MS Kathmandu NAK 5-333: Kalpasthāna
| http://narchives.gov.np/ | |
| National Archives | |
| 5-333 | |
| Siglum | H |
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Palm leaf |
| Scribal hands |
|
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Author | Suśruta |
| Language | |
| Manuscript filiation | Nep |
History
| Date of production | 0663. Nepala Saṃvat 663 (1465 CE). |
|---|---|
| Place of origin | [place of production] |
Editorial conventions
Revision history
| 2021-05-21 | Started the file. |
|---|---|
| 2021-05-21 | Added the transcription of SS.5.1 |
| 2021-05-21 | Added Harshal Bhatt's remarks about 5.1 to the note area above. |
| 2021-08-30 | Added transcription of 5.2 |
| 2021-10-03 | Added transcription of 5.3 |
| 2021-10-15 | Added transcription of 5.4 |
| 2021-10-27 | Added transcription of 5.5 |
| 2021-11-12 | Added transcription of 5.7 |
| 2021-11-23 | Added transcription of 5.6 |
| 2021-11-30 | Added transcription of 5.8 |
| 2024-10-09 | Added Zenodo links and corrected pb tags |
| 2025-03-31 | Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty. |
| 2026-03-25 | Started adding page-begin markers with facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
| 2026-04-21 | Completed the addition of page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
Text transcription
| H |
𑑊 athāto
'nnapānarakṣākalpam vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || atha khalu vatsasuśrutaḥ |
1
divodāsakṣitipatis tapodharmmabhṛtām varaḥ |
suśrutapramukhāñ chiṣyān śaśāsāhatasātanaḥśāsanaḥ | 2 ||
suśrutapramukhāñ chiṣyān śaśāsāhata
ripavo vikramākrāntāḥ sve vā syuḥ kṛtyatāṅ gatāḥ |
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaram prāpya tādṛśaṃ ||
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaram prāpya tādṛśaṃ ||
viṣair hiṃsyur akiñcijñaṃ nṛpatin duṣṭavetasaḥ
|
tasmād vaidyena śatataṃ viṣād rakṣen
narādhipaḥ |
yasmāc cānityacinnattatvam aśvavat prathitan nṛṣu |
tasmān na viśvased rājā kadācid api kasya cit |
tasmān na viśvased rājā kadācid api kasya cit |
kulīnan dhārmmikaṃ snigdham akṛśaṃ
satatotthitaṃ |
mahānase niyuñjīta vaidyan tadvidyapūjitaṃ
|
praśastadigdeśakṛtaṃ sūcibhāṇḍam
mahacchuciḥ |
parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhavec cāpi mahānasaṃ
mahānasikavoḍhāraḥ sūpodanika pūpikāḥ |
bhaveyur vaidyavaśagā ye cāpy anye tra kecana |
iṅgitajño ma𑑎𑑎nuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ |
iṅgitajño ma𑑎𑑎nuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ |
jānīyād viṣadātāram ebhir liṅgaiś ca vuddhimān |
vicakṣur muhyate pṛṣṭo nottaraṃ pratipadyate |
vicakṣur muhyate pṛṣṭo nottaraṃ pratipadyate |
apārtham vahusaṅkīrṇṇam bhāṣate cāpi mūḍhavat |
hasaty akasmād aṅgulīḥ sphoṭayed vilikhen mahīṃ |
hasaty akasmād aṅgulīḥ sphoṭayed vilikhen mahīṃ |
vepathuś cāsya bhavati trastaś cānyo nyam īkṣyate |
vivarṇṇavaktro dhyāmaś ca nakhaiḥ kiñcic chinaty api |
vivarṇṇavaktro dhyāmaś ca nakhaiḥ kiñcic chinaty api |
varttate viparītañ ca viṣadātā vicetanaḥ |
dantakāṣṭhe nnapāne ca tathābhyaṅge valekhane |
utsādane parīṣeke kaṣāyaiḥ sānulepane |
utsādane parīṣeke kaṣāyaiḥ sānulepane |
srakṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca
|
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājināṃ
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājināṃ
viṣaduṣṭeṣu cānyeṣu dhūmanasyāñjanādiṣu ||
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāñ cāpy anantaraṃ |
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāñ cāpy anantaraṃ |
nṛpabhaktād valiṃn dattaṃ saviṣaṃ
bhakṣayanti ye ||
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ |
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ |
hutabhuk tena cānnena bhṛśañ caṭacaṭāyate |
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ |
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ |
cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣipram eva tu
|
dṛṣṭvānnaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyate
jīvajīvajīvakaḥ |
kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ krauñcas tu madam arcchati |
kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ krauñcas tu madam arcchati |
hṛṣyen mayūras tūdvigne krośaite śukasārike
|
haṃsaḥ khelati cātyarthaṃ kūjate bhṛṅgarājakaḥ |
haṃsaḥ khelati cātyarthaṃ kūjate bhṛṅgarājakaḥ |
vṛṣabho visṛjaty asram muñcate viṭ
ca markaṭaḥ |
upakṣipta𑑎sya
cānnasya vāṣpeṇorddhvam udīryatāṃ |
hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhañ ca jāyate
||
tatra tasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjan naladaṃ madhūḥ|
tatra tasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjan naladaṃ madhū
hṛdi candanalepaś ca tathā sukham avāpnuyāt
|
pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhasātaṅ karoti ca ||
tatra pralepaḥ śyāmendra gopa somotpalāni ca |
tatra pralepaḥ śyāmendra gopa somotpalāni ca |
sa cet pramādān mohād vā tad bhuṃkte bhojanaṃ
yadi |
tato syāṣṭhīlavaj jihvā jāyate rasavedanī |
tato syāṣṭhīlavaj jihvā jāyate rasavedanī |
tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsya prasicyate |
tatra vāṣperitaṃ karma yac cacā syād dantakāṣṭhikaṃ |
tatra vāṣperitaṃ karma yac ca
mūrcchāṃ ccharddiṃ romaharṣam ādhmānaṃ dāham eva
ca |
indriyāṇāñ ca vaikṛtyaṃ dravadravye śaye gataṃ |3kuryād āmāsayaṅ gataṃ |
indriyāṇāñ ca vaikṛtyaṃ dravadravye śaye gataṃ |3kuryād āmāsayaṅ gataṃ |
tatrāśu madanālāvuvimvīkośātakīphalaiḥ |
cchardanaṃ dadhyudaśvibhyām athavā taṇḍulāmvunā |
cchardanaṃ dadhyudaśvibhyām athavā taṇḍulāmvunā |
dāhaṃ mūrcchām atīsāraṃ tṛṣṇām
indriyavaikṛtaṃ |
āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāsayaṃ gataṃ |
āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāsayaṃ gataṃ |
tatra nīlīphalaṃ śreṣṭhaṃ sasarpiṣkaṃ virecanaṃ
|
dadhnā dūṣīviṣāriś ca peyo madhusamāyutaḥ |
dadhnā dūṣīviṣāriś ca peyo madhusamāyutaḥ |
dravadravyeṣu sarvveṣu kṣīramadyodakādiṣu |
bhavanti vividhā rājyaḥ phenavudvudajanma ca |
bhavanti vividhā rājyaḥ phenavudvudajanma ca |
cchāyā cātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ
|
bhavanti vikṛtā yamalā cchidrās tanvyo vā vikṛtās tathā |
bhavanti vikṛtā yamalā cchidrās tanvyo vā vikṛtās tathā |
śākasūpānna māṃsāni klinnāni virasāni
ca |
sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhīni bhavanti ca |
sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhīni bhavanti ca |
gandhavarṇṇarasair hīnāḥ sarvve bhakṣyāḥ phalāni
ca |
pakvāny āśuḥ prakuthyante pākam āmāni yānti ca |
pakvāny āśuḥ prakuthyante pākam āmāni yānti ca |
visīryante kūrcakas tu dantakāṣṭhagate viṣe |
jihvādantoṣṭhamāṃseṣu svayathuś copajāyate ||
jihvādantoṣṭhamāṃseṣu svayathuś copajāyate ||
athāsya dhātakīpuṣpa jamvvāmrāsthi harītakaiḥ |
sakṣaudraiḥ pracchite śophe karttavyaṃ pratisāraṇaṃ |
sakṣaudraiḥ pracchite śophe karttavyaṃ pratisāraṇaṃ |
athavāṅkollamūlāni tvacaḥ saptacchadasya vā
|
śirīṣamāṣakād vāpi karttavyaṃ pratisāraṇaṃ |
śirīṣamāṣakād vāpi karttavyaṃ pratisāraṇaṃ |
jihvānirlekhakavalau dantakāṣṭhavad ādiśet |
picchilo vahalo bhyaṅgo vivarṇṇaś ca viṣānvitaḥ |
picchilo vahalo bhyaṅgo vivarṇṇaś ca viṣānvitaḥ |
sphoṭā janmarujāsrāvās tvakpākaḥ sveda
eva ca |
dāruṇañ cāpi māṃsānām abhyaṅge viṣadūṣite |
dāruṇañ cāpi māṃsānām abhyaṅge viṣadūṣite |
tatra śītāmvusiktasya karttavyam anulepanaṃ
|
candanan tagaraṃ kuṣṭham uśīraṃ veṇupatrikā |
candanan tagaraṃ kuṣṭham uśīraṃ veṇupatrikā |
somavalyamṛtā svetā padmaṅ kālīyakan
tathā |
kapittharasapatrābhyām pānam etac ca pūjyate |
kapittharasapatrābhyām pānam etac ca pūjyate |
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane |
śayyāvastratanutveṣu vidyād abhyaṅgavad bhiṣak |
śayyāvastratanutveṣu vidyād abhyaṅgavad bhiṣak |
keśasātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaś ca rudhirāgamaḥ |
granthijanmottamāṅge ca viṣajuṣṭe valekhane |
granthijanmottamāṅge ca viṣajuṣṭe valekhane |
tatra pralepo vahuśo bhāvitā kṛṣṇamṛttikā |
ṛkṣapittaghṛta śyāmāpālindī taṇḍulīyakaiḥ |
ṛkṣapittaghṛta śyāmāpālindī taṇḍulīyakaiḥ |
gomayasvaraso vāpi hito vā mālatīrasaḥ |
raso mūṣikakarṇṇyā vā dhūmo vāgārasaṃjñitaḥ |
raso mūṣikakarṇṇyā vā dhūmo vāgārasaṃjñitaḥ |
śiro 'bhyaṅga śirastrāṇaṃ snānam
uṣṇīṣam eva ca |
srajaś ca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayed avalekhanāt |
srajaś ca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayed avalekhanāt |
mukhālepe mukhaśyāvaṃ yuktam abhyaṅgalakṣaṇaiḥ |
padminīkaṇṭhaka prakhyaiḥ kaṇṭhakaiś copacīyate |
padminīkaṇṭhaka prakhyaiḥ kaṇṭhakaiś copacīyate |
tatra kṣaudraghṛtaṃ pānam ālepaś
candanaṃ ghṛtaṃ |
payasyā madhukā phaṃjī vandhujīva punarṇṇavā |
payasyā madhukā phaṃjī vandhujīva punarṇṇavā |
āsvāsthyaṃ kuṃjarādīnāṃ lālāsravaṇam eva ca |
yātuś ca sphoṭanaṃ srāvau muṣka meḍhra gudeṣv atha |
yātuś ca sphoṭanaṃ srāvau muṣka meḍhra gudeṣv atha |
tatrābhyaṅgavad ācaṣṭe yātrivāhanayoḥ
kriyāṃ |
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śiroruk kaphasaṃsravaḥ |
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śiroruk kaphasaṃsravaḥ |
nasyadhūmagate liṅgamindriyāṇāñ ca vaikṛtaṃ ||
tatra sarpirgavādināṃ dugdhaiḥ sātiviṣaiḥ sritaṃ |
tatra sarpirgavādināṃ dugdhaiḥ sātiviṣaiḥ sritaṃ |
nasyam pānañ ca vihitaṃ śītaṃ samadayantikaṃ |
gandhahānir vivarṇṇatvam puṣpāṇāṃ mlānatā tathā |
gandhahānir vivarṇṇatvam puṣpāṇāṃ mlānatā tathā |
jighrataś ca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇṇe ca locane |
tatreṣṭaṃ vāṣpikaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtaṃ |
tatreṣṭaṃ vāṣpikaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtaṃ |
karṇṇatailagate srotre vaikṛtyaṃ śophavedanā |
karṇṇasrāvaś ca tatrāśu karttavyam pratipūraṇaṃ |
karṇṇasrāvaś ca tatrāśu karttavyam pratipūraṇaṃ |
svaraso bahuputrāyāḥ saghṛtaṃ
kṣaudrasaṃyutaṃ |
somakalkarasaś cāpi suśīto hitam iṣyate |
somakalkarasaś cāpi suśīto hitam iṣyate |
asropadehau dāhaś ca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ |
añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhaved āndhyam athāpi vā
añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhaved āndhyam athāpi vā
tatra sadyo ghṛtaṃ peyan tarpaṇe ca
samāgadhaṃ |
añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varaṇasya ca |
añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varaṇasya ca |
kapittha meṣaśrṛṅgābhyām
puṣpam bhallātakasya ca |
sophaḥ svāpas tathā srāvaḥ pādayoḥ
sphoṭajanma ca |
bhavanti viṣaduṣṭābhyām pādukābhyām asaṃśayaṃ |
upānatpādapīṭhāni pādukābhyām prasādhayet |
upānatpādapīṭhāni pādukābhyām prasādhayet |
bhūṣanāni hatārccīṃṣi na vibhānti yathā
purā |
svāni sthānāni hanyuś ca dāhapākāvadāru
raṇaiḥ |
svāni sthānāni hanyuś ca dāhapākāvadā
pādukabhūṣaṇeṣūktam abhyaṅgavidhim ācaret ||
viṣopasargo vāṣpādir bhūṣaṇānto ya īritaḥ |
viṣopasargo vāṣpādir bhūṣaṇānto ya īritaḥ |
upadravām̐s tatra vīkṣya vidadhīta cikitsitaṃ |
mahāsugandham agadaṃ yam pravakṣyāmi tam bhiṣak ||
mahāsugandham agadaṃ yam pravakṣyāmi tam bhiṣak ||
pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca |
virecanāni tīkṣṇāni kuryāt praccharddanāni ca |
virecanāni tīkṣṇāni kuryāt praccharddanāni ca |
śirāś ca vedhayet prāptāḥ prāptam visrāvaṇaṃ
yadi |
mūṣikājarukā vāpi haste vaddhā tu bhūpate |
mūṣikājarukā vāpi haste vaddhā tu bhūpate |
karoti nirvviṣaṃ sarvvam annam
viṣasa¦māyutaṃ |
hṛdayāvaraṇan nityaṃ kuryāc cāmitramadhyagaḥ |
hṛdayāvaraṇan nityaṃ kuryāc cāmitramadhyagaḥ |
pived ghṛtam ajeyākhyam amṛtam vāpy abhuktavān |
sarppiḥ kṣaudran dadhi payaḥ pived vā śītalañ jalaṃ |
sarppiḥ kṣaudran dadhi payaḥ pived vā śītalañ jalaṃ |
godhāmayūranakulān pṛṣatān hariṇān api |
viṣaghnānāñ ca satataṃ rasās teṣām pived api |
viṣaghnānāñ ca satataṃ rasās teṣām pived api |
godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca vuddhimān |
dadyāt supiṣṭām pālindīm madhūkaṃ śarkkaran tathā |
dadyāt supiṣṭām pālindīm madhūkaṃ śarkkaran tathā |
śarkkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe |
pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ |
pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ |
sakṣaudraḥ saghṛtaḥ śītaḥ nimvayūṣa hitas
tathā |
viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni vuddhimān ||
viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni vuddhimān ||
pippalīmadhukakṣaudraśarkkarekṣurasāmvubhiḥ |
charddayed guptahṛdayo yadi pītam bhaved viṣam iti ||
charddayed guptahṛdayo yadi pītam bhaved viṣam iti ||
|| kalpeṣu prathamo 'dhyāyaḥ ||
athātaḥ sthāvara viṣavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
sthāvarañ jaṅgamañ caiva dvividham viṣam ucyate |
daśādhiṣṭhānam ādyan tu dvitīyāṃ ṣoḍaśāśrayaṃ |
daśādhiṣṭhānam ādyan tu dvitīyāṃ ṣoḍaśāśrayaṃ |
mūlam patram phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ
sāram eva ca |
niryāso dhātavaś caiva kandañ ca daśamaṃ smṛtaṃ ||
niryāso dhātavaś caiva kandañ ca daśamaṃ smṛtaṃ ||
tatra klītakāśvamāraka guñjā subhaṅgurā karaṭā vidyucchikhānanta vijayā cety aṣṭau
mūlaviṣāṇi ||
viṣapattrikā lamvaradā karambha mahākarambhādīni patraviṣāṇi ||
kumudavati reṇuka kurukaka veṇuka karaṃbha mahākarambha nandanā kākādanī guñjāruṣkara viṣavedikādīnāṃ phalāni ||
ullijā reṇukakarambha mahākarambhādīnām puṣpāṇi ||
vallija karaghāṭaka karambha nārācakādīnāṃ
tvaksāraniryāsāḥ ||
kumudavati dantī snuhājālinī prabhṛtīnāṃ
kṣīrāṇi ||
haritāla phenāśma bhasma rakta prabhṛtīni dhātuviṣāṇi |
kālakuṭā vatsanābha sarṣapa kapālaka karddamaka vairāṭaka mustaka mahāviṣa puṇḍarīka mūlaka hālāhala śṛṅgī markkaṭādīnāṃ kandāḥ ||
udveṣṭanam mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca |
jṛmbhanodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣair nnṛṇāṃ ||
jṛmbhanodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣair nnṛṇāṃ ||
muṣkaśophaḥ phalaviṣair ddāhodveṣṭanam eva ca |
bhavet puṣpaviṣaiś charddir ādhmānaṃ svāpam eva ca ||
bhavet puṣpaviṣaiś charddir ādhmānaṃ svāpam eva ca ||
tvaksāraniryāsaviṣair upayuktair
bbhavanti hi |
āsya daurgandhya pāruṣya śirorukkapha saṃsravāḥ ||
āsya daurgandhya pāruṣya śirorukkapha saṃsravāḥ ||
phenāgamaḥ kṣīraviṣair vviḍbhedo gurujihvatā |
hṛtpīḍanan dhātuviṣair mmūrcchā dāhaś ca tāluni ||
hṛtpīḍanan dhātuviṣair mmūrcchā dāhaś ca tāluni ||
prāyena kālaghātīni viṣāṇy etāni nirddiśe𑑎t |
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣām vakṣyāmi vistaraṃ ||
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣām vakṣyāmi vistaraṃ ||
sparśājñānaṃ kālakūṭo vepathuś ca sadāruṇaḥ |
grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtratā tathā ||
grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtratā tathā ||
sārṣape vātavaiguṇyam ānāho granthijanma ca
|
grīvādaurbbalyavāksaṅgau pālakena bhavanti hi ||
grīvādaurbbalyavāksaṅgau pālakena bhavanti hi ||
prasekaḥ karddamākhyena viḍbhedo
'kṣṇoś ca pītatā |
vairāṭakenāṅgaduḥkha śirorogaś ca jāyate ||
vairāṭakenāṅgaduḥkha śirorogaś ca jāyate ||
gātrastambho vepathuś ca mustakena prakīrttitau
|
mahāviṣeṇāṅgasādaḥ |
dāhodaravivṛddhayaḥ
hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśaṃ |
1 ||
mahāviṣeṇā
puṇḍarīke na raktatvam akṣṇor vvṛddhis tathodare
|
mūlakenāṅgavaivarṇṇya gātrastambhaś ca jāyate ||
mūlakenāṅgavaivarṇṇya gātrastambhaś ca jāyate ||
dhyāmaś cireṇo𑑎cchvasiti naro hālāhalena tu |
śṛṅgīviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśaṃ ||
śṛṅgīviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśaṃ ||
markkaṭonotplavaty ūrddhvaṃ hasaty api daśaty
api |
kandajāny ugravīryāṇi yāny uktāni
trayodaśa ||
jñeyāny uktāni kuśalair yuktāni daśabhir
gguṇaiḥ |
rūkṣam uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca śūkṣmam āśu
vyavāyi ca ||
vikāsi viśadañ caiva laghv apāki ca
te daśa |
tad raukṣyāt kopayed vātam au𑑎ṣṇyāt pittaṃ saśoṇitaṃ ||
tad raukṣyāt kopayed vātam au𑑎ṣṇyāt pittaṃ saśoṇitaṃ ||
taikṣṇyāt matim mohayati marmmabandhāñ chinatti
ca |
saukṣmyāc charīrā𑑎vayavān praviśed vikrayeta ca ||
saukṣmyāc charīrā𑑎vayavān praviśed vikrayeta ca ||
vikāsitvād anuviśed doṣān dhātūn malān api ||
vaiśadyāc cāśakta𑑎gatir dduścikitsañ ca lāghavāt |
durnnirharam apākitvā𑑎t tasmāt kleśayate ciraṃ ||
durnnirharam apākitvā𑑎t tasmāt kleśayate ciraṃ ||
sthāvarañ jaṅgamam vāpi kṛttrimam vāpi yad viṣaṃ
|
sadyo mārayate ma𑑎rttyaṃ jñeyan daśaguṇan tu tat ||
sadyo mārayate ma𑑎rttyaṃ jñeyan daśaguṇan tu tat ||
jīrṇṇam viṣaghnauṣadhibhir hatam vā
dāvāgnivātātapaśoṣitam vā |
svabhāvato vā guṇaviprahīṇaṃ viṣaṃ hi
dūṣīviṣatām upaiti ||
vīryālpabhāvād api bhāvanīyaṃ kaphāvṛtatvāt sucirānubandhi |
vīryālpabhāvād api bhāvanīyaṃ kaphāvṛtatvāt sucirānubandhi |
tenārddito bhinna purīṣa varṇṇo vidagdha vairasya yutaḥ pipāsī ||
mūrcchāṃ bhramaṃ gadgadavākyamarttyo viceṣṭamāno ratim āpnuyāc ca |
mūrcchāṃ bhramaṃ gadgadavākyamarttyo viceṣṭamāno ratim āpnuyāc ca |
āmāśayasthe kapha vātarogī
pakvāśayasthe 'nilapittarogī ||
bhavet samuddhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣas tu yathā vihaṅgaḥ |
bhavet samuddhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣas tu yathā vihaṅgaḥ |
sthitaṃ rasādiṣv ayathāyathoktān
karoti dhātuprabhavān vikārān ||
kopañ ca śītānila durddineṣu yāty āśu pūrvvaṃ śṛṇu tasya liṅgaṃ |
kopañ ca śītānila durddineṣu yāty āśu pūrvvaṃ śṛṇu tasya liṅgaṃ |
nidrāgurutvañ ca vijṛṇañ ca viśleṣaharṣāv athavāṅgamarddaṃ ||
tataḥ karoty annamadāvipā𑑎kāv arocakam maṇḍala koṭhatāñ ca |
tataḥ karoty annamadāvipā𑑎kāv arocakam maṇḍala koṭhatāñ ca |
mānsakṣayam pādakarāsyaśopham pralepakaś
charddim athātisāraṃ ||
dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarām̐ś ca kuryāt pravṛddhiñ jaṭharasya cāpi |
dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarām̐ś ca kuryāt pravṛddhiñ jaṭharasya cāpi |
unmādam anyaj janayet tathānyad ānāham anyat
kṣapayec ca śukraṃ ||
kārśyan tathānyaj janayec ca kuṣṭhaṃ tān tān vikārām̐ś ca bahuprakārān ||
kārśyan tathānyaj janayec ca kuṣṭhaṃ tān tān vikārām̐ś ca bahuprakārān ||
dūṣitan deśakālānnadivāsvapnair abhīkṣṇaśaḥ |
yasmād vā dūṣayed dhātun tasmād dūṣīviṣaṃ smṛtaṃ ||
yasmād vā dūṣayed dhātun tasmād dūṣīviṣaṃ smṛtaṃ ||
sthāvarasyopayuktasya vege tu pratha𑑎me
nṛṇāṃ |
śyāvā jihvā bhavet stabdhā mūrcchā trāsaś ca jāyate ||
śyāvā jihvā bhavet stabdhā mūrcchā trāsaś ca jāyate ||
dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujas tathā |
viṣañ cāmāśaya prāptaṅ kurute hṛdi vedanāṃ ||
viṣañ cāmāśaya prāptaṅ kurute hṛdi vedanāṃ ||
tāluśoṣas tṛtīye tu śūlaś cāmāśaye
bhṛśaṃ |
durbbale haritestū
śūne jāyate cāsya
locane ||
durbbale harite
pakvāmāśayayoḥ sādo hikkā śvāso ntrakūjanaṃ |
caturthe jāyate vege śirasa𑑎ś cāpi gauravaṃ ||
caturthe jāyate vege śirasa𑑎ś cāpi gauravaṃ ||
kaphapraseko vaivarṇyam pārśvabhedaś ca pañcame
|
sarvvadoṣaprakopaś ca pakvādhāne ca vedanā |
sarvvadoṣaprakopaś ca pakvādhāne ca vedanā |
ṣaṣṭhe saṃjñāpraṇāśaś ca bhṛśañ cāpy atisāryate
||
skanda pṛṣṭha kaṭībhāgāḥ sannirodhaś ca saptame |
skanda pṛṣṭha kaṭībhāgāḥ sannirodhaś ca saptame |
prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāmbusevitaṃ
||
sarpirmmadhubhyāṃ saṃyuktam agadam pāyayet naraḥ |
sarpirmmadhubhyāṃ saṃyuktam agadam pāyayet naraḥ |
dvitīye pūrvvavad vāntaṃ viriktañ
cāpi pāyayet ||
tṛtīye gadapānan tu hitan nasyan tathāñjanaṃ |
tṛtīye gadapānan tu hitan nasyan tathāñjanaṃ |
caturthe 'lpasnehalavaṇam iti pāṭhaḥ | sindhuñ caturthe
'lpasneham agadam pāyayed bhiṣak ||
pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktam pradāpayet |
ṣaṣṭhe 'tisāravat siddhir avasīdet tu saptame ||
pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktam pradāpayet |
ṣaṣṭhe 'tisāravat siddhir avasīdet tu saptame ||
vegāntare tv anyatame kṛte marmmaṇi śītalāṃ |
yavāgūṃ saghṛtakṣaudrām imān dadyād viṣāpahaṃ ||
yavāgūṃ saghṛtakṣaudrām imān dadyād viṣāpahaṃ ||
kośavaty agnikaḥ pāṭhā sūryavaly
amṛtābhayā |
śeluḥ śirīṣakiṇihī haridre bṛhatīdvayaṃ ||
śeluḥ śirīṣakiṇihī haridre bṛhatīdvayaṃ ||
punarnnavau hareṇuś ca tryūṣaṇaṃ śārivotpale |
eṣāṃ yavāgū niḥkvāthe kṛtā hanti viṣadvayaṃ ||
eṣāṃ yavāgū niḥkvāthe kṛtā hanti viṣadvayaṃ ||
madhukan tagaraṅ kuṣṭhaṃ bhadradāruhareṇavaḥ |
mañjiṣṭhailailavālū𑑎ni nāgapuṣpotpalaṃ sitā ||
mañjiṣṭhailailavālū𑑎ni nāgapuṣpotpalaṃ sitā ||
viḍaṅgañ candanam pattraṃ priyaṃgu dhyāmakan
tathā |
haridre dve bṛhatyau ca sāricāṃśumatī valā ||
haridre dve bṛhatyau ca sāricāṃśumatī valā ||
kalkair eṣāṃ ghṛtaṃ siddham ajeyam iti
viśrutaṃ |
viṣāṇi hanti sarvvāṇi śīghram evājitan tu tat ||
viṣāṇi hanti sarvvāṇi śīghram evājitan tu tat ||
dūṣīviṣārttaṃ susvinnam ūrddhvañ cādhaś ca śodhitaṃ |
pāyayed agadam mukhyam idan dūṣīviṣāpahaṃ ||
pāyayed agadam mukhyam idan dūṣīviṣāpahaṃ ||
pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī lodhram elā
suvarccikā |
bālakaṃ gairiko hemas tathā ca paripelavā ||
bālakaṃ gairiko hemas tathā ca paripelavā ||
kṣaudrayukto 'gado hy eṣa dūṣīviṣam
apohati |
dūṣīviṣārir nnāmnā tu na cānyatrāpi vāryate ||
dūṣīviṣārir nnāmnā tu na cānyatrāpi vāryate ||
jvare dāhe 'tha hikkāyām
ānāhe sukrasaṃkṣaye |
śophetisāre murcchāyān tvagdoṣe jaṭhare pi ca ||
śophetisāre murcchāyān tvagdoṣe jaṭhare pi ca ||
unmāde vepathau caiva ye cāpy anyā upadravāḥ |
yathāsvan teṣu kurvvīta viṣaghnair eva bheṣajaiḥ ||
yathāsvan teṣu kurvvīta viṣaghnair eva bheṣajaiḥ ||
sādhyam ātmavataḥ sadyo yāpyaṃ samvatsa𑑎rotthitaṃ |
dūṣīviṣaṃ varjjanīyam ato 'nyad ahitāśina ||
dūṣīviṣaṃ varjjanīyam ato 'nyad ahitāśina ||
iti kalpasthāne dvitīyo
'dhyāyaḥ ||
athāto jaṅgamaviṣavijñānīyaṅ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
jaṅgamasya viṣasyoktāny adhiṣṭhānāni ṣoḍaśa |
samāsena mayā yāni vistaras teṣu vakṣyate ||
samāsena mayā yāni vistaras teṣu vakṣyate ||
tatra dṛṣṭi niśvāsa daṃṣṭrānakha mukha mūtra purīṣārtava śukra lāṅgūla lālāsparśa mukha sandaṃśāvasarddhita gudāsthi pitta śūkaśavāni
||
tatra niśvāsa dṛṣṭiviṣā divyāḥ
sarppāḥ |
bhaumādaṃṣṭrāviṣāḥ
mārjāra | śva | vānara| nara
| makara| maṇḍūka | pāka|matsya| godhā | śambūka| pracalāka | gṛhagoḍikāś
galagoḍikā | kutracit | 3 catuṣpādāś ca kīṭās tathānye
nakhamukhadaṃṣṭrāviṣāḥ|
kiṭipa picciṭaka kaṣāyavāsika sarṣapaka| toṭaka | varccaḥkīṭāḥ| kauṇḍinyāḥ
| mūtrapurīṣaviṣāḥ |
mūṣikāḥ śukraviṣāḥ |
vṛścika| viśvambhara varaki matsyocciṭiṅga patraviṣāḥ |
vṛścikāḥ | śūlaviṣāḥ |
lūtā lālā nakha mukha mūtra purīṣārttava śukra daṃṣṭrāviṣāḥ |
makṣikā kaṇabha jalāyu kā mukhasandaṃśaviṣāḥ|
citraśīrṣa |śarāvakurdi| śata dārukā|ari medaka | śarārikā mukha sandaṃśa daṃṣṭrāsya rśāvasarddhitaḥguda purīṣa viṣāḥ
|
viṣahatāsthi sarppa kaṇṭaka varaki matsyāsthicety
asthiviṣāṇi |
śakali matsya raktarājīvakimatsyāḥ pittaviṣāḥ |
śūkṣma tuṇḍocciṭiṅga vāraṭi śatapadi valabhikaśṛṅga bhramarāḥ
śūkaviṣāḥ |
kīṭasarppadehā vyasavaḥ śavaviṣāḥ |
śeṣās tv anuktā
mukhasaṃdaṃśaviṣeśv eva gaṇayitavyā iti || ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
rājño rideśe ripavo jalāni
mārggāṃś ca bhaktāni ca dūṣayanti |
tāni praduṣṭāni bhiṣag vipaścid
viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥ ||
rājño rideśe ripavo jalāni
mārggāṃś ca bhaktāni ca dūṣayanti |
tāni praduṣṭāni bhiṣag vipaścid
viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥ ||
duṣṭañ jalam picchilam asragandhi
phenāvṛtaṃ rājibhir āvṛtañ ca |
maṇḍūkamatsyam priyate vihaṅgā
mattāś ca sānūpacarā bhramanti |
phenāvṛtaṃ rājibhir āvṛtañ ca |
maṇḍūkamatsyam priyate vihaṅgā
mattāś ca sānūpacarā bhramanti |
majjanti ye cātra narāśvanāgās
te charddimohajvaraśophaśūlān |
arcchanti teṣām apahatya rogān
duṣṭañ jalaṃ śodhayituṃ yateta ||
te charddimohajvaraśophaśūlān |
arcchanti teṣām apahatya rogān
duṣṭañ jalaṃ śodhayituṃ yateta ||
dhavāśvakarṇṇāv atha pāribhadraṃ
sapāṭalaṃ sidhraka muṣkakau ca |
dagdhvā sarājadrumasomavalkān
tad bhasma śītam vikiret sarassu ||
sapāṭalaṃ sidhraka muṣkakau ca |
dagdhvā sarājadrumasomavalkān
tad bhasma śītam vikiret sarassu ||
bhasmāñjaliñ cāpi ghaṭo nidhāya viśodhayed
īpsitam evam ambhaḥ |
kṣitipradeśam viṣadūṣitan tu
tīrthaṃ śilām vāpy aribhiḥ sthalīm vā ||
īpsitam evam ambhaḥ |
kṣitipradeśam viṣadūṣitan tu
tīrthaṃ śilām vāpy aribhiḥ sthalīm vā ||
spṛśanti gātreṇa tu yena yena
govājināgāḥ puruṣāḥ striyo vā |
tad āśu śūyaty atha dahyate ca
sīryanti romāṇi nakhāś ca tasmin ||
govājināgāḥ puruṣāḥ striyo vā |
tad āśu śūyaty atha dahyate ca
sīryanti romāṇi nakhāś ca tasmin ||
tatrāpy anaṃtā saha sarvvagandhaiḥ
piṣṭvā surābhiḥ saha yojyamārggān |
siñced athādbhiś ca mṛdanvitābhir
mmārggo 'sti cānyo yadi tena gacchet ||
piṣṭvā surābhiḥ saha yojyamārggān |
siñced athādbhiś ca mṛdanvitābhir
mmārggo 'sti cānyo yadi tena gacchet ||
tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu
sīdanti mūrcchanti vamanti cānye ||
viḍbhedam arcchanty athavā mriyante
teṣāñ cikitsām prayated yathoktaṃ ||
sīdanti mūrcchanti vamanti cānye ||
viḍbhedam arcchanty athavā mriyante
teṣāñ cikitsām prayated yathoktaṃ ||
viṣāpahair vvyāpa
py agadaiḥ pralipya
vādyāni citrāṇy upavādayeta |
tārāvitāraḥ sasurendragopas
tenaiva tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ ||
vādyāni citrāṇy upavādayeta |
tārāvitāraḥ sasurendragopas
tenaiva tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ ||
pittena yuktaḥ kapilāhvayena
vādyapralepo 'bhihitaḥ praśastaḥ |
vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃm
viṣāṇi ghorāṇy api yāni tatra ||
vādyapralepo 'bhihitaḥ praśastaḥ |
vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃm
viṣāṇi ghorāṇy api yāni tatra ||
dhūme 'nile vā viṣasamprayukte
khagā bhramantaḥ prapatanti bhūmau |
kāsapratiśyāyaśirovikārān
arcchanti tīvrān nayanāmayāṃś ca ||
khagā bhramantaḥ prapatanti bhūmau |
kāsapratiśyāyaśirovikārān
arcchanti tīvrān nayanāmayāṃś ca ||
lākṣāharidrātiviṣābhayāś ca
savakrakuṣṭhātiviṣāhareṇu |1kuṣṭhailahareṇukābhiḥ |
priyaṅgavaś cāpy anile nidhāya
dhūmānilau tena viśodhayīta ||
savakrakuṣṭhātiviṣāhareṇu |1kuṣṭhailahareṇukābhiḥ |
priyaṅgavaś cāpy anile nidhāya
dhūmānilau tena viśodhayīta ||
prajā imāḥ padmayoner vvrahmaṇaḥ sṛjataḥ kilaḥ |
akarod vighnam asuraḥ kaiṭabho valanāma darppitaḥ ||
akarod vighnam asuraḥ kaiṭabho valanāma darppitaḥ ||
tataḥ kruddhasya vadanād vrahmaṇas tejasān
nidheḥ |
krodho vigrahavān bhūtvā niṣpapātātidāruṇaḥ ||
krodho vigrahavān bhūtvā niṣpapātātidāruṇaḥ ||
śa taṃ dadāha garjjantam antakābham
mahāsuraṃ |
tato 'suraṃ ghātayitvā tattejo varddhatādbhutaṃ ||
tato 'suraṃ ghātayitvā tattejo varddhatādbhutaṃ ||
tato viṣādo daityānām abhavat tan nirīkṣya vai |
viṣādajananatvāc ca viṣam ity abhidhīyate ||
viṣādajananatvāc ca viṣam ity abhidhīyate ||
tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ paścāt tadā taṃ krodham
īśvaraḥ |
vyāveśayata bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca ||
vyāveśayata bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca ||
yathāvyaktarasan toyam antarīkṣāt mahīgataṃ |
teṣu teṣu pradeśeṣu rasan tan tan niya
gacchati ||
teṣu teṣu pradeśeṣu rasan tan tan ni
evam eva viṣaṃ sadyo dravyam
prāpyāvatiṣṭhate |
svabhāvād eva tan tasya rasaṃ samanuvarttate ||
svabhāvād eva tan tasya rasaṃ samanuvarttate ||
viṣe yasmād guṇāḥ sarvve tīkṣṇāḥ
prāyeṇa santi vai |
viṣaṃ sarvvam ato jñeyaṃ sarvvadoṣaprakopanaṃ ||
viṣaṃ sarvvam ato jñeyaṃ sarvvadoṣaprakopanaṃ ||
te tu vṛttīḥ prakupitā jahati svā viṣārdditāḥ |
nopayāti viṣam pākam ataḥ prāṇān ruṇaddhi ca ||
nopayāti viṣam pākam ataḥ prāṇān ruṇaddhi ca ||
śleṣmaṇāvṛtamārggatvād ucchvāso
vinivāryate |
visaṃjñaḥ sati jīve pi tasmāt tiṣṭhati mānavaḥ ||
visaṃjñaḥ sati jīve pi tasmāt tiṣṭhati mānavaḥ ||
śukravat sarvvasarppāṇām viṣaṃ sarvvaśarīragaṃ |
kruddhānām eti cāṅgebhyaḥ śukran nirmmathanād iva ||
kruddhānām eti cāṅgebhyaḥ śukran nirmmathanād iva ||
teṣām vaḍiśavad draṃṣṭrā tāsu sajjati cāgataṃ |
anudvṛttam viṣan tasmān na vimuñcati bhoginaḥ |
anudvṛttam viṣan tasmān na vimuñcati bhoginaḥ |
yasmād atyartham uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca paṭhitam
viṣaṃ |
ataḥ sarvvaviṣeṣūktaḥ pariṣekaḥ suśītalaḥ ||
ataḥ sarvvaviṣeṣūktaḥ pariṣekaḥ suśītalaḥ ||
kīṭeṣu ma𑑎ndan
nātyuṣṇam vahuvātakapham viṣaṃ |
ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate ||
ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate ||
svabhāvād ava𑑎tiṣṭheta praharātdaṃśayor vviṣaṃ |
prakhyāpya dehaṃ mṛtayor
ddigdhaviddhātidaṣṭayoḥ ||
laulyād viṣārdditam māṃsaṃ yaḥ khādet mṛtamātrayoḥ |
laulyād viṣārdditam māṃsaṃ yaḥ khādet mṛtamātrayoḥ |
yathāviṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate
'pi vā ||
ataś cāpy anayor mmāṃsam abhakṣyam mṛtamātrayoḥ |
ataś cāpy anayor mmāṃsam abhakṣyam mṛtamātrayoḥ |
muhūrttāt tad upādeyam
prahāra
rān daṃśavarjjitaṃ
||
kṣīṇakṣate
garbbhiṇi kuṣṭhimehirūkṣeṣu deheṣv avaleṣu
caiva |
???? raukṣyātaikṣṇyoṣṇyād
vikāsitvāt tathaiva ca ||
vikāsitvāt tathaiva ca ||
viṣam etair gguṇair yuktaṃ
kṣate samanudhāvati |
vātātapābhyān nihataṃ
nirvvīyam upajāyate ||
tasmād viṣahataṃ sarvvaṃ
bhakṣitan tu na mārayet ||
kṣate samanudhāvati |
vātātapābhyān nihataṃ
nirvvīyam upajāyate ||
tasmād viṣahataṃ sarvvaṃ
bhakṣitan tu na mārayet ||
savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo 'tisāryate |
phenam udvamate cāpi viṣapītan tam ādiśet
||
viṣavyāptam ato hy agni hṛdayaṃ nirddahaty api |
tad dhi sthānañ cetanāyāḥ svabhāvād vyāpya tiṣṭhati ||
tad dhi sthānañ cetanāyāḥ svabhāvād vyāpya tiṣṭhati ||
aśvatthadevāyatanaśmaśāna-
valmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu |
yāmye ca dṛṣṭāḥ parivarjjanīyāḥ
ṛkṣe narā marmmasu ye cadadṛṣṭāḥ ||
valmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu |
yāmye ca dṛṣṭāḥ parivarjjanīyāḥ
ṛkṣe narā marmmasu ye ca
darvvīkarāṇām viṣam āśughā
haṃti
sarvvāṇi corjjaṃ dviguṇaṃ labhante |
ajīrṇṇapittānilapīḍiteṣu
vṛddheṣu vāleṣu vubhukṣiteṣu ||
sarvvāṇi corjjaṃ dviguṇaṃ labhante |
ajīrṇṇapittānilapīḍiteṣu
vṛddheṣu vāleṣu vubhukṣiteṣu ||
unmattamatteṣu bhayārditeṣu
tīkṣṇī bhaved bhinnavalāsaheṣu ||
tīkṣṇī bhaved bhinnavalāsaheṣu ||
saran tu
saukṣmyatair ślakṣṇyād vikāsitvāt tathaiva
ca |
viṣam atair gguṇair yuktaṃ kṣate samanudhāvati ||
vātātapābhyān nihatann ivīyam upajāyate |
tasmād viṣahataṃ sarvvam bhakṣitan tu na mārayet ||
viṣam atair gguṇair yuktaṃ kṣate samanudhāvati ||
vātātapābhyān nihatann ivīyam upajāyate |
tasmād viṣahataṃ sarvvam bhakṣitan tu na mārayet ||
śastraṃ kṣate yasya na raktam asti
rājyo latābhiś ca na sambhavanti |
rājyo latābhiś ca na sambhavanti |
śītābhir adbhiś ca na romaharṣo
viṣābhibhūtam parivarjjayet taṃ ||
jihmaṃ mukhaṃ yasya ca keśaśāto
nā sāvasādaś ca sakaṇṭhabhaṅgāḥ |
viṣābhibhūtam parivarjjayet taṃ ||
jihmaṃ mukhaṃ yasya ca keśaśāto
nā sāvasādaś ca sakaṇṭhabhaṅgāḥ |
kṛṣṇa saraktaḥ śvayathuś ca daṃśe
hanvo sthiratvaṃ sa vivarjjanīyaḥ ||
varttir ghanā yasya nireti vaktrād
raktaṃ sraved ūrddhvam adhaś ca yasya |
hanvo sthiratvaṃ sa vivarjjanīyaḥ ||
varttir ghanā yasya nireti vaktrād
raktaṃ sraved ūrddhvam adhaś ca yasya |
daṃṣṭrānipātaś caturaś ca yasya
tañ cāpi vaidyaḥ parivarjjayīteti ||
tañ cāpi vaidyaḥ parivarjjayīteti ||
kalpasthāne tṛtīyo 'dhyāyaḥ
||
athātaḥ sarppa daṣṭa vijñānīyaṅ kalpam vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarim mahāprājñaṃ sarvvaśāstraviśāradaṃ |
caraṇāv upasaṃgṛhya su||||śrutaḥ paripṛcchati ||
caraṇāv upasaṃgṛhya su||||śrutaḥ paripṛcchati ||
sarpasaṃkhyāvibhāgañ ca daṣṭalakṣaṇam eva ca |
jñānañ ca viṣavegānām bhagavan vaktum arhasi ||
jñānañ ca viṣavegānām bhagavan vaktum arhasi ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā prāvravīd bhiṣajām
varaḥ |
asaṃkhyeyā mahātmāno vāsukītakṣakādayaḥ ||
asaṃkhyeyā mahātmāno vāsukītakṣakādayaḥ ||
mahīdharāś ca nāgendrā hutāgni samavarccasaḥ |
ye cāpy ajasraṃ garjjanti varṣanti ca tapanti ca ||
ye cāpy ajasraṃ garjjanti varṣanti ca tapanti ca ||
sasāgaragiridvīpā yaiś ca sandhāryate mahī |
kruddhā niśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyur akhilañ jagat ||
kruddhā niśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyur akhilañ jagat ||
namas tebhyo na taiḥ kiñcit kāryam atra cikitsayā
|
ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśanti ca mānavān ||
ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśanti ca mānavān ||
teṣāṃ saṃkhyām pravakṣyāmi yathāvad anupūrvvaśaḥ |
aśītir eva sarppāṇām bhidyate te tu pañcadhā ||
aśītir eva sarppāṇām bhidyate te tu pañcadhā ||
darvvīkarā maṇḍalinā rājīmantas tathaiva ca |
nirvviṣā vaikarañjāś ca trividhās te punaḥ smṛtāḥ ||
nirvviṣā vaikarañjāś ca trividhās te punaḥ smṛtāḥ ||
viṃśatiḥ phaṇinas teṣāṃ ṣaṭ
vā maṇḍalinaḥ puna |
tāvanta eva vijñeyā rājīmantas trayodaśa ||
tāvanta eva vijñeyā rājīmantas trayodaśa ||
nirvviṣā dvādaśa proktā vaikarañjās trayaḥ
smṛtāḥ |
pādābhimṛṣṭā duṣṭā vā kruddhā grāsārthino pi vā
||
te daśanti mahākrodhās tac ca trividham ucyate |
sarppitaṃ daritam vāpi tṛtīyam atha nirvviṣaṃ ||
sarppagātrāhataṃ kecid icchanti khalu tadvidaḥ |
sarppitaṃ daritam vāpi tṛtīyam atha nirvviṣaṃ ||
sarppagātrāhataṃ kecid icchanti khalu tadvidaḥ |
padāni yatra dantānām ekaṃ dve vā vahūni vā
||
nimagnāny alparaktāni yāny udvṛttaḥ karoti ca |
nimagnāny alparaktāni yāny udvṛttaḥ karoti ca |
cuñcumālakayuktāni vaikṛtyakaraṇāni
ca ||
saṃkṣiptāni saśophāni vidyāt tat sarppitam bhiṣak |
saṃkṣiptāni saśophāni vidyāt tat sarppitam bhiṣak |
rājyāḥ salohitā yatra nīlā vā yadi vā sitā ||
vijñeyan daritan tat tu viṣajālpaviṣānvitaṃ |
vijñeyan daritan tat tu viṣajālpaviṣānvitaṃ |
aśopham alpaduṣṭāsṛk prakṛtisthasya dehinaḥ ||
padam padāni vā vidyād aviṣāṇi cikitsakaḥ |
padam padāni vā vidyād aviṣāṇi cikitsakaḥ |
sarppaspṛṣṭasya bhīror hi bhayena kupito 'nilaḥ ||
kasyacit kurute śophaṃ sarppagātrāhataṃ tu tat ||
kasyacit kurute śophaṃ sarppagātrāhataṃ tu tat ||
vyādhitodvignadaṣṭāni jñeyāny alpaviṣāṇi tu ||
tathātivāla vṛddhānāṃ daṣṭam alpaviṣaṃ smṛtaṃ |
tathātivāla vṛddhānāṃ daṣṭam alpaviṣaṃ smṛtaṃ |
suparṇṇadevavrahmarṣi bhūta siddhaniṣevite ||
viṣaghnauṣadhajuṣṭe ca deśe na kramate viṣaṃ |
viṣaghnauṣadhajuṣṭe ca deśe na kramate viṣaṃ |
rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ
||
jñeyā darvvīkarāḥ sarppāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ ||
jñeyā darvvīkarāḥ sarppāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ ||
maṇḍalair vvividhaiś citrā pṛthavo
mandagāminaḥ ||
jñeyā maṇḍalinaś cāpi jvalitāgnisamā viṣaiḥ |
jñeyā maṇḍalinaś cāpi jvalitāgnisamā viṣaiḥ |
snigdhā vividhavarṇṇābhis tiryag ūrddhañ ca
rājibhiḥ ||
vicitrā iva ye bhānti rājīmantas tu te smṛtāḥ |
vicitrā iva ye bhānti rājīmantas tu te smṛtāḥ |
muktārūpyaprabhā ye ca kapilā ye ca pannagāḥ
||
suvarṇṇābhāḥ sugandhāś ca te jātyā vrāhmaṇāḥ smṛtāḥ |
suvarṇṇābhāḥ sugandhāś ca te jātyā vrāhmaṇāḥ smṛtāḥ |
kṣatriyāḥ snigdhavarṇṇās tu pannagā
bhṛśakopanāḥ ||
sūryaś candraḥ kṣitiś cchattraṃ lakṣyan teṣān tathādrijaṃ |
sūryaś candraḥ kṣitiś cchattraṃ lakṣyan teṣān tathādrijaṃ |
kṛṣṇā vajraprabhā ye ca lohitā varṇṇatas tathā
||
dhūmrāḥ pārāvatābhāś ca vaiśyās te pannagāḥ smṛtāḥ |
dhūmrāḥ pārāvatābhāś ca vaiśyās te pannagāḥ smṛtāḥ |
mahiṣadvīpidvijavarṇṇābhās tathaiva paruṣatvacaḥ |
bhinnavarṇṇāś ca ye kecit śūdrās te parikīrttitāḥ ||
bhinnavarṇṇāś ca ye kecit śūdrās te parikīrttitāḥ ||
rajanyāḥ prathame yāme sarvvāś citrāś caranti ha
|
śeṣās tv atho maṇḍalino divā darvvīkarās tathā ||
śeṣās tv atho maṇḍalino divā darvvīkarās tathā ||
kopayanty anilañ jantoḥ phaṇinaḥ
sarvva eva tu |
pittam maṇḍalinaś cāpi kaphañ cānekarājayaḥ ||
pittam maṇḍalinaś cāpi kaphañ cānekarājayaḥ ||
atyalpasamavarṇṇābhyāṃ dvidoṣakaralakṣaṇaṃ |
dampatyayogād vijñeyam paravādañ ca vakṣyati ||
dampatyayogād vijñeyam paravādañ ca vakṣyati ||
tatra darvvīkarāḥ kṛṣṇasarppo
mahākṛṣṇaḥ kṛṣṇodaraḥ | sarvakṛṣṇaḥ svetaḥ
kapoto valāhako mahāsarppaḥ | śaṃkhapālo lohitākṣo
gavedhukaḥ | parisarppaḥ khaṇḍaphaṇaḥ kukūkkuṭaḥ padmo mahāpadmaḥ |
darvbhapuṣpo dadhimukhaḥ puṇḍarīkamukho vabhrūkuṭīmukho vicitra
puṣpābhikīrṇṇābho girisarppo rijusarppaḥ svetodaro
mahāśīrṣālagarddaś ceti ||
maṇḍalinas tu ādarśamaṇḍalaḥ svetamaṇḍalo
raktamaṇḍalaḥ pṛṣato devadinnaḥ pilindako vṛddhagonasaḥ | panasako mahāpanasakaḥ |
veṇupatrakaḥ śiśuko madanakaḥ | pālindakaḥ | tantukaḥ puṣpapāṇḍuḥ
ṣaḍaṅgo gniko vabhru kaṣāyaḥ khaluṣaḥ pārāvato hastābharaṇakaḥ tatrakaś cittrakaḥ |
eṇīpadaś ceti |
rājīmantas tu puṇḍarīko hi rājorājicitro
aṅgulirājiḥ | dvyaṅgulirājiḥ | vindurājiḥ | karddamas tṛṇaśoṣakaḥ | svetahanur ddarvbhapuṣpo lohitākṣaś
cakrandrakaḥ
kikkisādaś ceti ||
nirvviṣās tu valāhako hi patākaḥ |
śukapatro 'jagaro dīpyakaḥ | ilikinī | varṣāhīko
pyāhikaḥ | kṣīrikāpuṣpakaḥ | puṣpasakalī jyotīratho vṛkṣakaś
ceti ||
vaikarañjās tu trayāṇām varṇṇānām
vyatirekajāḥ | tad yathā | mākuliḥ poṭagalaḥ |
snigdharājiś ceti || tatra kṛṣṇasarppeṇa gonasyāṃ
vaiparītyena vā jāto mākuliḥ | rājilena gonasyām vaiparītyena vā
jātaḥ poṭagalaḥ | kṛṣṇasarppeṇa rājimatyām vaiparītyena
vā jātaḥ snigdharājir iti | teṣām pitṛvad viṣam utkarṣād
dvayor mmātṛvad ity eke |
evam eṣāṃ sarppāṇām aśīti vyā𑑛
khyātāḥ |
tatra mahānetrajihvāśirasaḥ pumānsaḥ |
sūkṣmanetrajihvāśirasaḥ striyaḥ | ubhayalakṣaṇā mandaceṣṭākrodhā
napunsakā iti |
tatra sarvveṣām eva sarppāṇāṃ sāmānyata eva daṣṭalakṣaṇam upadekṣyāmaḥ | kiṃ
kāraṇam viṣaṃ hi huta hutavaha niśita nistriṃśāśani kalpam āśukāri muhūrttam apy upekṣitam āturam atipātayati | na cāvakāso sti
vāksamūham anusarttuṃ | pratyekam api ca duṣṭalakṣaṇe 'bhihite
sarvvatraividhyāt kriyātraividhyam bhavati | tasmāt
traividhyena vakṣyāmaḥ | etad dhy āturahitam asammohe karañ
cāsminn eva ca sarvvavyañjanāvarodha iti ||
tatra darvvīkaraviṣeṇa tvaṅ nakha nayana vadana mūtra purīṣa daṃśa kṛṣṇatvaṃ
raukṣyaṃ sandhivedanā śirogauravaṅ kaṭīpṛṣṭhagrīvādaurvvalyaṃ
jṛmbhaṇaṃ svarāvasādaḥ kharukharuko jaḍatā śuṣkodgāraḥ
kāsaḥ śvāso hikkā vāyor ūrddhagamanaṃ | śūlodveṣṭanaṅ
kṛṣṇalālāsravaṇam pheṇāgamanaṃ srotrovarodhas tās tāś ca
vātavedanā bhavanti | maṇḍaliviṣeṇa tu tvaṅ nakha nayana vadana mūtra purīṣa daṃśa pītatvaṃ
śītābhilāṣaḥ paridhūpāyanan dāhas tṛṣṇā mado mūrcchā jvaraḥ
śoṇitāgamanam ūrddham adhaś ca māsāvasādaḥ | śvayathur ddaṃśakotho viparītadarśanam
āturakopas tās tāś capittavedanā bhavanti || rājīmadviṣeṇa tu
tvaṅ nakha nayana daśana vadana mūtra purīṣā daṃśa pāṇḍutvaṃ śītajvaro romaharṣa
stavdhatvaṃ gātrāṇām ādaṃśaśophaḥ sāndrakaphaprasekaś
charddir akṣṇoḥ khurukhurukaḥ | ucchvāsanirodhas tās tāś ca
kaphavedanā bhavanti ||
tatra puruṣeṇa daṣṭa urddhvam prekṣate | striyās
tiryaṅ napunsakenādha iti | garbbhiṇyāḥ pāṇḍumukho ādhmātaś
ca bhavati | sūtikayā kukṣiśūlārttaḥ sarudhiraṃ mehati
| grāsārthino 'nnam ākāṅkṣati | vṛddhena cirāt mandāś ca vegā
bhavanti | vālenāśus tīkṣṇaś ca | nirvviṣeṇāviṣaliṅgaṃ |
andhāhikenāndhatvam eke | grasanād ajagaraḥ prāṇaharo
na viṣād iti ||
tatra sarvvasarppaviṣāṇāṃ saptaviṣavegā
bhavanti | tatra darvvīkarāṇām prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ
dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ kṛṣṇatām upaiti | tena kārṣṇya
pipīlikāparisarppaṇam ivāva
cāṅge bhavanti | dvitīye mānsan dūṣayati |
tenātyarthakṛṣṇatā granthayaś ca bhavanti | tṛtīye medo
dūṣayati | tena
daṃśaḥkledaḥ śirogauravañ cakṣugrahaṇañ ca bhavati |
caturthe koṣṭham anupraviśati || tataḥ kaphaprabhavān doṣān
kopayati tena tandrīkaphaprasekaḥ sandhiviśleṣaś ca
bhavati | pañcame 'sthīny anupraviśati tena sarppa
parvvabhedo hikkā dāhaś ca bhavati | ṣaṣṭhe majjānam
anupraviśati | tena grahaṇīdoṣā gātragauravam atīsāro hṛtpīḍā mūrcchā ca bhavati | saptame śukram anupraviśati
vyānaṃ cātyarthaṃ kopayati kaphañ ca sūkṣmaṃ srotobhyaḥ
pracyāvayati | tena śleṣmaprādurvbhāvaḥ kaṭīstambhapṛṣṭhaskande bhaṅgāḥ
sarvvaceṣṭāvighātaḥ | ucchvāsavirodho bhavati || maṇḍalinān
tu prathame vege viṣaḥ śoṇitan dūṣayati | tatpraduṣṭam pītatām
upaiti | tena pītāvabhāsatā paridāhaś ca bhavati ||
dvitīye māṃsan dūṣayati | tenātyarthapītāṅgatā
cātyarthapītāṅgatā cātyarthaparidāho daṃśaśvayathuś ca bhavati ||
tṛtīye medo dūṣayati |tena kṛṣṇādaṃśakledaḥ svedaś ca
bhavati | caturthe pūrvvavad anupraviśya jvaram āpādayati |
pañcame dāhaṃ sarvvagātreṣu karoti | ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvvavad
iti || rājīmatān tu prathame
vege śoṇitan dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ pāṇḍutām upaiti | tena
romaharṣaḥ pāṇḍvāvabhāsaś ca puruṣo bhavati | dvitīye māṃsan
dūṣayati | tena pāṇḍur atyarthajāḍyañ ca bhavati |
tṛtīye medo dūṣayati | tena daṃśakledo kṣināsāsrāvaś ca
bhavati | caturthe pūrvvavad anupraviśya manyāstambhaśirogauravañ
cāpādayati | pañcame vāksaṅgaḥ śītajvarañ ca
ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvvavad iti ||
bhavaṃti cātra ślokāḥ || dhātvantareṣu yāḥ sapta
kalāḥ samparikīrttitāḥ |
tāḥsv ekaikam atikramya vegam prakurute viṣaḥ ||
tāḥsv ekaikam atikramya vegam prakurute viṣaḥ ||
yenāntareṇa tu kalāḥ
kālakalpam bhinatti vadanti ha |
samīraṇenohyamānaṃ tat tu vegāntaram mataṃ ||
samīraṇenohyamānaṃ tat tu vegāntaram mataṃ ||
śūnāṅgaḥ prathame vege paśuḥ
pradhyāti duḥkhitaḥ ||
dvitīye lālimān kiñciddhṛddṛṣṭāṅgāḥ pīḍyate hṛdi ||
dvitīye lālimān kiñci
tṛtīyasya śiroduḥkhaṅ
karṇṇakaṇṭhagrīvāñ ca bhajyate |
caturthe vepate mūḍhaḥ khādan dantān jahaty asūn ||
caturthe vepate mūḍhaḥ khādan dantān jahaty asūn ||
kecid vedagatrayam prāhur antaḥ svedeṣu tadviduḥ |
vege tu prathame pakṣī dhyāti muhyaty ataḥ paraṃ ||
vege tu prathame pakṣī dhyāti muhyaty ataḥ paraṃ ||
dvitīye vihvalaḥ kūjan pakṣī maraṇam arcchati |
kecid ekaṃ vihaṃgeṣu viṣavegem uṣanti vai ||
mārjjāranakulādīnāṃ viṣan nātipravarttata iti ||
kecid ekaṃ vihaṃgeṣu viṣavegem uṣanti vai ||
mārjjāranakulādīnāṃ viṣan nātipravarttata iti ||
|| kalpasthāne caturtho 'dhyāyaḥ || 0
||
athātaḥ sarppa daṣṭa cikitsitam
vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvair evāditaḥ sarppaiḥ śākhādaṣṭasya
dehinaḥ |
vadhnīyād gāḍham upari daṃśāt tu caturaṅgulaṃ ||
vadhnīyād gāḍham upari daṃśāt tu caturaṅgulaṃ ||
plotacarmāntavalkānām mṛdunānyatamena
vā |
paryeti ca viṣan deham ariṣṭābhir nnivārataḥ ||
paryeti ca viṣan deham ariṣṭābhir nnivārataḥ ||
dahed daṃśam athoddhṛtya yatra vandho na jāyate |
ācūṣaṇacchedadāhaḥ sarvvatraiva tu pūjitāḥ ||
ācūṣaṇacchedadāhaḥ sarvvatraiva tu pūjitāḥ ||
pratipūrya mukham pāṃśor hitam ācūṣaṇam bhavet |
sandaṣṭavyo 'thavā sarppo daṣṭamātreṇa jānatā ||
sandaṣṭavyo 'thavā sarppo daṣṭamātreṇa jānatā ||
atha maṇḍalidaṣṭan tu
na kathañ cit tu dāhayet |
sa pittaviṣavāhulyād daṃśo dāhād vināśayet ||
sa pittaviṣavāhulyād daṃśo dāhād vināśayet ||
ariṣṭāv api mantrais tu vadhnīyāt mantrakovidaḥ |
sā tu rajvādibhir vvaddhā viṣapūtīkarī matā ||
sā tu rajvādibhir vvaddhā viṣapūtīkarī matā ||
devavrahmarṣivihitā mantrāḥ satyatapomayāḥ |
bhavanty anatyayāḥ kṣipram viṣaṃ hanyuś ca dustaraṃ ||
bhavanty anatyayāḥ kṣipram viṣaṃ hanyuś ca dustaraṃ ||
viṣan tejomayair mantraiḥ satyavrahmatapomayaiḥ
yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktan na tathauṣadhaiḥ ||
yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktan na tathauṣadhaiḥ ||
mantrāṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ strīmāṃsamadhuvarjjinā
|
yatāhāreṇa śucinā kuśāstaraṇaśāyinā ||
yatāhāreṇa śucinā kuśāstaraṇaśāyinā ||
gandhamālyopahāraiś ca valibhiś cāpi
devatāṃ |
pūjayet mantrasiddhyarthaṃ jāpahomaiś ca yatnataḥ ||
pūjayet mantrasiddhyarthaṃ jāpahomaiś ca yatnataḥ ||
mantrās tv avidhinā proktā hīnā vā
svaravarṇṇitaḥ |
yasmān na siddhim āyānti tasmād yojyo gadakramaḥ ||
yasmān na siddhim āyānti tasmād yojyo gadakramaḥ ||
daṃśāt samantāc ca sirāṃ vyadhayet kuśalo
bhiṣak |
śākhāśrayāṃ lalāṭe ca veddhavyā visṛte viṣe ||
śākhāśrayāṃ lalāṭe ca veddhavyā visṛte viṣe ||
raktan nirhriyamāṇan tu
kṛtsnan nirharate viṣaṃ |
tasmād visrāvayed raktaṃ sā hy asya parama kriyā ||
tasmād visrāvayed raktaṃ sā hy asya parama kriyā ||
daṃśaṃ samantād agadaiḥ pracchayitvā ca lepayet
|
candanośīraśiktena vāriṇā cāpi secayet ||
candanośīraśiktena vāriṇā cāpi secayet ||
pāyayec cāgadāṃs tāṃs tān
dadhikṣaudraghṛtādibhiḥ |
tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇavalmīkamṛttikā ||
tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇavalmīkamṛttikā ||
kovidāraśirīṣārkkaṅ kaṭabhīṃ vāpi bhakṣayet |
na pivet tailakaulattham madyasauvīrakan na ca ||
na pivet tailakaulattham madyasauvīrakan na ca ||
dravam anyan tu yat kiñcit pītvā pītvā tad
uddharet |
prāyo hi vamanenaiva sukhan nirhriyate viṣaṃ ||
prāyo hi vamanenaiva sukhan nirhriyate viṣaṃ ||
phaṇinām viṣavege tu prathamaṃ śoṇitaṃ haret ||
dvitīye madhusarppirbhyām agadaṃ saha pāyayet ||
dvitīye madhusarppirbhyām agadaṃ saha pāyayet ||
nasta karmmāñjane yuṃjyāt tṛtīye
viṣanāśanaṃ |
vānte caturthe viṣaghnāṃ yavāgūm pāyayed bhiṣak ||
vānte caturthe viṣaghnāṃ yavāgūm pāyayed bhiṣak ||
śītopacāram puruṣam vegayoḥ
pañcaṣaṣṭhayoḥ |
pāyayec chodhanan tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitāṃ ||
pāyayec chodhanan tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitāṃ ||
saptame tv avapīḍena śiras tīkṣṇeṇa śodhayet
|
pūrvo maṇḍalinām vego darvvīkaravad
ācaret ||
dvitīye sarppirmmadhunī pāyayitvā ca
vāmayet |
tṛtīye sasuviriktasya yavāgūn dāpayed dhitāṃ ||
caturthe pañcame vāpi darvvīkaravad ācaret |
caturthe pañcame vāpi darvvīkaravad ācaret |
kākolyādir hitaḥ ṣaṣṭhe peyaś ca madhuro
gadaḥ ||
hito 'vapīḍe tv agadaḥ saptame viṣanāśanaḥ |
hito 'vapīḍe tv agadaḥ saptame viṣanāśanaḥ |
atha rājimatām vege prathame śoṇitaṃ
haret ||
vāntaṃ dvitīye tv agadam pāyayed
viṣanāśanaṃ |
tṛtīyādiṣu triṣv eva vidhir ddārvvīkaro hitaḥ ||
tṛtīyādiṣu triṣv eva vidhir ddārvvīkaro hitaḥ ||
ṣaṣṭhe ñjanan tīkṣṇatamam avapīḍaś ca
saptame |
garvbhiṇībālavṛddhānāṃ sirāvedhavivarjjitaṃ ||
garvbhiṇībālavṛddhānāṃ sirāvedhavivarjjitaṃ ||
viṣārttiṣu yathoddiṣṭam vidhānam mṛdu śasyate |
raktāvasekāñjanāni naratulyāñjanāvike ||
raktāvasekāñjanāni naratulyāñjanāvike ||
gavāśvayos
tad dviguṇaṃ triguṇam mahiṣoṣṭrayoḥ |
caturguṇan tu nāgānāṃ kevalaṃ sarvvapakṣiṇāṃ ||
caturguṇan tu nāgānāṃ kevalaṃ sarvvapakṣiṇāṃ ||
deśa prakṛti sātmya ntu viṣavegavalāvalaṃ |
pradhārya nipunam vuddhyā tataḥ karmma samācaret ||
pradhārya nipunam vuddhyā tataḥ karmma samācaret ||
niḥśeṣan nirharec
cainam viṣam paramadurjayaṃ |
svalpam apy avatiṣṭhaṃ hi bhūyo vegāya kalpate
||
kuryād vā sādavaivarṇṇyajvarakāsaśirorujāḥ |
kuryād vā sādavaivarṇṇyajvarakāsaśirorujāḥ |
śoṣaśophapratiśyāyatimirāruci jāḍyatāṃ ||
tāsu cāpi yathāyogam pratikarmma prayojayet |
tāsu cāpi yathāyogam pratikarmma prayojayet |
viṣārttopadravāṃś cāpi yathāsvaṃ samupācaret ||
yathāriṣṭām vimucyāśu pracchayitvāṅkitan tayā |
yathāriṣṭām vimucyāśu pracchayitvāṅkitan tayā |
vidyāt tatra viṣaṃ skannaṃ bhūyo vegāya
kalpate ||
viṣāpāye nilaṃ kruddhañ jayed
anilavāraṇaiḥ |
taila madya kulatthāmla varjyair vviṣaharāyutaiḥ ||
pittam pittajvaraharaiḥ kaṣāyasneharecanaiḥ |
pittam pittajvaraharaiḥ kaṣāyasneharecanaiḥ |
kapham āragvadhādyena sakṣaudreṇa gaṇena tu
||
gāḍham vaddhe riṣṭayā pracchite vā
tīkṣṇair llepair vviṣaśeṣeṇa vāpi |
śūne gātre klinnam atyarthapūti śīrṇṇam mānsam viṣapūti pradiṣṭaṃ ||
śūne gātre klinnam atyarthapūti śīrṇṇam mānsam viṣapūti pradiṣṭaṃ ||
sadyaḥ
kṣatam pacyate yasya janto
kṛṣṇaṃ raktaṃ sravate dahyate ca |
śyāvībhūtaṃ klinnam atyarthapūti
kṣatāt māṃsaṃ śīryate yasya cāpi ||
kṛṣṇaṃ raktaṃ sravate dahyate ca |
śyāvībhūtaṃ klinnam atyarthapūti
kṣatāt māṃsaṃ śīryate yasya cāpi ||
tṛṣṇā mūrcchā jvaradāhau ca yasya digdhāhatan
taṃ manujam vyavasyet |
liṅgāny etāny eva vā yasya vidyād vraṇe
viṣan tasya dattam pramādāt ||
digdhāhataṃ viṣajuṣṭam vraṇañ ca ye cāpy anye viṣapūtivraṇārttāḥ |
digdhāhataṃ viṣajuṣṭam vraṇañ ca ye cāpy anye viṣapūtivraṇārttāḥ |
teṣān dhīmān adhimānsāny
apohya jalaukābhiḥ śoṇitañ cāpahṛtvā
||
hṛtvā doṣān ūrddhvam adhaś ca samyak
siñcec chītaiḥ kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyaiḥ |
vastrāntarān dāpayec ca pradehāñ
chītair dravyair ghṛtayuktair vviṣaghnaiḥ ||
siñcec chītaiḥ kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyaiḥ |
vastrāntarān dāpayec ca pradehāñ
chītair dravyair ghṛtayuktair vviṣaghnaiḥ ||
kṣate sthitiḥ sa viṣair eṣa
eva vidhiḥ kāryaḥ pittaviṣe tathaiva |
tṛvṛd viśalyā madhukaṃ haridre mañjiṣṭha yuktovarggo lavaṇaś ca sarvvaḥ ||
tṛvṛd viśalyā madhukaṃ haridre mañjiṣṭha yuktovarggo lavaṇaś ca sarvvaḥ ||
kaṭutrikañ caiva
vicūrṇṇitāni śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni |
eṣo 'gado hanti viṣam prayuktaḥ pānāñjanābhyañjana nasya yogaiḥ ||
eṣo 'gado hanti viṣam prayuktaḥ pānāñjanābhyañjana nasya yogaiḥ ||
avāravīryo viṣavegahantā mahāgado nāma
mahāprabhāvaḥ |
viḍaṅga pāṭhā triphalājamodā hiṃgūni vakran trikaṭūn tathaiva ||
viḍaṅga pāṭhā triphalājamodā hiṃgūni vakran trikaṭūn tathaiva ||
sarvvaś ca varggo lavaṇaḥ susūkṣmaḥ sacitrakakṣaudrayuto vidheyaḥ |
śṛṅge gavāṃ śṛṅgamayena caiva pracchāditaḥ pakṣam upekṣitaś ca ||
śṛṅge gavāṃ śṛṅgamayena caiva pracchāditaḥ pakṣam upekṣitaś ca ||
eṣo 'gadaḥ sthāvarajaṅgamānāṃ jetā viṣāṇām
ajito hi nāmnā ||
prapauṇḍarīkaṃ suradāru rāsnā kālānusārī kaṭurohiṇīñ ca |
prapauṇḍarīkaṃ suradāru rāsnā kālānusārī kaṭurohiṇīñ ca |
sthauṇeyakadhyāmaka padmakāni
punnāga tālīsa suvarccikāñ ca ||
kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ
śaileyakuṣṭhe tagaram priyaṅguḥ |
kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ
śaileyakuṣṭhe tagaram priyaṅguḥ |
lodhran tathā guggulu gairikañ ca
sasaindhave pippalināgare ca ||
śūkṣmāṇi cūrṇṇāni samāni kṛtvā śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni ||
sasaindhave pippalināgare ca ||
śūkṣmāṇi cūrṇṇāni samāni kṛtvā śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni ||
eṣo gadas tārkṣya iti
pradiṣṭo viṣan nihanyād apitakṣakasya |
mānsīhareṇus tṛphalāmuruṅgī mañjiṣṭha yaṣṭyāhvaya padmakāni |
mānsīhareṇus tṛphalāmuruṅgī mañjiṣṭha yaṣṭyāhvaya padmakāni |
viḍaṅgatālīsasugandhikailā
tvakkuṣṭhavakrāṇi sacandanāni ||
bhārggī paṭolīkiṇi hī sapāṭhā mṛgādanī kroṣṭakamekhalā ca |
bhārggī paṭolīkiṇi hī sapāṭhā mṛgādanī kroṣṭakamekhalā ca |
pālindyaśokau kramukaṃ surasyāḥ
prasūnam āruṣkarajañ ca puṣpaṃ ||
cūrṇṇāny athaiṣān nihitāni śṛṅge deyāni pittāni samākṣikāni |
cūrṇṇāny athaiṣān nihitāni śṛṅge deyāni pittāni samākṣikāni |
varāhagodhāśikhiśalyakānām mārjjārajam
pārṣatanākule ca ||
yasyāgado yaṃ sukṛto gṛhastho nāmnārṣabho nāma nararṣabhasya |
yasyāgado yaṃ sukṛto gṛhastho nāmnārṣabho nāma nararṣabhasya |
na tatra sarppāḥ kuta eva kīṭās tyajanti vīryāṇi
viṣāṇi caiva ||
etena bheryaḥ paṭahāś ca digdhā nānadyamānā viṣam āśu hanyuḥ |
etena bheryaḥ paṭahāś ca digdhā nānadyamānā viṣam āśu hanyuḥ |
digdhāḥ patākāś ca nirīkṣya sadyo
viṣābhibhūtāḥ sukhino bhavanti ||
lākṣā hareṇvau nalada priyaṃgvau mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapṛthvikāś ca |
lākṣā hareṇvau nalada priyaṃgvau mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapṛthvikāś ca |
cūrṇṇīkṛto yaṃ rajanīvimiśro varggo nidheyo
madhusarppiṣāktaḥ ||
śṛṅge gavām pūrvvavad ā pidhānas tataḥ prayojyo ñjana pāna nasyaiḥ |
śṛṅge gavām pūrvvavad ā pidhānas tataḥ prayojyo ñjana pāna nasyaiḥ |
sañjīvano nāma
gatāśusukalpa?m eṣo gado
jīvayatīha martyaḥ ||
śleṣmāntakīkaṭphalamātuluṅgā svetā girihvā kiṇihī sitā ca |
śleṣmāntakīkaṭphalamātuluṅgā svetā girihvā kiṇihī sitā ca |
sataṇḍulīyo gada eva mukhyo viṣeṣu
darvvīkararājilānāṃ ||
drākṣāśvagandhā gajavṛttikā ca svetā ? piṣṭā samabhāgayuktāḥ |
drākṣāśvagandhā gajavṛttikā ca svetā ? piṣṭā samabhāgayuktāḥ |
deyo dvibhāgaḥ surasacchadasya kapitthavilvād
api dāḍimāc ca ||
tathā ca bhāgo sitasinduvārād aṃkollavījād api gairikāc ca |
tathā ca bhāgo sitasinduvārād aṃkollavījād api gairikāc ca |
eṣo 'gadaḥ kṣaudrayuto nihanti viśeṣato
maṇḍalinām viṣāṇi ||
somarājīyavaphalā kadalī sinduvārakaḥ |
śyāmāmvaṣṭhā tālapattrī tathāmrāśmantako pi ca
||
maṇḍūkaparṇṇī varuṇaḥ saptalā sa
punarṇṇavā |
corako nāgavinnā ca tathā sarppasugandhikā
||
bhūmī kuravakaś caiva gaṇa ekarasaḥ
smṛtaḥ |
ekaikaśo dvandvaśo vā prayoktavyo viṣāpaha iti ||
ekaikaśo dvandvaśo vā prayoktavyo viṣāpaha iti ||
|| kalpasthāne pañcamo 'dhyāyaḥ ||
athāto mūṣikākalpam vyākhyāsyāmaḥ ||
pūrvam uktāḥ śukraviṣā mūṣikā ye samāsataḥ |
nāmalakṣaṇabhaiṣajyair aṣṭādaśa nivodha tāṃ ||
nāmalakṣaṇabhaiṣajyair aṣṭādaśa nivodha tāṃ ||
lālanaḥ putrakaḥ kṛṣṇo vasiraś
cikkiras tathā |
jāyate ga ralaś caiva kaṣāyadaśano pi ca ||
jāyate ga ralaś caiva kaṣāyadaśano pi ca ||
kuliṅgāś cājivaś caiva capalaḥ kapilas tathā |
kokilāruṇa saṃjñāś ca mahākṛṣṇas tathonduruḥ ||
kokilāruṇa saṃjñāś ca mahākṛṣṇas tathonduruḥ ||
śvetaś ca mahatā sārddhaṅ kapilenākhunā
tathā |
mūṣikaś ca kapotābhas tathaivāṣṭādaśa smṛtāḥ ||
mūṣikaś ca kapotābhas tathaivāṣṭādaśa smṛtāḥ ||
śukram patati yatraiṣā śukraspṛṣṭaiḥ
spṛśanti vā |
nakhadantādibhis tasmin gātre raktam praduṣyati ||
nakhadantādibhis tasmin gātre raktam praduṣyati ||
jāyate granthayaḥ śophāḥ kaṇirṇṇikā maṇḍalāni ca |
piṭakopacayāś cogrā visarggāḥ kiṭibhāni ca ||
piṭakopacayāś cogrā visarggāḥ kiṭibhāni ca ||
parvvabhedo
rujaś cāpi jvaro mūrcchā ca dāruṇāḥ |
daurvvalyam aruciḥ sādo vamathur llomaharṣaṇaṃ ||
daurvvalyam aruciḥ sādo vamathur llomaharṣaṇaṃ ||
daṣṭarūpaṃ samāsoktam etad vyāsam ataḥ śṛṇu |
lālāsrāvo lālanā ca charddi hikkāñ ca jāyate ||
lālāsrāvo lālanā ca charddi hikkāñ ca jāyate ||
taṇḍulīyakakalkan tu lihyāt tatra
samākṣikaṃ |
putrakeṇāṅgasaṃsādaḥ pāṇḍu valguś ca jāyate ||
putrakeṇāṅgasaṃsādaḥ pāṇḍu valguś ca jāyate ||
cīyate granthibhiś cāṅgaṃ śiśur
mūṣikasaṃsthitaiḥ |
śirīṣeṅgudipattran tu lihyāt tatra samākṣikaṃ ||
śirīṣeṅgudipattran tu lihyāt tatra samākṣikaṃ ||
kṛṣṇenāsṛk charddayati durddine tu viśeṣataḥ |
śirīṣapattraṃ kuṣṭhailā pivet kiṃśukabhaśmanā ||
śirīṣapattraṃ kuṣṭhailā pivet kiṃśukabhaśmanā ||
vasireṇānnavidveṣo jṛmbho romnāñ ca
kuṣṭhatā
pived āragvadhādin tu vāntas tatrāśu mānavaḥ ||
pived āragvadhādin tu vāntas tatrāśu mānavaḥ ||
cikkireṇa śiroduḥkhaṃ śopho hikkā
vamis tathā |
vāsanto jālinīkvāthaiḥ sāram aṃkollajam pivet ||
vāsanto jālinīkvāthaiḥ sāram aṃkollajam pivet ||
cchucchundareṇa
viṭchaṅgāḥ
grīvāstambha vijṛmbhikāḥ |
yavanālārṣabhīkṣāraṃ vṛhatyoś cātra dāpayet ||
grīvāstambho ralenātha rujāś cādaṃśamaṇḍale
|
mahāgadam mahāvīryaṃ lihyāt tatra samākṣikaṃ ||
nidrā kaṣāyadantena jāyate kārśyam eva ca |
nidrā kaṣāyadantena jāyate kārśyam eva ca |
lihyāt tatra
śirīṣasya madhunā sāramāṣakān ||
kuliṅgena rujaḥ śopho rājyaś cā daṃśa maṇḍale |
kuliṅgena rujaḥ śopho rājyaś cā daṃśa maṇḍale |
sahe sasinduvāre ca lihyāt tatra samākṣike ||
ajitena vamī mūrcchā hṛdgrahaḥ kṛṣṇagātratā |
ajitena vamī mūrcchā hṛdgrahaḥ kṛṣṇagātratā |
tatra snuhākṣīrayuktāṃmañjiṣṭhāṃ madhunā
lihet ||
capalena bhavec ccharddir mmūrcchā ca saha tṛṣṇayā |
capalena bhavec ccharddir mmūrcchā ca saha tṛṣṇayā |
sabhasmakāṣṭhāṃ sajaṭāṃ kṣaudreṇa
triphalām pivet ||
kapilena vraṇe kothaṃ jvaro granthyudgamas tathā |
kapilena vraṇe kothaṃ jvaro granthyudgamas tathā |
kṣaudreṇa lihyāc chvetātra śvetā vāpi punarṇṇavā
||
granthayaḥ kokilenoktā jvaro dāhaś ca dāruṇaḥ |
granthayaḥ kokilenoktā jvaro dāhaś ca dāruṇaḥ |
nīlāvarṣābhuniḥkvāthaiḥ siddhaṃ tatra pived
ghṛtaṃ ||
aruṇenānilaḥ kruddho vātajāṃ kurute gadāṃ |
aruṇenānilaḥ kruddho vātajāṃ kurute gadāṃ |
mahākṛṣṇena pittañ ca śvetena kapha eva ca ||
mahatākapilenāsṛk kapotena catuṣṭayaṃ |
mahatākapilenāsṛk kapotena catuṣṭayaṃ |
bhavanti caiṣān daṃśeṣu
granthimaṇḍalakarṇṇikāḥ ||
piḍakopacayāś cāṅge śophāś ca bhṛśa dāruṇāḥ |
piḍakopacayāś cāṅge śophāś ca bhṛśa dāruṇāḥ |
dadhikṣīraghṛtamprasthāstrayaḥ
pratyekaśo mitāsammitāḥ ||
karañjāragvadhaṃ vyoṣaṃ vṛhyaty aṅśumatī sthirāḥ |
karañjāragvadhaṃ vyoṣaṃ vṛhyaty aṅśumatī sthirāḥ |
niḥkvāthya tasya kvāthasya caturthāṃśaḥ punar
vbhavet ||
tṛvṛt tilvāmṛtā vakrā sarvvagandhāgamṛttikā ||
tṛvṛt tilvāmṛtā vakrā sarvvagandhāgamṛttikā ||
kapitthadāḍimatvak ca ślakṣṇapiṣṭhāni dāpayet ||
tat sarvvamekataḥ kṛtvā śanairmmṛdvagninā pacet |
tat sarvvamekataḥ kṛtvā śanairmmṛdvagninā pacet |
pañcānām aruṇādīnām viṣam etad vyapohati ||
kākādanīkākamācī svaraseṣv athavā kṛtaṃ |
kākādanīkākamācī svaraseṣv athavā kṛtaṃ |
sirāś ca vyadhayet prāptāḥ kuryāt saṃśodhanāni
ca ||
sarvveṣu vā vidhiḥ kāryo mūṣikāṇām viṣeṣv ayaṃ |
sarvveṣu vā vidhiḥ kāryo mūṣikāṇām viṣeṣv ayaṃ |
dagdhvā visrāvayed daṃśam pracchitañ ca
pralepayet ||
śirīṣarajanīvakraṃ kuṅkumair amṛtāyutaiḥ |
śirīṣarajanīvakraṃ kuṅkumair amṛtāyutaiḥ |
charddanaṃ nīlinīkvāthaṃthaiḥ śukākhyāṃkollayor api ||
virecane tṛvṛddantītriphalākalka iṣyate |
śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni vā ||
śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni vā ||
kaṭutrikāḍhyaś ca hito gomayaḥ
svaraso 'ñjane |
kapitthagomayarasau sakṣaudrair lleha iṣyate ||
kapitthagomayarasau sakṣaudrair lleha iṣyate ||
taṇḍulīyakamūleṣu sarppiḥ siddham piven naraḥ |
āsphotamūlasiddham vā pañcakāpittam eva vā ||
āsphotamūlasiddham vā pañcakāpittam eva vā ||
mūṣikānām viṣam prāyaḥ kupyaty abhreṣu
nirhṛtaṃ |
tatrāpy eṣa vidhiḥ kāryo yaś ca dūṣīviṣāpahaḥ ||
tatrāpy eṣa vidhiḥ kāryo yaś ca dūṣīviṣāpahaḥ ||
sthirān mandarujāñ cāpi karṇṇikām
pracchayed bhiṣak |
sarvvasminn eva tu viṣe vraṇavac cācaret kriyāṃ ||
sarvvasminn eva tu viṣe vraṇavac cācaret kriyāṃ ||
śvaśṛgālavṛkavyāghratarakṣvāder vviṣaṃ yadā |
śleṣmā praduṣṭā puṣṇāti saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritaḥ ||
śleṣmā praduṣṭā puṣṇāti saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritaḥ ||
tadā prasrastalāṅgūlahanuskandho 'kilālimān |
avyaktavadhiro ndhaś ca so 'nyonyam abhidhāvati ||
avyaktavadhiro ndhaś ca so 'nyonyam abhidhāvati ||
tena daṣṭasya cāṅge syuḥ suptaḥ kṛṣṇaṃ kṣaraty
asṛk ||
digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaś cāpyaś cābhiliṅgitaḥ |
yena cāpi bhaved daṣṭas tasya ceṣṭārutan naraḥ ||
yena cāpi bhaved daṣṭas tasya ceṣṭārutan naraḥ ||
vahuśaḥ pratikurvvāṇaḥ kriyāhīno vinaśyati |
daṃṣṭriṇā yena daṣṭas tu tan daṣṭo yadi paśyati ||
daṃṣṭriṇā yena daṣṭas tu tan daṣṭo yadi paśyati ||
apsu vā yadi vādarśe riṣṭan tasya
vinirddiśet |
yadi trasyaty adaṣṭo pi śabdasyarśanadarśamaiḥ ||
yadi trasyaty adaṣṭo pi śabdasyarśanadarśamaiḥ ||
jalatrāsan tu tam vidyād daṣṭan tad
api kīrttitaṃ |
visrāvya daṃśaṃ tan
daṣṭe sarppiṣā paridāhitaṃ ||
pradihyād agadaiḥ sarppiḥ purāṇañ cāpi pāyayet |
arkkakṣīrayutañ cāpi śīghran dadyād virecanaṃ |
arkkakṣīrayutañ cāpi śīghran dadyād virecanaṃ |
śvetām punarṇṇavāñ cāsye dadyād
dhuttūrakāyutāṃ |
snāpayet tan nadītīre samantrair vvā
catuṣpathe ||
vījaratnauṣadhīgavbhaiḥ kumbhaiḥ
śītāmvupūritaiḥ |
alakādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa ||
alarkkajuṣṭam etan me nirvviṣaṅ kuru mā cirāt
svāhā |
dadyāt saṃśodhanaṃ tīkṣṇaṃm avasyan tasya dehinaḥ ||
dadyāt saṃśodhanaṃ tīkṣṇaṃm avasyan tasya dehinaḥ ||
aśuddhasya surūḍhe pi vraṇe kupyati tad
viṣaṃ |
prasupto votthito vāpi svasthaḥ svastho
na sidhyati ||
jalatrāsī ca yo martyo daṣṭo yaś ca darśayaś ca prakupyatīti ||
jalatrāsī ca yo martyo daṣṭo yaś ca darśayaś ca prakupyatīti ||
|| kalpasthāne ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||
athāto dundubhisvanīyaṅ kalpam vyākhyāsyāmaḥ
||
dhavāśvakarṇṇa tiniśa picumardda picumardda pāṭalī pāribhadrakodumvara karaghāṭārjjuna sarjja kapītana śleṣmāntakāṃkoṭha kuṭaja śamī kapitthāśmantakārkka cirivilva mahāvṛkṣāralu madhuka madhuśigru śāka gojī bhūja tilvakekṣuraka gopaghoṇṭārimedānām bhaśmāny āhṛtya gavām
mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacet | dadyāc cātra
pippalīmūla taṇḍulīyaka varāṅga cocaka mañjiṣṭhā karañjikā hastipippalī viḍaṅgā gṛhadhūmānanta soma sarala vāhlīka kuśāmra sarṣapa varuṇa plakṣa nicula varddhamāna vañjula putraśreṇī saptaparṇṇa ṭuṇṭukailavālu nāgadanty ativiṣā bhadradāru marica kuṣṭha vacā cūrṇṇāni lohānāṃ
samabhāgāni tataḥ kṣāravad āgatapākam avatārya lohakumbhe
nidadhyāt ||
etena dundubhiṃ limpet patākāstaraṇāni ca |
darśanāc chravaṇāc cāpi viṣān sarvvān pra mucyate ||
darśanāc chravaṇāc cāpi viṣān sarvvān pra mucyate ||
eṣa kṣārāgado nāma śarkkarāsv aśmarīṣu ca |
arśassu vātagulmeṣu kāsaśūlodareṣu ca ||
arśassu vātagulmeṣu kāsaśūlodareṣu ca ||
ajīrṇṇe grahaṇīdoṣe bhaktadveṣe ca dāruṇe |
śophe sarvvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dustare ||
śophe sarvvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dustare ||
eṣa sarvvaviṣārttānāṃ sarvvathaivopayujyate
|
tathā takṣakamukhyānām api sarppāṅkuśo gadaḥ ||
tathā takṣakamukhyānām api sarppāṅkuśo gadaḥ ||
apāmārggasya ca vījāni śirīṣasya ca māṣakāṃ |
śvete dve kākamācīñ ca gavām mūtreṇa pīṣayet ||
śvete dve kākamācīñ ca gavām mūtreṇa pīṣayet ||
sarppir eteṣu saṃsiddham viṣasaṃśamanam paraṃ |
amṛtan nāma vikhyātam api sañjīvayet mṛtaṃ ||
amṛtan nāma vikhyātam api sañjīvayet mṛtaṃ ||
candanāgaruṇī kuṣṭhan tagaran tailaparṇṇikāṃ |
prapauṇḍarīkan naladaṃ saralan devadāru ca ||
prapauṇḍarīkan naladaṃ saralan devadāru ca ||
bhadraśriyaṃ yavaphalām bhārggīn nīlīṃ
sugandhikāṃ |
kāleyakaṃ padmakañ ca madhukaṃ sanakhāñ jaṭāṃ ||
kāleyakaṃ padmakañ ca madhukaṃ sanakhāñ jaṭāṃ ||
punnāgailailavālūni gairikan dhyāmakan
tathā |
toyaṃ sarjjarasam māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukāṃ ||
toyaṃ sarjjarasam māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukāṃ ||
tālīsapatraṃ kṣudrailāṃ priyaṃgūṃ
sakuṭannaṭāṃ |
tilapuṣpaṃ saśaileyam patraṅ kālānuśārivāṃ ||
tilapuṣpaṃ saśaileyam patraṅ kālānuśārivāṃ ||
kaṭutrikaṃ śītaśivaṃ kāśmaryaṅ kaṭurohiṇīṃ |
somarājīm ativiṣā pṛthvīkām indravāruṇīṃ ||
somarājīm ativiṣā pṛthvīkām indravāruṇīṃ ||
uśīre dve varuṇakaṃ kustumvuryo nakhāni ca |
tvacaṃ taskarasāhvañ ca granthilāṃ saharītakīṃ ||
śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāñ ca lavaṇāni ca |
tvacaṃ taskarasāhvañ ca granthilāṃ saharītakīṃ ||
śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāñ ca lavaṇāni ca |
kumudotpalapadmāni puṣpañ cāpi
tathārjjakaṃ ||
campakāśoka sumanās tilaka prasavāni ca |
campakāśoka sumanās tilaka prasavāni ca |
pāṭalīśālmalī śelū śirīṣāṇān
tathaiva ca ||
surasyās tṛṇaśūlyasya sinduvārasya yāni ca |
surasyās tṛṇaśūlyasya sinduvārasya yāni ca |
dhavāśvakarṇṇayoś cāpi puṣpāṇi tiniśasya ca
||
etat sambhṛtya sambhāraṃ śūkṣmacūrṇṇan tu
kārayet |
gopittamadhusarppirbhir yuktaṃ śṛṅge nidhāpayet ||
gopittamadhusarppirbhir yuktaṃ śṛṅge nidhāpayet ||
bhagnaskandham vivṛttākṣaṃ mṛtyor
ddaṃṣṭrāntaraṅ gataṃ |
anenāgadamukhyena manuṣyam punar ānayet ||
anenāgadamukhyena manuṣyam punar ānayet ||
eṣo 'gnikalpan durvvāraṃ kruddhasyāmitatejasaḥ |
sarvvanāga gater hanyād api vā vāsuker vviṣaṃ ||
sarvvanāga gater hanyād api vā vāsuker vviṣaṃ ||
mahāsugandho nāmnāyaṃ
pañcāśītyaṅgasambhṛtaḥ |
rājāgadānāṃ sarvveṣāṃ rājño haste bhavet sadā ||
rājāgadānāṃ sarvveṣāṃ rājño haste bhavet sadā ||
tenānuliptaś ca nṛpo bhavet
sarvvajanapriyaḥ |
bhrājiṣṇutāñ ca labhate śatrumadhyagato 'pi saḥ ||
bhrājiṣṇutāñ ca labhate śatrumadhyagato 'pi saḥ ||
uṣṇavarjyo vidhiḥ kāryo viṣārttānām vijānatā |
tyaktvā kīṭaviṣan tad dhi śītenābhipravarddhate ||
tyaktvā kīṭaviṣan tad dhi śītenābhipravarddhate ||
divāsvapnaṃ vyavāyañ ca vyāyāmaṃ krodham ātapaṃ
|
surātilakulatthāś ca varjjayīta viṣāturaḥ ||
surātilakulatthāś ca varjjayīta viṣāturaḥ ||
prasannadoṣam prakṛtisthadhātum annābhikāmaṃ
samamūtraviṭkaṃ |
prasannasarvvendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo 'vagacched aviṣam manuṣyam ||
prasannasarvvendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo 'vagacched aviṣam manuṣyam ||
iti || kalpasthāne saptamo
'dhyāyaḥ ||
athātaḥ kīṭakalpam vyākhyāsyāmaḥ ||
sarppāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasambhavāḥ
|
vāyvagnyamvuprakṛtayaḥ kīṭās tu vividhāḥ smṛtāḥ ||
vāyvagnyamvuprakṛtayaḥ kīṭās tu vividhāḥ smṛtāḥ ||
sarvadoṣaprakṛtibhir yukāś cāpy apare
matāḥ |
kīṭās te 'pi sughorāḥ syuḥ sarvva eva caturvvidhāḥ ||
kīṭās te 'pi sughorāḥ syuḥ sarvva eva caturvvidhāḥ ||
uṇḍunābhas tuṇḍikerī śṛṅgī śatakulimbhakāḥ |
ucciṭiṅgās tyalpavāco viciṭiṅgā masūrikāḥ ||
ucciṭiṅgās tyalpavāco viciṭiṅgā masūrikāḥ ||
āvarttakas tathorabhraḥ śārikāmukhavaidalau
|
śatakurddo 'bhirājī va paruṣaś citraśīrṣakaḥ ||
śatakurddo 'bhirājī va paruṣaś citraśīrṣakaḥ ||
aṣṭādaśaite vāyavyāḥ kīṭā vātaprakopanāḥ |
tair bbhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ ||
kauṇḍinyaḥ kaṇabhaḥ svarggo vāraṇī pattravṛścikaḥ |
kauṇḍinyaḥ kaṇabhaḥ svarggo vāraṇī pattravṛścikaḥ |
vināsikā vrahmaṇīkā vindulo bhramaras tathā ||
vāhyakaḥ piccaṭāḥ kumbhīvarccaḥ kīro 'rimedakaḥ |
vāhyakaḥ piccaṭāḥ kumbhīvarccaḥ kīro 'rimedakaḥ |
padmakīṭo dundubheko maśakaḥ śatapādakaḥ ||
pañcālakaḥ pākamatsyaḥ kṛṣṇatuṇḍo 'tha garddabhī |
pañcālakaḥ pākamatsyaḥ kṛṣṇatuṇḍo 'tha garddabhī |
kīṭāḥ krimisarāvī ca yaś cānyaḥ
śleṣmakaḥ smṛtaḥ ||
ete hy agni prakṛtayaś caturviṅśatir īritāḥ |
ete hy agni prakṛtayaś caturviṅśatir īritāḥ |
tair bbhavantīha daṣṭānām vegāḥ pittanimittajāḥ
||
vaiśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo tha kokilaḥ |
vaiśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo tha kokilaḥ |
śairyakaḥ pracalākaś ca bhaṭābhaḥ
kiṭibhoṭajīkī ||
sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhāḥ kukuḥkāṣāyavāsikaḥ |
sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhāḥ kukuḥkāṣāyavāsikaḥ |
trayodaśaite saumyās tu kīṭāḥ
śleṣmaprakopajāḥ ||
tair bbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ
śleṣmanimittajāḥ |
tuṅganāso valabhikas tolako nāhanas tathā ||
tuṅganāso valabhikas tolako nāhanas tathā ||
koṇṭāñ
cāgārīkrimikaro yaś ca
maṇḍalapuṣpakaḥ |
tuṇḍavaktraḥ sarṣapakaḥ sphoṭākaḥ śamvukaś ca yaḥ ||
tuṇḍavaktraḥ sarṣapakaḥ sphoṭākaḥ śamvukaś ca yaḥ ||
agnikīṭāś ca ghorāḥ kīṭā syur dvādaśaite tridoṣajāḥ |
tair bbhavantīha daṣṭānām vegajñānāni sarppavat ||
tair bbhavantīha daṣṭānām vegajñānāni sarppavat ||
piṭakopacayaḥ śophā granthayo maṇḍalāni ca
|
darddruś ca karṇṇikāś caiva
visarppāḥ kiṭibhāni ca ||
bhavanti daṃśaparyante dehe vāpi viṣākule
|
ekajātīn atas tūrddhvaṃ kīṭān bhedena vakṣyate
||
sāmānyato daṣṭaliṃgaiḥ sādhyāsādhyakrameṇa ca |
trikaṇṭakaḥ kuṇī cāpi hastikakṣo parājitaḥ ||
catvāra ete kaṇabhāḥvyākhyātās tīvravedanāḥ |
trikaṇṭakaḥ kuṇī cāpi hastikakṣo parājitaḥ ||
catvāra ete kaṇabhāḥvyākhyātās tīvravedanāḥ |
ebhir ddaṣṭeti gurutā gātrāṇām
aṅgadaṃśavedanā ||
lālāsrāvaś ca bhavati gātrabhedaś ca dāruṇaḥ |
lālāsrāvaś ca bhavati gātrabhedaś ca dāruṇaḥ |
pratisūryaḥ piṅgabhāso vahuvarṇṇo
mahāśirāḥ |
tathā nirupamaś cāpi pañca godherakāḥ smṛtāḥ |
tathā nirupamaś cāpi pañca godherakāḥ smṛtāḥ |
tair bbhavantīha daṣṭānām
vegajñānāni sarppavat ||
rujaś ca vividhākārā granthayaś ca sudāruṇāḥ ||
rujaś ca vividhākārā granthayaś ca sudāruṇāḥ ||
svetā kṛṣṇā kṛṣṇarājī raktā raktaiś ca
maṇḍalaiḥ ||
sarvvasvetā sarṣapikā ṣaḍetā gṛhagodhikāḥ |
sarvvasvetā sarṣapikā ṣaḍetā gṛhagodhikāḥ |
tābhir ddaṣṭe daṃśatodo hṛtpīḍā
dāha eva ca ||
daṅśaśophaś ca bhavati granthijanma ca dāruṇaṃ |
daṅśaśophaś ca bhavati granthijanma ca dāruṇaṃ |
paruṣā kṛṣṇacitre ca kapilā
pītikā tathā ||
raktā svetāgnivarṇṇā ca śatapādo ṣṭadhā smṛtāḥ ||
raktā svetāgnivarṇṇā ca śatapādo ṣṭadhā smṛtāḥ ||
tābhir ddaṣṭarujās tīvrā daṅśaśophaś ca
dāruṇaḥ ||
daṃśe ca piṭakotpāṭim mūrcchā cāpi sudāruṇā ||
daṃśe ca piṭakotpāṭim mūrcchā cāpi sudāruṇā ||
śvetaś ca kṛṣṇavarṇṇaś ca śaravarṇṇo
gnim yam aprabhaḥ ||
kuharo haritaś cāpi bhṛkuṭī koṭikaś ca yaḥ |
kuharo haritaś cāpi bhṛkuṭī koṭikaś ca yaḥ |
aṣṭāv ete kīṭasaṃjñā darddurāḥ
parikīrttitāḥ ||
tair ddaṣṭaḥ kaṇḍūsaṃyukto haritam mūrcchito vamet |
tair ddaṣṭaḥ kaṇḍūsaṃyukto haritam mūrcchito vamet |
jalaukāḥ ṣaṭ samākhyātāḥ
salakṣaṇacikitsitāḥ ||
ahikutthuḥ kutthukaś ca vṛttaśūkas tathaiva ca |
ahikutthuḥ kutthukaś ca vṛttaśūkas tathaiva ca |
trayo viśvambharāḥ proktāḥ
dāhajvararujāpahāḥ ||
tair ddaṣṭamātre śvayathur ādaṃśe kaṇḍur eva ca |
tair ddaṣṭamātre śvayathur ādaṃśe kaṇḍur eva ca |
phenāgamo tisāraś ca koṭhajanmeva
dāruṇaṃ ||
gamvāhikā sthūlaśīrṣā vrāhmaṇy aṅgulikā tathā |
gamvāhikā sthūlaśīrṣā vrāhmaṇy aṅgulikā tathā |
vivarṇṇā karṇṇilā
granthāntare kapilā cāpi ṣaṭ proktās tu pipīlikāḥ
||
tābhir ddaṣṭe rujās tīvrā śophaś cādañśamaṇḍale |
tābhir ddaṣṭe rujās tīvrā śophaś cādañśamaṇḍale |
dāhacoṣau ca niyatau vahnir
eva ca tāpite ||
kāntārikā ca kṛṣṇā ca piṅgalā samadhūlikā |
kāntārikā ca kṛṣṇā ca piṅgalā samadhūlikā |
kaṣāyī sthālikā cāpi makṣikāḥ ṣaṭ
prakīrttitāḥ ||
tābhir ddaṣṭe rujā dāhaḥ kaṇḍū śvayathur eva ca |
viśeṣeṇa daśanty etā netrayor nnetravallabhāḥ ||
tābhir ddaṣṭe rujā dāhaḥ kaṇḍū śvayathur eva ca |
viśeṣeṇa daśanty etā netrayor nnetravallabhāḥ ||
maṇḍalaḥ parvvataś caiva kṛṣṇaḥ samudra
eva ca |
maśako hastināmā ca maśakāḥ
pañcakīrttitāḥ ||
tair ddaṣṭe roṣasaṃyuktaṃ śūnam ādaṃśamaṇḍalaṃ |
tair ddaṣṭe roṣasaṃyuktaṃ śūnam ādaṃśamaṇḍalaṃ |
vedanā rāgavahulaṃ kaṇḍūyuktaṃ kṣaraty
asṛk ||
godherakaḥ sthālakā ca ye ca śvetāgnisaprabhe |
bhṛkuṭī koṭikaś cāpi na sidhyanty ekajātiṣu ||
bhṛkuṭī koṭikaś cāpi na sidhyanty ekajātiṣu ||
kīṭair ddaṣṭān ugraviṣaiḥ sarppavat samupācaret
|
trividhānām tu śeṣāṇāṃ traividhyam bhavati kriyā ||
trividhānām tu śeṣāṇāṃ traividhyam bhavati kriyā ||
svedān vahuprakārām̐ś ca
yuñjyāv anyatra mūrcchitān |
viṣaghnañ ca vidhiṅ kuryāt kuryāt
saṃśodhanāni ca ||
trividhā vṛścikāḥ proktā
mandamadhyamahāviṣāḥ |
sarppakotthodbhavās tīkṣṇā digdhadaṃṣṭraviṣair
hate ||
kothe madhye gavādīnāṃ
śakṛtkothe varāḥ smṛtāḥ |
saptaviṃśatir evaite saṃkhyāyāḥ parikīrttitāḥ ||
saptaviṃśatir evaite saṃkhyāyāḥ parikīrttitāḥ ||
kṛṣṇaḥ śyāvaḥ karvvuro romaśaś ca gomūtrābhaḥ
paruṣo modakaś ca |
śveto rakto romaśīrṣogradhūmraḥ sarvve py ete mandaviṣā matās tu ||
śveto rakto romaśīrṣogradhūmraḥ sarvve py ete mandaviṣā matās tu ||
ebhir ddaṣṭe vedanā vepathuś ca gātrastavdhaḥ
kṛṣṇaraktāgamaś ca |
śākhāviddhe vedanāñ corddham eti
daṃśas tīvrās vedo mukhaśophaś catīvraḥ ||
raktam pītaṅ kapilaṃ codarañ ca dhūmro varṇṇas tatra yo madhyavīryāḥ |
raktam pītaṅ kapilaṃ codarañ ca dhūmro varṇṇas tatra yo madhyavīryāḥ |
jihvāśopho rasanasyāpaghāto mūrcchā cogrā
madhyaviṣābhidaṣṭe ||
śvetaḥś citraḥ śavalo lohitābhaḥ kṛṣṇaḥ śyāvaḥ śvetanīlodarau ca |
śvetaḥś citraḥ śavalo lohitābhaḥ kṛṣṇaḥ śyāvaḥ śvetanīlodarau ca |
rakto vabhruḥ pūrvvavad ekaparvvā pūrvvā cāpi
parvvaṇī dve ca yasya ||
nānāvarṇṇā rūpataś cāpi ghorā jñeyā hy ete vṛścikāḥ prāṇanāśāḥ |
ebhir ddaṣṭe viṣavegapravṛttiḥ
sphoṭotpattir jvaradāhau bhramaś ca ||
khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitañ cātitīvraṃ tataḥsrāvaḥ prāṇais tyājyate
kṣipram eva ||
khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitañ cātitīvraṃ tataḥ
ugramadhyaviṣair ddaṣṭām̐ś cikitset
sarppadaṣṭavat |
daṃśo mandamadhyaviṣāṇān tu cakratailena secayet ||
vidārigaṃdhāditailena sukhoṣṇenāthavā punaḥ |
vidārigaṃdhāditailena sukhoṣṇenāthavā punaḥ |
kuryāc cotkārikāsvedam viṣaghnair upanāhanaiḥ
||
ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇṇaiḥ pracchitam
pratisārayet |
rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ ||
mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭañ ca surasāgrajaṃ |
mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭañ ca surasāgrajaṃ |
lepe sukhoṣṇañ ca tathā gomayaṃ hitam
ucyate ||
sarppiḥ kṣaudrayutam pāne kṣīram vā vahuśarkkaraṃ |
sarppiḥ kṣaudrayutam pāne kṣīram vā vahuśarkkaraṃ |
guḍodakam vā suhitañ caturjjātakavāsitaṃ ||
śikhikukkuṭavarhāṇi saindhavan tailam eva ca
|
dhūpomo hanti prayukto
yaṃ śīghram vṛścikajam viṣaṃ ||
kurumbhapuṣpaṃ rajanī niṣyā vā kṣaudrakam tṛṇaṃ |
kurumbhapuṣpaṃ rajanī niṣyā vā kṣaudrakam tṛṇaṃ |
ebhir ghṛtāktair ddhūpas tu pāyudeśaprayojitaḥ
||
nāśayed āśu kīṭotthaṃ vṛścikasyā ca yad viṣaṃ |
nāśayed āśu kīṭotthaṃ vṛścikasyā ca yad viṣaṃ |
lūtāviṣaṃ ghoratamaṃ durvvijñeyatamañ ca yat ||
duścikitsyatamañ cāpi bhiṣagbhim mandavuddhibhiḥ |
duścikitsyatamañ cāpi bhiṣagbhim mandavuddhibhiḥ |
saviṣaṃ nirvviṣañ cedam ity evaṃ
saviśaṅkite |
viṣaghnam eva karttavyam avirodhi yad auṣadhaṃ |
viṣaghnam eva karttavyam avirodhi yad auṣadhaṃ |
agadānāṃ hi saṃyogo viṣayuktasya
yuṃjyate ||
nirvviṣe mānave yukto gadaḥ saṃpadyate gataḥ |
nirvviṣe mānave yukto gadaḥ saṃpadyate gataḥ |
tasmāt sarvvaprayatnena jñātavyo viṣaniścayaḥ ||
ajñātvād viṣasadbhāvaṃ bhiṣag vyāpādayen naraṃ ||
ajñātvād viṣasadbhāvaṃ bhiṣag vyāpādayen naraṃ ||
yadvat prasūtena navāṅkureṇa na vyaktajāti
pratibhāti vṛkṣaḥ |
tadvad durālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ viṣaṃ śarīre pravikīrṇṇamātraṃ ||
tadvad durālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ viṣaṃ śarīre pravikīrṇṇamātraṃ ||
īṣatsakaṇḍū pracalañ ca koṭham
avyaktavarṇṇam prathame 'hani syāt |
anteṣu śūnam parini madhyam avyaktavarṇṇañ ca dine dvitīye |
anteṣu śūnam parini madhyam avyaktavarṇṇañ ca dine dvitīye |
tryaheṇa tad darśayatīha daṃśam viṣañ
caturthe 'hani kopam eti |
ato 'dhike hni prakaroti jantor vviṣaprakopaprabhavān vikārān ||
ato 'dhike hni prakaroti jantor vviṣaprakopaprabhavān vikārān ||
ṣaṣṭhe dine viprasṛtan tu sarvvān marmmapradeśān
bhṛśam āvṛṇoti |
tat saptame tyarthaparītagātraṃ vyāpādayet martyam atipravṛddhaṃ ||
tat saptame tyarthaparītagātraṃ vyāpādayet martyam atipravṛddhaṃ ||
yāstīkṣṇacaṇḍograviṣā hi lūtāstāḥ saptarātreṇa
naraṃ nihanyuḥ |
ato 'dhikenāpi nihanyur anyā yeṣām viṣam madhyamavīryaryam uktaṃ ||
ato 'dhikenāpi nihanyur anyā yeṣām viṣam madhyamavīryaryam uktaṃ ||
yā sāṅkanīyo viṣavīryayuktaṃ tāḥ
pakṣamātreṇa vināśayanti |
tasmāt prayatnam bhiṣag atra kuryād ā daṃśapātād viṣaghātaveyorgaiḥ ||
tasmāt prayatnam bhiṣag atra kuryād ā daṃśapātād viṣaghāta
viṣan tu lālānakhamūtradaṃṣṭrā
rajaḥ purīṣair atha cendriyeṇa |
saptaprakāram visṛjanti lūtās tad ugramadhyāvaravīryam uktaṃ ||
saptaprakāram visṛjanti lūtās tad ugramadhyāvaravīryam uktaṃ ||
koṭhan sakaṇḍūsthiram alpamūlaṃ lālākṛtam
mandarujaṃvadanti ||
coṣaśvāsaś ca
kaṇḍūś ca pulāyikāś ca dhūmāyanañ caiva nakhāgradaṃśe |
daṅśe tu mūtreṇa sakṛṣṇamadhyaṃ saraktaparyantam
avaihi dīrṇṇaṃ ||
daṃṣṭrābhir ugraṃ kaṭhinam vivarṇṇaṃ jānīṣva daṃśaṃ sthiramaṇḍalañ ca |
daṃṣṭrābhir ugraṃ kaṭhinam vivarṇṇaṃ jānīṣva daṃśaṃ sthiramaṇḍalañ ca |
rajaḥpurīṣendriyajañ ca viddhi sphoṭam
prapakvāṃ malapīlupāṇḍuṃ ||
etāvad etat samudāhṛtan te vakṣyāmi lūtāprabhavam pramāṇaṃ |
etāvad etat samudāhṛtan te vakṣyāmi lūtāprabhavam pramāṇaṃ |
sāmānyato daṣṭam asādhyasādhyaṃ cikitsitañ cāpi
viśeṣaṇañ ca ||
viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācid ṛṣisattamaṃ |
vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvāśramapadaṅ kila |
vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvāśramapadaṅ kila |
kupitasya munes tasya lalāṭāt svedavindavaḥ |
niyetur ddarśanād eva raves tatsamavarccasaḥ ||
niyetur ddarśanād eva raves tatsamavarccasaḥ ||
lūne tṛṇe maharṣiṇā
venṇvarthe
sambhṛte pi ca |
apakārāya varttante nṛpaśāsanavāhanaiḥ ||
yasmāl lūtan tṛṇam prāptāt munes te
svedavindavaḥ |
tasmāl lūtā vibhāvyante saṃkhyayā tāś ca ṣoḍaśa ||
tasmāl lūtā vibhāvyante saṃkhyayā tāś ca ṣoḍaśa ||
kṛcchrasādhyās tathāsādhyā lūtās tu dvividhāḥ
smṛtāḥ |
tāsām aṣṭau kṛcchrasādhyā varjjyās tāvatya eva tu ||
tāsām aṣṭau kṛcchrasādhyā varjjyās tāvatya eva tu ||
trimaṇḍalas tathā svetā kapilā pītikā tathā
|
malamūtraviṣe raktā kasanā cāṣṭamī smṛtāḥ ||
malamūtraviṣe raktā kasanā cāṣṭamī smṛtāḥ ||
tābhir ddṣṭe śiroduḥkham ādaṃśe
kaṇḍur eva ca |
bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ śleṣmikavātikāḥ ||
bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ śleṣmikavātikāḥ ||
sauvarṇṇikā lājavarṇṇā jāliny eṇīpadī tathā |
kṛṣṇāgnimukhyā kākāṇḍā mālāguṇy aṣṭamī smṛtāḥ ||
kṛṣṇāgnimukhyā kākāṇḍā mālāguṇy aṣṭamī smṛtāḥ ||
tābhir ddaṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya
ca |
jvaro dāho 'tisāraś ca gadāḥ syuś ca tridoṣajāḥ ||
jvaro dāho 'tisāraś ca gadāḥ syuś ca tridoṣajāḥ ||
piḍakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca |
śophā mahāto mṛdavo raktā śyāvāś calās tathā ||
śophā mahāto mṛdavo raktā śyāvāś calās tathā ||
sāmānyaṃ sarvvalūtānām etad ādaṃśalakṣaṇaṃ |
viśeṣalakṣaṇan tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitaṃ ||
viśeṣalakṣaṇan tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitaṃ ||
trimaṇḍalāyā vahalaṃ daṃśaḥ kṛṣṇaḥ kṣaraty asṛk |
vādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭis tathā dāhaś ca netrayoḥ ||
vādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭis tathā dāhaś ca netrayoḥ ||
tatrārkkamūlaṃ rajanī nākulī pṛśniparṇṇikā |
nastaḥ karmmaṇi pādābhyaṅgāñjaneṣu ca ||
nastaḥ karmmaṇi pādābhyaṅgāñjaneṣu ca ||
śvetayā piḍakā daṃśe śvetā kaṇḍūmatī
bhavet |
dāhamūrcchājvaravatī visarppakledarukkarī ||
dāhamūrcchājvaravatī visarppakledarukkarī ||
tatra candanarāsnailāhareṇunalavañjulāḥ |
kuṣṭhaṃ lāmajjakaṃ vakran naladaṃ cāgado hitaḥ ||
kuṣṭhaṃ lāmajjakaṃ vakran naladaṃ cāgado hitaḥ ||
ādaṃśe piḍakās tāmrā, sthirā kapilayā
bhavet |
śiraso gauravan dāho bhavej jantoś ca netrayoḥ ||
śiraso gauravan dāho bhavej jantoś ca netrayoḥ ||
padma padmaka kuṣṭhailā karañja kakubha tvacaḥ |
sthirā kaṃpilyāpāmārgga durvvā vrahmyo viṣāpahā ||
sthirā kaṃpilyāpāmārgga durvvā vrahmyo viṣāpahā ||
ādaṃśe piṭakā pītā pītayā jāyate sthirā |
tathā ccharddirjvaraḥ śūlo rakte syātāñ ca locane ||
tathā ccharddirjvaraḥ śūlo rakte syātāñ ca locane ||
tatreṣṭhā
kakubhośīramuñjāvalvajavañjalāḥ |
kuśakāśavaśakiṇihīśirīṣakakubhatvacaḥ ||
kuśakāśavaśakiṇihīśirīṣakakubhatvacaḥ ||
raktamaṇḍalavaddaṃśe piṭakāḥ sarṣapānvite |
tatra priyaṅguhrīverakuṣṭhalāmajjakāni vā ||
aguruḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ |
aguruḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ |
pūtimūtraviṣādaṃśo visarppī kṛṣṇaśoṇitaḥ ||
kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ |
kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ |
manaḥśilālamadhukakuṣṭha padmakacandanaiḥ ||
lāmajjakayutais tatra viṣanāśaḥ prakīrttitaḥ |
lāmajjakayutais tatra viṣanāśaḥ prakīrttitaḥ |
daṃśaḥ sapāṇḍupiṭako dāhaḥ kledasamanvitaḥ ||
raktayā raktaparyanto vijñeyaś coṣasaṃyutaḥ |
raktayā raktaparyanto vijñeyaś coṣasaṃyutaḥ |
cikitsān tatra hrīveraś
candanośīrapadmakaiḥ ||
karttavyārjjunaśelubhyāṃ tvagbhir āmrātakasya ca |
karttavyārjjunaśelubhyāṃ tvagbhir āmrātakasya ca |
picchilaṃ kasanādaṃśo rudhiraṃ
śītalaṃ sravet ||
śvāsakāsau ca tatroktaṃ raktalūtācikitsitaṃ |
śvāsakāsau ca tatroktaṃ raktalūtācikitsitaṃ |
sarvveṣām eva yuṃjīta viṣe
śleṣmāntakatvacaṃ ||
dhīraḥ sarvvavikāreṣu tathā cākṣīvapippalaṃ |
dhīraḥ sarvvavikāreṣu tathā cākṣīvapippalaṃ |
kṛcchrasādhyā viṣā hy aṣṭau lūtā
proktā yathākramaṃ ||
??ra viṣavīryāṇāṃ lakṣaṇāni nivodha me |
??ra viṣavīryāṇāṃ lakṣaṇāni nivodha me |
dhyātaḥ sauparṇṇikādaṃśaḥ sapheno
matsyagandhikaḥ |
kāsaśvāso jvaras tṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇāḥ ||
kāsaśvāso jvaras tṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇāḥ ||
dhyāmaḥ pūtiḥ sraved raktam ādaṃśe lājavarṇṇayā ||
dāho mūrcchā ca sārau ca śiroduḥkhañ ca jāyate |
dāho mūrcchā ca sārau ca śiroduḥkhañ ca jāyate |
ghoro daṃśaś ca jālinyā rājimān avadīryate
||
stambhaḥ śvāsas tamovṛddhis tāluśoṣaś ca tatkṛtaḥ |
stambhaḥ śvāsas tamovṛddhis tāluśoṣaś ca tatkṛtaḥ |
eṇīpadā mahādāho daṃśaḥ kṛṣṇatilākṛtiḥ ||
tṛṣṇāmūrcchājvaraśccharddiḥ | śvasakāsasamanvitaḥ |
tṛṣṇāmūrcchājvaraśccharddiḥ | śvasakāsasamanvitaḥ |
kṛṣṇayā
hṛṣṇaparyantonimnamadhyo ticoṣavān ||
pāṇḍumūrcchāvamīdāhaḥ śvasakāsasamanvitaḥ |
pāṇḍumūrcchāvamīdāhaḥ śvasakāsasamanvitaḥ |
daṃśo 'gnimukhyo vijñeyo dagdhaḥ sphoṭāḥ
savedanaḥ ||
coṣakaṇḍūromaharṣo dāhajvarasamanvitaḥ |
coṣakaṇḍūromaharṣo dāhajvarasamanvitaḥ |
daṃśaḥ kākāṇḍikādaṣṭe pāṇḍurakto tivedanaḥ ||
hikvākāsatṛṣāmūrcchā nidrāhṛdrogapīḍitaḥ |
hikvākāsatṛṣāmūrcchā nidrāhṛdrogapīḍitaḥ |
rakto daṃśo dhūmagandhir mmālāguṇyādivedanaḥ ||
vidīryate ca vahudhā dāhamūrcchājvarānvitaḥ |
vidīryate ca vahudhā dāhamūrcchājvarānvitaḥ |
asādhyānām api bhiṣaṣ prayuñjīta
cikitsitaṃ ||
doṣocchrāyaviśeṣeṇa cchedakarmmavivarjjitaṃ |
doṣocchrāyaviśeṣeṇa cchedakarmmavivarjjitaṃ |
sādhyābhir atha lūtābhir ddṣṭamātrasya dehinaḥ ||
vṛddhipattreṇa matimān samyag ādaṃśam uddharet
vṛddhipattreṇa matimān samyag ādaṃśam uddharet
jamvoṣṭhena sutaptena dahed ākaravāraṇāt
||
madhusaindhavasaṃyuktair agadair llepayet
tataḥ |
kṣīriṇān tvakkaṣāyeṇa
kusumbhamadhusaindhavaiḥ ||
kiṇva guggulu godantapārāvatamalair api |
viṣavṛddhikarañ cānnaṃ hitvā sabhojanaṃ hitaṃ ||
viṣavṛddhikarañ cānnaṃ hitvā sabhojanaṃ hitaṃ ||
visebhyaḥ khalu sarvvebhyaḥ
karṇṇikām arujāṃ sthirāṃ |
pracchayitvā madhuyutaiḥ śodhanīyair upācaret ||
pracchayitvā madhuyutaiḥ śodhanīyair upācaret ||
sadāhapākāny annena cikitsed dṛṣṭavān
bhiṣak |
saptaṣaṣṭhasya kīṭānāṃ śatasyaitad vibhāgaśaḥ ||
daṣṭalakṣaṇam ākhyātaṃ cikitsāñ cāpy anantaraṃ |
daṣṭalakṣaṇam ākhyātaṃ cikitsāñ cāpy anantaraṃ |
saviṃśam adhyāyaśatam etad uktam vibhāgaśaḥ ||
ihoddiṣṭān anirddiṣṭān arthān vakṣyāmi cottare |
ihoddiṣṭān anirddiṣṭān arthān vakṣyāmi cottare |
śāstraṃ śāstrasamutpattivyādhikāryavalāvalaṃ ||
sūtrabhūtaṃ samāsena ślokasthānam pravakṣyate |
sūtrabhūtaṃ samāsena ślokasthānam pravakṣyate |
doṣāhārāpacāraiś ca
sāgantuvyādhilakṣaṇaṃ ||
avasthālakṣaṇaṃ caiva nidānaṃ sthānam ucyate |
avasthālakṣaṇaṃ caiva nidānaṃ sthānam ucyate |
sambhavaś caiva dehasya
dhāturindriyamarmmasu ||
sirādīnāñ ca sarvveṣāṃ śārīre kathitam mayā |
sirādīnāñ ca sarvveṣāṃ śārīre kathitam mayā |
yathāsthānopa𑑎
𑑎diṣṭānām viditā…kṣaṇaiḥ ||
vyādhīnāṃ sādhanaṃ śāstre cikitsitam iti smṛtaṃ |
vyādhīnāṃ sādhanaṃ śāstre cikitsitam iti smṛtaṃ |
sthāvare jaṅgame caiva viṣe
hitavikalpanaṃ ||
sādhanañ caiva kārtsnyena kalpasthānan tad ucyate ||
sādhanañ caiva kārtsnyena kalpasthānan tad ucyate ||
sāhasro vistaraḥ pūrvvam
prajāpatimukhodbhavaḥ |
saviṅśamadhyāyaśatam mayā vatsa prakīrttitaṃ ||
saviṅśamadhyāyaśatam mayā vatsa prakīrttitaṃ ||
sanātanatvād vedānām akṣaratvāt tathaiva ca
dṛṣṭādṛṣṭaphalatvāc ca hitatvāc cāpi dehināṃ ||
dṛṣṭādṛṣṭaphalatvāc ca hitatvāc cāpi dehināṃ ||
vāksamūhārthavistārāt pūjitatvāc ca dehinaḥ |
cikitsitāt pūṇyatamaṃ na kiñcid api śuśrumaḥ ||
cikitsitāt pūṇyatamaṃ na kiñcid api śuśrumaḥ ||
ṛṣer indraprabhāvasya tasmād amṛtajanmanaḥ |
dhārayitvedam amalaṃ mataṃ paramasammataṃ ||
uktācārasamācārāḥ pratya veha ca nandati |
dhārayitvedam amalaṃ mataṃ paramasammataṃ ||
uktācārasamācārāḥ pratya veha ca nandati |
śeṣāṇām api tantrāṇāṃ yuktijño
lokavāndhavaḥ ||
yat kiñcid āvādhakaran tad yasmāc chalyasaṃjñitaṃ |
vyāptāny aṅgāny atas tena śalyajñānena sūriṇā ||
𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 ataś cāsya viśeṣeṇa gatir nna
pratiṣidhyate |
yathā svaviṣayasthasya rājño valavato gatiḥ ||
yathā svaviṣayasthasya rājño valavato gatiḥ ||
upadravāṇān nirddeśo nidānaṃ
vyajanāni ca |
jvarādīnāñ cikitsārtham uttaran tantram ucyate ||
jvarādīnāñ cikitsārtham uttaran tantram ucyate ||
bhavanti cātra ||
idan tu yaḥ pañcasu sanniveśitaṃ
saviṃśadadhyāyaśataṃ sahottaraṃ |
paṭhet sa rājño 'rhati vaidyapūjitaḥ
kriyāṃ prayoktum bhiṣabhā
g āgatakrama iti || ||
idan tu yaḥ pañcasu sanniveśitaṃ
saviṃśadadhyāyaśataṃ sahottaraṃ |
paṭhet sa rājño 'rhati vaidyapūjitaḥ
kriyāṃ prayoktum bhiṣa
annarakṣā sthāvaraviṣaṃ jaṅgamañ ca
viṣan tathā |
sarppadaṣṭaviṣajñānaṃ sarppadaṣṭacikitsitaṃ ||
mūṣikā dundubhiś caiva kīṭākalpena cāṣṭamaḥ ||
sarppadaṣṭaviṣajñānaṃ sarppadaṣṭacikitsitaṃ ||
mūṣikā dundubhiś caiva kīṭākalpena cāṣṭamaḥ ||
kalpeṣu kīṭacikitsitam aṣṭamaṃ || o ||
sauśrute śalyatantre kalpasthānaṃ samāptaṃ
|| || ||