklinnatayā | rajodhūmo vā na prabādhate | vyāyāmavyavāyapariśrāntena śramam apahanti | mūtroccārānte dṛṣṭigurutvam apanayati | kavalāñjanānte dṛṣṭiṃ prasādayati | bhuktavatā sroto viśuddhiṃ laghutvaṃ cāpādayati | charditavatā srotovilagnaṃ śleṣmāṇam apohya bhaktacchaṃdaṃ kurute | divāsvapnotthitena nidrāśeṣaṃ gauravañ cāpahatya cittaikāgryaṃ janayati | sāyaṃ sukhanidrāprabodham āpādayatīti ||
tatra kālyotthitenāsevitaḥ pratimarśo rātrāv upacitaṃ nāsāsrotogataṃ malam apahanti | prakṣālitadantena dantānāṃ dṛḍhatā vadanasaugandhyañ cāpādayati | gṛhān nirgacchatā nāsāsrotaso snehaklinnatayā | rajodhūmo vā na prabādhate | vyāyāmavyavāyapariśrāntena śramam apahanti | mūtroccārānte dṛṣṭigurutvam apanayati | kavalāñjanānte dṛṣṭiṃ prasādayati | bhuktavatā sroto viśuddhiṃ laghutvaṃ cāpādayati | charditavatā srotovilagnaṃ śleṣmāṇam apohya bhaktacchaṃdaṃ kurute | divāsvapnotthitena nidrāśeṣaṃ gauravañ cāpahatya cittaikāgryaṃ janayati | sāyaṃ sukhanidrāprabodham āpādayatīti ||
kālyotthitenāsevitaḥKH talpotthitenāsevitaḥ A rātrāvKH rātrā A upacitaṃKH vupacitaṃ A nāsāsrotogataṃAK nāsāsrotrogatam H apahantiapahantiK upahanti manaḥprasādaṃ ca karoti, A upahanti | H prakṣālitadantenaKH prakṣālitadantenā A dantānāṃdantānānKH sevito dantānāṃ A dṛḍhatāKH dṛḍhatāṃ A nāsāsrotasoK sevito nāsāseotasaḥ A nāsāsrotrasāṃ H snehaklinnatayāKH klinnatayā A prabādhateKH bādhate, A vyāyāmavyavāyapariśrāntenavyāyāmavyavāyapariśrāntenaKH vyāyāmamaithunādhvapariśrāntenā A śramamKH sevitaḥ śramam A apahantiKH upahanti, A dṛṣṭigurutvamKH sevito dṛṣṭergurutvam A dṛṣṭiṃdṛṣṭimKH sevito dṛṣṭiṃ A srotoK sevitaḥ srotasāṃ A srotro H laghutvaṃKH laghutāṃ A charditavatāchardditavatāKH vāntenāsevitaḥ A srotovilagnaṃsrotovilagnaṃAK srotrovilagnaṃ H śleṣmāṇamKH śleṣmāṇa A apohyaKH mapohya A bhaktacchaṃdaṃbhaktacchandaṃKH bhaktākāṅkṣām A kuruteKH āpādayati, A divāsvapnotthitenaKH divāsvapnotthitenā A nidrāśeṣaṃKH sevito nidrāśeṣaṃ A gauravañgauravañKH gurutvaṃ malaṃ A cāpahatyaK cāpohya A cāpahṛtya H sukhanidrāprabodhamKH cāsevitaḥ sukhanidrāprabodhaṃ A āpādayatītiKH ceti || A
cf. 1938 ed. 4.40.53
īṣad ucchiṃghaṇāt sneho yadā vaktum prapadyate |
naste niśiktaṃ taṃ vidyāt pratimarśaṃ pramāṇataḥ ||
īṣad ucchiṃghaṇāt sneho yadā vaktum prapadyate |
naste niśiktaṃ taṃ vidyāt pratimarśaṃ pramāṇataḥ ||
cf. 1938 ed. 4.40.54
tena rogāḥ praśāmyanti narāṇām ūrdhvajatrujāḥ |
indriyāṇāñ ca vaimalyaṃ kuryād āsyasugandhi ca ||
tena rogāḥ praśāmyanti narāṇām ūrdhvajatrujāḥ |
indriyāṇāñ ca vaimalyaṃ kuryād āsyasugandhi ca ||
cf. 1938 ed. 4.40.55
hanudantaśirogrīvātrikabāhūrasāṃ balaṃ |
valīpalitakhālityavyaṃgānāñ cāpy asambhavaḥ ||
hanudantaśirogrīvātrikabāhūrasāṃ balaṃ |
valīpalitakhālityavyaṃgānāñ cāpy asambhavaḥ ||
cf. 1938 ed. 4.40.56
tailaṃ kaphe ca vāte ca kevalaṃ pavane vasāṃ |
dadyān nastaḥ sadā pitte sarpirmajjāsamārute ||
tailaṃ kaphe ca vāte ca kevalaṃ pavane vasāṃ |
dadyān nastaḥ sadā pitte sarpirmajjāsamārute ||
cf. 1938 ed. 4.40.57
caturvidhasya snehasya vidhir eṣa prakīrttitaḥ |
śleṣmasthānāvirodhitvāt teṣu tailaṃ viśiṣyate ||
caturvidhasya snehasya vidhir eṣa prakīrttitaḥ |
śleṣmasthānāvirodhitvāt teṣu tailaṃ viśiṣyate ||
cf. 1938 ed. 4.40.44
avapīḍan tu śirovirecanavad abhiṣyaṇṇasarpadaṣṭamūrcchitavisaṃjñebhyo dadyāc chirovirecanadravyāṇām anyatamam āsādyāvapīḍam iṣyateti ||
avapīḍan tu śirovirecanavad abhiṣyaṇṇasarpadaṣṭamūrcchitavisaṃjñebhyo dadyāc chirovirecanadravyāṇām anyatamam āsādyāvapīḍam iṣyateti ||
avapīḍan tuKH avapīḍastu A śirovirecanavad abhiṣyaṇṇasarpadaṣṭamūrcchitavisaṃjñebhyośirovirecanavad abhiṣyaṇṇasarppadaṣṭamūrcchitavisaṃjñebhyoKH śirovirecanavadabhiṣyaṇṇasarpadaṣṭavisaṃjñebhyo A dadyāc chirovirecanadravyāṇāmdadyāc chirovirecanadravyāṇāmKH dadyāc chirocirecanadravyāṇām A āsādyāvapīḍamKH avapiṣyāvapīḍya A iṣyatetiKH ca, A
cf. 1938 ed. 4.40.46
cetovikārakrimiviṣād iti ||
cetovikārakrimiviṣād iti ||
cf. 1938 ed. 4.40.44a
śarkarekṣurasakṣīrā ghṛtamāṃsarasāṃ pṛthak kṣīṇānāṃ nastato dadyādd raktapittagadeṣu ca ||
śarkarekṣurasakṣīrā ghṛtamāṃsarasāṃ pṛthak kṣīṇānāṃ nastato dadyādd raktapittagadeṣu ca ||
cf. 1938 ed. 4.40.58
ataḥ param pravakṣyāmi kavaḍagrahaṇe vidhiṃ |
caturdhā kavaḍasnehī prasādī śodhiropaṇau |
ataḥ param pravakṣyāmi kavaḍagrahaṇe vidhiṃ |
caturdhā kavaḍasnehī prasādī śodhiropaṇau |
cf. 1938 ed. 4.40.59
sngidhoṣṇaiḥ snaihiko vāte svāduśītaiḥ prasādanaḥ pitte kaṭvamblalavaṇai rūkṣaiḥ saṃśodhaṇaḥ kaphe |
sngidhoṣṇaiḥ snaihiko vāte svāduśītaiḥ prasādanaḥ pitte kaṭvamblalavaṇai rūkṣaiḥ saṃśodhaṇaḥ kaphe |
cf. 1938 ed. 4.40.60
kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇo ropaṇo vraṇe |
kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇo ropaṇo vraṇe |
cf. 1938 ed. 4.40.61
tatra trikaṭukāśitasarṣapasiddhārthakakalkam āloḍya tailamūtrakṣārasurāśuktamadhūnām anyatamena salavaṇam abhiprataptam upasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśe dhārayet ||
tatra trikaṭukāśitasarṣapasiddhārthakakalkam āloḍya tailamūtrakṣārasurāśuktamadhūnām anyatamena salavaṇam abhiprataptam upasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśe dhārayet ||
trikaṭukāśitasarṣapasiddhārthakakalkamtrikaṭukāśitasarṣapasiddhārthakakalkamtrikaṭukāśitasarṣapasiddhārthakakalkamKH trikaṭukavacāsarṣapaharītakīkalka A āloḍyaKH māloḍya A tailamūtrakṣārasurāśuktamadhūnāmK tailaśuktasurāmūtrakṣāramadhūnā A tailamūtrakṣārasurāśukramadhūnām H anyatamenaKH manyatamena A upasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśeKH upasvinnamṛditagalakapolalalāṭapradeśo A
cf. 1938 ed. 4.40.62
sukhaṃ sañcāryate yā tu mātrā sā kavalaḥ smṛtāḥ |
asañcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣaḥ sā prakīrttitāḥ ||
sukhaṃ sañcāryate yā tu mātrā sā kavalaḥ smṛtāḥ |
asañcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣaḥ sā prakīrttitāḥ ||
cf. 1938 ed. 4.40.63
tāvac ca dhārayitavyo nanyamanasānunnatadehena yāvad doṣapratipūrṇṇagalakapolatvaṃ nāsāsrotonayanapariplavaś ca bhavati tadā vimoktavyaḥ | punaś cānyo grahītavyaḥ ||
tāvac ca dhārayitavyo nanyamanasānunnatadehena yāvad doṣapratipūrṇṇagalakapolatvaṃ nāsāsrotonayanapariplavaś ca bhavati tadā vimoktavyaḥ | punaś cānyo grahītavyaḥ ||
nanyamanasānunnatadehenaKH 'nanyamanasonnatadehena A yāvad doṣapratipūrṇṇagalakapolatvaṃyāvad doṣapratipūrṇṇagalakapolatvanKH yāvaddoṣaparipūrṇakapolatvaṃ A nāsāsrotonayanapariplavaś canāsāsrotonayanapariplavaś caK nāsāsrotonayanapariplāvaś ca A nāsāsrotronayanapariplavaś ca H grahītavyaḥKH grahītavya iti || A
cf. 1938 ed. 4.40.64
evaṃ snehapayaḥkṣaudrarasamūtrāmblasambhṛtāḥ |
kasāyoṣṇodakābhyāñ ca kavaḍā doṣato hitāḥ ||
evaṃ snehapayaḥkṣaudrarasamūtrāmblasambhṛtāḥ |
kasāyoṣṇodakābhyāñ ca kavaḍā doṣato hitāḥ ||
cf. 1938 ed. 4.40.65
vyādher apacayas tuṣṭir viṣadaṃ vaktralāghavaṃ |
indriyāṇām prasādaś ca kavaḍe śuddhilakṣaṇaṃ |
vyādher apacayas tuṣṭir viṣadaṃ vaktralāghavaṃ |
indriyāṇām prasādaś ca kavaḍe śuddhilakṣaṇaṃ |
cf. 1938 ed. 4.40.66
hīne jāḍyakaphotkleśā varasajñānam eva ca |
atiyogāt mukhe pākaḥ śoṣas tṛṣṇāruciklamaḥ |
hīne jāḍyakaphotkleśā varasajñānam eva ca |
atiyogāt mukhe pākaḥ śoṣas tṛṣṇāruciklamaḥ |
cf. 1938 ed. 4.40.67
śodhanīye viśeṣeṇa bhavaty etat tu lakṣaṇaṃ ||
tilāṃ nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīram eva ca |
śodhanīye viśeṣeṇa bhavaty etat tu lakṣaṇaṃ ||
tilāṃ nīlotpalaṃ sarpiḥ śarkarā kṣīram eva ca |
cf. 1938 ed. 4.40.68
sakṣaudro dagdhavarktrasya gaṇḍūṣo dāhanāśanaḥ |
kavalasya samāsena vidhir eṣaḥ prakīrttitaḥ |
sakṣaudro dagdhavarktrasya gaṇḍūṣo dāhanāśanaḥ |
kavalasya samāsena vidhir eṣaḥ prakīrttitaḥ |
cf. 1938 ed. 4.40.69
vibhajya bheṣajaṃ budhyā kurvīta pratisāraṇaṃ ||
kalko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇṇañ ceti caturvidhaṃ ||
vibhajya bheṣajaṃ budhyā kurvīta pratisāraṇaṃ ||
kalko rasakriyā kṣaudraṃ cūrṇṇañ ceti caturvidhaṃ ||
cf. 1938 ed. 4.40.70
aṅgulyagrapraṇītan tu yathāsvam mukharogiṇāṃ ||
tasya yogam ayogañ ca kavaloktaṃ vibhāvayet |
aṅgulyagrapraṇītan tu yathāsvam mukharogiṇāṃ ||
tasya yogam ayogañ ca kavaloktaṃ vibhāvayet |
cf. 1938 ed. 4.40.71
bhojayet cānabhiṣyandi doṣaghnam aśanaṃ naram iti ||
bhojayet cānabhiṣyandi doṣaghnam aśanaṃ naram iti ||
cf. 1938 ed. 4.40.72
snehaḥ svedo vamanaṃ virekaṃ vyāpadaṃ tathā |
netre pramāṇa vyāpac cānuvāsanasahottaraṃ |
snehaḥ svedo vamanaṃ virekaṃ vyāpadaṃ tathā |
netre pramāṇa vyāpac cānuvāsanasahottaraṃ |
cf. 1938 ed. 4.40.74
yad uktañ catvāriṃśac cikitsitānīti tat sarvaṃ samāptam iti || ❈ ||
yad uktañ catvāriṃśac cikitsitānīti tat sarvaṃ samāptam iti || ❈ ||
em. iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthānaṃ samāptam || A