A

MS Kathmandu NAK 5-333: Kalpasthāna

http://narchives.gov.np/
National Archives
5-333
Siglum H

Physical description

Format Pothi
Material Palm leaf
Scribal hands
  • ()
    • script.
    Main scribe: hand of the majority of the manuscript.

Contents

(incomplete)
Title Suśrutasaṃhitā
Author Suśruta
Language
Manuscript filiation Nep

History

Date of production 0663. Nepala Saṃvat 663 (1465 CE).
Place of origin [place of production]

Editorial conventions

𑑎 U+1144E 𑑊 U+1144E
Revision history
2021-05-21 Started the file.
2021-05-21 Added the transcription of SS.5.1
2021-05-21 Added Harshal Bhatt's remarks about 5.1 to the note area above.
2021-08-30 Added transcription of 5.2
2021-10-03 Added transcription of 5.3
2021-10-15 Added transcription of 5.4
2021-10-27 Added transcription of 5.5
2021-11-12 Added transcription of 5.7
2021-11-23 Added transcription of 5.6
2021-11-30 Added transcription of 5.8
2024-10-09 Added Zenodo links and corrected pb tags
2025-03-31 Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty.
2026-03-25 Started adding page-begin markers with facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org.
2026-04-21 Completed the addition of page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org.

Text transcription


H
𑑊 athāto 'nnapānarakṣākalpam vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || atha khalu vatsasuśrutaḥ | 1
divodāsakṣitipatis tapodharmmabhṛtām varaḥ |
suśrutapramukhāñ chiṣyān śaśāsāhatasātanaḥśāsanaḥ | 2 ||
ripavo vikramākrāntāḥ sve vā syuḥ kṛtyatāṅ gatāḥ |
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaram prāpya tādṛśaṃ ||
viṣair hiṃsyur akiñcijñaṃ nṛpatin duṣṭavetasaḥ |
tasmād vaidyena śatataṃ viṣād rakṣen narādhipaḥ |
yasmāc cānityacinnattatvam aśvavat prathitan nṛṣu |
tasmān na viśvased rājā kadācid api kasya cit |
kulīnan dhārmmikaṃ snigdham akṛśaṃ satatotthitaṃ |
mahānase niyuñjīta vaidyan tadvidyapūjitaṃ |
praśastadigdeśakṛtaṃ sūcibhāṇḍam mahacchuciḥ |
parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhavec cāpi mahānasaṃ
mahānasikavoḍhāraḥ sūpodanikapūpikāḥ |
bhaveyur vaidyavaśagā ye cāpy anye tra kecana |
iṅgitajño ma𑑎𑑎nuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ |
jānīyād viṣadātāram ebhir liṅgaiś ca vuddhimān |
vicakṣur muhyate pṛṣṭo nottaraṃ pratipadyate |
apārtham vahusaṅkīrṇṇam bhāṣate cāpi mūḍhavat |
hasaty akasmād aṅgulīḥ sphoṭayed vilikhen mahīṃ |
vepathuś cāsya bhavati trastaś cānyo nyam īkṣyate |
vivarṇṇavaktro dhyāmaś ca nakhaiḥ kiñcic chinaty api |
varttate viparītañ ca viṣadātā vicetanaḥ |
dantakāṣṭhe nnapāne ca tathābhyaṅge valekhane |
utsādane parīṣeke kaṣāyaiḥ sānulepane |
srakṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca |
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājināṃ
viṣaduṣṭeṣu cānyeṣu dhūmanasyāñjanādiṣu ||
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāñ cāpy anantaraṃ |
nṛpabhaktād valiṃn dattaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye ||
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ |
hutabhuk tena cānnena bhṛśañ caṭacaṭāyate |
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ |
cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣipram eva tu |
dṛṣṭvānnaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyate jīvajīvajīvakaḥ |
kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ krauñcas tu madam arcchati |
hṛṣyen mayūras tūdvigne krośaite śukasārike |
haṃsaḥ khelati cātyarthaṃ kūjate bhṛṅgarājakaḥ |
vṛṣabho visṛjaty asram muñcate viṭ ca markaṭaḥ |
upakṣipta𑑎sya cānnasya vāṣpeṇorddhvam udīryatāṃ |
hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhañ ca jāyate ||
tatra tasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjan naladaṃ madhūḥ|
hṛdi candanalepaś ca tathā sukham avāpnuyāt |
pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhasātaṅ karoti ca ||
tatra pralepaḥ śyāmendragopasomotpalāni ca |
sa cet pramādān mohād vā tad bhuṃkte bhojanaṃ yadi |
tato syāṣṭhīlavaj jihvā jāyate rasavedanī |
tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsya prasicyate |
tatra vāṣperitaṃ karma yac ca cā syād dantakāṣṭhikaṃ |
mūrcchāṃ ccharddiṃ romaharṣam ādhmānaṃ dāham eva ca |
indriyāṇāñ ca vaikṛtyaṃ dravadravye śaye gataṃ |3kuryād āmāsayaṅ gataṃ |
tatrāśu madanālāvuvimvīkośātakīphalaiḥ |
cchardanaṃ dadhyudaśvibhyām athavā taṇḍulāmvunā |
dāhaṃ mūrcchām atīsāraṃ tṛṣṇām indriyavaikṛtaṃ |
āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāsayaṃ gataṃ |
tatra nīlīphalaṃ śreṣṭhaṃ sasarpiṣkaṃ virecanaṃ |
dadhnā dūṣīviṣāriś ca peyo madhusamāyutaḥ |
dravadravyeṣu sarvveṣu kṣīramadyodakādiṣu |
bhavanti vividhā rājyaḥ phenavudvudajanma ca |
cchāyā cātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ |
bhavanti vikṛtā yamalā cchidrās tanvyo vā vikṛtās tathā |
śākasūpānnamāṃsāni klinnāni virasāni ca |
sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhīni bhavanti ca |
gandhavarṇṇarasair hīnāḥ sarvve bhakṣyāḥ phalāni ca |
pakvāny āśuḥ prakuthyante pākam āmāni yānti ca |
visīryante kūrcakas tu dantakāṣṭhagate viṣe |
jihvādantoṣṭhamāṃseṣu svayathuś copajāyate ||
athāsya dhātakīpuṣpajamvvāmrāsthiharītakaiḥ |
sakṣaudraiḥ pracchite śophe karttavyaṃ pratisāraṇaṃ |
athavāṅkollamūlāni tvacaḥ saptacchadasya vā |
śirīṣamāṣakād vāpi karttavyaṃ pratisāraṇaṃ |
jihvānirlekhakavalau dantakāṣṭhavad ādiśet |
picchilo vahalo bhyaṅgo vivarṇṇaś ca viṣānvitaḥ |
sphoṭājanmarujāsrāvās tvakpākaḥ sveda eva ca |
dāruṇañ cāpi māṃsānām abhyaṅge viṣadūṣite |
tatra śītāmvusiktasya karttavyam anulepanaṃ |
candanan tagaraṃ kuṣṭham uśīraṃ veṇupatrikā |
somavalyamṛtā svetā padmaṅ kālīyakan tathā |
kapittharasapatrābhyām pānam etac ca pūjyate |
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane |
śayyāvastratanutveṣu vidyād abhyaṅgavad bhiṣak |
keśasātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaś ca rudhirāgamaḥ |
granthijanmottamāṅge ca viṣajuṣṭe valekhane |
tatra pralepo vahuśo bhāvitā kṛṣṇamṛttikā |
ṛkṣapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ |
gomayasvaraso vāpi hito vā mālatīrasaḥ |
raso mūṣikakarṇṇyā vā dhūmo vāgārasaṃjñitaḥ |
śiro 'bhyaṅga śirastrāṇaṃ snānam uṣṇīṣam eva ca |
srajaś ca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayed avalekhanāt |
mukhālepe mukhaśyāvaṃ yuktam abhyaṅgalakṣaṇaiḥ |
padminīkaṇṭhakaprakhyaiḥ kaṇṭhakaiś copacīyate |
tatra kṣaudraghṛtaṃ pānam ālepaś candanaṃ ghṛtaṃ |
payasyā madhukā phaṃjī vandhujīva punarṇṇavā |
āsvāsthyaṃ kuṃjarādīnāṃ lālāsravaṇam eva ca |
yātuś ca sphoṭanaṃ srāvau muṣkameḍhragudeṣv atha |
tatrābhyaṅgavad ācaṣṭe yātrivāhanayoḥ kriyāṃ |
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śiroruk kaphasaṃsravaḥ |
nasyadhūmagate liṅgamindriyāṇāñ ca vaikṛtaṃ ||
tatra sarpirgavādināṃ dugdhaiḥ sātiviṣaiḥ sritaṃ |
nasyam pānañ ca vihitaṃ śītaṃ samadayantikaṃ |
gandhahānir vivarṇṇatvam puṣpāṇāṃ mlānatā tathā |
jighrataś ca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇṇe ca locane |
tatreṣṭaṃ vāṣpikaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtaṃ |
karṇṇatailagate srotre vaikṛtyaṃ śophavedanā |
karṇṇasrāvaś ca tatrāśu karttavyam pratipūraṇaṃ |
svaraso bahuputrāyāḥ saghṛtaṃ kṣaudrasaṃyutaṃ |
somakalkarasaś cāpi suśīto hitam iṣyate |
asropadehau dāhaś ca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ |
añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhaved āndhyam athāpi vā
tatra sadyo ghṛtaṃ peyan tarpaṇe ca samāgadhaṃ |
añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varaṇasya ca |
kapitthameṣaśrṛṅgābhyām puṣpam bhallātakasya ca |
sophaḥ svāpas tathā srāvaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca |
bhavanti viṣaduṣṭābhyām pādukābhyām asaṃśayaṃ |
upānatpādapīṭhāni pādukābhyām prasādhayet |
bhūṣanāni hatārccīṃṣi na vibhānti yathā purā |
svāni sthānāni hanyuś ca dāhapākāvadāru raṇaiḥ |
pādukabhūṣaṇeṣūktam abhyaṅgavidhim ācaret ||
viṣopasargo vāṣpādir bhūṣaṇānto ya īritaḥ |
upadravām̐s tatra vīkṣya vidadhīta cikitsitaṃ |
mahāsugandham agadaṃ yam pravakṣyāmi tam bhiṣak ||
pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca |
virecanāni tīkṣṇāni kuryāt praccharddanāni ca |
śirāś ca vedhayet prāptāḥ prāptam visrāvaṇaṃ yadi |
mūṣikājarukā vāpi haste vaddhā tu bhūpate |
karoti nirvviṣaṃ sarvvam annam viṣasa¦māyutaṃ |
hṛdayāvaraṇan nityaṃ kuryāc cāmitramadhyagaḥ |
pived ghṛtam ajeyākhyam amṛtam vāpy abhuktavān |
sarppiḥ kṣaudran dadhi payaḥ pived vā śītalañ jalaṃ |
godhāmayūranakulān pṛṣatān hariṇān api |
viṣaghnānāñ ca satataṃ rasās teṣām pived api |
godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca vuddhimān |
dadyāt supiṣṭām pālindīm madhūkaṃ śarkkaran tathā |
śarkkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe |
pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ |
sakṣaudraḥ saghṛtaḥ śītaḥ nimvayūṣa hitas tathā |
viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni vuddhimān ||
pippalīmadhukakṣaudraśarkkarekṣurasāmvubhiḥ |
charddayed guptahṛdayo yadi pītam bhaved viṣam iti ||
|| kalpeṣu prathamo 'dhyāyaḥ ||
athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
sthāvarañ jaṅgamañ caiva dvividham viṣam ucyate |
daśādhiṣṭhānam ādyan tu dvitīyāṃ ṣoḍaśāśrayaṃ |
mūlam patram phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāram eva ca |
niryāso dhātavaś caiva kandañ ca daśamaṃ smṛtaṃ ||
tatra klītakāśvamārakaguñjāsubhaṅgurākaraṭāvidyucchikhānantavijayā cety aṣṭau mūlaviṣāṇi ||
viṣapattrikālamvaradākarambhamahākarambhādīni patraviṣāṇi ||
kumudavatireṇukakurukakaveṇukakaraṃbhamahākarambhanandanākākādanīguñjāruṣkaraviṣavedikādīnāṃ phalāni ||
ullijāreṇukakarambhamahākarambhādīnām puṣpāṇi ||
vallijakaraghāṭakakarambhanārācakādīnāṃ tvaksāraniryāsāḥ ||
kumudavatidantīsnuhājālinīprabhṛtīnāṃ kṣīrāṇi ||
haritālaphenāśmabhasmaraktaprabhṛtīni dhātuviṣāṇi |
kālakuṭāvatsanābhasarṣapakapālakakarddamakavairāṭakamustakamahāviṣapuṇḍarīkamūlakahālāhalaśṛṅgīmarkkaṭādīnāṃ kandāḥ ||
udveṣṭanam mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca |
jṛmbhanodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣair nnṛṇāṃ ||
muṣkaśophaḥ phalaviṣair ddāhodveṣṭanam eva ca |
bhavet puṣpaviṣaiś charddir ādhmānaṃ svāpam eva ca ||
tvaksāraniryāsaviṣair upayuktair bbhavanti hi |
āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ ||
phenāgamaḥ kṣīraviṣair vviḍbhedo gurujihvatā |
hṛtpīḍanan dhātuviṣair mmūrcchā dāhaś ca tāluni ||
prāyena kālaghātīni viṣāṇy etāni nirddiśe𑑎t |
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣām vakṣyāmi vistaraṃ ||
sparśājñānaṃ kālakūṭo vepathuś ca sadāruṇaḥ |
grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtratā tathā ||
sārṣape vātavaiguṇyam ānāho granthijanma ca |
grīvādaurbbalyavāksaṅgau pālakena bhavanti hi ||
prasekaḥ karddamākhyena viḍbhedo 'kṣṇoś ca pītatā |
vairāṭakenāṅgaduḥkhaśirorogaś ca jāyate ||
gātrastambho vepathuś ca mustakena prakīrttitau |
mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥ hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśaṃ | 1 ||
puṇḍarīke na raktatvam akṣṇor vvṛddhis tathodare |
mūlakenāṅgavaivarṇṇya gātrastambhaś ca jāyate ||
dhyāmaś cireṇo𑑎cchvasiti naro hālāhalena tu |
śṛṅgīviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśaṃ ||
markkaṭonotplavaty ūrddhvaṃ hasaty api daśaty api |
kandajāny ugravīryāṇi yāny uktāni trayodaśa ||
jñeyāny uktāni kuśalair yuktāni daśabhir gguṇaiḥ |
rūkṣam uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca śūkṣmam āśu vyavāyi ca ||
vikāsi viśadañ caiva laghv apāki ca te daśa |
tad raukṣyāt kopayed vātam au𑑎ṣṇyāt pittaṃ saśoṇitaṃ ||
taikṣṇyāt matim mohayati marmmabandhāñ chinatti ca |
saukṣmyāc charīrā𑑎vayavān praviśed vikrayeta ca ||
aviśuddhaṃm āśu tad dhinti āśutvād āśu tad dhanti vyavāyāt prakṛtim bhajet |
vikāsitvād anuviśed doṣān dhātūn malān api ||
vaiśadyāc cāśakta𑑎gatir dduścikitsañ ca lāghavāt |
durnnirharam apākitvā𑑎t tasmāt kleśayate ciraṃ ||
sthāvarañ jaṅgamam vāpi kṛttrimam vāpi yad viṣaṃ |
sadyo mārayate ma𑑎rttyaṃ jñeyan daśaguṇan tu tat ||
jīrṇṇam viṣaghnauṣadhibhir hatam vā dāvāgnivātātapaśoṣitam vā |
svabhāvato vā guṇaviprahīṇaṃ viṣaṃ hi dūṣīviṣatām upaiti ||
vīryālpabhāvād api bhāvanīyaṃ kaphāvṛtatvāt sucirānubandhi |
tenārddito bhinnapurīṣavarṇṇo vidagdhavairasyayutaḥ pipāsī ||
mūrcchāṃ bhramaṃ gadgadavākyamarttyo viceṣṭamāno ratim āpnuyāc ca |
āmāśayasthe kaphavātarogī pakvāśayasthe 'nilapittarogī ||
bhavet samuddhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣas tu yathā vihaṅgaḥ |
sthitaṃ rasādiṣv ayathāyathoktān karoti dhātuprabhavān vikārān ||
kopañ ca śītāniladurddineṣu yāty āśu pūrvvaṃ śṛṇu tasya liṅgaṃ |
nidrāgurutvañ ca vijṛṇañ ca viśleṣaharṣāv athavāṅgamarddaṃ ||
tataḥ karoty annamadāvipā𑑎kāv arocakam maṇḍalakoṭhatāñ ca |
mānsakṣayam pādakarāsyaśopham pralepakaś charddim athātisāraṃ ||
dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarām̐ś ca kuryāt pravṛddhiñ jaṭharasya cāpi |
unmādam anyaj janayet tathānyad ānāham anyat kṣapayec ca śukraṃ ||
kārśyan tathānyaj janayec ca kuṣṭhaṃ tān tān vikārām̐ś ca bahuprakārān ||
dūṣitan deśakālānnadivāsvapnair abhīkṣṇaśaḥ |
yasmād vā dūṣayed dhātun tasmād dūṣīviṣaṃ smṛtaṃ ||
sthāvarasyopayuktasya vege tu pratha𑑎me nṛṇāṃ |
śyāvā jihvā bhavet stabdhā mūrcchā trāsaś ca jāyate ||
dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujas tathā |
viṣañ cāmāśayaprāptaṅ kurute hṛdi vedanāṃ ||
tāluśoṣas tṛtīye tu śūlaś cāmāśaye bhṛśaṃ |
durbbale harite stū śūne jāyate cāsya locane ||
pakvāmāśayayoḥ sādo hikkā śvāso ntrakūjanaṃ |
caturthe jāyate vege śirasa𑑎ś cāpi gauravaṃ ||
kaphapraseko vaivarṇyam pārśvabhedaś ca pañcame |
sarvvadoṣaprakopaś ca pakvādhāne ca vedanā |
ṣaṣṭhe saṃjñāpraṇāśaś ca bhṛśañ cāpy atisāryate ||
skandapṛṣṭhakaṭībhāgāḥ sannirodhaś ca saptame |
prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāmbusevitaṃ ||
sarpirmmadhubhyāṃ saṃyuktam agadam pāyayet naraḥ |
dvitīye pūrvvavad vāntaṃ viriktañ cāpi pāyayet ||
tṛtīye gadapānan tu hitan nasyan tathāñjanaṃ |
caturthe 'lpasnehalavaṇam iti pāṭhaḥ | 2sindhuñ caturthe 'lpasneham agadam pāyayed bhiṣak ||
pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktam pradāpayet |
ṣaṣṭhe 'tisāravat siddhir avasīdet tu saptame ||
vegāntare tv anyatame kṛte marmmaṇi śītalāṃ |
yavāgūṃ saghṛtakṣaudrām imān dadyād viṣāpahaṃ ||
kośavaty agnikaḥ pāṭhā sūryavaly amṛtābhayā |
śeluḥ śirīṣakiṇihī haridre bṛhatīdvayaṃ ||
punarnnavau hareṇuś ca tryūṣaṇaṃ śārivotpale |
eṣāṃ yavāgū niḥkvāthe kṛtā hanti viṣadvayaṃ ||
madhukan tagaraṅ kuṣṭhaṃ bhadradāruhareṇavaḥ |
mañjiṣṭhailailavālū𑑎ni nāgapuṣpotpalaṃ sitā ||
viḍaṅgañ candanam pattraṃ priyaṃgu dhyāmakan tathā |
haridre dve bṛhatyau ca sāricāṃśumatī valā ||
kalkair eṣāṃ ghṛtaṃ siddham ajeyam iti viśrutaṃ |
viṣāṇi hanti sarvvāṇi śīghram evājitan tu tat ||
dūṣīviṣārttaṃ susvinnam ūrddhvañ cādhaś ca śodhitaṃ |
pāyayed agadam mukhyam idan dūṣīviṣāpahaṃ ||
pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī lodhram elā suvarccikā |
bālakaṃ gairiko hemas tathā ca paripelavā ||
kṣaudrayukto 'gado hy eṣa dūṣīviṣam apohati |
dūṣīviṣārir nnāmnā tu na cānyatrāpi vāryate ||
jvare dāhe 'tha hikkāyām ānāhe sukrasaṃkṣaye |
śophetisāre murcchāyān tvagdoṣe jaṭhare pi ca ||
unmāde vepathau caiva ye cāpy anyā upadravāḥ |
yathāsvan teṣu kurvvīta viṣaghnair eva bheṣajaiḥ ||
sādhyam ātmavataḥ sadyo yāpyaṃ samvatsa𑑎rotthitaṃ |
dūṣīviṣaṃ varjjanīyam ato 'nyad ahitāśina ||
iti kalpasthāne dvitīyo 'dhyāyaḥ ||
athāto jaṅgamaviṣavijñānīyaṅ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
jaṅgamasya viṣasyoktāny adhiṣṭhānāni ṣoḍaśa |
samāsena mayā yāni vistaras teṣu vakṣyate ||
tatra dṛṣṭiniśvāsadaṃṣṭrānakhamukhamūtrapurīṣārtavaśukralāṅgūlalālāsparśamukhasandaṃśāvasarddhitagudāsthipittaśūkaśavāni ||
tatra niśvāsadṛṣṭiviṣā divyāḥ sarppāḥ |
bhaumādaṃṣṭrāviṣāḥ
mārjāra | śva |vānara|nara |makara|maṇḍūka |pāka|matsya|godhā | śambūka|pracalāka |gṛhagoḍikāś galagoḍikā | kutracit | 3 catuṣpādāś ca kīṭās tathānye nakhamukhadaṃṣṭrāviṣāḥ|
kiṭipapicciṭakakaṣāyavāsikasarṣapaka|toṭaka |varccaḥkīṭāḥ|kauṇḍinyāḥ |mūtrapurīṣaviṣāḥ |
mūṣikāḥ śukraviṣāḥ |
vṛścika|viśvambharavarakimatsyocciṭiṅgapatraviṣāḥ | vṛścikāḥ | śūlaviṣāḥ |
lūtālālānakhamukhamūtrapurīṣārttavaśukradaṃṣṭrāviṣāḥ |
makṣikākaṇabhajalāyukā mukhasandaṃśaviṣāḥ|
citraśīrṣa|śarāvakurdi|śatadārukā|arimedaka | śarārikā mukhasandaṃśadaṃṣṭrāsyarśāvasarddhitaḥgudapurīṣaviṣāḥ |
viṣahatāsthisarppakaṇṭakavarakimatsyāsthicety asthiviṣāṇi |
śakalimatsyaraktarājīvakimatsyāḥ pittaviṣāḥ |
śūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavāraṭiśatapadivalabhikaśṛṅgabhramarāḥ śūkaviṣāḥ |
kīṭasarppadehā vyasavaḥ śavaviṣāḥ |
śeṣās tv anuktā mukhasaṃdaṃśaviṣeśv eva gaṇayitavyā iti || ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
rājño rideśe ripavo jalāni
mārggāṃś ca bhaktāni ca dūṣayanti |
tāni praduṣṭāni bhiṣag vipaścid
viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥ ||
duṣṭañ jalam picchilam asragandhi
phenāvṛtaṃ rājibhir āvṛtañ ca |
maṇḍūkamatsyam priyate vihaṅgā
mattāś ca sānūpacarā bhramanti |
majjanti ye cātra narāśvanāgās
te charddimohajvaraśophaśūlān |
arcchanti teṣām apahatya rogān
duṣṭañ jalaṃ śodhayituṃ yateta ||
dhavāśvakarṇṇāv atha pāribhadraṃ
sapāṭalaṃ sidhrakamuṣkakau ca |
dagdhvā sarājadrumasomavalkān
tad bhasma śītam vikiret sarassu ||
bhasmāñjaliñ cāpi ghaṭo nidhāya viśodhayed
īpsitam evam ambhaḥ |
kṣitipradeśam viṣadūṣitan tu
tīrthaṃ śilām vāpy aribhiḥ sthalīm vā ||
spṛśanti gātreṇa tu yena yena
govājināgāḥ puruṣāḥ striyo vā |
tad āśu śūyaty atha dahyate ca
sīryanti romāṇi nakhāś ca tasmin ||
tatrāpy anaṃtā saha sarvvagandhaiḥ
piṣṭvā surābhiḥ saha yojyamārggān |
siñced athādbhiś ca mṛdanvitābhir
mmārggo 'sti cānyo yadi tena gacchet ||
tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu
sīdanti mūrcchanti vamanti cānye ||
viḍbhedam arcchanty athavā mriyante
teṣāñ cikitsām prayated yathoktaṃ ||
viṣāpahair vvyāpa py agadaiḥ pralipya
vādyāni citrāṇy upavādayeta |
tārāvitāraḥ sasurendragopas
tenaiva tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ ||
pittena yuktaḥ kapilāhvayena
vādyapralepo 'bhihitaḥ praśastaḥ |
vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃm
viṣāṇi ghorāṇy api yāni tatra ||
dhūme 'nile vā viṣasamprayukte
khagā bhramantaḥ prapatanti bhūmau |
kāsapratiśyāyaśirovikārān
arcchanti tīvrān nayanāmayāṃś ca ||
lākṣāharidrātiviṣābhayāś ca
savakrakuṣṭhātiviṣāhareṇu |1kuṣṭhailahareṇukābhiḥ |
priyaṅgavaś cāpy anile nidhāya
dhūmānilau tena viśodhayīta ||
prajā imāḥ padmayoner vvrahmaṇaḥ sṛjataḥ kilaḥ |
akarod vighnam asuraḥ kaiṭabho valanāma darppitaḥ ||
tataḥ kruddhasya vadanād vrahmaṇas tejasān nidheḥ |
krodho vigrahavān bhūtvā niṣpapātātidāruṇaḥ ||
śa taṃ dadāha garjjantam antakābham mahāsuraṃ |
tato 'suraṃ ghātayitvā tattejo varddhatādbhutaṃ ||
tato viṣādo daityānām abhavat tan nirīkṣya vai |
viṣādajananatvāc ca viṣam ity abhidhīyate ||
tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ paścāt tadā taṃ krodham īśvaraḥ |
vyāveśayata bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca ||
yathāvyaktarasan toyam antarīkṣāt mahīgataṃ |
teṣu teṣu pradeśeṣu rasan tan tan niya gacchati ||
evam eva viṣaṃ sadyo dravyam prāpyāvatiṣṭhate |
svabhāvād eva tan tasya rasaṃ samanuvarttate ||
viṣe yasmād guṇāḥ sarvve tīkṣṇāḥ prāyeṇa santi vai |
viṣaṃ sarvvam ato jñeyaṃ sarvvadoṣaprakopanaṃ ||
te tu vṛttīḥ prakupitā jahati svā viṣārdditāḥ |
nopayāti viṣam pākam ataḥ prāṇān ruṇaddhi ca ||
śleṣmaṇāvṛtamārggatvād ucchvāso vinivāryate |
visaṃjñaḥ sati jīve pi tasmāt tiṣṭhati mānavaḥ ||
śukravat sarvvasarppāṇām viṣaṃ sarvvaśarīragaṃ |
kruddhānām eti cāṅgebhyaḥ śukran nirmmathanād iva ||
teṣām vaḍiśavad draṃṣṭrā tāsu sajjati cāgataṃ |
anudvṛttam viṣan tasmān na vimuñcati bhoginaḥ |
yasmād atyartham uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca paṭhitam viṣaṃ |
ataḥ sarvvaviṣeṣūktaḥ pariṣekaḥ suśītalaḥ ||
kīṭeṣu ma𑑎ndan nātyuṣṇam vahuvātakapham viṣaṃ |
ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate ||
svabhāvād ava𑑎tiṣṭheta praharāt$\^$daṃśayor vviṣaṃ |
prakhyāpya dehaṃ mṛtayor ddigdhaviddhātidaṣṭayoḥ ||
laulyād viṣārdditam māṃsaṃ yaḥ khādet mṛtamātrayoḥ |
yathāviṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate 'pi vā ||
ataś cāpy anayor mmāṃsam abhakṣyam mṛtamātrayoḥ |
muhūrttāt tad upādeyam prahāra rān daṃśavarjjitaṃ ||
kṣīṇakṣate garbbhiṇikuṣṭhimehirūkṣeṣu deheṣv avaleṣu caiva |
???? raukṣyātaikṣṇyoṣṇyād
vikāsitvāt tathaiva ca ||
viṣam etair gguṇair yuktaṃ
kṣate samanudhāvati |
vātātapābhyān nihataṃ
nirvvīyam upajāyate ||
tasmād viṣahataṃ sarvvaṃ
bhakṣitan tu na mārayet ||
savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo 'tisāryate |
phenam udvamate cāpi viṣapītan tam ādiśet ||
viṣavyāptam ato hy agni hṛdayaṃ nirddahaty api |
tad dhi sthānañ cetanāyāḥ svabhāvād vyāpya tiṣṭhati ||
aśvatthadevāyatanaśmaśāna-
valmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu |
yāmye ca dṛṣṭāḥ parivarjjanīyāḥ
ṛkṣe narā marmmasu ye ca dadṛṣṭāḥ ||
darvvīkarāṇām viṣam āśughā haṃti
sarvvāṇi corjjaṃ dviguṇaṃ labhante |
ajīrṇṇapittānilapīḍiteṣu
vṛddheṣu vāleṣu vubhukṣiteṣu ||
unmattamatteṣu bhayārditeṣu
tīkṣṇī bhaved bhinnavalāsaheṣu ||
saran tu saukṣmyatair ślakṣṇyād vikāsitvāt tathaiva ca |
viṣam atair gguṇair yuktaṃ kṣate samanudhāvati ||
vātātapābhyān nihatann ivīyam upajāyate |
tasmād viṣahataṃ sarvvam bhakṣitan tu na mārayet ||
śastraṃ kṣate yasya na raktam asti
rājyo latābhiś ca na sambhavanti |
śītābhir adbhiś ca na romaharṣo
viṣābhibhūtam parivarjjayet taṃ ||
jihmaṃ mukhaṃ yasya ca keśaśāto
nā sāvasādaś ca sakaṇṭhabhaṅgāḥ |
kṛṣṇa saraktaḥ śvayathuś ca daṃśe
hanvo sthiratvaṃ sa vivarjjanīyaḥ ||
varttir ghanā yasya nireti vaktrād
raktaṃ sraved ūrddhvam adhaś ca yasya |
daṃṣṭrānipātaś caturaś ca yasya
tañ cāpi vaidyaḥ parivarjjayīteti ||
kalpasthāne tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||
athātaḥ sarppadaṣṭavijñānīyaṅ kalpam vyākhyāsyāmaḥ ||
dhanvantarim mahāprājñaṃ sarvvaśāstraviśāradaṃ |
caraṇāv upasaṃgṛhya su||||śrutaḥ paripṛcchati ||
sarpasaṃkhyāvibhāgañ ca daṣṭalakṣaṇam eva ca |
jñānañ ca viṣavegānām bhagavan vaktum arhasi ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā prāvravīd bhiṣajām varaḥ |
asaṃkhyeyā mahātmāno vāsukītakṣakādayaḥ ||
mahīdharāś ca nāgendrā hutāgnisamavarccasaḥ |
ye cāpy ajasraṃ garjjanti varṣanti ca tapanti ca ||
sasāgaragiridvīpā yaiś ca sandhāryate mahī |
kruddhā niśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyur akhilañ jagat ||
namas tebhyo na taiḥ kiñcit kāryam atra cikitsayā |
ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśanti ca mānavān ||
teṣāṃ saṃkhyām pravakṣyāmi yathāvad anupūrvvaśaḥ |
aśītir eva sarppāṇām bhidyate te tu pañcadhā ||
darvvīkarā maṇḍalinā rājīmantas tathaiva ca |
nirvviṣā vaikarañjāś ca trividhās te punaḥ smṛtāḥ ||
viṃśatiḥ phaṇinas teṣāṃ ṣaṭ vā maṇḍalinaḥ puna |
tāvanta eva vijñeyā rājīmantas trayodaśa ||
nirvviṣā dvādaśa proktā vaikarañjās trayaḥ smṛtāḥ |
pādābhimṛṣṭā duṣṭā vā kruddhā grāsārthino pi vā ||
te daśanti mahākrodhās tac ca trividham ucyate |
sarppitaṃ daritam vāpi tṛtīyam atha nirvviṣaṃ ||
sarppagātrāhataṃ kecid icchanti khalu tadvidaḥ |
padāni yatra dantānām ekaṃ dve vā vahūni vā ||
nimagnāny alparaktāni yāny udvṛttaḥ karoti ca |
cuñcumālakayuktāni vaikṛtyakaraṇāni ca ||
saṃkṣiptāni saśophāni vidyāt tat sarppitam bhiṣak |
rājyāḥ salohitā yatra nīlā vā yadi vā sitā ||
vijñeyan daritan tat tu viṣajālpaviṣānvitaṃ |
aśopham alpaduṣṭāsṛk prakṛtisthasya dehinaḥ ||
padam padāni vā vidyād aviṣāṇi cikitsakaḥ |
sarppaspṛṣṭasya bhīror hi bhayena kupito 'nilaḥ ||
kasyacit kurute śophaṃ sarppagātrāhataṃ tu tat ||
vyādhitodvignadaṣṭāni jñeyāny alpaviṣāṇi tu ||
tathātivālavṛddhānāṃ daṣṭam alpaviṣaṃ smṛtaṃ |
suparṇṇadevavrahmarṣibhūtasiddhaniṣevite ||
viṣaghnauṣadhajuṣṭe ca deśe na kramate viṣaṃ |
rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ ||
jñeyā darvvīkarāḥ sarppāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ ||
maṇḍalair vvividhaiś citrā pṛthavo mandagāminaḥ ||
jñeyā maṇḍalinaś cāpi jvalitāgnisamā viṣaiḥ |
snigdhā vividhavarṇṇābhis tiryag ūrddhañ ca rājibhiḥ ||
vicitrā iva ye bhānti rājīmantas tu te smṛtāḥ |
muktārūpyaprabhā ye ca kapilā ye ca pannagāḥ ||
suvarṇṇābhāḥ sugandhāś ca te jātyā vrāhmaṇāḥ smṛtāḥ |
kṣatriyāḥ snigdhavarṇṇās tu pannagā bhṛśakopanāḥ ||
sūryaś candraḥ kṣitiś cchattraṃ lakṣyan teṣān tathādrijaṃ |
kṛṣṇā vajraprabhā ye ca lohitā varṇṇatas tathā ||
dhūmrāḥ pārāvatābhāś ca vaiśyās te pannagāḥ smṛtāḥ |
mahiṣadvīpidvijavarṇṇābhās tathaiva paruṣatvacaḥ |
bhinnavarṇṇāś ca ye kecit śūdrās te parikīrttitāḥ ||
rajanyāḥ prathame yāme sarvvāś citrāś caranti ha |
śeṣās tv atho maṇḍalino divā darvvīkarās tathā ||
kopayanty anilañ jantoḥ phaṇinaḥ sarvva eva tu |
pittam maṇḍalinaś cāpi kaphañ cānekarājayaḥ ||
atyalpasamavarṇṇābhyāṃ dvidoṣakaralakṣaṇaṃ |
dampatyayogād vijñeyam paravādañ ca vakṣyati ||
tatra darvvīkarāḥ kṛṣṇasarppo mahākṛṣṇaḥ kṛṣṇodaraḥ | sarvakṛṣṇaḥ svetaḥ kapoto valāhako mahāsarppaḥ | śaṃkhapālo lohitākṣo gavedhukaḥ | parisarppaḥ khaṇḍaphaṇaḥ kukūkkuṭaḥ padmo mahāpadmaḥ | darvbhapuṣpo dadhimukhaḥ puṇḍarīkamukho vabhrūkuṭīmukho vicitra puṣpābhikīrṇṇābho girisarppo rijusarppaḥ svetodaro mahāśīrṣālagarddaś ceti ||
maṇḍalinas tu ādarśamaṇḍalaḥ svetamaṇḍalo raktamaṇḍalaḥ pṛṣato devadinnaḥ pilindako vṛddhagonasaḥ | panasako mahāpanasakaḥ | veṇupatrakaḥ śiśuko madanakaḥ | pālindakaḥ | tantukaḥ puṣpapāṇḍuḥ ṣaḍaṅgo gniko vabhru kaṣāyaḥ khaluṣaḥ pārāvato hastābharaṇakaḥ tatrakaś cittrakaḥ | eṇīpadaś ceti |
rājīmantas tu puṇḍarīko hi rājorājicitro aṅgulirājiḥ | dvyaṅgulirājiḥ | vindurājiḥ | karddamas tṛṇaśoṣakaḥ | svetahanur ddarvbhapuṣpo lohitākṣaś cakrandrakaḥ kikkisādaś ceti ||
nirvviṣās tu valāhako hi patākaḥ | śukapatro 'jagaro dīpyakaḥ | ilikinī | varṣāhīko pyāhikaḥ | kṣīrikāpuṣpakaḥ | puṣpasakalī jyotīratho vṛkṣakaś ceti ||
vaikarañjās tu trayāṇām varṇṇānām vyatirekajāḥ | tad yathā | mākuliḥ poṭagalaḥ | snigdharājiś ceti || tatra kṛṣṇasarppeṇa gonasyāṃ vaiparītyena vā jāto mākuliḥ | rājilena gonasyām vaiparītyena vā jātaḥ poṭagalaḥ | kṛṣṇasarppeṇa rājimatyām vaiparītyena vā jātaḥ snigdharājir iti | teṣām pitṛvad viṣam utkarṣād dvayor mmātṛvad ity eke |
evam eṣāṃ sarppāṇām aśīti vyā𑑛 khyātāḥ |
tatra mahānetrajihvāśirasaḥ pumānsaḥ | sūkṣmanetrajihvāśirasaḥ striyaḥ | ubhayalakṣaṇā mandaceṣṭākrodhā napunsakā iti |
tatra sarvveṣām eva sarppāṇāṃ sāmānyata eva daṣṭalakṣaṇam upadekṣyāmaḥ | kiṃ kāraṇam viṣaṃ hi hutahutavahaniśitanistriṃśāśanikalpam āśukāri muhūrttam apy upekṣitam āturam atipātayati | na cāvakāso sti vāksamūham anusarttuṃ | pratyekam api ca duṣṭalakṣaṇe 'bhihite sarvvatraividhyāt kriyātraividhyam bhavati | tasmāt traividhyena vakṣyāmaḥ | etad dhy āturahitam asammohe karañ cāsminn eva ca sarvvavyañjanāvarodha iti ||
tatra darvvīkaraviṣeṇa tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣadaṃśakṛṣṇatvaṃ raukṣyaṃ sandhivedanā śirogauravaṅ kaṭīpṛṣṭhagrīvādaurvvalyaṃ jṛmbhaṇaṃ svarāvasādaḥ kharukharuko jaḍatā śuṣkodgāraḥ kāsaḥ śvāso hikkā vāyor ūrddhagamanaṃ | śūlodveṣṭanaṅ kṛṣṇalālāsravaṇam pheṇāgamanaṃ srotrovarodhas tās tāś ca vātavedanā bhavanti | maṇḍaliviṣeṇa tu tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣadaṃśapītatvaṃ śītābhilāṣaḥ paridhūpāyanan dāhas tṛṣṇā mado mūrcchā jvaraḥ śoṇitāgamanam ūrddham adhaś ca māsāvasādaḥ | śvayathur ddaṃśakotho viparītadarśanam āturakopas tās tāś capittavedanā bhavanti || rājīmadviṣeṇa tu tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣādaṃśapāṇḍutvaṃ śītajvaro romaharṣa stavdhatvaṃ gātrāṇām ādaṃśaśophaḥ sāndrakaphaprasekaś charddir akṣṇoḥ khurukhurukaḥ | ucchvāsanirodhas tās tāś ca kaphavedanā bhavanti ||
tatra puruṣeṇa daṣṭa urddhvam prekṣate | striyās tiryaṅ napunsakenādha iti | garbbhiṇyāḥ pāṇḍumukho ādhmātaś ca bhavati | sūtikayā kukṣiśūlārttaḥ sarudhiraṃ mehati | grāsārthino 'nnam ākāṅkṣati | vṛddhena cirāt mandāś ca vegā bhavanti | vālenāśus tīkṣṇaś ca | nirvviṣeṇāviṣaliṅgaṃ | andhāhikenāndhatvam eke | grasanād ajagaraḥ prāṇaharo na viṣād iti ||
tatra sarvvasarppaviṣāṇāṃ saptaviṣavegā bhavanti | tatra darvvīkarāṇām prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ kṛṣṇatām upaiti | tena kārṣṇya pipīlikāparisarppaṇam ivāva cāṅge bhavanti | dvitīye mānsan dūṣayati | tenātyarthakṛṣṇatā granthayaś ca bhavanti | tṛtīye medo dūṣayati | tena daṃśaḥkledaḥ śirogauravañ cakṣugrahaṇañ ca bhavati | caturthe koṣṭham anupraviśati || tataḥ kaphaprabhavān doṣān kopayati tena tandrīkaphaprasekaḥ sandhiviśleṣaś ca bhavati | pañcame 'sthīny anupraviśati tena sarppa parvvabhedo hikkā dāhaś ca bhavati | ṣaṣṭhe majjānam anupraviśati | tena grahaṇīdoṣā gātragauravam atīsāro hṛtpīḍā mūrcchā ca bhavati | saptame śukram anupraviśati vyānaṃ cātyarthaṃ kopayati kaphañ ca sūkṣmaṃ srotobhyaḥ pracyāvayati | tena śleṣmaprādurvbhāvaḥ kaṭīstambhapṛṣṭhaskande bhaṅgāḥ sarvvaceṣṭāvighātaḥ | ucchvāsavirodho bhavati || maṇḍalinān tu prathame vege viṣaḥ śoṇitan dūṣayati | tatpraduṣṭam pītatām upaiti | tena pītāvabhāsatā paridāhaś ca bhavati || dvitīye māṃsan dūṣayati | tenātyarthapītāṅgatā cātyarthapītāṅgatā cātyarthaparidāho daṃśaśvayathuś ca bhavati || tṛtīye medo dūṣayati |tena kṛṣṇādaṃśakledaḥ svedaś ca bhavati | caturthe pūrvvavad anupraviśya jvaram āpādayati | pañcame dāhaṃ sarvvagātreṣu karoti | ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvvavad iti || rājīmatān tu prathame vege śoṇitan dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ pāṇḍutām upaiti | tena romaharṣaḥ pāṇḍvāvabhāsaś ca puruṣo bhavati | dvitīye māṃsan dūṣayati | tena pāṇḍur atyarthajāḍyañ ca bhavati | tṛtīye medo dūṣayati | tena daṃśakledo kṣināsāsrāvaś ca bhavati | caturthe pūrvvavad anupraviśya manyāstambhaśirogauravañ cāpādayati | pañcame vāksaṅgaḥ śītajvarañ ca ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvvavad iti ||
bhavaṃti cātra ślokāḥ || dhātvantareṣu yāḥ sapta kalāḥ samparikīrttitāḥ |
tāḥsv ekaikam atikramya vegam prakurute viṣaḥ ||
yenāntareṇa tu kalāḥ kālakalpam bhinatti vadanti ha |
samīraṇenohyamānaṃ tat tu vegāntaram mataṃ ||
śūnāṅgaḥ prathame vege paśuḥ pradhyāti duḥkhitaḥ ||
dvitīye lālimān kiñciddhṛddṛṣṭāṅgāḥ pīḍyate hṛdi ||
tṛtīyasya śiroduḥkhaṅ karṇṇakaṇṭhagrīvāñ ca bhajyate |
caturthe vepate mūḍhaḥ khādan dantān jahaty asūn ||
kecid vedagatrayam prāhur antaḥ svedeṣu tadviduḥ |
vege tu prathame pakṣī dhyāti muhyaty ataḥ paraṃ ||
dvitīye vihvalaḥ kūjan pakṣī maraṇam arcchati |
kecid ekaṃ vihaṃgeṣu viṣavegem uṣanti vai ||
mārjjāranakulādīnāṃ viṣan nātipravarttata iti ||
|| kalpasthāne caturtho 'dhyāyaḥ || 0 ||
athātaḥ sarppadaṣṭacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvair evāditaḥ sarppaiḥ śākhādaṣṭasya dehinaḥ |
vadhnīyād gāḍham upari daṃśāt tu caturaṅgulaṃ ||
plotacarmāntavalkānām mṛdunānyatamena vā |
paryeti ca viṣan deham ariṣṭābhir nnivārataḥ ||
dahed daṃśam athoddhṛtya yatra vandho na jāyate |
ācūṣaṇacchedadāhaḥ sarvvatraiva tu pūjitāḥ ||
pratipūrya mukham pāṃśor hitam ācūṣaṇam bhavet |
sandaṣṭavyo 'thavā sarppo daṣṭamātreṇa jānatā ||
atha maṇḍalidaṣṭan tu na kathañ cit tu dāhayet |
sa pittaviṣavāhulyād daṃśo dāhād vināśayet ||
ariṣṭāv api mantrais tu vadhnīyāt mantrakovidaḥ |
sā tu rajvādibhir vvaddhā viṣapūtīkarī matā ||
devavrahmarṣivihitā mantrāḥ satyatapomayāḥ |
bhavanty anatyayāḥ kṣipram viṣaṃ hanyuś ca dustaraṃ ||
viṣan tejomayair mantraiḥ satyavrahmatapomayaiḥ
yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktan na tathauṣadhaiḥ ||
mantrāṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ strīmāṃsamadhuvarjjinā |
yatāhāreṇa śucinā kuśāstaraṇaśāyinā ||
gandhamālyopahāraiś ca valibhiś cāpi devatāṃ |
pūjayet mantrasiddhyarthaṃ jāpahomaiś ca yatnataḥ ||
mantrās tv avidhinā proktā hīnā vā svaravarṇṇitaḥ |
yasmān na siddhim āyānti tasmād yojyo gadakramaḥ ||
daṃśāt samantāc ca sirāṃ vyadhayet kuśalo bhiṣak |
śākhāśrayāṃ lalāṭe ca veddhavyā visṛte viṣe ||
raktan nirhriyamāṇan tu kṛtsnan nirharate viṣaṃ |
tasmād visrāvayed raktaṃ sā hy asya parama kriyā ||
daṃśaṃ samantād agadaiḥ pracchayitvā ca lepayet |
candanośīraśiktena vāriṇā cāpi secayet ||
pāyayec cāgadāṃs tāṃs tān dadhikṣaudraghṛtādibhiḥ |
tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇavalmīkamṛttikā ||
kovidāraśirīṣārkkaṅ kaṭabhīṃ vāpi bhakṣayet |
na pivet tailakaulattham madyasauvīrakan na ca ||
dravam anyan tu yat kiñcit pītvā pītvā tad uddharet |
prāyo hi vamanenaiva sukhan nirhriyate viṣaṃ ||
phaṇinām viṣavege tu prathamaṃ śoṇitaṃ haret ||
dvitīye madhusarppirbhyām agadaṃ saha pāyayet ||
nastakarmmāñjane yuṃjyāt tṛtīye viṣanāśanaṃ |
vānte caturthe viṣaghnāṃ yavāgūm pāyayed bhiṣak ||
śītopacāram puruṣam vegayoḥ pañcaṣaṣṭhayoḥ |
pāyayec chodhanan tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitāṃ ||
saptame tv avapīḍena śiras tīkṣṇeṇa śodhayet |
pūrvo maṇḍalinām vego darvvīkaravad ācaret ||
dvitīye sarppirmmadhunī pāyayitvā ca vāmayet |
tṛtīye sasuviriktasya yavāgūn dāpayed dhitāṃ ||
caturthe pañcame vāpi darvvīkaravad ācaret |
kākolyādir hitaḥ ṣaṣṭhe peyaś ca madhuro gadaḥ ||
hito 'vapīḍe tv agadaḥ saptame viṣanāśanaḥ |
atha rājimatām vege prathame śoṇitaṃ haret ||
vāntaṃ dvitīye tv agadam pāyayed viṣanāśanaṃ |
tṛtīyādiṣu triṣv eva vidhir ddārvvīkaro hitaḥ ||
ṣaṣṭhe ñjanan tīkṣṇatamam avapīḍaś ca saptame |
garvbhiṇībālavṛddhānāṃ sirāvedhavivarjjitaṃ ||
viṣārttiṣu yathoddiṣṭam vidhānam mṛdu śasyate |
raktāvasekāñjanāni naratulyāñjanāvike ||
gavāśvayos tad dviguṇaṃ triguṇam mahiṣoṣṭrayoḥ |
caturguṇan tu nāgānāṃ kevalaṃ sarvvapakṣiṇāṃ ||
deśaprakṛtisātmyantuviṣavegavalāvalaṃ |
pradhārya nipunam vuddhyā tataḥ karmma samācaret ||
niḥśeṣan nirharec cainam viṣam paramadurjayaṃ |
svalpam apy avatiṣṭhaṃ hi bhūyo vegāya kalpate ||
kuryād vā sādavaivarṇṇyajvarakāsaśirorujāḥ |
śoṣaśophapratiśyāyatimirārucijāḍyatāṃ ||
tāsu cāpi yathāyogam pratikarmma prayojayet |
viṣārttopadravāṃś cāpi yathāsvaṃ samupācaret ||
yathāriṣṭām vimucyāśu pracchayitvāṅkitan tayā |
vidyāt tatra viṣaṃ skannaṃ bhūyo vegāya kalpate ||
viṣāpāye nilaṃ kruddhañ jayed anilavāraṇaiḥ |
tailamadyakulatthāmlavarjyair vviṣaharāyutaiḥ ||
pittam pittajvaraharaiḥ kaṣāyasneharecanaiḥ |
kapham āragvadhādyena sakṣaudreṇa gaṇena tu ||
gāḍham vaddhe riṣṭayā pracchite vā tīkṣṇair llepair vviṣaśeṣeṇa vāpi |
śūne gātre klinnam atyarthapūti śīrṇṇam mānsam viṣapūti pradiṣṭaṃ ||
sadyaḥ kṣatam pacyate yasya janto
kṛṣṇaṃ raktaṃ sravate dahyate ca |
śyāvībhūtaṃ klinnam atyarthapūti
kṣatāt māṃsaṃ śīryate yasya cāpi ||
tṛṣṇā mūrcchā jvaradāhau ca yasya digdhāhatan taṃ manujam vyavasyet |
liṅgāny etāny eva vā yasya vidyād vraṇe viṣan tasya dattam pramādāt ||
digdhāhataṃ viṣajuṣṭam vraṇañ ca ye cāpy anye viṣapūtivraṇārttāḥ |
teṣān dhīmān adhimānsāny apohya jalaukābhiḥ śoṇitañ cāpahṛtvā ||
hṛtvā doṣān ūrddhvam adhaś ca samyak
siñcec chītaiḥ kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyaiḥ |
vastrāntarān dāpayec ca pradehāñ
chītair dravyair ghṛtayuktair vviṣaghnaiḥ ||
kṣate sthitiḥ sa viṣair eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ pittaviṣe tathaiva |
tṛvṛd viśalyā madhukaṃ haridre mañjiṣṭhayuktovarggo lavaṇaś ca sarvvaḥ ||
kaṭutrikañ caiva vicūrṇṇitāni śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni |
eṣo 'gado hanti viṣam prayuktaḥ pānāñjanābhyañjananasyayogaiḥ ||
avāravīryo viṣavegahantā mahāgado nāma mahāprabhāvaḥ |
viḍaṅgapāṭhātriphalājamodā hiṃgūni vakran trikaṭūn tathaiva ||
sarvvaś ca varggo lavaṇaḥ susūkṣmaḥ sacitrakakṣaudrayuto vidheyaḥ |
śṛṅge gavāṃ śṛṅgamayena caiva pracchāditaḥ pakṣam upekṣitaś ca ||
eṣo 'gadaḥ sthāvarajaṅgamānāṃ jetā viṣāṇām ajito hi nāmnā ||
prapauṇḍarīkaṃ suradāru rāsnā kālānusārī kaṭurohiṇīñ ca |
sthauṇeyakadhyāmakapadmakāni punnāgatālīsasuvarccikāñ ca ||
kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ
śaileyakuṣṭhe tagaram priyaṅguḥ |
lodhran tathā guggulugairikañ ca
sasaindhave pippalināgare ca ||
śūkṣmāṇi cūrṇṇāni samāni kṛtvā śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni ||
eṣo gadas tārkṣya iti pradiṣṭo viṣan nihanyād apitakṣakasya |
mānsīhareṇus tṛphalāmuruṅgī mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapadmakāni |
viḍaṅgatālīsasugandhikailā tvakkuṣṭhavakrāṇi sacandanāni ||
bhārggī paṭolīkiṇi hī sapāṭhā mṛgādanī kroṣṭakamekhalā ca |
pālindyaśokau kramukaṃ surasyāḥ prasūnam āruṣkarajañ ca puṣpaṃ ||
cūrṇṇāny athaiṣān nihitāni śṛṅge deyāni pittāni samākṣikāni |
varāhagodhāśikhiśalyakānām mārjjārajam pārṣatanākule ca ||
yasyāgado yaṃ sukṛto gṛhastho nāmnārṣabho nāma nararṣabhasya |
na tatra sarppāḥ kuta eva kīṭās tyajanti vīryāṇi viṣāṇi caiva ||
etena bheryaḥ paṭahāś ca digdhā nānadyamānā viṣam āśu hanyuḥ |
digdhāḥ patākāś ca nirīkṣya sadyo viṣābhibhūtāḥ sukhino bhavanti ||
lākṣā hareṇvau nalada priyaṃgvau mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapṛthvikāś ca |
cūrṇṇīkṛto yaṃ rajanīvimiśro varggo nidheyo madhusarppiṣāktaḥ ||
śṛṅge gavām pūrvvavad ā pidhānas tataḥ prayojyo ñjanapānanasyaiḥ |
sañjīvano nāma gatāśusukalpa?m eṣo gado jīvayatīha martyaḥ ||
śleṣmāntakīkaṭphalamātuluṅgā svetā girihvā kiṇihī sitā ca |
sataṇḍulīyo gada eva mukhyo viṣeṣu darvvīkararājilānāṃ ||
drākṣāśvagandhā gajavṛttikā ca svetā ? piṣṭā samabhāgayuktāḥ |
deyo dvibhāgaḥ surasacchadasya kapitthavilvād api dāḍimāc ca ||
tathā ca bhāgo sitasinduvārād aṃkollavījād api gairikāc ca |
eṣo 'gadaḥ kṣaudrayuto nihanti viśeṣato maṇḍalinām viṣāṇi ||
somarājīyavaphalā kadalī sinduvārakaḥ |
śyāmāmvaṣṭhā tālapattrī tathāmrāśmantako pi ca ||
maṇḍūkaparṇṇī varuṇaḥ saptalā sa punarṇṇavā |
corako nāgavinnā ca tathā sarppasugandhikā ||
bhūmī kuravakaś caiva gaṇa ekarasaḥ smṛtaḥ |
ekaikaśo dvandvaśo vā prayoktavyo viṣāpaha iti ||

|| kalpasthāne pañcamo 'dhyāyaḥ ||

athāto mūṣikākalpam vyākhyāsyāmaḥ ||
pūrvam uktāḥ śukraviṣā mūṣikā ye samāsataḥ |
nāmalakṣaṇabhaiṣajyair aṣṭādaśa nivodha tāṃ ||
lālanaḥ putrakaḥ kṛṣṇo vasiraś cikkiras tathā |
jāyate garalaś caiva kaṣāyadaśano pi ca ||
kuliṅgāś cājivaś caiva capalaḥ kapilas tathā |
kokilāruṇasaṃjñāś ca mahākṛṣṇas tathonduruḥ ||
śvetaś ca mahatā sārddhaṅ kapilenākhunā tathā |
mūṣikaś ca kapotābhas tathaivāṣṭādaśa smṛtāḥ ||
śukram patati yatraiṣā śukraspṛṣṭaiḥ spṛśanti vā |
nakhadantādibhis tasmin gātre raktam praduṣyati ||
jāyate granthayaḥ śophāḥ kaṇirṇṇikā maṇḍalāni ca |
piṭakopacayāś cogrā visarggāḥ kiṭibhāni ca ||
parvvabhedo rujaś cāpi jvaro mūrcchā ca dāruṇāḥ |
daurvvalyam aruciḥ sādo vamathur llomaharṣaṇaṃ ||
daṣṭarūpaṃ samāsoktam etad vyāsam ataḥ śṛṇu |
lālāsrāvo lālanā ca charddi hikkāñ ca jāyate ||
taṇḍulīyakakalkan tu lihyāt tatra samākṣikaṃ |
putrakeṇāṅgasaṃsādaḥ pāṇḍuvalguś ca jāyate ||
cīyate granthibhiś cāṅgaṃ śiśur mūṣikasaṃsthitaiḥ |
śirīṣeṅgudipattran tu lihyāt tatra samākṣikaṃ ||
kṛṣṇenāsṛk charddayati durddine tu viśeṣataḥ |
śirīṣapattraṃ kuṣṭhailā pivet kiṃśukabhaśmanā ||
vasireṇānnavidveṣo jṛmbho romnāñ ca kuṣṭhatā
pived āragvadhādin tu vāntas tatrāśu mānavaḥ ||
cikkireṇa śiroduḥkhaṃ śopho hikkā vamis tathā |
vāsanto jālinīkvāthaiḥ sāram aṃkollajam pivet ||
cchucchundareṇa viṭchaṅgāḥ grīvāstambhavijṛmbhikāḥ |
yavanālārṣabhīkṣāraṃ vṛhatyoś cātra dāpayet ||
grīvāstambho ralenātha rujāś cādaṃśamaṇḍale |
mahāgadam mahāvīryaṃ lihyāt tatra samākṣikaṃ ||
nidrā kaṣāyadantena jāyate kārśyam eva ca |
lihyāt tatra śirīṣasya madhunā sāramāṣakān ||
kuliṅgena rujaḥ śopho rājyaś cādaṃśamaṇḍale |
sahe sasinduvāre ca lihyāt tatra samākṣike ||
ajitena vamī mūrcchā hṛdgrahaḥ kṛṣṇagātratā |
tatra snuhākṣīrayuktāṃmañjiṣṭhāṃ madhunā lihet ||
capalena bhavec ccharddir mmūrcchā ca saha tṛṣṇayā |
sabhasmakāṣṭhāṃ sajaṭāṃ kṣaudreṇa triphalām pivet ||
kapilena vraṇe kothaṃ jvaro granthyudgamas tathā |
kṣaudreṇa lihyāc chvetātra śvetā vāpi punarṇṇavā ||
granthayaḥ kokilenoktā jvaro dāhaś ca dāruṇaḥ |
nīlāvarṣābhuniḥkvāthaiḥ siddhaṃ tatra pived ghṛtaṃ ||
aruṇenānilaḥ kruddho vātajāṃ kurute gadāṃ |
mahākṛṣṇena pittañ ca śvetena kapha eva ca ||
mahatākapilenāsṛk kapotena catuṣṭayaṃ |
bhavanti caiṣān daṃśeṣu granthimaṇḍalakarṇṇikāḥ ||
piḍakopacayāś cāṅge śophāś ca bhṛśadāruṇāḥ |
dadhikṣīraghṛtamprasthāstrayaḥ pratyekaśo mitā1sammitāḥ ||
karañjāragvadhaṃ vyoṣaṃ vṛhyatyaṅśumatīsthirāḥ |
niḥkvāthya tasya kvāthasya caturthāṃśaḥ punar vbhavet ||
tṛvṛttilvāmṛtāvakrāsarvvagandhāgamṛttikā ||
kapitthadāḍimatvak ca ślakṣṇapiṣṭhāni dāpayet ||
tat sarvvamekataḥ kṛtvā śanairmmṛdvagninā pacet |
pañcānām aruṇādīnām viṣam etad vyapohati ||
kākādanīkākamācī svaraseṣv athavā kṛtaṃ |
sirāś ca vyadhayet prāptāḥ kuryāt saṃśodhanāni ca ||
sarvveṣu vā vidhiḥ kāryo mūṣikāṇām viṣeṣv ayaṃ |
dagdhvā visrāvayed daṃśam pracchitañ ca pralepayet ||
śirīṣarajanīvakraṃ kuṅkumair amṛtāyutaiḥ |
charddanaṃ nīlinīkvāthaṃthaiḥ śukākhyāṃkollayor api ||
virecane tṛvṛddantītriphalākalka iṣyate |
śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni vā ||
kaṭutrikāḍhyaś ca hito gomayaḥ svaraso 'ñjane |
kapitthagomayarasau sakṣaudrair lleha iṣyate ||
taṇḍulīyakamūleṣu sarppiḥ siddham piven naraḥ |
āsphotamūlasiddham vā pañcakāpittam eva vā ||
mūṣikānām viṣam prāyaḥ kupyaty abhreṣu nirhṛtaṃ |
tatrāpy eṣa vidhiḥ kāryo yaś ca dūṣīviṣāpahaḥ ||
sthirān mandarujāñ cāpi karṇṇikām pracchayed bhiṣak |
sarvvasminn eva tu viṣe vraṇavac cācaret kriyāṃ ||
śvaśṛgālavṛkavyāghratarakṣvāder vviṣaṃ yadā |
śleṣmā praduṣṭā puṣṇāti saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritaḥ ||
tadā prasrastalāṅgūlahanuskandho 'kilālimān |
avyaktavadhiro ndhaś ca so 'nyonyam abhidhāvati ||
tena daṣṭasya cāṅge syuḥ suptaḥ kṛṣṇaṃ kṣaraty asṛk ||
digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaś cāpyaś cābhiliṅgitaḥ |
yena cāpi bhaved daṣṭas tasya ceṣṭārutan naraḥ ||
vahuśaḥ pratikurvvāṇaḥ kriyāhīno vinaśyati |
daṃṣṭriṇā yena daṣṭas tu tan daṣṭo yadi paśyati ||
apsu vā yadi vādarśe riṣṭan tasya vinirddiśet |
yadi trasyaty adaṣṭo pi śabdasyarśanadarśamaiḥ ||
jalatrāsan tu tam vidyād daṣṭan tad api kīrttitaṃ |
visrāvya daṃśaṃ tan daṣṭe sarppiṣā paridāhitaṃ ||
pradihyād agadaiḥ sarppiḥ purāṇañ cāpi pāyayet |
arkkakṣīrayutañ cāpi śīghran dadyād virecanaṃ |
śvetām punarṇṇavāñ cāsye dadyād dhuttūrakāyutāṃ |
snāpayet tan nadītīre samantrair vvā catuṣpathe ||
vījaratnauṣadhīgavbhaiḥ kumbhaiḥ śītāmvupūritaiḥ |
alakādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa ||
alarkkajuṣṭam etan me nirvviṣaṅ kuru mā cirāt svāhā |
dadyāt saṃśodhanaṃ tīkṣṇaṃm avasyan tasya dehinaḥ ||
aśuddhasya surūḍhe pi vraṇe kupyati tad viṣaṃ |
prasupto votthito vāpi svasthaḥ svastho na sidhyati ||
jalatrāsī ca yo martyo daṣṭo yaś ca darśayaś ca prakupyatīti ||
|| kalpasthāne ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||
athāto dundubhisvanīyaṅ kalpam vyākhyāsyāmaḥ ||
dhavāśvakarṇṇatiniśapicumarddapicumarddapāṭalīpāribhadrakodumvarakaraghāṭārjjunasarjjakapītanaśleṣmāntakāṃkoṭhakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkkacirivilvamahāvṛkṣāralumadhukamadhuśigruśākagojībhūjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānām bhaśmāny āhṛtya gavām mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacet | dadyāc cātra pippalīmūlataṇḍulīyakavarāṅgacocakamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīviḍaṅgāgṛhadhūmānantasomasaralavāhlīkakuśāmrasarṣapavaruṇaplakṣaniculavarddhamānavañjulaputraśreṇīsaptaparṇṇaṭuṇṭukailavālunāgadantyativiṣābhadradārumaricakuṣṭhavacācūrṇṇāni lohānāṃ samabhāgāni tataḥ kṣāravad āgatapākam avatārya lohakumbhe nidadhyāt ||
etena dundubhiṃ limpet patākāstaraṇāni ca |
darśanāc chravaṇāc cāpi viṣān sarvvān pramucyate ||
eṣa kṣārāgado nāma śarkkarāsv aśmarīṣu ca |
arśassu vātagulmeṣu kāsaśūlodareṣu ca ||
ajīrṇṇe grahaṇīdoṣe bhaktadveṣe ca dāruṇe |
śophe sarvvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dustare ||
eṣa sarvvaviṣārttānāṃ sarvvathaivopayujyate |
tathā takṣakamukhyānām api sarppāṅkuśo gadaḥ ||
apāmārggasya ca vījāni śirīṣasya ca māṣakāṃ |
śvete dve kākamācīñ ca gavām mūtreṇa pīṣayet ||
sarppir eteṣu saṃsiddham viṣasaṃśamanam paraṃ |
amṛtan nāma vikhyātam api sañjīvayet mṛtaṃ ||
candanāgaruṇī kuṣṭhan tagaran tailaparṇṇikāṃ |
prapauṇḍarīkan naladaṃ saralan devadāru ca ||
bhadraśriyaṃ yavaphalām bhārggīn nīlīṃ sugandhikāṃ |
kāleyakaṃ padmakañ ca madhukaṃ sanakhāñ jaṭāṃ ||
punnāgailailavālūni gairikan dhyāmakan tathā |
toyaṃ sarjjarasam māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukāṃ ||
tālīsapatraṃ kṣudrailāṃ priyaṃgūṃ sakuṭannaṭāṃ |
tilapuṣpaṃ saśaileyam patraṅ kālānuśārivāṃ ||
kaṭutrikaṃ śītaśivaṃ kāśmaryaṅ kaṭurohiṇīṃ |
somarājīm ativiṣā pṛthvīkām indravāruṇīṃ ||
uśīre dve varuṇakaṃ kustumvuryo nakhāni ca |
tvacaṃ taskarasāhvañ ca granthilāṃ saharītakīṃ ||
śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāñ ca lavaṇāni ca |
kumudotpalapadmāni puṣpañ cāpi tathārjjakaṃ ||
campakāśokasumanāstilakaprasavāni ca |
pāṭalīśālmalīśelūśirīṣāṇān tathaiva ca ||
surasyās tṛṇaśūlyasya sinduvārasya yāni ca |
dhavāśvakarṇṇayoś cāpi puṣpāṇi tiniśasya ca ||
etat sambhṛtya sambhāraṃ śūkṣmacūrṇṇan tu kārayet |
gopittamadhusarppirbhir yuktaṃ śṛṅge nidhāpayet ||
bhagnaskandham vivṛttākṣaṃ mṛtyor ddaṃṣṭrāntaraṅ gataṃ |
anenāgadamukhyena manuṣyam punar ānayet ||
eṣo 'gnikalpan durvvāraṃ kruddhasyāmitatejasaḥ |
sarvvanāgagater hanyād api vā vāsuker vviṣaṃ ||
mahāsugandho nāmnāyaṃ pañcāśītyaṅgasambhṛtaḥ |
rājāgadānāṃ sarvveṣāṃ rājño haste bhavet sadā ||
tenānuliptaś ca nṛpo bhavet sarvvajanapriyaḥ |
bhrājiṣṇutāñ ca labhate śatrumadhyagato 'pi saḥ ||
uṣṇavarjyo vidhiḥ kāryo viṣārttānām vijānatā |
tyaktvā kīṭaviṣan tad dhi śītenābhipravarddhate ||
divāsvapnaṃ vyavāyañ ca vyāyāmaṃ krodham ātapaṃ |
surātilakulatthāś ca varjjayīta viṣāturaḥ ||
prasannadoṣam prakṛtisthadhātum annābhikāmaṃ samamūtraviṭkaṃ |
prasannasarvvendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo 'vagacched aviṣam manuṣyam ||
iti || kalpasthāne saptamo 'dhyāyaḥ ||
athātaḥ kīṭakalpam vyākhyāsyāmaḥ ||
sarppāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasambhavāḥ |
vāyvagnyamvuprakṛtayaḥ kīṭās tu vividhāḥ smṛtāḥ ||
sarvadoṣaprakṛtibhir yukāś cāpy apare matāḥ |
kīṭās te 'pi sughorāḥ syuḥ sarvva eva caturvvidhāḥ ||
uṇḍunābhas tuṇḍikerī śṛṅgī śatakulimbhakāḥ |
ucciṭiṅgās tyalpavāco viciṭiṅgā masūrikāḥ ||
āvarttakas tathorabhraḥ śārikāmukhavaidalau |
śatakurddo 'bhirājīva paruṣaś citraśīrṣakaḥ ||
aṣṭādaśaite vāyavyāḥ kīṭā vātaprakopanāḥ |
tair bbhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ ||
kauṇḍinyaḥ kaṇabhaḥ svarggo vāraṇī pattravṛścikaḥ |
vināsikā vrahmaṇīkā vindulo bhramaras tathā ||
vāhyakaḥ piccaṭāḥ kumbhīvarccaḥ kīro 'rimedakaḥ |
padmakīṭo dundubheko maśakaḥ śatapādakaḥ ||
pañcālakaḥ pākamatsyaḥ kṛṣṇatuṇḍo 'tha garddabhī |
kīṭāḥ krimisarāvī ca yaś cānyaḥ śleṣmakaḥ smṛtaḥ ||
ete hy agni prakṛtayaś caturviṅśatir īritāḥ |
tair bbhavantīha daṣṭānām vegāḥ pittanimittajāḥ ||
vaiśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo tha kokilaḥ |
śairyakaḥ pracalākaś ca bhaṭābhaḥ kiṭibhoṭajīkī3 ||
sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhāḥ kukuḥkāṣāyavāsikaḥ |
trayodaśaite saumyās tu kīṭāḥ śleṣmaprakopajāḥ ||
tair bbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ śleṣmanimittajāḥ |
tuṅganāso valabhikas tolako nāhanas tathā ||
koṇṭāñ cāgārīkrimikaro yaś ca maṇḍalapuṣpakaḥ |
tuṇḍavaktraḥ sarṣapakaḥ sphoṭākaḥ śamvukaś ca yaḥ ||
agnikīṭāś ca ghorāḥ kīṭā syur dvādaśaite tridoṣajāḥ |
tair bbhavantīha daṣṭānām vegajñānāni sarppavat ||
piṭakopacayaḥ śophā granthayo maṇḍalāni ca |
darddruś ca karṇṇikāś caiva visarppāḥ kiṭibhāni ca ||
bhavanti daṃśaparyante dehe vāpi viṣākule |
ekajātīn atas tūrddhvaṃ kīṭān bhedena vakṣyate ||
sāmānyato daṣṭaliṃgaiḥ sādhyāsādhyakrameṇa ca |
trikaṇṭakaḥ kuṇī cāpi hastikakṣo parājitaḥ ||
catvāra ete kaṇabhāḥvyākhyātās tīvravedanāḥ |
ebhir ddaṣṭeti gurutā gātrāṇām aṅgadaṃśavedanā ||
lālāsrāvaś ca bhavati gātrabhedaś ca dāruṇaḥ |
pratisūryaḥ piṅgabhāso vahuvarṇṇo mahāśirāḥ |
tathā nirupamaś cāpi pañca godherakāḥ smṛtāḥ |
tair bbhavantīha daṣṭānām vegajñānāni sarppavat ||
rujaś ca vividhākārā granthayaś ca sudāruṇāḥ ||
svetā kṛṣṇā kṛṣṇarājī raktā raktaiś ca maṇḍalaiḥ ||
sarvvasvetā sarṣapikā ṣaḍetā gṛhagodhikāḥ |
tābhir ddaṣṭe daṃśatodo hṛtpīḍā dāha eva ca ||
daṅśaśophaś ca bhavati granthijanma ca dāruṇaṃ |
paruṣā kṛṣṇacitre ca kapilā pītikā tathā ||
raktā svetāgnivarṇṇā ca śatapādo ṣṭadhā smṛtāḥ ||
tābhir ddaṣṭarujās tīvrā daṅśaśophaś ca dāruṇaḥ ||
daṃśe ca piṭakotpāṭim mūrcchā cāpi sudāruṇā ||
śvetaś ca kṛṣṇavarṇṇaś ca śaravarṇṇo gnim yam aprabhaḥ ||
kuharo haritaś cāpi bhṛkuṭī koṭikaś ca yaḥ |
aṣṭāv ete kīṭasaṃjñā darddurāḥ parikīrttitāḥ ||
tair ddaṣṭaḥ kaṇḍūsaṃyukto haritam mūrcchito vamet |
jalaukāḥ ṣaṭ samākhyātāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ ||
ahikutthuḥ kutthukaś ca vṛttaśūkas tathaiva ca |
trayo viśvambharāḥ proktāḥ dāhajvararujāpahāḥ ||
tair ddaṣṭamātre śvayathur ādaṃśe kaṇḍur eva ca |
phenāgamo tisāraś ca koṭhajanmeva dāruṇaṃ ||
gamvāhikā sthūlaśīrṣā vrāhmaṇy aṅgulikā tathā |
vivarṇṇā karṇṇilā granthāntare kapilā cāpi ṣaṭ proktās tu pipīlikāḥ ||
tābhir ddaṣṭe rujās tīvrā śophaś cādañśamaṇḍale |
dāhacoṣau ca niyatau vahnir eva ca tāpite ||
kāntārikā ca kṛṣṇā ca piṅgalā samadhūlikā |
kaṣāyī sthālikā cāpi makṣikāḥ ṣaṭ prakīrttitāḥ ||
tābhir ddaṣṭe rujā dāhaḥ kaṇḍū śvayathur eva ca |
viśeṣeṇa daśanty etā netrayor nnetravallabhāḥ ||
maṇḍalaḥ parvvataś caiva kṛṣṇaḥ samudra eva ca |
maśako hastināmā ca maśakāḥ pañcakīrttitāḥ ||
tair ddaṣṭe roṣasaṃyuktaṃ śūnam ādaṃśamaṇḍalaṃ |
vedanā rāgavahulaṃ kaṇḍūyuktaṃ kṣaraty asṛk ||
godherakaḥ sthālakā ca ye ca śvetāgnisaprabhe |
bhṛkuṭī koṭikaś cāpi na sidhyanty ekajātiṣu ||
kīṭair ddaṣṭān ugraviṣaiḥ sarppavat samupācaret |
trividhānām tu śeṣāṇāṃ traividhyam bhavati kriyā ||
svedān vahuprakārām̐ś ca yuñjyāv anyatra mūrcchitān |
viṣaghnañ ca vidhiṅ kuryāt kuryāt saṃśodhanāni ca ||
trividhā vṛścikāḥ proktā mandamadhyamahāviṣāḥ |
sarppakotthodbhavās tīkṣṇā digdhadaṃṣṭraviṣair hate ||
kothe madhye gavādīnāṃ śakṛtkothe varāḥ smṛtāḥ |
saptaviṃśatir evaite saṃkhyāyāḥ parikīrttitāḥ ||
kṛṣṇaḥ śyāvaḥ karvvuro romaśaś ca gomūtrābhaḥ paruṣo modakaś ca |
śveto rakto romaśīrṣogradhūmraḥ sarvve py ete mandaviṣā matās tu ||
ebhir ddaṣṭe vedanā vepathuś ca gātrastavdhaḥ kṛṣṇaraktāgamaś ca |
śākhāviddhe vedanāñ corddham eti daṃśas tīvrās vedo mukhaśophaś catīvraḥ ||
raktam pītaṅ kapilaṃ codarañ ca dhūmro varṇṇas tatra yo madhyavīryāḥ |
jihvāśopho rasanasyāpaghāto mūrcchā cogrā madhyaviṣābhidaṣṭe ||
śvetaḥś citraḥ śavalo lohitābhaḥ kṛṣṇaḥ śyāvaḥ śvetanīlodarau ca |
rakto vabhruḥ pūrvvavad ekaparvvā pūrvvā cāpi parvvaṇī dve ca yasya ||
nānāvarṇṇā rūpataś cāpi ghorā jñeyā hy ete vṛścikāḥ prāṇanāśāḥ |
ebhir ddaṣṭe viṣavegapravṛttiḥ sphoṭotpattir jvaradāhau bhramaś ca ||
khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitañ cātitīvraṃ tataḥsrāvaḥ prāṇais tyājyate kṣipram eva ||
ugramadhyaviṣair ddaṣṭām̐ś cikitset sarppadaṣṭavat |
daṃśo mandamadhyaviṣāṇān tu cakratailena secayet ||
vidārigaṃdhāditailena sukhoṣṇenāthavā punaḥ |
kuryāc cotkārikāsvedam viṣaghnair upanāhanaiḥ ||
ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇṇaiḥ pracchitam pratisārayet |
rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ ||
mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭañ ca surasāgrajaṃ |
lepe sukhoṣṇañ ca tathā gomayaṃ hitam ucyate ||
sarppiḥ kṣaudrayutam pāne kṣīram vā vahuśarkkaraṃ |
guḍodakam vā suhitañ caturjjātakavāsitaṃ ||
śikhikukkuṭavarhāṇi saindhavan tailam eva ca |
dhūpomo hanti prayukto yaṃ śīghram vṛścikajam viṣaṃ ||
kurumbhapuṣpaṃ rajanī niṣyā vā kṣaudrakam tṛṇaṃ |
ebhir ghṛtāktair ddhūpas tu pāyudeśaprayojitaḥ ||
nāśayed āśu kīṭotthaṃ vṛścikasyā ca yad viṣaṃ |
lūtāviṣaṃ ghoratamaṃ durvvijñeyatamañ ca yat ||
duścikitsyatamañ cāpi bhiṣagbhim mandavuddhibhiḥ |
saviṣaṃ nirvviṣañ cedam ity evaṃ saviśaṅkite |
viṣaghnam eva karttavyam avirodhi yad auṣadhaṃ |
agadānāṃ hi saṃyogo viṣayuktasya yuṃjyate ||
nirvviṣe mānave yukto gadaḥ saṃpadyate gataḥ |
tasmāt sarvvaprayatnena jñātavyo viṣaniścayaḥ ||
ajñātvād viṣasadbhāvaṃ bhiṣag vyāpādayen naraṃ ||
yadvat prasūtena navāṅkureṇa na vyaktajāti pratibhāti vṛkṣaḥ |
tadvad durālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ viṣaṃ śarīre pravikīrṇṇamātraṃ ||
īṣatsakaṇḍū pracalañ ca koṭham avyaktavarṇṇam prathame 'hani syāt |
anteṣu śūnam parinimadhyam avyaktavarṇṇañ ca dine dvitīye |
tryaheṇa tad darśayatīha daṃśam viṣañ caturthe 'hani kopam eti |
ato 'dhike hni prakaroti jantor vviṣaprakopaprabhavān vikārān ||
ṣaṣṭhe dine viprasṛtan tu sarvvān marmmapradeśān bhṛśam āvṛṇoti |
tat saptame tyarthaparītagātraṃ vyāpādayet martyam atipravṛddhaṃ ||
yāstīkṣṇacaṇḍograviṣā hi lūtāstāḥ saptarātreṇa naraṃ nihanyuḥ |
ato 'dhikenāpi nihanyur anyā yeṣām viṣam madhyamavīryaryam uktaṃ ||
yā sāṅkanīyo viṣavīryayuktaṃ tāḥ pakṣamātreṇa vināśayanti |
tasmāt prayatnam bhiṣag atra kuryād ā daṃśapātād viṣaghātaveyorgaiḥ ||
viṣan tu lālānakhamūtradaṃṣṭrā rajaḥpurīṣair atha cendriyeṇa |
saptaprakāram visṛjanti lūtās tad ugramadhyāvaravīryam uktaṃ ||
koṭhan sakaṇḍūsthiram alpamūlaṃ lālākṛtam mandarujaṃvadanti ||
coṣaśvāsaś ca kaṇḍūś ca pulāyikāś ca dhūmāyanañ caiva nakhāgradaṃśe |
daṅśe tu mūtreṇa sakṛṣṇamadhyaṃ saraktaparyantam avaihi dīrṇṇaṃ ||
daṃṣṭrābhir ugraṃ kaṭhinam vivarṇṇaṃ jānīṣva daṃśaṃ sthiramaṇḍalañ ca |
rajaḥpurīṣendriyajañ ca viddhi sphoṭam prapakvāṃ malapīlupāṇḍuṃ ||
etāvad etat samudāhṛtan te vakṣyāmi lūtāprabhavam pramāṇaṃ |
sāmānyato daṣṭam asādhyasādhyaṃ cikitsitañ cāpi viśeṣaṇañ ca ||
viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācid ṛṣisattamaṃ |
vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvāśramapadaṅ kila |
kupitasya munes tasya lalāṭāt svedavindavaḥ |
niyetur ddarśanād eva raves tatsamavarccasaḥ ||
lūne tṛṇe maharṣiṇā venṇvarthe sambhṛte pi ca |
apakārāya varttante nṛpaśāsanavāhanaiḥ ||
yasmāl lūtan tṛṇam prāptāt munes te svedavindavaḥ |
tasmāl lūtā vibhāvyante saṃkhyayā tāś ca ṣoḍaśa ||
kṛcchrasādhyās tathāsādhyā lūtās tu dvividhāḥ smṛtāḥ |
tāsām aṣṭau kṛcchrasādhyā varjjyās tāvatya eva tu ||
trimaṇḍalas tathā svetā kapilā pītikā tathā |
malamūtraviṣe raktā kasanā cāṣṭamī smṛtāḥ ||
tābhir ddṣṭe śiroduḥkham ādaṃśe kaṇḍur eva ca |
bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ śleṣmikavātikāḥ ||
sauvarṇṇikā lājavarṇṇā jāliny eṇīpadī tathā |
kṛṣṇāgnimukhyā kākāṇḍā mālāguṇy aṣṭamī smṛtāḥ ||
tābhir ddaṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca |
jvaro dāho 'tisāraś ca gadāḥ syuś ca tridoṣajāḥ ||
piḍakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca |
śophā mahāto mṛdavo raktā śyāvāś calās tathā ||
sāmānyaṃ sarvvalūtānām etad ādaṃśalakṣaṇaṃ |
viśeṣalakṣaṇan tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitaṃ ||
trimaṇḍalāyā vahalaṃ daṃśaḥ kṛṣṇaḥ kṣaraty asṛk |
vādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭis tathā dāhaś ca netrayoḥ ||
tatrārkkamūlaṃ rajanī nākulī pṛśniparṇṇikā |
nastaḥ karmmaṇi pādābhyaṅgāñjaneṣu ca ||
śvetayā piḍakā daṃśe śvetā kaṇḍūmatī bhavet |
dāhamūrcchājvaravatī visarppakledarukkarī ||
tatra candanarāsnailāhareṇunalavañjulāḥ |
kuṣṭhaṃ lāmajjakaṃ vakran naladaṃ cāgado hitaḥ ||
ādaṃśe piḍakās tāmrā, sthirā kapilayā bhavet |
śiraso gauravan dāho bhavej jantoś ca netrayoḥ ||
padmapadmakakuṣṭhailākarañjakakubhatvacaḥ |
sthirākaṃpilyāpāmārggadurvvāvrahmyo viṣāpahā ||
ādaṃśe piṭakā pītā pītayā jāyate sthirā |
tathā ccharddirjvaraḥ śūlo rakte syātāñ ca locane ||
tatreṣṭhā kakubhośīramuñjāvalvajavañjalāḥ |
kuśakāśavaśakiṇihīśirīṣakakubhatvacaḥ ||
raktamaṇḍalavaddaṃśe piṭakāḥ sarṣapānvite |
tatra priyaṅguhrīverakuṣṭhalāmajjakāni vā ||
aguruḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ |
pūtimūtraviṣādaṃśo visarppī kṛṣṇaśoṇitaḥ ||
kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ |
manaḥśilālamadhukakuṣṭhapadmakacandanaiḥ ||
lāmajjakayutais tatra viṣanāśaḥ prakīrttitaḥ |
daṃśaḥ sapāṇḍupiṭako dāhaḥ kledasamanvitaḥ ||
raktayā raktaparyanto vijñeyaś coṣasaṃyutaḥ |
cikitsān tatra hrīveraś candanośīrapadmakaiḥ ||
karttavyārjjunaśelubhyāṃ tvagbhir āmrātakasya ca |
picchilaṃ kasanādaṃśo rudhiraṃ śītalaṃ sravet ||
śvāsakāsau ca tatroktaṃ raktalūtācikitsitaṃ |
sarvveṣām eva yuṃjīta viṣe śleṣmāntakatvacaṃ ||
dhīraḥ sarvvavikāreṣu tathā cākṣīvapippalaṃ |
kṛcchrasādhyā viṣā hy aṣṭau lūtā proktā yathākramaṃ ||
??raviṣavīryāṇāṃ lakṣaṇāni nivodha me |
dhyātaḥ sauparṇṇikādaṃśaḥ sapheno matsyagandhikaḥ |
kāsaśvāso jvaras tṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇāḥ ||
dhyāmaḥ pūtiḥ sraved raktam ādaṃśe lājavarṇṇayā ||
dāho mūrcchā ca sārau ca śiroduḥkhañ ca jāyate |
ghoro daṃśaś ca jālinyā rājimān avadīryate ||
stambhaḥ śvāsas tamovṛddhis tāluśoṣaś ca tatkṛtaḥ |
eṇīpadā mahādāho daṃśaḥ kṛṣṇatilākṛtiḥ ||
tṛṣṇāmūrcchājvaraśccharddiḥ | śvasakāsasamanvitaḥ |
kṛṣṇayā hṛṣṇaparyantonimnamadhyo ticoṣavān ||
pāṇḍumūrcchāvamīdāhaḥ śvasakāsasamanvitaḥ |
daṃśo 'gnimukhyo vijñeyo dagdhaḥ sphoṭāḥ savedanaḥ ||
coṣakaṇḍūromaharṣo dāhajvarasamanvitaḥ |
daṃśaḥ kākāṇḍikādaṣṭe pāṇḍurakto tivedanaḥ ||
hikvākāsatṛṣāmūrcchā nidrāhṛdrogapīḍitaḥ |
rakto daṃśo dhūmagandhir mmālāguṇyādivedanaḥ ||
vidīryate ca vahudhā dāhamūrcchājvarānvitaḥ |
asādhyānām api bhiṣaṣ prayuñjīta cikitsitaṃ ||
doṣocchrāyaviśeṣeṇa cchedakarmmavivarjjitaṃ |
sādhyābhir atha lūtābhir ddṣṭamātrasya dehinaḥ ||
vṛddhipattreṇa matimān samyag ādaṃśam uddharet
jamvoṣṭhena sutaptena dahed ākaravāraṇāt ||
madhusaindhavasaṃyuktair agadair llepayet tataḥ |
kṣīriṇān tvakkaṣāyeṇa kusumbhamadhusaindhavaiḥ ||
kiṇvaguggulugodantapārāvatamalair api |
viṣavṛddhikarañ cānnaṃ hitvā sabhojanaṃ hitaṃ ||
visebhyaḥ khalu sarvvebhyaḥ karṇṇikām arujāṃ sthirāṃ |
pracchayitvā madhuyutaiḥ śodhanīyair upācaret ||
sadāhapākāny annena cikitsed dṛṣṭavān bhiṣak |
saptaṣaṣṭhasya kīṭānāṃ śatasyaitad vibhāgaśaḥ ||
daṣṭalakṣaṇam ākhyātaṃ cikitsāñ cāpy anantaraṃ |
saviṃśam adhyāyaśatam etad uktam vibhāgaśaḥ ||
ihoddiṣṭān anirddiṣṭān arthān vakṣyāmi cottare |
śāstraṃ śāstrasamutpattivyādhikāryavalāvalaṃ ||
sūtrabhūtaṃ samāsena ślokasthānam pravakṣyate |
doṣāhārāpacāraiś ca sāgantuvyādhilakṣaṇaṃ ||
avasthālakṣaṇaṃ caiva nidānaṃ sthānam ucyate |
sambhavaś caiva dehasya dhāturindriyamarmmasu ||
sirādīnāñ ca sarvveṣāṃ śārīre kathitam mayā |
yathāsthānopa𑑎 𑑎diṣṭānām viditā…kṣaṇaiḥ ||
vyādhīnāṃ sādhanaṃ śāstre cikitsitam iti smṛtaṃ |
sthāvare jaṅgame caiva viṣe hitavikalpanaṃ ||
sādhanañ caiva kārtsnyena kalpasthānan tad ucyate ||
sāhasro vistaraḥ pūrvvam prajāpatimukhodbhavaḥ |
saviṅśamadhyāyaśatam mayā vatsa prakīrttitaṃ ||
sanātanatvād vedānām akṣaratvāt tathaiva ca
dṛṣṭādṛṣṭaphalatvāc ca hitatvāc cāpi dehināṃ ||
vāksamūhārthavistārāt pūjitatvāc ca dehinaḥ |
cikitsitāt pūṇyatamaṃ na kiñcid api śuśrumaḥ ||
ṛṣer indraprabhāvasya tasmād amṛtajanmanaḥ |
dhārayitvedam amalaṃ mataṃ paramasammataṃ ||
uktācārasamācārāḥ pratya veha ca nandati |
śeṣāṇām api tantrāṇāṃ yuktijño lokavāndhavaḥ ||

yat kiñcid āvādhakaran tad yasmāc chalyasaṃjñitaṃ |
vyāptāny aṅgāny atas tena śalyajñānena sūriṇā ||
𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 ataś cāsya viśeṣeṇa gatir nna pratiṣidhyate |
yathā svaviṣayasthasya rājño valavato gatiḥ ||
upadravāṇān nirddeśo nidānaṃ vyajanāni ca |
jvarādīnāñ cikitsārtham uttaran tantram ucyate ||
bhavanti cātra ||
idan tu yaḥ pañcasu sanniveśitaṃ
saviṃśadadhyāyaśataṃ sahottaraṃ |
paṭhet sa rājño 'rhati vaidyapūjitaḥ
kriyāṃ prayoktum bhiṣabhā g āgatakrama iti || ||
annarakṣā sthāvaraviṣaṃ jaṅgamañ ca viṣan tathā |
sarppadaṣṭaviṣajñānaṃ sarppadaṣṭacikitsitaṃ ||
mūṣikā dundubhiś caiva kīṭākalpena cāṣṭamaḥ ||
kalpeṣu kīṭacikitsitam aṣṭamaṃ || o ||
sauśrute śalyatantre kalpasthānaṃ samāptaṃ || || ||
>
↺
<