A

The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Kalpasthāna, based on the Nepalese MSS

Published in 2020 by The Suśruta Project in The University of Alberta.

Siglum NE
MN
Gayī
1-1146
PUL-818
APrinted edition: Ācārya 1938: Kalpasthāna]
JMS Jodhpur RORI 20060: Kalpasthāna
KMS Kathmandu KL 699: Kalpasthāna
KacMS Kathmandu KL 699: Kalpasthāna [ante correctionem]
KpcMS Kathmandu KL 699: Kalpasthāna [post correctionem]
HMS Kathmandu NAK 5-333: Kalpasthāna
HacMS Kathmandu NAK 5-333: Kalpasthāna [ante correctionem]
HpcMS Kathmandu NAK 5-333: Kalpasthāna [post correctionem]
NEThe Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Kalpasthāna, based on the Nepalese MSS
NE-Bikaner_RORI_5157The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Kalpasthāna, based on the Nepalese MSS [witness Bikaner_RORI_5157]
NE-PUL_818The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Kalpasthāna, based on the Nepalese MSS [witness PUL_818]
Revision history
2021-07-06 Began this file.


The siglum "Nep" signifies an agreement between MSS K and N.

[Kalpasthāna]

[Adhyāya 1]

athāto 'nnapānarakṣākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.2]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dhanvantariḥA​K​Hac dhanvantariḥ || atha khalu vatsasuśrutaḥ Hpc
One of the only two places in the Nepalese version where this phrase appears. The other is Suśrutasaṃhitā 6.60.2. The latter location also adds the phrase śruṇu vatsa suśruta, similar to the marginal note of a scribe of MS H here.
divodāsakṣitipatis tapodharmabhṛtāṃ varaḥ |
suśrutapramukhāñ chiṣyāñ śaśāsāhataśāsanaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.3]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
divodāsakṣitipatisK​H dhanvantariḥ kāśipatis A pramukhāñpramukhāñK​H prabhṛtīñ A chiṣyāñ śaśāsāhataem. chiṣyāñ chaśāsāhata A chiṣyāṃ śaśāsāhata K chiṣyān śaśāsāhata H śāsanaḥśāsanaḥA​K​Hpc sātanaḥ Hac
Note that in the Nepalese version, it is Divodāsa, the king of the earth, who teaches the medical discipline to Suśruta, not Dhanvantari, king of Kāśī, as in the vulgate.
ripavo vikramākrāntāḥ sve vā syuḥ kṛtyatāṅ gatāḥ |
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśam ||
[cf. 1938 ed. 5.1.4]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vikramākrāntāḥ sve vā syuḥK​H vikramākrāntā ye ca sve A
viṣair hiṃsyur akiñcijjñaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
hiṃsyurK​H nihanyur A akiñcijjñaṃem. nipuṇaṃ A akiñcijñaṃ K​H duṣṭacetasaḥA​K duṣṭavetasaḥ H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. striyo vā vividhān yogān kadācit subhagecchayā A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. viṣakanyopayogād vā kṣaṇāj jahyād asūn naraḥ A
tasmād vaidyena satataṃ viṣād rakṣyo narādhipaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.6]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣād rakṣyoA​K viṣād rakṣen H
yasmāc cānityacittatvam aśvavat prathitaṃ nṛṣu |
tasmān na viśvased rājā kadācid api kasya cit ||
[cf. 1938 ed. 5.1.7]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yasmāc cānityacittatvamK​Hpc yasmāc ca ceto 'nityatvam A yasmāc cānityacinnatvam Hac nṛṣuK​H nṛ A tasmān na
tasmān na
K​H
ṇām |
na
A
viśvased rājāviśvased rājāK​H viśvasyāt tato rājā A
kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdham akṛśaṃ satatotthitam |
[cf. 1938 ed. 5.1.8]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
akṛśaṃK​H subhṛtaṃ A satatotthitamsatatotthitaṃsatatotthitaṃK​H saṃtatotthitam A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. alubdham aśaṭhaṃ bhaktaṃ kṛtajñaṃ priyadarśanam A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. krodhapāruṣyamātsaryamāyālasyavivarjitam |
jitendriyaṃ kṣamāvantaṃ śuciṃ śīladayānvitam
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. medhāvinamasaṃśrāntamanuraktaṃ hitaiṣiṇam |
paṭuṃ pragalbhaṃ nipuṇaṃ dakṣamālasyavarjitam
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. pūrvoktaiś ca guṇair yuktaṃ nityaṃ sannihitāgadam A
mahānase niyuñjīta vaidyan tadvidyapūjitam ||
[cf. 1938 ed. 5.1.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
niyuñjītaK​H prayuñjīta A
praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍam mahacchuciḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
śuciA​K sūci H bhāṇḍambhāṇḍaṃA​H bhāṇḍāṃ K mahacchuciḥK​H mahacchuci A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. sajālakaṃ gavākṣāḍhyam āptavarganiṣevitam A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. vikakṣasṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ savitānaṃ kṛtārcanam A
parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhavec cāpi mahānasam ||
[cf. 1938 ed. 5.1.13]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. tatrādhyakṣaṃ niyuñjīta prāyo vaidyaguṇānvitam |
śucayo dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. saṃvibhaktāḥ sumanaso nīcakeśanakhāḥ sthirāḥ |
snātā dṛḍhaṃ saṃyaminaḥ kṛtoṣṇīṣāḥ susaṃyatāḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. tasya cājñāvidheyāḥ syur vividhāḥ parikarmiṇaḥ |
āhārasthitayaś cāpi bhavanti prāṇino yataḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. tasmān mahānase vaidyaḥ pramādarahito bhavet A
mahānasikavoḍhāraḥ saupodanikapūpikāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
lb
mahānasikaK​H māhānasika A voḍhāraḥA​H voḍhḍhāraḥ K saupodanikaK saupaudanika A sūpodanika H pūpikāḥpūpikāḥK​H paupikāḥ A
bhaveyur vaidyavaśagā ye cāpy anye 'tra kecana |
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.18]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
'traA tra K​H
jānīyād viṣadātāram ebhir liṅgaiś ca buddhimān |
vivakṣur muhyate pṛṣṭo nottaraṃ pratipadyate ||
[cf. 1938 ed. 5.1.19]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
jānīyād viṣadātāramK​H vidyād viṣasya dātāram A buddhimān | vivakṣurbuddhimān |
vivakṣur
K
buddhimān |
na dadāty
A
vuddhimān |
vicakṣur
H
muhyateK​H om. A pṛṣṭo nottaraṃK​H uttaraṃ pṛṣṭo vivakṣan moham A pratipadyateK​H eti ca A
apārthaṃ bahusaṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat |
hasaty akasmād aṅgulīḥ sphoṭayed vilikhed mahīm ||
[cf. 1938 ed. 5.1.20]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
mūḍhavat | hasatymūḍhavat |
hasaty
K​H
mūḍhavat |
sphoṭayaty aṅgulīr bhūmim
A
akasmād aṅgulīḥK​H akasmād vilikhed dhaset A sphoṭayed vilikhed mahīmem. om. A sphoṭāyed vilikhed mahīṃ K sphoṭayed vilikhen mahīṃ H
vepathuś cāsya bhavati trastaś cānyo 'nyam īkṣate |
vivarṇavaktro dhyāmaś ca nakhaiḥ kiñcic chinaty api ||
[cf. 1938 ed. 5.1.21]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cāsyaK​H jāya A bhavatiK​H te tasya A 'nyamA nyam K​H īkṣateA​K īkṣyate H vivarṇavaktro
vivarṇṇavaktro
K​H

kṣāmo vivarṇavaktraś
A
dhyāmaś cadhyāmaś caK​H ca A kiñcic chinatyK​H kiñcic chinatty A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. ālabhetāsakṛddīnaḥ kareṇa ca śiroruhān |
niryiyāsurapadvārair vīkṣate ca punaḥ punaḥ
A
vartate viparītaś ca viṣadātā vicetanaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
viparītaś caK viparītaṃ tu A viparītañ ca H vicetanaḥK​H vicetanaḥ |
kecid bhayāt pārthivasya tvaritā vā tadājñayā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. asatām api santo 'pi ceṣṭāṃ kurvanti mānavāḥ |
tasmāt parīkṣaṇaṃ kāryaṃ bhṛtyānām ādṛtair nṛpaiḥ
A
dantakāṣṭhe 'nnapāne ca tathābhyaṅge 'valekhane |
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane ||
[cf. 1938 ed. 5.1.25]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dantakāṣṭheem. anne pāne dantakāṣṭhe A dantakāṣṭhe n K​H 'nnapāne caem. om. A napāne ca K​H tathābhyaṅgeK​H tathā 'bhyaṅge A 'valekhanevalekhaneA valekhanevalekhane K​H parīṣekeparīṣekeK​H kaṣāye ca pariṣeke A kaṣāyeK ' A kaṣāyaiḥ H sānulepaneK​H nulepane A
srakṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca |
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām ||
[cf. 1938 ed. 5.1.26]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu nasyadhūmāñjanādiṣu |
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāñ cāpy anantaram ||
[cf. 1938 ed. 5.1.27]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣajuṣṭeṣuviṣajuṣṭeṣuA​K viṣaduṣṭeṣu H nasyadhūmāñjanādiṣudhūmanasyāñjanādiṣu ||A dhūmanasyāñjanādiṣudhūmanasyāñjanādiṣu || K​H cāpyK​H apy A
nṛpabhaktād balin dattaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye |
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.28]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
nṛpabhaktād balinnṛpabhaktād baliṃA​K nṛpabhaktād valiṃn H dattaṃdattaṃK​H nyastaṃ A
hutabhuk tena cānnena bhṛśañ caṭacaṭāyate |
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.29]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cānnenaA​Kpc​H cānne Kac
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. bhinnārcis tīkṣṇadhūmaś ca na cirāc copaśāmyati A
cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣipram eva tu |
[cf. 1938 ed. 1.30cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dṛṣṭvānnaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyate jīvajīvakaḥ |
kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ kroñcas tu madam arcchati |
[cf. 1938 ed. 5.1.31]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dṛṣṭvānnaṃK​H dṛṣṭvā 'nnaṃ A mriyateK​H mriyante A jīvajīvakaḥjīvajīvakaḥK​Hpc jīvajīvakāḥ A jīvajīvajīvakaḥ Hac kroñcas tukroñcas tuK krauñcas tu A​H arcchatiK​H ṛcchati A
hṛṣyen mayūras tūdvigne krośete śukasārike |
haṃsaḥ kṣvelatikṣvelatiem. kṣveḍati Gayī cātyarthaṃ kūjate bhṛṅgarājakaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.32]
kṣvelatiem. kṣveḍati Gayī
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
hṛṣyen mayūrashṛṣyen mayūrasK​H​NE-Bikaner_RORI_5157 hṛṣyen mayūra A tūdvigneK​H​NE-Bikaner_RORI_5157 udvignaḥ A krośete krośete K​NE-Bikaner_RORI_5157 krośataḥ A krośaite H haṃsaḥ
haṃsaḥ
A​H​NE-Bikaner_RORI_5157

haṃsa
K
kṣvelatiK kṣveḍati A​NE-Bikaner_RORI_5157 khelati H kūjateH​NE-Bikaner_RORI_5157 om. A kū?jate K bhṛṅgarājakaḥK​H​NE-Bikaner_RORI_5157 bhṛṅgarājas tu kūjati A
vṛṣabhovṛṣabhoem. pṛṣato Gayī visṛjaty asraṃ muñcate viṭ ca markaṭaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.33]
vṛṣabhoem. pṛṣato Gayī
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vṛṣabhoH pṛṣato A​NE-Bikaner_RORI_5157 pṛṣabho K asraṃaśraṃasramK​H​NE-Bikaner_RORI_5157 aśruṃ A muñcateK​H​NE-Bikaner_RORI_5157 viṣṭhāṃ muñca A viṭ caK​H​NE-Bikaner_RORI_5157 ti A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. sannikṛṣṭāṃs tataḥ kuryād rājñas tān mṛgapakṣiṇaḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. veśmano 'tha vibhūṣārthaṃ rakṣārthaṃ cātmanaḥ sadā A
upakṣiptasya cānnasya bāṣpeṇordhvam udīyatā |
[cf. 1938 ed. 5.1.34cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
udīyatāK prasarpatā A udīryatāṃ H
hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhañ ca jāyate |
tatra nasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjaṃ naladaṃ madhuḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.35]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
nasyāñjaneA​K tasyāñjane H madhuḥK madhu A madhūḥ Hac madhū Hpc
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. kuryāc chirīṣarajanīcandanaiś ca pralepanam A
hṛdi candanalepaś ca tathā sukham avāpnuyāt |
[cf. 1938 ed. 5.1.36cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
candanalepaś caK​H candanalepas tu A
pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhaśātaṅ karoti ca |
tatra pralepaḥ śyāmendragopasomotpalāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.37]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tatra
tatra
K​H

atra
A
śyāmendragopasomotpalāniśyāmendragopasomotpalāniK​H śyāmendragopāsomotpalāni A
sa cet pramādān mohād vā tad bhuṃkte bhojanaṃ yadi |
tato 'syāṣṭhīlavaj jihvā jāyate 'rasavedanī |
[cf. 1938 ed. 5.1.38]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tad bhuṃkteK​H tad an A bhojanaṃK​H nam A yadiK​H upase A tato
tato
K​H
vate A
'syāṣṭhīlavaj jihvāsyāṣṭhīlavaj jihvāsyāṣṭhīlavaj jihvāK​H
aṣṭhīlāvat tato jihvā
A
jāyateK​H bhavaty A 'rasavedanīem. arasavedinī A rasavedanī K​H
tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsya prasicyate |
tatra bāṣperitaṃ karma yac ca syād dantakāṣṭhikam |
[cf. 1938 ed. 5.1.39]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cāsyaK​H cāsyā A prasicyateK​H t prasicyate A yac caA​K​Hpc yac cā Hac syād dantakāṣṭhikamsyād dantakāṣṭhikaṃK​H syād dāntakāṣṭhikam A
mūrchāṃ chardiṃ romaharṣam ādhmānaṃ dāham eva ca |
indriyāṇāñ ca vaikṛtyaṃ kuryād āmāśayaṃ gatam |
[cf. 1938 ed. 5.1.40]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
mūrchāṃmūrcchāṃA​H mūrcchā K romaharṣamK​H atīsāram A dāhamK​H dāha A eva caeva caK​H vepathū A kuryād āmāśayaṃkuryād āmāśayaṃkuryād āmāsayaṅA​K​Hac dravadravye śaye gataṃ |3kuryād āmāsayaṅ Hpc
tatrāśu madanālābubimbīkośātakīphalaiḥ |
chardanaṃ dadhyudaśvidbhyām athavā taṇḍulāmbunā |
[cf. 1938 ed. 5.1.41]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
dadhyudaśvidbhyāmA dadhyudaśvibhyām K​H taṇḍulāmbunātaṇḍulāmvunāA​H tāṇḍulāmvunā K
dāhaṃ mūrcchām atīsāraṃ tṛṣṇām indriyavaikṛtam |
āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāśayaṃ gataṃ
[cf. 1938 ed. 5.1.42]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tatra nīlīphalaṃ śreṣṭhaṃ sasarpiṣkaṃ virecanam |
dadhnā dūṣīviṣāriś ca peyo madhusamāyutaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.43]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tatraK​H om. A nīlīphalaṃK​H vireca A śreṣṭhaṃK​H naṃ A virecanamvirecanaṃK​H tatroktaṃ nīlinīphalam A peyoK​H peyo vā A madhusamāyutaḥmadhusamāyutaḥmadhusamāyutaḥK​H madhusaṃyutaḥ A
dravadravyeṣu sarveṣu kṣīramadyodakādiṣu |
bhavanti vividhā rājyaḥ phenabudbudajanma ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.44]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
chāyāś cātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ |
bhavanti vikṛtāś chidrās tanvyo vā vikṛtās tathā |
[cf. 1938 ed. 5.1.45]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
chāyāśchāyācchāyāA chāyāchāyācchāyā K​H vikṛtāśem. yamalāś A vikṛtā K​Hac vikṛtā yamalā Hpc
śākasūpānnamāṃsāni klinnāni virasāni ca |
sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhīni bhavanti ca |
[cf. 1938 ed. 1.46]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śākasūpānnamāṃsāniśākasūpānnamāṃsāniA​H śākasūpāṃṇamāṃsāni K paryuṣitānīvaA​H paryuśitānīva K vigandhīniK​H vigandhāni A
gandhavarṇṇarasair hīnāḥ sarve bhakṣyāḥ phalāni ca |
pakvāny āśu prakuthyante pākam āmāni yānti ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.47]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
āśuāśuḥA āśuḥāśuḥ K​H prakuthyanteK​H viśīryante A
viśīryante kūrcakas tu dantakāṣṭhagate viṣe |
jihvādantauṣṭhamāṃseṣu śvayathuś copajāyate |
[cf. 1938 ed. 5.1.48]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viśīryantevisīryanteK​H viśīryate A jihvādantauṣṭhamāṃseṣu
jihvādantauṣṭhamāṃseṣu
K

jihvādantauṣṭhamāṃsānāṃ
A

jihvādantoṣṭhamāṃseṣu
H
athāsya dhātakīpuṣpajambvāmrāsthiharītakaiḥ |
sakṣaudraiḥ pracchite śophe kartavyaṃ pratisāraṇam |
[cf. 1938 ed. 5.1.49]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dhātakīpuṣpajambvāmrāsthiharītakaiḥdhātakīpuṣpajamvvāmrāsthiharītakaiḥH dhātakīpuṣpapathyājambūphalāsthibhiḥ A dhātakīpuṣpajamvvāmrāsthiharīkakaiḥ K
athavāṅkollamūlāni tvacaḥ saptachadasya vā |
śirīṣamāṣakā vāpi kartavyaṃ pratisāraṇam |
[cf. 1938 ed. 5.1.50]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
athavāṅkollamūlāniK​H athāvāṅkoṭhamūlāni A vāpiem. vā 'pi A d vāpi K​H kartavyaṃkartavyaṃkarttavyaṃK​H sakṣaudrāḥ A
jihvānirlekhakavalau dantakāṣṭhavad ādiśet |
picchalo bahalo 'bhyaṅgo vivarṇaś ca viṣānvitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.51]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dantakāṣṭhavad ādiśet | picchalodantakāṣṭhavad ādiśet |
picchalo
K
dantakāṣṭhavad ādiśet |
picchilo
A​H
bahalovahaloK​H bahulo A 'bhyaṅgoA bhyaṅgo K​H vivarṇaś cavivarṇṇaś caK​H vivarṇo vā A
sphoṭājanmarujāsrāvas tvakpākaḥ sveda eva ca |
dāraṇañ cāpi māṃsānām abhyaṅge viṣadūṣite |
[cf. 1938 ed. 5.1.52]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sphoṭājanmarujāsrāvassphoṭājanmarujāsrāvasK sphoṭajanmarujāsrāva A sphoṭājanmarujāsrāvās H svedaA​H svedam K eva caeva ca |eva caK​H naṃ jvaraḥ A dāraṇañ
dāraṇañ
K

daraṇaṃ
A

dāruṇañ
H
viṣadūṣiteK​H viṣasaṃyute A
tatra śītāmbusiktasya kartavyam anulepanam |
candanan tagaraṃ kuṣṭham uśīraṃ veṇupatrikā |
[cf. 1938 ed. 5.1.53]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
somavalyamṛtā śvetā padmaṃ kālīyakan tathā |
kapittharasapatrābhyāṃ pānam etac ca pūjyate |
[cf. 1938 ed. 5.1.54]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
somavalyamṛtāK​H somavallyamṛtā A tathāK​H tvacam A kapittharasapatrābhyāṃ
kapittharasapatrābhyāṃ

kapittharasapatrābhyām
K​H

kapittharasamūtrābhyāṃ
A
pānamA​H pāṇa Kac pāṇam Kpc etac caA​Kpc​H tac ca Kac pūjyateK​H yujyate A
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane |
śayyāvastratanutreṣu vidyād abhyaṅgavad bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 5.1.55]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sānulepaneK​H cānulepane A śayyāvastratanutreṣu
śayyāvastratanutreṣu

śayyāvastratanutreṣu
A​K

śayyāvastratanutveṣu
H
vidyād abhyaṅgavad bhiṣakK​H jñeyam abhyaṅgalakṣaṇaiḥ A
keśaśātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaś ca rudhirāgamaḥ |
granthijanmottamāṅge ca viṣajuṣṭe 'valekhane |
[cf. 1938 ed. 5.1.56]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
granthijanmottamāṅge ca
granthijanmottamāṅge ca
K​H

granthijanmottamāṅgeṣu
A
'valekhaneA valekhane K​H
tatra pralepo bahuśo bhāvitā kṛṣṇamṛttikā |
ṛkṣapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.57]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tatraK​H om. A bhāvitāK​H tatra bhavitāḥ A kṛṣṇamṛttikāK​H kṛṣṇamṛttikāḥ A ṛkṣapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ
ṛkṣapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ

ṛkṣapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ
K​H

ṛṣyapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ
A
gomayasvaraso vāpi hito vā mālatīrasaḥ |
raso mūṣikakarṇyā vā dhūmo vāgārasaṃjñitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.58]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vāpiK​H vā 'pi A mūṣikakarṇyā vāmūṣikakarṇṇyā vāK​H mūṣikaparṇyā vā A vāgārasaṃjñitaḥK​H vā 'gārasaṃbhavaḥ A
śiro 'bhyaṅgaḥ śirastrāṇaṃ snānam uṣṇīṣam eva ca |
srajaś ca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayed avalekhavat |
[cf. 1938 ed. 5.1.59]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
'bhyaṅgaḥA​K 'bhyaṅga H sādhayed avalekhavatem. sādhayed avalekhanāt A​Kpc​H sādhayed avalekhanāvat Kac
mukhālepe mukhaśyāvaṃ yuktam abhyaṅgalakṣaṇaiḥ |
padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ kaṇṭakaiś copacīyate |
[cf. 1938 ed. 5.1.60]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
mukhaśyāvaṃK​H mukhaṃ śyāvaṃ A padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ
padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ
A​K

padminīkaṇṭhakaprakhyaiḥ
H
kaṇṭakaiśA​K kaṇṭhakaiś H
tatra kṣaudraghṛtaṃ pānam ālepaś candanaṃ ghṛtam |
payasyā madhukā phañjī bandhujīvaḥ punarṇṇavā ||
[cf. 1938 ed. 5.1.61]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
ālepaśK​H pralepaś A madhukāK​H madhukaṃ A bandhujīvaḥvandhujīvaA vandhujīvavandhujīva K​H punarṇṇavāK​H punarnavā A
asvāsthyaṃ kuñjarādīnāṃ lālāsravaṇam eva ca |
yātuś ca sphoṭanāsrāvau muṣkameḍhragudeṣv atha |
[cf. 1938 ed. 5.1.62]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
asvāsthyaṃasvāsthyaṅA​K āsvāsthyaṃ H lālāsravaṇamlālāsravaṇamK​H lālāsrāvo ' A evaK​H kṣira A caK​H ktatā |
sphikpāyumeḍhra
A
yātuś ca
yātuś ca
K​H
muṣkeṣu yātuś ca A
sphoṭanāsrāvauem. sphoṭasaṃbhavaḥ A sphoṭanaṃmāsrāvau K sphoṭanaṃ srāvau H muṣkameḍhragudeṣvmuṣkameḍhragudeṣvmuṣkameḍhragudeṣvK​H om. A athaK​H om. A
tatrābhyaṅgavad ācaṣṭe yātrivāhanayoḥ kriyām |
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śiroruk kaphasaṃsravaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.63]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tatrābhyaṅgavad ācaṣṭetatrābhyaṃgavad ācaṣṭeK​H tatrābhyaṅgavad eveṣṭā A yātrivāhanayoḥyātrivāhanayoḥK​H yātṛvāhanayoḥ A kriyāmkriyāṃK​H kriyā A
nasyadhūmagate liṅgam indriyāṇāñ ca vaikṛtam |
tatra sarpir gavādīnāṃ dugdhaiḥ sātiviṣaiḥ śṛtam |
[cf. 1938 ed. 5.1.64]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
liṅgamK liṅga A​H indriyāṇāñ caK mindiryāṇāṃ ca A mindriyāṇāñ ca H sarpirem. dugdhair A sarpi K​H gavādīnāṃA rgavādīnāṃ K rgavādināṃ H dugdhaiḥK​H sarpiḥ A śṛtamA śritaṃ K sritaṃ H
nasyaṃ pānañ ca vihitaṃ śītaṃ samadayantikam ||
gandhahānir vivarṇṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlānatā tathā |
[cf. 1938 ed. 5.1.65]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
nasyaṃnasyamK​H pāne nasye A pānañ caK​H ca A vihitaṃK​H saśvetaṃ A śītaṃK​H hitaṃ A tathāK​H bhavet A
jighrataś ca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇṇe ca locane |
tatreṣṭaṃ bāṣpikaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtam ||
[cf. 1938 ed. 5.1.66]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tatreṣṭaṃ
tatreṣṭaṃ

tatreṣṭaṃ
K​H

tatra bā
A
bāṣpikaṃvāṣpikaṃK​H ṣperitaṃ A
karṇṇatailagate śrotre vaikṛtyaṃ śophavedanā |
karṇṇāsrāvaś ca tatrāśu kartavyaṃ pratipūraṇam |
[cf. 1938 ed. 5.1.67]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śrotresrotreK​H śrotra A vaikṛtyaṃK​H vaiguṇyaṃ A śophavedanāK​H śophavedane A karṇṇāsrāvaś ca
karṇṇāsrāvaś ca
K
karṇasrāvaś ca
karṇasrāvaś ca

karṇṇasrāvaś ca
A​H
tatrāśutatrāśuA​H tatrāśuḥ K
svaraso bahuputrāyāḥ saghṛtaṃ kṣaudrasaṃyutam |
somavalkarasaś cāpi suśīto hitam iṣyate |
[cf. 1938 ed. 5.1.68]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
saghṛtaṃsaghṛtaṃH saghṛtaḥ A om. K kṣaudrasaṃyutamkṣaudrasaṃyutaṃH kṣaudrasaṃyutaḥ A ?taṃ K somavalkarasaś
somavalkarasaś
A​K

somakalkarasaś
H
hitamK​H hita A
asropadehau dāhaś ca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ |
añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhaved āndhyam athāpi vā |
[cf. 1938 ed. 5.1.69]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
asropadehauaśropadehauK​H aśrūpadeho A vāK​H ca A
tatra sadyo ghṛtaṃ peyaṃ tarpaṇe ca samāgadham |
añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.70]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tarpaṇe caH tarpaṇaṃ ca A tarpaṇai ca K varuṇasyaA​K varaṇasya H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. muṣkakasyājakarṇasya pheno gopittasaṃyutaḥ A
kapitthameṣaśṛṅgābhyām puṣpam bhallātakasya ca
[cf. 1938 ed. 5.1.71]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kapitthameṣaśṛṅgābhyāmem. kapitthameṣaśṛṅgyoś ca A kapitthameṣaśṛṅga? K kapitthameṣaśrṛṅgābhyām H puṣpampuṣpaṃA​H om. K bhallātakasyaA​H om. K caH vā A om. K
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. ekaikaṃ kārayet puṣpaṃ bandhūkāṅkoṭayor api A
śophaḥ svāpas tathā srāvaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.72]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
svāpasK​H srāvas A srāvaḥsrāvaḥK​H svāpaḥ A
bhavanti viṣaduṣṭābhyāṃ pādukābhyām asaṃśayam |
upānatpādapīṭhāni pādukābhyāṃ prasādhayet |
[cf. 1938 ed. 5.1.73]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣaduṣṭābhyāṃviṣaduṣṭābhyāṃviṣaduṣṭābhyāmK​H viṣajuṣṭābhyāṃ A pādukābhyāṃpādukābhyāmK​H pādukāva A prasādhayetK​H t prasādhayet A
bhūṣaṇāni hatārcīṃṣi na vibhānti yathā purā |
svāni sthānāni hanyuś ca dāhapākāvadāraṇaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.74]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
bhūṣaṇāniA​K bhūṣanāni H dāhapākāvadāraṇaiḥdāhapākāvadā raṇaiḥA​Hpc dāhapākāvadāruṇaiḥdāhapākāvadāru ṇaiḥ K​Hac
pādukābhūṣaṇeṣūktam abhyaṅgavidhim ācaret |
viṣopasargo bāṣpādir bhūṣaṇānto ya īritaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.75]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pādukābhūṣaṇeṣūktamA​K pādukabhūṣaṇektam Hac pādukabhūṣaṇeṣūktam Hpc
upadravāṃs tatra vīkṣya vidadhīta cikitsitam |
mahāsugandham agadaṃ yaṃ pravakṣyāmi tam bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 5.1.76]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
upadravāṃsupadravāṃsupadravām̐sK​H samīkṣyopadravāṃs A tatraK​H ta A vīkṣyaK​H sya A mahāsugandham
mahāsugandham
K​H

mahāsugandhim
A
pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca ||
virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.77]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śirāś ca vyadhayet prāptāḥ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi |
mūṣikājaruhā vāpi haste baddhā tu bhūpateḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.78]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śirāś caK​H sirāś ca A vyadhayet prāptāḥvyadhayet prāptāḥK vyadhayet kṣipraṃ A vedhayet prāptāḥ H mūṣikājaruhā
mūṣikājaruhā
K

mūsikā 'jaruhā
A

mūṣikājarukā
H
vāpiK​H vā 'pi A bhūpateḥA​K bhūpate H
karoti nirviṣaṃ sarvam annaṃ viṣasamāyutam |
hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryāc cāmitramadhyagaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.79]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kuryāc cāmitramadhyagaḥK​H kuryāc ca mitramadhyagaḥ A
The reading of the parallel verse in the Aṣṭāṅgasaṅgraha (1.8.89) supports the reading amitra.
pibed ghṛtam ajeyākhyam amṛtaṃ cāpy abhuktavān |
sarpiḥ kṣaudraṃ dadhi payaḥ pibed vā śītalañ jalam |
[cf. 1938 ed. 5.1.80]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
amṛtaṃamṛtaṃamṛtamK​H amṛ A cāpyK tākhyaṃ A vāpy H abhuktavān | sarpiḥabhuktavān |
sarpiḥ
abhuktavān |
sarppiḥ
K​H
ca buddhimān |
sarpir
A
kṣaudraṃkṣaudranK​H om. A pibed vāpived vāK​H kṣaudraṃ pibed vā A
godhāmayūranakulān pṛṣatān hariṇān api |
viṣaghnānāñ ca satataṃ rasāṃs teṣāṃ pibed api |
[cf. 1938 ed. 5.1.81]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
godhāmayūranakulān pṛṣatān hariṇān apiH mayūrān nakulān godhāḥ pṛṣatān hariṇān api A godhāmayūranakulāṃ pṛṣatā hariṇān api K viṣaghnānāñ ca
viṣaghnānāñ ca
K​H
om. A
rasāṃsem. bhakṣayec cāpi rasāṃs A rasās K​H
godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca buddhimān |
dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ śarkaran tathā |
[cf. 1938 ed. 5.1.82]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
madhukaṃA​K madhūkaṃ H śarkaranśarkkaranK​H śarkarāṃ A
śarkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe |
pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.83]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
deyāḥ syuḥA​H deyā syuḥ K
sakṣaudraḥ saghṛtaḥ śītaḥ nimbayūṣa hitas tathā |
viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni buddhimān |
[cf. 1938 ed. 5.1.84]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śītaḥK​H caiva A nimbayūṣanimvayūṣaK​H śimbīyūṣo A tathāK​H sadā A viṣaghnāni ca
viṣaghnāni ca
A​H

viṣāghnāni ca
K
pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasāmbubhiḥ |
chardayed guptahṛdayo yadi pītaṃ bhaved viṣam
[cf. 1938 ed. 1.85]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yadiyadiK​H bhakṣitaṃ yadi A pītaṃpītamK​H om. A bhaved viṣamem. vai viṣam A bhaved viṣam iti K​H
iti || || kalpeṣu prathamo 'dhyāyaḥ ||
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
iti || || kalpeṣuem. iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne 'nnapānarakṣākalpo nāma A kalpe 1 || ❈ K || kalpeṣu H prathamoA​H om. K 'dhyāyaḥA​H om. K

[Adhyāya 2]

athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.2.1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sthāvaraviṣavijñānīyaṃsthāvaraviṣavijñānīyaṃsthāvaraviṣavijñānīyamK​H sthāvaraviṣavijñānīyam adhyāyaṃ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣam ucyate |
daśādhiṣṭhānam ādyan tu dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam ||
[cf. 1938 ed. 5.2.3]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dvitīyaṃA dvitīyāṃ K​H
mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāram eva ca |
niryāso dhātavaś caiva kandañ ca daśamaṃ smṛtam ||
[cf. 1938 ed. 5.2.4]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sāramK​H sāra A kandañ caK​H kandaś ca A daśamaṃK​H daśamaḥ A smṛtamsmṛtaṃK​H smṛtaḥ A
tatra klītakāśvamārakaguñjāsubhaṅgurākaraṭāvidyucchikhānantavijayā cety aṣṭau mūlaviṣāṇi ||
[cf. 1938 ed. 5.2.5a]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
klītakāśvamārakaguñjāsubhaṅgurākaraṭāvidyucchikhānantavijayāklītakāśvamārakaguñjāsubhaṅgurākaraṭāvidyucchikhānantavijayāK​H klītakāśvamāraguñjāsugandhagargarakakaraghāṭavidyucchikhāvijayā A cetycetyK​H nīty A
viṣapatrikālambaradākarambhamahākarambhādīni patraviṣāṇi ||
[cf. 1938 ed. 5.2.5b]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣapatrikālambaradākarambhamahākarambhādīniviṣapatrikālamvaradākarambhamahākarambhādīniviṣapattrikālamvaradākarambhamahākarambhādīniK​H viṣapatrikālambāvaradārukarambhamahākarambhāṇi pañca A
kumudavatireṇukakuruvakaveṇukakarambhamahākarambhanandanākākādīni guñjāruṣkaraviṣavedikādīnāṃ phalāni ||
[cf. 1938 ed. 5.2.5c]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kumudavatireṇukakuruvakaveṇukakarambhamahākarambhanandanākākādīniem. kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotakacarmarībhagandhāsarpaghātinandanasārapākānīti A kumudavatireṇukakuruvakaveṇukakarañ ca mahākarambhanandanākākādīni K kumudavatireṇukakurukakaveṇukakaraṃbhamahākarambhanandanākākādanī H guñjāruṣkaraviṣavedikādīnāṃguñjāruṣkaraviṣavedikādīnāṃH dvādaśa phalaviṣāṇi A guñjārūṣkaraviṣavedikādīnāṃ K phalāniphalāniK​H om. A
ullikareṇukarambhamahākarambhādīnāṃ puṣpāṇi |
[cf. 1938 ed. 5.2.5d]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
ullikareṇukarambhamahākarambhādīnāṃullikareṇukarambhamahākarambhādīnāṃK vetrakādambavallījakarambhamahākarambhāṇi pañca A ullijāreṇukarambhamahākarambhādīnām Hac ullijāreṇukakarambhamahākarambhādīnām Hpc puṣpāṇiK​H puṣpaviṣāṇi A
vallijakaraghāṭakakarambhanārācakādīnāṃ tvaksāraniryāsāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.2.5e]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vallijakaraghāṭakakarambhanārācakādīnāṃvallijakaraghāṭakakarambhanārācakādīnāṃvallijakaraghāṭakakarambhanārācakādīnāṃK​H antrapācakakartarīyasaurīyakakaraghāṭakarambhanandananārācakāni sapta A tvaksāraniryāsāḥH tvaksāraniryāsaviṣāṇi A tvkasāraniryāsāḥ K
kumudavatidantīsnuhājālinīprabhṛtīnāṃ kṣīrāṇi |
[cf. 1938 ed. 5.2.5f]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kumudavatidantīsnuhājālinīprabhṛtīnāṃkumudavatidantīsnuhājālinīprabhṛtīnāṃkumudavatidantīsnuhājālinīprabhṛtīnāṃK​H kumudaghnīsnuhījāla A kṣīrāṇiK​H kṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi A
haritālaphenāśmabhasmaraktaprabhṛtīni dhātuviṣāṇi |
[cf. 1938 ed. 5.2.5g]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
haritālaphenāśmabhasmaraktaprabhṛtīniharitālaphenāśmabhasmaraktaprabhṛtīniH phenāśma(bhasma)haritālaṃ ca dve A haritālaphenāśmabhasmarakṣeprabhṛtīni K dhātuviṣāṇiK​H dhātuviṣe A
kālakūṭāvatsanābhasarṣapakapālakakardamakavairāṭakamustakāmahāviṣapuṇḍarīkamūlakahālāhalaśṛṅgīmarkaṭādīnāṃ kandāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.2.5h]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kālakūṭāvatsanābhasarṣapakapālakakardamakavairāṭakamustakāmahāviṣapuṇḍarīkamūlakahālāhalaśṛṅgīmarkaṭādīnāṃem. kālakūṭavatsanābhasarṣapapālakakardamakavairāṭakamustakaśṛṅgīviṣaprapuṇḍarīkamūlakahālāhalamahāviṣakarkaṭakānīti trayodaśa A kālakuṭāvatsanābhasarṣapakapālakakardamakavairāṭakamustakāmahāviṣapuṣḍarīkamūlakahālāhalaśṛṃgīmarkaṭādīnāṃ K kālakuṭāvatsanābhasarṣapakapālakakarddamakavairāṭakamustakamahāviṣapuṇḍarīkamūlakahālāhalaśṛṅgīmarkkaṭādīnāṃ H kandāḥK​H kandaviṣāṇi; ity evaṃ pañcapañcāśat sthāvaraviṣāṇi bhavanti A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. catvāri vatsanābhāni mustake dve prakīrtite
ṣaṭ caiva sarṣapāṇy āhuḥ śeṣāṇy ekaikam eva tu
A
udveṣṭanam mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca |
jṛmbhaṇodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣair nṛṇāṃ ||
[cf. 1938 ed. 5.2.7]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
jṛmbhaṇodveṣṭanaśvāsāem.
jṛmbhāṅgodveṣṭanaśvāsā
A

jṛmbhaṇodveṣṭanaṃ śvāsāḥ
K

jṛmbhanodveṣṭanaśvāsā
H
patraviṣairK​H patraviṣe A nṛṇāṃnnṛṇāṃK​H ṇa tu A
Cf. Mādhavanidāna (69.8cd–9ab) udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca | jṛmbhaṇaṃ vepanaṃ śvāso mohaḥ patraviṣeṇa tu ||
muṣkaśophaḥ phalaviṣaiḥ dāhodveṣṭanam eva ca |
bhavet puṣpaviṣaiś chardir ādhmānaṃ svāpam eva ca ||
[cf. 1938 ed. 5.2.8]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dāhodveṣṭanamddāhodveṣṭanamK​H dāho 'nnadveṣa A svāpamK​H moha A
Cf. Mādhavanidāna (69.9cd–10ab) muṣkaśo 'thaḥ phalaviṣair dāho 'nnadveṣa eva ca | bhavet puṣpaviṣaiś chardir ādhmānaṃ śvāsa eva ca ||
tvaksāraniryāsaviṣair upayuktair bhavanti ha |
āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.2.9]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
bhavanti habbhavanti hiK bhavanti hibbhavanti hi A​H
Cf. Mādhavanidāna (69.10cd–11ab) tvaksāraniryāsaviṣair upayuktair bhavanti hi | āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ ||
phenāgamaḥ kṣīraviṣair viḍbhedo gurujihvatā |
hṛtpīḍanan dhātuviṣair mūrcchā dāhaś ca tāluni ||
[cf. 1938 ed. 5.2.10]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viḍbhedovviḍbhedoA​H viḍbhede K
Cf. Mādhavanidāna (69.11cd–12ab) phenāgamaḥ kṣīraviṣair viḍbhedo gurugātratā | hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣair mūrcchā dāhaś ca tāluni ||
prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇy etāni nirdiśet ||
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣām vakṣyāmi vistaram |
[cf. 1938 ed. 5.2.11]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
prāyeṇaA​Kpc prāye Kac prāyena H
Cf. Mādhavanidāna (gurujihv) prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇy etāni nirdiśet |
sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuś ca sudāruṇaḥ |
grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtratā tathā |
[cf. 1938 ed. 5.2.12]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kālakūṭeA​K kālakūṭo H vepathuś caK​H vepathuḥ stam A sudāruṇaḥK bha eva ca A sadāruṇaḥ H pītaviṇmūtratāK​H pītaviṇmūtrane A tathāK​H tratā A
sārṣape vāyuvaiguṇyam ānāho granthijanma ca |
grīvādaurbalyavāksaṅgau pālakena bhavanti ha |
[cf. 1938 ed. 5.2.13]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sārṣapesārṣapeK​H sarṣape A vāyuvaiguṇyamK vātavaiguṇyam A​H pālakenaK​H pālake 'nu A bhavantiK​H matāv i A haA​K hi H
prasekaḥ kardamākhyena viḍbhedo 'kṣṇoś ca pītatā |
vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaś ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 5.2.14]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
prasekaḥA​Kpc​H prase Kac viḍbhedoK​H viṅbhedo A 'kṣṇoś cakṣṇoś caK​H netra A vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ
vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ
A​K

vairāṭakenāṅgaduḥkha
H
gātrastambho vepathuś ca mustakena prakīrtitau |
mahāviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.2.15]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
mustakenaH jāyate mustakena A mustākena K prakīrtitaupra.kīrtitauprakīrttitauK​H tu A mahāviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ
mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥ

mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥ
em.

śṛṅgīviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ
A
mahāviṣeṇāṅgasādaḥ dāhodaravivṛddhayaḥ
mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥ

mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥ
K​Hac

mahāviṣeṇā hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśaṃ
Hpc
puṇḍarīkeṇa raktatvam akṣṇor vṛddhis tathodare |
mūlakenāṅgavaivarṇyaṃ gātrastambhaś ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 5.2.16]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
puṇḍarīkeṇapuṇḍarīke naA puṇḍarīke napuṇḍarīke na K​H mūlakenāṅgavaivarṇyaṃ
mūlakenāṅgavaivarṇyaṃ
K

vaivarṇyaṃ
A

mūlakenāṅgavaivarṇṇya
H
gātrastambhaś caK​H om. A jāyateK​H mūlakaiś chardir hikkāśophapramūḍhatāḥ A
dhyāmaś cireṇocchvasiti naro hālāhalena tu |
śṛṅgīviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśam |
[cf. 1938 ed. 5.2.17]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dhyāmaśK​H om. A naroK​H śyāvo naro A hālāhalena tuK​H hālāhalena vai A śṛṅgīviṣeṇa
śṛṅgīviṣeṇa
K​H

mahāviṣeṇa
A
granthiśūlodbhavoK​H granthiśūlodgamau A
markaṭenotplavaty ūrdhvaṃ hasaty api daśaty api |
[cf. 1938 ed. 5.2.18]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
markaṭenotplavatyK karkaṭenotpataty A markkaṭonotplavaty H hasatyK​H hasan A apiK​H dantān A
kandajāny ugravīryāṇi yāny uktāni trayodaśa |
[cf. 1938 ed. 5.2.19]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yānyK​H pra A uktāniuktāniK​H tyuktāni A trayodaśaA​H trayodaśaḥ K
jñeyāny uktāni kuśalair yuktāni daśabhir guṇaiḥ |
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
jñeyānyK​H sarvāṇi kuśalair jñeyāny A uktāniK​H etā A kuśalairK​H om. A yuktāniyuktāniK​H ni A guṇaiḥgguṇaiḥA​H guṇair guṇaiḥ K
rūkṣam uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca sūkṣmam āśu vyavāyi ca |
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
uṣṇañ caK​H uṣṇaṃ tathā A tīkṣṇañ catīkṣṇañ caK​H tīkṣṇaṃ A āśuA​Kac​H āśur Kpc
vikāsi viśadañ caiva laghv apāki ca te daśa |
tad raukṣyāt kopayed vātam auṣṇyāt pittaṃ saśoṇitam ||
[cf. 1938 ed. 5.2.20]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vikāsiK​H vikāśi A laghv apāki ca telaghv apāki ca teK​H laghv apāki ca ta A daśaH t smṛtam A daśaḥ K tad raukṣyāt kopayed vātam
tad raukṣyāt kopayed vātam
K​H

tad raukṣyāt kopayed vāyum
A

Cf. Carakasaṃhitā 6.23.24: laghu rūkṣam āśu viśadaṃ vyavāyi tīkṣṇaṃ vikāsi sūkṣmaṃ ca | uṣṇam anirdeśyarasaṃ daśaguṇam uktaṃ viṣaṃ tajjñaiḥ || Carakasaṃhitā 6.23.25: raukṣyād vātam aśaityāt pittaṃ [...] |
taikṣṇyān matim mohayati marmabandhāñ chinatti ca |
saukṣmyāc charīrāvayavān praviśed vikaroti ca |
[cf. 1938 ed. 5.2.21]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
taikṣṇyān matimK matiṃ ca A taikṣṇyāt matim H mohayatiK​H mohayet tai A marmabandhāñmarmavandhāñmarmmabandhāñK​H kṣṇyān marmabandhā A chinatti caK​H n chinatti ca A saukṣmyāc charīrāvayavān praviśed vikarotiem.
śarīrāvayavān saukṣmyāt praviśed vikaroti
A

saukṣmyāc charīrāvayavān praviśed vikriyeta
K

saukṣmyāc charīrā𑑎vayavān praviśed vikrayeta
H

The scribe of MS H first copied the same text as MS K, but corrected it to read with the vulgate. He must have known another manuscript with the correct reading. The old reading of K appears to be a plain textual error.
Cf. Carakasaṃhitā 6.23.26: tīkṣṇatvān marmaghnaṃ [...]| Carakasaṃhitā 6.23.25: [...] saukṣmyād asṛk prakopayati ||
āśutvād āśu tad dhanti vyavāyāt prakṛtiṃ bhajet |
vikāsitvād anuviśed doṣān dhātūn malān api |
[cf. 1938 ed. 5.2.22]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
āśutvād āśuaviśuddhaṃm āśuA​Hpc aviśuddham āśuaviśuddhaṃm āśu K​Hac tad dhantiA​Hpc tad dhn Kac tad dhinti Kpc​Hac vyavāyāt prakṛtiṃvyavāyāt prakṛtimA​Kpc​H t vyavāyāt prakṛtiṃ Kac bhajet | vikāsitvād anuviśed doṣānbhajet |
vikāsitvād anuviśed doṣān
bhajet |
vikāsitvād anuviśed doṣān
K​H
bhajet |
kṣapayec ca vikāśitvād doṣān
A

Cf. Carakasaṃhitā 6.23.26: śīghraṃ vyavāyibhāvād āśu vyāpnoti kevalaṃ deham | [...] prāṇaghnaṃ tad vikāsitvāt ||
vaiśadyāc cāsaktagatir duścikitsañ ca lāghavāt |
durnirharam apākitvāt tasmāt kleśayate ciram ||
[cf. 1938 ed. 5.2.23]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vaiśadyāc cāsaktagatirvaiśadyāc cāśakta𑑎gatirK​H vaiśadyād atiricyeta A duścikitsañ cadduścikitsañ caK​H duścikitsyaṃ ca A lāghavāt | durnirharamlāghavāt |
durnirharam
lāghavāt |
durnnirharam
K​H
lāghavāt |
durharaṃ cā
A
apākitvāt tasmāt kleśayateapākitvā𑑎t tasmāt kleśayateK​H vipākitvāt tasmāt kleśayate A
Cf. Carakasaṃhitā 6.23.27 durupakramaṃ laghutvād vaiśadyāt syād asaktagatidoṣam | Ḍalhaṇa noticed the reading in witness K: asaktagativaiśadyāt iti kecit paṭhanti (Ācārya 1938: 565a).
sthāvaraṃ jaṅgamam vāpi kṛtrimam vāpi yad viṣam |
sadyo mārayate martyaṃ jñeyan daśaguṇan tu tat |
[cf. 1938 ed. 5.2.24]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vāpiK​H yac ca A vāpiK​H cāpi A mārayateK​H vyāpādaye A martyaṃma𑑎rttyaṃK​H t tat tu A daśaguṇan tudaśaguṇan tu K​H daśaguṇānvi A tat tat K​H tam A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. yat sthāvaraṃ jaṅgamakṛtrimaṃ vā dehād aśeṣaṃ yad anirgataṃ tat A
jīrṇam viṣaghnauṣadhibhir hatam vā
dāvāgnivātātapaśoṣitam vā |
[cf. 1938 ed. 5.2.25cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
svabhāvato vā guṇaviprahīṇaṃ
viṣaṃ hi dūṣīviṣatām upaiti |
vīryālpabhāvād avibhāvanīyaṃ
kaphāvṛtatvāt sucirānubandhi |
[cf. 1938 ed. 5.2.26]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
guṇaviprahīṇaṃK​H guṇaviprahīnaṃ A viṣaṃ hiA​H śaṃ hi K vīryālpabhāvād avibhāvanīyaṃ
vīryālpabhāvād avibhāvanīyaṃ
K

vīryālpam āvānna nipātayet ta
A

vīryālpabhāvād api bhāvanīyaṃ
H
kaphāvṛtatvāt sucirānubandhikaphāvṛtatvāt sucirānuvandhiK​H t kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi A
tenārdito bhinnapurīṣavarṇo
vidagdhavairasyayutaḥ pipāsī |
mūrcchāṃ bhramaṃ gadgadavākyamartyo
viceṣṭamāno ratim āpnuyāc ca |
[cf. 1938 ed. 5.2.27]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
bhinnapurīṣavarṇobhinnapurīṣavarṇobhinnapurīṣavarṇṇoA​H bhinnapurīśavarṇo K vidagdhavairasyayutaḥvidagdhavairasyayutaḥK​H
vigandhavairasyamukhaḥ
A
mūrcchāṃ
mūrcchāṃ
K​H

mūrccha
A
bhramaṃK​H n vama A gadgadavākyamartyogadgadavākyamarttyoK​H n gadgadavāgviṣaṇṇo A viceṣṭamānoK​H
bhave
A
ratimratimK​H om. A āpnuyāc caK​H c ca duṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ A
Ḍalhaṇa noticed the Nepalese readings of bhramaṃ for the vulgate's vaman (Ācārya 1938: 565b).
āmāśayasthe kaphavātarogī
pakvāśayasthe 'nilapittarogī |
bhavet samudhvastaśiroruhāṅgo
vilūnapakṣas tu yathā vihaṅgaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.2.28]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kaphavātarogīkaphavātarogīA​H phakavātarogī K 'nilapittarogī'nilapittarogīA​H nilapittarogī K bhavet samudhvastaśiroruhāṅgo
bhavet samudhvastaśiroruhāṃgo

bhavet samuddhvastaśiroruhāṅgo
K​H

bhaven naro dhvastaśiroruhāṅgo
A

The expected gemination in -uddhvasta- is not found in MS K, but this is a valid grammatical optional form.
Ḍalhaṇa noted the reading of our manuscripts on 28c (Ācārya 1938: 565).
sthitaṃ rasādiṣv ayathāyathoktān
karoti dhātuprabhavān vikārān |
kopañ ca śītāniladurdineṣu
yāty āśu pūrvaṃ śṛṇu tasya liṅgam |
[cf. 1938 ed. 5.2.29]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
ayathāyathoktān karotiK​H athavā yathoktān karoti A śītāniladurdineṣuśītāniladurdineṣuśītāniladurddineṣuA​H śītānilardurdineṣu K tasyaK​H tatra A liṅgamliṅgaṃK​H rūpam A
nidrāgurutvañ ca vijṛmbhaṇañ ca
viśleṣaharṣāv athavāṅgamardam |
tataḥ karoty annamadāvipākāv
arocakaṃ maṇḍalakoṭhatāñ ca |
[cf. 1938 ed. 5.2.30]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vijṛmbhaṇañ cavijṛmbhaṇaṃ cavijṛmbhaṇañ caA​K vijṛṇañ ca H athavāṅgamardamathavāṅgamardaṃathavāṅgamarddaṃK​H athavāṅgamardaḥ A maṇḍalakoṭhatāñmaṇḍalakoṭhatāñmaṇḍalakoṭhatāñK​H maṇḍalakoṭhamo A caK​H hān A
māṃsakṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ
pralepakañ chardim athātisāram |
dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarāṃś ca
kuryāt pravṛddhiṃ jaṭharasya cāpi |
[cf. 1938 ed. 5.2.31]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
māṃsakṣayaṃmānsakṣayamK​H dhātukṣayaṃ A pralepakañem. dakodaraṃ A pralepaka K pralepakaś H chardimcharddimA​H cchardim K dūṣīviṣaṃ
dūṣīviṣaṃ
K​H

vaivarṇyamūrcchāvi
A
śvāsatṛṣājvarāṃś caśvāsatṛṣājvarāṃś caśvāsatṛṣājvarām̐ś caK​H ṣamajvarān vā A kuryāt pravṛddhiṃkuryāt pravṛddhiñK​H kuryāt pravṛddhāṃ A jaṭharasyaK​H praba A cāpiK​H lāṃ tṛṣāṃ vā A
unmādam anyaj janayet tathānyad
ānāham anyat kṣapayec ca śukram |
kārśyan tathānyaj janayec ca kuṣṭhaṃ
tāṃs tān vikārāṃś ca bahuprakārān |
[cf. 1938 ed. 5.2.32]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
anyat kṣapayec caA​H anyat kṣapaye ca K śukramśukraṃA​H śuktraṃ K kārśyan
kārśyan
K​H

gādga
A
tathānyaj janayec caH dyam anyaj janayec ca A tathānyaj janaye ca K tān vikārāṃś catān vikārām̐ś caA​H tāṃ vikārāṃś ca K bahuprakārānA​H bahuprakārāṃ K
dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnair abhīkṣṇaśaḥ |
yasmād vā dūṣayed dhātuṃ tasmād dūṣīviṣaṃ smṛtam ||
[cf. 1938 ed. 5.2.33]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
deśakālānnadivāsvapnairA​H deśakālānnudivāsvapnair K yasmād vā
yasmād vā
K​H

yasmād dū
A
dūṣayed dhātuṃdūṣayed dhātunK​H ṣayate dhātūn A
sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇām |
śyāvā jihvā bhavet stabdhā mūrcchā trāsaś ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 2.34]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
trāsaś caK​H śvāsaś ca A
dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujas tathā |
viṣañ cāmāśayaprāptaṅ kurute hṛdi vedanām |
[cf. 1938 ed. 5.2.35]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cāmāśayaprāptaṅcāmāśayaprāptaṃcāmāśayaprāptaṅK​H āmāśayaprāptaṃ A
tāluśoṣas tṛtīye tu śūlañ cāmāśaye bhṛśam |
durbale harite śūne jāyete cāsya locane ||
[cf. 1938 ed. 5.2.36]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tāluśoṣastāluśoṣasK​H tāluśoṣaṃ A śūlañśūlaṃA​K śūlaś H bhṛśambhṛśaṃA​H bhṛśaṃ bhṛśaṃ K durbale
durbale

durbbale
K​H

durvarṇe
A
śūneśūneA​K​Hpc stū ne Hac jāyeteA​K jāyate H
The character śū in c is hard to read in witness K, and this same character has a similar flaw in witness H and is corrected in the margin. This suggests that H was copied from K or a very close intermediate witness that copied the error of K.
pakvāmāśayayos sādo hikkā kāso 'ntrakūjanam |
caturthe jāyate vege śirasaś cāpi gauravam |
[cf. 1938 ed. 5.2.37]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sādoK​H todo A kāsokāsoA​K śvāso H cāpiK​H cāti A
kaphapraseko vaivarṇyaṃ pārśvabhedaś ca pañcame |
sarvadoṣaprakopaś ca pakvādhāne ca vedanā |
[cf. 1938 ed. 5.2.38]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pārśvabhedaś caK​H parvabhedaś ca A pakvādhāne caA​Hpc pakvādhāṇe ca K pakvādhāne Hac
ṣaṣṭhe sañjñāpraṇāśaś ca bhṛśaṃ cāpy atisāryate ||
skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgāḥ sannirodhaś ca saptame ||
[cf. 1938 ed. 5.2.39]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sañjñāpraṇāśaś casaṃjñāpraṇāśaś caK​H prajñāpraṇāśaś ca A bhṛśaṃbhṛśañA​H bhṛṣa K skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgāḥ
skandapṛṣṭhakaṭībhāgāḥ

skandapṛṣṭhakaṭībhāgāḥ
em.

skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ
A
skandapṛṣṭhakaṭībhāgāḥ
skandapṛṣṭhakaṭībhāgāḥ

skandapṛṣṭhakaṭībhāgāḥ
K​H
prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāṃbusecitam |
sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktam agadam pāyayen naram ||
[cf. 1938 ed. 5.2.40]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vāntaṃK​H vānte A śītāṃbusecitamśītāmbusecitamśītāṃvusecitaṃA​K śītāmbusevitaṃ H sarpirmadhubhyāṃ
sarpirmadhubhyāṃ

sarpirmmadhubhyāṃ
K​H
om. A
saṃyuktamK​H om. A pāyayenKpc madhusa A pāyen Kac om. H naramnaraṃK rpirbhyāṃ pāyayeta samāyutam A pāyayet naraḥ H
The reading of the K witness is grammatically clearer than the vulgate. The erroneous reading of nominative naraḥ in H may be the reason for the rewriting of this verse in the vulgate. Gayadāsa on the next verse shows that he read the same syntax as the Nepalese version.
dvitīye pūrvavad vāntaṃ viriktañ cāpi pāyayet |
tṛtīye 'gadapānan tu hitan nasyaṃ tathāñjanam ||
[cf. 1938 ed. 5.2.41]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viriktañK​H om. A cāpiK​H om. A pāyayet | tṛtīyepāyayet |
tṛtīye
pāyayet ||
tṛtīye
K​H
pāyayet tu virecanam |
tṛtīye
A
'gadapānan tu'gadapānaṃ tuA gadapānan tu K​H
sindhuṃ caturthe 'lpasneham agadam pāyayed bhiṣak |
pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktaṃ pradāpayet ||
ṣaṣṭhe 'tisāravat siddhir avasīdet tu saptame |
[cf. 1938 ed. 5.2.42]
[cf. 1938 ed. 5.2.43AB]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sindhuṃsindhuñK​Hac caturthe snehasaṃmiśraṃ pāyayet ā A caturthe 'lpasnehalavaṇam iti pāṭhaḥ | 2sindhuñ Hpc caturtheK​H om. A 'lpasnehamH om. A lpasneham K agadamK​H gadaṃ A pāyayed bhiṣak | pañcamepāyayed bhiṣak |
pañcame
pāyayed bhiṣak ||
pañcame
K​H
bhiṣak |
pañcame
A
'tisāravat siddhirH 'tīsāravat siddhir A tisāravat siddhir K avasīdet tuH avapīḍaś ca A avasīden tu K
Note the scribal addition in the margin, including the phrase iti pāṭhaḥ, indicating awareness of multiple manuscript readings.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛg vā piśitaṃ kṣipet A
vegāntare tv anyatame kṛte karmaṇi śītalām |
yavāgūṃ saghṛtakṣaudrām imāṃ dadyād viṣāpahām |
[cf. 1938 ed. 5.2.44]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
karmaṇiA​K marmmaṇi H saghṛtakṣaudrāmA​H saghṛtaṃ kṣaudrām K dadyād viṣāpahāmdadyād viṣāpahāṃA​K dadyād viṣāpahaṃ H
kośavaty agnikaḥ pāṭhā sūryavaly amṛtābhayā |
śeluḥ śirīṣakiṇihī haridre bṛhatīdvayam |
[cf. 1938 ed. 5.2.45]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kośavatyK​H koṣātakyo A sūryavalyK​H sūryava A amṛtābhayāamṛtābhayāK​H llyamṛtābhayāḥ A śeluḥ
śeluḥ
H
om. A
śelū
K
śirīṣakiṇihīK​H
śirīṣaḥ kiṇihī
A
haridreK​H śelur giryāhvā ra A bṛhatīdvayamvṛhatīdvayaṃbṛhatīdvayaṃK​H janīdvayam A
Aṣṭāṅgasaṅgraha Utt.40.55. Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā Utt.35.21.
punarṇṇavau hareṇuś ca tryūṣaṇaṃ śārivotpale |
eṣāṃ yavāgūr niḥkvāthe kṛtā hanti viṣadvayam |
[cf. 1938 ed. 5.2.46]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
punarṇṇavauK punarnave A punarnnavau H tryūṣaṇaṃK​H trikaṭuḥ A śārivotpaleK​H sārive balā A yavāgūrA yavāgū K​H
madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadradāruhareṇavaḥ |
mañjiṣṭhailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā |
[cf. 1938 ed. 5.2.47]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
mañjiṣṭhailailavālūni
mañjiṣṭhailailavālūni

mañjiṣṭhailailavālū𑑎ni
K​H

punnāgailailavālūni
A
viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgu dhyāmakan tathā |
haridre dve bṛhatyau ca sārivāṃśumatī balā |
[cf. 1938 ed. 5.2.48]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
priyaṅgupriyaṃguK​H priyaṅgur A sārivāṃśumatīsārivāṅśumatī K sārive ca sthirā A sāricāṃśumatī H balā valā valāK​H sahā A
kalkair eṣāṃ ghṛtaṃ siddham ajeyam iti viśrutam |
viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghram evājitan tu tat ||
[cf. 1938 ed. 5.2.49]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sarvāṇisarvvāṇiA​H sarvāni K evājitan tuK​H evājitaṃ kva A tatK​H cit A
dūṣīviṣārttaṃ susvinnam ūrdhvañ cādham ca śodhitam |
pāyayed agadam mukhyam idaṃ dūṣīviṣāpaham ||
[cf. 1938 ed. 5.2.50]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cādham caK cādhaś ca A​H pāyayed agadam
pāyayed agadam
K​H

pāyayetāgadaṃ
A
mukhyammukhyamK​H nityam A idaṃidanK​H imaṃ A dūṣīviṣāpahamdūṣīviṣāpahaṃK​H dūṣiviṣāpaham A
pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī lodhram elā suvarccikā |
bālakaṅ gairiko hemas tathā ca paripelavā |
[cf. 1938 ed. 5.2.51]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
lodhramH śāvaraḥ paripelavam A lopram K elā elā K​H om. A bālakaṅ
vālakaṅ

bālakaṃ
K​H
sasūkṣmailā toyaṃ kanaka A
gairikoK​H gairikam A hemasK​H om. A tathā caK​H om. A paripelavāK​H om. A
kṣaudrayukto gado hy eṣa dūṣīviṣam apohati ||
dūṣīviṣārir nāmnā tu na cānyatrāpi vāryate |
[cf. 1938 ed. 5.2.52]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
gado hyK 'gado hy A​H dūṣīviṣārir
dūṣīviṣārir
K​H

nāmnā dūṣīviṣāris
A
nāmnā tu nannāmnā tu naK​H tu na A
jvare dāhe ca hikkāyāṃ ānāhe śukrasaṃkṣaye |
śophe 'tisāre murcchāyāṃ tvagdoṣe jaṭhare pi ca |
[cf. 1938 ed. 5.2.53]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
caA​K 'tha H ānāhe ānāhe A​H srunāhe K śukrasaṃkṣayesukrasaṃkṣayesukrasaṃkṣayeK​H śukrasaṃkṣaya A 'tisāretisāreA ti sāretisāre K​H murcchāyāṃmurcchāyānK​H mūrcchāyāṃ A tvagdoṣeK​H hṛdroge A piK​H 'pi A
unmāde vepathau caiva ye cāpy anya upadravāḥ |
yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnair eva bheṣajaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.2.54]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cāpy cāpy K​H cā A anyaanyāem. nye syur A anyāanyā K​H evaK​H au A bheṣajaiḥK​H ṣadhaiḥ kriyām A
sādhyam ātmavataḥ sadyo yāpyaṃ samvatsarotthitam |
dūṣīviṣaṃ varjanīyam ato 'nyad ahitāśinaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.2.55]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
varjanīyamvarjjanīyamK​H om. A atoH asā A a K 'nyad ahitāśinaḥem. dhyaṃ tu kṣīṇasyāhitasevinaḥ A to nyad ahitāśina K 'nyad ahitāśina H
iti kalpasthāne dvitīyo 'dhyāyaḥ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
iti kalpasthāneem. iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne A iti kalpe 2 || ❈ K om. H dvitīyoem. sthāvaraviṣavijñānīyo nāma dvitīyo A om. K iti kalpasthāne dvitīyo H 'dhyāyaḥA​H om. K

[Adhyāya 3]

athāto jaṅgamaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
jaṅgamasya viṣasyoktāny adhiṣṭhānāni ṣoḍaśa |
samāsena mayā yāni vistaras teṣu vakṣyate |
[cf. 1938 ed. 5.3.3]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tatra dṛṣṭiniśvāsadaṃṣṭrānakhamukhamūtrapurīṣārtavaśukralāṅgūlalālāsparśamukhasandaṃśāvaśardhitagudāsthipittaśūkaśavāni ||
[cf. 1938 ed. 5.3.4]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dṛṣṭiniśvāsadaṃṣṭrānakhamukhamūtrapurīṣārtavaśukralāṅgūlalālāsparśamukhasandaṃśāvaśardhitagudāsthipittaśūkaśavānidṛṣṭiniśvāsadaṃṣṭrānakhamukhamūtrapurīṣārtavaśukralāṅgūlalālāsparśamukhasandaṃśāvasarddhitagudāsthipittaśūkaśavāniH dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśaviśardhitatuṇḍāsthipittaśūkaśavānīti A dṛṣṭiniśvāsadaṃṣṭrānakhamukhamūtrapurīśārtavaśukralāṃgūlalālāsparśamukhasandaṃśāvaśardhitagudāsthipittaśūkaśavāni K
tatra niśvāsadṛṣṭiviṣāḥ divyāḥ sarpāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(1)]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
niśvāsadṛṣṭiviṣāḥnisvāsadṛṣṭiviṣāḥniśvāsadṛṣṭiviṣāK​H dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā A dṛṣṭiniśvāsavikhā J divyāḥA​K​H divyā J
bhaumās tu daṃṣṭrāviṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.5(2)]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
bhaumās tu daṃṣṭrāviṣāḥA bhauma|mudoṣṭrāviṣāḥ J bhaumādaṃṣṭrāviṣāḥ K​H
mārjāraśvavānaranaramakaramaṇḍūkapākamatsyagodhāśambūkapracalākagṛhagoḍikāś catuṣpadāś ca kīṭās tathānye nakhamukhadaṃṣṭrāviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(3)]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
mārjāraśvavānaranaramakaramaṇḍūkapākamatsyagodhāśambūkapracalākagṛhagoḍikāśmārjāra | śva |vānara|nara |makara|maṇḍūka |pāka|matsya|godhā | śambūka|pracalāka |gṛhagoḍikāśHac mārjāraśvavānaramakaramaṇḍūkapākamatsyagodhāśambūkapracalākagṛhagodhi A māryaraśvavonaramakaramaḍūkapākamatsyagodhāsaṃvūkapravalākagṛhagodhikāśva J mārjāraśva|vānara |nara|makara|maṇḍūka|pāka|matsya|godhā|śambūka|pracalākaḥgṛhagoḍikāś K mārjāra | śva |vānara|nara |makara|maṇḍūka |pāka|matsya|godhā | śambūka|pracalāka |gṛhagoḍikāś galagoḍikā Hpc catuṣpadāś caK kācatuṣpāda A nuḥpadāś ca J catuṣpādāś ca Hac kutracit | 3 catuṣpādāś ca Hpc kīṭāskīṭāsA​K​H kī J tathānyeK​H tathā A ṭā J nakhamukhadaṃṣṭrāviṣāḥK​H 'nye daṃṣṭrānakhaviṣāḥ A naṣadaṃṣṭrāviṣāḥ J
kiṭipapicciṭākaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭāḥ kauṇḍinyā mūtrapurīṣaviṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.5(4)]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kiṭipapicciṭākaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭāḥ kauṇḍinyā mūtrapurīṣaviṣāḥem. cipiṭapicciṭakakaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭakauṇḍinyakāḥ śakṛnmūtraviṣāḥ A ciṭimapicciṭāḥ kaṣāyavāsikasarṣapakatoṭākākauḍinyāsakṣamūtrapurīṣārttavaśukramuṣaśaṃdaṃśaviṣāḥ J kiṭipapicciṭākaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭāḥ | kauṇḍinyā mūtrapurīsaviṣāḥ K kiṭipapicciṭakakaṣāyavāsikasarṣapaka|toṭaka |varccaḥkīṭāḥ|kauṇḍinyāḥ |mūtrapurīṣaviṣāḥ H
mūṣikāḥ śukraviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(5)]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
mūṣikāḥA​K​H om. J śukraviṣāḥśukraviṣāḥA​K​H om. J
vṛścikaviśvambharavarakimatsyocciṭiṅgapatravṛścikāḥ śūlaviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(6)]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vṛścikaviśvambharavarakimatsyocciṭiṅgapatravṛścikāḥem. vṛścikaviśvambharavaraṭīrājīvamatsyocciṭiṅgāḥ samudravṛścikāś A om. J vṛścikaśvabhraravarakimatsyocciṭiṅgapatravṛścikāḥ K vṛścika|viśvambharavarakimatsyocciṭiṅgapatraviṣāḥ | vṛścikāḥ | H śūlaviṣāḥK​H cāla(ra)viṣāḥ A om. J
lūtā lālānakhamūtrapurīṣārtavaśukradaṃṣṭrāviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(7)]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
lūtāA​K​H om. J lālānakhamūtrapurīṣārtavaśukradaṃṣṭrāviṣāḥem. lālāmūtrapurīṣamukhasandaṃśanakhaśukrārtavaviṣāḥ A om. J lālānakhamūtrapurīṣārtavaśukradaṃṣṭāviṣāḥ K lālānakhamukhamūtrapurīṣārttavaśukradaṃṣṭrāviṣāḥ H
makṣikākaṇabhajalāyukā mukhasandaṃśaviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(8)]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
makṣikākaṇabhajalāyukāmakṣikākaṇabhajalāyukāmakṣikākaṇabhajalāyukāA​K​H om. J mukhasandaṃśaviṣāḥA​K​H om. J
citraśīrṣaśarāvakurdiśatadārukārimedakaśārikā mukhasandaṃśadaṃṣtrāsyarśāviśarddhitagudapurīṣaviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(9)]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
citraśīrṣaśarāvakurdiśatadārukārimedakaśārikāem. citraśiraḥsarāvakurdiśatadārukārimedakasārikāmukhā A citraśīrṣasarāvakuṃbhīśavadārukārimedakasārivā J citraśīrṣaśarāvakurdiśatadārūkārimedakaśārikā K citraśīrṣa|śarāvakurdi|śatadārukā|arimedaka | śarārikā H mukhasandaṃśadaṃṣtrāsyarśāviśarddhitagudapurīṣaviṣāḥem. mukhasandaṃśaviśardhitamūtrapurīṣaviṣāḥ A muṣasaṃdaṃśadaṃṣṭrāsparśavamarditagudapurīṣaviṣāḥ J mukhasandaṃśadaṃṣtrāsyasāvasadhitagudapurīśaviṣāḥ K mukhasandaṃśadaṃṣṭrāsyaśāvasarddhitaḥgudapurīṣaviṣāḥ Hac mukhasandaṃśadaṃṣṭrāsyarśāvasarddhitagudapurīṣaviṣāḥ Hpc
Witness H separates these names with daṇḍas, which is helpful to some extent.
viṣahatāsthi sarpakaṇṭakavarakimatsyāsthi cety asthiviṣāṇi ||
[cf. 1938 ed. 5.3.5(10)]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣahatāsthi sarpakaṇṭakavarakimatsyāsthi cetyviṣahatāsthisarppakaṇṭakavarakimatsyāsthicetyH viṣahatāsthi sarpakaṇṭakavaraṭīmatsyāsthicety A viṣadūṣitā|sthisarppakaṃṭakacaraṭīmatsyā J viṣahatāsthisarpakaṇṭakavarakimatsyāsthi ce K asthiviṣāṇiA​H sthiviṣāṇi J tyasthiviṣāṇi K
śakalimatsyaraktarājīvakimatsyāḥ pittaviṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.5(11)]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śakalimatsyaraktarājīvakimatsyāḥśakalimatsyaraktarājīvakimatsyāḥK​H śakulīmatsyaraktarājivarakī(ṭī)matsyāś ca A sakuṭīmatsyaraktarājīvarakīmatsyāḥ J pittaviṣāḥA​J​H pittaviṣā K
sūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavāraṭiśatapadivalabhikaśṛṅgabhramarāḥ śūkaviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(12)]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavāraṭiśatapadivalabhikaśṛṅgabhramarāḥsūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavāraṭiśatapadivalabhikaśṛṅgabhramarāḥśūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavāraṭiśatapadivalabhikaśṛṅgabhramarāḥK​H sūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavaraṭīśatapadīśūkavalabhikāśṛṅgibhramarāḥ A śūkāḍaṃ ḍonviṭiṃgavaraṭīśatapādīvalabhiṣā J śūkaviṣāḥK​H śūkatuṇḍaviṣāḥ A ṇi sa J
kīṭasarpadehā vyasavaḥ śavaviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(13)]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
vyasavaḥvyasavaḥK​H gatāsavaḥ A śavaviṣāḥA​H śavaviṣā K
śeṣās tv anuktā mukhadaṃśaviṣeṣv eva gaṇayitavyā iti ||
[cf. 1938 ed. 5.3.5(14)]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śeṣāsA​K​H om. J tv anuktātv anuktātv anuktāA​K​H om. J mukhadaṃśaviṣeṣv evaK mukhasandaṃśaviṣeṣv eva A viṣāpahaiś cāpy agadaiḥ prakṣipya vādyāni sa J mukhasaṃdaṃśaviṣe H gaṇayitavyāK gaṇayitavyāḥ A rvāṇy anuvādayīta J śv eva gaṇayitavyā H itiiti || ||K​H om. A​J
bhavanti cātra ślokāḥ
rājño 'rideśe ripavo jalāni
mārgāṃś ca bhaktāni ca dūṣayanti |
tāni praduṣṭāni bhiṣag vipaścid
viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.6]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cātraA​H om. K ślokāḥH om. A​K 'rideśeA rideśe K​H jalāniK​H tṛṇāmbu A mārgāṃś
mārgāṃś

mārggāṃś
K​H

mārgān
A
caK​H nadhūma A bhaktāni cabhaktāni caK​H śvasanān viṣeṇa |
saṃ
A
tāni
tāni
K​H
ebhir ati A
praduṣṭāniK​H praduṣṭān
vi
A
bhiṣag vipaścid viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥbhiṣag vipaścid
viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥ
K​H
jñāya liṅgair abhiśodhayet tān A
duṣṭañ jalaṃ picchilam asragandhi
phenāvṛtaṃ rājibhir āvṛtañ ca |
maṇḍūkamatsyaṃ mriyate vihaṅgā
mattāś ca sānūpacarā bhramanti ||
[cf. 1938 ed. 5.3.7]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
asragandhiK​H ugragandhi A phenāvṛtaṃ
phenāvṛtaṃ
K​H

phenānvitaṃ
A
mriyateA priyate K​H
majjanti ye cātra narāśvanāgās
te cchardimohajvaraśophaśūlān |
arcchanti teṣām apahṛtya rogāṃ
duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta |
[cf. 1938 ed. 5.3.8]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cchardimohajvaraśophaśūlān | arcchanticchardimohajvaraśophaśūlān |
arcchanti
charddimohajvaraśophaśūlān |
arcchanti
K​H
chardimohajvaradāhaśophān |
ṛcchanti(gacchanti)
A
apahṛtyaA​K apahatya H rogāṃrogānK​H doṣān A
dhavāśvakarṇāv atha pāribhadraṃ
sapāṭalaṃ sidhrakamuṣkakau ca |
dagdhvā sarājadrumasomavalkān
tad bhasma śītaṃ vikiret sarassu |
[cf. 1938 ed. 5.3.9]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dhavāśvakarṇāvdhavāśvakarṇṇāvK​H dhavāśvakarṇā A athaK​H sana A pāribhadraṃpāribhadraṃK​H pāribhadrā A sapāṭalaṃ
sapāṭalaṃ
K​H
n
sapāṭalā
A
sidhrakamuṣkakau casidhrakamuṣkakau caK​H n siddhakamokṣakau ca A tad bhasma
tad bhasma
A​H

taṃ bhasmā
Kac

taṃ bhasma
Kpc
vikiret sarassuH vitaret saraḥsu A vikiret saratsu K
bhasmāñjaliñ cāpi ghaṭe nidhāya
viśodhayed īpsitam evam ambhaḥ ||
kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitan tu
tīrthaṃ śilām vāpy aribhiḥ sthalīm vā |
[cf. 1938 ed. 5.3.10]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
ghaṭeA​K ghaṭo H tīrthaṃ
tīrthaṃ
K

śilātalaṃ tīrtham
A

tī
H
śilāmK atheriṇaṃ A rthaṃ śilām H vāpyK​H vā A aribhiḥK​H om. A sthalīmK​H om. A vāK​H om. A
spṛśanti gātreṇa tu yena yena
govājināgāḥ puruṣāḥ striyo vā
tad āśu śūyaty atha dahyate ca
śīryanti romāṇi nakhāś ca tasmin |
[cf. 1938 ed. 5.3.11]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
govājināgāḥ
govājināgāḥ
K​H

govājināgo
A
puruṣāḥK​H ṣṭrakharā A striyo vāK​H narā vā A tad āśu
tad āśu
H

tac chūna
A

d āśu
K
śūyatyśūyaty K​H tāṃ yāsty A śīryanti
śīryanti

sīryanti
K​H

viśīryate
A
romāṇiK​H roma A nakhāś caK​H nakhaṃ ta A tasminH thaiva A tasmiṃ K
tatrāpy anantāṃ saha sarvagandhaiḥ
piṣṭvā surābhiḥ saha yojyamārgān |
siñced athādbhiś ca mṛdanvitābhir
mārgo 'sti cānyo yadi tena gacchet ||
[cf. 1938 ed. 5.3.12]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
anantāṃA​K anaṃtā H sahaK​H vini A yojyamārgān | siñced athādbhiś cayojyamārggān |
siñced athādbhiś ca
H
yojya mārgam |
siñcet payobhiḥ su
A
yojyamārgāṃ |
siñced athādbhiś ca
K
mṛdanvitābhirK​H mṛdanvitais taṃ
viḍaṅgapāṭhākaṭabhījalair vā
A
mārgo
mārgo

mmārggo
K​H
om. A
'stiK​H om. A cānyoK​H om. A yadiK​H om. A tenaK​H om. A gacchetK​H om. A
Ḍalhaṇa noted a variant reading of this verse that bears a close relationship to the Nepalese transmission: tatrāpy anantāṃ saha sarvagandhair vacāṃ tu piṣṭvā surayā 'numārgam/ siñcet tathā mṛtsahitābhir adbhir mārgo 'sti nānyo yadi tena gacchet SS 5.3.12 (Ācārya 1938: 568).
tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu
sīdanti mūrcchanti vamanti cānye |
viḍbhedam arcchanty athavā mriyante
teṣāṃ cikitsām prayated yathoktām |
[cf. 1938 ed. 5.3.13]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
arcchantyK​H ṛcchanty A prayated yathoktāmprayated yathoktāṃK praṇayed yathoktām A prayated yathoktaṃ H
viṣāpahair vāpy agadaiḥ pralipya
vādyāni citrāṇy upavādayeta |
tārāvitāraḥ sasurendragopas
tenaiva tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.14]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vāpyvvyā pyem. vā 'py A vyāpyvvyā py K​Hpc vvyāpa Hac agadaiḥagadairA​K​Hpc gadaiḥ Hac pralipyaK​H vilipya A upavādayetaupavādayetaK​H api vādayeta A tārāvitāraḥ
tārāvitāraḥ
K​H

tāraḥ sutāraḥ
A
tenaiva
tenaiva
K​H

sarvaiś ca
A
pittena yuktaḥ kapilāhvayena
vādyapralepo 'bhihitaḥ praśastaḥ |
vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ
viṣāṇi ghorāṇy api yāni tatra ||
[cf. 1938 ed. 5.3.15]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pittenaA​K​H om. J yuktaḥyuktaḥA​K​H om. J kapilāhvayenaK​H kapilānvayena A om. J vādyapralepo
vādyapralepo
A​H
om. J
vādyapraleyo
K
'bhihitaḥH vihitaḥ A om. J bhihitaḥ K praśastaḥA​K​H om. J vādyasya
vādyasya
A​K​H
vādyāsya J
śabdena hiA​K​H śabdeta hi J yāntiA​K​H yāti J viṣāṇi
viṣāṇi

viṣāṇi
A​K​H
viṣāni J
ghorāṇyA​K​H voraṇy J yāniA​K​H pāni J tatratatraJ​K​H santi A
dhūme 'nile vā viṣasamprayukte
khagā bhramantaḥ prapatanti bhūmau |
kāsapratiśyāyaśirovikārān
archanti tīvrān nayanāmayāṃś ca ||
[cf. 1938 ed. 5.3.16]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
'nile vāA​H nile vā J​K khagā
khagāḥ

khagā
K​H

khagāḥ
A

mṛgāḥ
J
bhramantaḥK​H śramārtāḥ A amārttāḥ J kāsapratiśyāyaśirovikārān archanti
kāsapratiśyāyaśirovikārān
archanti

kāsapratiśyāyaśirovikārān
arcchanti
K​H

kāsapratiśyāyaśirorujaś ca
bhavanti
A

kāśapratiśyāyaśirorujaś ca
bhavanti
J
tīvrāntīvrāṃK​H tīvrātīvrā A​J nayanāmayāṃśK​H nayanāmayāś A n yatām J caA​K​H athāśvā J
lākṣāharidrātiviṣābhayāś ca
savakrakuṣṭhailahareṇukābhiḥ |
priyaṅgavaś cāpy anile nidhāya
dhūmānilau tena viśodhayīta ||
[cf. 1938 ed. 5.3.17]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
lākṣāharidrātiviṣābhayāś caK​H lākṣāharidrātiviṣābhayā A​J savakrakuṣṭhailahareṇukābhiḥ
savakrakuṣṭhailahareṇukābhiḥ
Hac
bda
hareṇukailādalavakrakuṣṭham
A
bda
harenukailādalavakrakuṣṭāḥ
J

savakrakuṣṭhātiviṣāhareṇu
K

savakrakuṣṭhātiviṣāhareṇu |1kuṣṭhailahareṇukābhiḥ
Hpc
priyaṅgavaś
priyaṃgavaś

priyaṅgavaś
J​K​H

priyaṅgukāṃ
A
cāpyJ​H cā A​K anileanileJ​H pyanale A pyanile K tenaJ​K​H cāpi A viśodhayītaK​H viśodhayeta A biśodhayeta J
prajā imāḥ padmayoner brahmaṇaḥ sṛjataḥ kila |
akarod vighnam asuraḥ kaiṭabho nāma darpitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.18]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
prajāH prajām A​K imāḥH imām ātma A imāḥ vrahmaṇaḥ K padmayonerpadmayoneḥK​H yoner A brahmaṇaḥvvrahmaṇaḥA​H om. K kilaA​K kilaḥ H akarod vighnam
akarod vighnam
K​H

akaro
A
asuraḥK​H d asuro A kaiṭabho nāmaK​Hac vighnaṃ kaiṭabho nāma A kaiṭabho valanāma Hpc
tataḥ kruddhasya vadanād brahmaṇas tejasām nidheḥ |
krodho vigrahavān bhūtvā niṣpapātātidāruṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.19]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tataḥtataḥK​H tasya A vadanād brahmaṇasvadanād vrahmaṇasK​H vai vaktrād brahmaṇas A tejasāmtejasānK​H tejaso A vigrahavān bhūtvāA​H vigrahavāṃ bhūtvā K niṣpapātātidāruṇaḥH nipapātātidāruṇaḥ A niṣpapātātidāurṇaḥ K
sa tan dadāha garjantam antakābham mahāsuram |
tato 'suraṃ ghātayitvā tattejo 'vardhatādbhutam |
[cf. 1938 ed. 5.3.20]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
mahāsurammahāsuraṃK​H mahābalam A 'vardhatādbhutamvardhatādbhutaṃvarddhatādbhutaṃA vardhatādbhutaṃvardhatādbhutaṃvarddhatādbhutaṃ K​H
tato viṣādo daityānām abhavat tan nirīkṣya vai |
viṣādajananatvāc ca viṣam ity abhidhīyate ||
[cf. 1938 ed. 5.3.21]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
daityānāmK​H devānām A
tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ paścāt tadā taṃ krodham īśvaraḥ |
vyāveśayata bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca ||
[cf. 1938 ed. 5.3.22]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
paścāt tadā taṃK​H śeṣaṃ tadā taṃ A vyāveśayata
vyāveśayata
K​H

vinyastavān sa
A
bhūteṣuK​H bhūtesu A
yathāvyaktarasan toyam antarīkṣāt mahīgatam |
teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ tan tan nigacchati ||
[cf. 1938 ed. 5.3.23]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yathāvyaktarasanyathā'vyaktarasaṃA​Kpc​H yathāvyarasan Kac antarīkṣāt mahīgatamantarīkṣāt mahīgataṃantarīkṣāt mahīgataṃ |K​H antarīkṣān mahīgatam A nigacchatini gacchatiK​Hpc niyacchati A niya cchati Hac
evam eva viṣaṃ yad yad dravyam prāpyāvatiṣṭhate |
svabhāvād eva tat tasya rasaṃ samanuvartate |
[cf. 1938 ed. 5.3.24]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
evaA​H eṣa K yad yad dravyamyad yad dravyaṃA sadya dravyam K sadyo dravyam H prāpyāvatiṣṭhateK​H vyāpyāvatiṣṭhate A tat tasyatan tasyaK taṃ tasyatan tasya A​H
viṣe yasmād guṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyeṇa santi vai |
viṣaṃ sarvam ato jñeyaṃ sarvadoṣaprakopanam |
[cf. 1938 ed. 5.3.25]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
prāyeṇaA​H prāyena K santi vaiK​H santi hi A sarvadoṣaprakopanamsarvadoṣaprakopanaṃsarvvadoṣaprakopanaṃK​H sarvadoṣaprakopaṇam A
te tu vṛttīḥ prakupitā jahati svā viṣārditāḥ
nopayāti viṣam pākam ataḥ prāṇān ruṇaddhi ca |
[cf. 1938 ed. 5.3.26]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vṛttīḥK​H vṛttiṃ A jahati svāK​H jahati svāṃ A prāṇān ruṇaddhiA​H prāṇāṃ ruṇaddhi K
śleṣmaṇāvṛtamārgatvād ucchvāso vinivāryate |
visaṃjñaḥ sati jīve 'pi tasmāt tiṣṭhati mānavaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.27]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vinivāryatevinivāryateK​H 'sya nirudhyate A 'piA pi K​H
śukravat sarvasarpāṇām viṣaṃ sarvaśarīragam |
kruddhānām eti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmathanād iva ||
[cf. 1938 ed. 5.3.28]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
nirmathanād ivanirmmathanād ivaK​H nirmanthanād iva A
teṣām baḍiśavad daṃṣṭrā tāsu sajjati cāgatam |
anudvṛttam viṣaṃ tasmān na vimuñcati bhoginaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.29]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
baḍiśavad daṃṣṭrāvaḍiśavad daṃṣṭrāK baḍiśavad daṃṣṭrās A vaḍiśavad draṃṣṭrā H anudvṛttam
anudvṛttam
K​H

anudvṛttā
A
vimuñcatiK​H muñcanti ca A
yasmād atyartham uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca paṭhitaṃ viṣam |
ataḥ sarvaviṣeṣūktaḥ pariṣekaḥ suśītalaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.30]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sarvaviṣeṣūktaḥsarvvaviṣeṣūktaḥA​H sarvaviśeṣūktaḥ K suśītalaḥK​H tu śītalaḥ A
kīṭeṣu mandaṃ nātyuṣṇam bahuvātakapham viṣam |
ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate |
[cf. 1938 ed. 5.3.31]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kīṭeṣuK​H mandaṃ kīṭeṣu A mandaṃma𑑎ndanK​H om. A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. kīṭair daṣṭān ugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret A
svabhāvād avatiṣṭheta prahārādaṃśayor viṣam ||
[cf. 1938 ed. 5.3.32cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
svabhāvād avatiṣṭhetasvabhāvād ava𑑎tiṣṭhetaK​H svabhāvād eva tiṣṭhet tu A prahārādaṃśayorA​K praharā$\^$daṃśayor Hac praharāt$\^$daṃśayor Hpc
Vulgate verse 5.3.32ab, kīṭair daṣṭān ... samupācaret does not appear here in the Nepalese witnesses, but it does appear, mutatis mutandis, at 5.8.42 (Ācārya 1938: 588).
prakhyāpya deham mṛtayor digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ |
laulyād viṣārditam māṃsaṃ yaḥ khāden mṛtamātrayoḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.33]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
prakhyāpyaprakhyāpyaK​H vyāpya sāvayavaṃ A mṛtayorK​H om. A digdhaviddhāhidaṣṭayoḥA digdhaviddhābhidaṣṭayoḥ K ddigdhaviddhātidaṣṭayoḥ H laulyād viṣārditam
laulyād viṣārditam

laulyād viṣārdditam
K​H

laulyād viṣānvitaṃ
A
khāden mṛtamātrayoḥkhāden mṛtamātrayoḥA​K khādet mṛtamātrayoḥ H
yathāviṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate pi vā |
ataś cāpy anayor māṃsam abhakṣyam mṛtamātrayoḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.34]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yathāviṣaṃ saA​H yathāviāṣaṃ sa Kac yathāviaṣaṃ sa Kpc pi vāK 'pi vā A​H
muhūrtāt tad upādeyam prahārādaṃśavarjitam |
[cf. 1938 ed. 5.3.35ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
prahārādaṃśavarjitamprahārā daṃśavarjitaṃA​Kpc prahāra daṃśavarjitaṃ Kac prahāra n daṃśavarjjitaṃ Hac prahā rān daṃśavarjjitaṃ Hpc
The scribal correction of ra to rā in both witnesses K and H shows H's dependence on K or an exceptionally accurate unknown intermediate, or that the scribe of H corrected K.
kṣīṇakṣate garbhiṇīkuṣṭhimehirūkṣeṣu deheṣv abaleṣu caiva |
[5.3.35.add1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kṣīṇakṣateH om. Kac 卐 kṣīṇakṣate Kpc garbhiṇīkuṣṭhimehirūkṣeṣugarbhiṇīkuṣṭhimehirūkṣeṣuKpc om. Kac garbbhiṇikuṣṭhimehirūkṣeṣu H deheṣvKpc​H om. Kac abaleṣuavaleṣuKpc​H om. Kac caivaH om. Kac caiva 卍 Kpc
Mādhavanidāna 69.21: kṣīṇakṣate mehini kuṣṭhayukte rūkṣe ’bale garbhavatīṣu cāpi | śastrakṣate yasya na raktam eti rājyo latābhiś ca na saṃbhavanti 21.
saran tu saukṣmyataikṣṇyoṣṇyād vikāsitvāt tathaiva ca |
[5.3.35.add2]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
saran tuem. # Kac # # ????? Kpc ???? H saukṣmyataikṣṇyoṣṇyād vikāsitvāt tathaivaem. om. Kac ???taikṣṇyoṣṇyād
vikāsitvāt tathaiva
Kpc
raukṣyātaikṣṇyoṣṇyād
vikāsitvāt tathaiva
H
caKpc​H om. Kac
Corresponds to the passage in MS H after SS.5.3.39.add1. The wording also corresponds to Suśrutasaṃhitā 1.45.205ab, where it describes how alcohol has a pervasive effect on the body.
We add saran tu because of its occurrence in the parallel passage at 5.3.39.add2
viṣam etair guṇair yuktaṃ kṣate samanudhāvati
vātātapābhyāṃ nihataṃ nirvīryam upajāyate |
tasmād viṣahataṃ sarvam bhakṣitan tu na mārayet
[5.3.35.add3]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣamKpc​H om. Kac etairKpc​H om. Kac guṇairgguṇairKpc​H om. Kac yuktaṃKpc​H om. Kac kṣate
kṣate
Kpc​H
om. Kac
samanudhāvatiKpc​H om. Kac vātātapābhyāṃ
vātātapābhyāṃ

vātātapābhyān
Kpc​H
om. Kac
nihataṃKpc​H om. Kac nirvīryam
nirvvīyam
em.
om. Kac nirvīyam
nirvvīyam
Kpc​H
upajāyateKpc​H om. Kac tasmād viṣahataṃ
tasmād viṣahataṃ

tasmād viṣahataṃ
Kpc​H
om. Kac
sarvamsarvvaṃKpc​H om. Kac bhakṣitan tu na
bhakṣitan tu na
Kpc​H
om. Kac
mārayetH om. Kac mārayet # Kpc
Most of this verse is presented as a marginal insertion in witness K and the insertion in MS K after SS.5.3.39.add1.
savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo 'tisāryate |
[cf. 1938 ed. 5.3.36ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. ādhmāto 'tyartham uṣṇāsro vivarṇaḥ sādapīḍitaḥ A
phenam udvamate cāpi viṣapītan tam ādiśet ||
[cf. 1938 ed. 5.3.36cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
phenamphenamK​H om. A udvamateK​H udvamaty atha phe A cāpiK​H naṃ ca A ādiśetA​H āviśet K
viṣavyāptam ato hy agnir hṛdayaṃ nirdahaty api |
tad dhi sthānañ cetanāyāḥ svabhāvād vyāpya tiṣṭhati ||
[cf. 1938 ed. 5.3.37]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣavyāptamK​H na cāsya hṛdayaṃ vahnir viṣa A ato hyK​H om. A agnirem. om. A agni K​H hṛdayaṃK​H juṣṭaṃ A nirdahatynirdahatynirddahatyK​H dahaty A
aśvatthadevāyatanaśmaśāna
valmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu |
yāmye ca daṣṭāḥ parivarjanīyāḥ
ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.38]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yāmye ca
yāmye ca
K​H

yāmye sa
A
daṣṭāḥK pitrye A dṛṣṭāḥ H parivarjanīyāḥparivarjjanīyāḥK​H parivarjanīyā A daṣṭāḥA​K​Hac dṛṣṭāḥ Hpc
Mādhavanidāna 69.19.
darvīkarāṇām viṣam āśughāti
sarvāṇi corjjadviguṇaṃ labhante |
ajīrṇapittānilapīḍiteṣu
vṛddheṣu bāleṣu bubhukṣiteṣu |
[cf. 1938 ed. 5.3.39]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
āśughātiāśughā tiA​K​Hac āśu haṃti Hpc corjjadviguṇaṃcorjadviguṇaṃK coṣṇe dviguṇī A corjjaṃ dviguṇaṃ H labhantelabhanteK​H bhavanti A ajīrṇapittānilapīḍiteṣu
ajīrṇapittānilapīḍiteṣu

ajīrṇṇapittānilapīḍiteṣu
K​H

ajīrṇapittātapapīḍite
A
vṛddheṣu
vṛddheṣu
K​H
ṣu A
bāleṣuvāleṣuK​H
bālapramehiṣv atha garbhiṇīṣu
A
bubhukṣiteṣuvubhukṣiteṣuvubhukṣiteṣuK​H om. A
Mādhavanidāna 69.20.
unmattamatteṣu bhayārditeṣu
tīkṣī bhavet bhinnavalāsaheṣu
kṣīṇakṣate garbhiṇi kuṣṭhim ehi
rūkṣeṣu deheṣv avaleṣu caiva
[5.3.39.add1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tīkṣī
tīkṣī
K

tīkṣṇī
H
bhavet bhinnavalāsaheṣubhaved bhinnavalāsaheṣuH bhavet bhinnavalāsaheṣu 卐 K kṣīṇakṣate garbhiṇi kuṣṭhim ehi rūkṣeṣu deheṣv avaleṣu caivaem. om. K​H
Most of this added as a marginal insertion in witness K.
Some similarity to Mādhavanidāna 69.24cd.
saran tu saukṣmyatair ślakṣṇyād vikāsitvāt tathaiva ca |
viṣam etair gguṇair yuktaṃ kṣate samanudhāvati ||
vātātapābhyān nihatan nirvīryam upajāyate |
tasmād viṣahataṃ sarvvam bhakṣitan tu na mārayet ||
[SS.5.3.39.add2]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
etairem. atair H nihatanem. nihata H nirvīryamem. nn ivīyam H
This passage in MS H corresponds to SS.5.3.35.add2 and 5.3.35.add3.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. vṛddhāturakṣīṇabubhukṣiteṣu
rūkṣeṣu bhīruṣv atha durdineṣu
A
śastrakṣate yasya na raktam asti
rājyo latābhiś ca na saṃbhavanti |
[cf. 1938 ed. 5.3.40cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śastrakṣateA​K śastraṃ kṣate H astiK​H eti A
Mādhavanidāna 69.21: kṣīṇakṣate mehini kuṣṭhayukte rūkṣe ’bale garbhavatīṣu cāpi | śastrakṣate yasya na raktam eti rājyo latābhiś ca na saṃbhavanti 21.
śītābhir adbhiś ca na romaharṣo
viṣābhibhūtam parivarjayet tam |
jihmam mukhaṃ yasya ca keśaśāto
nā sāvasādaś ca sakaṇṭhabhaṅgaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.41]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
jihmam
jihmaṃ
K​H

jihvā
A
mukhaṃK​H sitā A sāvasādaś caK​H sāvabhaṅgaś ca A sakaṇṭhabhaṅgaḥsakaṇṭhabhaṅgāḥA sakaṇṭhabhaṅgāḥsakaṇṭhabhaṅgāḥ K​H
We emend to the singular sakaṇṭhabhaṅgaḥ with the vulgate, for grammar, though the author may have intended a plural sense.
Mādhavanidāna 69.22.
kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuś ca daṃśe
hanvoḥ sthiratvaṃ sa visarjanīyaḥ |
vartir ghanā yasya nireti vaktrād
raktaṃ sraved ūrdhvam adhaś ca yasya |
[cf. 1938 ed. 5.3.42]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kṛṣṇaḥA​K kṛṣṇa H hanvoḥ
hanvoḥ
A

hanvo
K​H
sthiratvaṃ saK​H sthiratvaṃ ca A visarjanīyaḥK sa varjanīyaḥ A vivarjjanīyaḥ H
Mādhavanidāna 69.23.
daṃṣṭrānipātaś caturaś ca yasya
tañ cāpi vaidyaḥ parivarjayīteti ||
[cf. 1938 ed. 5.3.43ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
daṃṣṭrānipātaśK​H daṃṣṭrānipātāḥ A caturaś caK​H sakalāś ca A parivarjayītetiparivarjayītetiparivarjjayītetiK​H parivarjayet tu A
Mādhavanidāna 69.24ab.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. unmattam atyartham upadrutaṃ vā
hīnasvaraṃ vā 'py athavā vivarṇam
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. sāriṣṭam atyartham aveginaṃ ca
jahyān naraṃ tatra na karma kuryāt
A

[Adhyāya 4]

athātaḥ sarpadaṣṭaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.4.1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sarpadaṣṭaviṣavijñānīyaṃsarpadaṣṭaviṣavijñānīyaṃA​K sarppadaṣṭavijñānīyaṅ H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvanatariḥ A
dhanvantariṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradam |
caraṇāv upasaṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
[cf. 1938 ed. 5.4.3]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
caraṇāv
caraṇāv
K​H

pādayor
A
sarpasaṃkhyāṃ vibhāgaṃ ca daṣṭalakṣaṇam eva ca |
jñānañ ca viṣavegānāṃ bhagavan vaktum arhasi |
[cf. 1938 ed. 5.4.4]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sarpasaṃkhyāṃA​K sarpasaṃkhyā H bhagavan vaktumA​H bhagavaṃ vaktum K
tasya tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ |
asaṃkhyeyā mahātmāno vāsukītakṣakādayaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.5]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tad vacanaṃA​Kpc​H tad vavacanaṃ Kac asaṃkhyeyā
asaṃkhyeyā
K​H

asaṃkhyā
A
mahātmānomahātmānoK​H om. A vāsukītakṣakādayaḥK​H vāsukiśreṣṭhā vikhyātās takṣakādayaḥ A
The Nepalese witnesses agree in reading vāsukī with long final -ī. This is probably a transfer of the type documented in Oberlies 2003: 82-85, para. 3.3.
mahīdharāś ca nāgendrāḥ hutāgnisamavarcasaḥ |
ye cāpy ajasraṃ garjanti varṣanti ca tapanti ca |
[cf. 1938 ed. 5.4.6]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
hutāgnisamavarcasaḥ | yehutāgnisamavarcasaḥ |
ye
hutāgnisamavarccasaḥ |
ye
K​H
hutāgnisamatejasaḥ |
ye
A
sasāgaragiridvīpā yaiś ca sandhāryate mahī |
kruddhā niśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyur akhilaṃ jagat |
[cf. 1938 ed. 5.4.7]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sasāgaragiridvīpā yaiś casasāgaragiridvīpā yaiś caK​H sasāgaragiridvīpā yair i A sandhāryateK​H yaṃ dhāryate A niśvāsadṛṣṭibhyāṃ yeniśvāsadṛṣṭibhyāṃ yeK​H niḥśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye A
namas tebhyo na taiḥ kiñcit kāryam atra cikitsayā |
ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśanti ca mānavān ||
[cf. 1938 ed. 5.4.8]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
naK​H 'sti no A taiḥK​H teṣāṃ A kiñcit kāryamkiñcit | kāryamK​H kāryaṃ kiñci A atraK​H om. A cikitsayā | ye tucikitsayā |
ye tu
K​H
c cikitsayā |
ye tu
A
daśanti caA​H daśaṃte ca K mānavānK​H mānuṣān A
teṣāṃ saṃkhyāṃ pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ |
aśītir eva sarpāṇāṃ bhidyate te tu pañcadhā |
[cf. 1938 ed. 5.4.9]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
evaK​H tv eva A bhidyate te tuK​H bhidyate A pañcadhāK​H pañcadhā tu sā A
darvīkarā maṇḍalino rājīmantas tathaiva ca ||
nirviṣā vaikarañjāś ca trividhās te punaḥ smṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.10]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
maṇḍalinoA​K maṇḍalinā H rājīmantasrājīmantasrājīmantasK​H rājimantas A
viṃśatiḥ phaṇinas teṣāṃ ṣaṭ ca maṇḍalinaḥ punaḥ |
tāvanta eva vijñeyā rājīmantas trayodaśa |
[cf. 1938 ed. 5.4.11]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṃśatiḥviṃśatiḥK​H om. A phaṇinasH om. A phaninas K teṣāṃK​H darvī A ṣaṭ caK karā A ṣaṭ vā H punaḥK om. A puna H tāvanta
tāvanta
K​H
om. A
evaK​H om. A vijñeyāK​H om. A rājīmantasK​H rājimantaś A trayodaśatrayodaśaK​H ca pannagāḥ |
teṣu darvīkarā jñeyā viṃśatiḥ ṣaṭ ca pannagāḥ
A
nirviṣā dvādaśa proktā vaikarañjās trayaḥ smṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.12]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
nirviṣānirvviṣāK​H dvāviṃśatir maṇḍalino rājimantas tathā daśa |
nirviṣā
A
proktāK​H jñeyā A trayaḥtrayasA​H traya K smṛtāḥsmṛtāḥK​H tathā A
pādābhimṛṣṭā duṣṭā vā kruddhā grāsārthino 'pi vā |
[cf. 1938 ed. 5.4.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
pādābhimṛṣṭāK​H vaikarañjodbhavāḥ sapta citrā maṇḍalirājilāḥ |
pādābhimṛṣṭā
A
te daśanti mahākrodhās tac ca trividham ucyate ||
sarpitan daritam vāpi tṛtīyam atha nirviṣam |
sarpagātrāhataṅ kecid icchanti khalu tadvidaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.14]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tac caK​H om. A ucyateK​H bhīmadarśanāḥ A daritamK​H raditaṃ A vāpiK​H cāpi A sarpagātrāhataṅ
sarppagātrāhataṃ
H

sarpāṅgābhihataṃ
A

sarpa grā srā trāhataṅ
K
padāni yatra dantānām ekaṃ dve vā bahūni vā |
nimagnāny alparaktāni yāny udvṛttaḥ karoti ca |
[cf. 1938 ed. 5.4.15]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
ekaṃ dve vāA​H eka dve vā K udvṛttaḥK​H udvṛtya A caH hi A caḥ K
cuñcumālakayuktāni vaikṛtyakaraṇāni ca |
saṃkṣiptāni saśophāni vidyāt tat sarpitaṃ bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 5.4.16]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cuñcumālakayuktānicuñcumālakayuktāniK​H cañcumālakayuktāni A
rājyāḥ salohitā yatra nīlā vā yadi vā sitā |
vijñeyan daritan tat tu bhiṣajālpaviṣānvitam |
[cf. 1938 ed. 5.4.17]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
rājyāḥK​H rājyaḥ A nīlā vāK​H nīlāḥ pī A yadi vāK​H tāḥ sitās A sitāK​H tathā A daritandaritanK​H raditaṃ A bhiṣajālpaviṣānvitambhiṣajālpaviṣānvitaṃK jñeyam alpaviṣaṃ ca tat A viṣajālpaviṣānvitaṃ H
aśopham alpaduṣṭāsṛk prakṛtisthasya dehinaḥ |
padaṃ padāni vā vidyād aviṣāṇi cikitsakaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.18]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vidyād aviṣāṇiK​H vidyād aviṣaṃ ta A cikitsakaḥK​H c cikitsakaḥ A
sarpaspṛṣṭasya bhīror hi bhayena kupito 'nilaḥ |
kasyacit kurute śophaṃ sarpagātrāhatan tu tat |
[cf. 1938 ed. 5.4.19]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sarpagātrāhatan tusarppagātrāhataṃ tuK​H sarpāṅgābhihataṃ tu A
vyādhitodvignadaṣṭāni jñeyāny alpaviṣāṇi tu ||
tathātibālavṛddhānāṃ daṣṭam alpaviṣaṃ smṛtam ||
[cf. 1938 ed. 4.20]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tathātibālavṛddhānāṃ
tathātivālavṛddhānāṃ
H

tathātivṛddhabālābhi
A

tathātivālavṛddha
K
suparṇṇadevabrahmarṣibhūtasiddhaniṣevite |
viṣaghnauṣadhajuṣṭe ca deśe na kramate viṣam |
[cf. 1938 ed. 4.21]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
suparṇṇadevabrahmarṣibhūtasiddhaniṣevitesuparṇṇadevavrahmarṣibhūtasiddhaniṣevitesuparṇṇadevavrahmarṣibhūtasiddhaniṣevite ||K​H suparṇadevabrahmarṣiyakṣasiddhaniṣevite A viṣaghnauṣadhajuṣṭe ca
viṣaghnauṣadhajuṣṭe ca
K​H

viṣaghnauṣadhiyukte ca
A
rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṃkuśadhāriṇaḥ |
jñeyā darvīkarāḥ sarpāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.22]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
maṇḍalair vividhaiś cittrāḥ pṛthavo mandagāminaḥ |
jñeyā maṇḍalinaś cāpi jvalitāgnisamā viṣaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.23]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cittrāḥcitrāḥcittrāḥA​K citrā H cāpiK​H sarpā A jvalitāgnisamāK​H jvalanārkasama A viṣaiḥK​H prabhāḥ A
snigdhā vividhavarṇṇābhis tiryag ūrdhvañ ca rājibhiḥ |
vicitrā iva ye bhānti rājīmantas tu te smṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.24]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tiryag ūrdhvañ catiryag ūrdhvaṃ caA​K tiryag ūrddhañ ca H vicitrā
vicitrā

vicitrā
K​H

citritā
A
rājīmantas tu teK​H rājimantas tu te A
muktārūpyaprabhā ye ca kapilā ye ca pannagāḥ |
suvarṇṇābhāḥ sugandhāś ca te jātyā brāhmaṇāḥ smṛtāḥ
[cf. 1938 ed. 5.4.25]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
suvarṇṇābhāḥ
suvarṇṇābhāḥ
K​H

sugandhayaḥ suvarṇābhās
A
sugandhāś ca teK​H te A
kṣatriyāḥ snigdhavarṇṇās tu pannagā bhṛśakopanāḥ |
sūryaś candraḥ kṣitiś chatraṃ lakṣyaṃ teṣān tathādrijam ||
[cf. 1938 ed. 5.4.26]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sūryaś
sūryaś
K​H

sūrya
A
candraḥcandraḥK​H candrā A kṣitiśK​H kṛti A chatraṃcchattraṃK​H cchatra A lakṣyaṃlakṣyanK​H lakṣma A tathādrijamtathādrijaṃK​H tathā 'mbujam A
kṛṣṇā vajraprabhā ye ca lohitā varṇṇatas tathā |
dhūmrāḥ pārāvatābhāś ca vaiśyās te pannagāḥ smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.4.27]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vajraprabhā ye caK​H vajranibhā ye ca A
mahiṣadvīpivarṇṇābhās tathaiva paruṣatvacaḥ |
bhinnavarṇṇāś ca ye kecic chūdrās te parikīrttitāḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.28]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
mahiṣadvīpivarṇṇābhāsmahiṣadvīpivarṇābhāsA​Kpc​Hac mahiṣadvipivarṇṇābhās Kac mahiṣadvīpidvijavarṇṇābhās Hpc kecic chūdrās teK kecic chūdrā te A kecit śūdrās te H
There is some scribal confusion in witnesses K and H about the second term in the first compound. Possibly dvipa "elephant" has been corrected to dvīpin "tiger". In H, dvija has been added in the margin.
rajanyāḥ prathame yāme sarvāś citrāś caranti ha |
śeṣās tv atho maṇḍalino divā darvīkarās tathā |
[cf. 1938 ed. 5.4.31]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
prathameK​H paścime A sarvāśsarvvāśK​H sarpāś A caranti haK​H caranti hi A śeṣās
śeṣās
K​H

śeṣe
A
tv athoK​H ṣūktā A tathāK​H smṛtāḥ A
The reading sarvāś seems to be sure in K and H, though sarpāḥ would be an easier reading.
kopayanty anilañ jantoḥ phaṇinaḥ sarva eva tu |
pittaṃ maṇḍalinaś cāpi kaphaṃ cānekarājayaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.29]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
atyalpasamavarṇṇābhyāṃ dvidoṣakaralakṣaṇam |
dampatyayogād vijñeyaṃ paravādañ ca vakṣyati |
[cf. 1938 ed. 4.30]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
atyalpasamavarṇṇābhyāṃatyalpasamavarṇṇābhyāṃK​H apatyam asavarṇābhyāṃ A dampatyayogād vijñeyaṃ
dampatyayogād vijñeyaṃ

dampatyayogād vijñeyam
K​H

jñeyau doṣaiś ca dampatyor vi
A
paravādañ caparavādañ caK​H śeṣaś cātra A vakṣyatiK​H vakṣyate A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. darvīkarās tu taruṇā vṛddhā maṇḍalinas tathā |
rājimanto vayomadhyā jāyante mṛtyuhetavaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. nakulākulitā bālā vāriviprahatāḥ kṛśāḥ |
vṛddhāmuktatvaco bhītāḥ sarpās tv alpaviṣāḥ smṛtāḥ
A
tatra darvīkarāḥ kṛṣṇasarpo mahākṛṣṇaḥ kṛṣṇodaraḥ | sarvakṛṣṇaḥ śvetaḥ kapoto valāhako mahāsarpaḥ śaṃkhapālo lohitākṣo gavedhukaḥ parisarpaḥ khaṇḍaphaṇaḥ kūkuṭaḥ padmo mahāpadmaḥ darbhapuṣpo dadhimukhaḥ puṇḍarīkamukho babhrūkuṭīmukho vicitraḥ puṣpābhikīrṇṇābho girisarpo ṛjusarpaḥ śvetadaro mahāśīrṣo 'lagardaś ceti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.34.add-1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sarvakṛṣṇaḥK​H śvetakapo A śvetaḥsvetaḥK​H to, ma A kapotoK​H hākapoto A valāhakoK​H balāhako A śaṃkhapāloK​H śaṅkhakapālo A kūkuṭaḥK kakudaḥ A kukūṭaḥ Hac kukkuṭaḥ Hpc darbhapuṣpoA​K darvbhapuṣpo H puṇḍarīkamukhoK​H puṇḍarīko A babhrūkuṭīmukhovabhrūkuṭīmukhoK​H bhrūkuṭīmukho A vicitraḥem. viṣkiraḥ A vicitra K​H puṣpābhikīrṇṇābhopuṣpābhikīrṇṇābhoK​H puṣpābhikīrṇo A girisarpogirisarppoK​H girisarpaḥ A ṛjusarpaḥrijusarppaḥA rijusarpaḥrijusarppaḥ K​H śvetadarośvetadaroK śvetodaro A svetodaro H mahāśīrṣoK mahāśirā A mahāśīrṣā H 'lagardaślagarddaśem. alagarda A lagardaślagarddaś K​H cetiK​H aśīviṣa iti (1) A
maṇḍalinas tu ādarśamaṇḍalaḥ śvetamaṇḍalo raktamaṇḍalaḥ pṛṣato devadinnaḥ pilindako vṛddhagonasaḥ panasako mahāpanasakaḥ veṇupatrakaḥ śiśuko madanakaḥ pālindakaḥ tantukaḥ puṣpapāṇḍuḥ ṣaḍaṅgo 'gniko babhru kaṣāyaḥ khaluṣaḥ pārāvato hastābharaṇakaḥ tatraś citrakaḥ eṇīpadaś ceti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.34.add-2]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
raktamaṇḍalaḥraktamaṇḍalaḥK​H raktamaṇḍalaḥ, citramaṇḍalaḥ A devadinnaḥdevadinnaḥK​H rodhrapuṣpo A pilindakopilindakoK​H milindako A vṛddhagonasaḥK​H gonaso, vṛddhagonasaḥ A panasakoK​H panaso A mahāpanasakaḥmahāpanasakaḥK​H mahāpanaso A madanakaḥK​H madanaḥ A pālindakaḥK​H pālindiraḥ A tantukaḥK​H piṅgalaḥ, tantukaḥ A ṣaḍaṅgoA​H ṣaḍaṅgā K 'gnikoagnikoA gniko K​H babhruvabhruK​H babhruḥ A khaluṣaḥK​H kaluṣaḥ A hastābharaṇakaḥhastābharaṇakaḥK​H hastābhara A tatraśK ṇaḥ A tatrakaś H eṇīpadaśK​H eṇīpada A cetiK​H iti (2) A
rājīmantas tu puṇḍarīko rājicitro aṅgulirājiḥ dvyaṅgulirājiḥ | bindurājiḥ kardamas tṛṇaśoṣakaḥ śvetahanur darbhapuṣpo lohitākṣaś cakrakaḥ kikkisādaś ceti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.34.add-3]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
rājīmantas turājīmantas tuK​H rājimantas tu A puṇḍarīkoA​K puṇḍarīko hi H rājicitroA​K rājorājicitro H aṅgulirājiḥK​H aṅ A dvyaṅgulirājiḥK​H gularājiḥ A kardamaskardamaskarddamasK​H kardamakaḥ A tṛṇaśoṣakaḥtṛṇaśoṣakaḥK​H tṛṇaśoṣakaḥ, sarṣapakaḥ A darbhapuṣpodarbhapuṣpaśA​K ddarvbhapuṣpo H lohitākṣaśK​H om. A cakrakaḥK​Hac cakrako, godhūmakaḥ A candrakaḥ Hpc kikkisādaśkikkisādaśK​H kikkisāda A cetiK​H iti (3) A
nirviṣās tu valāhako 'hipatākaḥ śukapatro 'jagaro dīpyakaḥ | ilikinī | varṣāhīko dvyāhikaḥ | kṣīrikāpuṣpaḥ puṣpasakalī jyotīratho vṛkṣakaś ceti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.34.add-4]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
valāhakoK​H gala A 'hipatākaḥhi patākaḥem. golī, śū A hi patākaḥhi patākaḥ K​H śukapatroK​H kapatro A 'jagaroajagaroA​H jagaro K dīpyakaḥK​H divya A ilikinīK​H om. A varṣāhīkovarṣāhīkoK​H ko A dvyāhikaḥdvyāhikaḥK varṣāhikaḥ A pyāhikaḥ H kṣīrikāpuṣpaḥkṣīrikāpuṣpaḥK om. A kṣīrikāpuṣpakaḥ H puṣpasakalīK​H puṣpaśakalī A jyotīrathojyotīrathaḥjyotīrathoA​Kpc​H jyotiratho Kac vṛkṣakaśK​H kṣīrikāpuṣpako, ahipatāko, andhāhiko, gaurāhiko, vṛkṣeśa A cetiK​H ya iti (4) A
vaikarañjās tu trayāṇāṃ varṇṇānāṃ vyatirekajās tad yathā | mākuliḥ poṭagalaḥ snigdharājiś ceti || tatra kṛṣṇasarpeṇa gonasyāṃ vaiparītyena vā jāto mākuliḥ | rājilena gonasyāṃ vaiparītyena vā jātaḥ poṭagalaḥ || kṛṣṇasarpeṇa rājimatyāṃ vaiparītyena vā jātaḥ snigdharājir iti || teṣāṃ pitṛvad viṣam utkarṣād dvayor mātṛvad ity eke |
[cf. 1938 ed. 5.4.34.add-5]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
varṇṇānāṃvarṇṇānāṃvarṇṇānāmK​H darvīkarādīnāṃ A vyatirekajāsvyatirekajāḥK​H vyatikarāj jātāḥ A cetiK​H iti A vaiparītyena vāA​H vaiparītena vā K vaiparītyena vāA​H vaiparītyena K pitṛvad viṣampitṛvad viṣamK​H ādyasya pitṛvad viṣo A utkarṣād dvayorH tkarṣo, dvayor A utkarṣād dva ꣸ ꣸ ꣸ ꣸ ꣸ ꣸ yor K mātṛvad itymmātṛvad ityA​Kpc​H mātṛd ity Kac
evam eṣāṃ sarpāṇām aśītir vyākhyātā ||
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
eṣāṃK​H eteṣāṃ A aśītirA​K aśīti H vyākhyātāA vyākhyātāḥ K vyā𑑛 khyātāḥ H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. trayāṇāṃ vaikarañjānāṃ punar divyelakarodhrapuṣpakarājicitrakapoṭagalapuṣpābhikīrṇadarṇadarbhapuṣpavellitakāḥ sapta; teṣām ādyās trayo rājilavat, śeṣā maṇḍalivat A
tatra mahānetrajihvāśirasaḥ pumāṃsaḥ | sūkṣmanetrajihvāśirasaḥ striyaḥ | ubhayalakṣaṇā mandaceṣṭākrodhā napuṃsakā iti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.35]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
mahānetrajihvāśirasaḥK​H mahānetrajihvāsyaśirasaḥ A sūkṣmanetrajihvāśirasaḥK​H sūkṣmanetrajihvāsyaśirasaḥ A mandaceṣṭākrodhāK​H mandaviṣā akrodhā A
tatra sarveṣām eva sarpāṇāṃ sāmānyata eva daṣṭalakṣaṇam upadekṣyāmaḥ | kiṃ kāraṇam | viṣaṃ hi hutahutavahaniśitanistriṃśāśanikalpam āśukāri muhūrttam apy upekṣitam āturam atipātayati | na cāvakāśo 'sti vāksamūham anusartum | pratyekam api ca daṣṭalakṣaṇe 'bhihite sarpatraividhyāt kriyātraividhyaṃ bhavati | tasmāt traividhyena vakṣyāmaḥ | etad dhy āturahitam asaṃmohakarañ cāsminn eva ca sarvavyañjanāvarodha iti |
[cf. 1938 ed. 5.4.36]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
evaK​H om. A upadekṣyāmaḥ | kiṃK​H vakṣyāmaḥ | kiṃ A hutahutavahaniśitanistriṃśāśanikalpamhutahutavahaniśitanistriṃśāśanikalpamhutahutavahaniśitanistriṃśāśanikalpamK​H niśitanistriṃśāśanihutavahadeśyam A 'stistiA​H stiḥ K anusartumanusartuṃanusarttuṃK​H upasartuṃ A api caK​H api A daṣṭalakṣaṇeduṣṭalakṣaṇeA duṣṭalakṣaṇeduṣṭalakṣaṇe K​H 'bhihiteA​H bhihite K sarpatraividhyāt kriyātraividhyaṃKpc sarvatra traividhyaṃ A sarvarpatraividhyāt kriyātraividhyaṃ Kac sarvvatraividhyāt kriyātraividhyam H tasmāt traividhyenaK​H tasmāt traividhyam eva A asaṃmohakarañK asaṃmohakaraṃ ca A asammohe karañ H cāsminn eva cacāsminn eva caK​H api cātraiva sarva A sarvavyañjanāvarodhasarvvavyañjanāvarodhaK​H sarpavyañjanāvarodhaḥ A itiK​H om. A
We emend against K and H, since daṣṭalakṣaṇa is mentioned as the topic at the start of this passage and is attested in the vulgate. The Vācaspatyam has a reading sarvasarpavyañjanāvabodha, which is closer to the vulgate and suggests that others too found this phrase hard to construe.
tatra darvīkaraviṣeṇa tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣadaṃśakṛṣṇatvaṃ raukṣyaṃ sandhivedanā śirogauravaṃ kaṭīpṛṣṭhagrīvādaurbalyaṃ jṛmbhaṇaṃ svarāvasādaḥ khurakhurako jaḍatā śuṣkodgāraḥ kāsaḥ śvāso hikkā vāyor urdhvagamanaṃ śūlodveṣṭanaṃ kṛṣṇalālāsravaṇaṃ phenāgamanaṃ srotovarodhas tās tāś ca vātavedanā bhavanti || maṇḍaliviṣeṇa tu tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣadaṃśapītatvaṃ śītābhilāṣaḥ paridhūpāyanaṃ dāhas tṛṣṇā mado mūrcchā jvaraḥ śoṇitāgamanam ūrdhvam adhaś ca māṃsavasāvasādaḥ śvayathur daṃśakotho viparītadarśanam āturakopas tās tāś ca pittavedanā bhavanti || rājīmadviṣeṇa tu tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣadaṃśapāṇḍutvaṃ śītajvaro romaharṣaḥ stabdhatvaṃ gātrāṇām ādaṃśaśophaḥ sāndrakaphaprasekaś chardir akṣṇoḥ kaṇḍū khurakhurakaḥ ucchvāsanirodhas tās tāś ca kaphavedanā bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.37]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
darvīkaraviṣeṇadarvvīkaraviṣeṇaA​Kpc​H darvakaraviṣeṇa Kac tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣadaṃśakṛṣṇatvaṃtvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣadaṃśakṛṣṇatvaṃH tvaṅnayananakhadaśanavadanamūtrapurīṣadaṃśakṛṣṇatvaṃ A tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīśadaṃśakṛṣṇatvaṃ K sandhivedanāK​H śiraso gauravaṃ sandhivedanā A śirogauravaṃśirogauravaṅK​H om. A svarāvasādaḥK​H vepathuḥ svarāvasādo A khurakhurakoem. ghurghurako A kharukharuko K​H kāsaḥK​H kāsa A śvāsoK​H śvāsau A urdhvagamanaṃK ūrdhvagamanaṃ A ūrddhagamanaṃ H kṛṣṇalālāsravaṇaṃkṛṣṇalālāsravaṇamK​H tṛṣṇā lālāsrāvaḥ A phenāgamanaṃA​K pheṇāgamanaṃ H srotovarodhas tās tāś caK sroto 'varodhas tās tāś ca A srotrovarodhas tās tāś ca H maṇḍaliviṣeṇa tuH maṇḍaliviṣeṇa A maṇḍalaviṣeṇa tu K tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣadaṃśapītatvaṃem. tvagādīnāṃ pītatvaṃ A tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīśadaṃpītatvaṃ Kac tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīśadaṃśapītatvaṃ Kpc tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣadaṃśapītatvaṃ H paridhūpāyanaṃparidhūpāyananK​H paridhūpanaṃ A dāhasK​H dāha A tṛṣṇāK​H stṛṣṇā A ūrdhvamA​K ūrddham H māṃsavasāvasādaḥK māṃsānām avaśātanaṃ A māsāvasādaḥ H viparītadarśanamK​H pītarūpadarśanam A āturakopas tās tāś caK​H āśukopas tās tāś ca A rājīmadviṣeṇa turājīmadviṣeṇa tuK​H rājimadviṣeṇa A tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣadaṃśapāṇḍutvaṃem. śuklatvaṃ tva A tvaṅnakhanayanadaṃśanavadanamūtrapurīśādaṃśapāṇḍutvaṃ Kac tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīśādaṃśapāṇḍutvaṃ Kpc tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣādaṃśapāṇḍutvaṃ H śītajvarośītajvaroK​H gādīnāṃ śītajvaro A romaharṣaḥA romaharṣa K​H akṣṇoḥK abhīkṣṇam akṣṇoḥ A a H kaṇḍūKpc kaṇḍūḥ A kaṇ Kac om. H khurakhurakaḥKpc kaṇṭhe śvayathur ghurghuraka A ḍū khurakhurakaḥ Kac kṣṇoḥ khurukhurukaḥ H tās tāś caK​H tamaḥ praveśas tās tāś ca A
We emend against K and H since khurakhuraka, which is a documented lexeme, appears later in this same passage. This is an onomatapoeic word for "gurgling." The vulgate version, ghurghuraka also appears in dictionaries. Note the variant rājīmat, an attested alternative to rājimat.
tatra puruṣeṇa daṣṭa ūrdhvaṃ prekṣate | striyā tiryaṅ napuṃsakenādha iti | garbhiṇyā pāṇḍumukho ādhmātaś ca bhavati | sūtikayā kukṣiśūlārttaḥ sarudhiraṃ mehati | grāsārthinānnam ākāṃkṣati | vṛddhena cirān mandāś ca vegā bhavanti | bālenāśus tīkṣṇaś ca | nirviṣeṇāviṣaliṅgam | andhāhikenāndhatvam eke | grasanād ajagaraḥ prāṇaharo na viṣād iti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.38]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tatraK​H om. A puruṣeṇaK​H puruṣābhi A ūrdhvaṃA​K urddhvam H striyāem. adhastāt striyā A om. K​H tiryaṅ napuṃsakenādhastriyās tiryaṅ napuṃsakenādhastriyās tiryaṅ napunsakenādhaem. sirāś cottiṣṭhanti lalāṭe, napuṃsakābhidaṣṭas A striyās tiryaṅ napuṃsakenādhastriyās tiryaṅ napuṃsakenādhastriyās tiryaṅ napunsakenādha K​H itiK​H tiryakprekṣī bhavati A garbhiṇyāA​K garbbhiṇyāḥ H ādhmātaś caK​H dhmātaś ca A bhavatibhavati ||K​H om. A mehatimehatiK​H mehaty upajihvikā cāsya bhavati A grāsārthinānnamem. grāsārthinā 'n A grāsārthimānnam K grāsārthino 'nnam H ākāṃkṣatiākāṅkṣatiK​H naṃ kāṅkṣati A cirān mandāś caA​K cirāt mandāś ca H bhavantibhavanti ||K​H om. A bālenāśusvālenāśusK​H bālenāśu A tīkṣṇaś caK​H mṛdavaś ca A ekeK​H ity eke A prāṇaharo naK​H śarīraprāṇaharo na A viṣād itiK​H visāt | tatra sadyaḥ prāṇaharāhidaṣṭaḥ patati śāstrāśanihata eva bhūmau, srastāṅgaḥ svapiti A
We emend against K and H to follow the repeated syntactic pattern of the passage and for sense. It may be that the scribe of K mistook nā for mā.
tatra sarvasarpaviṣāṇāṃ sapta viṣavegā bhavanti | tatra darvīkarāṇāṃ prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ kṛṣṇatām upaiti | tena kārṣṇyaṃ pipīlikāparisarpaṇam iva cāṅge bhavanti || dvitīye māṃsaṃ dūṣayati | tenātyarthakṛṣṇatā granthayaś ca bhavanti || tṛtīye medo dūṣayati | tena daṃśakledaḥ śirogauravaṃ cakṣurgrahaṇañ ca bhavati | caturthe koṣṭham anupraviśati | tataḥ kaphaprabhavān doṣān kopayati tena tandrīkaphaprasekaḥ sandhiviśleṣaś ca bhavati || pañcame 'sthīny anupraviśati tena parvabhedo hikkā dāhaś ca bhavati || ṣaṣṭhe majjām anupraviśati | tena grahaṇīdoṣā gātragauravam atīsāro hṛtpīḍā mūrcchā ca bhavati || saptame śukram anupraviśati vyānañ cātyarthaṃ kopayati kaphañ ca sūkṣmaṃ srotobhyaḥ pracyāvayati | tena śleṣmaprādurbhāvaḥ kaṭīpṛṣṭhaskandabhaṅgaḥ sarvaceṣṭhāvighātaḥ ucchvāsavirodho bhavatīti || maṇḍalinān tu prathame vege viṣaḥ śoṇitaṃ dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ pītatām upaiti | tena pītāvabhāsatā paridāhaś ca bhavati || dvitīye māṃsaṃ dūṣayati | tena cātyarthapītāṅgatā cātyarthaparidāho daṃśaśvayathur bhavati || tṛtīye medo dūṣayati tena kṛṣṇādaṃśakledaḥ svedaś ca bhavati || caturthe pūrvavadanupraviśya jvaram āpādayati || pañcame dāhaṃ sarvagātreṣu karoti | ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavad iti | rājīmatāṃ tu prathame vege śoṇitan dūṣayati || tatpraduṣṭaṃ pāṇḍutām upaiti tena romaharṣaḥ pāṇḍvāvabhāsaś ca puruṣo bhavati || dvitīye māṃsaṃ dūṣayati tena pāṇḍur atyarthajāḍyañ ca bhavati | tṛtīye medo dūṣayati tena daṃśakledo 'kṣināsāsrāvaś ca bhavati || caturthe pūrvavad anupraviśya manyāstambhaśirogauravañ cāpādayati || pañcame vāksaṅgaḥ śītajvaraś ca || ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavad iti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.39]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sarvasarpaviṣāṇāṃsarvvasarppaviṣāṇāṃK​H sarveṣāṃ sarpāṇāṃ viṣasya A sapta viṣavegāsaptaviṣavegāsaptaviṣavegāK​H saptavegā A vegeA​H vega K kārṣṇyaṃA kārṣṇya K​H pipīlikāparisarpaṇampipīlikāparisarppaṇamA​H pipīlikāparisarpa ñca m K ivaA​K​Hpc ivā Hac bhavantibhavantiK​H bhavati A tenātyarthakṛṣṇatāK​H tenātyarthaṃ kṛṣṇatā A granthayaś caK​H śopho granthayaś cāṅge A medoA​Kpc​H me Kac daṃśakledaḥA​K​Hpc daṃśaḥkledaḥ Hac cakṣurgrahaṇañ caK svedaś cakṣurgrahaṇaṃ ca A cakṣugrahaṇañ ca H bhavatiK​H om. A anupraviśatiK​H anupraviśya A tataḥK​H om. A kaphaprabhavānkaphaprabhavānK​H kaphapradhānān A doṣān kopayatidoṣāṃ kopayatiK​H doṣān dūṣayati A tandrīkaphaprasekaḥK​H tandrāpraseka A sandhiviśleṣaś casandhiviśleṣaś caK​H sandhiviśleṣā A bhavatiK​H bhavanti A 'sthīnyA​H sthīny K tenaK​Hpc prāṇam agniṃ ca dūṣayati, tena A tena sarppa Hac majjāmK majjānam A​H tenaK​H om. A grahaṇīdoṣāK​H grahaṇīṃ cātyarthaṃ dūṣayati, tena A gātragauravamK​H gātrāṇāṃ gauravam A sūkṣmaṃK​H sūkṣma A śleṣmaprādurbhāvaḥśleṣmaprādurbhāvaḥK śleṣmavartiprādurbhāvaḥ A śleṣmaprādurvbhāvaḥ H kaṭīpṛṣṭhaskandabhaṅgaḥK kaṭīpṛṣṭhabhaṅgaḥ A kaṭīpṛṣṭhaskande bhaṅgāḥ Hac kaṭīstambhapṛṣṭhaskande bhaṅgāḥ Hpc sarvaceṣṭhāvighātaḥK sarvaceṣṭāvighāto lālāsvedayor ati A sarvvaceṣṭāvighātaḥ H ucchvāsavirodhoucchvāsavirodhoK​H pravṛttir ucchvāsanirodhaś A bhavatītiK ca bhavati A bhavati || H maṇḍalinān tuK​H maṇḍalināṃ A viṣaḥK​H viṣaṃ A tenaK​H tatra paridāhaḥ A paridāhaś caK​H cāṅgānāṃ A tenaK tenātyarthaṃ pī A tenātyarthapītāṅga H cātyarthapītāṅgatācātyarthapītāṅgatā K ta A tā cātyarthapītāṅgatā H cātyarthaparidāhoH tā paridāho A śvarthaparidāho K daṃśaśvayathurdaṃśa śvayathurKpc daṃśe śvayathuś ca A daṃśaś ca śvayathur Kac daṃśaśvayathuś ca H kṛṣṇādaṃśakledaḥK​H pūrvavac cakṣurgrahaṇaṃ tṛṣṇā daṃśakledaḥ A bhavatiK​H om. A pūrvavadanupraviśyapūrvvavad anupraviśyaem. koṣṭham anupraviśya A pūrvavad anupraviśyapūrvvavad anupraviśya K​H dāhaṃK​H paridāhaṃ A pūrvavad itipūrvvavad itiK​H pūrvava A rājīmatāṃ turājīmatān tuK​H t | rājimatāṃ A śoṇitanśoṇitanK​H viṣaṃ śoṇitaṃ A pāṇḍvāvabhāsaś caK​H śuklāvabhāsaś ca A pāṇḍurK​H pāṇḍutā A atyarthajāḍyañatyarthajāḍyañK​H 'tyarthaṃ jāḍyaṃ A caK​H śiraḥśophaś ca A dūṣayatiA​Kpc​H ṣayati Kac daṃśakledodaṃśakledoK​H cakṣurgrahaṇaṃ daṃśakledaḥ A 'kṣināsāsrāvaś cakṣināsāsrāvaś caK​H svedo ghrāṇākṣisrāvaś ca A pūrvavad anupraviśyapūrvvavad anupraviśyaK​H koṣṭham anupraviśya A manyāstambhaśirogauravañmanyāstambhaśirogauravañK​H manyāstambhaṃ śirogauravaṃ A vāksaṅgaḥvāksaṃgaḥK​H vāksaṅgaṃ A śītajvaraś caśītajvarañ caem. śītajvaraṃ caśītajvarañ ca A​K​H ṣaṣṭhasaptamayoḥK​H karoti; ṣaṣṭhasaptamayoḥ A pūrvavad itipūrvvavad itiA​H pūvad iti K
We emend to a nominative for -jvara since the MS readings are extremely clear for the visarga on -saṅgaḥ.
bhavanti cātra ślokāḥ ||
dhātvantareṣu yāḥ sapta kalāḥ saṃparikīrttitāḥ
tāsv ekaikam atikramya vegaṃ prakurute viṣaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.4.40]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
bhavantibhavaṃtiA​H bhavati K cātraA​H om. K ślokāḥH om. A​K tāsv
tāsv
A
tāḥsv
tāḥsv

tāḥsv
K​H
ekaikamekaikamK​H ekaikām A viṣaḥK​H viṣam A
The reading tāḥsv of witnesses H and K is hard to account for. The confusion may have arisen over the ligature of a conjectured reading tās tv ekaikaṃ.Unusually, viṣaḥ has masculine gender in both witnesses K and H. The Siddhāntakaumudī allows a masc. form.
yenāntareṇa tu kalāḥ kālakalpaṃ bhinatti ha |
samīraṇenohyamānaṃ tat tu vegāntaraṃ matam ||
[cf. 1938 ed. 5.4.41]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kalāḥkalāḥK​H kalāṃ A haK​Hac hi A vadanti ha Hpc matammataṃK​H smṛtam A
śūnāṅgaḥ prathame vege paśuḥ pradhyāti duḥkhitaḥ ||
dvitīye lālimān kiñcid dhṛṣṭāṅgaḥ pīḍyate hṛdi |
[cf. 1938 ed. 5.4.42]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pradhyātiK​H dhyāyati A dvitīye
dvitīye
K​H

lālāsrāvo dvitīye
A
lālimān kiñcid dhṛṣṭāṅgaḥem. tu kṛṣṇāṅgaḥ A lālimān kiñciddhṛṣṭāṅgaḥ K lālimān kiñciddhṛṣṭāṅgāḥ Hac lālimān kiñciddṛṣṭāṅgāḥ Hpc
Note the erroneous over-correction by the scribe of witness H.
tṛtīyasya śiroduḥkhaṃ karṇṇagrīvāñ ca bhajyate |
caturthe vepate mūḍhaḥ khādan dantāñ jahāty asūn |
[cf. 1938 ed. 5.4.43]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tṛtīyasyaK​H tṛtīye ca A karṇṇagrīvāñ caK​Hac kaṇṭhagrīvaṃ ca A kaṇṭhagrīvāñ ca Hpc dantāñ jahātyK dantān jahāty A dantān jahaty H
kecid vegatrayaṃ prāhur antaḥsvedeṣu tadvidaḥ ||
vege tu prathame pakṣī dhyāti muhyaty ataḥ param ||
[cf. 1938 ed. 5.4.44]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kecid vegatrayaṃkecid vegatrayamA​K​Hpc kecid vedatrayam Hac antaḥsvedeṣuantaḥ svedeṣuH antaṃ caiteṣu A antasvedeṣu K tadvidaḥtadvidaḥA​K tadviduḥ H vege tu
vege tu
H

dhyāyati
A

vede tu
K
pakṣīK​H vege pakṣī A dhyātiK​H om. A
Ḍalhaṇa noted that his text of 4.44cd, that began dhyāyati prathame vege was not read by some authorities (kecid ācāryāḥ). The Nepalese version does not read exactly as the vulgate or Ḍalhaṇa, but it is similar, and not absent.
dvitīye vihvalaḥ kūjan pakṣī maraṇam arcchati |
kecid ekaṃ vihaṅgeṣu viṣavegam uśanti vai ||
mārjāranakulādīnāṃ viṣaṃ nātipravartata iti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.45]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kūjan pakṣīK​H om. A maraṇamK​H proktas A arcchatiK​H tṛtīye mṛtyum ṛcchati A viṣavegamA viṣaveṣam K viṣavegem H uśanti vaiem. uśanti hi A uṣanti vai K​H nātipravartatanātipravarttataK​H nātipravartate A itiK​H om. A
The root must be vaś, against the Nepalese transmission.

[Adhyāya 5]

athātaḥ sarpadaṣṭacikitsitaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sarpadaṣṭacikitsitaṃsarpadaṣṭacikitsitaṃsarppadaṣṭacikitsitamK​H sarpadaṣṭaviṣacikitsitaṃ A kalpaṃA​K om. H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
sarvair evāditaḥ sarpaiḥ śākhādaṣṭasya dehinaḥ |
badhnīyād gāḍham upari daṃśāt tu caturaṅgulam |
[cf. 1938 ed. 5.5.3]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
badhnīyād gāḍham
vadhnīyād gāḍham
K​H

daṃśasyopari badhnīyā
A
upariK​H d ari A daṃśāt tuK​H ṣṭāś A caturaṅgulamcaturaṃgulaṃcaturaṅgulaṃK​H caturaṅgule A
plotacarmāntavalkānāṃ mṛdunānyatamena vā |
na paryeti viṣaṃ deham ariṣṭābhir nivāritam |
[cf. 1938 ed. 5.5.4]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
mṛdunānyatamena vā | namṛdunānyatamena vā |
na
K
mṛdunā 'nyatamena vai |
na
A
mṛdunānyatamena vā H
paryeti
paryeti
K​H
gacchati A
viṣaṃA​Kpc cāviṣaṃ Kac ca viṣan H nivāritamnivāritaṃA​K nnivārataḥ H
dahed daṃśam athoddhṛtya yatra bandho na jāyate |
ācūṣaṇacchedadāhāḥ sarvatraiva tu pūjitāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.5]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
athoddhṛtyaK​H athotkṛtya A ācūṣaṇacchedadāhāḥ
ācūṣaṇacchedadāhāḥ
A​K

ācūṣaṇacchedadāhaḥ
H
pratipūrya mukhaṃ pāṃśor hitam ācūṣaṇaṃ bhavet |
sandaṣṭavyo 'thavā sarpo daṣṭamātreṇa jānatā ||
[cf. 1938 ed. 5.5.6]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pāṃśorpāṃśorpāṃśorK​H vastrair A bhavet | sandaṣṭavyobhavet |
sandaṣṭavyo
K​H
bhavet |
sa daṣṭavyo
A
daṣṭamātreṇaK​H loṣṭo vā 'pi A jānatāK​H hi tat kṣaṇam A
atha maṇḍalidaṣṭan tu na kathañ cit tu dāhayet |
sa pittaviṣabāhulyād daṃśo dāhād vināśayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.7]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
maṇḍalidaṣṭan tu namaṇḍalidaṣṭan tu namaṇḍalidaṣṭan tu naK​H maṇḍalinā daṣṭaṃ na A cit tuH cana A ca K pittaviṣabāhulyād daṃśopittaviṣavāhulyād daṃśoK​H pittabāhulyaviṣād daṃśo A dāhād vināśayetdāhād vināśayetK​H dāhād visarpate A
ariṣṭām api mantrais tu badhnīyāt mantrakovidaḥ |
sā tu rajjvādibhir baddhā viṣapūtikarī matā |
[cf. 1938 ed. 5.5.8]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
ariṣṭāmA ariṣṭāv K​H mantrais tuK​H mantraiś ca A badhnīyāt mantrakovidaḥ | sā tuvadhnīyāt mantrakovidaḥ |
sā tu
H
badhnīyān mantrakovidaḥ |
sā tu
A
vadhnīyān mantrakovidaḥ |
sā tu
K
rajjvādibhirA rajvādibhir K​H viṣapūtikarīK viṣapratikarī A viṣapūtīkarī H
devabrahmarṣivihitā mantrāḥ satyatapomayāḥ |
bhavanty anatyayāḥ kṣipraṃ viṣaṃ hanyuś ca dustaram |
[cf. 1938 ed. 5.5.9]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
devabrahmarṣivihitādevavrahmarṣivihitāḥdevavrahmarṣivihitāK​H devabrahmarṣibhiḥ proktā A anatyayāḥK​H nānyathā A hanyuś caK​H hanyuḥ su A
viṣaṃ tejomayair mantraiḥ satyabrahmatapomayaiḥ |
yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktair na tathauṣadhaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.10]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
prayuktair naA​K prayuktan na H
mantrāṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ strīmāṃsamadhuvarjinā |
yatāhāreṇa śucinā kuśāstaraṇaśāyinā |
[cf. 1938 ed. 5.5.11]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yatāhāreṇa
yatāhāreṇa
K​H

mitāhāreṇa
A
gandhamālyopahāraiś ca balibhiś cāpi devatām |
pūjayet mantrasiddhyarthaṃ japahomaiś ca yatnataḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.12]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
devatāmdevatāṃH devatāḥ A devatā K pūjayet mantrasiddhyarthaṃ
pūjayet mantrasidhyarthaṃ

pūjayet mantrasiddhyarthaṃ
K​H

pūjayen mantrasiddhyarthaṃ
A
japahomaiś caA​K jāpahomaiś ca H
mantrās tv avidhinā proktā hīnā vā svaravarṇṇataḥ |
yasmān na siddhim āyānti tasmād yojyo 'gadakramaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.13]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
svaravarṇṇataḥsvaravarṇataḥA​K svaravarṇṇitaḥ H 'gadakramaḥA gadakramaḥ K​H
daṃśāt samantāc ca sirāṃ vyadhayet kuśalo bhiṣak |
śākhāśrayāṃ lalāṭe ca veddhavyā visṛte viṣe |
[cf. 1938 ed. 5.5.14]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
daṃśāt samantāc cadaṃśāt samantāc caK​H samantataḥ A sirāṃK​H sirā A vyadhayet kuśalovyadhayet kuśaloK​H daṃśād vidhyet tu kuśalo A bhiṣak | śākhāśrayāṃbhiṣak |
śākhāśrayāṃ
K​H
bhiṣak |
śākhāgre vā
A
lalāṭe caH lalāṭe vā A lalāṭo ca K veddhavyāK​H vyadhyās tā A visṛteK​H viṛte A
raktan nirhriyamānan tu kṛtsnaṃ nirharate viṣam |
tasmād visrāvayed raktaṃ sā hy asya paramā kriyā |
[cf. 1938 ed. 5.5.15]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
raktanH rakte A rakta K nirhriyamānan tunirhriyamānan tuK nirhriyamāṇe tu A nirhriyamāṇan tu H nirharateK​H nirhriyate A paramāparamāA​K parama H
daṃśaṃ samantād agadaiḥ pracchayitvā ca lepayet |
candanośīrasiktena vāriṇā cāpi secayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.16]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
daṃśaṃK​H om. A pracchayitvā caK​H daṃśaṃ pracchayitvā pra A lepayet | candanośīrasiktenalepayet |
candanośīrasiktena
lepayet |
candanośīraśiktena
K​H
lepayet |
candanośīrayuktena
A
cāpiK​H pari A secayetK​H ṣecayet A
pāyayec cāgadāṃs tāṃs tān dadhikṣaudraghṛtādibhiḥ |
tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇavalmīkamṛttikā ||
[cf. 1938 ed. 5.5.17]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pāyayec cāgadāṃs tāṃs tānH pāyaye tā gadāṃs tāṃs tā A pāyayec cāgadāṃ tās tāṃ K dadhikṣaudraghṛtādibhiḥK​H n kṣīrakṣaudraghṛtādibhiḥ A syāt kṛṣṇavalmīkamṛttikāsyāt kṛṣṇavalmīkamṛttikāKpc​H syāt kṛṣṇā valmīkamṛttikā A syāt kṛṣṇavalmīkamṛttikāḥ Kac
kovidāraśirīṣārkaṃ kaṭabhīṃ vāpi bhakṣayet |
na pibet tailakaulatthaṃ madyaṃ sauvīrakaṃ ca na |
[cf. 1938 ed. 5.5.18]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kovidāraśirīṣārkaṃkovidāraśirīṣārkkaṅK​H kovidāraśirīṣārka A kaṭabhīṃH kaṭabhīr A​K vāpiK​H vā 'pi A pibet tailakaulatthaṃpivet tailakaulatthaṃpivet tailakaulatthamK​H pibet tailakaulattha A madyaṃK madya A​H sauvīrakaṃ caK sauvīrakāṇi A sauvīrakan na H naK ca A​H
dravam anyat tu yat kiñcit pītvā pītvā tad uddharet |
prāyo hi vamanenaiva sukhaṃ nirhriyate viṣam |
[cf. 1938 ed. 5.5.19]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
anyat tuA​K anyan tu H tad uddharet | prāyo hitad uddharet |
prāyo hi
K​H
tad udvamet |
prāyo hi
A
sukhaṃsukhanK​H mukhaṃ A
phaṇināṃ viṣavege tu prathamaṃ śoṇitaṃ haret |
dvitīye madhusarpirbhyām agadaṃ saha pāyayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.20]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
prathamaṃK​H prathame A haret | dvitīyeharet |
dvitīye
haret ||
dvitīye
A​H
haret |
dvitī
K
agadaṃK​H om. A sahasaha K​H om. A pāyayetpāyayetK​H pāyayetāgadaṃ bhisak A
nastaḥkarmāñjane yuñjyāt tṛtīye viṣanāśane |
vānte caturthe viṣaghnāṃ yavāgūṃ pāyayed bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 5.5.21]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
nastaḥkarmāñjanenastaḥkarmāñjaneK nasyakarmāñjane A nastakarmmāñjane H viṣanāśaneA viṣanāśanaṃ K​H vānte
vānte
K​H

vāntaṃ
A
viṣaghnāṃK​H om. A yavāgūṃyavāgūṃyavāgūmK​H om. A pāyayed bhiṣakKac​H pūrvoktāṃ yavāgūm atha dāpayet A pāyayed bhiṣak * śītopacāraṃ puruṣaṃ vegayoḥ pañcaṣaṣṭhayoḥ pāyayet chodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitā saptame tv avapīḍena śiras tīkṣṇena śodhayet pūrvā maṇḍalināṃ vegā darvīkaravad ācaret tṛtīye ca viriktasya * Kpc
At this point in manuscript K, the scribe's eye skipped from the word yavāgūṃ forward to the phrase yavāgūn dāpayed dhitāṃ in verse 5.5.26b. A different scribe noticed this and added an asterisk to the text and inserted the skipped passage at the bottom of the folio, between two asterisks. This addition is very faint.
We read viṣanāśane, agreeing with the acc. dual of nastaḥkarmāñjane, against the Nepalese witnesses K and H, because an accusative does not construe. It is most unlikely to be an adverbial form qualifying yuñjyat.
śītopacāraṃ puruṣaṃ vegayoḥ pañcaṣaṣṭhayoḥ |
pāyayec chodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitām |
[cf. 1938 ed. 5.5.22]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śītopacāraṃśītopacāramA​Kpc​H om. Kac puruṣaṃpuruṣamKpc​H kṛtvādau A om. Kac vegayoḥKpc​H bhiṣak pañ A om. Kac pañcaṣaṣṭhayoḥKpc​H camaṣaṣṭhayoḥ A om. Kac pāyayec chodhanaṃ
pāyayec chodhanaṃ
pāyayet chodhanaṃ
pāyayec chodhanan
A​Kpc​H
om. Kac
tīkṣṇaṃA​Kpc​H om. Kac yavāgūñyavāgūṃA​Kpc​H om. Kac cāpiA​Kpc​H om. Kac kīrttitāmkīrtitāmkīrttitāṃA​H om. Kac kīrttitā Kpc
saptame tv avapīḍena śiras tīkṣṇena śodhayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.23]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
saptameA​Kpc​H om. Kac tv avapīḍenaA​Kpc​H om. Kac śirasA​Kpc​H om. Kac tīkṣṇenaA​Kpc om. Kac tīkṣṇeṇa H śodhayetKpc​H śodhayet |
tīkṣṇam evāñjanaṃ dadyāt tīkṣṇaśastreṇa mūrdhni ca
A
om. Kac
pūrvo maṇḍalināṃ vego darvīkaravad ācaret |
[cf. 1938 ed. 5.5.24]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pūrvoKpc​H kṛtvā kākapadaṃ carma sāsṛg vā piśitaṃ kṣipet |
pūrvo
A
om. Kac
maṇḍalināṃmaṇḍalināmA​Kpc​H om. Kac vegoA​Kpc​H om. Kac darvīkaravad ācaretdarvvīkaravad ācaretA​Kpc​H om. Kac
dvitīye sarppirmmadhunī pāyayitvā ca vāmayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.25]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dvitīyeH agadaṃ madhusarpirbhyāṃ dvitīye A sarppirmmadhunīsarppirmmadhunīH om. A pāyayitvā caH pāyayeta ca A vāmayetH
vāmayitvā yavāgūṃ ca pūrvoktām atha dāpayet
A
tṛtīye ca viriktasya yavāgūn dāpayed dhitām |
caturthe pañcame cāpi darvvīkaravad ācaret |
[cf. 1938 ed. 5.5.26]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tṛtīyeA​Kpc​H om. Kac ca viriktasyaKpc śodhitaṃ tīkṣṇair A om. Kac saviriktasya Hac suviriktasya Hpc yavāgūnyavāgūṃA​H yavāgum K dāpayed dhitāmdāpayed dhitāṃK​H pāyayed dhitām A cāpiA​K vāpi H
kākolyādir hitaḥ ṣaṣṭhe peyaś ca madhuro 'gadaḥ |
hito 'vapīḍe tv agadaḥ saptame viṣanāśanaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.27]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
'gadaḥA gadaḥ K​H 'vapīḍeA​H vapīḍe K
atha rājimatāṃ vege prathame śoṇitaṃ haret |
[cf. 1938 ed. 5.5.28]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
athaK​H pūrve A prathameprathameK​H 'lābubhiḥ A haretK​H haret |
agadaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ pāyayeta ca
A
vāntaṃ dvitīye tv agadaṃ pāyayed viṣanāśanam |
tṛtīyādiṣu triṣv eva vidhir dārvīkaro hitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.29]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
evaK​H evaṃ A
ṣaṣṭhe 'ñjanaṃ tīkṣṇatamam avapīḍaś ca saptame |
garbhiṇībālavṛddhānāṃ sirāvedhavivarjitam |
[cf. 1938 ed. 5.5.30]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
ṣaṣṭheA ṣaṣṭhe ñ K​H 'ñjanaṃjananA janaṃjanan K​H garbhiṇībālavṛddhānāṃ
garbhiṇībālavṛddhānāṃ

garbhiṇīvālavṛddhānāṃ
A​K

garvbhiṇībālavṛddhānāṃ
H
sirāvedhavivarjitamsirāvedhavivarjitaṃsirāvedhavivarjjitaṃK​H sirāvyadhanavarjitam A
viṣārttiṣu yathoddiṣṭaṃ vidhānaṃ mṛdu śasyate |
raktāvasekāñjanāni naratulyāny ajāvike |
[cf. 1938 ed. 5.5.31]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣārttiṣuK​H viṣārtānāṃ A mṛduK​H om. A raktāvasekāñjanāni
raktāvasekāñjanāni

raktāvasekāñjanāni
K​H
mṛdu |
raktāvasekāñjanāni
A
naratulyānyA​Kpc naratulyā Kac naratulyāñ H ajāvikeA​Kpc vike Kac janāvike H
gavāśvayos tad dviguṇaṃ triguṇaṃ mahiṣoṣṭrayoḥ |
caturguṇaṃ tu nāgānāṃ kevalaṃ sarvapakṣiṇām |
[cf. 1938 ed. 5.5.32]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
gavāśvayosgavāśvayosK​H om. A tad dviguṇaṃH om. A ta dviguṇāṃ K mahiṣoṣṭrayoḥmahiṣoṣṭrayoḥ |K​H mahiṣe soṣṭre gavāśve dviguṇaṃ tu A caturguṇaṃ tu
caturguṇaṃ tu

caturguṇan tu
K​H
tat |
caturguṇaṃ tu
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. pariṣekān pradehāṃś ca suśītān avacārayet |
māṣakaṃ tv añjanasyeṣṭaṃ dviguṇaṃ nasyato hitam |
pāne caturguṇaṃ pathyaṃ vamane 'ṣṭaguṇaṃ punaḥ
A
deśaprakṛtisātmyartuviṣavegabalābalam |
pradhārya nipuṇaṃ budhyā tataḥ karma samācaret |
[cf. 1938 ed. 5.5.34]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
deśaprakṛtisātmyartuviṣavegabalābalamdeśaprakṛtisātmyartuviṣavegabalābalamA deśe prakṛtisātmyantuviṣavegavalāvalaṃ K deśaprakṛtisātmyantuviṣavegavalāvalaṃ H nipuṇaṃnipunamA nipunaṃnipunam K​H
We emend ntu to rtu; the readings of this akṣara in the Nepalese manuscripts are hard to judge, but on balance it looks as if scribes at an earlier stage of transmission may have misread rtu as ntu.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. vegānupūrvyā karmoktam idaṃ viṣavināśanam |
karmāvasthāviśeṣeṇa viṣayor ubhayoḥ śṛṇu
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. vivarṇe kaṭhine śūne saruje 'ṅge viṣānvite |
tūrṇaṃ visravaṇaṃ kāryam uktena vidhinā tataḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. kṣudhārtam anilaprāyaṃ tad viṣārtaṃ samāhitaḥ |
pāyayeta rasaṃ sarpiḥ śuktaṃ kṣaudraṃ tathā dadhi
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. tṛḍdāhadharmasaṃmohe paittaṃ paittaviṣāturam |
śītaiḥ saṃvāhanasnānapradehaiḥ samupācaret
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. śīte śītaprasekārtaṃ ślaiṣmikaṃ kaphakṛdviṣam |
vāmayed vamanais tīkṣṇais tathā mūrcchāmadānvitam
A
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
em. koṣṭhadāharujādhmānamūtrasaṅgaruganvitam |
virecayec chakṛdvāyusaṅgapittāturaṃ naram
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. śūnākṣikūṭaṃ nidrārtaṃ vivarṇāvilalocanam |
vivarṇaṃ cāpi paśyan tam añjanaiḥ samupācaret
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. śiroruggauravālasya hanustambhagalagrahe |
śiro virecayet kṣipraṃ manyāstambhe ca dāruṇe
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. naṣṭasaṃjñaṃ vivṛttākṣaṃ bhagnagrīvaṃ virecanaiḥ |
cūrṇaiḥ pradhamanais tīkṣṇair viṣārtaṃ samupācaret
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. tāḍayec ca sirāḥ kṣipraṃ tasya śākhālalāṭajāḥ |
tāsv aprasicyamānāsu mūrdhni śastreṇa śastravit
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. kuryāt kākapadākāraṃ vraṇam evaṃ sravanti tāḥ |
saraktaṃ carma māṃsaṃ vā nikṣipec cāsya mūrdhani
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. carmavṛkṣakaṣāyaṃ vā kalkaṃ vā kuśalo bhiṣak |
vādayec cāgadair liptvā dundubhīṃs tasya pārśvayoḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. labdhasaṃjñaṃ punaś cainam ūrdhvaṃ cādhaś ca śodhayet A
niḥśeṣaṃ nirharec cainaṃ viṣaṃ paramadurjayam |
[cf. 1938 ed. 5.5.47]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
nirharec cainaṃnirharec cainamK​Hpc nirharec caivaṃ A nirhac cainam Hac
svalpam apy avatiṣṭhaṃ hi bhūyo vegāya kalpate |
kuryād vā sādavaivarṇṇyajvarakāsaśirorujaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.48]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
svalpamK​H alpam A avatiṣṭhaṃ hiavatiṣṭhaṃ hiK​H avaśiṣṭaṃ hi A sādavaivarṇṇyajvarakāsaśirorujaḥsādavaivarṇyajvarakāsaśirorujaḥsādavaivarṇṇyajvarakāsasirorujaḥA​K sādavaivarṇṇyajvarakāsaśirorujāḥ H
śoṣaśophapratiśyāyatimirārucijāḍyatām |
tāsu cāpi yathāyogaṃ pratikarma prayojayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.49]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śoṣaśophapratiśyāyatimirārucijāḍyatāmśoṣaśophapratiśyāyatimirārucijāḍyatāṃśoṣaśophapratiśyāyatimirārucijāḍyatāṃK​H śophaśoṣapratiśyāyatimirārucipīnasān A tāsu
tāsu
K​H

teṣu
A
yathāyogaṃyathāyogamK​H yathādoṣaṃ A pratikarmapratikarmmaA​K​Hpc prati Hac
viṣārttopadravāṃś cāpi yathāsvaṃ samupācaret ||
athāriṣṭāṃ vimucyāśu pracchayitvāṅkitaṃ tayā |
[cf. 1938 ed. 5.5.50]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
samupācaret || athāriṣṭāṃsamupācaret |
athāriṣṭāṃ
samupācaret ||
athāriṣṭāṃ
A​K
samupācaret ||
yathāriṣṭām
H
vimucyāśuA​H vimucyāśuḥ K
vidyāt tatra viṣaṃ skannaṃ bhūyo vegāya kalpate |
[cf. 1938 ed. 5.5.51]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vidyāt tatravidyāt tatraK​H dahyāt tatra A kalpateK​H kalpate |
evam auṣadhibhir mantraiḥ kriyāyogaiś ca yatnataḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. viṣe hṛtaguṇe dehād yadā doṣaḥ prakupyati |
tadā pavanam udvṛttaṃ snehādyaiḥ samupācaret
A
viṣāpāye 'nilaṃ kruddhaṃ jayed anilavāraṇaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.52.add-1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
'nilaṃem. nilaṃ K​H
tailamadyakulatthāmlavarjair viṣaharāyutaiḥ |
pittaṃ pittajvaraharaiḥ kaṣāyasneharecanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.53]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tailamadyakulatthāmlavarjairem. tailamatsyakulatthāmlavarjyair A tailamadyakulatthāmblavarjair K tailamadyakulatthāmlavarjyair H pittaṃ
pittaṃ

pittam
K​H
om. A
pittajvaraharaiḥpittajvaraharaiḥK​H
pittajvraharaiḥ
A
kaṣāyasneharecanaiḥK​H pittaṃ kaṣāyasnehabastibhiḥ A
kapham āragvadhādyena sakṣaudreṇa gaṇena tu ||
[cf. 1938 ed. 5.5.54]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
gaṇena tuK​H gaṇena tu |
śleṣmaghnair agadaiś caiva tiktai rūkṣaiś ca bhojanaiḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. vṛkṣaprapātaviṣam apatitaṃ mṛtam ambhasi |
udbaddhaṃ ca mṛtaṃ sadyaś cikitsen naṣṭasaṃjñavat
A
gāḍhaṃ baddhe 'riṣṭayā pracchite vā |
tīkṣṇair lepair viṣaśeṣeṇa vāpi |
śūne gātre klinnam atyarthapūti
śīrṇṇaṃ māṃsaṃ viṣapūti pradiṣṭaṃ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.56]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
'riṣṭayāA riṣṭayā K​H viṣaśeṣeṇavviṣaśeṣeṇaK​H tadvidhair vāvaśiṣṭaiḥ A vāpiK​H om. A śīrṇṇaṃśīrṇṇamK​H jñeyaṃ A viṣapūtiK​H tadviṣāt pūti A pradiṣṭaṃpradiṣṭaṃK​H kaṣṭam A
sadyaḥ kṣataṃ pacyate yasya jantoḥ |
kṛṣṇaṃ raktaṃ sravate dahyate ca |
śyāvībhūtaṃ klinnam atyarthapūti |
kṣatāt māṃsaṃ śīryate yasya cāpi |
[cf. 1938 ed. 5.5.57]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sadyaḥsadyoA​H sadya K kṣataṃkṣatamK​H viddhaṃ A pacyateK​H nisrave A yasyaK​H om. A jantoḥK om. A janto H kṛṣṇaṃ
kṛṣṇaṃ
K​H
t kṛṣṇa A
sravateK​H pākaṃ yāyā A dahyate caK​H d dahyate cāpy A śyāvībhūtaṃ
śyāvībhūtaṃ
K​H
abhīkṣṇam |
kṛṣṇībhūtaṃ
A
atyarthapūtiK​H atyarthapūti śīrṇaṃ māṃsaṃ yāty A kṣatāt māṃsaṃ
kṣatāt māṃsaṃ
K​H
ajasraṃ kṣatāc ca A
śīryateśīryateK​H om. A yasyaK​H om. A cāpiK​H om. A
tṛṣṇā mūrcchā jvaradāhau ca yasya |
digdhāhataṃ taṃ manujam vyavasyet ||
[cf. 1938 ed. 5.5.58]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
jvaradāhauK​H bhrāntidāhau A caK​H jvaraś ca A yasyaK​H yasya syus taṃ A digdhāhataṃ taṃdigdhāhatan taṃK​H digdhaviddhaṃ A manujamK​H om. A vyavasyetvyavasyetK​H vyavasyet |
pūrvoddiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ sarvam etaj juṣṭaṃ yasyālaṃ viṣeṇa vraṇāḥ syuḥ
A

These two hemistiches are in different eleven-syllable metres, śālinī and indravajrā. The vugate casts the same general material into two śālinī hemistiches.
liṅgāny etāny eva vā yasya vidyād |
vraṇe viṣaṃ yasya dattaṃ pramādāt |
digdhāhataṃ viṣajuṣṭaṃ vraṇañ ca |
ye cāpy anye viṣapūtivraṇārttāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.58.add-1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yasyaK tasya H viṣajuṣṭaṃviṣajuṣṭamH viṣaṃ juṣṭaṃ K viṣapūtivraṇārttāḥKpc​H viṣapū Kac
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. lūtādaṣṭā digdhaviddhā viṣair vā juṣṭā prāyaste vraṇāḥ pūtimāṃsāḥ A
teṣāṃ dhīmān adhimāṃsāny apohya |
jalaukābhiḥ śoṇitaṃ cāpahṛtvā ||
[cf. 1938 ed. 5.5.59cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
teṣāṃteṣānA​Kpc​H om. Kac dhīmān adhimāṃsānydhīmān adhimānsānyH yuktyā pūtimāṃsāny A om. Kac dhīmāṃn adhimāṃsāny Kpc apohyaapohyaA​Kpc​H om. Kac jalaukābhiḥH
vāryokobhiḥ
A
om. Kac jallaukābhiḥ Kpc
śoṇitaṃśoṇitañA​Kpc​H om. Kac cāpahṛtvācāpahṛtvāKpc​H cāpahṛtya A om. Kac
hṛtvā doṣān ūrdhvamadhaś ca samyak |
siñcec chītaiḥ kṣīriṇāṃ tvakaṣāyaiḥ |
vastrāntarān dāpayec ca pradehāñ |
cchītair dravyair ghṛtayuktair viṣaghnaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.60]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
doṣān ūrdhvamadhaś caK doṣān kṣipram ūrdhvaṃ tv adhaś ca A doṣān ūrddhvam adhaś ca H samyak | siñcec chītaiḥsamyak
siñcec chītaiḥ
K​H
samyak siñce A
kṣīriṇāṃkṣīriṇāṃK​H t kṣīriṇāṃ A tvakaṣāyaiḥK tvakkaṣāyaiḥ A​H vastrāntarān
vastrāntarāṃ

vastrāntarān
K​H

antarvastraṃ
A
pradehāñK​H pradehā A cchītair
chītair
K​H
n śītair A
dravyairA​H dravyai K ghṛtayuktairK​H ājyayuktair A
kṣate 'sthani sa viṣair eṣa eva |
vidhiḥ kāryaḥ pittaviṣe tathaiva ||
trivṛd viśalyā madhukaṃ haridre |
mañjiṣṭhavakrau lavaṇaś ca sarvaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.61]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kṣateK​H bhinne tv asthnā duṣṭajā A 'sthani saem. tena A sthitiḥ sa K​H viṣairK​H om. A eṣaeṣaeṣaK​H om. A evaK​H om. A vidhiḥK​H om. A pittaviṣeK​H
pūrvo mārgaḥ paittike yo viṣe
A
tathaivaK​H ca A trivṛd viśalyā
tṛvṛd viśalyā

tṛvṛd viśalyā
em.

trivṛdviśalye
A
tṛvṛd viśalyā
tṛvṛd viśalyā

tṛvṛd viśalyā
K​H
mañjiṣṭhavakraumañjiṣṭhavakrauK
raktā narendro
A
mañjiṣṭhavarggo Hac mañjiṣṭhayuktovarggo Hpc
sarvaḥsarvvaḥK​H vargaḥ A
We emend against the Nepalese manuscripts, following the sense of asthnā in the vulgate text.There is no mañjiṣṭhā varga; there is a plant vakra.
kaṭutrikaṃ caiva vicūrṇṇitāni
śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni |
eṣo 'gado hanti viṣaṃ prayuktaḥ
pānāñjanābhyañjananasyayogaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.62]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
caivacaivaA​K​Hpc cai Hac vicūrṇṇitāniK​H sucūrṇitāni A nidadhyāt madhusaṃyutāniK​H nidadhyān madhusaṃyutāni A 'gadoA​H gado K
avāryavīryo viṣavegahantā
mahāgado nāma mahāprabhāvaḥ ||
viḍaṅgapāṭhātriphalājamodā-
hiṅgūni vakraṃ trikaṭuṃ tathaiva |
[cf. 1938 ed. 5.5.63]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
avāryavīryoA avāravīryo K​H viḍaṅgapāṭhātriphalājamodā
viḍaṅgapāṭhātriphalājamodā
A​H

viḍaṅgapāṭhatriphalājamoda
K
hiṅgūni
hiṅgūni
hiṃgūniA​H
hiṃguni K
trikaṭuṃK trikaṭū A trikaṭūn H tathaivaK​H ni caiva A
We emend to avārya- against the Nepalese manuscripts, following the sense and the vulgate text.
sarvaś ca vargo lavaṇaḥ susūkṣmaḥ
sacitrakakṣaudrayuto nidheyaḥ |
śṛṅge gavāṃ śṛṅgamayena caiva
pracchāditaḥ pakṣam upekṣitaś ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.64]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
susūkṣmaḥA​H sasūkṣmaḥ K sacitrakakṣaudrayutosacitrakakṣaudrayutoK​H
sacitrakaḥ kṣaudrayuto
A
nidheyaḥA​K vidheyaḥ H
eṣo 'gadaḥ sthāvarajaṅgamānāñ
jetā viṣāṇām ajito hi nāmnā ||
prapauṇḍarīkaṃ suradāru rāsnā
kālānusārī kaṭurohaṇīś ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.65]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
'gadaḥA​H gada K rāsnā rāsnā K​H mustā A kālānusārīK​H
kālānusāryā
A
kaṭurohaṇīśK kaṭurohiṇī A kaṭurohiṇīñ H
sthauṇeyakadhyāmakapadmakāni
punnāgatālīsasuvarcikāś ca |
kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ
śaileyakuṣṭhe tagaraṃ priyaṅguḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.66]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sthauṇeyakadhyāmakapadmakānisthauṇeyakadhyāmakapadmakāniK​H sthauṇeyakadhyāmakaguggulūni A punnāgatālīsasuvarcikāś capunnāgatālīsasuvarcikāś caK
punnāgatālīśasuvarcikāś ca
A
punnāgatālīsasuvarccikāñ ca H
kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ
kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ

kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ
A​H

kuṭannaṭailāsitasinduvārāḥ
K
priyaṅguḥA​H priyaṃṅguḥ K
lodhraṃ tathā guggulagairikañ ca
sasaindhave pippalināgare ca |
sūkṣmāṇi cūrṇṇāni samāni kṛtvā
śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni |
[cf. 1938 ed. 5.5.67]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
lodhraṃlodhranK​H rodhraṃ A tathāK​H jalaṃ A guggulagairikañ caguggulagairikañ caK kāñcanagairikaṃ ca A guggulugairikañ ca H sasaindhave
sasaindhave
K​H

samāgadhaṃ candanasaindha
A
pippalināgare caK​H vaṃ ca A nidadhyāt madhusaṃyutāninidadhyāt madhusaṃyutāniK​H nidadhyān madhusaṃyutāni A
eṣo 'gadas tārkṣya iti pradiṣṭo
viṣan nihanyād api takṣakasya ||
māṃsīhareṇutriphalāmuruṅgī
mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapadmakāni |
[cf. 1938 ed. 5.5.68]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
'gadasA gadas K​H māṃsīhareṇutriphalāmuruṅgīem.
māṃsīhareṇutriphalāmuraṅgī
A

māṃsīhareṇutriḥphalāmuruṅgī
K

mānsīhareṇus tṛphalāmuruṅgī
H
mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapadmakānimañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapadmakānimañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapadmakāniK​H
raktālatāyaṣṭikapadmakāni
A
viḍaṅgatālīsasugandhikailā
tvakkuṣṭhavakrāṇi sacandanāni |
bhārgī paṭolīkiṇihī sapāṭhā
mṛgādanī kroṣṭakamekhalā ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.69]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viḍaṅgatālīsasugandhikailāviḍaṅgatālīsasugandhikailāK​H viḍaṅgatālīśasugandhikailā A tvakkuṣṭhavakrāṇitvakkuṣṭhavakrāṇiK​H tvakkuṣṭhapatrāṇi A paṭolīkiṇihīpaṭolīkiṇi hīK​H paṭolaṃ kiṇihī A kroṣṭakamekhalāK​H karkaṭikā puraś A
pālindyaśokau kramukaṃ surasyā
prasūnam āruṣkarajañ ca puṣpam |
cūrṇṇāny athaiṣāṃ nihitāni śṛṅge
deyāni pittāni samākṣikāni |
[cf. 1938 ed. 5.5.70]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
surasyāsurasyāḥK surasyāḥsurasyāḥ A​H cūrṇṇāny
cūrṇṇāny
K​H

sūkṣmāni cūrṇāni
A
athaiṣāṃathaiṣānK​H sa A nihitāninihitāniK​H māni A deyāniK​H nyaset sa A samākṣikāniK​H samākṣikāṇi A
varāhagodhāśikhiśalyakānāṃ
mārjārajaṃ pārṣatanākule ca |
yasyāgado 'yaṃ sukṛto gṛhastho
nāmnārṣabho nāma nararṣabhasya |
[cf. 1938 ed. 5.5.71]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
varāhagodhāśikhiśalyakānāṃvarāhagodhāśikhiśalyakānāmK​H varāhagodhāśikhiśallakīnāṃ A 'yaṃA yaṃ K​H gṛhasthoK​H gṛhe syān A nāmnārṣabhoK​H nāmnarṣabho A
na tatra sarpāḥ kuta eva kīṭās
tyajanti vīryāṇi viṣāṇi caiva |
etena bheryaḥ paṭahāś ca digdhāḥ
nānadyamānā viṣam āśu hanyuḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.72]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
digdhāḥ patākāś ca nirīkṣya sadyo
viṣābhibhūtāḥ sukhino bhavanti ||
lākṣā hareṇvau naladapriyaṅgvau
mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapṛthvikāś ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.73]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣābhibhūtāḥviṣābhibhūtāḥK​H viṣābhibhūtā A sukhinoK​H hy aviṣā A hareṇvauK​H hareṇur A naladapriyaṅgvaunalada priyaṃgvauH naladaṃ priyaṅguḥ A naladapriyagvau K mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapṛthvikāśmañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapṛthvikāśmañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapṛthvikāśK​H śigrudvayaṃ yaṣṭikapṛthvikāś A
cūrṇṇīkṛto 'yaṃ rajanīvimiśro
vargo nidheyo madhusarpiṣāktaḥ |
śṛṅge gavāṃ pūrvavad ā pidhānas
tataḥ prayojyo 'ñjanapānanasyaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.74]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
'yaṃA yaṃ K​H rajanīvimiśroA​H rajanāvimiśro K vargovarggoK​H sarpirmadhubhyāṃ sahito A madhusarpiṣāktaḥmadhusarppiṣāktaḥK​H om. A pidhānasA​H pidhāṇas K 'ñjanapānanasyaiḥñjanapānanasyaiḥK​H 'ñjananasyapānaiḥ A
sañjīvano nāma gatāsukalpān
eṣo 'gado jīvayatīha martyān |
śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅga
śvetā girihvā kiṇihī sitā ca ||
[cf. 1938 ed. 5.5.75]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
gatāsukalpān eṣo 'gadoA gatāśukalpān ??gado K gatāśukalpa?m eṣo gado Hac gatāsukalpa?m eṣo gado Hpc martyān | śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅgamartyān |
śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅga
K
martyān |
śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅgyaḥ
A
martyaḥ ||
śleṣmāntakīkaṭphalamātuluṅgā
H
sataṇḍulīyo 'gada eṣa mukhyo
viṣeṣu darvīkararājilānām ||
drākṣāśvagandhā gajavṛttikā ca
śvetā ca piṣṭā samabhāgayuktāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.76]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
'gadaA gada K​H eṣaA​K eva H viṣeṣuA​H viśeṣu K drākṣāśvagandhā
drākṣāśvagandhā
K​H

drākṣā sugandhā
A
gajavṛttikā cagajavṛttikā caK​H nagavṛttikā ca A śvetā casvetā caK śvetā sa A svetā ? H piṣṭāK​H maṅgā A samabhāgayuktāḥsamabhāgayuktāḥK​H samabhāgayuktā A
deyo dvibhāgaḥ surasacchadasya
kapitthabilvād api dāḍimāc ca |
tathā ca bhāgo sitasinduvārād
aṅkollabījād api gairikāc ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.77]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
surasacchadasyaK​H surasācchadasya A tathā ca
tathā ca

tathā ca
K​H

tathārdha
A
bhāgoK​H bhāgaḥ A sitasinduvārād aṅkollabījād apisitasinduvārād aṅkollavījād apisitasinduvārād aṃkollavījād apiK​H sitasindhuvārād aṅkoṭhamūlād api A
eṣo 'gadaḥ kṣaudrayuto nihanti
viśeṣato maṇḍalinām viṣāṇi ||
[cf. 1938 ed. 5.5.78ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
'gadaḥA​H gado K
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. vaṃśatvagārdrāmalakaṃ kapitthaṃ kaṭutrikaṃ haimavatī sakuṣṭhā A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. karañjabījaṃ tagaraṃ śirīṣapuṣpaṃ ca gopittayutaṃ nihanti |
viṣāṇi lūtondurapannagānāṃ kaiṭaṃ ca lepāñjananasyapānaiḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. pūrīṣamūtrānilagarbhasaṅgānnihanti vartyañjananābhilepaiḥ |
kācārmakothān paṭalāṃś ca ghorān puṣpaṃ ca hantyañjananasyayogaiḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. samūlapuṣpāṅkuravalkabījāt kvāthaḥ śirīṣāt trikaṭupragāḍhaḥ |
salāvaṇaḥ kṣaudrayuto 'tha pīto viśeṣataḥ kīṭaviṣaṃ nihanti
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. kuṣṭhaṃ trikaṭukaṃ dārvī madhukaṃ lavaṇadvayam |
mālatī nāgapuṣpaṃ ca sarvāṇi madhurāṇi ca
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. kapittharasapiṣṭo 'yaṃ śarkarākṣaudrasaṃyutaḥ |
viṣaṃ hantyagadaḥ sarvaṃ mūṣikāṇāṃ viśeṣataḥ
A
somarājīyabahulā kadalī sinduvārakaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.84ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
somarājīyabahulāsomarājīyavahulāK somarājīphalaṃ puṣpaṃ A somarājīyavaphalā H kadalīkadalīK​H kaṭabhī A sinduvārakaḥK​H sindhuvārakaḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. punarnavā śirīṣasya puṣpamāragvadhārkajam A
śyāmāmbaṣṭhā tālapatrī tathāmrāśmantako 'pi ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.85cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tālapatrītālapatrītālapattrīK​H viḍaṅgāni A tathāmrāśmantakoK​H tathāmrāśmantakā A 'pipiK​H ni A
maṇḍūkaparṇṇī varuṇaḥ saptalā sa punarṇṇavā ||
[cf. 1938 ed. 5.5.85.add-1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
corako nāgavinnā ca tathā sarpasugandhikā |
[cf. 1938 ed. 5.5.84cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
nāgavinnā canāgavinnā caK​H varu A tathāK​H ṇaḥ kuṣṭhaṃ A sarpasugandhikāsarppasugandhikāK​H sarpagandhā sasaptalā A
bhūmī kuravakaś caiva gaṇa ekarasaḥ smṛtaḥ ||
ekaikaśo dvandvaśo vā prayoktavyo viṣāpahaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.86]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kuravakaśK​H kurabakaś A ekarasaḥH ekasaraḥ A ekarasa K smṛtaḥA​H smṛtāḥ K ekaikaśo
ekaikaśo
K​H

ekaśo
A
dvandvaśo vādvandvaśo vāK​H dvitriśo vā A prayoktavyoK​H 'pi prayoktavyo A viṣāpahaḥA viṣāpaham iti K viṣāpaha iti H
|| iti kalpe 5 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
|| itiitiA om. K || H kalpeem. suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sarpadaṣṭaviṣacikitsitaṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ A kalpe 5 || ❈ K kalpasthāne pañcamo 'dhyāyaḥ H

[Adhyāya 6 in the Nepalese MSS, dhyāya 7 in the vulgate]

athāto mūṣikākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
mūṣikākalpaṃmūṣikākalpamK​H mūṣikakalpaṃ A
This chapter is numbered chapter 6 in witnesses N and H.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
pūrvam uktāḥ śukraviṣāḥ mūṣikā ye samāsataḥ |
nāmalakṣaṇabhaiṣajyair aṣṭādaśa nibodha tāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.3]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
uktāḥK​H om. A mūṣikā yeK​H uktā mūṣikā ye A tāḥK me A tāṃ H
lālanaḥ putrakaḥ kṛṣṇo vasiraś cikkiras tathā |
cchucchundaro 'ralaś caiva kaṣāyadaśano 'pi ca |
[cf. 1938 ed. 5.7.4]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kṛṣṇoA​H kṛṣṇa K vasiraśK​H haṃsiraś A cikkirasK​H cikvi(kki)ras A cchucchundaro
chucchundaro

cchucchundaro
A​K

jāyate
H
'ralaśem. 'lasaś A ralaś K garalaś H
kuliṅgaś cājitaś caiva capalaḥ kapilas tathā |
kokilo 'ruṇasaṃjñaś ca mahākṛṣṇas tathonduruḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.5]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kuliṅgaśA​K kuliṅgāś H cājitaśA​K cājivaś H kokilo
kokilo
A

kokilā
K​H
'ruṇasaṃjñaś ca'ruṇasaṃjñaś caA ruṇasaṃjñaś ca K ruṇasaṃjñāś ca H tathonduruḥK​H tathonduraḥ A
I emend the Nepalese reading kokilā in accordance with the vulgate, for grammar. One solution would be to read kokilā, but there is no other evidence for this lexeme.
śvetaś ca mahatā sārdhaṃ kapilenākhunā tathā |
mūṣikaś ca kapotābhas tathaivāṣṭādaśa smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.6]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śvetaś caK​H śvetena A tathaivāṣṭādaśaA​H tathaivāṣṭādaśaḥ K
śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukraspṛṣṭaiḥ spṛśanti vā |
nakhadantādibhis tasmiṃ gātre raktaṃ praduṣyati |
[cf. 1938 ed. 5.7.7]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yatraiṣāṃA​K yatraiṣā H tasmiṃK tasmi A​H gātreK n gātre A​H
jāyante granthayaḥ śophāḥ karṇṇikā maṇḍalāni ca |
piṭakopacayāś cogrā visarpāḥ kiṭibhāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.7.8]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
jāyantejāyaṃteA​K jāyate H karṇṇikākarṇikāA​Kpc kikarṇṇikā Kac kaṇikā Hac kaṇirṇṇikā Hpc piṭakopacayāś
piṭakopacayāś

piṭakopacayāś
K​H

pīḍakopacayaś
A
cogrācogrāḥK​H cogro A visarpāḥA​K visarggāḥ H
parvabhedo rujaś cāpi jvaro mūrcchā ca dāruṇāḥ |
daurbalyam aruciḥ sādo vamathur lomaharṣaṇam |
[cf. 1938 ed. 5.7.9]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cāpiK​H tī A jvaroK​H vrā A caK​H 'ṅgasadanaṃ jvaraḥ A dāruṇāḥK​H om. A sādoK​H śvāso A
daṣṭarūpaṃ samāsoktam etad vyāsam ataḥ śṛṇu ||
lālāsrāvo lālanena cchardi hikkā ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 5.7.10]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
lālanenaA lālanā K lālanā ca H cchardicharddiK​H om. A hikkāA​K hikkāñ H caK​H chardiś ca A
I emend the Nepalese reading lālanā in accordance with the vulgate, for metre (in the case of K, which is short of a syllable) and to provide a subject for the sentence. The use of the instrumental also follows the grammatical pattern of rat-names in the subsequent paragraphs. Reading K as an ablative, lālanāc chardi still leaves the verse short of a syllable.
taṇḍulīyakakalkaṃ tu lihyāt tatra samākṣikam ||
putrakeṇāṅgasaṃsādaḥ pāṇḍuvalguś ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 5.7.11]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
putrakeṇāṅgasaṃsādaḥ
putrakeṇāṃgasaṃsādaḥ

putrakeṇāṅgasaṃsādaḥ
K​H

putrakeṇāṅgasādaś ca
A
pāṇḍuvalguś ca pāṇḍuvalguś ca pāṇḍuvalguś caK​H pāṇḍuvarṇaś ca A
cīyate granthibhiś cāṅgaṃ śiśur mūṣikasaṃsthitaiḥ |
śirīṣeṅgudipatraṃ tu lihyāt tatra samākṣikam ||
[cf. 1938 ed. 5.7.12]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śiśurK​H ākhu A mūṣikasaṃsthitaiḥK​H śāvakasannibhaiḥ A śirīṣeṅgudipatraṃ tu
śirīṣeṅgudipattran tu
H

śirīṣeṅgudakalkaṃ tu
A

śirīśeṅgudipatraṃ tu
K

The expression śiśur mūṣikasaṃsthitaiḥ is problematic. Various ideas for emendation do not greatly help.
kṛṣṇenāsṛk chardayati durdine tu viśeṣataḥ |
śirīṣapatraṃ kuṣṭhailāḥ pibet kiṃśukabhasmanā ||
[cf. 1938 ed. 5.7.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
kṛṣṇenāsṛk chardayatikṛṣṇenāsṛk charddayatiK​H kṛṣṇena daṃśe śopho 'sṛkchardiḥ prāyaś ca A durdine tudurddine tuK​H durdine A viśeṣataḥK​H om. A śirīṣapatraṃ
śirīṣapattraṃ
H

śirīṣaphala
A

śirīṣapatra
K
kuṣṭhailāḥkuṣṭhailāem. kuṣṭhaṃ tu A kuṣṭhailākuṣṭhailā K​H
The Nepalese witnesses are clear about the lack of visarga after kuṣṭhailā.
vasireṇānnavidveṣo jṛmbho romnāñ ca kuṣṭhatā |
pibed āragvadhādin tu vāntas tatrāśu mānavaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.14]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vasireṇānnavidveṣoH haṃsireṇānnavidveṣo A vasiroṇānnavidveṣo K jṛmbhojṛmbhoK​H jṛmbhā A romnāñ caK​H romṇāṃ ca A kuṣṭhatā kuṣṭhatā K​H harṣaṇam A vāntasK​H suvāntas A tatrāśuK​H tatra A
cikkireṇa śiroduḥkhaṃ śopho hikkā vamis tathā |
suvānto jālinīkvāthaiḥ sāram aṅkollajam pibet ||
[cf. 1938 ed. 5.7.15]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cikkireṇacikkireṇaK​H cikvireṇa (cikkireṇa) A suvānto
suvānto
K
om. A
vāsanto
H
jālinīkvāthaiḥK​H
jālinī
A
sāramsāram K​H om. A aṅkollajamaṃkollajamK​H om. A pibetpivetK​H madanāṅkoṭhakaṣāyair vāmayet tu tam A
Ḍalhaṇa noted that the commentator Gayadāsa had this reading, suvānto ... pibet, i.e., the Nepalese reading.
chucchundareṇa viṭsaṅgagrīvāstambhavijṛmbhikāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.16cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṭsaṅgagrīvāstambhavijṛmbhikāḥviṭchaṅgāḥ grīvāstambhavijṛmbhikāḥviṭchaṅgā grīvāstambhavijṛmbhikāḥem. taṭ chardir jvaro daurbalyam eva ca A viṭchaṅgaḥgrīvāstambhavijṛmbhikāḥ K viṭchaṅgāḥ grīvāstambhavijṛmbhikāḥviṭchaṅgāḥ grīvāstambhavijṛmbhikāḥviṭchaṅgā grīvāstambhavijṛmbhikāḥ Hac​Hpc
We emend to viṭsaṅga, a known condition. Witness K is so effaced at this point that one could project any reading on it. Witness H has post corr. tamperings that obscure its readings. The vulgate retains the -ṭch- conjunct at this place in the text, albeit in different words. Probably it is the sandhi of viṭ+śaṅga (Macdonell para. 53a: -ṭ+ś- to -ṭch-) with the common Nepalese scribal insensitivity to the s/ś distinction.
yavanālārṣabhīkṣāraṃ vṛhatyau cātra dāpayet ||
[cf. 1938 ed. 5.7.16ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yavanālārṣabhīkṣāraṃyavanālārṣabhīkṣāraṃK​H yavanālarṣabhīkṣāraṃ A vṛhatyauK bṛhatyoś A vṛhatyoś H cātraA​H om. K dāpayetA​H om. K
We add cātra dāpayet following MS H and Ḍalhaṇa's citation of this reading from Gayadāsa. MS K is impossible to read definitively here.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. grīvāstambhaḥ pṛṣṭhaśopho gandhājñānaṃ visūcikā |
cavyaṃ harītakī śuṇṭhī viḍaṅgaṃ pippalī madhu
A
om. K
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. aṅkoṭhabījaṃ ca tathā pibed atra viṣāpaham A
The text aṅkoṭha...viṣāpaham in the vulgate's 5.7.18ab reads like a marginal note that has migrated into the main text.
grīvāstambho 'ralenātha rujāś cādaṃśamaṇḍale |
[cf. 1938 ed. 5.7.18cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
'ralenāthaem. 'lasenordhva A ralenātha H rujāśH vāyurdaṃśe rujā A cādaṃśamaṇḍaleH jvaraḥ A
mahāgadam mahāvīryaṃ lihyāt tatra samākṣikam ||
nidrā kaṣāyadantena jāyate kārśyam eva ca |
[cf. 1938 ed. 5.7.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
mahāgadammahāgadaṃA​H ? K mahāvīryaṃH sasarpiṣkaṃ A om. K lihyāt tatraA​H tatra K jāyateK​H hṛcchoṣaḥ A
lihyāt tatra śirīṣasya madhunā sāramāṣakān ||
kuliṅgena rujaḥ śopho rājyaś cādaṃśamaṇḍale |
[cf. 1938 ed. 5.7.20]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
lihyāt tatralihyāt tatralihyāt tatraK​H kṣaudropetāḥ A madhunāK​H lihyāt sā A sāramāṣakān || kuliṅgenasāramāṣakān ||
kuliṅgena
K​H
raphalatvacaḥ |
kuliṅgena
A
cādaṃśamaṇḍalecādamśamaṇḍalecādaṃśamaṇḍaleK​H ca daṃśamaṇḍale A
sahe sasinduvāre ca lihyāt tatra samākṣike ||
ajitena vamī mūrcchā hṛdgrahaḥ kṛṣṇagātratā |
[cf. 1938 ed. 5.7.21]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sasinduvāre caK​H sasindhuvāre ca A ajitena
ajitena

ajitena
K​H

ajitenāṅ
A
vamīK​H gakṛṣṇatvaṃ chardir A mūrcchāK​H mūrcchā ca A kṛṣṇagātratāH om. A om. K
tatra snuhākṣīrayuktāṃ mañjiṣṭhāṃ madhunā lihet ||
capalena bhavec chardir mūrcchā ca saha tṛṣṇayā |
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tatra ? H ? A​K snuhākṣīrayuktāṃH snukkṣīrapiṣṭāṃ pālindīṃ A rayuktāṃ K
sabhasmakāṣṭhāṃ sajaṭāṃ kṣaudreṇa triphalāṃ pibet ||
kapilena vraṇaṃ kothaṃ jvaro granthyudgamas tathā |
[cf. 1938 ed. 5.7.23]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sabhasmakāṣṭhāṃH om. A sabhasmakāṣṭhā K sajaṭāṃsajaṭāṃK​H om. A triphalāṃtriphalāmA​H triphalaṃ K pibet || kapilenapivet ||
kapilena
K​H
lihyād bhadrakāṣṭhajaṭānvitām |
kapilena
A
vraṇaṃK vraṇe A​H kothaṃK​H kotho A granthyudgamasgranthyudgamasH granthy udgamaḥ A graṃnthyudgamas K tathāK​H satṛṭ A
kṣaudreṇa lihyāc chvetātra śvetā vāpi punarṇṇavā ||
granthayaḥ kokilenoktā jvaro dāhaś ca dāruṇaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.24]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kṣaudreṇakṣaudreṇaK​H om. A lihyāc chvetātraK​H lihyān madhuyutāṃ śvetāṃ A śvetāK​H śvetāṃ A vāpiK​H cāpi A punarṇṇavāK​H punarnavām A kokilenoktāK​H kokilenogrā A jvaroA​H om. K dāhaś cadāhaś caA​H haś ca K
nīlāvarṣābhuniḥkvāthaiḥ siddhaṃ tatra pibed ghṛtam ||
aruṇenānilaḥ kruddho vātajāṃ kurute gadān |
[cf. 1938 ed. 5.7.25]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
nīlāvarṣābhuniḥkvāthaiḥK​H varṣābhūnīlinīkvāthakalka A tatraK​H ghṛtaṃ A pibed ghṛtampived ghṛtaṃpived ghṛtaṃ ||K​H pibe A aruṇenānilaḥ
aruṇenānilaḥ

aruṇenānilaḥ
K​H
t |
aruṇenānilaḥ
A
vātajāṃK​H vātajā A kuruteK​H n kurute A gadānA gadāṃ K​H
mahākṛṣṇena pittañ ca śvetena kapha eva ca |
mahatā kapilenāsṛk kapotena catuṣṭayam ||
[cf. 1938 ed. 5.7.26]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śvetenaA​Kpc​H śvete Kac
bhavanti caiṣān daṃśeṣu granthimaṇḍalakarṇṇikāḥ ||
piḍakopacayāś cāṅge śophāś ca bhṛśadāruṇāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.27]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
granthimaṇḍalakarṇṇikāḥgranthimaṇḍalakarṇikāḥA​H granthimaṇḍalakarṇṇikā K piḍakopacayāś
piḍakopacayāś

piḍakopacayāś
K​H

piḍakopacayaś
A
cāṅgeK​H cograḥ A śophāś caK​H śophaś ca A bhṛśadāruṇāḥbhṛśadāruṇāḥH bhṛśadāruṇaḥ A bhṛṣadāruṇaḥ K
dadhikṣīraghṛtaprasthās trayaḥ pratyekaśo mitāḥ |
karañjāragvadhaṃ vyoṣaṃ bṛhatyaṃśumatīsthirāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.28]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dadhikṣīraghṛtaprasthās trayaḥem. dadhikṣīraghṛtaprasthāstrayaḥ A​K dadhikṣīraghṛtamprasthāstrayaḥ H pratyekaśopratyekaśoA​K​Hpc pratyeka Hac mitāḥK matāḥ A sammitāḥ Hac mitā1sammitāḥ Hpc karañjāragvadhaṃ
karañjāragvadhaṃ
K​H

karañjāragvadha
A
vyoṣaṃvyoṣaH vyoṣavyoṣa A​K bṛhatyaṃśumatīsthirāḥbṛhatyaṃśumatīsthirāḥA vṛhatyaṃśumatīsthirā K vṛhyatyaṅśumatīsthirāḥ H
niṣkvāthya tasya kvāthasya caturthāṃśaḥ punarbhavet ||
tṛvṛttilvāmṛtāvakrasarvagandhāgamṛttikāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.29]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tasyaK​H caiṣāṃ A caturthāṃśaḥK​H caturtho 'ṃśaḥ A punarbhavet || tṛvṛttilvāmṛtāvakrasarvagandhāgamṛttikāḥem. punarbhavet |
trivṛdgojyamṛtāvakrasarpagandhāḥ samṛttikāḥ
A
punar bhavet ||
tṛvṛttilvāmṛtāvakrasarvāgandhāgamṛttikā |
K
punar vbhavet ||
tṛvṛttilvāmṛtāvakrāsarvvagandhāgamṛttikā
H

The Nepalese MSS support the reading agamṛttikā, a reading attested by Jejjaṭa as cited by Ḍalhaṇa in his comment on this verse.
kapitthadāḍimatvak ca ślakṣṇapiṣṭāni dāpayet |
tat sarvam ekataḥ kṛtvā śanair mṛdvagninā pacet ||
[cf. 1938 ed. 5.7.30]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
ślakṣṇapiṣṭāni ślakṣṇapiṣṭāni K ślakṣṇapiṣṭāḥ pra A ślakṣṇapiṣṭhāni H dāpayet | tat sarvamdāpayet |
tat sarvam
dāpayet |
tat sarvam
A​K
dāpayet ||
tat sarvva
H
ekataḥA​K mekataḥ H śanairA​K śanai H mṛdvagnināmṛdv agnināA​K rmmṛdvagninā H
pañcānām aruṇādīnāṃ viṣam etad vyapohati |
kākādanīkākamācī svarasveṣv athavā kṛtam |
[cf. 1938 ed. 5.7.31]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣamA​Kpc​H viṣa Kac etad vyapohatiA​Kpc​H tad vyapohati Kac kākādanīkākamācī
kākādanīkākamācī
K​H

kākādanīkākamācyoḥ
A
svarasveṣvK svaraseṣv A​H
sirāś ca vyadhayet prāptāḥ kuryāt saṃśodhanāni ca |
sarvveṣu vā vidhiḥ kāryo mūṣikāṇām viṣeṣv ayaṃ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.32]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vyadhayet prāptāḥvyadhayet prāptāḥ K​H srāvayet prāptāḥ A sarvveṣu vā
sarvveṣu vā
H

sarveṣāṃ ca
A
om. K
vidhiḥA​H
K
dagdhvā visrāvayed daṃśaṃ pracchitañ ca pralepayet |
śirīṣarajanīvakraṃ kuṃkumair amṛtāyutaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.33]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pracchitañ capracchitaṃ caA​H pracchitaṃñ ca K pralepayet | śirīṣarajanīvakraṃpralepayet |
śirīṣarajanīvakraṃ
pralepayet ||
śirīṣarajanīvakraṃ
K​H
pralepayet |
śirīṣarajanīkuṣṭha
A
cchardanaṃ nīlinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkollayor api |
[cf. 1938 ed. 5.7.34ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
nīlinīkvāthaiḥnīlinīkvāthaiḥK​Hac jālinīkvāthaiḥ A nīlinīkvāthaṃthaiḥ Hpc śukākhyāṅkollayorśukākhyāṃkollayorK​H śukākhyāṅkoṭhayor A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. śukākhyākoṣavatyoś ca mūlaṃ madana eva ca A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. devadālīphalaṃ caiva dadhnā pītvā viṣaṃ vamet |
sarvamūṣikadaṣṭānām eṣa yogaḥ sukhāvahaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. phalaṃ vacā devadālī kuṣṭhaṃ gomūtrapeṣitam |
pūrvakalpena yojyāḥ syuḥ sarvonduruviṣacchidaḥ
A
virecane tṛvṛddantītriphalākalka iṣyate |
śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni vā |
[cf. 1938 ed. 5.7.37]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tṛvṛddantītriphalākalkaK​H trivṛddantītriphalākalka A śirīṣasyaA​H śirīśasya K vāK​H ca A
kaṭutrikāḍhyaś ca hito gomayasvaraso 'ñjane |
kapitthagomayarasau sakṣaudrau leha iṣyate |
[cf. 1938 ed. 5.7.38]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kaṭutrikāḍhyaś caK​H hitas trikaṭukāḍhyaś ca A hitohitoK​H om. A gomayasvarasogomayaḥ svarasogomayaḥ svarasoA gomayaḥ svarasogomayaḥ svarasogomayaḥ svaraso K​H sakṣaudrauK om. A sakṣaudrair H lehallehaK​H om. A iṣyateK​H lihyān mākṣikasaṃyutau A
We emend to the vulgate's gomayasvaraso against the Nepalese MSS.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. rasāñjanaharidrendrayavakaṭvīṣu vā kṛtam |
prātaḥ sātiviṣaṃ kalkaṃ lihyān mākṣikasaṃyutam
A
taṇḍulīyakamūleṣu sarpiḥ siddhaṃ piben naraḥ |
āsphotamūlasiddham vā pañcakāpittam eva vā |
[cf. 1938 ed. 5.7.40]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pañcakāpittampañcakāpittamK​H pañcakāpittham A
mūṣikāṇāṃ viṣaṃ prāyaḥ kupyaty abhreṣu nirhṛtam |
tatrāpy eṣa vidhiḥ kāryaḥ yaś ca dūṣīviṣāpahaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.41]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
mūṣikāṇāṃA​K mūṣikānām H nirhṛtamnirhṛtaṃK​H anirhṛtam A
sthirāṃ mandarujāś cāpi karṇṇikāṃ pracchayed bhiṣak |
sarvasminn eva tu viṣe vraṇavac cācaret kriyām ||
[cf. 1938 ed. 5.7.42]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sthirāṃ mandarujāśem. sthirāṇāṃ rujatāṃ A sthirāṃmandaru K sthirān mandarujāñ H cāpiem. vā 'pi A om. K cā H karṇṇikāṃem. vraṇānāṃ karṇikāṃ A jaś cāpi karṇṇikāṃ K pi karṇṇikām H pracchayed bhiṣak | sarvasminn eva tupracchayed bhiṣak |
sarvasminn eva tu
pracchayed bhiṣak |
sarvvasminn eva tu
K​H
bhiṣak |
pāṭayitvā yathā
A
viṣeK​H doṣaṃ A vraṇavac cācaret kriyāmvraṇavac cācaret kriyāṃvraṇavac cācaret kriyāṃK​H vraṇavac cāpi śodhayet A
śvaśṛgālavṛkavyāghratarakṣvāder viṣaṃ yadā |
śleṣmā praduṣṭo muṣṇāti saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.43]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śvaśṛgālavṛkavyāghratarakṣvāderK​H śvaśṛgālatarakṣvṛkṣa A viṣaṃvviṣaṃK​H vyāghrādīnāṃ A śleṣmā
śleṣmā
K​H
'nilaḥ |
śleṣma
A
praduṣṭopraduṣṭoA​K praduṣṭā H muṣṇātimuṣṇātiA​K puṣṇāti H saṃjñāṃA​H saṃjñaṃ K saṃjñāvahāśritaḥsaṃjñāvahāśritaḥA​H srotrovalāśritaḥ K
Unfortunately, the reading of MS K has been overwritten perhaps by a second hand and the result is unclear.
tadā prasrastalāṅgūlahanuskandho 'bhilālimān |
avyaktavadhiro 'ndhaś ca so 'nyonyam abhidhāvati |
[cf. 1938 ed. 5.7.44]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
'bhilālimān | avyaktavadhiroem. 'tilālavān |
atyarthabadhiro
A
bhilālimān |
avyaktavadhiro
K
'kilālimān |
avyaktavadhiro
H
'nyonyamA​H nyonyam K
tena daṣṭasya cāṅge syuḥ suptaḥ kṛṣṇaṃ kṣaraty asṛk ||
[cf. 1938 ed. 5.7.45]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tenatenaK​H tenonmattena A cāṅge syuḥK​H daṃṣṭriṇā saviṣeṇa tu A suptaḥK​H
suptatā jāyate daṃśe
A
kṛṣṇaṃK​H kṛṣṇaṃ cāti A kṣaratyK​H sravaty A
The reading cāṅge syuḥ is almost certainly erroneous but emendations such as cāṅgeṣu, cāṅgasya do not help materially.
digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaś cābhiliṅgitaḥ |
yena cāpi bhaved daṣṭas tasya ceṣṭārutan naraḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.46]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cābhiliṅgitaḥK​Hac copalakṣitaḥ A cāpyaś cābhiliṅgitaḥ Hpc ceṣṭārutanK​H ceṣṭāṃ rutaṃ A
bahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīno vinaśyati ||
daṃṣṭriṇā yena daṣṭas tu taṃ daṣṭo yadi paśyati |
[cf. 1938 ed. 5.7.47]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
vinaśyatiA​H viśyati K daṣṭas tu taṃdaṣṭas tu tanK​H daṣṭaś ca ta A daṣṭoK​H d rūpaṃ A yadiK​H yas tu A
apsu vā yadi vādarśe 'riṣṭaṃ tasya vinirdiśet |
yadi trasyaty adaṣṭo 'pi śabdasparśanadarśanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.48]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vādarśeK​H vādarśo A 'riṣṭaṃriṣṭanA riṣṭaṃriṣṭan K​H vinirdiśet | yadivinirdiśet |
yadi
vinirddiśet |
yadi
K​H
vinirdiśe A
trasyatyH t |
trasyaty
A
trasya K
adaṣṭoH akasmād yo 'bhīkṣṇaṃ dṛṣṭvā spṛṣṭvā A daṣṭo Kac tyadaṣṭo Kpc śabdasparśanadarśanaiḥem. vā jalam A śabdasyarśanadarśanaiḥ K śabdasyarśanadarśamaiḥ H
jalatrāsaṃ tu taṃ vidyād ṛṣṭaṃ tad api kīrttitam |
[cf. 1938 ed. 5.7.49ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
jalatrāsaṃ tu taṃjalatrāsan tu tamK​H jalatrāsaṃ tu A vidyād ṛṣṭaṃvidyād daṣṭaṃvidyād daṣṭanem. vidyāt taṃ riṣṭaṃ A vidyād daṣṭaṃvidyād daṣṭaṃvidyād daṣṭan K​H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. adaṣṭo vā jalatrāsī na kathañcana sidhyati A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. prasupto 'thotthito vā 'pi svasthas trasto na sidhyati A
visrāvya daṃśaṃ taṃ daṣṭe sarpiṣā paridāhitam |
[cf. 1938 ed. 5.7.50cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
visrāvyaK​Hpc daṃśaṃ visrāvya A visrā Hac daṃśaṃ taṃdaṃśaṃ tanK​H tair A
pradihyād agadaiḥ sarpiḥ purāṇaṃ cāpi pāyayet |
arkakṣīrayutañ cāpi śīghran dadyād virecanam |
[cf. 1938 ed. 5.7.51]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cāpiK​H om. A pāyayet | arkakṣīrayutañpāyayet |
arkakṣīrayutañ
pāyayet |
arkkakṣīrayutañ
K​H
pāyayeta ca |
arkakṣīrayutaṃ
A
cāpiK​H hy A śīghranK​H asya A dadyād virecanamdadyād virecanaṃdadyād virecanaṃK​H dadyāc cāpi viśodhanam A
Ḍalhaṇa recorded variant versions of this verse known to Jejjaṭa, Gayadāsa and others.
śvetāṃ punarṇṇavāñ cāsyai dadyād dhuttūrakāyutām |
[cf. 1938 ed. 5.7.52ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
punarṇṇavāñK​H punarnavāṃ A cāsyaiK cāsya A cāsye H dadyād dhuttūrakāyutāmdadyād dhuttūrakāyutāṃdadyād dhuttūrakāyutāṃK​H dadyād dhattūrakāyutām A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. palalaṃ tilatailaṃ ca rūpikāyāḥ payo guḍaḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. nihanti viṣamālarkaṃ meghavṛndam ivānilaḥ |
mūlasya śarapuṅkhāyāḥ karṣaṃ dhattūrakārdhikam
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. taṇḍulodakam ādāya peṣayet taṇḍulaiḥ saha |
unmattakasya patrais tu saṃveṣṭyāpūpakaṃ pacet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. khāded auṣadhakāle tamalarkaviṣadūṣitaḥ |
karoti śvavikārāṃs tu tasmiñ jīryati cauṣadhe
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. vikārāḥ śiśire yāpyā gṛhe vārivivarjite |
tataḥ śāntavikāras tu snātvā caivāpare 'hani
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. śāliṣāṣṭikayor bhaktaṃ kṣīreṇoṣṇena bhojayet |
dinatraye pañcame vā vidhir eṣo 'rdhamātrayā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. kartavyo bhiṣajā 'vaśyam alarkaviṣanāśanaḥ |
kupyet svayaṃ viṣaṃ yasya na sa jīvati mānavaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. tasmāt prakopayed āśu svayaṃ yāvat prakupyati |
bījaratnauṣadhīgarbhaiḥ kumbhaiḥ śītāmbupūritaiḥ
A
snāpayet taṃ nadītīre samantrair vā catuṣpathe |
[cf. 1938 ed. 5.7.60ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. baliṃ nivedya tatrāpi piṇyākaṃ palalaṃ dadhi A
bījaratnauṣadhīgarbhaiḥ kumbhaiḥ śītāmbupūritaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.60.add-1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
bījaratnauṣadhīgarbhaiḥvījaratnauṣadhīgarbhaiḥK vījaratnauṣadhīgavbhaiḥ H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. mālyāni ca vicitrāṇi māṃsaṃ pakvāmakaṃ tathā A
alarkādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa |
[cf. 1938 ed. 5.7.61cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
alarkādhipatealarkādhipateK alakādhipate A​H
alarkajuṣṭam etan me nirviṣaṃ kuru mā cirāt || svāhā ||
dadyāt saṃśodhanan tīkṣṇam evaṃ snātasya dehinaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.62]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cirāt || svāhācirāt || svāhācirāt svāhāK​H cirā A dadyāt saṃśodhanan
dadyāt saṃśodhanaṃ
H
t |
dadyāt saṃśodhanaṃ
A

dadyāt saśodhanan
K
evaṃA ava K​H snātasyaA syāṃn tasyaṃ K syan tasya H
We emend to the vulgate text. The patient was previously bathed, and the Nepalese readings, though probably representing a different reading, are not coherent.
aśuddhasya surūḍhe 'pi vraṇe kupyati tad viṣam |
[cf. 1938 ed. 5.7.63]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
'piA pi K​H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. śvādayo 'bhihitā vyālā ye 'tra daṃṣṭrāviṣā mayā A
prasupto votthito vāpi svasthaḥ trasto na sidhyati |
jalatrāsī ca yo martyo daṣṭe yaś ca prakupyatīti ||
[5.7.63.1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
trasto natrasto naK svastho na H daṣṭeK om. Hac daṣṭo yaś ca Hpc yaś caK om. Hac darśayaś ca Hpc prakupyatītiprakupyatītiK​Hpc om. Hac
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. ataḥ karoti daṣṭas tu teṣāṃ ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ |
bahuśaḥ pratikurvāṇo na cirān mriyate ca saḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. nakhadantakṣataṃ vyālair yat kṛtaṃ tad dhi mardayet |
siñcet tailena koṣṇena te hi vātaprakopakāḥ
A
kalpe 6 || o ||
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kalpeem. iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne mūṣikakalpo A kalpe 6 || ❈ K || kalpasthāne H oem. nāma saptamo 'dhyāyaḥ A om. K ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ H

[Adhyāya 7 in the Nepalese MSS, 6 in the vulgate]

athāto dundubhisvanīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.6.1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kalpaṃkalpamA​H kaṃlpa K
This chapter is numbered chapter 7 in witness H.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
dhavāśvakarṇṇatiniśapicumardapāṭalīpāribhadrakodumbarakaraghāṭakārjunasarjjakapītanaśleṣmātakāṅkoṭhakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkaciribilvamahāvṛkṣāralamadhukamadhukaśigruśākagojībhūjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānāṃ bhasmāny āhṛtya gavāṃ mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacet | dadyāc cātra pippalīpippalīmūlataṇḍulīyakavarāṅgacorakamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīviḍaṅgāgṛhadhūmānantasomasaralabāhlīkakuśāmrasarṣapavaruṇaplakṣaniculavardhamānavañjulaputraśreṇīsaptaparṇṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhadradārumaricakuṣṭhavacācūrṇṇāni lohānāṃ samabhāgāni tataḥ kṣāravad āgatapākam avatārya lohakumbhe nidadhyāt |
[cf. 1938 ed. 5.6.3]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dhavāśvakarṇṇatiniśapicumardapāṭalīpāribhadrakodumbarakaraghāṭakārjunasarjjakapītanaśleṣmātakāṅkoṭhakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkaciribilvamahāvṛkṣāralamadhukamadhukaśigruśākagojībhūjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānāṃem. dhavāśvakarṇaśirīṣatiniśapalāśapicumardapāṭalipāribhadrakāmrodumbarakarahāṭakārjunakakubhasarjakapītanaśleṣmātakāṅkoṭhāmalakapragrahakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkacirabilvamahāvṛkṣāruṣkarāralumadhukamadhuśigruśākagojīmūrvābhūrjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānāṃ A dhavāśvakarṇṇatiniśapicumardapāṭalīpāribhadrakodumvarakaraghātakārjunasarjjakapītanaśleṣmātakāṅkoṭhakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkacirivilvamahāvṛkṣāralamadhukamadhukaṃśrigruśākagojībhūjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānāṃ K dhavāśvakarṇṇatiniśapicumarddapicumarddapāṭalīpāribhadrakodumvarakaraghāṭārjjunasarjjakapītanaśleṣmāntakāṃkoṭhakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkkacirivilvamahāvṛkṣāralumadhukamadhuśigruśākagojībhūjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānām H pippalīpippalīmūlataṇḍulīyakavarāṅgacorakamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīviḍaṅgāgṛhadhūmānantasomasaralabāhlīkakuśāmrasarṣapavaruṇaplakṣaniculavardhamānavañjulaputraśreṇīsaptaparṇṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhadradārumaricakuṣṭhavacācūrṇṇāniem. pippalīmūlataṇḍulīyakavarāṅgacocamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīmaricaviḍaṅgagṛhadhūmānantāsomasaralābāhlīkaguhākośāmraśvetasarṣapavaruṇalavaṇaplakṣaniculakavañjulavakrālavardhamānaputraśreṇīsaptaparṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhayābhadradārukuṣṭhaharidrāvacācūrṇāni A pippalīpippalīmūlataṇḍulīyakavarāṃgacorakamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīviḍaṅgāgṛhadhūmānantasomasaralavāvālhīkakuśāmrasarṣapavaruṇaplakṣaniculavardhamānavañjulaputraśreṇīsaptaparṇṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhadradārumaricakuṣṭhavacācūrṇṇāni K pippalīmūlataṇḍulīyakavarāṅgacocakamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīviḍaṅgāgṛhadhūmānantasomasaralavāhlīkakuśāmrasarṣapavaruṇaplakṣaniculavarddhamānavañjulaputraśreṇīsaptaparṇṇaṭuṇṭukailavālunāgadantyativiṣābhadradārumaricakuṣṭhavacācūrṇṇāni H lohānāṃK​H lohānāṃ ca A
Note the unanimous Nepalese MS reading MIA bhūja for OIA bhūrja.
etena dundubhiṃ limpet patākāstaraṇāni ca ||
darśanāc chravaṇāc cāpi viṣān sarvān pramucyate |
[cf. 1938 ed. 5.6.4]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
etenaK​H anena A limpet patākāstaraṇāni caK​H limpet patākāṃ toraṇāni ca A darśanāc chravaṇāc cāpi
darśanāc chravaṇāc cāpi
K​H

śravaṇād darśanāt sparśā
A
viṣān sarvān pramucyateviṣān sarvān pramucyateviṣān sarvvān pramucyateK​H t viṣāt saṃpratimucyate A
Cited in the Rasavaiśeṣika (Muthuswami 1976, p. 55, sūtra 136).
eṣa kṣārāgado nāma śarkarāsv aśmarīṣu ca |
arśassu vātagulmeṣu kāsaśūlodareṣu ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.5]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
ajīrṇṇe grahaṇīdoṣe bhaktadveṣe ca dāruṇe |
śophe sarvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dustare |
[cf. 1938 ed. 5.6.6]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
grahaṇīdoṣeA​H grahaṇedoṣe K śvāse caA​K​Hpc śvāse Hac dustareK​H dāruṇe A
eṣa sarvaviṣārttānāṃ sarvathaivopayujyate |
tathā takṣakamukhyānām api sarpāṃkuśo 'gadaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.6.7]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
eṣaK​H sadā A tathā
tathā
K​H

eṣa
A
sarpāṃkuśosarppāṅkuśoK​H darpāṅkuśo A 'gadaḥA gadaḥ K​H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. viḍaṅgatriphalādantībhadradāruhareṇavaḥ |
tālīśapatramañjiṣṭhākeśarotpalapadmakam
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. dāḍimaṃ mālatīpuṣpaṃ rajanyau sārive sthire |
priyaṅgus tagaraṃ kuṣṭhaṃ bṛhatyau cailavālukam
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. sacandanagavākṣībhir etaiḥ siddhaṃ viṣāpaham |
sarpiḥ kalyāṇakaṃ hy etad grahāpasmāranāśanam
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. pāṇḍvāmayagaraśvāsamandāgnijvarakāsanut |
śoṣiṇām alpaśukrāṇāṃ vandhyānāṃ ca praśasyate
A
apāmārgasya bījāni śirīṣasya ca māṣakām |
śvete dve kākamācīñ ca gavām mūtreṇa pīṣayet |
[cf. 1938 ed. 5.6.12]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
bījānivījāniA​K​Hpc ca vījāni Hac māṣakāmmāṣakāṃK​H māṣakā A śvete dve
śvete dve

śvete dve
K​H
n |
śvete dve
A
pīṣayetpīṣayetK​H peṣayet A
Note the BHS form pīṣayet and see discussion in the translation.
sarpir eteṣu saṃsiddhaṃ viṣasaṃśamanaṃ param |
amṛtaṃ nāma vikhyātam api sañjīvayet mṛtam ||
[cf. 1938 ed. 5.6.13]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
eteṣuK​H etais tu A sañjīvayet mṛtamsañjīvayet mṛtaṃsañjīvayet mṛtaṃK​H saṃjīvayen mṛtam A
candanāguruṇī kuṣṭhaṃ tagaraṃ tailaparṇṇikam |
prapauṇḍarīkan naladaṃ saralaṃ devadāru ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.14]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
candanāguruṇīA​K candanāgaruṇī H tailaparṇṇikamtailaparṇṇikaṃK tilaparṇikam A tailaparṇṇikāṃ H
bhadraśriyaṃ yavaphalāṃ bhārgīn nīlīṃ sugandhikām |
kāleyakaṃ padmakañ ca madhukaṃ sanakhāṃ jaṭām |
[cf. 1938 ed. 5.6.15]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sanakhāṃsanakhāñH nāgaraṃ A sanakhaṃ K
punnāgailailavālūni gairikaṃ dhyāmakaṃ tathā |
toyaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukām |
[cf. 1938 ed. 5.6.16]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tathāK​H balām A
tālīsapatraṃ kṣudrailāṃ priyaṅgū sakuṭannaṭām |
tilapuṣpaṃ saśaileyam patraṃ kālānusārivām |
[cf. 1938 ed. 5.6.17]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tālīsapatraṃK​H tālīśapatraṃ A priyaṅgūK priyaṅguṃ A priyaṃgūṃ H sakuṭannaṭāmsakuṭannaṭāṃH sakuṭannaṭam A sakuṭaṃnnaṭāṃ | K tilapuṣpaṃ
tilapuṣpaṃ
K​H

śilāpuṣpaṃ
A
kaṭutrikaṃ śītaśivaṃ kāśmaryaṃ kaṭurohiṇīm |
somarājīm ativiṣāṃ pṛthvīkām indravāruṇīm |
[cf. 1938 ed. 5.6.18]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
somarājīm
somarājīm
H

somarājī
A​K
ativiṣāṃem. mativiṣāṃ A​K ativiṣā H pṛthvīkāmpṛthvīkāmH pṛthvikām A pṛthvīkā K indravāruṇīmindravāruṇīṃA​H mindravāruṇīṃ K
uśīre dve varuṇakaṃ kustumburyo nakhāni ca |
tvacaṃ taskarasāhvañ ca granthilāṃ saharītakīm |
śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāñ ca lavaṇāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.19]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
uśīre dveK​H uśīraṃ A varuṇakaṃK​H varuṇaṃ mustaṃ A kustumburyokustumvuryokustumvuryoK​H kustumburu A nakhāni caK​H na A tvacaṃ
tvacaṃ
K​H
om. A
taskarasāhvañ caK​H om. A granthilāṃK​H om. A saharītakīmsaharītakīṃK​H khaṃ tathā A lavaṇāniA​H lavanāni K
kumudotpalapadmāni puṣpañ cāpi tathārjakam |
campakāśokasumanātilakaprasavāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.20]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tathārjakamtathārjakaṃtathārjjakaṃK​H tathā 'rkajam A campakāśokasumanātilakaprasavāni
campakāśokasumanātilakaprasavāni
K

campakāśokasumanastilvakaprasavāni
A

campakāśokasumanāstilakaprasavāni
H
pāṭalīśālmalīśelūśirīṣāṇān tathaiva ca |
surasyās tṛṇamūlyasya sinduvārasya yāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.21]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pāṭalīśālmalīśelūśirīṣāṇānpāṭalīśālmalīśelūśirīṣāṇānH pāṭalīśālmalīśailuśirīṣāṇāṃ A pāṭalīśālmalīśelūśirīśāṇān K surasyās
surasyās
K​H

kusumaṃ
A
tṛṇamūlyasyatṛṇamūlyasyaK tṛṇamūlyāś ca sura A tṛṇaśūlyasya H sinduvārasyaK​H bhīsindhuvārajam A yāniyāniK​H om. A caK​H om. A
dhavāśvakarṇṇayoś cāpi puṣpāṇi tiniśasya ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.22]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dhavāśvakarṇṇayośK​H dhavāśvakarṇapā A cāpiK​H rthānāṃ A puṣpāṇipuṣpāṇiA​H puṣpāni K tiniśasya caK​H tiniśasya ca |
gugguluṃ kuṅkumaṃ bimbīṃ sarpākṣīṃ gandhanākulīm
A
etat sambhṛtya sambhāraṃ sūkṣmaṃ cūrṇṇaṃ tu kārayet |
gopittamadhusarpirbhir yuktaṃ śṛṅge nidhāpayet |
[cf. 1938 ed. 5.6.23]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sūkṣmaṃK sūkṣma A śūkṣma H cūrṇṇaṃ tucūrṇṇan tuK​H cūrṇāni A
bhagnaskandhavivṛttākṣaṃ mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gatam |
anenāgadamukhyena manuṣyaṃ punar ānayet |
[cf. 1938 ed. 6.24]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
bhagnaskandhavivṛttākṣaṃbhagnaskandhavivṛttākṣaṃK bhagnaskandhaṃ vivṛtākṣaṃbhagnaskandham vivṛttākṣaṃ A​H ānayetK​H āharet A
eṣo 'gnikalpaṃ durvāraṃ kruddhasyāmitatejasaḥ |
sarvanāgapater hanyād api vā vāsuker viṣam |
[cf. 1938 ed. 5.6.25]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sarvanāgapater
sarvanāgagater

sarvvanāgagater
em.

viṣaṃ nāgapater
A
sarvanāgagater
sarvanāgagater

sarvvanāgagater
K​H
hanyād api vāK​H hanyāt prasabhaṃ A viṣamviṣaṃvviṣaṃK​H api A
We emend -nāgagater of the Nepalese witnesses to -nāgapater, for the sense and following the vulgate.
mahāsugandho nāmnāyaṃ pañcāśītyaṅgasaṃbhṛtaḥ |
rājāgadānāṃ sarveṣāṃ rājño haste bhavet sadā |
[cf. 1938 ed. 5.6.26]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
mahāsugandhomahāsugandhoK​H mahāsugandhi A nāmnāyaṃK​H nāmā 'yaṃ A pañcāśītyaṅgasaṃbhṛtaḥpañcāśītyaṅgasambhṛtaḥK​H pañcāśītyaṅgasaṃyutaḥ A rājāgadānāṃ
rājāgadānāṃ

rājāgadānāṃ
K​H

rājā 'gadānāṃ
A
tenānuliptaś ca nṛpo bhavet sarvajanapriyaḥ |
bhrājiṣṇutāñ ca labhate śatrumadhyagato 'pi saḥ |
[cf. 1938 ed. 5.6.27]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tenānuliptaś catenānuliptaś caK​H snātānuliptas tu A saḥK​H san A
uṣṇavarjyo vidhiḥ kāryo viṣārttānāṃ vijānatā |
tyaktvā kīṭaviṣaṃ tad dhi śītenābhipravardhate |
[cf. 1938 ed. 5.6.28]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tyaktvā
tyaktvā
K​H

muktvā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. annapānavidhāv uktam upadhārya śubhāśubham |
śubhaṃ deyaṃ viṣārtebhyo viruddhebhyaś ca vārayet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. phāṇitaṃ śugrusauvīram ajīrṇādhyaśanaṃ tathā |
varjayec ca samāsena navadhānyādikaṃ gaṇam
A
divāsvapnaṃ vyavāyañ ca vyāyāmaṃ krodham ātapam |
surātilakulatthāṃś ca varjayīta viṣāturaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.6.31]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
krodhamK​H krodha A ātapamātapaṃK​H mātapam A surātilakulatthāṃś ca
surātilakulatthāṃś ca

surātilakulatthāṃś ca
A​K

surātilakulatthāś ca
H
varjayītavarjjayītaK​H varjayed dhi A
prasannadoṣaṃ prakṛtisthadhātum annābhikāmaṃ samamūtraviṭkam |
prasannasarvendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo 'vagacched aviṣaṃ manuṣyam ||
[cf. 1938 ed. 5.6.32]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
annābhikāmaṃannābhikāmaṃK​H annābhikāṅkṣaṃ A samamūtraviṭkamsamamūtraviṭkaṃsamamūtraviṭkaṃK​H samasūtrajihvam A prasannasarvendriyacittaceṣṭaṃ
prasannasarvendriyacittaceṣṭaṃ

prasannasarvvendriyacittaceṣṭaṃ
K​H

prasannavarṇendriyacittaceṣṭaṃ
A
'vagacched aviṣaṃ'vagacched aviṣamA​H vagacched aviṣaṃ K
Ḍalhaṇa was aware of the reading -viṭkam, which he called "sensible'' (subodham).
iti kalpe 7
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
itiA​K om. H kalpeK suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne dundubhisvanīyakalpo nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ A iti || kalpasthāne saptamo 'dhyāyaḥ H

[Adhyāya 8]

athātaḥ kīṭakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.8.1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasambhavāḥ |
vāyvagnyambuprakṛtayaḥ kīṭās tu trividhāḥ smṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.3]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
trividhāḥK vividhāḥ A​H
sarvadoṣaprakṛtibhir yuktāś cāpy apare matāḥ |
kīṭās te 'pi sughorās te sarva eva caturvidhāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.4]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yuktāśyuktāsA​K yukāś H cāpyK​H te A apareK​H pari A matāḥmatāḥ |K​H ṇāmataḥ A kīṭās te
kīṭās te
K​H

kīṭatve
A
'piA​H pi K sughorās tesughorās teK sughorāḥ syuḥsughorāḥ syuḥ A​H caturvidhāḥcaturvvidhāḥA​H caturvidhā K
uṇḍunābhas tuṇḍikerī śṛṅgī śatakulimbhakāḥ |
ucciṭiṅgāgnyalpavācaḥ viciṭiṅgamasūrikāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.5]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
uṇḍunābhasK​H kumbhīnasas A śatakulimbhakāḥśatakulimbhakāḥK​H śatakulīrakaḥ A ucciṭiṅgāgnyalpavācaḥem.
ucciṭiṅgo 'gnināmā ca
A

ucciṭiṅgas tyalpavācaḥ
K

ucciṭiṅgās tyalpavāco
H
viciṭiṅgamasūrikāḥK cicciṭiṅgo mayūrikā A viciṭiṅgā masūrikāḥ H
The conjecture ucciṭiṅgāgnyalpavācaḥ is uncertain.
āvarttakas tathorabhraḥ śārikāmukhavaidalau |
śatakurdo 'bhirājīva paruṣaś citraśīrṣakaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.6]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śārikāmukhavaidalauśārikāmukhavaidalauśārikāmukhavaidalauK​H sārikāmukhavaidalau A śatakurdo
śatakurdo

śatakurddo
K​H

śarāvakurdo
A
'bhirājīva'bhirājīvaH 'bhīrājiḥ A 'bhirājī ca K
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. śatabāhuś ca yaś cāpi raktarājiś ca kīrtitaḥ A
aṣṭādaśaite vāyavyāḥ kīṭāḥ vātaprakopanāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.7cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
aṣṭādaśaiteK​H aṣṭādaśeti A vātaprakopanāḥvātaprakopanāḥK​H pavanakopanāḥ A
tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ ||
kauṇḍinyaḥ kaṇabhaḥ svargo vāraṇī patravṛścikaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.8]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kauṇḍinyaḥ
kauṇḍinyaḥ

kauṇḍinyaḥ
K​H

kauṇḍinya
A
kaṇabhaḥK​H kaḥ kaṇa A svargosvarggoK​H bhako A vāraṇīK​H varaṭī A
vināsikā brahmaṇīkā bindulo bhramaras tathā |
bāhyakaḥ piccaṭāḥ kumbhīvarcaḥ kīro 'rimedakaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.9]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
brahmaṇīkāvrahmaṇīkāK​H brāhmaṇikā A bāhyakaḥ
vāhyakaḥ
K​H

bāhyakī
A
piccaṭāḥpiccaṭāḥK​H picciṭaḥ A kīroK​H kīṭo A 'rimedakaḥA​H rimedakaḥ K
padmakīṭo dundubhako maśakaḥ śatapādakaḥ |
pañcālakaḥ pākamatsyaḥ kṛṣṇatuṇḍo 'tha garddabhī |
[cf. 1938 ed. 5.8.10]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dundubhakoK dundubhiko A dundubheko H maśakaḥK​H makaraḥ A pākamatsyaḥA​H pākamatsya K garddabhīgardabhīA​H garbhabhī K
kīṭāḥ krimisarāvī ca yaś cānyaḥ śleṣmakaḥ smṛtaḥ |
ete hy agniprakṛtayaś caturviṃśatir īritāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.11]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kīṭāḥK​H klītaḥ A krimisarāvī ca yaśkrimisarāvī ca yaśkrimisarāvī ca yaśK​H kṛmisarārī ca yaś A cānyaḥK​H cāpy u A śleṣmakaḥK​H tkleśakas A smṛtaḥK​H tathā A īritāḥK​H eva ca A
tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ pittanimittajāḥ |
vaiśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo 'tha kokilaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.12]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
rogāḥA vegā K vegāḥ H vaiśvambharaḥ
vaiśvambharaḥ
K​H

viśvambharaḥ
A

We emend vegā to rogāḥ for sense and on the pattern of SS.5.8.8 and 5.8.15.
śairyakaḥ pravalākaś ca bhaṭābhaḥ kiṭibho 'ṭakī |
sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā kuṣṭaḥ kāṣāyavāsikaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.13]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śairyakaḥK​H saireyakaḥ A pravalākaś caK pracalako va A pracalākaś ca H bhaṭābhaḥbhaṭābhaḥK​H labhaḥ A 'ṭakīem. tathā A ṭajī K ṭajī Hac ṭakī3 Hpc kṛṣṇagodhāA​K kṛṣṇagodhāḥ H kuṣṭaḥ kuṣṭaḥ K yaś ca A kukuḥ H
trayodaśaite saumyās tu kīṭāḥ śleṣmaprakopanāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.14]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
trayodaśaitetrayodaśaiteK​H kīṭo gardabhakaś caiva tathā troṭaka eva ca |
trayodaśaite
A
saumyās tusaumyās tuK​H saumyāḥ syuḥ A śleṣmaprakopanāḥK śleṣmaprakopaṇāḥ A śleṣmaprakopajāḥ H
tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ śleṣmanimittajāḥ ||
tuṅganāso valabhikaḥ tolako nāhanas tathā |
[cf. 1938 ed. 5.8.15]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śleṣmanimittajāḥK​H kaphanimittajāḥ A tuṅganāso
tuṅganāso
K​H

tuṅgīnāso
A
valabhikaḥvalabhikaḥvalabhikasK​H vicilaka A tolakoK​H stālako A nāhanasK​H vāhakas A
koṇṭāgīrī krimikaro yaś ca maṇḍalapuṣpakaḥ |
tuṇḍavaktraḥ sarṣapakaḥ sphoṭakaḥ śambukaś ca yaḥ |
[cf. 1938 ed. 58.16]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
koṇṭāgīrīkoṇṭāgīrīK koṣṭhāgārī A koṇṭāgārī Hac koṇṭāñ cāgārī Hpc maṇḍalapuṣpakaḥK​H maṇḍalapucchakaḥ A tuṇḍavaktraḥ
tuṇḍavaktraḥ

tuṇḍavaktraḥ
K​H

tuṇḍanābhaḥ (tuṅganābhaḥ)
A
sarṣapakaḥsarṣapakaḥH sarṣapiko A sarṣapaka K sphoṭakaḥK valguliḥ A sphoṭākaḥ H śambukaś caśamvukaś caK​H śambukas ta A yaḥK​H thā A
agnikīṭāś ca ghorāḥ syur dvādaśaite tridoṣajāḥ |
tair bhavanti ha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat |
[cf. 1938 ed. 5.8.17]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
agnikīṭāś caK​H agnikīṭaś ca A ghorāḥ ghorāḥ H om. A gho K syur syurHac vijñeyā A rā syu K kīṭā syur Hpc dvādaśaiteK​H dvādaśa prā A tridoṣajāḥ | tairtridoṣajāḥ |
tair
tridoṣajāḥ |
tair
K​H
ṇanāśanāḥ |
tair
A
bhavanti habbhavantīhaK bhavantīhabbhavantīha A​H
K's reading bhavanti ha is an uncommon but known phrase in the Nidāna, Kalpa, and Uttara sthānas.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. tās tāś ca vedanās tīvrā rogā vai sānnipātikāḥ |
kṣarāgnidagdhavad daṃśo raktapītasitāruṇaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. jvarāṅgamardaromāñ ca vedanābhiḥ samanvitaḥ |
chardyatīsāratṛṣṇāś ca dāho mūrcchā vijṛmbhikā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. vepathuśvāsahikkāś ca dāhaḥ śītaṃ ca dāruṇam A
piṭakopacayaḥ śophāḥ granthayo maṇḍalāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.20cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
piṭakopacayaḥK​H piḍakopacayaḥ A śophāḥśophāK​H śopho A
dardruś ca karṇṇikāś caiva visarpāḥ kiṭibhāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.21ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dardruś cadardruś cadarddruś caK​H dadravaḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. tair bhavantīha daṣṭānāṃ yathāsvaṃ cāpy upadravāḥ A
bhavanti daṃśaparyante dehe vāpi viṣākule |
[cf. 1938 ed. 5.8.21.add-1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. ye 'nye teṣāṃ viśeṣās tu tūrṇaṃ teṣāṃ samādiśet |
dūṣīviṣaprakopāc ca tathaiva viṣalepanāt
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. liṅgaṃ tīkṣṇaviṣeṣv etac chṛṇu mandaviṣeṣv ataḥ |
prasekārocakacchardiśirogauravaśītakāḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ janma doṣavibhāgataḥ |
yogair nānāvidhair eṣāṃ cūrṇāni garam ādiśet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. dūṣīviṣaprakārāṇāṃ tathā cāpy anulepanāt A
ekajātīn atas tūrdhvaṃ kīṭān bhedena vakṣyate |
[cf. 1938 ed. 5.8.25cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
kīṭān bhedenaK​H kīṭā A vakṣyateK​H n vakṣyāmi bhedataḥ A
The passive vakṣyate should be a plural governed by nominatives. Or the verb should be taken as transitive.
sāmānyato daṣṭaliṅgaiḥ sādhyāsādhyakrameṇa ca |
trikaṇṭakaḥ kunī cāpi hastikakṣyo 'parājitaḥ |
catvāra ete kaṇabhāḥ vyākhyātās tīvravedanāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.26]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sādhyāsādhyakrameṇa caA​H sādhyāsādhyakramena ca K trikaṇṭakaḥ
trikaṇṭakaḥ
K​H

trikaṇṭaḥ ka
A
kunīK riṇī A kuṇī H hastikakṣyoK hastikakṣo A​H
ebhir daṣṭasya gurutā gātrāṇām aṅgavedanā |
lālāsrāvaś ca bhavati gātrabhedaś ca dāruṇaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.27 verse]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
daṣṭasyaddaṣṭetiem. daṣṭetiddaṣṭeti K​H aṅgavedanāK​Hac daṃśavedanā Hpc
The vulgate version of this and following passages are in prose. The Nepalese version here is in vipulā forms of anuṣṭubh.
The Nepalese MSS agree on the reading daṣṭeti, which is hard to construe. The vulgate's daṣṭasya has been adopted.Note that witness H has a marginal insertion altering the text of K to read instead daṃśavedanāwith the vulgate.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. tair daṣṭasya śvayathur aṅgamardo gurutā gātrāṇāṃ daṃśaḥ kṛṣṇaś ca bhavati A
pratisūryaḥ piṅgabhāso bahuvarṇṇo mahāśirāḥ |
tathā nirupamaś cāpi pañca godherakāḥ smṛtāḥ |
[ 5.8.28 verse 1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone

The Nepalese reading was known to Ḍalhaṇa, who quoted it as the reading "of some" (Ācārya 1938: 587): pratisūryaḥ piṅganāso bahulomā mahāśirāḥ | tathā nirupamaś ceti pañca goudherakāḥ smṛtāh || tair bhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat | rujaś ca vividhākārā granthayaś ca sudāruṇāḥ ||.
tair bhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat |
rujaś ca vividhākārā granthayaś ca sudāruṇāḥ |
[ 5.8.28 verse 2]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vegajñānāniK​Hpc vegajñāni Hac
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. pratisūryakaḥ, piṅgābhāso, bahuvarṇo, nirūpamo godhereka iti pañca godherakāḥ; tair daṣṭasya śopho dāharujau ca bhavataḥ, godherakeṇaitad eva granthiprādurbhāvo jvaraś ca A
śvetā kṛṣṇā kṛṣṇarājī raktā raktaiś ca maṇḍalaiḥ |
sarvaśvetā sarṣapikā ṣaḍetā gṛhagolikāḥ |
[ 5.8.29 verse 1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
gṛhagolikāḥgṛhagolikāḥK gṛhagodhikāḥ H
tābhir daṣṭe daṃśatodo hṛtpīḍā dāha eva ca |
daṃśaśophaś ca bhavati granthijanma ca dāruṇam |
[ 5.8.29 verse 2]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
daṣṭeddaṣṭeH daṣṭa K dāruṇamdāruṇaṃH dāruṇaṃḥ K
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
em. galagolikā śvetā, kṛṣṇā, raktarājī, raktamaṇḍalā, sarvaśvetā, sarṣapikety evaṃ ṣaṭ; tābhir daṣṭe sarṣapikāvarjaṃ dāhaśophakledā bhavanti, sarṣapikayā hṛdayapiḍā 'tisāraś ca, tāsu madhye sarṣapikā prāṇaharī A
paruṣā kṛṣṇacitre ca kapilā pītikā tathā ||
raktā śvetāgnivarṇṇā ca śatapādo 'ṣṭadhā smṛtāḥ |
[ 5.8.30 verse 1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śatapādoH śatapādyo K
In spite of describing broadly similar animals and symptoms, the Nepalese version and the vulgate texts differ so much that it is only marginally worth collating them against each other.
tābhir daṣṭe rujās tīvrā daṃśaśophaś ca dāruṇaḥ |
daṃśe ca piṭakotpattir mūrcchāṃ cāpi sudāruṇāḥ |
[ 5.8.30 verse 2]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
daṣṭeK ddaṣṭa H piṭakotpattirpiṭakotpattirK piṭakotpāṭim H mūrcchāṃK mūrcchā H sudāruṇāḥK sudāruṇā H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. śatapadyas tu paruṣā, kṛṣṇā, citrā, kapilā, pītikā, raktā, śvetā, agniprabhā, ity aṣṭau; tābhir daṣṭe śopho vedanā dāhaś ca hṛdaye, śvetāgniprabhābhyām etad eva dāho mūrcchā cātimātraṃ śvetapiḍakotpattiś ca A
śvetaś ca kṛṣṇavarṇṇaś ca śaravarṇṇo 'yam aprabhaḥ
kuharo haritaś cāpi bhṛkuṭī koṭikaś ca yaḥ |
[ 5.8.31 verse 1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
'yamem. yam K​Hac gnim yam Hpc
aṣṭāv ete kīṭāsañjñā dardurāḥ parikīrttitāḥ |
tair daṣṭaḥ kaṇḍusaṃyukto haritaṃ mūrchito vamet |
[ 5.8.31 verse 2]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kīṭāsañjñāK kīṭasaṃjñā H kaṇḍusaṃyuktoK kaṇḍūsaṃyukto H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. maṇḍūkāḥ kṛṣṇaḥ, sāraḥ, kuhako, harito, rakto, yavavarṇābho, bhṛkuṭī, koṭikaś cety aṣṭau; tair daṣṭasya daṃśe kaṇḍūr bhavati pītaphenāgamaś ca vaktrāt, bhṛkuṭīkoṭikābhyām etad eva dāhaś chardir mūrcchā cātimātram A
jalaukāḥ ṣaṭ samākhyātāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ |
ahikutthuḥ kutthukaś ca vṛttaśūkas tathaiva ca ||
[ 5.8.31 add]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
trayo viśvambharāḥ proktāḥ dāhajvararujāvahāḥ |
tair daṣṭamātre śvayathur ādaṃśe kaṇḍur eva ca |
[ 5.8.32 verse]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dāhajvararujāvahāḥ | tairem. dāhajvararujāvahāḥ |
tai
K
dāhajvararujāpahāḥ ||
tair
H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. viśvambharābhir daṣṭe daṃśaḥ sarṣapākārābhiḥ piḍakābhiḥ sarujābhiś cīyate, śītajvarārtaś ca puruṣo bhavati A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. ahiṇḍukābhir daṣṭe todadāhakaṇḍuśvayathavo bhavanti mohaś ca; kaṇḍūmakābhir daṣṭe pītāṅgaś chardyatīsārajvarādibhir abhihanyate; śūkavṛntābhir daṣṭe kaṇḍūkoṭhāḥ pravardhante śūkaṃ cātra lakṣyate A
phenāgamo 'tisāraś ca koṭhajanmaṃ ca dāruṇam |
samvāhikā sthūlaśīrṣā brāhmaṇy aṅgulikā tathā |
[ 5.8.34 verse 1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
koṭhajanmaṃ caem. koṭhajanme ca K koṭhajanmeva H samvāhikāem.
gamvāhikā
K​H

The reading koṭhajanme of both witnesses K and H can only be a dual and that makes no sense and does not agree with dāruṇam.We emend to samvāhikā with the vulgate reading in 5.8.34, against the clear gam- in both witnesses K and H. This suggests that the latter reading predates witness K.
vivarṇṇā kapilā cāpi ṣaṭ proktās tu pipīlikāḥ |
tābhir daṣṭe rujā dāhaḥ kaṇḍuśvayathur eva ca |
viśeṣeṇa daṃśaty etāḥ netrayor netravallabhāḥ |
[ 5.8.34 verse 2]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vivarṇṇāK​Hac vivarṇṇā karṇṇilā granthāntare Hpc kapilāKpc​H kapikā Kac cāpiKpc​H lā cā Kac ṣaṭ proktās tuṣaṭ proktās tuKpc​H om. Kac pipīlikāḥKpc​H pi Kac rujāK ru H dāhaḥK om. H kaṇḍuśvayathurK om. H eva caeva ca |K om. H viśeṣeṇa
viśeṣeṇa
K
om. H
daṃśatyK om. H etāḥK om. H netrayorK om. H netravallabhāḥK jās tīvrā śophaś cādañśamaṇḍale H
In MS K, there is an original scribal deletion of kā in kapikālā. And a few characters later, there is a scribal note in the lower margin saying, ṣaṭ proktās tu pipīlikāḥ, a reading we find in MS H and the vulgate that completes the number of syllables for a good śloka. Note also the scribal marginal note at the same place in MS H, noting a variant reading karṇṇilā (for kapilā) as being``in another book.''
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. pipīlikāḥ sthūlaśīrṣā, saṃvāhikā, brahmaṇikā, aṅgulikā; kapilikā, citravarṇeti ṣaṭ; tābhir daṣṭe daṃśe śvayathur agnisparśavad dāhaśophau bhavataḥ A
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
em. dāhacoṣau ca niyatau vahnir eva ca tāpite ||
kāntārikā kṛṣṇā ca piṅgalā samadhūlikā
Hac
dāhacoṣau ca niyatau vahnir eva ca tāpite ||
kāntārikā ca kṛṣṇā ca piṅgalā samadhūlikā
Hpc
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
em. kaṣāyī sthālikā cāpi makṣikāḥ ṣaṭ prakīrttitāḥ ||
tābhir ddaṣṭe rujā dāhaḥ kaṇḍū śvayathur eva ca |
viśeṣeṇa daśanty etā netrayor nnetravallabhāḥ
H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. makṣikāḥ kāntārikā, kṛṣṇā, piṅgalā, madhūlikā, kāṣāyī, sthālikety evaṃ ṣaṭ; tābhir daṣṭasya kaṇḍuśophadāharujo bhavanti, sthālikākāṣāyībhyām etad eva śyāvapiḍakotpattir upadravāś ca jvarādayo bhavanti, kāṣāyī sthālikā ca prāṇahare A
maṇḍalaḥ pārvataś caiva kṛṣṇaḥ sāmudra eva ca |
[ 5.8.36 verse 1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pārvataśK parvvataś H sāmudraK samudra H
maśako hastināmā ca maśakāḥ pañcakīrttitāḥ |
tair daṣṭe roṣasaṃyuktaṃ śūnam ādaṃśamaṇḍalam |
[ 5.8.36 verse 2]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
roṣasaṃyuktaṃroṣasaṃyuktaṃH roṣasaṃyuktāṃ K
vedanā rāgabahulaṃ kaṇḍūyuktaṃ kṣaraty asṛk |
[ 5.8.36 verse 3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. maśakāḥ sāmudraḥ, parimaṇḍalo, hastimaśakaḥ, kṛṣṇaḥ, pārvatīya iti pañca; tair daṣṭasya tīvrā kaṇḍūrdaṃśaśophaś ca, pārvatīyas tu kīṭaiḥ prāṇaharais tulyalakṣaṇaḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. nakhāvakṛṣṭe 'tyarthaṃ piḍakādāhapākā bhavanti |
jalaukasāṃ daṣṭalakṣaṇam uktaṃ cikitsitaṃ ca
A
godherakaḥ sthālakā ca ye ca śvetāgnisaprabhe |
bhṛkuṭī koṭikaś caiva na sidhyanty ekajātiṣu |
[cf. 1938 ed. 5.8.38]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
godherakaḥK​H bhavanti cātra
godherakaḥ
A
sthālakā ca ye casthālakā ca ye caK​H sthālikā ca ye ca A caiva naA​K cāpi na H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. śavamūtrapurīṣais tu saviṣair avamarśanāt |
syuḥ kaṇḍūdāhakoṭhāruḥpiḍakātodavedanāḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. prakledavāṃs tathā srāvo bhṛśaṃ saṃpācayet tvacam |
digdhaviddhakriyās tatra yathāvad avacārayet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. nāvasannaṃ na cotsannam atisaṃram bhaved anam |
daṃśādau viparītārti kīṭadaṣṭaṃ subādhakam
A
kīṭair daṣṭān ugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret |
trividhānān tu śeṣāṇāṃ traividhyaṃ bhavati kriyā |
[cf. 1938 ed. 5.8.42]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kīṭairkīṭairK​H om. A sarpavat samupācaret | trividhānān tusarpavat samupācaret |
trividhānān tu
sarppavat samupācaret |
trividhānām tu
K​H
kīṭaiḥ sarpavat samupācaret |
trividhānāṃ tu
A
śeṣāṇāṃK​H pūrveṣāṃ A traividhyaṃtraividhyamK​H traividhye A bhavatiK​H na A kriyāK​H kriyā hitāḥ A
svedāṃ bahuprakārāṃś ca yuñjyād anyatra mūrcchitāt |
[cf. 1938 ed. 5.8.43ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
svedāṃK svedam ālepanaṃ sekaṃ A svedān vahuprakārām̐ś H bahuprakārāṃś cavahuprakārāṃś caK coṣṇam atrāvacā A ca H yuñjyād anyatraK rayet |
anyatra
A
yuñjyāv anyatra H
mūrcchitātK mūrcchitād daṃśāt pākakothaprapīḍitāt A mūrcchitān H
We treat this as one verse with variants, but the Nepalese text is approximately the vulgate's 5.8.43 a + c.
viṣaghnañ ca vidhiṃ kuryāt kuryāt saṃśodhanāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.44ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kuryāt kuryāt saṃśodhanāniH sarvaṃ bahuśaḥ śodhanāni A kuryāt saṃśodhanāni K
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. śirīṣakaṭukākuṣṭhavacārajanisaindhavaiḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. kṣīramajjavasāsarpiḥśuṇṭhīpippalidāruṣu |
utkārikā sthirādau vā sukṛtā svedane hitā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. na svedayeta cādaṃśaṃ dhūmaṃ vakṣyāmi vṛścike |
agadānekajātīṣu pravakṣyāmi pṛthak pṛthak
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. kuṣṭhaṃ vakraṃ vacā pāṭhā bilvamūlaṃ suvarcikā |
gṛhadhūmaṃ haridre dve trikaṇṭakaviṣe hitāḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. rajanyāgāradhūmaś ca vakraṃ kuṣṭhaṃ palāśajam |
galagolikadaṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. kuṅkumaṃ tagaraṃ śigru padmakaṃ rajanīdvayam |
agado jalapiṣṭo 'yaṃ śatapadviṣanāśanaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. meṣaśṛṅgī vacā pāṭhā niculo rohiṇī jalam |
sarvamaṇḍūkadaṣṭānāmagado 'yaṃ viṣāpahaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. dhavāśvagandhātibalābalāsātiguhāguhāḥ |
viśvambharābhidaṣṭānāmagado 'yaṃ viṣāpahaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. śirīṣaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ śāliparṇī sahā niśe |
ahiṇḍukābhir daṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. kaṇḍūmakābhir daṣṭānāṃ rātrau śītāḥ kriyā hitāḥ |
divā te naiva sidhyanti sūryaraśmibalārditāḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. vakraṃ kuṣṭhamapāmārgaḥ śūkavṛntaviṣe 'gadaḥ |
bhṛṅgasvarasapiṣṭā vā kṛṣṇavalmīkamṛttikā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. pipīlikābhir daṣṭānāṃ makṣikāmaśakais tathā |
gomūtreṇa yuto lepaḥ kṛṣṇavalmīkamṛttikā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. nakhāvaghṛṣṭasaṃjāte śophe bhṛṅgaraso hitaḥ |
pratisūryakadaṣṭānāṃ sarpadaṣṭavadāceret
A
trividhā vṛścikāḥ proktā mandamadhyamahāviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.56ef]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. gośakṛtkothajā mandā madhyāḥ kāṣṭheṣṭikodbhavāḥ A
sarpakothodbhavās tīkṣṇā digdhadaṣṭaṃ viṣair hate |
[cf. 1938 ed. 5.8.57cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
digdhadaṣṭaṃdigdhadaṣṭaṃK om. A digdhadaṃṣṭra H viṣairK​H om. A hateK​H ye cānye viṣasaṃbhavāḥ A
kothe madhyā gavādīnāṃ śakṛtkothe varāḥ smṛtāḥ |
saptaviṃśatir evaite saṅkhyayā parikīrttitāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.58]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kotheK​H mandā dvādaśa A madhyāem. madhyās A madhye K​H gavādīnāṃK​H tu trayaḥ pañ A śakṛtkotheśakṛtkottheśakṛtkotheK​H cadaśottamāḥ A varāḥK​H om. A smṛtāḥK​H om. A saptaviṃśatir
saptaviṃśatir
H

daśa viṃśatir
A

saptaviṃśa
K
evaiteevaiteH ity ete A tirevaite K saṅkhyayāsaṃkhyayāA​K saṃkhyāyāḥ H
It is hard to construe the sentence with the locative madhye found in both N and H. The emendation is done with an eye to the vulgate text, which is more coherent at this point.
kṛṣṇaḥ śyāvaḥ karburo romaśaś ca
gomūtrābhaḥ paruṣo mecakaś ca |
śveto rakto romaśīrṣogradhūmaḥ
sarve 'py ete mandaviṣā matās tu |
[cf. 1938 ed. 5.8.59]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kṛṣṇaḥA​H kṛṣṇa K romaśaś caK​H pāṇḍuvarṇo A paruṣoK​H karkaśo A mecakaś caA dakaś ca K modakaś ca H śveto
śveto

śveto
K​H

pīto
A
raktoK​H dhūmro A romaśīrṣogradhūmaḥem. romaśaḥ śāḍvalābho A romaśīrṣogradhūmraḥ K​H sarvesarvveK​H raktaḥ śvete A 'pyem. nodare A py K​H eteK​H ṇeti A mandaviṣāK​H mandāḥ A matāsK​H om. A tuK​H om. A
I emend to the colour-word mecaka following the vulgate. Witness K omits the first syllable of this word; witness H reads modaka ``sweet'' which is nowhere attested as the name of a scorpion, although K does read dakaś that suggests it might once have read the same as H.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. yuktāś caite vṛścikāḥ pucchadeśe syur bhūyobhiḥ parvabhiś cetarebhyaḥ A
ebhir daṣṭe vedanā vepathuś ca
gātrastabdhaḥ kṛṣṇaraktāgamaś ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.60cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
vepathuś caA​H vethuś ca K gātrastabdhaḥgātrastavdhaḥK​H gātrastambhaḥ A
śākhāviddhe vedanāñ cordhvam eti
daṃśasvedo mukhaśophaś ca tīvraḥ |
raktaṃ pītaṃ kapilaṃ codaraṃ tu
dhūmro varṇṇas tatra yo madhyavīryāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.61]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śākhāviddheK​H śākhādaṣṭe A vedanāñK​H vedanā A cordhvamA​K corddham H daṃśasvedoK dāhasvedau A daṃśas vedo Hac daṃśas tīvrās vedo Hpc mukhaśophaśK​Hpc daṃśaśopho A mukhaśopha Hac ca tīvraḥcatīvraḥK​Hpc jvaraś ca A tīvraḥ Hac raktaṃ
raktaṃ

raktam
K​H

raktaḥ
A
pītaṃpītaṅK​H pītaḥ A kapilaṃkapilaṃK​H kāpile A codaraṃ tucodaran tuK nodareṇa A codarañ H dhūmroK sarve dhūmrāḥ A ca dhūmro H varṇṇasK​H parvabhiś A tatra yoK​H ca tribhiḥ A madhyavīryāḥK​H syuḥ A
I emend to the f. pl. vedanā with the vulgate and against the Nepalese witnesses, for sense and to govern eti.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. ete mūtroccārapūtyaṇḍajātā madhyā jñeyās triprakāroragāṇām |
yasyaiteṣām anvayādyaḥ prasūto doṣotpattiṃ tat svarūpāṃ sa kuryāt
A
jihvāśopho rasanasyopaghāto
mūrchā cogrā madhyaviṣābhidaṣṭe |
śvetaś citraḥ śabalo lohitābhaḥ
kṛṣṇaḥ śyāvaḥ śvetanīlodarau ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.63]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
rasanasyopaghātorasanasyopaghātoK bhojanasyāvarodho A rasanasyāpaghāto H madhyaviṣābhidaṣṭeK​H madhyavīryābhidaṣṭe A śabalośavaloK​H śyāmalo A kṛṣṇaḥK​H raktaḥ A śyāvaḥśyāvaś K​H śveto A śvetanīlodarauśvetanīlodarauK​H raktanīlodarau A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. pīto 'rakto nīlapīto 'paras tu rakto nīlo nīlaśuklas tathā ca A
rakto babhruḥ pūrvavad ekaparvā |
pūrvā cāpi parvaṇī dve ca yasya |
[cf. 1938 ed. 5.8.64cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
babhruḥvabhruḥA​H vabhru K pūrvavad ekaparvāpūrvvavad ekaparvvāK​H pūrvavac caikaparvā
yaś
A
pūrvāpūrvvāK​H cāparvā A cāpiK​H om. A
nānāvarṇṇā rūpataś cāpi ghorāḥ |
jñeyā hy ete vṛścikāḥ prāṇanāśāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.8.65ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
nānāvarṇṇāK​H nānārūpā A rūpataśK​H varṇataś A jñeyā hyjñeyā hyK​H
jñeyāś cai
A
eteK​H te A prāṇanāśāḥK​H prāṇacaurāḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. janmaiteṣāṃ sarpakothāt pradiṣṭaṃ
dehebhyo vā ghātitānāṃ viṣeṇa
A
ebhir daṣṭe viṣavegapravṛttiḥ
sphoṭotpattir jvaradāhau bhramaś ca |
khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitaṃ cātitīvraṃ
tataḥ prāṇais tyājyate kṣipram eva |
[cf. 1938 ed. 5.8.66]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣavegapravṛttiḥviṣavegapravṛttiḥK​H sarpavegapravṛttiḥ A jvaradāhauK​H bhrāntidāhau A bhramaś caK​H jvaraś ca A cātitīvraṃH yāti tīvraṃ A catitīvraṃ K tataḥK​Hpc tasmā A srāvaḥ Hac prāṇaisprāṇaisK​H t prāṇais A tyājyateK​H tyajyate A kṣipramkṣipramK​H śīghram A
ugramadhyaviṣair daṣṭāṃś cikitset sarpadaṣṭavat |
[cf. 1938 ed. 5.8.67ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
daṣṭāṃśddaṣṭām̐śK​H daṣṭaṃ A
daṃśamandaviṣāṇān tu cakratailena secayet |
vidārigandhāditailena sukhoṣṇenāthavā punaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.70]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
daṃśamandaviṣāṇān tuK daṃśaṃ mandaviṣāṇāṃ tu A daṃśo mandaviṣāṇān tu Hac daṃśo madhyaviṣāṇān tu Hpc secayet | vidārigandhāditailenasecayet |
vidārigandhāditailena
secayet ||
vidārigaṃdhāditailena
K​H
secayet |
vidārīgaṇasiddhena
A
ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇṇaiḥ pracchitam pratisārayet |
[cf. 1938 ed. 5.8.67cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
ādaṃśaṃādaṃśaṃādaṃśaṃA​Kpc​H ādaṃ Kac cūrṇṇaiḥcūrṇaiḥA​H cūrṇṇaiṃḥ K
rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ |
mātuluṃgāmlagomūtrapiṣṭañ ca surasāgrajaṃ |
[cf. 1938 ed. 5.8.68]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
lepe sukhoṣṇañ ca tathā gomayaṃ hitam ucyate ||
sarpiḥ kṣaudrayutaṃ pāne kṣīram vā vahuśarkaraṃ |
[cf. 1938 ed. 5.8.69]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
lepeK​H lepe svede A tathāK​H om. A ucyateK​H iṣyate A sarpiḥ
sarpiḥ

sarppiḥ
K​H
pāne A
pāneK​H sarpiḥ A vahuśarkaraṃvahuśarkkaraṃK​H bahuśarkaram A
guḍodakaṃ vā suhitaṃ caturjātakavāsitaṃ |
[cf. 1938 ed. SS.5.8.71cd]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
suhitaṃsuhitaṃsuhitañK​H suhimaṃ A caturjātakavāsitaṃcaturjjātakavāsitaṃH cāturjātakasaṃyutam A caturjātavāsitaṃ K
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. pānam asmai pradātavyaṃ kṣīraṃ vā saguḍaṃ himam A
śikhikukkuṭabarhāṇi saindhavaṃ tailam eva ca |
[cf. 1938 ed. SS.5.8.72cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
tailamK​H tai A evaK​H la A caK​H sarpiṣī A
kuryāc cotkārikāsvedaṃ viṣaghnair upanāhanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.71ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
upanāhanaiḥK​H upanāhayet A
dhūpo hanti prayukto 'yaṃ śīghraṃ vṛścikajaṃ viṣam |
kusuṃbhapuṣpaṃ rajanī niṣyā vā kṣaudrakaṃ tṛṇam |
[cf. 1938 ed. 5.8.73]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dhūpodhūpoK​Hac dhūmo A dhūpomo Hpc 'yaṃem. tu A yaṃ K​H kusuṃbhapuṣpaṃ
kusumbhapuṣpaṃ

kusuṃbhapuṣpaṃ
A​K

kurumbhapuṣpaṃ
H
niṣyā vāniṣyā vāK​H niśā vā A kṣaudrakaṃkṣaudrakamK​H kodravaṃ A
Note the scribal correction to the vulgate version in MS H.
ebhir ghṛtāktair dhūpas tu pāyudeśaprayojitaḥ ||
nāśayed āśu kīṭotthaṃ vṛścikasya ca yad viṣam |
[cf. 1938 ed. 5.8.74]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pāyudeśaprayojitaḥK​H pāyudeśe prayojitaḥ A vṛścikasya caA vṛścikasyā ca K​H
Inexplicably, both Nepalese witnesses read a genitive with a long ā.
lūtāviṣaṃ ghoratamaṃ durvijñeyatamañ ca yat |
duścikitsyatamañ cāpi bhiṣagbhir mandabuddhibhiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.75]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yat | duścikitsyatamañyat |
duścikitsyatamañ
yat ||
duścikitsyatamañ
K​H
tat |
duścikitsyatamaṃ
A
bhiṣagbhirA​K bhiṣagbhim H
saviṣaṃ nirviṣañ cedam ity evaṃ saviśaṃkite |
viṣaghnam eva karttavyam avirodhi yad auṣadham |
[cf. 1938 ed. 5.8.76]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cedamK​H caita A ityK​H d ity A saviśaṃkitesaviśaṅkiteK​H pariśaṅkite A
agadānāṃ hi saṃyogo viṣaduṣṭasya yujyate |
nirviṣe mānave yukto 'gadaḥ saṃpadyate gadaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.77]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣaduṣṭasyaK viṣajuṣṭasya A viṣayuktasya H yujyateA​K yuṃjyate H 'gadaḥA gadaḥ K​H gadaḥK 'sukham A gataḥ H
tasmāt sarvaprayatnena jñātavyo viṣaniścayaḥ ||
ajñātvā viṣasadbhāvaṃ bhiṣag vyāpādayen naram ||
[cf. 1938 ed. 5.8.78]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣasadbhāvaṃd viṣasadbhāvaṃd viṣasadbhāvaṃA d viṣasadbhāvaṃd viṣasadbhāvaṃd viṣasadbhāvaṃ K​H
The form ajñātvād is clear in both Nepalese witnesses, but is perhaps an attraction to the -tvāt causation suffix, although that would require a following genitive.
yadvat prasūtena navāṃkureṇa
na vyaktajāti pratibhāti vṛkṣaḥ |
tadvad durālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ
viṣaṃ śarīre pravikīrṇṇamātraṃ |
[cf. 1938 ed. 5.8.79]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yadvat prasūtenaK​H prodbhidyamānas tu ya A navāṃkureṇa nanavāṅkureṇa naK​H thāṅkureṇa na A vyaktajātivyaktajātiK​H vyaktajātiḥ A pratibhātiK​H pravibhāti A śarīreA​H rśarīre K
Presumably sensing vyaktajāti as neuter.
īṣatsakaṇḍū pracalañ ca koṭham
avyaktavarṇṇaṃ prathame 'hani syāt |
anteṣu śūnaṃ parinimnamadhyam
pravyaktavarṇṇañ ca dine dvitīye |
[cf. 1938 ed. 5.8.80]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
īṣatsakaṇḍūīṣatsakaṇḍūK​H īṣatsakaṇḍu A pracalañ caK​H pracalaṃ sa A 'haniA​H hani K parinimnamadhyamparinimnamadhyaṃparinimnamadhyamA​K parinimadhyam H pravyaktavarṇṇañ ca
pravyaktavarṇṇañ ca
K
pravyaktarūpaṃ ca A avyaktavarṇṇañ ca H
tryaheṇa tad darśayatīha daṃśaṃ
viṣaṃ caturthe 'hani kopam eti |
ato 'dhike 'hni prakaroti janto
viṣaprakopaprabhavān vikārān |
[cf. 1938 ed. 5.8.81]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
daṃśaṃdaṃśamK​H rūpaṃ A 'haniA​H hani K kopamA​H kopa K etiA​H meti K 'dhikeA​H dhike K 'hniA hni K​H jantoK jantor A​H
ṣaṣṭhe dine viprasṛtan tu sarvān
marmapradeśān bhṛśam āvṛṇoti |
tat saptame 'tyarthaparītagātraṃ
vyāpādayet martyam atipravṛddhaṃ |
[cf. 1938 ed. 5.8.82]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tat saptame
tat saptame

tat saptame
A​H

tat same
K
'tyarthaparītagātraṃA tyarthaparītagātraṃ K​H vyāpādayet martyamK​H vyāpādayen martyam A
yās tīkṣṇacaṇḍograviṣā hi lūtās
tāḥ saptarātreṇa naraṃ nihanyuḥ |
ato 'dhikenāpi nihanyur anyā
yeṣāṃ viṣaṃ madhyamavīryam uktaṃ |
[cf. 1938 ed. 5.8.83]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yās tīkṣṇacaṇḍograviṣā hiyāstīkṣṇacaṇḍograviṣā hiA yāstīkṣṇacaṇḍograviṣā hiyāstīkṣṇacaṇḍograviṣā hi K​H lūtās tāḥA lūtāstāḥ K​H 'dhikenāpiA​H dhikenāpi K yeṣāṃyeṣāmK​H yāsāṃ A madhyamavīryamA madhyamavīrya K madhyamavīryaryam H uktaṃuktamA​H muktaṃ K
yāsāṃ kanīyo viṣavīryam uktaṃ
tāḥ pakṣamātreṇa vināśayanti |
tasmāt prayatnaṃ bhiṣag atra kuryād
ā daṃśapātād viṣaghātavegaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.84]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣavīryam uktaṃ tāḥA viṣavīryamuktaṃ tāḥ K viṣavīryayuktaṃ tāḥ H daṃśapātād viṣaghātavegaiḥK daṃśapātād viṣaghātiyogaiḥ A daṃśapātād viṣaghātavergaiḥ Hac daṃśapātād viṣaghātayorgaiḥ Hpc
Oddly, witness H has a marginal gloss changing a correct reading
viṣan tu lālānakhamūtradaṃṣṭrā
rajaḥpurīṣair atha cendriyeṇa |
saptaprakāraṃ visṛjanti lūtās
tad ugramadhyāvaravīryam uktaṃ ||
[cf. 1938 ed. 5.8.85]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣan tuviṣaṃ tuA​H viṣaṃn tu K tad ugramadhyāvaravīryamK​H tad ugramadhyāvaravīrya A uktaṃK​H yuktam A
koṭhaṃ sakaṇḍūsthiram alpamūlaṃ
lālākṛtaṃ mandarujaṃ vadanti |
coṣaś ca kaṇḍūś ca pulāyikāś ca
dhūmāyanaṃ caiva nakhāgradaṃśe |
[cf. 1938 ed. 5.8.86]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
koṭhaṃ sakaṇḍūsthiramem. sakaṇḍukoṭhaṃ sthiram A koṭhaṃ sagaṇḍasthiram K koṭhan sakaṇḍūsthiram H coṣaś ca
coṣaś ca
K​Hac

śophaś ca
A

śvāsaś ca
Hpc
pulāyikāś caK​H pulālikā ca A
daṃśe tu mūtreṇa sakṛṣṇamadhyam |
saraktaparyantam avaihi dīrṇṇam |
daṃṣṭrābhir ugraṃ kaṭhinaṃ vivarṇṇam |
jānīṣva daṃśaṃ sthiramaṇḍalañ ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.87]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
daṃśe tudaṅśe tuK​H daṃśaṃ tu A avaihiK​H avehi A jānīṣvaK​H jānīhi A
rajaḥpurīṣendriyajañ ca viddhi
sphoṭaṃ prapakvāmalapīlupāṇḍum |
etāvad etat samudāhṛtaṃ te
vakṣyāmi lūtāprabhavaṃ pramāṇam |
[cf. 1938 ed. 5.8.88]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
rajaḥpurīṣendriyajañ carajaḥpurīṣendriyajañ caK​H rajaḥpurīṣendriyajaṃ hi A prapakvāmalapīlupāṇḍumprapakvāmalapīlupāṇḍuṃK vipakvāmalapīlupāṇḍum A prapakvāṃ malapīlupāṇḍuṃ H etāvad etat samudāhṛtaṃ te
etāvad etat samudāhṛtaṃ te

etāvad etat samudāhṛtan te
K​H

etāvad etat samudāhṛtaṃ tu
A
pramāṇampramāṇaṃH purāṇam A pramānaṃ K
sāmānyato daṣṭam asādhyasādhyaṃ
cikitsitaṃ cāpi viśeṣaṇañ ca ||
[cf. 1938 ed. 5.8.89]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viśeṣaṇañviśeṣaṇañK​H yathāviśeṣam A caK​H om. A
viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācid ṛṣisattamaṃ |
vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvāśramapadaṃ kila |
[cf. 1938 ed. 5.8.90]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kadācid ṛṣisattamaṃkadācid ṛṣisattamamA​Kpc​H kadācid ṛṣisatta Kac
kupitasya munes tasya lalāṭāt svedabindavaḥ |
niyetur darśanād eva raves tatsamavarcasaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.91]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
niyetur
niyetur
K​H

apatan
A
ravesK​H sves A tatsamavarcasaḥtatsamavarccasaḥK​H tatsamatejasaḥ A
lūne tṛṇe maharṣiṇā dhenvarthe sambhṛte 'pi ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.92ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
lūnelūneK​H om. A dhenvarthevennvarthevenṇvartheem. lūne dhenvarthaṃ A vendhenvarthevennvarthevenṇvarthe K​H 'piA pi K​H caA​H caḥ K
The Nepalese witnesses read ve for dhe in dhenvarthe. The letters va and dha are similar in Nepalese script, but not identical and they are routinely distinguished correctly by our scribes. The present case may point to an error in a common ancestor to both manuscripts K and H.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. tato jātās tv imā ghorā nānārūpā mahāviṣāḥ A
apakārāya varttante nṛpaśāsanavāhane |
[cf. 1938 ed. 5.8.92ef]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
nṛpaśāsanavāhanenṛpaśāsanavāhaneK nṛpasādhanavāhane A nṛpaśāsanavāhanaiḥ H
yasmāl lūnaṃ tṛṇaṃ prāptā munes te svedabindavaḥ |
tasmāl lūtā vibhāvyante saṃkhyayā tāś ca ṣoḍaśaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.93]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yasmāl lūnaṃA yasmāḥ lūnaṃ K yasmāl lūtan H munes teem. muneḥ pra A n munes te K t munes te H tasmāl lūtā
tasmāl lūtā
K​H

tasmāl lūte
A
vibhāvyantevibhāvyanteK​H ti bhāṣyante A ṣoḍaśaḥK ṣoḍaśa A​H
kṛcchrasādhyās tathāsādhyā lūtās tu dvividhāḥ smṛtāḥ |
tāsām aṣṭau kṛcchrasādhyā varjyās tāvatya eva tu ||
[cf. 1938 ed. 5.8.94]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
trimaṇḍalā tathā svetā kapilā pītikā tathā |
alamūtraviṣe raktā kasanā cāṣṭamī smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.8.95]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
trimaṇḍalāA trimaṇḍala K trimaṇḍalas H svetāK​H śvetā A alamūtraviṣe
alamūtraviṣe
K

ālamūtraviṣā
A

malamūtraviṣe
H
smṛtāḥK​H smṛtā A
tābhir daṣṭe śiroduḥkham ādaṃśe kaṇḍur eva ca |
bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ śleṣmikavātikāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.96]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
daṣṭeA​K ddṣṭe H ādaṃśeādaṃśeK​H om. A kaṇḍurK​H kaṇḍūr A eva caK​H daṃśe ca vedanā A śleṣmikavātikāḥśleṣmikavātikāḥK​H ślaiṣmikavātikāḥ A
sauvarṇṇikā lājavarṇṇā jāliny eṇīpadī tathā |
kṛṣṇāgnimukhyau kākāṇḍā mālāguṇy aṣṭamī smṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.97]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kṛṣṇāgnimukhyau
kṛṣṇāgnimukhyau
K

kṛṣṇāgnivarṇā
A

kṛṣṇāgnimukhyā
H
mālāguṇyK​H mālāguṇā A smṛtāḥK​H tathā A
tābhir daṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca |
jvaro dāho 'tisāraś ca gadāḥ syuś ca tridoṣajāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.98]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
piṭakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca ||
śophā mahānto mṛdavo raktāḥ śyāvāś calās tathā |
[cf. 1938 ed. 5.8.99]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
piṭakāK piḍakā A​H śophā
śophā

śophā
K​H
om. A
mahānto
mahānto
A​K
mahāto H
mṛdavomṛdavaḥA​H mṛduvo K raktāḥK śophā raktāḥ A raktā H
sāmānyaṃ sarvalūtānām etad ādaṃśalakṣaṇam |
viśeṣalakṣaṇaṃ tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitam |
[cf. 1938 ed. 5.8.100]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sarvalūtānāmsarvvalūtānāmA​Kpc​H sarvalūtām Kac
trimaṇḍalāyā bahalaṃ daṃśaḥ kṛṣṇaṃ kṣaraty asṛk |
bādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭis tathā dāhaś ca netrayoḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.101]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
bahalaṃvahalaṃK​H daṃ A daṃśaḥdaṃśaḥK​H śe ' A kṛṣṇaṃK sṛk kṛṣṇaṃ A kṛṣṇaḥ H kṣaratykṣaratyK​H sravati A asṛk | bādhiryaṃasṛk |
vādhiryaṃ
K​H
dīryate |
bādhiryaṃ
A
tatrārkamūlaṃ rajanī nākulī pṛśniparṇṇikā ||
nastaḥ karmaṇi śasyante pādābhyaṅgāñjaneṣu ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.102]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
nastaḥ
nastaḥ
K​H

pāna
A
śasyanteA​K om. H pādābhyaṅgāñjaneṣuK​H nasyālepāñjaneṣu A
śvetāyāḥ piḍakā daṃśe śvetā kaṇḍūmatī bhavet |
dāhamūrcchājvaravatī visarpakledarukkarī ||
[cf. 1938 ed. 5.8.103]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śvetāyāḥA​K śvetayā H
tatra candanarāsnailahareṇunalavañjulāḥ |
kuṣṭhalāmajjakaṃ vakraṃ naladaṃ cāgado hitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.104]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
candanarāsnailahareṇunalavañjulāḥK candanarāsnailāhareṇunalavañjulāḥ A​H kuṣṭhalāmajjakaṃ
kuṣṭhalāmajjakaṃ
K

kuṣṭhaṃ lāmajjakaṃ
A​H
ādaṃśe piṭakā tāmrā sthirā kapilayā bhavet |
śiraso gauravaṃ dāho bhavej jantoś ca netrayoḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.8.105]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
piṭakāem. piḍakā A piṭakās K piḍakās H sthirāK​H om. A kapilayāK​H kapilāyāḥ sthirā A bhavej jantoś caK​H timiraṃ bhrama eva ca A netrayoḥK​H om. A
padmapadmakakuṣṭhailakarañjakakubhatvacaḥ |
sthirākampilyāpāmārgadūrvābrāhmyau viṣāpahāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.106]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
padmapadmakakuṣṭhailakarañjakakubhatvacaḥpadmapadmakakuṣṭhailakarañjakakubhatvacaḥK tatra padmakakuṣṭhailākarañjakakubhatvacaḥ A padmapadmakakuṣṭhailākarañjakakubhatvacaḥ H sthirākampilyāpāmārgadūrvābrāhmyauem.
sthirārkaparṇyapāmārgadūrvābrāhmyo
A

sthirākampilyapāmārgadūrvāvrāhmyau
K

sthirākaṃpilyāpāmārggadurvvāvrahmyo
H
viṣāpahāḥA​K viṣāpahā H
The most common form of the plant name is kampillaka; kampilya, as read in witness H, is attested in MW (252), but witness K could be attesting an unknown form kampilī.
ādaṃśe piṭakā pītā pītayā jāyate sthirā |
tathā cchardijvaraḥ śūlo rakte syātāñ ca locane |
[cf. 1938 ed. 5.8.107]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
piṭakāK​H pītikā A pītāK​H yās tu A pītayāK​H piḍakā A jāyateK​H pītikā A tathā
tathā
K​H

bhave
A
cchardijvaraḥK c chardir jvaraḥ A ccharddirjvaraḥ H śūloK​H śūlaṃ A rakteK​H mūrdhni rakte A syātāñ caK​H om. A locanelocaneK​H tathā 'kṣiṇī A
tatreṣṭhāḥ kakubhośīramuñjābalvajavañjalāḥ |
kuśakāśavaṃśakiṇihīśirīṣakakubhatvacaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.108]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
tatreṣṭhāḥK tatreṣṭāḥ A tatreṣṭhā H kakubhośīramuñjābalvajavañjalāḥkakubhośīramuñjāvalvajavañjalāḥK​H kuṭajośīratuṅgapadmakavañjulāḥ A kuśakāśavaṃśakiṇihīśirīṣakakubhatvacaḥ
kuśakāśavaṃśakiṇihī śirīṣakakubhatvacaḥ
K

śirīṣakiṇihīśelukadambakakubhatvacaḥ
A

kuśakāśavaśakiṇihīśirīṣakakubhatvacaḥ
H
raktamaṇḍalavaddaṃśe piṭakāḥ sarṣapā iva |
dūyate tāluśoṣaś ca dāhaś cālaviṣānvite |
[cf. 1938 ed. 5.8.109]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
raktamaṇḍalavaddaṃśeK​H raktamaṇḍanibhe daṃśe A piṭakāḥK​H piḍakāḥ A sarṣapāA​K sarṣa H ivaA​K om. H dūyate
dūyate
K

jāyante
A
om. H
tāluśoṣaś caA​K om. H dāhaśA​K om. H cālaviṣānviteem. cālaviṣārdite A calaviṣānvite K pānvite H
In witness K, the ca of cala- has a superscript blob perhaps indicating uncertainty about the vowel length. Witness H omits the second half of this stanza, dūyate...cālaviṣānvite; probably a saut du même au même from iva to ite.
tatra priyaṅguhrīverakuṣṭhalāmajjakāni vā |
agadaḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.110]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
priyaṅguhrīverakuṣṭhalāmajjakāni vāpriyaṃguhrīverakuṣṭhalāmajjakāni vāpriyaṅguhrīverakuṣṭhalāmajjakāni vāK​H priyaṅguhrīberakuṣṭhalāmajjavañjulāḥ A agadaḥ
agadaḥ
A​K

aguruḥ
H
pūtimūtraviṣādaṃśo visarpī kṛṣṇaśoṇitaḥ |
kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.111]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
pūtimūtraviṣādaṃśoK​H pūtir mūtraviṣādaṃśo A
manaḥśilālamadhukakuṣṭhapadmakacandanaiḥ |
lāmajjakayutais tatra viṣanāśaḥ prakīrttitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.112]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
manaḥśilālamadhukakuṣṭhapadmakacandanaiḥmanaḥśilālamadhukakuṣṭhapadmakacandanaiḥmanaḥśilālamadhukakuṣṭhapadmakacandanaiḥK​H manaḥśilālamadhukakuṣṭhacandanapadmakaiḥ A lāmajjakayutais
lāmajjakayutais
K​H

madhumiśraiḥ salāmajjair agadas
A
viṣanāśaḥK​H om. A prakīrttitaḥK​H kīrtitaḥ A
daṃśaḥ sapāṇḍupiṭako dāhakledasamanvitaḥ |
raktayā raktaparyanto vijñeyaś coṣasaṃyutaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.113]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
daṃśaḥK​H om. A sapāṇḍupiṭakoK​H āpāṇḍupiḍako A dāhakledasamanvitaḥdāhakledasamanvitaḥK daṃśo dāhakledasamanvitaḥ A dāhaḥ kledasamanvitaḥ H raktayā
raktayā
K​H

raktāyā
A
coṣasaṃyutaḥK​H raktasaṃyutaḥ A
cikitsā tatra hrīveracandanośīrapadmakaiḥ |
karttavyārjunaśelubhyāṃ tvagbhir āmrātakasya ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.114]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cikitsāK kāryas A cikitsān H tatraK​H tatrā A hrīveracandanośīrapadmakaiḥhrīveracandanośīrapadmakaiḥK gadas toyacandanośīrapadmakaiḥ A hrīveraś candanośīrapadmakaiḥ H karttavyārjunaśelubhyāṃ
karttavyārjunaśelubhyāṃ

karttavyārjjunaśelubhyāṃ
K​H

tathaivārjunaśelubhyāṃ
A
āmrātakasyaA​H āmrātakasya K
picchilaṃ kasanādaṃśo rudhiraṃ śītalaṃ sravet |
śvāsakāsau ca tatroktaṃ raktalūtācikitsitam |
[cf. 1938 ed. 5.8.115]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kasanādaṃśoem. kasanādaṃśā A​K kasanādaṃ H rudhiraṃK d rudhiraṃ A śo rudhiraṃ H sravet | śvāsakāsau casravet |
śvāsakāsau ca
sravet ||
śvāsakāsau ca
K​H
sravet |
kāsaśvāsau ca
A
tatroktaṃA​H om. K
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. purīṣagandhiralpāsṛk kṛṣṇāyā daṃśa eva tu |
jvaramūrcchāvamīdāhakāsaśvāsasamanvitaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. tatrailāvakrasarpākṣīgandhanākulicandanaiḥ |
mahāsugandhisāhitaiḥ pratyākhyāyāgadaḥ smṛtaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. daṃśe dāho 'gnivaktrāyāḥ srāvo 'tyarthaṃ jvaras tathā |
coṣakaṇḍūromaharṣā dāhavisphoṭasaṃyutaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. kṛṣṇāpraśamanaṃ cātra pratyākhyāya prayojayet |
sārivośīrayaṣṭyāhvacandanotpalapadmakam
A
sarveṣām eva yuñjīta viṣe śleṣmātakatvacam |
dhīraḥ sarvavikāreṣu tathā cākṣīvapippalam |
[cf. 1938 ed. 5.8.120]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sarveṣāmsarvveṣāmK​H sarvāsām A viṣeA​H viśe K śleṣmātakatvacamśleṣmātakatvacaṃA​K śleṣmāntakatvacaṃ H dhīraḥ
dhīraḥ
K​H

bhiṣa
A
sarvavikāreṣusarvvavikāreṣuK​H k sarvaprakāreṇa A
kṛcchrasādhyā viṣā hy aṣṭau lūtāḥ proktā yathāgamaṃ |
avāryaviṣavīryāṇāṃ lakṣaṇāni nibodha me |
[cf. 1938 ed. 5.8.121]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kṛcchrasādhyākṛcchrasādhyāK​H kṛcchrasādhya A lūtāḥK om. A lūtā H yathāgamaṃK dve ca ya A om. H avāryaviṣavīryāṇāṃem. dṛcchayā |
avāryaviṣavīryāṇāṃ
A

avāryaviṣavīryāṇāṃ
K
yathākramaṃ ||
?raviṣavīryāṇāṃ
H

Witness K has a hole over the word before -viṣa- and witness H has a gap at that point in which the scribe did not write. Both witnesses seem to have a final -ra, which suggests that the obscured word was not avārya.
dhyāmaḥ sauvarṇṇikādaṃśaḥ sapheno matsyagandhikaḥ |
kāsaśvāso jvaras tṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.122]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dhyāmaḥA dhyātaḥ K​H sauvarṇṇikādaṃśaḥsauvarṇikādaṃśaḥA​K sauparṇṇikādaṃśaḥ H matsyagandhikaḥmatsyagandhikaḥK​H matsyagandhakaḥ A kāsaśvāso
kāsaśvāso
K​H

śvāsaḥ kāso
A
sudāruṇāḥK​H sudāruṇā A
We emend to the vulgate's dhyāmaḥ against the Nepalese witnesses, for sense.
dhyāmaṃ pūti sraved raktam ādāṃśe lājavarṇṇayā |
dāho mūrcchātisārau ca śiroduḥkha ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 5.8.123]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dhyāmaṃem. om. A dhyāmaḥ K​H pūtiK om. A pūtiḥ H sraved raktamK​H om. A ādāṃśeādāṃśeK ādaṃśe A​H lājavarṇṇayālājavarṇṇayā ||K​H lājavarṇāyā A dāho
dāho
K​H
dhyāmaṃ pūti sraved asṛk |
dāho
A
mūrcchātisārau caK mūrcchā 'tisāraś ca A mūrcchā ca sārau ca H śiroduḥkha caśiroduḥkha caK śiroduḥkhaṃ caśiroduḥkhañ ca A​H
We emend to the vulgate's dhyāmam, for gender concord.
ghoro daṃśaś ca jālinyā rājimān avadīryate |
stambhaḥ śvāsas tamovṛddhis tāluśoṣaś ca tatkṛtaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.124]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
daṃśaś caK​H daṃśas tu A rājimān avadīryaterājimān avadīryate ||H rājimān avakīryate A rājimāṇ avadīryate K tatkṛtaḥK​H jāyate A
eṇīpadyā mahādāho daṃśaḥ kṛṣṇatilākṛtiḥ |
tṛṣṇāmūrcchājvaracchardiḥ śvāsakāsasamanvitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.125]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
eṇīpadyāem. eṇīpadyās A eṇīpadā K​H mahādāhoK​H tathā daṃśo A daṃśaḥK​H bhave A kṛṣṇatilākṛtiḥK​H t kṛṣṇatilākṛtiḥ A tṛṣṇāmūrcchājvaracchardiḥ
tṛṣṇāmūrcchājvaracchardiḥ
K

tṛṣṇā mūrcchā jvaracchardi
A

tṛṣṇāmūrcchājvaraśccharddiḥ
H
śvāsakāsasamanvitaḥśvāsakāsasamanvitaḥK kāsaśvāsasamanvitaḥ A śvasakāsasamanvitaḥ | H
We emend to eṇīpadyā, for syntax, on the pattern of other verses.
kṛṣṇayā kṛṣṇaparyanto nimnamadhyo 'ticoṣavān |
pāṇḍumūrcchāvamīdāhaḥ śvāsakāsasamanvitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.125.add-1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kṛṣṇaparyantokṛṣṇaparyantoK hṛṣṇaparyanto H śvāsakāsasamanvitaḥśvāsakāsasamanvitaḥK śvasakāsasamanvitaḥ H
daṃśo 'gnimukhyo vijñeyo dagdhaḥ sphoṭāḥ savedanaḥ |
coṣakaṇḍūromaharṣo dāhajvaranipīḍataḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.125.add-2]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
'gnimukhyoH gnimukhyo K dāhajvaranipīḍataḥK dāhajvarasamanvitaḥ H
daṃśaḥ kākāṇḍikādaṣṭe pāṇḍurakto 'tivedanaḥ |
hikkākāsas tṛṣāmūrcchānidrāhṛdrogapīḍitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.126]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
hikkākāsas
hikkākāsas
K
om. A
hikvākāsa
H
tṛṣāmūrcchānidrāhṛdrogapīḍitaḥtṛṣāmūrcchānidrāhṛdrogapīḍitaḥtṛṣāmūrcchā nidrāhṛdrogapīḍitaḥK​H
tṛṇmūrcchāśvāsahṛdrogahikkākāsāḥ syur ucchritāḥ
A
rakto daṃśo dhūmagandhir mālāguṇyātivedanaḥ |
vidīryate ca bahudhā dāhamūrcchājvarānvitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.127]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
raktoA​K om. H daṃśoK mālāguṇādaṃśo A rakto daṃśo H dhūmagandhirH dhūmagandho A madhūgandhir K mālāguṇyātivedanaḥK 'tivedanaḥ A mmālāguṇyādivedanaḥ H vidīryate ca
vidīryate ca
K​H
om. A
bahudhāvahudhāvahudhāK​H
bahudhā ca
A
dāhamūrcchājvarānvitaḥK​H viśīryeta dāhamūrcchājvarānvitaḥ A
Note the metathesis of madhū- in witness K.
asādhyānām api bhiṣak prayuñjīta cikitsitam ||
doṣocchrāyaviśeṣeṇa cchedakarmavivarjitam |
[cf. 1938 ed. 5.8.128]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
asādhyānāmK​H asādhyāsv A bhiṣak prayuñjītaK abhihitaṃ pra A bhiṣaṣ prayuñjīta H cikitsitamcikitsitaṃ |cikitsitaṃK​H tyākhyāyāśu yoja A doṣocchrāyaviśeṣeṇa
doṣocchrāyaviśeṣeṇa
H
yet |
doṣocchrāyaviśeṣeṇa
A

doṣocchrāyo viśeṣeṇa
K
cchedakarmavivarjitamcchedakarmavivarjitaṃcchedakarmmavivarjjitaṃK​H dāhacchedavivarjitam A
sādhyābhir atha lūtābhir daṣṭamātrasya dehinaḥ |
vṛddhipatreṇa matimāṃ samyag ādaṃśam uddharet |
[cf. 1938 ed. 5.8.129]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
athaK​H ābhir A daṣṭamātrasyaA​K ddṣṭamātrasya H matimāṃmatimāṃK matimā A​H samyag ādaṃśamK n samyag ādaṃśam A​H
jamboṣṭhena sutaptena dahed ākaravāraṇāt |
[SS.5.8.129.add-1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. amarmaṇi vidhānajño varjitasya jvarādibhiḥ |
daṃśasyotkartanaṃ kuyād alpaśvayathukasya ca
A
madhusaindhavasaṃyuktair agadair lepayet tataḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.131ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
agadairA​H agardai K
Another metathesis of agadair in witness K.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. priyaṅgurajanīkuṣṭhasamaṅgāmadhukais tathā A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. sārivāṃ madhukaṃ drākṣāṃ payasyāṃ kṣīramoraṭam |
vidārīgokṣurakṣaudramadhukaṃ pāyayeta vā
A
kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyeṇa kusumbhamadhusaindhavaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.133ab]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kusumbhamadhusaindhavaiḥK​H suśītena ca secayet A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. upadravān yathādoṣaṃ viṣaghnair eva sādhayet A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. nasyāñjanābhyañjanapānadhūmaṃ tathā 'vapīḍaṃ kavalagrahaṃ ca |
saṃśodhanaṃ cobhayataḥ pragāḍhaṃ kuryātsirāmokṣaṇam eva cātra
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. kīṭadaṣṭavraṇān sarvānahidaṣṭavraṇān api|
ādāhapākāttān sarvāñcikitsedduṣṭavadbhiṣag
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
em. vinivṛtte tataḥ śophe karṇikāpātanaṃ hitam |
nimbapatraṃ trivṛddantī kusumbhaṃ kusumaṃ madhu
A
kiṇvaguggulagodantapārāvatamalair api |
viṣavṛddhikarañ cānnaṃ hitvā saṃbhojanaṃ hitam |
[cf. 1938 ed. 5.8.137]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
kiṇvaguggulagodantapārāvatamalairkiṇvaguggulagodantapārāvatamalairK gugguluḥ saindhavaṃ kiṇvaṃ varcaḥ pārāvata A kiṇvaguggulugodantapārāvatamalair H apiK​H sya ca A saṃbhojanaṃA​K sabhojanaṃ H
viṣebhyaḥ khalu sarvebhyaḥ karṇṇikām arujāṃ sthirām |
pracchayitvā madhuyutaiḥ śodhanīyair upācaret |
[cf. 1938 ed. 5.8.138]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣebhyaḥA​K visebhyaḥ H madhuyutaiḥK​H madhūnmiśraiḥ A
sadāhapākāny annena cikitsed dṛṣṭavān bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 5.8.138 add]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cikitsed dṛṣṭavān bhiṣakH cikitsed dṛṣṭavā bhiṣak K
saptaṣaṣṭhasya kīṭānāṃ śatasyaitad vibhāgaśaḥ |
daṣṭalakṣaṇam ākhyātaṃ cikitsāñ cāpy ataḥ param |
[cf. 1938 ed. 5.8.139]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
cikitsāñK​H cikitsā A ataḥK anan A​H paramparaṃK taramtaraṃ A​H
saviṃśam adhyāyaśatam etad uktaṃ vibhāgaśaḥ |
ihoddiṣṭān anirdiṣṭān arthān vakṣyāmi cottare ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
ihoddiṣṭān anirdiṣṭān arthān vakṣyāmi
ihoddiṣṭān anirdiṣṭān arthān vakṣyāmy

ihoddiṣṭān anirddiṣṭān arthān vakṣyāmi
A​H

ihoddiṣṭān anirdiṣṭān arthā vakṣyāmi
K
cottareK​H athottare A
śāstraṃ śāstrasamutpattiṃ vyādhikāryabālābalaṃ
sūtrabhūtaṃ samāsena ślokasthānaṃ pracakṣate ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
śāstrasamutpattiṃK śāstrasamutpatti H vyādhikāryabālābalaṃvyādhikāryavālāvalaṃK vyādhikāryavalāvalaṃ H pracakṣateK pravakṣyate H
doṣāhārāpacāraiś ca sāgantuvyādhilakṣaṇam |
avasthālakṣaṇañ caiva nidānaṃ sthānam ucyate ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 2]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sambhavaś caiva dehasya dhāturindriyamarmasu |
sirādīnāñ ca sarveṣāṃ śārīre kathitam mayā |
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 3]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone

Irregular epenthetic sandhi of dhātur, metri causa.
yathāsthānopadiṣṭānāṃ viditānāñ ca lakṣaṇaiḥ |
vyādhīnāṃ sādhanaṃ śāstre cikitsitam iti smṛtam ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 4]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viditānāñ caK viditā? H lakṣaṇaiḥK ?kṣaṇaiḥ H vyādhīnāṃ
vyādhīnāṃ
H

vyādhīnā
K
smṛtamsmṛtaṃH smṛtāṃ K
I witness H, the gap of four characters after vi-suggests a fault at this point in its exemplar.
sthāvare jaṅgame caiva viṣe hitavikalpanam |
sādhanaṃ caiva kārtsnye kalpasthānaṃ tad ucyate ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 5]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
viṣeH viśe K kārtsnyeK kārtsnyena H
sāhasro vistaraḥ pūrvaṃ prajāpatimukhodbhavaḥ |
saviṃśadadhyāyaśataṃ mayā vatsa prakīrttitam ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 6]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
saviṃśadadhyāyaśataṃ
saviṃśadadhyāyaśataṃ
K

saviṅśamadhyāyaśatam
H
vatsavatsaKpc​H va Kac
sanātanatvāt vedānām akṣaratvāt tathaiva ca |
dṛṣṭādṛṣṭaphalatvāc ca hitatvāc cāpi dehinām |
[cf. 1938 ed. 5.8.141]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dṛṣṭādṛṣṭaphalatvāc ca
dṛṣṭādṛṣṭaphalatvāc ca

dṛṣṭādṛṣṭaphalatvāc ca
K​H

tathā dṛṣṭaphalatvāc ca
A
hitatvāc cāpiK​H hitatvād api A
vāksamūhārthavistārāt pūjitatvāc ca dehiṣu |
cikitsitāt puṇyatamaṃ na kiñcid api suśruta |
[cf. 1938 ed. 5.8.142]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
dehiṣuK dehibhiḥ A dehinaḥ H cikitsitāt puṇyatamaṃ na
cikitsitāt puṇyatamaṃ na

cikitsitāt puṇyatamaṃ na
A​K

cikitsitāt pūṇyatamaṃ na
H
kiñcid apikiṃcid apiA​H kiñcidapi K suśrutaem. śuśrumaḥ A​H suśrutaḥ K
ṛṣer indraprabhāvasya tasmād amṛtajanmanaḥ |
dhārayitvedam amalaṃ matam paramasammatam |
uktācārasamācāraḥ pretya ceha ca nandati |
[cf. 1938 ed. 5.8.143]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
indraprabhāvasyaindraprabhāvasyaK​H indraprabhāva A tasmād amṛtajanmanaḥK​H syāmṛtayoner bhiṣag guroḥ A dhārayitvedam
dhārayitvedam
K​H

dhārayitvā tu
A
amalaṃK​H vimalaṃ A uktācārasamācāraḥ
uktācārasamācāraḥ
K

uktāhārasamācāra
A

uktācārasamācārāḥ
H
pretyaK iha A pratya H ceha caK pretya ca A veha ca H nandatiK​H modate A
śeṣāṇām api tantrāṇāṃ yuktijño lokabāndhavaḥ |
[5.8.143 add 1]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
yat kiṃcid ābādhakaran tad yasmāc chalyasaṃjñitaṃ |
vyāptāny aṅgāny atasatasem. ato PUL-818 tena śalyajñānena sūriṇāsūriṇāem. bhūriṇā PUL-818 |
[5.8.143 add 2]
atasem. ato PUL-818 sūriṇāem. bhūriṇā PUL-818
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
atasK​H ato NE-PUL_818 sūriṇāK​H bhūriṇā | NE-PUL_818
This verse is present in MS Lahore PUL 818, fol. 31.
ataś cāsya viśeṣeṇa gatir na pratiṣidhyate |
yathā svaviṣayasthasya rājño balavato gatiḥ |
[5.8.143 add 3]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone

This verse is present in MS Lahore PUL 818, fol. 31.
upadravāṇāṃ nirdeśo nidānaṃ vyañjanāni ca |
jvarādīnāñ cikitsārtham uttaran tantram ucyate ||
[5.8.143 add 4]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
upadravāṇāṃupadravāṇānH upadravānāṃ K vyañjanāni caK vyajanāni ca H
bhavati cātra ||
idan tu yaḥ pañcasu sanniveśitam |
saviṃśadadhyāyaśataṃ sahottaram |
paṭhet sa rājño 'rhati vaidyapūjitaḥ |
kriyām prayoktuṃ bhiṣag āgatakramaḥāgatakramaḥem. āgamajñaḥ PUL-818 ||
[5.8.143 add 5]
āgatakramaḥem. āgamajñaḥ PUL-818
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
bhavatiK​NE-PUL_818 bhavanti H 'rhatiH​NE-PUL_818 rhati K bhiṣag āgatakramaḥK bhiṣabhā gatakrama iti Hac bhiṣa g āgatakrama iti Hpc bhiṣag āgamajñaḥ || NE-PUL_818
This verse is present in MS Lahore PUL 818, fol. 31.
annarakṣā sthāvaraviṣaṃ jaṅgamañ ca viṣaṃ tathā |
sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ sarpadaṣṭacikitsitam ||
mūṣikā dundubhiś caiva kīṭākalpena cāṣṭamaḥ ||
[5.8.143 add 6]
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ
sarppadaṣṭaviṣajñānaṃ
H

sarpadaṣṭaviṣājñanaṃ
K

This verse is almost identical to SS 1.3.27--28.
sauśrute śalyatantre kalpasthānaṃ samāptam || ❈ ||
[Chapter colophon]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
sauśrute śalyatantreem. iti suśrutasaṃhitāyāṃ A om. H kalpasthānaṃ samāptam || ❈em. kalpasthāne kīṭakalpo nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ A kalpeṣu kīṭacikitsitam aṣṭamaṃ || o H
sauśrute śalyatantre kalpasthānaṃ samāptaṃ ||
pc
head
label
note
num
locus
supplied
surplus
trailer
cb
lb
pb
milestone
sauśruteK​H iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśruta A śalyatantreK​H saṃhitāyāṃ pañcamaṃ A samāptaṃsamāptamA​H samāptaḥ || ❈ K