The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Kalpasthāna, based on the Nepalese MSS
Published in 2020 by The Suśruta Project
| Siglum | NE |
|---|
MN
Gayī
1-1146
PUL-818
APrinted edition: Ācārya 1938: Kalpasthāna]
JMS Jodhpur RORI 20060: Kalpasthāna
KMS Kathmandu KL 699: Kalpasthāna
KacMS Kathmandu KL 699: Kalpasthāna [ante correctionem]
KpcMS Kathmandu KL 699: Kalpasthāna [post correctionem]
HMS Kathmandu NAK 5-333: Kalpasthāna
HacMS Kathmandu NAK 5-333: Kalpasthāna [ante correctionem]
HpcMS Kathmandu NAK 5-333: Kalpasthāna [post correctionem]
NEThe Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Kalpasthāna, based on
the Nepalese MSS
NE-Bikaner_RORI_5157The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Kalpasthāna, based on
the Nepalese MSS [witness Bikaner_RORI_5157]
NE-PUL_818The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Kalpasthāna, based on
the Nepalese MSS [witness PUL_818]
Revision history
| 2021-07-06 | Began this file. |
|---|
The siglum "Nep" signifies an agreement
between MSS K and N.
[Kalpasthāna]
[Adhyāya 1]
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.2]
divodāsakṣitipatis tapodharmabhṛtāṃ
varaḥ |
suśrutapramukhāñ chiṣyāñ śaśāsāhataśāsanaḥ ||
suśrutapramukhāñ chiṣyāñ śaśāsāhataśāsanaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.3]
divodāsakṣitipatisKH dhanvantariḥ kāśipatis A pramukhāñpramukhāñKH prabhṛtīñ A chiṣyāñ śaśāsāhataem. chiṣyāñ chaśāsāhata A chiṣyāṃ śaśāsāhata K chiṣyān śaśāsāhata H śāsanaḥ śāsanaḥAKHpc sātanaḥ Hac
Note that in the Nepalese version, it is Divodāsa, the king of the earth, who teaches the medical discipline to Suśruta, not Dhanvantari, king of Kāśī, as in the vulgate.
Note that in the Nepalese version, it is Divodāsa, the king of the earth, who teaches the medical discipline to Suśruta, not Dhanvantari, king of Kāśī, as in the vulgate.
ripavo vikramākrāntāḥ sve vā syuḥ kṛtyatāṅ gatāḥ |
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśam ||
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśam ||
[cf. 1938 ed. 5.1.4]
viṣair hiṃsyur akiñcijjñaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.5]
em. striyo vā vividhān yogān kadācit subhagecchayā A
em. viṣakanyopayogād vā kṣaṇāj jahyād asūn naraḥ A
tasmād vaidyena satataṃ viṣād rakṣyo narādhipaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.6]
yasmāc cānityacittatvam aśvavat prathitaṃ nṛṣu |
tasmān na viśvased rājā kadācid api kasya cit ||
tasmān na viśvased rājā kadācid api kasya cit ||
[cf. 1938 ed. 5.1.7]
kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdham akṛśaṃ satatotthitam |
[cf. 1938 ed. 5.1.8]
em. alubdham aśaṭhaṃ bhaktaṃ kṛtajñaṃ priyadarśanam A
em. krodhapāruṣyamātsaryamāyālasyavivarjitam |
jitendriyaṃ kṣamāvantaṃ śuciṃ śīladayānvitam A
jitendriyaṃ kṣamāvantaṃ śuciṃ śīladayānvitam A
em. medhāvinamasaṃśrāntamanuraktaṃ hitaiṣiṇam |
paṭuṃ pragalbhaṃ nipuṇaṃ dakṣamālasyavarjitam A
paṭuṃ pragalbhaṃ nipuṇaṃ dakṣamālasyavarjitam A
em. pūrvoktaiś ca guṇair yuktaṃ nityaṃ sannihitāgadam A
praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍam mahacchuciḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.12]
em. sajālakaṃ gavākṣāḍhyam āptavarganiṣevitam A
em. vikakṣasṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ savitānaṃ kṛtārcanam A
em. tatrādhyakṣaṃ niyuñjīta prāyo vaidyaguṇānvitam |
śucayo dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ A
śucayo dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ A
em. saṃvibhaktāḥ sumanaso nīcakeśanakhāḥ sthirāḥ |
snātā dṛḍhaṃ saṃyaminaḥ kṛtoṣṇīṣāḥ susaṃyatāḥ A
snātā dṛḍhaṃ saṃyaminaḥ kṛtoṣṇīṣāḥ susaṃyatāḥ A
em. tasya cājñāvidheyāḥ syur vividhāḥ parikarmiṇaḥ |
āhārasthitayaś cāpi bhavanti prāṇino yataḥ A
āhārasthitayaś cāpi bhavanti prāṇino yataḥ A
em. tasmān mahānase vaidyaḥ pramādarahito bhavet A
mahānasikavoḍhāraḥ saupodanika pūpikāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.17]
bhaveyur vaidyavaśagā ye cāpy anye 'tra kecana |
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ ||
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.18]
jānīyād viṣadātāram ebhir liṅgaiś ca buddhimān |
vivakṣur muhyate pṛṣṭo nottaraṃ pratipadyate ||
vivakṣur muhyate pṛṣṭo nottaraṃ pratipadyate ||
[cf. 1938 ed. 5.1.19]
apārthaṃ bahusaṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat |
hasaty akasmād aṅgulīḥ sphoṭayed vilikhed mahīm ||
hasaty akasmād aṅgulīḥ sphoṭayed vilikhed mahīm ||
[cf. 1938 ed. 5.1.20]
vepathuś cāsya bhavati trastaś cānyo 'nyam īkṣate |
vivarṇavaktro dhyāmaś ca nakhaiḥ kiñcic chinaty api ||
vivarṇavaktro dhyāmaś ca nakhaiḥ kiñcic chinaty api ||
[cf. 1938 ed. 5.1.21]
em. ālabhetāsakṛddīnaḥ kareṇa ca śiroruhān |
niryiyāsurapadvārair vīkṣate ca punaḥ punaḥ A
niryiyāsurapadvārair vīkṣate ca punaḥ punaḥ A
vartate viparītaś ca viṣadātā vicetanaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.23]
em. asatām api santo 'pi ceṣṭāṃ kurvanti mānavāḥ |
tasmāt parīkṣaṇaṃ kāryaṃ bhṛtyānām ādṛtair nṛpaiḥ A
tasmāt parīkṣaṇaṃ kāryaṃ bhṛtyānām ādṛtair nṛpaiḥ A
dantakāṣṭhe 'nnapāne ca tathābhyaṅge 'valekhane |
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane ||
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane ||
[cf. 1938 ed. 5.1.25]
srakṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca |
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām ||
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām ||
[cf. 1938 ed. 5.1.26]
viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu nasyadhūmāñjanādiṣu |
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāñ cāpy anantaram ||
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāñ cāpy anantaram ||
[cf. 1938 ed. 5.1.27]
nṛpabhaktād balin dattaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye |
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ |
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.28]
hutabhuk tena cānnena bhṛśañ caṭacaṭāyate |
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ |
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.29]
em. bhinnārcis tīkṣṇadhūmaś ca na cirāc copaśāmyati A
dṛṣṭvānnaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyate jīvajīvakaḥ |
kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ kroñcas tu madam arcchati |
kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ kroñcas tu madam arcchati |
[cf. 1938 ed. 5.1.31]
hṛṣyen mayūras tūdvigne krośete śukasārike |
haṃsaḥ kṣvelatikṣvelatiem. kṣveḍati Gayī cātyarthaṃ kūjate bhṛṅgarājakaḥ |
haṃsaḥ kṣvelatikṣvelatiem. kṣveḍati Gayī cātyarthaṃ kūjate bhṛṅgarājakaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.32]
kṣvelatiem. kṣveḍati Gayī
hṛṣyen mayūrashṛṣyen mayūrasKHNE-Bikaner_RORI_5157 hṛṣyen mayūra A tūdvigneKHNE-Bikaner_RORI_5157 udvignaḥ A krośete
krośete
KNE-Bikaner_RORI_5157 krośataḥ A krośaite H haṃsaḥ
haṃsaḥAHNE-Bikaner_RORI_5157
haṃsa K kṣvelatiK kṣveḍati ANE-Bikaner_RORI_5157 khelati H kūjateHNE-Bikaner_RORI_5157 om. A kū?jate K bhṛṅgarājakaḥKHNE-Bikaner_RORI_5157 bhṛṅgarājas tu kūjati A
haṃsaḥAHNE-Bikaner_RORI_5157
haṃsa K kṣvelatiK kṣveḍati ANE-Bikaner_RORI_5157 khelati H kūjateHNE-Bikaner_RORI_5157 om. A kū?jate K bhṛṅgarājakaḥKHNE-Bikaner_RORI_5157 bhṛṅgarājas tu kūjati A
vṛṣabhovṛṣabhoem. pṛṣato Gayī visṛjaty asraṃ muñcate viṭ ca markaṭaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.33]
vṛṣabhoem. pṛṣato Gayī
vṛṣabhoH pṛṣato ANE-Bikaner_RORI_5157 pṛṣabho K asraṃaśraṃasramKHNE-Bikaner_RORI_5157 aśruṃ A muñcateKHNE-Bikaner_RORI_5157 viṣṭhāṃ muñca A viṭ caKHNE-Bikaner_RORI_5157 ti A
em. sannikṛṣṭāṃs tataḥ kuryād rājñas tān mṛgapakṣiṇaḥ A
em. veśmano 'tha vibhūṣārthaṃ rakṣārthaṃ cātmanaḥ sadā A
upakṣiptasya cānnasya bāṣpeṇordhvam udīyatā |
[cf. 1938 ed. 5.1.34cd]
hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhañ ca jāyate |
tatra nasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjaṃ naladaṃ madhuḥ |
tatra nasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjaṃ naladaṃ madhuḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.35]
em. kuryāc chirīṣarajanīcandanaiś ca pralepanam A
hṛdi candanalepaś ca tathā sukham avāpnuyāt |
[cf. 1938 ed. 5.1.36cd]
pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhaśātaṅ karoti ca |
tatra pralepaḥ śyāmendra gopa somotpalāni ca |
tatra pralepaḥ śyāmendra gopa somotpalāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.37]
sa cet pramādān mohād vā tad bhuṃkte bhojanaṃ yadi |
tato 'syāṣṭhīlavaj jihvā jāyate 'rasavedanī |
tato 'syāṣṭhīlavaj jihvā jāyate 'rasavedanī |
[cf. 1938 ed. 5.1.38]
tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsya prasicyate |
tatra bāṣperitaṃ karma yac ca syād dantakāṣṭhikam |
tatra bāṣperitaṃ karma yac ca syād dantakāṣṭhikam |
[cf. 1938 ed. 5.1.39]
mūrchāṃ chardiṃ romaharṣam ādhmānaṃ dāham eva ca |
indriyāṇāñ ca vaikṛtyaṃ kuryād āmāśayaṃ gatam |
indriyāṇāñ ca vaikṛtyaṃ kuryād āmāśayaṃ gatam |
[cf. 1938 ed. 5.1.40]
tatrāśu madanālābubimbīkośātakīphalaiḥ |
chardanaṃ dadhyudaśvidbhyām athavā taṇḍulāmbunā |
chardanaṃ dadhyudaśvidbhyām athavā taṇḍulāmbunā |
[cf. 1938 ed. 5.1.41]
dāhaṃ mūrcchām atīsāraṃ tṛṣṇām indriyavaikṛtam |
āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāśayaṃ gataṃ
āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāśayaṃ gataṃ
[cf. 1938 ed. 5.1.42]
tatra nīlīphalaṃ śreṣṭhaṃ sasarpiṣkaṃ virecanam |
dadhnā dūṣīviṣāriś ca peyo madhusamāyutaḥ |
dadhnā dūṣīviṣāriś ca peyo madhusamāyutaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.43]
dravadravyeṣu sarveṣu kṣīramadyodakādiṣu |
bhavanti vividhā rājyaḥ phenabudbudajanma ca |
bhavanti vividhā rājyaḥ phenabudbudajanma ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.44]
chāyāś cātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ |
bhavanti vikṛtāś chidrās tanvyo vā vikṛtās tathā |
bhavanti vikṛtāś chidrās tanvyo vā vikṛtās tathā |
[cf. 1938 ed. 5.1.45]
śākasūpānna māṃsāni klinnāni virasāni ca |
sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhīni bhavanti ca |
sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhīni bhavanti ca |
[cf. 1938 ed. 1.46]
gandhavarṇṇarasair hīnāḥ sarve bhakṣyāḥ phalāni ca |
pakvāny āśu prakuthyante pākam āmāni yānti ca |
pakvāny āśu prakuthyante pākam āmāni yānti ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.47]
viśīryante kūrcakas tu dantakāṣṭhagate viṣe |
jihvādantauṣṭhamāṃseṣu śvayathuś copajāyate |
jihvādantauṣṭhamāṃseṣu śvayathuś copajāyate |
[cf. 1938 ed. 5.1.48]
athāsya dhātakīpuṣpa jambvāmrāsthi harītakaiḥ |
sakṣaudraiḥ pracchite śophe kartavyaṃ pratisāraṇam |
sakṣaudraiḥ pracchite śophe kartavyaṃ pratisāraṇam |
[cf. 1938 ed. 5.1.49]
athavāṅkollamūlāni tvacaḥ saptachadasya vā |
śirīṣamāṣakā vāpi kartavyaṃ pratisāraṇam |
śirīṣamāṣakā vāpi kartavyaṃ pratisāraṇam |
[cf. 1938 ed. 5.1.50]
jihvānirlekhakavalau dantakāṣṭhavad ādiśet |
picchalo bahalo 'bhyaṅgo vivarṇaś ca viṣānvitaḥ |
picchalo bahalo 'bhyaṅgo vivarṇaś ca viṣānvitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.51]
sphoṭā janmarujāsrāvas tvakpākaḥ sveda eva ca |
dāraṇañ cāpi māṃsānām abhyaṅge viṣadūṣite |
dāraṇañ cāpi māṃsānām abhyaṅge viṣadūṣite |
[cf. 1938 ed. 5.1.52]
tatra śītāmbusiktasya kartavyam anulepanam |
candanan tagaraṃ kuṣṭham uśīraṃ veṇupatrikā |
candanan tagaraṃ kuṣṭham uśīraṃ veṇupatrikā |
[cf. 1938 ed. 5.1.53]
somavalyamṛtā śvetā padmaṃ kālīyakan tathā |
kapittharasapatrābhyāṃ pānam etac ca pūjyate |
kapittharasapatrābhyāṃ pānam etac ca pūjyate |
[cf. 1938 ed. 5.1.54]
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane |
śayyāvastratanutreṣu vidyād abhyaṅgavad bhiṣak |
śayyāvastratanutreṣu vidyād abhyaṅgavad bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 5.1.55]
keśaśātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaś ca rudhirāgamaḥ |
granthijanmottamāṅge ca viṣajuṣṭe 'valekhane |
granthijanmottamāṅge ca viṣajuṣṭe 'valekhane |
[cf. 1938 ed. 5.1.56]
tatra pralepo bahuśo bhāvitā kṛṣṇamṛttikā |
ṛkṣapittaghṛta śyāmāpālindī taṇḍulīyakaiḥ |
ṛkṣapittaghṛta śyāmāpālindī taṇḍulīyakaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.57]
gomayasvaraso vāpi hito vā mālatīrasaḥ |
raso mūṣikakarṇyā vā dhūmo vāgārasaṃjñitaḥ ||
raso mūṣikakarṇyā vā dhūmo vāgārasaṃjñitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.58]
śiro 'bhyaṅgaḥ śirastrāṇaṃ snānam uṣṇīṣam eva ca |
srajaś ca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayed avalekhavat |
srajaś ca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayed avalekhavat |
[cf. 1938 ed. 5.1.59]
mukhālepe mukhaśyāvaṃ yuktam abhyaṅgalakṣaṇaiḥ |
padminīkaṇṭaka prakhyaiḥ kaṇṭakaiś copacīyate |
padminīkaṇṭaka prakhyaiḥ kaṇṭakaiś copacīyate |
[cf. 1938 ed. 5.1.60]
tatra kṣaudraghṛtaṃ pānam ālepaś candanaṃ ghṛtam |
payasyā madhukā phañjī bandhujīvaḥ punarṇṇavā ||
payasyā madhukā phañjī bandhujīvaḥ punarṇṇavā ||
[cf. 1938 ed. 5.1.61]
asvāsthyaṃ kuñjarādīnāṃ lālāsravaṇam eva ca |
yātuś ca sphoṭanāsrāvau muṣka meḍhra gudeṣv atha |
yātuś ca sphoṭanāsrāvau muṣka meḍhra gudeṣv atha |
[cf. 1938 ed. 5.1.62]
asvāsthyaṃasvāsthyaṅAK āsvāsthyaṃ H lālāsravaṇamlālāsravaṇamKH lālāsrāvo ' A evaKH kṣira A caKH ktatā |
sphikpāyumeḍhra A yātuś ca
yātuś caKH muṣkeṣu yātuś ca A sphoṭanāsrāvauem. sphoṭasaṃbhavaḥ A sphoṭanaṃmāsrāvau K sphoṭanaṃ srāvau H muṣkameḍhragudeṣvmuṣka meḍhra gudeṣvmuṣka meḍhra gudeṣvKH om. A athaKH om. A
sphikpāyumeḍhra A yātuś ca
yātuś caKH muṣkeṣu yātuś ca A sphoṭanāsrāvauem. sphoṭasaṃbhavaḥ A sphoṭanaṃmāsrāvau K sphoṭanaṃ srāvau H muṣkameḍhragudeṣvmuṣka meḍhra gudeṣvmuṣka meḍhra gudeṣvKH om. A athaKH om. A
tatrābhyaṅgavad ācaṣṭe yātrivāhanayoḥ kriyām |
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śiroruk kaphasaṃsravaḥ |
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śiroruk kaphasaṃsravaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.63]
nasyadhūmagate liṅgam indriyāṇāñ ca vaikṛtam |
tatra sarpir gavādīnāṃ dugdhaiḥ sātiviṣaiḥ śṛtam |
tatra sarpir gavādīnāṃ dugdhaiḥ sātiviṣaiḥ śṛtam |
[cf. 1938 ed. 5.1.64]
nasyaṃ pānañ ca vihitaṃ śītaṃ samadayantikam ||
gandhahānir vivarṇṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlānatā tathā |
gandhahānir vivarṇṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlānatā tathā |
[cf. 1938 ed. 5.1.65]
jighrataś ca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇṇe ca locane |
tatreṣṭaṃ bāṣpikaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtam ||
tatreṣṭaṃ bāṣpikaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtam ||
[cf. 1938 ed. 5.1.66]
karṇṇatailagate śrotre vaikṛtyaṃ śophavedanā |
karṇṇāsrāvaś ca tatrāśu kartavyaṃ pratipūraṇam |
karṇṇāsrāvaś ca tatrāśu kartavyaṃ pratipūraṇam |
[cf. 1938 ed. 5.1.67]
svaraso bahuputrāyāḥ saghṛtaṃ kṣaudrasaṃyutam |
somavalkarasaś cāpi suśīto hitam iṣyate |
somavalkarasaś cāpi suśīto hitam iṣyate |
[cf. 1938 ed. 5.1.68]
asropadehau dāhaś ca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ |
añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhaved āndhyam athāpi vā |
añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhaved āndhyam athāpi vā |
[cf. 1938 ed. 5.1.69]
tatra sadyo ghṛtaṃ peyaṃ tarpaṇe ca samāgadham |
añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya ca |
añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.70]
em. muṣkakasyājakarṇasya pheno gopittasaṃyutaḥ A
kapittha meṣaśṛṅgābhyām puṣpam bhallātakasya ca
[cf. 1938 ed. 5.1.71]
em. ekaikaṃ kārayet puṣpaṃ bandhūkāṅkoṭayor api A
śophaḥ svāpas tathā srāvaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.72]
bhavanti viṣaduṣṭābhyāṃ pādukābhyām asaṃśayam |
upānatpādapīṭhāni pādukābhyāṃ prasādhayet |
upānatpādapīṭhāni pādukābhyāṃ prasādhayet |
[cf. 1938 ed. 5.1.73]
bhūṣaṇāni hatārcīṃṣi na vibhānti yathā purā |
svāni sthānāni hanyuś ca dāhapākāvadāraṇaiḥ |
svāni sthānāni hanyuś ca dāhapākāvadāraṇaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.74]
pādukābhūṣaṇeṣūktam abhyaṅgavidhim ācaret |
viṣopasargo bāṣpādir bhūṣaṇānto ya īritaḥ |
viṣopasargo bāṣpādir bhūṣaṇānto ya īritaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.75]
upadravāṃs tatra vīkṣya vidadhīta cikitsitam |
mahāsugandham agadaṃ yaṃ pravakṣyāmi tam bhiṣak |
mahāsugandham agadaṃ yaṃ pravakṣyāmi tam bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 5.1.76]
pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca ||
virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca |
virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.77]
śirāś ca vyadhayet prāptāḥ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi |
mūṣikājaruhā vāpi haste baddhā tu bhūpateḥ |
mūṣikājaruhā vāpi haste baddhā tu bhūpateḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.78]
karoti nirviṣaṃ sarvam annaṃ viṣasamāyutam |
hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryāc cāmitramadhyagaḥ |
hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryāc cāmitramadhyagaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.79]
pibed ghṛtam ajeyākhyam amṛtaṃ cāpy abhuktavān |
sarpiḥ kṣaudraṃ dadhi payaḥ pibed vā śītalañ jalam |
sarpiḥ kṣaudraṃ dadhi payaḥ pibed vā śītalañ jalam |
[cf. 1938 ed. 5.1.80]
godhāmayūranakulān pṛṣatān hariṇān api |
viṣaghnānāñ ca satataṃ rasāṃs teṣāṃ pibed api |
viṣaghnānāñ ca satataṃ rasāṃs teṣāṃ pibed api |
[cf. 1938 ed. 5.1.81]
godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca buddhimān |
dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ śarkaran tathā |
dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ śarkaran tathā |
[cf. 1938 ed. 5.1.82]
śarkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe |
pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ |
pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.83]
sakṣaudraḥ saghṛtaḥ śītaḥ nimbayūṣa hitas tathā |
viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni buddhimān |
viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni buddhimān |
[cf. 1938 ed. 5.1.84]
pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasāmbubhiḥ |
chardayed guptahṛdayo yadi pītaṃ bhaved viṣam
chardayed guptahṛdayo yadi pītaṃ bhaved viṣam
[cf. 1938 ed. 1.85]
[Adhyāya 2]
athātaḥ sthāvara viṣavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.2.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣam ucyate |
daśādhiṣṭhānam ādyan tu dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam ||
daśādhiṣṭhānam ādyan tu dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam ||
[cf. 1938 ed. 5.2.3]
mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāram eva ca |
niryāso dhātavaś caiva kandañ ca daśamaṃ smṛtam ||
niryāso dhātavaś caiva kandañ ca daśamaṃ smṛtam ||
[cf. 1938 ed. 5.2.4]
tatra klītakāśvamāraka guñjā subhaṅgurā karaṭā vidyucchikhānanta vijayā cety aṣṭau mūlaviṣāṇi
||
[cf. 1938 ed. 5.2.5a]
viṣapatrikā lambaradā karambha mahākarambhādīni
patraviṣāṇi ||
[cf. 1938 ed. 5.2.5b]
kumudavati reṇuka kuruvaka veṇuka karambha mahākarambha nandanā kākādīni
guñjāruṣkara viṣavedikādīnāṃ phalāni ||
[cf. 1938 ed. 5.2.5c]
kumudavatireṇukakuruvakaveṇukakarambhamahākarambhanandanākākādīniem. kumudvatīveṇukākarambhamahākarambhakarkoṭakareṇukakhadyotakacarmarībhagandhāsarpaghātinandanasārapākānīti A kumudavatireṇukakuruvakaveṇukakarañ ca mahākarambhanandanākākādīni K kumudavatireṇukakurukakaveṇukakaraṃbhamahākarambhanandanākākādanī H guñjāruṣkaraviṣavedikādīnāṃ guñjāruṣkara viṣavedikādīnāṃH dvādaśa phalaviṣāṇi A guñjārūṣkaraviṣavedikādīnāṃ K phalāniphalāniKH om. A
ullika reṇu karambha mahākarambhādīnāṃ
puṣpāṇi |
[cf. 1938 ed. 5.2.5d]
vallija karaghāṭaka karambha nārācakādīnāṃ
tvaksāraniryāsāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.2.5e]
kumudavati dantī snuhā jālinī prabhṛtīnāṃ
kṣīrāṇi |
[cf. 1938 ed. 5.2.5f]
haritāla phenāśma bhasma rakta prabhṛtīni
dhātuviṣāṇi |
[cf. 1938 ed. 5.2.5g]
kālakūṭā vatsanābha sarṣapa kapālaka kardamaka vairāṭaka mustakā mahāviṣa puṇḍarīka mūlaka hālāhala śṛṅgī markaṭādīnāṃ
kandāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.2.5h]
kālakūṭāvatsanābhasarṣapakapālakakardamakavairāṭakamustakāmahāviṣapuṇḍarīkamūlakahālāhalaśṛṅgīmarkaṭādīnāṃem. kālakūṭavatsanābhasarṣapapālakakardamakavairāṭakamustakaśṛṅgīviṣaprapuṇḍarīkamūlakahālāhalamahāviṣakarkaṭakānīti trayodaśa A kālakuṭāvatsanābhasarṣapakapālakakardamakavairāṭakamustakāmahāviṣapuṣḍarīkamūlakahālāhalaśṛṃgīmarkaṭādīnāṃ K kālakuṭāvatsanābhasarṣapakapālakakarddamakavairāṭakamustakamahāviṣapuṇḍarīkamūlakahālāhalaśṛṅgīmarkkaṭādīnāṃ H kandāḥKH kandaviṣāṇi; ity evaṃ pañcapañcāśat sthāvaraviṣāṇi bhavanti A
em. catvāri vatsanābhāni mustake dve prakīrtite
ṣaṭ caiva sarṣapāṇy āhuḥ śeṣāṇy ekaikam eva tu A
ṣaṭ caiva sarṣapāṇy āhuḥ śeṣāṇy ekaikam eva tu A
udveṣṭanam mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca |
jṛmbhaṇodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣair nṛṇāṃ ||
jṛmbhaṇodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣair nṛṇāṃ ||
[cf. 1938 ed. 5.2.7]
muṣkaśophaḥ phalaviṣaiḥ dāhodveṣṭanam eva ca |
bhavet puṣpaviṣaiś chardir ādhmānaṃ svāpam eva ca ||
bhavet puṣpaviṣaiś chardir ādhmānaṃ svāpam eva ca ||
[cf. 1938 ed. 5.2.8]
tvaksāraniryāsaviṣair upayuktair bhavanti ha |
āsya daurgandhya pāruṣya śirorukkapha saṃsravāḥ ||
āsya daurgandhya pāruṣya śirorukkapha saṃsravāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.2.9]
phenāgamaḥ kṣīraviṣair viḍbhedo gurujihvatā |
hṛtpīḍanan dhātuviṣair mūrcchā dāhaś ca tāluni ||
hṛtpīḍanan dhātuviṣair mūrcchā dāhaś ca tāluni ||
[cf. 1938 ed. 5.2.10]
prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇy etāni nirdiśet ||
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣām vakṣyāmi vistaram |
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣām vakṣyāmi vistaram |
[cf. 1938 ed. 5.2.11]
sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuś ca sudāruṇaḥ |
grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtratā tathā |
grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtratā tathā |
[cf. 1938 ed. 5.2.12]
sārṣape vāyuvaiguṇyam ānāho granthijanma ca |
grīvādaurbalyavāksaṅgau pālakena bhavanti ha |
grīvādaurbalyavāksaṅgau pālakena bhavanti ha |
[cf. 1938 ed. 5.2.13]
prasekaḥ kardamākhyena viḍbhedo 'kṣṇoś ca pītatā |
vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaś ca jāyate |
vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaś ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 5.2.14]
gātrastambho vepathuś ca mustakena prakīrtitau |
mahāviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ |
mahāviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.2.15]
mustakenaH jāyate mustakena A mustākena K prakīrtitauprakīrtitauprakīrttitauKH tu A mahāviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ
mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥ
mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥem.
śṛṅgīviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ A mahāviṣeṇāṅgasādaḥ dāhodaravivṛddhayaḥ
mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥ
mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥ KHac
mahāviṣeṇā hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśaṃ Hpc
mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥ
mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥem.
śṛṅgīviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ A mahāviṣeṇāṅgasādaḥ dāhodaravivṛddhayaḥ
mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥ
mahāviṣeṇāṅgasādaḥ | dāhodaravivṛddhayaḥ KHac
mahāviṣeṇā hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśaṃ Hpc
puṇḍarīkeṇa raktatvam akṣṇor vṛddhis tathodare |
mūlakenāṅgavaivarṇyaṃ gātrastambhaś ca jāyate |
mūlakenāṅgavaivarṇyaṃ gātrastambhaś ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 5.2.16]
dhyāmaś cireṇocchvasiti naro hālāhalena tu |
śṛṅgīviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśam |
śṛṅgīviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśam |
[cf. 1938 ed. 5.2.17]
markaṭenotplavaty ūrdhvaṃ hasaty api daśaty api |
[cf. 1938 ed. 5.2.18]
kandajāny ugravīryāṇi yāny uktāni trayodaśa |
[cf. 1938 ed. 5.2.19]
jñeyāny uktāni kuśalair yuktāni daśabhir
guṇaiḥ |
rūkṣam uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca sūkṣmam āśu
vyavāyi ca |
vikāsi viśadañ caiva laghv apāki ca te daśa |
tad raukṣyāt kopayed vātam auṣṇyāt pittaṃ saśoṇitam ||
tad raukṣyāt kopayed vātam auṣṇyāt pittaṃ saśoṇitam ||
[cf. 1938 ed. 5.2.20]
vikāsiKH vikāśi A laghv apāki ca telaghv apāki ca teKH laghv apāki ca ta A daśaH t smṛtam A daśaḥ K tad raukṣyāt kopayed vātam
tad raukṣyāt kopayed vātamKH
tad raukṣyāt kopayed vāyum A
Cf. Carakasaṃhitā 6.23.24: laghu rūkṣam āśu viśadaṃ vyavāyi tīkṣṇaṃ vikāsi sūkṣmaṃ ca | uṣṇam anirdeśyarasaṃ daśaguṇam uktaṃ viṣaṃ tajjñaiḥ || Carakasaṃhitā 6.23.25: raukṣyād vātam aśaityāt pittaṃ [...] |
tad raukṣyāt kopayed vātamKH
tad raukṣyāt kopayed vāyum A
Cf. Carakasaṃhitā 6.23.24: laghu rūkṣam āśu viśadaṃ vyavāyi tīkṣṇaṃ vikāsi sūkṣmaṃ ca | uṣṇam anirdeśyarasaṃ daśaguṇam uktaṃ viṣaṃ tajjñaiḥ || Carakasaṃhitā 6.23.25: raukṣyād vātam aśaityāt pittaṃ [...] |
taikṣṇyān matim mohayati marmabandhāñ chinatti ca |
saukṣmyāc charīrāvayavān praviśed vikaroti ca |
saukṣmyāc charīrāvayavān praviśed vikaroti ca |
[cf. 1938 ed. 5.2.21]
taikṣṇyān matimK matiṃ ca A taikṣṇyāt matim H mohayatiKH mohayet tai A marmabandhāñmarmavandhāñmarmmabandhāñKH kṣṇyān marmabandhā A chinatti caKH n chinatti ca A saukṣmyāc charīrāvayavān praviśed vikarotiem.
śarīrāvayavān saukṣmyāt praviśed vikaroti A
saukṣmyāc charīrāvayavān praviśed vikriyeta K
saukṣmyāc charīrā𑑎vayavān praviśed vikrayeta H
The scribe of MS H first copied the same text as MS K, but corrected it to read with the vulgate. He must have known another manuscript with the correct reading. The old reading of K appears to be a plain textual error.
Cf. Carakasaṃhitā 6.23.26: tīkṣṇatvān marmaghnaṃ [...]| Carakasaṃhitā 6.23.25: [...] saukṣmyād asṛk prakopayati ||
śarīrāvayavān saukṣmyāt praviśed vikaroti A
saukṣmyāc charīrāvayavān praviśed vikriyeta K
saukṣmyāc charīrā𑑎vayavān praviśed vikrayeta H
The scribe of MS H first copied the same text as MS K, but corrected it to read with the vulgate. He must have known another manuscript with the correct reading. The old reading of K appears to be a plain textual error.
Cf. Carakasaṃhitā 6.23.26: tīkṣṇatvān marmaghnaṃ [...]| Carakasaṃhitā 6.23.25: [...] saukṣmyād asṛk prakopayati ||
āśutvād āśu tad dhanti vyavāyāt prakṛtiṃ bhajet |
vikāsitvād anuviśed doṣān dhātūn malān api |
vikāsitvād anuviśed doṣān dhātūn malān api |
[cf. 1938 ed. 5.2.22]
āśutvād āśuaviśuddhaṃm āśuAHpc aviśuddham āśuaviśuddhaṃm āśu KHac tad dhantiAHpc tad dhn Kac tad dhinti KpcHac vyavāyāt prakṛtiṃvyavāyāt prakṛtimAKpcH t vyavāyāt prakṛtiṃ Kac bhajet | vikāsitvād anuviśed doṣānbhajet |
vikāsitvād anuviśed doṣānbhajet |
vikāsitvād anuviśed doṣānKH bhajet |
kṣapayec ca vikāśitvād doṣān A
Cf. Carakasaṃhitā 6.23.26: śīghraṃ vyavāyibhāvād āśu vyāpnoti kevalaṃ deham | [...] prāṇaghnaṃ tad vikāsitvāt ||
vikāsitvād anuviśed doṣānbhajet |
vikāsitvād anuviśed doṣānKH bhajet |
kṣapayec ca vikāśitvād doṣān A
Cf. Carakasaṃhitā 6.23.26: śīghraṃ vyavāyibhāvād āśu vyāpnoti kevalaṃ deham | [...] prāṇaghnaṃ tad vikāsitvāt ||
vaiśadyāc cāsaktagatir duścikitsañ ca lāghavāt |
durnirharam apākitvāt tasmāt kleśayate ciram ||
durnirharam apākitvāt tasmāt kleśayate ciram ||
[cf. 1938 ed. 5.2.23]
vaiśadyāc cāsaktagatirvaiśadyāc cāśakta𑑎gatirKH vaiśadyād atiricyeta A duścikitsañ cadduścikitsañ caKH duścikitsyaṃ ca A lāghavāt | durnirharamlāghavāt |
durnirharamlāghavāt |
durnnirharamKH lāghavāt |
durharaṃ cā A apākitvāt tasmāt kleśayateapākitvā𑑎t tasmāt kleśayateKH vipākitvāt tasmāt kleśayate A
Cf. Carakasaṃhitā 6.23.27 durupakramaṃ laghutvād vaiśadyāt syād asaktagatidoṣam | Ḍalhaṇa noticed the reading in witness K: asaktagativaiśadyāt iti kecit paṭhanti (Ācārya 1938: 565a).
durnirharamlāghavāt |
durnnirharamKH lāghavāt |
durharaṃ cā A apākitvāt tasmāt kleśayateapākitvā𑑎t tasmāt kleśayateKH vipākitvāt tasmāt kleśayate A
Cf. Carakasaṃhitā 6.23.27 durupakramaṃ laghutvād vaiśadyāt syād asaktagatidoṣam | Ḍalhaṇa noticed the reading in witness K: asaktagativaiśadyāt iti kecit paṭhanti (Ācārya 1938: 565a).
sthāvaraṃ jaṅgamam vāpi kṛtrimam vāpi yad viṣam |
sadyo mārayate martyaṃ jñeyan daśaguṇan tu tat |
sadyo mārayate martyaṃ jñeyan daśaguṇan tu tat |
[cf. 1938 ed. 5.2.24]
em. yat sthāvaraṃ jaṅgamakṛtrimaṃ vā dehād aśeṣaṃ yad anirgataṃ tat A
svabhāvato vā guṇaviprahīṇaṃ
viṣaṃ hi dūṣīviṣatām upaiti |
vīryālpabhāvād avibhāvanīyaṃ
kaphāvṛtatvāt sucirānubandhi |
viṣaṃ hi dūṣīviṣatām upaiti |
vīryālpabhāvād avibhāvanīyaṃ
kaphāvṛtatvāt sucirānubandhi |
[cf. 1938 ed. 5.2.26]
tenārdito bhinna purīṣa varṇo
vidagdha vairasya yutaḥ pipāsī |
mūrcchāṃ bhramaṃ gadgadavākyamartyo
viceṣṭamāno ratim āpnuyāc ca |
vidagdha vairasya yutaḥ pipāsī |
mūrcchāṃ bhramaṃ gadgadavākyamartyo
viceṣṭamāno ratim āpnuyāc ca |
[cf. 1938 ed. 5.2.27]
bhinnapurīṣavarṇobhinna purīṣa varṇobhinna purīṣa varṇṇoAH bhinnapurīśavarṇo K vidagdhavairasyayutaḥvidagdha vairasya yutaḥKH
vigandhavairasyamukhaḥ A mūrcchāṃ
mūrcchāṃKH
mūrccha A bhramaṃKH n vama A gadgadavākyamartyogadgadavākyamarttyoKH n gadgadavāgviṣaṇṇo A viceṣṭamānoKH
bhave A ratimratimKH om. A āpnuyāc caKH c ca duṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ A
Ḍalhaṇa noticed the Nepalese readings of bhramaṃ for the vulgate's vaman (Ācārya 1938: 565b).
vigandhavairasyamukhaḥ A mūrcchāṃ
mūrcchāṃKH
mūrccha A bhramaṃKH n vama A gadgadavākyamartyogadgadavākyamarttyoKH n gadgadavāgviṣaṇṇo A viceṣṭamānoKH
bhave A ratimratimKH om. A āpnuyāc caKH c ca duṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ A
Ḍalhaṇa noticed the Nepalese readings of bhramaṃ for the vulgate's vaman (Ācārya 1938: 565b).
āmāśayasthe kapha vātarogī
pakvāśayasthe 'nilapittarogī |
bhavet samudhvastaśiroruhāṅgo
vilūnapakṣas tu yathā vihaṅgaḥ |
pakvāśayasthe 'nilapittarogī |
bhavet samudhvastaśiroruhāṅgo
vilūnapakṣas tu yathā vihaṅgaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.2.28]
kaphavātarogīkapha vātarogīAH phakavātarogī K 'nilapittarogī'nilapittarogīAH nilapittarogī K bhavet samudhvastaśiroruhāṅgo
bhavet samudhvastaśiroruhāṃgo
bhavet samuddhvastaśiroruhāṅgoKH
bhaven naro dhvastaśiroruhāṅgo A
The expected gemination in -uddhvasta- is not found in MS K, but this is a valid grammatical optional form.
Ḍalhaṇa noted the reading of our manuscripts on 28c (Ācārya 1938: 565).
bhavet samudhvastaśiroruhāṃgo
bhavet samuddhvastaśiroruhāṅgoKH
bhaven naro dhvastaśiroruhāṅgo A
The expected gemination in -uddhvasta- is not found in MS K, but this is a valid grammatical optional form.
Ḍalhaṇa noted the reading of our manuscripts on 28c (Ācārya 1938: 565).
sthitaṃ rasādiṣv ayathāyathoktān
karoti dhātuprabhavān vikārān |
kopañ ca śītānila durdineṣu
yāty āśu pūrvaṃ śṛṇu tasya liṅgam |
karoti dhātuprabhavān vikārān |
kopañ ca śītānila durdineṣu
yāty āśu pūrvaṃ śṛṇu tasya liṅgam |
[cf. 1938 ed. 5.2.29]
nidrāgurutvañ ca vijṛmbhaṇañ ca
viśleṣaharṣāv athavāṅgamardam |
tataḥ karoty annamadāvipākāv
arocakaṃ maṇḍala koṭhatāñ ca |
viśleṣaharṣāv athavāṅgamardam |
tataḥ karoty annamadāvipākāv
arocakaṃ maṇḍala koṭhatāñ ca |
[cf. 1938 ed. 5.2.30]
māṃsakṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ
pralepakañ chardim athātisāram |
dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarāṃś ca
kuryāt pravṛddhiṃ jaṭharasya cāpi |
pralepakañ chardim athātisāram |
dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarāṃś ca
kuryāt pravṛddhiṃ jaṭharasya cāpi |
[cf. 1938 ed. 5.2.31]
māṃsakṣayaṃmānsakṣayamKH dhātukṣayaṃ A pralepakañem. dakodaraṃ A pralepaka K pralepakaś H chardimcharddimAH cchardim K dūṣīviṣaṃ
dūṣīviṣaṃKH
vaivarṇyamūrcchāvi A śvāsatṛṣājvarāṃś caśvāsatṛṣājvarāṃś caśvāsatṛṣājvarām̐ś caKH ṣamajvarān vā A kuryāt pravṛddhiṃkuryāt pravṛddhiñKH kuryāt pravṛddhāṃ A jaṭharasyaKH praba A cāpiKH lāṃ tṛṣāṃ vā A
dūṣīviṣaṃKH
vaivarṇyamūrcchāvi A śvāsatṛṣājvarāṃś caśvāsatṛṣājvarāṃś caśvāsatṛṣājvarām̐ś caKH ṣamajvarān vā A kuryāt pravṛddhiṃkuryāt pravṛddhiñKH kuryāt pravṛddhāṃ A jaṭharasyaKH praba A cāpiKH lāṃ tṛṣāṃ vā A
unmādam anyaj janayet tathānyad
ānāham anyat kṣapayec ca śukram |
kārśyan tathānyaj janayec ca kuṣṭhaṃ
tāṃs tān vikārāṃś ca bahuprakārān |
ānāham anyat kṣapayec ca śukram |
kārśyan tathānyaj janayec ca kuṣṭhaṃ
tāṃs tān vikārāṃś ca bahuprakārān |
[cf. 1938 ed. 5.2.32]
dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnair abhīkṣṇaśaḥ |
yasmād vā dūṣayed dhātuṃ tasmād dūṣīviṣaṃ smṛtam ||
yasmād vā dūṣayed dhātuṃ tasmād dūṣīviṣaṃ smṛtam ||
[cf. 1938 ed. 5.2.33]
sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇām |
śyāvā jihvā bhavet stabdhā mūrcchā trāsaś ca jāyate |
śyāvā jihvā bhavet stabdhā mūrcchā trāsaś ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 2.34]
dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujas tathā |
viṣañ cāmāśaya prāptaṅ kurute hṛdi vedanām |
viṣañ cāmāśaya prāptaṅ kurute hṛdi vedanām |
[cf. 1938 ed. 5.2.35]
tāluśoṣas tṛtīye tu śūlañ cāmāśaye bhṛśam |
durbale harite śūne jāyete cāsya locane ||
durbale harite śūne jāyete cāsya locane ||
[cf. 1938 ed. 5.2.36]
tāluśoṣastāluśoṣasKH tāluśoṣaṃ A śūlañśūlaṃAK śūlaś H bhṛśambhṛśaṃAH bhṛśaṃ bhṛśaṃ K durbale
durbale
durbbaleKH
durvarṇe A śūneśūneAKHpc stū ne Hac jāyeteAK jāyate H
The character śū in c is hard to read in witness K, and this same character has a similar flaw in witness H and is corrected in the margin. This suggests that H was copied from K or a very close intermediate witness that copied the error of K.
durbale
durbbaleKH
durvarṇe A śūneśūneAKHpc stū ne Hac jāyeteAK jāyate H
The character śū in c is hard to read in witness K, and this same character has a similar flaw in witness H and is corrected in the margin. This suggests that H was copied from K or a very close intermediate witness that copied the error of K.
pakvāmāśayayos sādo hikkā kāso 'ntrakūjanam |
caturthe jāyate vege śirasaś cāpi gauravam |
caturthe jāyate vege śirasaś cāpi gauravam |
[cf. 1938 ed. 5.2.37]
kaphapraseko vaivarṇyaṃ pārśvabhedaś ca pañcame |
sarvadoṣaprakopaś ca pakvādhāne ca vedanā |
sarvadoṣaprakopaś ca pakvādhāne ca vedanā |
[cf. 1938 ed. 5.2.38]
ṣaṣṭhe sañjñāpraṇāśaś ca bhṛśaṃ cāpy atisāryate ||
skandha pṛṣṭha kaṭībhaṅgāḥ sannirodhaś ca saptame ||
skandha pṛṣṭha kaṭībhaṅgāḥ sannirodhaś ca saptame ||
[cf. 1938 ed. 5.2.39]
prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāṃbusecitam |
sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktam agadam pāyayen naram ||
sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktam agadam pāyayen naram ||
[cf. 1938 ed. 5.2.40]
vāntaṃKH vānte A śītāṃbusecitamśītāmbusecitamśītāṃvusecitaṃAK śītāmbusevitaṃ H sarpirmadhubhyāṃ
sarpirmadhubhyāṃ
sarpirmmadhubhyāṃKH om. A saṃyuktamKH om. A pāyayenKpc madhusa A pāyen Kac om. H naramnaraṃK rpirbhyāṃ pāyayeta samāyutam A pāyayet naraḥ H
The reading of the K witness is grammatically clearer than the vulgate. The erroneous reading of nominative naraḥ in H may be the reason for the rewriting of this verse in the vulgate. Gayadāsa on the next verse shows that he read the same syntax as the Nepalese version.
sarpirmadhubhyāṃ
sarpirmmadhubhyāṃKH om. A saṃyuktamKH om. A pāyayenKpc madhusa A pāyen Kac om. H naramnaraṃK rpirbhyāṃ pāyayeta samāyutam A pāyayet naraḥ H
The reading of the K witness is grammatically clearer than the vulgate. The erroneous reading of nominative naraḥ in H may be the reason for the rewriting of this verse in the vulgate. Gayadāsa on the next verse shows that he read the same syntax as the Nepalese version.
dvitīye pūrvavad vāntaṃ viriktañ cāpi pāyayet |
tṛtīye 'gadapānan tu hitan nasyaṃ tathāñjanam ||
tṛtīye 'gadapānan tu hitan nasyaṃ tathāñjanam ||
[cf. 1938 ed. 5.2.41]
sindhuṃ caturthe 'lpasneham agadam pāyayed bhiṣak |
pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktaṃ pradāpayet ||
ṣaṣṭhe 'tisāravat siddhir avasīdet tu saptame |
pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktaṃ pradāpayet ||
ṣaṣṭhe 'tisāravat siddhir avasīdet tu saptame |
[cf. 1938 ed. 5.2.42]
[cf. 1938 ed. 5.2.43AB]
sindhuṃsindhuñKHac caturthe snehasaṃmiśraṃ pāyayet ā A caturthe 'lpasnehalavaṇam iti pāṭhaḥ | sindhuñ Hpc caturtheKH om. A 'lpasnehamH om. A lpasneham K agadamKH gadaṃ A pāyayed bhiṣak | pañcamepāyayed bhiṣak |
pañcamepāyayed bhiṣak ||
pañcameKH bhiṣak |
pañcame A 'tisāravat siddhirH 'tīsāravat siddhir A tisāravat siddhir K avasīdet tuH avapīḍaś ca A avasīden tu K
Note the scribal addition in the margin, including the phrase iti pāṭhaḥ, indicating awareness of multiple manuscript readings.
pañcamepāyayed bhiṣak ||
pañcameKH bhiṣak |
pañcame A 'tisāravat siddhirH 'tīsāravat siddhir A tisāravat siddhir K avasīdet tuH avapīḍaś ca A avasīden tu K
Note the scribal addition in the margin, including the phrase iti pāṭhaḥ, indicating awareness of multiple manuscript readings.
em. mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛg vā piśitaṃ kṣipet A
vegāntare tv anyatame kṛte karmaṇi śītalām |
yavāgūṃ saghṛtakṣaudrām imāṃ dadyād viṣāpahām |
yavāgūṃ saghṛtakṣaudrām imāṃ dadyād viṣāpahām |
[cf. 1938 ed. 5.2.44]
kośavaty agnikaḥ pāṭhā sūryavaly amṛtābhayā |
śeluḥ śirīṣakiṇihī haridre bṛhatīdvayam |
śeluḥ śirīṣakiṇihī haridre bṛhatīdvayam |
[cf. 1938 ed. 5.2.45]
punarṇṇavau hareṇuś ca tryūṣaṇaṃ śārivotpale |
eṣāṃ yavāgūr niḥkvāthe kṛtā hanti viṣadvayam |
eṣāṃ yavāgūr niḥkvāthe kṛtā hanti viṣadvayam |
[cf. 1938 ed. 5.2.46]
madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadradāruhareṇavaḥ |
mañjiṣṭhailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā |
mañjiṣṭhailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā |
[cf. 1938 ed. 5.2.47]
viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgu dhyāmakan tathā |
haridre dve bṛhatyau ca sārivāṃśumatī balā |
haridre dve bṛhatyau ca sārivāṃśumatī balā |
[cf. 1938 ed. 5.2.48]
kalkair eṣāṃ ghṛtaṃ siddham ajeyam iti viśrutam |
viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghram evājitan tu tat ||
viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghram evājitan tu tat ||
[cf. 1938 ed. 5.2.49]
dūṣīviṣārttaṃ susvinnam ūrdhvañ cādham ca śodhitam |
pāyayed agadam mukhyam idaṃ dūṣīviṣāpaham ||
pāyayed agadam mukhyam idaṃ dūṣīviṣāpaham ||
[cf. 1938 ed. 5.2.50]
pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī lodhram elā suvarccikā |
bālakaṅ gairiko hemas tathā ca paripelavā |
bālakaṅ gairiko hemas tathā ca paripelavā |
[cf. 1938 ed. 5.2.51]
kṣaudrayukto gado hy eṣa dūṣīviṣam apohati ||
dūṣīviṣārir nāmnā tu na cānyatrāpi vāryate |
dūṣīviṣārir nāmnā tu na cānyatrāpi vāryate |
[cf. 1938 ed. 5.2.52]
jvare dāhe ca hikkāyāṃ ānāhe śukrasaṃkṣaye |
śophe 'tisāre murcchāyāṃ tvagdoṣe jaṭhare pi ca |
śophe 'tisāre murcchāyāṃ tvagdoṣe jaṭhare pi ca |
[cf. 1938 ed. 5.2.53]
unmāde vepathau caiva ye cāpy anya upadravāḥ |
yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnair eva bheṣajaiḥ |
yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnair eva bheṣajaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.2.54]
sādhyam ātmavataḥ sadyo yāpyaṃ samvatsarotthitam |
dūṣīviṣaṃ varjanīyam ato 'nyad ahitāśinaḥ ||
dūṣīviṣaṃ varjanīyam ato 'nyad ahitāśinaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.2.55]
[Adhyāya 3]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
jaṅgamasya viṣasyoktāny adhiṣṭhānāni ṣoḍaśa |
samāsena mayā yāni vistaras teṣu vakṣyate |
samāsena mayā yāni vistaras teṣu vakṣyate |
[cf. 1938 ed. 5.3.3]
tatra dṛṣṭi niśvāsa daṃṣṭrānakha mukha mūtra purīṣārtava śukra lāṅgūla lālāsparśa mukha sandaṃśāvaśardhita gudāsthi pitta śūkaśavāni ||
[cf. 1938 ed. 5.3.4]
dṛṣṭiniśvāsadaṃṣṭrānakhamukhamūtrapurīṣārtavaśukralāṅgūlalālāsparśamukhasandaṃśāvaśardhitagudāsthipittaśūkaśavānidṛṣṭi niśvāsa daṃṣṭrānakha mukha mūtra purīṣārtava śukra lāṅgūla lālāsparśa mukha sandaṃśāvasarddhita gudāsthi pitta śūkaśavāniH dṛṣṭiniḥśvāsadaṃṣṭrānakhamūtrapurīṣaśukralālārtavamukhasandaṃśaviśardhitatuṇḍāsthipittaśūkaśavānīti A dṛṣṭiniśvāsadaṃṣṭrānakhamukhamūtrapurīśārtavaśukralāṃgūlalālāsparśamukhasandaṃśāvaśardhitagudāsthipittaśūkaśavāni K
tatra niśvāsadṛṣṭiviṣāḥ divyāḥ sarpāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(1)]
bhaumās tu daṃṣṭrāviṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.5(2)]
mārjāraśva vānara nara makara maṇḍūka pākamatsya godhā śambūka pracalāka gṛhagoḍikāś
catuṣpadāś ca kīṭās tathānye nakhamukhadaṃṣṭrāviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(3)]
mārjāraśvavānaranaramakaramaṇḍūkapākamatsyagodhāśambūkapracalākagṛhagoḍikāśmārjāra | śva | vānara| nara | makara| maṇḍūka | pāka|matsya| godhā | śambūka| pracalāka | gṛhagoḍikāśHac mārjāraśvavānaramakaramaṇḍūkapākamatsyagodhāśambūkapracalākagṛhagodhi A māryaraśvavonaramakaramaḍūkapākamatsyagodhāsaṃvūkapravalākagṛhagodhikāśva J mārjāraśva|vānara |nara|makara|maṇḍūka|pāka|matsya|godhā|śambūka|pracalākaḥgṛhagoḍikāś K mārjāra | śva |vānara|nara |makara|maṇḍūka |pāka|matsya|godhā | śambūka|pracalāka |gṛhagoḍikāś galagoḍikā Hpc catuṣpadāś caK kācatuṣpāda A nuḥpadāś ca J catuṣpādāś ca Hac kutracit | 3 catuṣpādāś ca Hpc kīṭāskīṭāsAKH kī J tathānyeKH tathā A ṭā J nakhamukhadaṃṣṭrāviṣāḥKH 'nye daṃṣṭrānakhaviṣāḥ A naṣadaṃṣṭrāviṣāḥ J
kiṭipa picciṭā kaṣāyavāsika sarṣapaka toṭaka varcaḥkīṭāḥ
kauṇḍinyā mūtrapurīṣaviṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.5(4)]
kiṭipapicciṭākaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭāḥ kauṇḍinyā mūtrapurīṣaviṣāḥem. cipiṭapicciṭakakaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭakauṇḍinyakāḥ śakṛnmūtraviṣāḥ A ciṭimapicciṭāḥ kaṣāyavāsikasarṣapakatoṭākākauḍinyāsakṣamūtrapurīṣārttavaśukramuṣaśaṃdaṃśaviṣāḥ J kiṭipapicciṭākaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭāḥ | kauṇḍinyā mūtrapurīsaviṣāḥ K kiṭipapicciṭakakaṣāyavāsikasarṣapaka|toṭaka |varccaḥkīṭāḥ|kauṇḍinyāḥ |mūtrapurīṣaviṣāḥ H
vṛścika viśvambhara varaki matsyocciṭiṅga patravṛścikāḥ
śūlaviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(6)]
lūtā lālā nakha mūtra purīṣārtava śukra daṃṣṭrāviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(7)]
makṣikā kaṇabha jalāyukā mukhasandaṃśaviṣāḥ
|
[cf. 1938 ed. 5.3.5(8)]
citraśīrṣa śarāvakurdi śata dārukāri medaka śārikā
mukha sandaṃśa daṃṣtrāsyarśā viśarddhita guda purīṣa viṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(9)]
citraśīrṣaśarāvakurdiśatadārukārimedakaśārikāem. citraśiraḥsarāvakurdiśatadārukārimedakasārikāmukhā A citraśīrṣasarāvakuṃbhīśavadārukārimedakasārivā J citraśīrṣaśarāvakurdiśatadārūkārimedakaśārikā K citraśīrṣa|śarāvakurdi|śatadārukā|arimedaka | śarārikā H mukhasandaṃśadaṃṣtrāsyarśāviśarddhitagudapurīṣaviṣāḥem. mukhasandaṃśaviśardhitamūtrapurīṣaviṣāḥ A muṣasaṃdaṃśadaṃṣṭrāsparśavamarditagudapurīṣaviṣāḥ J mukhasandaṃśadaṃṣtrāsyasāvasadhitagudapurīśaviṣāḥ K mukhasandaṃśadaṃṣṭrāsyaśāvasarddhitaḥgudapurīṣaviṣāḥ Hac mukhasandaṃśadaṃṣṭrāsyarśāvasarddhitagudapurīṣaviṣāḥ Hpc
Witness H separates these names with daṇḍas, which is helpful to some extent.
Witness H separates these names with daṇḍas, which is helpful to some extent.
viṣahatāsthi sarpakaṇṭakavarakimatsyāsthi cety asthiviṣāṇi ||
[cf. 1938 ed. 5.3.5(10)]
śakalimatsyaraktarājīvakimatsyāḥ pittaviṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.5(11)]
sūkṣma tuṇḍocciṭiṅga vāraṭi śatapadi valabhika śṛṅga bhramarāḥ
śūkaviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(12)]
sūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavāraṭiśatapadivalabhikaśṛṅgabhramarāḥsūkṣma tuṇḍocciṭiṅga vāraṭi śatapadi valabhikaśṛṅga bhramarāḥśūkṣma tuṇḍocciṭiṅga vāraṭi śatapadi valabhikaśṛṅga bhramarāḥKH sūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavaraṭīśatapadīśūkavalabhikāśṛṅgibhramarāḥ A śūkāḍaṃ ḍonviṭiṃgavaraṭīśatapādīvalabhiṣā J śūkaviṣāḥKH śūkatuṇḍaviṣāḥ A ṇi sa J
kīṭasarpadehā vyasavaḥ śavaviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(13)]
śeṣās tv anuktā mukhadaṃśaviṣeṣv eva gaṇayitavyā iti ||
[cf. 1938 ed. 5.3.5(14)]
bhavanti cātra ślokāḥ
rājño 'rideśe ripavo jalāni
mārgāṃś ca bhaktāni ca dūṣayanti |
tāni praduṣṭāni bhiṣag vipaścid
viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥ ||
rājño 'rideśe ripavo jalāni
mārgāṃś ca bhaktāni ca dūṣayanti |
tāni praduṣṭāni bhiṣag vipaścid
viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.6]
cātraAH om. K ślokāḥH om. AK 'rideśeA rideśe KH jalāniKH tṛṇāmbu A mārgāṃś
mārgāṃś
mārggāṃśKH
mārgān A caKH nadhūma A bhaktāni cabhaktāni caKH śvasanān viṣeṇa |
saṃ A tāni
tāniKH ebhir ati A praduṣṭāniKH praduṣṭān
vi A bhiṣag vipaścid viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥbhiṣag vipaścid
viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥKH jñāya liṅgair abhiśodhayet tān A
mārgāṃś
mārggāṃśKH
mārgān A caKH nadhūma A bhaktāni cabhaktāni caKH śvasanān viṣeṇa |
saṃ A tāni
tāniKH ebhir ati A praduṣṭāniKH praduṣṭān
vi A bhiṣag vipaścid viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥbhiṣag vipaścid
viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥKH jñāya liṅgair abhiśodhayet tān A
duṣṭañ jalaṃ picchilam asragandhi
phenāvṛtaṃ rājibhir āvṛtañ ca |
maṇḍūkamatsyaṃ mriyate vihaṅgā
mattāś ca sānūpacarā bhramanti ||
phenāvṛtaṃ rājibhir āvṛtañ ca |
maṇḍūkamatsyaṃ mriyate vihaṅgā
mattāś ca sānūpacarā bhramanti ||
[cf. 1938 ed. 5.3.7]
majjanti ye cātra narāśvanāgās
te cchardimohajvaraśophaśūlān |
arcchanti teṣām apahṛtya rogāṃ
duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta |
te cchardimohajvaraśophaśūlān |
arcchanti teṣām apahṛtya rogāṃ
duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta |
[cf. 1938 ed. 5.3.8]
dhavāśvakarṇāv atha pāribhadraṃ
sapāṭalaṃ sidhraka muṣkakau ca |
dagdhvā sarājadrumasomavalkān
tad bhasma śītaṃ vikiret sarassu |
sapāṭalaṃ sidhraka muṣkakau ca |
dagdhvā sarājadrumasomavalkān
tad bhasma śītaṃ vikiret sarassu |
[cf. 1938 ed. 5.3.9]
dhavāśvakarṇāvdhavāśvakarṇṇāvKH dhavāśvakarṇā A athaKH sana A pāribhadraṃpāribhadraṃKH pāribhadrā A sapāṭalaṃ
sapāṭalaṃKH n
sapāṭalā A sidhrakamuṣkakau casidhraka muṣkakau caKH n siddhakamokṣakau ca A tad bhasma
tad bhasmaAH
taṃ bhasmā Kac
taṃ bhasma Kpc vikiret sarassuH vitaret saraḥsu A vikiret saratsu K
sapāṭalaṃKH n
sapāṭalā A sidhrakamuṣkakau casidhraka muṣkakau caKH n siddhakamokṣakau ca A tad bhasma
tad bhasmaAH
taṃ bhasmā Kac
taṃ bhasma Kpc vikiret sarassuH vitaret saraḥsu A vikiret saratsu K
bhasmāñjaliñ cāpi ghaṭe nidhāya
viśodhayed īpsitam evam ambhaḥ ||
kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitan tu
tīrthaṃ śilām vāpy aribhiḥ sthalīm vā |
viśodhayed īpsitam evam ambhaḥ ||
kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitan tu
tīrthaṃ śilām vāpy aribhiḥ sthalīm vā |
[cf. 1938 ed. 5.3.10]
spṛśanti gātreṇa tu yena yena
govājināgāḥ puruṣāḥ striyo vā
tad āśu śūyaty atha dahyate ca
śīryanti romāṇi nakhāś ca tasmin |
govājināgāḥ puruṣāḥ striyo vā
tad āśu śūyaty atha dahyate ca
śīryanti romāṇi nakhāś ca tasmin |
[cf. 1938 ed. 5.3.11]
tatrāpy anantāṃ saha sarvagandhaiḥ
piṣṭvā surābhiḥ saha yojyamārgān |
siñced athādbhiś ca mṛdanvitābhir
mārgo 'sti cānyo yadi tena gacchet ||
piṣṭvā surābhiḥ saha yojyamārgān |
siñced athādbhiś ca mṛdanvitābhir
mārgo 'sti cānyo yadi tena gacchet ||
[cf. 1938 ed. 5.3.12]
anantāṃAK anaṃtā H sahaKH vini A yojyamārgān | siñced athādbhiś cayojyamārggān |
siñced athādbhiś caH yojya mārgam |
siñcet payobhiḥ su A yojyamārgāṃ |
siñced athādbhiś ca K mṛdanvitābhirKH mṛdanvitais taṃ
viḍaṅgapāṭhākaṭabhījalair vā A mārgo
mārgo
mmārggoKH om. A 'stiKH om. A cānyoKH om. A yadiKH om. A tenaKH om. A gacchetKH om. A
Ḍalhaṇa noted a variant reading of this verse that bears a close relationship to the Nepalese transmission: tatrāpy anantāṃ saha sarvagandhair vacāṃ tu piṣṭvā surayā 'numārgam/ siñcet tathā mṛtsahitābhir adbhir mārgo 'sti nānyo yadi tena gacchet SS 5.3.12 (Ācārya 1938: 568).
siñced athādbhiś caH yojya mārgam |
siñcet payobhiḥ su A yojyamārgāṃ |
siñced athādbhiś ca K mṛdanvitābhirKH mṛdanvitais taṃ
viḍaṅgapāṭhākaṭabhījalair vā A mārgo
mārgo
mmārggoKH om. A 'stiKH om. A cānyoKH om. A yadiKH om. A tenaKH om. A gacchetKH om. A
Ḍalhaṇa noted a variant reading of this verse that bears a close relationship to the Nepalese transmission: tatrāpy anantāṃ saha sarvagandhair vacāṃ tu piṣṭvā surayā 'numārgam/ siñcet tathā mṛtsahitābhir adbhir mārgo 'sti nānyo yadi tena gacchet SS 5.3.12 (Ācārya 1938: 568).
tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu
sīdanti mūrcchanti vamanti cānye |
viḍbhedam arcchanty athavā mriyante
teṣāṃ cikitsām prayated yathoktām |
sīdanti mūrcchanti vamanti cānye |
viḍbhedam arcchanty athavā mriyante
teṣāṃ cikitsām prayated yathoktām |
[cf. 1938 ed. 5.3.13]
viṣāpahair vāpy agadaiḥ pralipya
vādyāni citrāṇy upavādayeta |
tārāvitāraḥ sasurendragopas
tenaiva tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ ||
vādyāni citrāṇy upavādayeta |
tārāvitāraḥ sasurendragopas
tenaiva tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.14]
pittena yuktaḥ kapilāhvayena
vādyapralepo 'bhihitaḥ praśastaḥ |
vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ
viṣāṇi ghorāṇy api yāni tatra ||
vādyapralepo 'bhihitaḥ praśastaḥ |
vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ
viṣāṇi ghorāṇy api yāni tatra ||
[cf. 1938 ed. 5.3.15]
pittenaAKH om. J yuktaḥyuktaḥAKH om. J kapilāhvayenaKH kapilānvayena A om. J vādyapralepo
vādyapralepoAH om. J
vādyapraleyo K 'bhihitaḥH vihitaḥ A om. J bhihitaḥ K praśastaḥAKH om. J vādyasya
vādyasyaAKH vādyāsya J śabdena hiAKH śabdeta hi J yāntiAKH yāti J viṣāṇi
viṣāṇi
viṣāṇiAKH viṣāni J ghorāṇyAKH voraṇy J yāniAKH pāni J tatratatraJKH santi A
vādyapralepoAH om. J
vādyapraleyo K 'bhihitaḥH vihitaḥ A om. J bhihitaḥ K praśastaḥAKH om. J vādyasya
vādyasyaAKH vādyāsya J śabdena hiAKH śabdeta hi J yāntiAKH yāti J viṣāṇi
viṣāṇi
viṣāṇiAKH viṣāni J ghorāṇyAKH voraṇy J yāniAKH pāni J tatratatraJKH santi A
dhūme 'nile vā viṣasamprayukte
khagā bhramantaḥ prapatanti bhūmau |
kāsapratiśyāyaśirovikārān
archanti tīvrān nayanāmayāṃś ca ||
khagā bhramantaḥ prapatanti bhūmau |
kāsapratiśyāyaśirovikārān
archanti tīvrān nayanāmayāṃś ca ||
[cf. 1938 ed. 5.3.16]
'nile vāAH nile vā JK khagā
khagāḥ
khagāKH
khagāḥ A
mṛgāḥ J bhramantaḥKH śramārtāḥ A amārttāḥ J kāsapratiśyāyaśirovikārān archanti
kāsapratiśyāyaśirovikārān
archanti
kāsapratiśyāyaśirovikārān
arcchantiKH
kāsapratiśyāyaśirorujaś ca
bhavanti A
kāśapratiśyāyaśirorujaś ca
bhavanti J tīvrāntīvrāṃKH tīvrātīvrā AJ nayanāmayāṃśKH nayanāmayāś A n yatām J caAKH athāśvā J
khagāḥ
khagāKH
khagāḥ A
mṛgāḥ J bhramantaḥKH śramārtāḥ A amārttāḥ J kāsapratiśyāyaśirovikārān archanti
kāsapratiśyāyaśirovikārān
archanti
kāsapratiśyāyaśirovikārān
arcchantiKH
kāsapratiśyāyaśirorujaś ca
bhavanti A
kāśapratiśyāyaśirorujaś ca
bhavanti J tīvrāntīvrāṃKH tīvrātīvrā AJ nayanāmayāṃśKH nayanāmayāś A n yatām J caAKH athāśvā J
lākṣāharidrātiviṣābhayāś ca
savakrakuṣṭhailahareṇukābhiḥ |
priyaṅgavaś cāpy anile nidhāya
dhūmānilau tena viśodhayīta ||
savakrakuṣṭhailahareṇukābhiḥ |
priyaṅgavaś cāpy anile nidhāya
dhūmānilau tena viśodhayīta ||
[cf. 1938 ed. 5.3.17]
lākṣāharidrātiviṣābhayāś caKH lākṣāharidrātiviṣābhayā AJ savakrakuṣṭhailahareṇukābhiḥ
savakrakuṣṭhailahareṇukābhiḥHac bda
hareṇukailādalavakrakuṣṭham A bda
harenukailādalavakrakuṣṭāḥ J
savakrakuṣṭhātiviṣāhareṇu K
savakrakuṣṭhātiviṣāhareṇu |1kuṣṭhailahareṇukābhiḥ Hpc priyaṅgavaś
priyaṃgavaś
priyaṅgavaśJKH
priyaṅgukāṃ A cāpyJH cā AK anileanileJH pyanale A pyanile K tenaJKH cāpi A viśodhayītaKH viśodhayeta A biśodhayeta J
savakrakuṣṭhailahareṇukābhiḥHac bda
hareṇukailādalavakrakuṣṭham A bda
harenukailādalavakrakuṣṭāḥ J
savakrakuṣṭhātiviṣāhareṇu K
savakrakuṣṭhātiviṣāhareṇu |1kuṣṭhailahareṇukābhiḥ Hpc priyaṅgavaś
priyaṃgavaś
priyaṅgavaśJKH
priyaṅgukāṃ A cāpyJH cā AK anileanileJH pyanale A pyanile K tenaJKH cāpi A viśodhayītaKH viśodhayeta A biśodhayeta J
prajā imāḥ padmayoner brahmaṇaḥ sṛjataḥ kila |
akarod vighnam asuraḥ kaiṭabho nāma darpitaḥ ||
akarod vighnam asuraḥ kaiṭabho nāma darpitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.18]
tataḥ kruddhasya vadanād brahmaṇas tejasām nidheḥ |
krodho vigrahavān bhūtvā niṣpapātātidāruṇaḥ ||
krodho vigrahavān bhūtvā niṣpapātātidāruṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.19]
sa tan dadāha garjantam antakābham mahāsuram |
tato 'suraṃ ghātayitvā tattejo 'vardhatādbhutam |
tato 'suraṃ ghātayitvā tattejo 'vardhatādbhutam |
[cf. 1938 ed. 5.3.20]
tato viṣādo daityānām abhavat tan nirīkṣya vai |
viṣādajananatvāc ca viṣam ity abhidhīyate ||
viṣādajananatvāc ca viṣam ity abhidhīyate ||
[cf. 1938 ed. 5.3.21]
tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ paścāt tadā taṃ krodham īśvaraḥ |
vyāveśayata bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca ||
vyāveśayata bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca ||
[cf. 1938 ed. 5.3.22]
yathāvyaktarasan toyam antarīkṣāt mahīgatam |
teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ tan tan nigacchati ||
teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ tan tan nigacchati ||
[cf. 1938 ed. 5.3.23]
evam eva viṣaṃ yad yad dravyam prāpyāvatiṣṭhate |
svabhāvād eva tat tasya rasaṃ samanuvartate |
svabhāvād eva tat tasya rasaṃ samanuvartate |
[cf. 1938 ed. 5.3.24]
viṣe yasmād guṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyeṇa santi vai |
viṣaṃ sarvam ato jñeyaṃ sarvadoṣaprakopanam |
viṣaṃ sarvam ato jñeyaṃ sarvadoṣaprakopanam |
[cf. 1938 ed. 5.3.25]
te tu vṛttīḥ prakupitā jahati svā viṣārditāḥ
nopayāti viṣam pākam ataḥ prāṇān ruṇaddhi ca |
nopayāti viṣam pākam ataḥ prāṇān ruṇaddhi ca |
[cf. 1938 ed. 5.3.26]
śleṣmaṇāvṛtamārgatvād ucchvāso vinivāryate |
visaṃjñaḥ sati jīve 'pi tasmāt tiṣṭhati mānavaḥ |
visaṃjñaḥ sati jīve 'pi tasmāt tiṣṭhati mānavaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.27]
śukravat sarvasarpāṇām viṣaṃ sarvaśarīragam |
kruddhānām eti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmathanād iva ||
kruddhānām eti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmathanād iva ||
[cf. 1938 ed. 5.3.28]
teṣām baḍiśavad daṃṣṭrā tāsu sajjati cāgatam |
anudvṛttam viṣaṃ tasmān na vimuñcati bhoginaḥ |
anudvṛttam viṣaṃ tasmān na vimuñcati bhoginaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.29]
yasmād atyartham uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca paṭhitaṃ viṣam |
ataḥ sarvaviṣeṣūktaḥ pariṣekaḥ suśītalaḥ |
ataḥ sarvaviṣeṣūktaḥ pariṣekaḥ suśītalaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.30]
kīṭeṣu mandaṃ nātyuṣṇam bahuvātakapham viṣam |
ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate |
ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate |
[cf. 1938 ed. 5.3.31]
em. kīṭair daṣṭān ugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret A
svabhāvād avatiṣṭheta prahārādaṃśayor viṣam ||
[cf. 1938 ed. 5.3.32cd]
svabhāvād avatiṣṭhetasvabhāvād ava𑑎tiṣṭhetaKH svabhāvād eva tiṣṭhet tu A prahārādaṃśayorAK praharādaṃśayor Hac praharātdaṃśayor Hpc
Vulgate verse 5.3.32ab, kīṭair daṣṭān ... samupācaret does not appear here in the Nepalese witnesses, but it does appear, mutatis mutandis, at 5.8.42 (Ācārya 1938: 588).
Vulgate verse 5.3.32ab, kīṭair daṣṭān ... samupācaret does not appear here in the Nepalese witnesses, but it does appear, mutatis mutandis, at 5.8.42 (Ācārya 1938: 588).
prakhyāpya deham mṛtayor digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ |
laulyād viṣārditam māṃsaṃ yaḥ khāden mṛtamātrayoḥ |
laulyād viṣārditam māṃsaṃ yaḥ khāden mṛtamātrayoḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.33]
yathāviṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate pi vā |
ataś cāpy anayor māṃsam abhakṣyam mṛtamātrayoḥ |
ataś cāpy anayor māṃsam abhakṣyam mṛtamātrayoḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.34]
muhūrtāt tad upādeyam prahārādaṃśavarjitam |
[cf. 1938 ed. 5.3.35ab]
prahārādaṃśavarjitamprahārā daṃśavarjitaṃAKpc prahāra daṃśavarjitaṃ Kac prahāra n daṃśavarjjitaṃ Hac prahā rān daṃśavarjjitaṃ Hpc
The scribal correction of ra to rā in both witnesses K and H shows H's dependence on K or an exceptionally accurate unknown intermediate, or that the scribe of H corrected K.
The scribal correction of ra to rā in both witnesses K and H shows H's dependence on K or an exceptionally accurate unknown intermediate, or that the scribe of H corrected K.
kṣīṇakṣate
garbhiṇī kuṣṭhimehirūkṣeṣu
deheṣv abaleṣu caiva |
[5.3.35.add1]
kṣīṇakṣateH om. Kac kṣīṇakṣate Kpc garbhiṇīkuṣṭhimehirūkṣeṣugarbhiṇī kuṣṭhimehirūkṣeṣuKpc om. Kac garbbhiṇikuṣṭhimehirūkṣeṣu H deheṣvKpcH om. Kac abaleṣuavaleṣuKpcH om. Kac caivaH om. Kac caiva Kpc
Mādhavanidāna 69.21: kṣīṇakṣate mehini kuṣṭhayukte rūkṣe ’bale garbhavatīṣu cāpi | śastrakṣate yasya na raktam eti rājyo latābhiś ca na saṃbhavanti 21.
Mādhavanidāna 69.21: kṣīṇakṣate mehini kuṣṭhayukte rūkṣe ’bale garbhavatīṣu cāpi | śastrakṣate yasya na raktam eti rājyo latābhiś ca na saṃbhavanti 21.
saran tu saukṣmyataikṣṇyoṣṇyād vikāsitvāt tathaiva ca |
[5.3.35.add2]
saran tuem.
Kac
?????
Kpc
????
H saukṣmyataikṣṇyoṣṇyād vikāsitvāt tathaivaem. om. Kac ???taikṣṇyoṣṇyād
vikāsitvāt tathaiva Kpc raukṣyātaikṣṇyoṣṇyād
vikāsitvāt tathaiva H caKpcH om. Kac
Corresponds to the passage in MS H after SS.5.3.39.add1. The wording also corresponds to Suśrutasaṃhitā 1.45.205ab, where it describes how alcohol has a pervasive effect on the body.
We add saran tu because of its occurrence in the parallel passage at 5.3.39.add2
vikāsitvāt tathaiva Kpc raukṣyātaikṣṇyoṣṇyād
vikāsitvāt tathaiva H caKpcH om. Kac
Corresponds to the passage in MS H after SS.5.3.39.add1. The wording also corresponds to Suśrutasaṃhitā 1.45.205ab, where it describes how alcohol has a pervasive effect on the body.
We add saran tu because of its occurrence in the parallel passage at 5.3.39.add2
viṣam etair guṇair yuktaṃ kṣate samanudhāvati
vātātapābhyāṃ nihataṃ nirvīryam upajāyate |
tasmād viṣahataṃ sarvam bhakṣitan tu na mārayet
vātātapābhyāṃ nihataṃ nirvīryam upajāyate |
tasmād viṣahataṃ sarvam bhakṣitan tu na mārayet
[5.3.35.add3]
viṣamKpcH om. Kac etairKpcH om. Kac guṇairgguṇairKpcH om. Kac yuktaṃKpcH om. Kac kṣate
kṣateKpcH om. Kac samanudhāvatiKpcH om. Kac vātātapābhyāṃ
vātātapābhyāṃ
vātātapābhyānKpcH om. Kac nihataṃKpcH om. Kac nirvīryam
nirvvīyamem. om. Kac nirvīyam
nirvvīyam KpcH upajāyateKpcH om. Kac tasmād viṣahataṃ
tasmād viṣahataṃ
tasmād viṣahataṃKpcH om. Kac sarvamsarvvaṃKpcH om. Kac bhakṣitan tu na
bhakṣitan tu naKpcH om. Kac mārayetH om. Kac mārayet Kpc
Most of this verse is presented as a marginal insertion in witness K and the insertion in MS K after SS.5.3.39.add1.
kṣateKpcH om. Kac samanudhāvatiKpcH om. Kac vātātapābhyāṃ
vātātapābhyāṃ
vātātapābhyānKpcH om. Kac nihataṃKpcH om. Kac nirvīryam
nirvvīyamem. om. Kac nirvīyam
nirvvīyam KpcH upajāyateKpcH om. Kac tasmād viṣahataṃ
tasmād viṣahataṃ
tasmād viṣahataṃKpcH om. Kac sarvamsarvvaṃKpcH om. Kac bhakṣitan tu na
bhakṣitan tu naKpcH om. Kac mārayetH om. Kac mārayet Kpc
Most of this verse is presented as a marginal insertion in witness K and the insertion in MS K after SS.5.3.39.add1.
em. ādhmāto 'tyartham uṣṇāsro vivarṇaḥ sādapīḍitaḥ A
phenam udvamate cāpi viṣapītan tam ādiśet ||
[cf. 1938 ed. 5.3.36cd]
viṣavyāptam ato hy agnir hṛdayaṃ nirdahaty api |
tad dhi sthānañ cetanāyāḥ svabhāvād vyāpya tiṣṭhati ||
tad dhi sthānañ cetanāyāḥ svabhāvād vyāpya tiṣṭhati ||
[cf. 1938 ed. 5.3.37]
aśvatthadevāyatanaśmaśāna
valmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu |
yāmye ca daṣṭāḥ parivarjanīyāḥ
ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ |
valmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu |
yāmye ca daṣṭāḥ parivarjanīyāḥ
ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.38]
darvīkarāṇām viṣam āśughāti
sarvāṇi corjjadviguṇaṃ labhante |
ajīrṇapittānilapīḍiteṣu
vṛddheṣu bāleṣu bubhukṣiteṣu |
sarvāṇi corjjadviguṇaṃ labhante |
ajīrṇapittānilapīḍiteṣu
vṛddheṣu bāleṣu bubhukṣiteṣu |
[cf. 1938 ed. 5.3.39]
āśughātiāśughā tiAKHac āśu haṃti Hpc corjjadviguṇaṃcorjadviguṇaṃK coṣṇe dviguṇī A corjjaṃ dviguṇaṃ H labhantelabhanteKH bhavanti A ajīrṇapittānilapīḍiteṣu
ajīrṇapittānilapīḍiteṣu
ajīrṇṇapittānilapīḍiteṣuKH
ajīrṇapittātapapīḍite A vṛddheṣu
vṛddheṣuKH ṣu A bāleṣuvāleṣuKH
bālapramehiṣv atha garbhiṇīṣu A bubhukṣiteṣuvubhukṣiteṣuvubhukṣiteṣuKH om. A
Mādhavanidāna 69.20.
ajīrṇapittānilapīḍiteṣu
ajīrṇṇapittānilapīḍiteṣuKH
ajīrṇapittātapapīḍite A vṛddheṣu
vṛddheṣuKH ṣu A bāleṣuvāleṣuKH
bālapramehiṣv atha garbhiṇīṣu A bubhukṣiteṣuvubhukṣiteṣuvubhukṣiteṣuKH om. A
Mādhavanidāna 69.20.
unmattamatteṣu bhayārditeṣu
tīkṣī bhavet bhinnavalāsaheṣu
kṣīṇakṣate garbhiṇi kuṣṭhim ehi
rūkṣeṣu deheṣv avaleṣu caiva
tīkṣī bhavet bhinnavalāsaheṣu
kṣīṇakṣate garbhiṇi kuṣṭhim ehi
rūkṣeṣu deheṣv avaleṣu caiva
[5.3.39.add1]
saran tu saukṣmyatair ślakṣṇyād vikāsitvāt tathaiva ca |
viṣam etair gguṇair yuktaṃ kṣate samanudhāvati ||
vātātapābhyān nihatan nirvīryam upajāyate |
tasmād viṣahataṃ sarvvam bhakṣitan tu na mārayet ||
viṣam etair gguṇair yuktaṃ kṣate samanudhāvati ||
vātātapābhyān nihatan nirvīryam upajāyate |
tasmād viṣahataṃ sarvvam bhakṣitan tu na mārayet ||
[SS.5.3.39.add2]
em. vṛddhāturakṣīṇabubhukṣiteṣu
rūkṣeṣu bhīruṣv atha durdineṣu A
rūkṣeṣu bhīruṣv atha durdineṣu A
śastrakṣate yasya na raktam asti
rājyo latābhiś ca na saṃbhavanti |
rājyo latābhiś ca na saṃbhavanti |
[cf. 1938 ed. 5.3.40cd]
śītābhir adbhiś ca na romaharṣo
viṣābhibhūtam parivarjayet tam |
jihmam mukhaṃ yasya ca keśaśāto
nā sāvasādaś ca sakaṇṭhabhaṅgaḥ |
viṣābhibhūtam parivarjayet tam |
jihmam mukhaṃ yasya ca keśaśāto
nā sāvasādaś ca sakaṇṭhabhaṅgaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.41]
kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuś ca daṃśe
hanvoḥ sthiratvaṃ sa visarjanīyaḥ |
vartir ghanā yasya nireti vaktrād
raktaṃ sraved ūrdhvam adhaś ca yasya |
hanvoḥ sthiratvaṃ sa visarjanīyaḥ |
vartir ghanā yasya nireti vaktrād
raktaṃ sraved ūrdhvam adhaś ca yasya |
[cf. 1938 ed. 5.3.42]
daṃṣṭrānipātaś caturaś ca yasya
tañ cāpi vaidyaḥ parivarjayīteti ||
tañ cāpi vaidyaḥ parivarjayīteti ||
[cf. 1938 ed. 5.3.43ab]
em. unmattam atyartham upadrutaṃ vā
hīnasvaraṃ vā 'py athavā vivarṇam A
hīnasvaraṃ vā 'py athavā vivarṇam A
em. sāriṣṭam atyartham aveginaṃ ca
jahyān naraṃ tatra na karma kuryāt A
jahyān naraṃ tatra na karma kuryāt A
[Adhyāya 4]
athātaḥ sarpa daṣṭa viṣa vijñānīyaṃ
kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.4.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvanatariḥ A
dhanvantariṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradam |
caraṇāv upasaṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
caraṇāv upasaṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
[cf. 1938 ed. 5.4.3]
sarpasaṃkhyāṃ vibhāgaṃ ca daṣṭalakṣaṇam eva ca |
jñānañ ca viṣavegānāṃ bhagavan vaktum arhasi |
jñānañ ca viṣavegānāṃ bhagavan vaktum arhasi |
[cf. 1938 ed. 5.4.4]
tasya tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ |
asaṃkhyeyā mahātmāno vāsukītakṣakādayaḥ |
asaṃkhyeyā mahātmāno vāsukītakṣakādayaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.5]
tad vacanaṃAKpcH tad vavacanaṃ Kac asaṃkhyeyā
asaṃkhyeyāKH
asaṃkhyā A mahātmānomahātmānoKH om. A vāsukītakṣakādayaḥKH vāsukiśreṣṭhā vikhyātās takṣakādayaḥ A
The Nepalese witnesses agree in reading vāsukī with long final -ī. This is probably a transfer of the type documented in Oberlies 2003: 82-85, para. 3.3.
asaṃkhyeyāKH
asaṃkhyā A mahātmānomahātmānoKH om. A vāsukītakṣakādayaḥKH vāsukiśreṣṭhā vikhyātās takṣakādayaḥ A
The Nepalese witnesses agree in reading vāsukī with long final -ī. This is probably a transfer of the type documented in Oberlies 2003: 82-85, para. 3.3.
mahīdharāś ca nāgendrāḥ hutāgni samavarcasaḥ |
ye cāpy ajasraṃ garjanti varṣanti ca tapanti ca |
ye cāpy ajasraṃ garjanti varṣanti ca tapanti ca |
[cf. 1938 ed. 5.4.6]
sasāgaragiridvīpā yaiś ca sandhāryate mahī |
kruddhā niśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyur akhilaṃ jagat |
kruddhā niśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyur akhilaṃ jagat |
[cf. 1938 ed. 5.4.7]
namas tebhyo na taiḥ kiñcit kāryam atra cikitsayā |
ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśanti ca mānavān ||
ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśanti ca mānavān ||
[cf. 1938 ed. 5.4.8]
teṣāṃ saṃkhyāṃ pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ |
aśītir eva sarpāṇāṃ bhidyate te tu pañcadhā |
aśītir eva sarpāṇāṃ bhidyate te tu pañcadhā |
[cf. 1938 ed. 5.4.9]
darvīkarā maṇḍalino rājīmantas tathaiva ca ||
nirviṣā vaikarañjāś ca trividhās te punaḥ smṛtāḥ |
nirviṣā vaikarañjāś ca trividhās te punaḥ smṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.10]
viṃśatiḥ phaṇinas teṣāṃ ṣaṭ ca maṇḍalinaḥ punaḥ |
tāvanta eva vijñeyā rājīmantas trayodaśa |
tāvanta eva vijñeyā rājīmantas trayodaśa |
[cf. 1938 ed. 5.4.11]
nirviṣā dvādaśa proktā vaikarañjās trayaḥ smṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.12]
pādābhimṛṣṭā duṣṭā vā kruddhā grāsārthino 'pi vā |
[cf. 1938 ed. 5.4.13]
te daśanti mahākrodhās tac ca trividham ucyate ||
sarpitan daritam vāpi tṛtīyam atha nirviṣam |
sarpagātrāhataṅ kecid icchanti khalu tadvidaḥ |
sarpitan daritam vāpi tṛtīyam atha nirviṣam |
sarpagātrāhataṅ kecid icchanti khalu tadvidaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.14]
padāni yatra dantānām ekaṃ dve vā bahūni vā |
nimagnāny alparaktāni yāny udvṛttaḥ karoti ca |
nimagnāny alparaktāni yāny udvṛttaḥ karoti ca |
[cf. 1938 ed. 5.4.15]
cuñcumālakayuktāni vaikṛtyakaraṇāni ca |
saṃkṣiptāni saśophāni vidyāt tat sarpitaṃ bhiṣak |
saṃkṣiptāni saśophāni vidyāt tat sarpitaṃ bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 5.4.16]
rājyāḥ salohitā yatra nīlā vā yadi vā sitā |
vijñeyan daritan tat tu bhiṣajālpaviṣānvitam |
vijñeyan daritan tat tu bhiṣajālpaviṣānvitam |
[cf. 1938 ed. 5.4.17]
aśopham alpaduṣṭāsṛk prakṛtisthasya dehinaḥ |
padaṃ padāni vā vidyād aviṣāṇi cikitsakaḥ |
padaṃ padāni vā vidyād aviṣāṇi cikitsakaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.18]
sarpaspṛṣṭasya bhīror hi bhayena kupito 'nilaḥ |
kasyacit kurute śophaṃ sarpagātrāhatan tu tat |
kasyacit kurute śophaṃ sarpagātrāhatan tu tat |
[cf. 1938 ed. 5.4.19]
vyādhitodvignadaṣṭāni jñeyāny alpaviṣāṇi tu ||
tathātibāla vṛddhānāṃ daṣṭam alpaviṣaṃ smṛtam ||
tathātibāla vṛddhānāṃ daṣṭam alpaviṣaṃ smṛtam ||
[cf. 1938 ed. 4.20]
suparṇṇadevabrahmarṣi bhūta siddhaniṣevite |
viṣaghnauṣadhajuṣṭe ca deśe na kramate viṣam |
viṣaghnauṣadhajuṣṭe ca deśe na kramate viṣam |
[cf. 1938 ed. 4.21]
rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṃkuśadhāriṇaḥ |
jñeyā darvīkarāḥ sarpāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ |
jñeyā darvīkarāḥ sarpāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.22]
maṇḍalair vividhaiś cittrāḥ pṛthavo mandagāminaḥ |
jñeyā maṇḍalinaś cāpi jvalitāgnisamā viṣaiḥ |
jñeyā maṇḍalinaś cāpi jvalitāgnisamā viṣaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.23]
snigdhā vividhavarṇṇābhis tiryag ūrdhvañ ca rājibhiḥ |
vicitrā iva ye bhānti rājīmantas tu te smṛtāḥ |
vicitrā iva ye bhānti rājīmantas tu te smṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.24]
muktārūpyaprabhā ye ca kapilā ye ca pannagāḥ |
suvarṇṇābhāḥ sugandhāś ca te jātyā brāhmaṇāḥ smṛtāḥ
suvarṇṇābhāḥ sugandhāś ca te jātyā brāhmaṇāḥ smṛtāḥ
[cf. 1938 ed. 5.4.25]
kṣatriyāḥ snigdhavarṇṇās tu pannagā bhṛśakopanāḥ |
sūryaś candraḥ kṣitiś chatraṃ lakṣyaṃ teṣān tathādrijam ||
sūryaś candraḥ kṣitiś chatraṃ lakṣyaṃ teṣān tathādrijam ||
[cf. 1938 ed. 5.4.26]
kṛṣṇā vajraprabhā ye ca lohitā varṇṇatas tathā |
dhūmrāḥ pārāvatābhāś ca vaiśyās te pannagāḥ smṛtāḥ ||
dhūmrāḥ pārāvatābhāś ca vaiśyās te pannagāḥ smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.4.27]
mahiṣadvīpivarṇṇābhās tathaiva paruṣatvacaḥ |
bhinnavarṇṇāś ca ye kecic chūdrās te parikīrttitāḥ ||
bhinnavarṇṇāś ca ye kecic chūdrās te parikīrttitāḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.28]
mahiṣadvīpivarṇṇābhāsmahiṣadvīpivarṇābhāsAKpcHac mahiṣadvipivarṇṇābhās Kac mahiṣadvīpidvijavarṇṇābhās Hpc kecic chūdrās teK kecic chūdrā te A kecit śūdrās te H
There is some scribal confusion in witnesses K and H about the second term in the first compound. Possibly dvipa "elephant" has been corrected to dvīpin "tiger". In H, dvija has been added in the margin.
There is some scribal confusion in witnesses K and H about the second term in the first compound. Possibly dvipa "elephant" has been corrected to dvīpin "tiger". In H, dvija has been added in the margin.
rajanyāḥ prathame yāme sarvāś citrāś caranti ha |
śeṣās tv atho maṇḍalino divā darvīkarās tathā |
śeṣās tv atho maṇḍalino divā darvīkarās tathā |
[cf. 1938 ed. 5.4.31]
kopayanty anilañ jantoḥ phaṇinaḥ sarva eva tu |
pittaṃ maṇḍalinaś cāpi kaphaṃ cānekarājayaḥ |
pittaṃ maṇḍalinaś cāpi kaphaṃ cānekarājayaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.29]
atyalpasamavarṇṇābhyāṃ dvidoṣakaralakṣaṇam |
dampatyayogād vijñeyaṃ paravādañ ca vakṣyati |
dampatyayogād vijñeyaṃ paravādañ ca vakṣyati |
[cf. 1938 ed. 4.30]
em. darvīkarās tu taruṇā vṛddhā maṇḍalinas tathā |
rājimanto vayomadhyā jāyante mṛtyuhetavaḥ A
rājimanto vayomadhyā jāyante mṛtyuhetavaḥ A
em. nakulākulitā bālā vāriviprahatāḥ kṛśāḥ |
vṛddhāmuktatvaco bhītāḥ sarpās tv alpaviṣāḥ smṛtāḥ A
vṛddhāmuktatvaco bhītāḥ sarpās tv alpaviṣāḥ smṛtāḥ A
tatra darvīkarāḥ kṛṣṇasarpo mahākṛṣṇaḥ kṛṣṇodaraḥ | sarvakṛṣṇaḥ
śvetaḥ kapoto valāhako mahāsarpaḥ śaṃkhapālo lohitākṣo gavedhukaḥ
parisarpaḥ khaṇḍaphaṇaḥ kūkuṭaḥ padmo mahāpadmaḥ darbhapuṣpo
dadhimukhaḥ puṇḍarīkamukho babhrūkuṭīmukho vicitraḥ
puṣpābhikīrṇṇābho girisarpo ṛjusarpaḥ śvetadaro mahāśīrṣo
'lagardaś ceti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.34.add-1]
sarvakṛṣṇaḥKH śvetakapo A śvetaḥsvetaḥKH to, ma A kapotoKH hākapoto A valāhakoKH balāhako A śaṃkhapāloKH śaṅkhakapālo A kūkuṭaḥK kakudaḥ A kukūṭaḥ Hac kukkuṭaḥ Hpc darbhapuṣpoAK darvbhapuṣpo H puṇḍarīkamukhoKH puṇḍarīko A babhrūkuṭīmukhovabhrūkuṭīmukhoKH bhrūkuṭīmukho A vicitraḥem. viṣkiraḥ A vicitra KH puṣpābhikīrṇṇābhopuṣpābhikīrṇṇābhoKH puṣpābhikīrṇo A girisarpogirisarppoKH girisarpaḥ A ṛjusarpaḥrijusarppaḥA rijusarpaḥrijusarppaḥ KH śvetadarośvetadaroK śvetodaro A svetodaro H mahāśīrṣoK mahāśirā A mahāśīrṣā H 'lagardaślagarddaśem. alagarda A lagardaślagarddaś KH cetiKH aśīviṣa iti (1) A
maṇḍalinas tu ādarśamaṇḍalaḥ śvetamaṇḍalo raktamaṇḍalaḥ pṛṣato
devadinnaḥ pilindako vṛddhagonasaḥ panasako mahāpanasakaḥ
veṇupatrakaḥ śiśuko madanakaḥ pālindakaḥ tantukaḥ puṣpapāṇḍuḥ
ṣaḍaṅgo 'gniko babhru kaṣāyaḥ khaluṣaḥ pārāvato hastābharaṇakaḥ
tatraś citrakaḥ eṇīpadaś ceti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.34.add-2]
raktamaṇḍalaḥraktamaṇḍalaḥKH raktamaṇḍalaḥ, citramaṇḍalaḥ A devadinnaḥdevadinnaḥKH rodhrapuṣpo A pilindakopilindakoKH milindako A vṛddhagonasaḥKH gonaso, vṛddhagonasaḥ A panasakoKH panaso A mahāpanasakaḥmahāpanasakaḥKH mahāpanaso A madanakaḥKH madanaḥ A pālindakaḥKH pālindiraḥ A tantukaḥKH piṅgalaḥ, tantukaḥ A ṣaḍaṅgoAH ṣaḍaṅgā K 'gnikoagnikoA gniko KH babhruvabhruKH babhruḥ A khaluṣaḥKH kaluṣaḥ A hastābharaṇakaḥhastābharaṇakaḥKH hastābhara A tatraśK ṇaḥ A tatrakaś H eṇīpadaśKH eṇīpada A cetiKH iti (2) A
rājīmantas tu puṇḍarīko rājicitro aṅgulirājiḥ dvyaṅgulirājiḥ |
bindurājiḥ kardamas tṛṇaśoṣakaḥ śvetahanur darbhapuṣpo lohitākṣaś
cakrakaḥ kikkisādaś ceti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.34.add-3]
rājīmantas turājīmantas tuKH rājimantas tu A puṇḍarīkoAK puṇḍarīko hi H rājicitroAK rājorājicitro H aṅgulirājiḥKH aṅ A dvyaṅgulirājiḥKH gularājiḥ A kardamaskardamaskarddamasKH kardamakaḥ A tṛṇaśoṣakaḥtṛṇaśoṣakaḥKH tṛṇaśoṣakaḥ, sarṣapakaḥ A darbhapuṣpodarbhapuṣpaśAK ddarvbhapuṣpo H lohitākṣaśKH om. A cakrakaḥKHac cakrako, godhūmakaḥ A candrakaḥ Hpc kikkisādaśkikkisādaśKH kikkisāda A cetiKH iti (3) A
nirviṣās tu valāhako 'hipatākaḥ śukapatro 'jagaro dīpyakaḥ |
ilikinī | varṣāhīko dvyāhikaḥ | kṣīrikāpuṣpaḥ puṣpasakalī
jyotīratho vṛkṣakaś ceti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.34.add-4]
valāhakoKH gala A 'hipatākaḥhi patākaḥem. golī, śū A hi patākaḥhi patākaḥ KH śukapatroKH kapatro A 'jagaroajagaroAH jagaro K dīpyakaḥKH divya A ilikinīKH om. A varṣāhīkovarṣāhīkoKH ko A dvyāhikaḥdvyāhikaḥK varṣāhikaḥ A pyāhikaḥ H kṣīrikāpuṣpaḥkṣīrikāpuṣpaḥK om. A kṣīrikāpuṣpakaḥ H puṣpasakalīKH puṣpaśakalī A jyotīrathojyotīrathaḥjyotīrathoAKpcH jyotiratho Kac vṛkṣakaśKH kṣīrikāpuṣpako, ahipatāko, andhāhiko, gaurāhiko, vṛkṣeśa A cetiKH ya iti (4) A
vaikarañjās tu trayāṇāṃ varṇṇānāṃ vyatirekajās tad yathā |
mākuliḥ poṭagalaḥ snigdharājiś ceti || tatra kṛṣṇasarpeṇa gonasyāṃ
vaiparītyena vā jāto mākuliḥ | rājilena gonasyāṃ vaiparītyena vā
jātaḥ poṭagalaḥ || kṛṣṇasarpeṇa rājimatyāṃ vaiparītyena vā jātaḥ
snigdharājir iti || teṣāṃ pitṛvad viṣam utkarṣād dvayor mātṛvad
ity eke |
[cf. 1938 ed. 5.4.34.add-5]
varṇṇānāṃvarṇṇānāṃvarṇṇānāmKH darvīkarādīnāṃ A vyatirekajāsvyatirekajāḥKH vyatikarāj jātāḥ A cetiKH iti A vaiparītyena vāAH vaiparītena vā K vaiparītyena vāAH vaiparītyena K pitṛvad viṣampitṛvad viṣamKH ādyasya pitṛvad viṣo A utkarṣād dvayorH tkarṣo, dvayor A utkarṣād dva ꣸ ꣸ ꣸ ꣸ ꣸ ꣸ yor K mātṛvad itymmātṛvad ityAKpcH mātṛd ity Kac
evam eṣāṃ sarpāṇām aśītir vyākhyātā ||
em. trayāṇāṃ vaikarañjānāṃ punar divyelakarodhrapuṣpakarājicitrakapoṭagalapuṣpābhikīrṇadarṇadarbhapuṣpavellitakāḥ sapta; teṣām ādyās trayo rājilavat, śeṣā maṇḍalivat A
tatra mahānetrajihvāśirasaḥ pumāṃsaḥ | sūkṣmanetrajihvāśirasaḥ
striyaḥ | ubhayalakṣaṇā mandaceṣṭākrodhā napuṃsakā iti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.35]
tatra sarveṣām eva sarpāṇāṃ sāmānyata eva daṣṭalakṣaṇam
upadekṣyāmaḥ | kiṃ kāraṇam | viṣaṃ hi huta hutavaha niśita nistriṃśāśani kalpam āśukāri muhūrttam apy
upekṣitam āturam atipātayati | na cāvakāśo 'sti vāksamūham
anusartum | pratyekam api ca daṣṭalakṣaṇe 'bhihite sarpa traividhyāt
kriyātraividhyaṃ bhavati | tasmāt traividhyena vakṣyāmaḥ | etad
dhy āturahitam asaṃmohakarañ cāsminn eva ca
sarvavyañjanāvarodha iti |
[cf. 1938 ed. 5.4.36]
evaKH om. A upadekṣyāmaḥ | kiṃKH vakṣyāmaḥ | kiṃ A hutahutavahaniśitanistriṃśāśanikalpamhuta hutavaha niśita nistriṃśāśani kalpamhuta hutavaha niśita nistriṃśāśani kalpamKH niśitanistriṃśāśanihutavahadeśyam A 'stistiAH stiḥ K anusartumanusartuṃanusarttuṃKH upasartuṃ A api caKH api A daṣṭalakṣaṇeduṣṭalakṣaṇeA duṣṭalakṣaṇeduṣṭalakṣaṇe KH 'bhihiteAH bhihite K sarpatraividhyāt kriyātraividhyaṃKpc sarvatra traividhyaṃ A sarvarpatraividhyāt kriyātraividhyaṃ Kac sarvvatraividhyāt kriyātraividhyam H tasmāt traividhyenaKH tasmāt traividhyam eva A asaṃmohakarañK asaṃmohakaraṃ ca A asammohe karañ H cāsminn eva cacāsminn eva caKH api cātraiva sarva A sarvavyañjanāvarodhasarvvavyañjanāvarodhaKH sarpavyañjanāvarodhaḥ A itiKH om. A
We emend against K and H, since daṣṭalakṣaṇa is mentioned as the topic at the start of this passage and is attested in the vulgate. The Vācaspatyam has a reading sarvasarpavyañjanāvabodha, which is closer to the vulgate and suggests that others too found this phrase hard to construe.
We emend against K and H, since daṣṭalakṣaṇa is mentioned as the topic at the start of this passage and is attested in the vulgate. The Vācaspatyam has a reading sarvasarpavyañjanāvabodha, which is closer to the vulgate and suggests that others too found this phrase hard to construe.
tatra darvīkaraviṣeṇa tvaṅ nakha nayana vadana mūtra purīṣa daṃśa kṛṣṇatvaṃ raukṣyaṃ
sandhivedanā śirogauravaṃ kaṭīpṛṣṭhagrīvādaurbalyaṃ jṛmbhaṇaṃ
svarāvasādaḥ khurakhurako jaḍatā
śuṣkodgāraḥ kāsaḥ śvāso hikkā vāyor urdhvagamanaṃ śūlodveṣṭanaṃ
kṛṣṇalālāsravaṇaṃ phenāgamanaṃ srotovarodhas tās tāś ca vātavedanā
bhavanti || maṇḍaliviṣeṇa tu tvaṅ nakha nayana daśana vadana mūtra purīṣa daṃśa pītatvaṃ
śītābhilāṣaḥ paridhūpāyanaṃ dāhas tṛṣṇā mado mūrcchā jvaraḥ
śoṇitāgamanam ūrdhvam adhaś ca māṃsavasāvasādaḥ śvayathur
daṃśakotho viparītadarśanam āturakopas tās tāś ca pittavedanā
bhavanti || rājīmadviṣeṇa tu
tvaṅ nakha nayana daśana vadana mūtra purīṣa daṃśa pāṇḍutvaṃ śītajvaro romaharṣaḥ
stabdhatvaṃ gātrāṇām ādaṃśaśophaḥ sāndrakaphaprasekaś chardir
akṣṇoḥ kaṇḍū khurakhurakaḥ ucchvāsanirodhas tās tāś ca kaphavedanā
bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.37]
darvīkaraviṣeṇadarvvīkaraviṣeṇaAKpcH darvakaraviṣeṇa Kac tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣadaṃśakṛṣṇatvaṃtvaṅ nakha nayana vadana mūtra purīṣa daṃśa kṛṣṇatvaṃH tvaṅnayananakhadaśanavadanamūtrapurīṣadaṃśakṛṣṇatvaṃ A tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīśadaṃśakṛṣṇatvaṃ K sandhivedanāKH śiraso gauravaṃ sandhivedanā A śirogauravaṃśirogauravaṅKH om. A svarāvasādaḥKH vepathuḥ svarāvasādo A khurakhurakoem. ghurghurako A kharukharuko KH kāsaḥKH kāsa A śvāsoKH śvāsau A urdhvagamanaṃK ūrdhvagamanaṃ A ūrddhagamanaṃ H kṛṣṇalālāsravaṇaṃkṛṣṇalālāsravaṇamKH tṛṣṇā lālāsrāvaḥ A phenāgamanaṃAK pheṇāgamanaṃ H srotovarodhas tās tāś caK sroto 'varodhas tās tāś ca A srotrovarodhas tās tāś ca H maṇḍaliviṣeṇa tuH maṇḍaliviṣeṇa A maṇḍalaviṣeṇa tu K tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣadaṃśapītatvaṃem. tvagādīnāṃ pītatvaṃ A tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīśadaṃpītatvaṃ Kac tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīśadaṃśapītatvaṃ Kpc tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣadaṃśapītatvaṃ H paridhūpāyanaṃparidhūpāyananKH paridhūpanaṃ A dāhasKH dāha A tṛṣṇāKH stṛṣṇā A ūrdhvamAK ūrddham H māṃsavasāvasādaḥK māṃsānām avaśātanaṃ A māsāvasādaḥ H viparītadarśanamKH pītarūpadarśanam A āturakopas tās tāś caKH āśukopas tās tāś ca A rājīmadviṣeṇa turājīmadviṣeṇa tuKH rājimadviṣeṇa A tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣadaṃśapāṇḍutvaṃem. śuklatvaṃ tva A tvaṅnakhanayanadaṃśanavadanamūtrapurīśādaṃśapāṇḍutvaṃ Kac tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīśādaṃśapāṇḍutvaṃ Kpc tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣādaṃśapāṇḍutvaṃ H śītajvarośītajvaroKH gādīnāṃ śītajvaro A romaharṣaḥA romaharṣa KH akṣṇoḥK abhīkṣṇam akṣṇoḥ A a H kaṇḍūKpc kaṇḍūḥ A kaṇ Kac om. H khurakhurakaḥKpc kaṇṭhe śvayathur ghurghuraka A ḍū khurakhurakaḥ Kac kṣṇoḥ khurukhurukaḥ H tās tāś caKH tamaḥ praveśas tās tāś ca A
We emend against K and H since khurakhuraka, which is a documented lexeme, appears later in this same passage. This is an onomatapoeic word for "gurgling." The vulgate version, ghurghuraka also appears in dictionaries. Note the variant rājīmat, an attested alternative to rājimat.
We emend against K and H since khurakhuraka, which is a documented lexeme, appears later in this same passage. This is an onomatapoeic word for "gurgling." The vulgate version, ghurghuraka also appears in dictionaries. Note the variant rājīmat, an attested alternative to rājimat.
tatra puruṣeṇa daṣṭa ūrdhvaṃ prekṣate | striyā tiryaṅ
napuṃsakenādha iti | garbhiṇyā pāṇḍumukho ādhmātaś ca bhavati |
sūtikayā kukṣiśūlārttaḥ sarudhiraṃ mehati | grāsārthinānnam ākāṃkṣati | vṛddhena cirān mandāś ca vegā
bhavanti | bālenāśus tīkṣṇaś ca | nirviṣeṇāviṣaliṅgam |
andhāhikenāndhatvam eke | grasanād ajagaraḥ prāṇaharo na viṣād iti
||
[cf. 1938 ed. 5.4.38]
tatraKH om. A puruṣeṇaKH puruṣābhi A ūrdhvaṃAK urddhvam H striyāem. adhastāt striyā A om. KH tiryaṅ napuṃsakenādhastriyās tiryaṅ napuṃsakenādhastriyās tiryaṅ napunsakenādhaem. sirāś cottiṣṭhanti lalāṭe, napuṃsakābhidaṣṭas A striyās tiryaṅ napuṃsakenādhastriyās tiryaṅ napuṃsakenādhastriyās tiryaṅ napunsakenādha KH itiKH tiryakprekṣī bhavati A garbhiṇyāAK garbbhiṇyāḥ H ādhmātaś caKH dhmātaś ca A bhavatibhavati ||KH om. A mehatimehatiKH mehaty upajihvikā cāsya bhavati A grāsārthinānnamem. grāsārthinā 'n A grāsārthimānnam K grāsārthino 'nnam H ākāṃkṣatiākāṅkṣatiKH naṃ kāṅkṣati A cirān mandāś caAK cirāt mandāś ca H bhavantibhavanti ||KH om. A bālenāśusvālenāśusKH bālenāśu A tīkṣṇaś caKH mṛdavaś ca A ekeKH ity eke A prāṇaharo naKH śarīraprāṇaharo na A viṣād itiKH visāt | tatra sadyaḥ prāṇaharāhidaṣṭaḥ patati śāstrāśanihata eva bhūmau, srastāṅgaḥ svapiti A
We emend against K and H to follow the repeated syntactic pattern of the passage and for sense. It may be that the scribe of K mistook nā for mā.
We emend against K and H to follow the repeated syntactic pattern of the passage and for sense. It may be that the scribe of K mistook nā for mā.
tatra sarvasarpaviṣāṇāṃ sapta viṣavegā bhavanti | tatra
darvīkarāṇāṃ prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ
kṛṣṇatām upaiti | tena kārṣṇyaṃ pipīlikāparisarpaṇam iva cāṅge
bhavanti || dvitīye māṃsaṃ dūṣayati | tenātyarthakṛṣṇatā
granthayaś ca bhavanti || tṛtīye medo dūṣayati | tena daṃśakledaḥ
śirogauravaṃ cakṣurgrahaṇañ ca bhavati | caturthe koṣṭham
anupraviśati | tataḥ kaphaprabhavān doṣān kopayati tena
tandrīkaphaprasekaḥ sandhiviśleṣaś ca bhavati || pañcame 'sthīny
anupraviśati tena parvabhedo hikkā dāhaś ca bhavati || ṣaṣṭhe
majjām anupraviśati | tena grahaṇīdoṣā gātragauravam atīsāro
hṛtpīḍā mūrcchā ca bhavati || saptame śukram anupraviśati vyānañ
cātyarthaṃ kopayati kaphañ ca sūkṣmaṃ srotobhyaḥ pracyāvayati |
tena śleṣmaprādurbhāvaḥ kaṭīpṛṣṭhaskandabhaṅgaḥ
sarvaceṣṭhāvighātaḥ ucchvāsavirodho bhavatīti || maṇḍalinān tu
prathame vege viṣaḥ śoṇitaṃ dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ pītatām upaiti
| tena pītāvabhāsatā paridāhaś ca bhavati || dvitīye māṃsaṃ
dūṣayati | tena cātyarthapītāṅgatā cātyarthaparidāho
daṃśaśvayathur bhavati || tṛtīye medo dūṣayati tena
kṛṣṇādaṃśakledaḥ svedaś ca bhavati || caturthe pūrvavadanupraviśya
jvaram āpādayati || pañcame dāhaṃ sarvagātreṣu karoti |
ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavad iti | rājīmatāṃ tu prathame vege śoṇitan
dūṣayati || tatpraduṣṭaṃ pāṇḍutām upaiti tena romaharṣaḥ
pāṇḍvāvabhāsaś ca puruṣo bhavati || dvitīye māṃsaṃ dūṣayati tena
pāṇḍur atyarthajāḍyañ ca bhavati | tṛtīye medo dūṣayati tena
daṃśakledo 'kṣināsāsrāvaś ca bhavati || caturthe pūrvavad
anupraviśya manyāstambhaśirogauravañ cāpādayati || pañcame
vāksaṅgaḥ śītajvaraś ca ||
ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavad iti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.39]
sarvasarpaviṣāṇāṃsarvvasarppaviṣāṇāṃKH sarveṣāṃ sarpāṇāṃ viṣasya A sapta viṣavegāsaptaviṣavegāsaptaviṣavegāKH saptavegā A vegeAH vega K kārṣṇyaṃA kārṣṇya KH pipīlikāparisarpaṇampipīlikāparisarppaṇamAH pipīlikāparisarpa ñca m K ivaAKHpc ivā Hac bhavantibhavantiKH bhavati A tenātyarthakṛṣṇatāKH tenātyarthaṃ kṛṣṇatā A granthayaś caKH śopho granthayaś cāṅge A medoAKpcH me Kac daṃśakledaḥAKHpc daṃśaḥkledaḥ Hac cakṣurgrahaṇañ caK svedaś cakṣurgrahaṇaṃ ca A cakṣugrahaṇañ ca H bhavatiKH om. A anupraviśatiKH anupraviśya A tataḥKH om. A kaphaprabhavānkaphaprabhavānKH kaphapradhānān A doṣān kopayatidoṣāṃ kopayatiKH doṣān dūṣayati A tandrīkaphaprasekaḥKH tandrāpraseka A sandhiviśleṣaś casandhiviśleṣaś caKH sandhiviśleṣā A bhavatiKH bhavanti A 'sthīnyAH sthīny K tenaKHpc prāṇam agniṃ ca dūṣayati, tena A tena sarppa Hac majjāmK majjānam AH tenaKH om. A grahaṇīdoṣāKH grahaṇīṃ cātyarthaṃ dūṣayati, tena A gātragauravamKH gātrāṇāṃ gauravam A sūkṣmaṃKH sūkṣma A śleṣmaprādurbhāvaḥśleṣmaprādurbhāvaḥK śleṣmavartiprādurbhāvaḥ A śleṣmaprādurvbhāvaḥ H kaṭīpṛṣṭhaskandabhaṅgaḥK kaṭīpṛṣṭhabhaṅgaḥ A kaṭīpṛṣṭhaskande bhaṅgāḥ Hac kaṭīstambhapṛṣṭhaskande bhaṅgāḥ Hpc sarvaceṣṭhāvighātaḥK sarvaceṣṭāvighāto lālāsvedayor ati A sarvvaceṣṭāvighātaḥ H ucchvāsavirodhoucchvāsavirodhoKH pravṛttir ucchvāsanirodhaś A bhavatītiK ca bhavati A bhavati || H maṇḍalinān tuKH maṇḍalināṃ A viṣaḥKH viṣaṃ A tenaKH tatra paridāhaḥ A paridāhaś caKH cāṅgānāṃ A tenaK tenātyarthaṃ pī A tenātyarthapītāṅga H cātyarthapītāṅgatācātyarthapītāṅgatā K ta A tā cātyarthapītāṅgatā H cātyarthaparidāhoH tā paridāho A śvarthaparidāho K daṃśaśvayathurdaṃśa śvayathurKpc daṃśe śvayathuś ca A daṃśaś ca śvayathur Kac daṃśaśvayathuś ca H kṛṣṇādaṃśakledaḥKH pūrvavac cakṣurgrahaṇaṃ tṛṣṇā daṃśakledaḥ A bhavatiKH om. A pūrvavadanupraviśyapūrvvavad anupraviśyaem. koṣṭham anupraviśya A pūrvavad anupraviśyapūrvvavad anupraviśya KH dāhaṃKH paridāhaṃ A pūrvavad itipūrvvavad itiKH pūrvava A rājīmatāṃ turājīmatān tuKH t | rājimatāṃ A śoṇitanśoṇitanKH viṣaṃ śoṇitaṃ A pāṇḍvāvabhāsaś caKH śuklāvabhāsaś ca A pāṇḍurKH pāṇḍutā A atyarthajāḍyañatyarthajāḍyañKH 'tyarthaṃ jāḍyaṃ A caKH śiraḥśophaś ca A dūṣayatiAKpcH ṣayati Kac daṃśakledodaṃśakledoKH cakṣurgrahaṇaṃ daṃśakledaḥ A 'kṣināsāsrāvaś cakṣināsāsrāvaś caKH svedo ghrāṇākṣisrāvaś ca A pūrvavad anupraviśyapūrvvavad anupraviśyaKH koṣṭham anupraviśya A manyāstambhaśirogauravañmanyāstambhaśirogauravañKH manyāstambhaṃ śirogauravaṃ A vāksaṅgaḥvāksaṃgaḥKH vāksaṅgaṃ A śītajvaraś caśītajvarañ caem. śītajvaraṃ caśītajvarañ ca AKH ṣaṣṭhasaptamayoḥKH karoti; ṣaṣṭhasaptamayoḥ A pūrvavad itipūrvvavad itiAH pūvad iti K
We emend to a nominative for -jvara since the MS readings are extremely clear for the visarga on -saṅgaḥ.
We emend to a nominative for -jvara since the MS readings are extremely clear for the visarga on -saṅgaḥ.
bhavanti cātra ślokāḥ ||
dhātvantareṣu yāḥ sapta kalāḥ saṃparikīrttitāḥ
tāsv ekaikam atikramya vegaṃ prakurute viṣaḥ ||
dhātvantareṣu yāḥ sapta kalāḥ saṃparikīrttitāḥ
tāsv ekaikam atikramya vegaṃ prakurute viṣaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.4.40]
bhavantibhavaṃtiAH bhavati K cātraAH om. K ślokāḥH om. AK tāsv
tāsvA tāḥsv
tāḥsv
tāḥsv KH ekaikamekaikamKH ekaikām A viṣaḥKH viṣam A
The reading tāḥsv of witnesses H and K is hard to account for. The confusion may have arisen over the ligature of a conjectured reading tās tv ekaikaṃ.Unusually, viṣaḥ has masculine gender in both witnesses K and H. The Siddhāntakaumudī allows a masc. form.
tāsvA tāḥsv
tāḥsv
tāḥsv KH ekaikamekaikamKH ekaikām A viṣaḥKH viṣam A
The reading tāḥsv of witnesses H and K is hard to account for. The confusion may have arisen over the ligature of a conjectured reading tās tv ekaikaṃ.Unusually, viṣaḥ has masculine gender in both witnesses K and H. The Siddhāntakaumudī allows a masc. form.
yenāntareṇa tu kalāḥ kālakalpaṃ bhinatti ha |
samīraṇenohyamānaṃ tat tu vegāntaraṃ matam ||
samīraṇenohyamānaṃ tat tu vegāntaraṃ matam ||
[cf. 1938 ed. 5.4.41]
śūnāṅgaḥ prathame vege paśuḥ pradhyāti duḥkhitaḥ ||
dvitīye lālimān kiñcid dhṛṣṭāṅgaḥ pīḍyate hṛdi |
dvitīye lālimān kiñcid dhṛṣṭāṅgaḥ pīḍyate hṛdi |
[cf. 1938 ed. 5.4.42]
tṛtīyasya śiroduḥkhaṃ karṇṇagrīvāñ ca bhajyate |
caturthe vepate mūḍhaḥ khādan dantāñ jahāty asūn |
caturthe vepate mūḍhaḥ khādan dantāñ jahāty asūn |
[cf. 1938 ed. 5.4.43]
kecid vegatrayaṃ prāhur antaḥsvedeṣu tadvidaḥ ||
vege tu prathame pakṣī dhyāti muhyaty ataḥ param ||
vege tu prathame pakṣī dhyāti muhyaty ataḥ param ||
[cf. 1938 ed. 5.4.44]
kecid vegatrayaṃkecid vegatrayamAKHpc kecid vedatrayam Hac antaḥsvedeṣuantaḥ svedeṣuH antaṃ caiteṣu A antasvedeṣu K tadvidaḥtadvidaḥAK tadviduḥ H vege tu
vege tuH
dhyāyati A
vede tu K pakṣīKH vege pakṣī A dhyātiKH om. A
Ḍalhaṇa noted that his text of 4.44cd, that began dhyāyati prathame vege was not read by some authorities (kecid ācāryāḥ). The Nepalese version does not read exactly as the vulgate or Ḍalhaṇa, but it is similar, and not absent.
vege tuH
dhyāyati A
vede tu K pakṣīKH vege pakṣī A dhyātiKH om. A
Ḍalhaṇa noted that his text of 4.44cd, that began dhyāyati prathame vege was not read by some authorities (kecid ācāryāḥ). The Nepalese version does not read exactly as the vulgate or Ḍalhaṇa, but it is similar, and not absent.
dvitīye vihvalaḥ kūjan pakṣī maraṇam arcchati |
kecid ekaṃ vihaṅgeṣu viṣavegam uśanti vai ||
mārjāranakulādīnāṃ viṣaṃ nātipravartata iti ||
kecid ekaṃ vihaṅgeṣu viṣavegam uśanti vai ||
mārjāranakulādīnāṃ viṣaṃ nātipravartata iti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.45]
[Adhyāya 5]
athātaḥ sarpa daṣṭa cikitsitaṃ kalpaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
sarvair evāditaḥ sarpaiḥ śākhādaṣṭasya dehinaḥ |
badhnīyād gāḍham upari daṃśāt tu caturaṅgulam |
badhnīyād gāḍham upari daṃśāt tu caturaṅgulam |
[cf. 1938 ed. 5.5.3]
plotacarmāntavalkānāṃ mṛdunānyatamena vā |
na paryeti viṣaṃ deham ariṣṭābhir nivāritam |
na paryeti viṣaṃ deham ariṣṭābhir nivāritam |
[cf. 1938 ed. 5.5.4]
dahed daṃśam athoddhṛtya yatra bandho na jāyate |
ācūṣaṇacchedadāhāḥ sarvatraiva tu pūjitāḥ |
ācūṣaṇacchedadāhāḥ sarvatraiva tu pūjitāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.5]
pratipūrya mukhaṃ pāṃśor hitam ācūṣaṇaṃ bhavet |
sandaṣṭavyo 'thavā sarpo daṣṭamātreṇa jānatā ||
sandaṣṭavyo 'thavā sarpo daṣṭamātreṇa jānatā ||
[cf. 1938 ed. 5.5.6]
atha maṇḍalidaṣṭan tu na kathañ cit tu dāhayet |
sa pittaviṣabāhulyād daṃśo dāhād vināśayet |
sa pittaviṣabāhulyād daṃśo dāhād vināśayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.7]
ariṣṭām api mantrais tu badhnīyāt mantrakovidaḥ |
sā tu rajjvādibhir baddhā viṣapūtikarī matā |
sā tu rajjvādibhir baddhā viṣapūtikarī matā |
[cf. 1938 ed. 5.5.8]
devabrahmarṣivihitā mantrāḥ satyatapomayāḥ |
bhavanty anatyayāḥ kṣipraṃ viṣaṃ hanyuś ca dustaram |
bhavanty anatyayāḥ kṣipraṃ viṣaṃ hanyuś ca dustaram |
[cf. 1938 ed. 5.5.9]
viṣaṃ tejomayair mantraiḥ satyabrahmatapomayaiḥ |
yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktair na tathauṣadhaiḥ |
yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktair na tathauṣadhaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.10]
mantrāṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ strīmāṃsamadhuvarjinā |
yatāhāreṇa śucinā kuśāstaraṇaśāyinā |
yatāhāreṇa śucinā kuśāstaraṇaśāyinā |
[cf. 1938 ed. 5.5.11]
gandhamālyopahāraiś ca balibhiś cāpi devatām |
pūjayet mantrasiddhyarthaṃ japahomaiś ca yatnataḥ ||
pūjayet mantrasiddhyarthaṃ japahomaiś ca yatnataḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.12]
mantrās tv avidhinā proktā hīnā vā svaravarṇṇataḥ |
yasmān na siddhim āyānti tasmād yojyo 'gadakramaḥ |
yasmān na siddhim āyānti tasmād yojyo 'gadakramaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.13]
daṃśāt samantāc ca sirāṃ vyadhayet kuśalo bhiṣak |
śākhāśrayāṃ lalāṭe ca veddhavyā visṛte viṣe |
śākhāśrayāṃ lalāṭe ca veddhavyā visṛte viṣe |
[cf. 1938 ed. 5.5.14]
raktan nirhriyamānan tu kṛtsnaṃ nirharate viṣam |
tasmād visrāvayed raktaṃ sā hy asya paramā kriyā |
tasmād visrāvayed raktaṃ sā hy asya paramā kriyā |
[cf. 1938 ed. 5.5.15]
daṃśaṃ samantād agadaiḥ pracchayitvā ca lepayet |
candanośīrasiktena vāriṇā cāpi secayet |
candanośīrasiktena vāriṇā cāpi secayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.16]
pāyayec cāgadāṃs tāṃs tān dadhikṣaudraghṛtādibhiḥ |
tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇavalmīkamṛttikā ||
tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇavalmīkamṛttikā ||
[cf. 1938 ed. 5.5.17]
kovidāraśirīṣārkaṃ kaṭabhīṃ vāpi bhakṣayet |
na pibet tailakaulatthaṃ madyaṃ sauvīrakaṃ ca na |
na pibet tailakaulatthaṃ madyaṃ sauvīrakaṃ ca na |
[cf. 1938 ed. 5.5.18]
dravam anyat tu yat kiñcit pītvā pītvā tad uddharet |
prāyo hi vamanenaiva sukhaṃ nirhriyate viṣam |
prāyo hi vamanenaiva sukhaṃ nirhriyate viṣam |
[cf. 1938 ed. 5.5.19]
phaṇināṃ viṣavege tu prathamaṃ śoṇitaṃ haret |
dvitīye madhusarpirbhyām agadaṃ saha pāyayet |
dvitīye madhusarpirbhyām agadaṃ saha pāyayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.20]
nastaḥ karmāñjane yuñjyāt tṛtīye viṣanāśane |
vānte caturthe viṣaghnāṃ yavāgūṃ pāyayed bhiṣak ||
vānte caturthe viṣaghnāṃ yavāgūṃ pāyayed bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 5.5.21]
nastaḥkarmāñjanenastaḥ karmāñjaneK nasyakarmāñjane A nastakarmmāñjane H viṣanāśaneA viṣanāśanaṃ KH vānte
vānteKH
vāntaṃ A viṣaghnāṃKH om. A yavāgūṃyavāgūṃyavāgūmKH om. A pāyayed bhiṣakKacH pūrvoktāṃ yavāgūm atha dāpayet A pāyayed bhiṣak * śītopacāraṃ puruṣaṃ vegayoḥ pañcaṣaṣṭhayoḥ pāyayet chodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitā saptame tv avapīḍena śiras tīkṣṇena śodhayet pūrvā maṇḍalināṃ vegā darvīkaravad ācaret tṛtīye ca viriktasya * Kpc
At this point in manuscript K, the scribe's eye skipped from the word yavāgūṃ forward to the phrase yavāgūn dāpayed dhitāṃ in verse 5.5.26b. A different scribe noticed this and added an asterisk to the text and inserted the skipped passage at the bottom of the folio, between two asterisks. This addition is very faint.
We read viṣanāśane, agreeing with the acc. dual of nastaḥkarmāñjane, against the Nepalese witnesses K and H, because an accusative does not construe. It is most unlikely to be an adverbial form qualifying yuñjyat.
vānteKH
vāntaṃ A viṣaghnāṃKH om. A yavāgūṃyavāgūṃyavāgūmKH om. A pāyayed bhiṣakKacH pūrvoktāṃ yavāgūm atha dāpayet A pāyayed bhiṣak * śītopacāraṃ puruṣaṃ vegayoḥ pañcaṣaṣṭhayoḥ pāyayet chodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitā saptame tv avapīḍena śiras tīkṣṇena śodhayet pūrvā maṇḍalināṃ vegā darvīkaravad ācaret tṛtīye ca viriktasya * Kpc
At this point in manuscript K, the scribe's eye skipped from the word yavāgūṃ forward to the phrase yavāgūn dāpayed dhitāṃ in verse 5.5.26b. A different scribe noticed this and added an asterisk to the text and inserted the skipped passage at the bottom of the folio, between two asterisks. This addition is very faint.
We read viṣanāśane, agreeing with the acc. dual of nastaḥkarmāñjane, against the Nepalese witnesses K and H, because an accusative does not construe. It is most unlikely to be an adverbial form qualifying yuñjyat.
śītopacāraṃ puruṣaṃ vegayoḥ pañcaṣaṣṭhayoḥ |
pāyayec chodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitām |
pāyayec chodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitām |
[cf. 1938 ed. 5.5.22]
śītopacāraṃśītopacāramAKpcH om. Kac puruṣaṃpuruṣamKpcH kṛtvādau A om. Kac vegayoḥKpcH bhiṣak pañ A om. Kac pañcaṣaṣṭhayoḥKpcH camaṣaṣṭhayoḥ A om. Kac pāyayec chodhanaṃ
pāyayec chodhanaṃpāyayet chodhanaṃ
pāyayec chodhananAKpcH om. Kac tīkṣṇaṃAKpcH om. Kac yavāgūñyavāgūṃAKpcH om. Kac cāpiAKpcH om. Kac kīrttitāmkīrtitāmkīrttitāṃAH om. Kac kīrttitā Kpc
pāyayec chodhanaṃpāyayet chodhanaṃ
pāyayec chodhananAKpcH om. Kac tīkṣṇaṃAKpcH om. Kac yavāgūñyavāgūṃAKpcH om. Kac cāpiAKpcH om. Kac kīrttitāmkīrtitāmkīrttitāṃAH om. Kac kīrttitā Kpc
saptame tv avapīḍena śiras tīkṣṇena śodhayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.23]
pūrvo maṇḍalināṃ vego darvīkaravad ācaret |
[cf. 1938 ed. 5.5.24]
dvitīye sarppirmmadhunī pāyayitvā ca vāmayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.25]
tṛtīye ca viriktasya yavāgūn dāpayed dhitām |
caturthe pañcame cāpi darvvīkaravad ācaret |
caturthe pañcame cāpi darvvīkaravad ācaret |
[cf. 1938 ed. 5.5.26]
kākolyādir hitaḥ ṣaṣṭhe peyaś ca madhuro 'gadaḥ |
hito 'vapīḍe tv agadaḥ saptame viṣanāśanaḥ ||
hito 'vapīḍe tv agadaḥ saptame viṣanāśanaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.27]
atha rājimatāṃ vege prathame śoṇitaṃ haret |
[cf. 1938 ed. 5.5.28]
vāntaṃ dvitīye tv agadaṃ pāyayed viṣanāśanam |
tṛtīyādiṣu triṣv eva vidhir dārvīkaro hitaḥ |
tṛtīyādiṣu triṣv eva vidhir dārvīkaro hitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.29]
ṣaṣṭhe 'ñjanaṃ tīkṣṇatamam avapīḍaś ca saptame |
garbhiṇībālavṛddhānāṃ sirāvedhavivarjitam |
garbhiṇībālavṛddhānāṃ sirāvedhavivarjitam |
[cf. 1938 ed. 5.5.30]
viṣārttiṣu yathoddiṣṭaṃ vidhānaṃ mṛdu śasyate |
raktāvasekāñjanāni naratulyāny ajāvike |
raktāvasekāñjanāni naratulyāny ajāvike |
[cf. 1938 ed. 5.5.31]
gavāśvayos tad dviguṇaṃ triguṇaṃ mahiṣoṣṭrayoḥ |
caturguṇaṃ tu nāgānāṃ kevalaṃ sarvapakṣiṇām |
caturguṇaṃ tu nāgānāṃ kevalaṃ sarvapakṣiṇām |
[cf. 1938 ed. 5.5.32]
em. pariṣekān pradehāṃś ca suśītān avacārayet |
māṣakaṃ tv añjanasyeṣṭaṃ dviguṇaṃ nasyato hitam |
pāne caturguṇaṃ pathyaṃ vamane 'ṣṭaguṇaṃ punaḥ A
māṣakaṃ tv añjanasyeṣṭaṃ dviguṇaṃ nasyato hitam |
pāne caturguṇaṃ pathyaṃ vamane 'ṣṭaguṇaṃ punaḥ A
deśa prakṛti sātmya rtu viṣavegabalābalam |
pradhārya nipuṇaṃ budhyā tataḥ karma samācaret |
pradhārya nipuṇaṃ budhyā tataḥ karma samācaret |
[cf. 1938 ed. 5.5.34]
deśaprakṛtisātmyartuviṣavegabalābalamdeśa prakṛti sātmya rtu viṣavegabalābalamA deśe prakṛtisātmyantuviṣavegavalāvalaṃ K deśaprakṛtisātmyantuviṣavegavalāvalaṃ H nipuṇaṃnipunamA nipunaṃnipunam KH
We emend ntu to rtu; the readings of this akṣara in the Nepalese manuscripts are hard to judge, but on balance it looks as if scribes at an earlier stage of transmission may have misread rtu as ntu.
We emend ntu to rtu; the readings of this akṣara in the Nepalese manuscripts are hard to judge, but on balance it looks as if scribes at an earlier stage of transmission may have misread rtu as ntu.
em. vegānupūrvyā karmoktam idaṃ viṣavināśanam |
karmāvasthāviśeṣeṇa viṣayor ubhayoḥ śṛṇu A
karmāvasthāviśeṣeṇa viṣayor ubhayoḥ śṛṇu A
em. vivarṇe kaṭhine śūne saruje 'ṅge viṣānvite |
tūrṇaṃ visravaṇaṃ kāryam uktena vidhinā tataḥ A
tūrṇaṃ visravaṇaṃ kāryam uktena vidhinā tataḥ A
em. kṣudhārtam anilaprāyaṃ tad viṣārtaṃ samāhitaḥ |
pāyayeta rasaṃ sarpiḥ śuktaṃ kṣaudraṃ tathā dadhi A
pāyayeta rasaṃ sarpiḥ śuktaṃ kṣaudraṃ tathā dadhi A
em. tṛḍdāhadharmasaṃmohe paittaṃ paittaviṣāturam |
śītaiḥ saṃvāhanasnānapradehaiḥ samupācaret A
śītaiḥ saṃvāhanasnānapradehaiḥ samupācaret A
em. śīte śītaprasekārtaṃ ślaiṣmikaṃ kaphakṛdviṣam |
vāmayed vamanais tīkṣṇais tathā mūrcchāmadānvitam A
vāmayed vamanais tīkṣṇais tathā mūrcchāmadānvitam A
em. koṣṭhadāharujādhmānamūtrasaṅgaruganvitam |
virecayec chakṛdvāyusaṅgapittāturaṃ naram A
virecayec chakṛdvāyusaṅgapittāturaṃ naram A
em. śūnākṣikūṭaṃ nidrārtaṃ vivarṇāvilalocanam |
vivarṇaṃ cāpi paśyan tam añjanaiḥ samupācaret A
vivarṇaṃ cāpi paśyan tam añjanaiḥ samupācaret A
em. śiroruggauravālasya hanustambhagalagrahe |
śiro virecayet kṣipraṃ manyāstambhe ca dāruṇe A
śiro virecayet kṣipraṃ manyāstambhe ca dāruṇe A
em. naṣṭasaṃjñaṃ vivṛttākṣaṃ bhagnagrīvaṃ virecanaiḥ |
cūrṇaiḥ pradhamanais tīkṣṇair viṣārtaṃ samupācaret A
cūrṇaiḥ pradhamanais tīkṣṇair viṣārtaṃ samupācaret A
em. tāḍayec ca sirāḥ kṣipraṃ tasya śākhālalāṭajāḥ |
tāsv aprasicyamānāsu mūrdhni śastreṇa śastravit A
tāsv aprasicyamānāsu mūrdhni śastreṇa śastravit A
em. kuryāt kākapadākāraṃ vraṇam evaṃ sravanti tāḥ |
saraktaṃ carma māṃsaṃ vā nikṣipec cāsya mūrdhani A
saraktaṃ carma māṃsaṃ vā nikṣipec cāsya mūrdhani A
em. carmavṛkṣakaṣāyaṃ vā kalkaṃ vā kuśalo bhiṣak |
vādayec cāgadair liptvā dundubhīṃs tasya pārśvayoḥ A
vādayec cāgadair liptvā dundubhīṃs tasya pārśvayoḥ A
em. labdhasaṃjñaṃ punaś cainam ūrdhvaṃ cādhaś ca śodhayet A
niḥśeṣaṃ nirharec cainaṃ viṣaṃ paramadurjayam |
[cf. 1938 ed. 5.5.47]
svalpam apy avatiṣṭhaṃ hi bhūyo vegāya kalpate |
kuryād vā sādavaivarṇṇyajvarakāsaśirorujaḥ |
kuryād vā sādavaivarṇṇyajvarakāsaśirorujaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.48]
śoṣaśophapratiśyāyatimirāruci jāḍyatām |
tāsu cāpi yathāyogaṃ pratikarma prayojayet |
tāsu cāpi yathāyogaṃ pratikarma prayojayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.49]
viṣārttopadravāṃś cāpi yathāsvaṃ samupācaret ||
athāriṣṭāṃ vimucyāśu pracchayitvāṅkitaṃ tayā |
athāriṣṭāṃ vimucyāśu pracchayitvāṅkitaṃ tayā |
[cf. 1938 ed. 5.5.50]
vidyāt tatra viṣaṃ skannaṃ bhūyo vegāya kalpate |
[cf. 1938 ed. 5.5.51]
em. viṣe hṛtaguṇe dehād yadā doṣaḥ prakupyati |
tadā pavanam udvṛttaṃ snehādyaiḥ samupācaret A
tadā pavanam udvṛttaṃ snehādyaiḥ samupācaret A
taila madya kulatthāmla varjair
viṣaharāyutaiḥ |
pittaṃ pittajvaraharaiḥ kaṣāyasneharecanaiḥ |
pittaṃ pittajvaraharaiḥ kaṣāyasneharecanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.53]
kapham āragvadhādyena sakṣaudreṇa gaṇena tu ||
[cf. 1938 ed. 5.5.54]
em. vṛkṣaprapātaviṣam apatitaṃ mṛtam ambhasi |
udbaddhaṃ ca mṛtaṃ sadyaś cikitsen naṣṭasaṃjñavat A
udbaddhaṃ ca mṛtaṃ sadyaś cikitsen naṣṭasaṃjñavat A
gāḍhaṃ baddhe 'riṣṭayā pracchite vā |
tīkṣṇair lepair viṣaśeṣeṇa vāpi |
śūne gātre klinnam atyarthapūti
śīrṇṇaṃ māṃsaṃ viṣapūti pradiṣṭaṃ ||
tīkṣṇair lepair viṣaśeṣeṇa vāpi |
śūne gātre klinnam atyarthapūti
śīrṇṇaṃ māṃsaṃ viṣapūti pradiṣṭaṃ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.56]
sadyaḥ kṣataṃ pacyate yasya jantoḥ |
kṛṣṇaṃ raktaṃ sravate dahyate ca |
śyāvībhūtaṃ klinnam atyarthapūti |
kṣatāt māṃsaṃ śīryate yasya cāpi |
kṛṣṇaṃ raktaṃ sravate dahyate ca |
śyāvībhūtaṃ klinnam atyarthapūti |
kṣatāt māṃsaṃ śīryate yasya cāpi |
[cf. 1938 ed. 5.5.57]
sadyaḥsadyoAH sadya K kṣataṃkṣatamKH viddhaṃ A pacyateKH nisrave A yasyaKH om. A jantoḥK om. A janto H kṛṣṇaṃ
kṛṣṇaṃKH t kṛṣṇa A sravateKH pākaṃ yāyā A dahyate caKH d dahyate cāpy A śyāvībhūtaṃ
śyāvībhūtaṃKH abhīkṣṇam |
kṛṣṇībhūtaṃ A atyarthapūtiKH atyarthapūti śīrṇaṃ māṃsaṃ yāty A kṣatāt māṃsaṃ
kṣatāt māṃsaṃKH ajasraṃ kṣatāc ca A śīryateśīryateKH om. A yasyaKH om. A cāpiKH om. A
kṛṣṇaṃKH t kṛṣṇa A sravateKH pākaṃ yāyā A dahyate caKH d dahyate cāpy A śyāvībhūtaṃ
śyāvībhūtaṃKH abhīkṣṇam |
kṛṣṇībhūtaṃ A atyarthapūtiKH atyarthapūti śīrṇaṃ māṃsaṃ yāty A kṣatāt māṃsaṃ
kṣatāt māṃsaṃKH ajasraṃ kṣatāc ca A śīryateśīryateKH om. A yasyaKH om. A cāpiKH om. A
tṛṣṇā mūrcchā jvaradāhau ca yasya |
digdhāhataṃ taṃ manujam vyavasyet ||
digdhāhataṃ taṃ manujam vyavasyet ||
[cf. 1938 ed. 5.5.58]
jvaradāhauKH bhrāntidāhau A caKH jvaraś ca A yasyaKH yasya syus taṃ A digdhāhataṃ taṃdigdhāhatan taṃKH digdhaviddhaṃ A manujamKH om. A vyavasyetvyavasyetKH vyavasyet |
pūrvoddiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ sarvam etaj juṣṭaṃ yasyālaṃ viṣeṇa vraṇāḥ syuḥ A
These two hemistiches are in different eleven-syllable metres, śālinī and indravajrā. The vugate casts the same general material into two śālinī hemistiches.
pūrvoddiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ sarvam etaj juṣṭaṃ yasyālaṃ viṣeṇa vraṇāḥ syuḥ A
These two hemistiches are in different eleven-syllable metres, śālinī and indravajrā. The vugate casts the same general material into two śālinī hemistiches.
liṅgāny etāny eva vā yasya vidyād |
vraṇe viṣaṃ yasya dattaṃ pramādāt |
digdhāhataṃ viṣajuṣṭaṃ vraṇañ ca |
ye cāpy anye viṣapūtivraṇārttāḥ ||
vraṇe viṣaṃ yasya dattaṃ pramādāt |
digdhāhataṃ viṣajuṣṭaṃ vraṇañ ca |
ye cāpy anye viṣapūtivraṇārttāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.58.add-1]
em. lūtādaṣṭā digdhaviddhā viṣair vā juṣṭā prāyaste vraṇāḥ pūtimāṃsāḥ A
teṣāṃ dhīmān adhimāṃsāny apohya |
jalaukābhiḥ śoṇitaṃ cāpahṛtvā ||
jalaukābhiḥ śoṇitaṃ cāpahṛtvā ||
[cf. 1938 ed. 5.5.59cd]
hṛtvā doṣān ūrdhvamadhaś ca samyak |
siñcec chītaiḥ kṣīriṇāṃ tvakaṣāyaiḥ |
vastrāntarān dāpayec ca pradehāñ |
cchītair dravyair ghṛtayuktair viṣaghnaiḥ |
siñcec chītaiḥ kṣīriṇāṃ tvakaṣāyaiḥ |
vastrāntarān dāpayec ca pradehāñ |
cchītair dravyair ghṛtayuktair viṣaghnaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.60]
doṣān ūrdhvamadhaś caK doṣān kṣipram ūrdhvaṃ tv adhaś ca A doṣān ūrddhvam adhaś ca H samyak | siñcec chītaiḥsamyak
siñcec chītaiḥKH samyak siñce A kṣīriṇāṃkṣīriṇāṃKH t kṣīriṇāṃ A tvakaṣāyaiḥK tvakkaṣāyaiḥ AH vastrāntarān
vastrāntarāṃ
vastrāntarānKH
antarvastraṃ A pradehāñKH pradehā A cchītair
chītairKH n śītair A dravyairAH dravyai K ghṛtayuktairKH ājyayuktair A
siñcec chītaiḥKH samyak siñce A kṣīriṇāṃkṣīriṇāṃKH t kṣīriṇāṃ A tvakaṣāyaiḥK tvakkaṣāyaiḥ AH vastrāntarān
vastrāntarāṃ
vastrāntarānKH
antarvastraṃ A pradehāñKH pradehā A cchītair
chītairKH n śītair A dravyairAH dravyai K ghṛtayuktairKH ājyayuktair A
kṣate 'sthani sa viṣair eṣa eva |
vidhiḥ kāryaḥ pittaviṣe tathaiva ||
trivṛd viśalyā madhukaṃ haridre |
mañjiṣṭha vakrau lavaṇaś ca sarvaḥ |
vidhiḥ kāryaḥ pittaviṣe tathaiva ||
trivṛd viśalyā madhukaṃ haridre |
mañjiṣṭha vakrau lavaṇaś ca sarvaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.61]
kṣateKH bhinne tv asthnā duṣṭajā A 'sthani saem. tena A sthitiḥ sa KH viṣairKH om. A eṣaeṣaeṣaKH om. A evaKH om. A vidhiḥKH om. A pittaviṣeKH
pūrvo mārgaḥ paittike yo viṣe A tathaivaKH ca A trivṛd viśalyā
tṛvṛd viśalyā
tṛvṛd viśalyāem.
trivṛdviśalye A tṛvṛd viśalyā
tṛvṛd viśalyā
tṛvṛd viśalyā KH mañjiṣṭhavakraumañjiṣṭha vakrauK
raktā narendro A mañjiṣṭhavarggo Hac mañjiṣṭhayuktovarggo Hpc sarvaḥsarvvaḥKH vargaḥ A
We emend against the Nepalese manuscripts, following the sense of asthnā in the vulgate text.There is no mañjiṣṭhā varga; there is a plant vakra.
pūrvo mārgaḥ paittike yo viṣe A tathaivaKH ca A trivṛd viśalyā
tṛvṛd viśalyā
tṛvṛd viśalyāem.
trivṛdviśalye A tṛvṛd viśalyā
tṛvṛd viśalyā
tṛvṛd viśalyā KH mañjiṣṭhavakraumañjiṣṭha vakrauK
raktā narendro A mañjiṣṭhavarggo Hac mañjiṣṭhayuktovarggo Hpc sarvaḥsarvvaḥKH vargaḥ A
We emend against the Nepalese manuscripts, following the sense of asthnā in the vulgate text.There is no mañjiṣṭhā varga; there is a plant vakra.
kaṭutrikaṃ caiva vicūrṇṇitāni
śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni |
eṣo 'gado hanti viṣaṃ prayuktaḥ
pānāñjanābhyañjana nasya yogaiḥ |
śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni |
eṣo 'gado hanti viṣaṃ prayuktaḥ
pānāñjanābhyañjana nasya yogaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.62]
avāryavīryo viṣavegahantā
mahāgado nāma mahāprabhāvaḥ ||
viḍaṅga pāṭhā triphalājamodā-
hiṅgūni vakraṃ trikaṭuṃ tathaiva |
mahāgado nāma mahāprabhāvaḥ ||
viḍaṅga pāṭhā triphalājamodā-
hiṅgūni vakraṃ trikaṭuṃ tathaiva |
[cf. 1938 ed. 5.5.63]
avāryavīryoA avāravīryo KH viḍaṅgapāṭhātriphalājamodā
viḍaṅga pāṭhā triphalājamodāAH
viḍaṅgapāṭhatriphalājamoda K hiṅgūni
hiṅgūnihiṃgūniAH hiṃguni K trikaṭuṃK trikaṭū A trikaṭūn H tathaivaKH ni caiva A
We emend to avārya- against the Nepalese manuscripts, following the sense and the vulgate text.
viḍaṅga pāṭhā triphalājamodāAH
viḍaṅgapāṭhatriphalājamoda K hiṅgūni
hiṅgūnihiṃgūniAH hiṃguni K trikaṭuṃK trikaṭū A trikaṭūn H tathaivaKH ni caiva A
We emend to avārya- against the Nepalese manuscripts, following the sense and the vulgate text.
sarvaś ca vargo lavaṇaḥ susūkṣmaḥ
sacitrakakṣaudrayuto nidheyaḥ |
śṛṅge gavāṃ śṛṅgamayena caiva
pracchāditaḥ pakṣam upekṣitaś ca |
sacitrakakṣaudrayuto nidheyaḥ |
śṛṅge gavāṃ śṛṅgamayena caiva
pracchāditaḥ pakṣam upekṣitaś ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.64]
eṣo 'gadaḥ sthāvarajaṅgamānāñ
jetā viṣāṇām ajito hi nāmnā ||
prapauṇḍarīkaṃ suradāru rāsnā
kālānusārī kaṭurohaṇīś ca |
jetā viṣāṇām ajito hi nāmnā ||
prapauṇḍarīkaṃ suradāru rāsnā
kālānusārī kaṭurohaṇīś ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.65]
sthauṇeyakadhyāmaka padmakāni
punnāga tālīsa suvarcikāś ca |
kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ
śaileyakuṣṭhe tagaraṃ priyaṅguḥ |
punnāga tālīsa suvarcikāś ca |
kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ
śaileyakuṣṭhe tagaraṃ priyaṅguḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.66]
sthauṇeyakadhyāmakapadmakānisthauṇeyakadhyāmaka padmakāniKH sthauṇeyakadhyāmakaguggulūni A punnāgatālīsasuvarcikāś capunnāga tālīsa suvarcikāś caK
punnāgatālīśasuvarcikāś ca A punnāgatālīsasuvarccikāñ ca H kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ
kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ
kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥAH
kuṭannaṭailāsitasinduvārāḥ K priyaṅguḥAH priyaṃṅguḥ K
punnāgatālīśasuvarcikāś ca A punnāgatālīsasuvarccikāñ ca H kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ
kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ
kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥAH
kuṭannaṭailāsitasinduvārāḥ K priyaṅguḥAH priyaṃṅguḥ K
lodhraṃ tathā guggula gairikañ ca
sasaindhave pippalināgare ca |
sūkṣmāṇi cūrṇṇāni samāni kṛtvā
śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni |
sasaindhave pippalināgare ca |
sūkṣmāṇi cūrṇṇāni samāni kṛtvā
śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni |
[cf. 1938 ed. 5.5.67]
eṣo 'gadas tārkṣya iti pradiṣṭo
viṣan nihanyād api takṣakasya ||
māṃsīhareṇutriphalāmuruṅgī
mañjiṣṭha yaṣṭyāhvaya padmakāni |
viṣan nihanyād api takṣakasya ||
māṃsīhareṇutriphalāmuruṅgī
mañjiṣṭha yaṣṭyāhvaya padmakāni |
[cf. 1938 ed. 5.5.68]
viḍaṅga tālīsa sugandhikailā
tvakkuṣṭhavakrāṇi sacandanāni |
bhārgī paṭolīkiṇihī sapāṭhā
mṛgādanī kroṣṭakamekhalā ca |
tvakkuṣṭhavakrāṇi sacandanāni |
bhārgī paṭolīkiṇihī sapāṭhā
mṛgādanī kroṣṭakamekhalā ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.69]
pālindyaśokau kramukaṃ surasyā
prasūnam āruṣkarajañ ca puṣpam |
cūrṇṇāny athaiṣāṃ nihitāni śṛṅge
deyāni pittāni samākṣikāni |
prasūnam āruṣkarajañ ca puṣpam |
cūrṇṇāny athaiṣāṃ nihitāni śṛṅge
deyāni pittāni samākṣikāni |
[cf. 1938 ed. 5.5.70]
varāhagodhāśikhiśalyakānāṃ
mārjārajaṃ pārṣatanākule ca |
yasyāgado 'yaṃ sukṛto gṛhastho
nāmnārṣabho nāma nararṣabhasya |
mārjārajaṃ pārṣatanākule ca |
yasyāgado 'yaṃ sukṛto gṛhastho
nāmnārṣabho nāma nararṣabhasya |
[cf. 1938 ed. 5.5.71]
na tatra sarpāḥ kuta eva kīṭās
tyajanti vīryāṇi viṣāṇi caiva |
etena bheryaḥ paṭahāś ca digdhāḥ
nānadyamānā viṣam āśu hanyuḥ |
tyajanti vīryāṇi viṣāṇi caiva |
etena bheryaḥ paṭahāś ca digdhāḥ
nānadyamānā viṣam āśu hanyuḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.72]
digdhāḥ patākāś ca nirīkṣya sadyo
viṣābhibhūtāḥ sukhino bhavanti ||
lākṣā hareṇvau naladapriyaṅgvau
mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapṛthvikāś ca |
viṣābhibhūtāḥ sukhino bhavanti ||
lākṣā hareṇvau naladapriyaṅgvau
mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapṛthvikāś ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.73]
cūrṇṇīkṛto 'yaṃ rajanīvimiśro
vargo nidheyo madhusarpiṣāktaḥ |
śṛṅge gavāṃ pūrvavad ā pidhānas
tataḥ prayojyo 'ñjana pāna nasyaiḥ |
vargo nidheyo madhusarpiṣāktaḥ |
śṛṅge gavāṃ pūrvavad ā pidhānas
tataḥ prayojyo 'ñjana pāna nasyaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.74]
sañjīvano nāma gatāsukalpān
eṣo 'gado jīvayatīha martyān |
śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅga
śvetā girihvā kiṇihī sitā ca ||
eṣo 'gado jīvayatīha martyān |
śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅga
śvetā girihvā kiṇihī sitā ca ||
[cf. 1938 ed. 5.5.75]
sataṇḍulīyo 'gada eṣa mukhyo
viṣeṣu darvīkararājilānām ||
drākṣāśvagandhā gajavṛttikā ca
śvetā ca piṣṭā samabhāgayuktāḥ ||
viṣeṣu darvīkararājilānām ||
drākṣāśvagandhā gajavṛttikā ca
śvetā ca piṣṭā samabhāgayuktāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.76]
deyo dvibhāgaḥ surasacchadasya
kapitthabilvād api dāḍimāc ca |
tathā ca bhāgo sitasinduvārād
aṅkollabījād api gairikāc ca |
kapitthabilvād api dāḍimāc ca |
tathā ca bhāgo sitasinduvārād
aṅkollabījād api gairikāc ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.77]
eṣo 'gadaḥ kṣaudrayuto nihanti
viśeṣato maṇḍalinām viṣāṇi ||
viśeṣato maṇḍalinām viṣāṇi ||
[cf. 1938 ed. 5.5.78ab]
em. vaṃśatvagārdrāmalakaṃ kapitthaṃ kaṭutrikaṃ haimavatī sakuṣṭhā A
em. karañjabījaṃ tagaraṃ śirīṣapuṣpaṃ ca gopittayutaṃ nihanti |
viṣāṇi lūtondurapannagānāṃ kaiṭaṃ ca lepāñjananasyapānaiḥ A
viṣāṇi lūtondurapannagānāṃ kaiṭaṃ ca lepāñjananasyapānaiḥ A
em. pūrīṣamūtrānilagarbhasaṅgānnihanti vartyañjananābhilepaiḥ |
kācārmakothān paṭalāṃś ca ghorān puṣpaṃ ca hantyañjananasyayogaiḥ A
kācārmakothān paṭalāṃś ca ghorān puṣpaṃ ca hantyañjananasyayogaiḥ A
em. samūlapuṣpāṅkuravalkabījāt kvāthaḥ śirīṣāt trikaṭupragāḍhaḥ |
salāvaṇaḥ kṣaudrayuto 'tha pīto viśeṣataḥ kīṭaviṣaṃ nihanti A
salāvaṇaḥ kṣaudrayuto 'tha pīto viśeṣataḥ kīṭaviṣaṃ nihanti A
em. kuṣṭhaṃ trikaṭukaṃ dārvī madhukaṃ lavaṇadvayam |
mālatī nāgapuṣpaṃ ca sarvāṇi madhurāṇi ca A
mālatī nāgapuṣpaṃ ca sarvāṇi madhurāṇi ca A
em. kapittharasapiṣṭo 'yaṃ śarkarākṣaudrasaṃyutaḥ |
viṣaṃ hantyagadaḥ sarvaṃ mūṣikāṇāṃ viśeṣataḥ A
viṣaṃ hantyagadaḥ sarvaṃ mūṣikāṇāṃ viśeṣataḥ A
somarājīyabahulā kadalī sinduvārakaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.84ab]
em. punarnavā śirīṣasya puṣpamāragvadhārkajam A
śyāmāmbaṣṭhā tālapatrī tathāmrāśmantako 'pi ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.85cd]
corako nāgavinnā ca tathā sarpasugandhikā |
[cf. 1938 ed. 5.5.84cd]
bhūmī kuravakaś caiva gaṇa ekarasaḥ smṛtaḥ ||
ekaikaśo dvandvaśo vā prayoktavyo viṣāpahaḥ ||
ekaikaśo dvandvaśo vā prayoktavyo viṣāpahaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.86]
[Adhyāya 6 in the Nepalese MSS, dhyāya 7 in the vulgate]
athāto mūṣikākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
pūrvam uktāḥ śukraviṣāḥ mūṣikā ye samāsataḥ |
nāmalakṣaṇabhaiṣajyair aṣṭādaśa nibodha tāḥ ||
nāmalakṣaṇabhaiṣajyair aṣṭādaśa nibodha tāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.3]
lālanaḥ putrakaḥ kṛṣṇo vasiraś cikkiras tathā |
cchucchundaro 'ralaś caiva kaṣāyadaśano 'pi ca |
cchucchundaro 'ralaś caiva kaṣāyadaśano 'pi ca |
[cf. 1938 ed. 5.7.4]
kuliṅgaś cājitaś caiva capalaḥ kapilas tathā |
kokilo 'ruṇa saṃjñaś ca mahākṛṣṇas tathonduruḥ |
kokilo 'ruṇa saṃjñaś ca mahākṛṣṇas tathonduruḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.5]
kuliṅgaśAK kuliṅgāś H cājitaśAK cājivaś H kokilo
kokiloA
kokilā KH 'ruṇasaṃjñaś ca'ruṇa saṃjñaś caA ruṇasaṃjñaś ca K ruṇasaṃjñāś ca H tathonduruḥKH tathonduraḥ A
I emend the Nepalese reading kokilā in accordance with the vulgate, for grammar. One solution would be to read kokilā, but there is no other evidence for this lexeme.
kokiloA
kokilā KH 'ruṇasaṃjñaś ca'ruṇa saṃjñaś caA ruṇasaṃjñaś ca K ruṇasaṃjñāś ca H tathonduruḥKH tathonduraḥ A
I emend the Nepalese reading kokilā in accordance with the vulgate, for grammar. One solution would be to read kokilā, but there is no other evidence for this lexeme.
śvetaś ca mahatā sārdhaṃ kapilenākhunā tathā |
mūṣikaś ca kapotābhas tathaivāṣṭādaśa smṛtāḥ ||
mūṣikaś ca kapotābhas tathaivāṣṭādaśa smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.6]
śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukraspṛṣṭaiḥ spṛśanti vā |
nakhadantādibhis tasmiṃ gātre raktaṃ praduṣyati |
nakhadantādibhis tasmiṃ gātre raktaṃ praduṣyati |
[cf. 1938 ed. 5.7.7]
jāyante granthayaḥ śophāḥ karṇṇikā maṇḍalāni ca |
piṭakopacayāś cogrā visarpāḥ kiṭibhāni ca |
piṭakopacayāś cogrā visarpāḥ kiṭibhāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.7.8]
parvabhedo rujaś cāpi jvaro mūrcchā ca dāruṇāḥ |
daurbalyam aruciḥ sādo vamathur lomaharṣaṇam |
daurbalyam aruciḥ sādo vamathur lomaharṣaṇam |
[cf. 1938 ed. 5.7.9]
daṣṭarūpaṃ samāsoktam etad vyāsam ataḥ śṛṇu ||
lālāsrāvo lālanena cchardi hikkā ca jāyate |
lālāsrāvo lālanena cchardi hikkā ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 5.7.10]
lālanenaA lālanā K lālanā ca H cchardicharddiKH om. A hikkāAK hikkāñ H caKH chardiś ca A
I emend the Nepalese reading lālanā in accordance with the vulgate, for metre (in the case of K, which is short of a syllable) and to provide a subject for the sentence. The use of the instrumental also follows the grammatical pattern of rat-names in the subsequent paragraphs. Reading K as an ablative, lālanāc chardi still leaves the verse short of a syllable.
I emend the Nepalese reading lālanā in accordance with the vulgate, for metre (in the case of K, which is short of a syllable) and to provide a subject for the sentence. The use of the instrumental also follows the grammatical pattern of rat-names in the subsequent paragraphs. Reading K as an ablative, lālanāc chardi still leaves the verse short of a syllable.
taṇḍulīyakakalkaṃ tu lihyāt tatra samākṣikam ||
putrakeṇāṅgasaṃsādaḥ pāṇḍu valguś ca jāyate |
putrakeṇāṅgasaṃsādaḥ pāṇḍu valguś ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 5.7.11]
cīyate granthibhiś cāṅgaṃ śiśur mūṣikasaṃsthitaiḥ |
śirīṣeṅgudipatraṃ tu lihyāt tatra samākṣikam ||
śirīṣeṅgudipatraṃ tu lihyāt tatra samākṣikam ||
[cf. 1938 ed. 5.7.12]
kṛṣṇenāsṛk chardayati durdine tu viśeṣataḥ |
śirīṣapatraṃ kuṣṭhailāḥ pibet kiṃśukabhasmanā ||
śirīṣapatraṃ kuṣṭhailāḥ pibet kiṃśukabhasmanā ||
[cf. 1938 ed. 5.7.13]
kṛṣṇenāsṛk chardayatikṛṣṇenāsṛk charddayatiKH kṛṣṇena daṃśe śopho 'sṛkchardiḥ prāyaś ca A durdine tudurddine tuKH durdine A viśeṣataḥKH om. A śirīṣapatraṃ
śirīṣapattraṃH
śirīṣaphala A
śirīṣapatra K kuṣṭhailāḥkuṣṭhailāem. kuṣṭhaṃ tu A kuṣṭhailākuṣṭhailā KH
The Nepalese witnesses are clear about the lack of visarga after kuṣṭhailā.
śirīṣapattraṃH
śirīṣaphala A
śirīṣapatra K kuṣṭhailāḥkuṣṭhailāem. kuṣṭhaṃ tu A kuṣṭhailākuṣṭhailā KH
The Nepalese witnesses are clear about the lack of visarga after kuṣṭhailā.
vasireṇānnavidveṣo jṛmbho romnāñ ca kuṣṭhatā |
pibed āragvadhādin tu vāntas tatrāśu mānavaḥ ||
pibed āragvadhādin tu vāntas tatrāśu mānavaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.14]
cikkireṇa śiroduḥkhaṃ śopho hikkā vamis tathā |
suvānto jālinīkvāthaiḥ sāram aṅkollajam pibet ||
suvānto jālinīkvāthaiḥ sāram aṅkollajam pibet ||
[cf. 1938 ed. 5.7.15]
cikkireṇacikkireṇaKH cikvireṇa (cikkireṇa) A suvānto
suvānto K om. A
vāsanto H jālinīkvāthaiḥKH
jālinī A sāramsāram KH om. A aṅkollajamaṃkollajamKH om. A pibetpivetKH madanāṅkoṭhakaṣāyair vāmayet tu tam A
Ḍalhaṇa noted that the commentator Gayadāsa had this reading, suvānto ... pibet, i.e., the Nepalese reading.
suvānto K om. A
vāsanto H jālinīkvāthaiḥKH
jālinī A sāramsāram KH om. A aṅkollajamaṃkollajamKH om. A pibetpivetKH madanāṅkoṭhakaṣāyair vāmayet tu tam A
Ḍalhaṇa noted that the commentator Gayadāsa had this reading, suvānto ... pibet, i.e., the Nepalese reading.
chucchundareṇa viṭsaṅga grīvāstambha vijṛmbhikāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.16cd]
viṭsaṅgagrīvāstambhavijṛmbhikāḥviṭchaṅgāḥ grīvāstambha vijṛmbhikāḥviṭchaṅgā grīvāstambha vijṛmbhikāḥem. taṭ chardir jvaro daurbalyam eva ca A
viṭchaṅgaḥgrīvāstambhavijṛmbhikāḥ
K viṭchaṅgāḥ grīvāstambhavijṛmbhikāḥviṭchaṅgāḥ grīvāstambha vijṛmbhikāḥviṭchaṅgā grīvāstambha vijṛmbhikāḥ HacHpc
We emend to viṭsaṅga, a known condition. Witness K is so effaced at this point that one could project any reading on it. Witness H has post corr. tamperings that obscure its readings. The vulgate retains the -ṭch- conjunct at this place in the text, albeit in different words. Probably it is the sandhi of viṭ+śaṅga (Macdonell para. 53a: -ṭ+ś- to -ṭch-) with the common Nepalese scribal insensitivity to the s/ś distinction.
We emend to viṭsaṅga, a known condition. Witness K is so effaced at this point that one could project any reading on it. Witness H has post corr. tamperings that obscure its readings. The vulgate retains the -ṭch- conjunct at this place in the text, albeit in different words. Probably it is the sandhi of viṭ+śaṅga (Macdonell para. 53a: -ṭ+ś- to -ṭch-) with the common Nepalese scribal insensitivity to the s/ś distinction.
yavanālārṣabhīkṣāraṃ vṛhatyau cātra dāpayet ||
[cf. 1938 ed. 5.7.16ab]
em. aṅkoṭhabījaṃ ca tathā pibed atra viṣāpaham A
The text aṅkoṭha...viṣāpaham in the vulgate's 5.7.18ab reads like a marginal note that has migrated into the main text.
The text aṅkoṭha...viṣāpaham in the vulgate's 5.7.18ab reads like a marginal note that has migrated into the main text.
grīvāstambho 'ralenātha rujāś cādaṃśamaṇḍale |
[cf. 1938 ed. 5.7.18cd]
mahāgadam mahāvīryaṃ lihyāt tatra samākṣikam ||
nidrā kaṣāyadantena jāyate kārśyam eva ca |
nidrā kaṣāyadantena jāyate kārśyam eva ca |
[cf. 1938 ed. 5.7.19]
lihyāt tatra śirīṣasya madhunā sāramāṣakān ||
kuliṅgena rujaḥ śopho rājyaś cā daṃśa maṇḍale |
kuliṅgena rujaḥ śopho rājyaś cā daṃśa maṇḍale |
[cf. 1938 ed. 5.7.20]
sahe sasinduvāre ca lihyāt tatra samākṣike ||
ajitena vamī mūrcchā hṛdgrahaḥ kṛṣṇagātratā |
ajitena vamī mūrcchā hṛdgrahaḥ kṛṣṇagātratā |
[cf. 1938 ed. 5.7.21]
tatra snuhākṣīrayuktāṃ mañjiṣṭhāṃ madhunā lihet
||
capalena bhavec chardir mūrcchā ca saha tṛṣṇayā |
capalena bhavec chardir mūrcchā ca saha tṛṣṇayā |
sabhasmakāṣṭhāṃ sajaṭāṃ kṣaudreṇa triphalāṃ pibet ||
kapilena vraṇaṃ kothaṃ jvaro granthyudgamas tathā |
kapilena vraṇaṃ kothaṃ jvaro granthyudgamas tathā |
[cf. 1938 ed. 5.7.23]
kṣaudreṇa lihyāc chvetātra śvetā vāpi punarṇṇavā ||
granthayaḥ kokilenoktā jvaro dāhaś ca dāruṇaḥ |
granthayaḥ kokilenoktā jvaro dāhaś ca dāruṇaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.24]
nīlāvarṣābhuniḥkvāthaiḥ siddhaṃ tatra pibed ghṛtam ||
aruṇenānilaḥ kruddho vātajāṃ kurute gadān |
aruṇenānilaḥ kruddho vātajāṃ kurute gadān |
[cf. 1938 ed. 5.7.25]
mahākṛṣṇena pittañ ca śvetena kapha eva ca |
mahatā kapilenāsṛk kapotena catuṣṭayam ||
mahatā kapilenāsṛk kapotena catuṣṭayam ||
[cf. 1938 ed. 5.7.26]
bhavanti caiṣān daṃśeṣu granthimaṇḍalakarṇṇikāḥ ||
piḍakopacayāś cāṅge śophāś ca bhṛśa dāruṇāḥ |
piḍakopacayāś cāṅge śophāś ca bhṛśa dāruṇāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.27]
dadhikṣīraghṛtaprasthās trayaḥ pratyekaśo mitāḥ |
karañjāragvadhaṃ vyoṣaṃ bṛhaty aṃśumatī sthirāḥ |
karañjāragvadhaṃ vyoṣaṃ bṛhaty aṃśumatī sthirāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.28]
dadhikṣīraghṛtaprasthās trayaḥem. dadhikṣīraghṛtaprasthāstrayaḥ AK dadhikṣīraghṛtamprasthāstrayaḥ H pratyekaśopratyekaśoAKHpc pratyeka Hac mitāḥK matāḥ A sammitāḥ Hac mitāsammitāḥ Hpc karañjāragvadhaṃ
karañjāragvadhaṃKH
karañjāragvadha A vyoṣaṃ vyoṣaH vyoṣa vyoṣa AK bṛhatyaṃśumatīsthirāḥ bṛhaty aṃśumatī sthirāḥA vṛhatyaṃśumatīsthirā K vṛhyatyaṅśumatīsthirāḥ H
karañjāragvadhaṃKH
karañjāragvadha A vyoṣaṃ vyoṣaH vyoṣa vyoṣa AK bṛhatyaṃśumatīsthirāḥ bṛhaty aṃśumatī sthirāḥA vṛhatyaṃśumatīsthirā K vṛhyatyaṅśumatīsthirāḥ H
niṣkvāthya tasya kvāthasya caturthāṃśaḥ punarbhavet ||
tṛvṛt tilvāmṛtā vakra sarvagandhāgamṛttikāḥ |
tṛvṛt tilvāmṛtā vakra sarvagandhāgamṛttikāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.29]
tasyaKH caiṣāṃ A caturthāṃśaḥKH caturtho 'ṃśaḥ A punarbhavet || tṛvṛttilvāmṛtāvakrasarvagandhāgamṛttikāḥem. punarbhavet |
trivṛdgojyamṛtāvakrasarpagandhāḥ samṛttikāḥ A punar bhavet ||
tṛvṛttilvāmṛtāvakrasarvāgandhāgamṛttikā | K punar vbhavet ||
tṛvṛttilvāmṛtāvakrāsarvvagandhāgamṛttikā H
The Nepalese MSS support the reading agamṛttikā, a reading attested by Jejjaṭa as cited by Ḍalhaṇa in his comment on this verse.
trivṛdgojyamṛtāvakrasarpagandhāḥ samṛttikāḥ A punar bhavet ||
tṛvṛttilvāmṛtāvakrasarvāgandhāgamṛttikā | K punar vbhavet ||
tṛvṛttilvāmṛtāvakrāsarvvagandhāgamṛttikā H
The Nepalese MSS support the reading agamṛttikā, a reading attested by Jejjaṭa as cited by Ḍalhaṇa in his comment on this verse.
kapitthadāḍimatvak ca ślakṣṇapiṣṭāni dāpayet |
tat sarvam ekataḥ kṛtvā śanair mṛdvagninā pacet ||
tat sarvam ekataḥ kṛtvā śanair mṛdvagninā pacet ||
[cf. 1938 ed. 5.7.30]
pañcānām aruṇādīnāṃ viṣam etad vyapohati |
kākādanīkākamācī svarasveṣv athavā kṛtam |
kākādanīkākamācī svarasveṣv athavā kṛtam |
[cf. 1938 ed. 5.7.31]
sirāś ca vyadhayet prāptāḥ kuryāt saṃśodhanāni ca |
sarvveṣu vā vidhiḥ kāryo mūṣikāṇām viṣeṣv ayaṃ ||
sarvveṣu vā vidhiḥ kāryo mūṣikāṇām viṣeṣv ayaṃ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.32]
dagdhvā visrāvayed daṃśaṃ pracchitañ ca pralepayet |
śirīṣarajanīvakraṃ kuṃkumair amṛtāyutaiḥ |
śirīṣarajanīvakraṃ kuṃkumair amṛtāyutaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.33]
cchardanaṃ nīlinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkollayor api |
[cf. 1938 ed. 5.7.34ab]
em. śukākhyākoṣavatyoś ca mūlaṃ madana eva ca A
em. devadālīphalaṃ caiva dadhnā pītvā viṣaṃ vamet |
sarvamūṣikadaṣṭānām eṣa yogaḥ sukhāvahaḥ A
sarvamūṣikadaṣṭānām eṣa yogaḥ sukhāvahaḥ A
em. phalaṃ vacā devadālī kuṣṭhaṃ gomūtrapeṣitam |
pūrvakalpena yojyāḥ syuḥ sarvonduruviṣacchidaḥ A
pūrvakalpena yojyāḥ syuḥ sarvonduruviṣacchidaḥ A
virecane tṛvṛddantītriphalākalka iṣyate |
śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni vā |
śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni vā |
[cf. 1938 ed. 5.7.37]
kaṭutrikāḍhyaś ca hito gomayasvaraso 'ñjane |
kapitthagomayarasau sakṣaudrau leha iṣyate |
kapitthagomayarasau sakṣaudrau leha iṣyate |
[cf. 1938 ed. 5.7.38]
kaṭutrikāḍhyaś caKH hitas trikaṭukāḍhyaś ca A hitohitoKH om. A gomayasvarasogomayaḥ svarasogomayaḥ svarasoA gomayaḥ svarasogomayaḥ svarasogomayaḥ svaraso KH sakṣaudrauK om. A sakṣaudrair H lehallehaKH om. A iṣyateKH lihyān mākṣikasaṃyutau A
We emend to the vulgate's gomayasvaraso against the Nepalese MSS.
We emend to the vulgate's gomayasvaraso against the Nepalese MSS.
em. rasāñjanaharidrendrayavakaṭvīṣu vā kṛtam |
prātaḥ sātiviṣaṃ kalkaṃ lihyān mākṣikasaṃyutam A
prātaḥ sātiviṣaṃ kalkaṃ lihyān mākṣikasaṃyutam A
taṇḍulīyakamūleṣu sarpiḥ siddhaṃ piben naraḥ |
āsphotamūlasiddham vā pañcakāpittam eva vā |
āsphotamūlasiddham vā pañcakāpittam eva vā |
[cf. 1938 ed. 5.7.40]
mūṣikāṇāṃ viṣaṃ prāyaḥ kupyaty abhreṣu nirhṛtam |
tatrāpy eṣa vidhiḥ kāryaḥ yaś ca dūṣīviṣāpahaḥ ||
tatrāpy eṣa vidhiḥ kāryaḥ yaś ca dūṣīviṣāpahaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.41]
sthirāṃ mandarujāś cāpi karṇṇikāṃ pracchayed bhiṣak |
sarvasminn eva tu viṣe vraṇavac cācaret kriyām ||
sarvasminn eva tu viṣe vraṇavac cācaret kriyām ||
[cf. 1938 ed. 5.7.42]
sthirāṃ mandarujāśem. sthirāṇāṃ rujatāṃ A sthirāṃmandaru K sthirān mandarujāñ H cāpiem. vā 'pi A om. K cā H karṇṇikāṃem. vraṇānāṃ karṇikāṃ A jaś cāpi karṇṇikāṃ K pi karṇṇikām H pracchayed bhiṣak | sarvasminn eva tupracchayed bhiṣak |
sarvasminn eva tupracchayed bhiṣak |
sarvvasminn eva tuKH bhiṣak |
pāṭayitvā yathā A viṣeKH doṣaṃ A vraṇavac cācaret kriyāmvraṇavac cācaret kriyāṃvraṇavac cācaret kriyāṃKH vraṇavac cāpi śodhayet A
sarvasminn eva tupracchayed bhiṣak |
sarvvasminn eva tuKH bhiṣak |
pāṭayitvā yathā A viṣeKH doṣaṃ A vraṇavac cācaret kriyāmvraṇavac cācaret kriyāṃvraṇavac cācaret kriyāṃKH vraṇavac cāpi śodhayet A
śvaśṛgālavṛkavyāghratarakṣvāder viṣaṃ yadā |
śleṣmā praduṣṭo muṣṇāti saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritaḥ ||
śleṣmā praduṣṭo muṣṇāti saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.43]
śvaśṛgālavṛkavyāghratarakṣvāderKH śvaśṛgālatarakṣvṛkṣa A viṣaṃvviṣaṃKH vyāghrādīnāṃ A śleṣmā
śleṣmāKH 'nilaḥ |
śleṣma A praduṣṭo praduṣṭoAK praduṣṭā H muṣṇātimuṣṇātiAK puṣṇāti H saṃjñāṃAH saṃjñaṃ K saṃjñāvahāśritaḥsaṃjñāvahāśritaḥAH srotrovalāśritaḥ K
Unfortunately, the reading of MS K has been overwritten perhaps by a second hand and the result is unclear.
śleṣmāKH 'nilaḥ |
śleṣma A praduṣṭo praduṣṭoAK praduṣṭā H muṣṇātimuṣṇātiAK puṣṇāti H saṃjñāṃAH saṃjñaṃ K saṃjñāvahāśritaḥsaṃjñāvahāśritaḥAH srotrovalāśritaḥ K
Unfortunately, the reading of MS K has been overwritten perhaps by a second hand and the result is unclear.
tadā prasrastalāṅgūlahanuskandho 'bhilālimān |
avyaktavadhiro 'ndhaś ca so 'nyonyam abhidhāvati |
avyaktavadhiro 'ndhaś ca so 'nyonyam abhidhāvati |
[cf. 1938 ed. 5.7.44]
tena daṣṭasya cāṅge syuḥ suptaḥ kṛṣṇaṃ
kṣaraty asṛk ||
[cf. 1938 ed. 5.7.45]
digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaś cābhiliṅgitaḥ |
yena cāpi bhaved daṣṭas tasya ceṣṭārutan naraḥ |
yena cāpi bhaved daṣṭas tasya ceṣṭārutan naraḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.46]
bahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīno vinaśyati ||
daṃṣṭriṇā yena daṣṭas tu taṃ daṣṭo yadi paśyati |
daṃṣṭriṇā yena daṣṭas tu taṃ daṣṭo yadi paśyati |
[cf. 1938 ed. 5.7.47]
apsu vā yadi vādarśe 'riṣṭaṃ tasya vinirdiśet |
yadi trasyaty adaṣṭo 'pi śabdasparśanadarśanaiḥ |
yadi trasyaty adaṣṭo 'pi śabdasparśanadarśanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.48]
vādarśeKH vādarśo A 'riṣṭaṃriṣṭanA riṣṭaṃriṣṭan KH vinirdiśet | yadivinirdiśet |
yadivinirddiśet |
yadiKH vinirdiśe A trasyatyH t |
trasyaty A trasya K adaṣṭoH akasmād yo 'bhīkṣṇaṃ dṛṣṭvā spṛṣṭvā A daṣṭo Kac tyadaṣṭo Kpc śabdasparśanadarśanaiḥem. vā jalam A śabdasyarśanadarśanaiḥ K śabdasyarśanadarśamaiḥ H
yadivinirddiśet |
yadiKH vinirdiśe A trasyatyH t |
trasyaty A trasya K adaṣṭoH akasmād yo 'bhīkṣṇaṃ dṛṣṭvā spṛṣṭvā A daṣṭo Kac tyadaṣṭo Kpc śabdasparśanadarśanaiḥem. vā jalam A śabdasyarśanadarśanaiḥ K śabdasyarśanadarśamaiḥ H
jalatrāsaṃ tu taṃ vidyād ṛṣṭaṃ tad api kīrttitam |
[cf. 1938 ed. 5.7.49ab]
em. adaṣṭo vā jalatrāsī na kathañcana sidhyati A
em. prasupto 'thotthito vā 'pi svasthas trasto na sidhyati A
visrāvya daṃśaṃ taṃ daṣṭe sarpiṣā paridāhitam |
[cf. 1938 ed. 5.7.50cd]
pradihyād agadaiḥ sarpiḥ purāṇaṃ cāpi pāyayet |
arkakṣīrayutañ cāpi śīghran dadyād virecanam |
arkakṣīrayutañ cāpi śīghran dadyād virecanam |
[cf. 1938 ed. 5.7.51]
cāpiKH om. A pāyayet | arkakṣīrayutañpāyayet |
arkakṣīrayutañpāyayet |
arkkakṣīrayutañKH pāyayeta ca |
arkakṣīrayutaṃ A cāpiKH hy A śīghranKH asya A dadyād virecanamdadyād virecanaṃdadyād virecanaṃKH dadyāc cāpi viśodhanam A
Ḍalhaṇa recorded variant versions of this verse known to Jejjaṭa, Gayadāsa and others.
arkakṣīrayutañpāyayet |
arkkakṣīrayutañKH pāyayeta ca |
arkakṣīrayutaṃ A cāpiKH hy A śīghranKH asya A dadyād virecanamdadyād virecanaṃdadyād virecanaṃKH dadyāc cāpi viśodhanam A
Ḍalhaṇa recorded variant versions of this verse known to Jejjaṭa, Gayadāsa and others.
śvetāṃ punarṇṇavāñ cāsyai dadyād dhuttūrakāyutām |
[cf. 1938 ed. 5.7.52ab]
em. palalaṃ tilatailaṃ ca rūpikāyāḥ payo guḍaḥ A
em. nihanti viṣamālarkaṃ meghavṛndam ivānilaḥ |
mūlasya śarapuṅkhāyāḥ karṣaṃ dhattūrakārdhikam A
mūlasya śarapuṅkhāyāḥ karṣaṃ dhattūrakārdhikam A
em. taṇḍulodakam ādāya peṣayet taṇḍulaiḥ saha |
unmattakasya patrais tu saṃveṣṭyāpūpakaṃ pacet A
unmattakasya patrais tu saṃveṣṭyāpūpakaṃ pacet A
em. khāded auṣadhakāle tamalarkaviṣadūṣitaḥ |
karoti śvavikārāṃs tu tasmiñ jīryati cauṣadhe A
karoti śvavikārāṃs tu tasmiñ jīryati cauṣadhe A
em. vikārāḥ śiśire yāpyā gṛhe vārivivarjite |
tataḥ śāntavikāras tu snātvā caivāpare 'hani A
tataḥ śāntavikāras tu snātvā caivāpare 'hani A
em. śāliṣāṣṭikayor bhaktaṃ kṣīreṇoṣṇena bhojayet |
dinatraye pañcame vā vidhir eṣo 'rdhamātrayā A
dinatraye pañcame vā vidhir eṣo 'rdhamātrayā A
em. kartavyo bhiṣajā 'vaśyam alarkaviṣanāśanaḥ |
kupyet svayaṃ viṣaṃ yasya na sa jīvati mānavaḥ A
kupyet svayaṃ viṣaṃ yasya na sa jīvati mānavaḥ A
em. tasmāt prakopayed āśu svayaṃ yāvat prakupyati |
bījaratnauṣadhīgarbhaiḥ kumbhaiḥ śītāmbupūritaiḥ A
bījaratnauṣadhīgarbhaiḥ kumbhaiḥ śītāmbupūritaiḥ A
em. baliṃ nivedya tatrāpi piṇyākaṃ palalaṃ dadhi A
bījaratnauṣadhīgarbhaiḥ kumbhaiḥ śītāmbupūritaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.60.add-1]
em. mālyāni ca vicitrāṇi māṃsaṃ pakvāmakaṃ tathā A
alarkādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa |
[cf. 1938 ed. 5.7.61cd]
alarkajuṣṭam etan me nirviṣaṃ kuru mā cirāt || svāhā ||
dadyāt saṃśodhanan tīkṣṇam evaṃ snātasya dehinaḥ |
dadyāt saṃśodhanan tīkṣṇam evaṃ snātasya dehinaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.62]
cirāt || svāhācirāt || svāhācirāt svāhāKH cirā A dadyāt saṃśodhanan
dadyāt saṃśodhanaṃH t |
dadyāt saṃśodhanaṃ A
dadyāt saśodhanan K evaṃA ava KH snātasyaA syāṃn tasyaṃ K syan tasya H
We emend to the vulgate text. The patient was previously bathed, and the Nepalese readings, though probably representing a different reading, are not coherent.
dadyāt saṃśodhanaṃH t |
dadyāt saṃśodhanaṃ A
dadyāt saśodhanan K evaṃA ava KH snātasyaA syāṃn tasyaṃ K syan tasya H
We emend to the vulgate text. The patient was previously bathed, and the Nepalese readings, though probably representing a different reading, are not coherent.
em. śvādayo 'bhihitā vyālā ye 'tra daṃṣṭrāviṣā mayā A
prasupto votthito vāpi svasthaḥ trasto na sidhyati |
jalatrāsī ca yo martyo daṣṭe yaś ca prakupyatīti ||
jalatrāsī ca yo martyo daṣṭe yaś ca prakupyatīti ||
[5.7.63.1]
em. ataḥ karoti daṣṭas tu teṣāṃ ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ |
bahuśaḥ pratikurvāṇo na cirān mriyate ca saḥ A
bahuśaḥ pratikurvāṇo na cirān mriyate ca saḥ A
em. nakhadantakṣataṃ vyālair yat kṛtaṃ tad dhi mardayet |
siñcet tailena koṣṇena te hi vātaprakopakāḥ A
siñcet tailena koṣṇena te hi vātaprakopakāḥ A
[Adhyāya 7 in the Nepalese MSS, 6 in the vulgate]
athāto dundubhisvanīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.6.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
dhavāśvakarṇṇa tiniśa picumarda pāṭalī pāribhadrakodumbara karaghāṭakārjuna sarjja kapītana śleṣmātakāṅkoṭha kuṭaja śamī kapitthāśmantakārka ciribilva mahāvṛkṣārala madhuka madhukaśigru śāka gojī bhūja tilvakekṣuraka gopaghoṇṭārimedānāṃ bhasmāny āhṛtya gavāṃ mūtreṇa kṣārakalpena
parisrāvya vipacet | dadyāc cātra pippalī pippalīmūla taṇḍulīyaka varāṅga coraka mañjiṣṭhā karañjikā hastipippalī viḍaṅgā gṛhadhūmānanta soma sarala bāhlīka kuśāmra sarṣapa varuṇa plakṣa nicula vardhamāna vañjula putraśreṇī saptaparṇṇa ṭuṇṭukailavāluka nāgadanty ativiṣā bhadradāru marica kuṣṭha vacā cūrṇṇāni lohānāṃ
samabhāgāni tataḥ kṣāravad āgatapākam avatārya lohakumbhe
nidadhyāt |
[cf. 1938 ed. 5.6.3]
dhavāśvakarṇṇatiniśapicumardapāṭalīpāribhadrakodumbarakaraghāṭakārjunasarjjakapītanaśleṣmātakāṅkoṭhakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkaciribilvamahāvṛkṣāralamadhukamadhukaśigruśākagojībhūjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānāṃem. dhavāśvakarṇaśirīṣatiniśapalāśapicumardapāṭalipāribhadrakāmrodumbarakarahāṭakārjunakakubhasarjakapītanaśleṣmātakāṅkoṭhāmalakapragrahakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkacirabilvamahāvṛkṣāruṣkarāralumadhukamadhuśigruśākagojīmūrvābhūrjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānāṃ A dhavāśvakarṇṇatiniśapicumardapāṭalīpāribhadrakodumvarakaraghātakārjunasarjjakapītanaśleṣmātakāṅkoṭhakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkacirivilvamahāvṛkṣāralamadhukamadhukaṃśrigruśākagojībhūjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānāṃ K dhavāśvakarṇṇatiniśapicumarddapicumarddapāṭalīpāribhadrakodumvarakaraghāṭārjjunasarjjakapītanaśleṣmāntakāṃkoṭhakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkkacirivilvamahāvṛkṣāralumadhukamadhuśigruśākagojībhūjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānām H pippalīpippalīmūlataṇḍulīyakavarāṅgacorakamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīviḍaṅgāgṛhadhūmānantasomasaralabāhlīkakuśāmrasarṣapavaruṇaplakṣaniculavardhamānavañjulaputraśreṇīsaptaparṇṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhadradārumaricakuṣṭhavacācūrṇṇāniem. pippalīmūlataṇḍulīyakavarāṅgacocamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīmaricaviḍaṅgagṛhadhūmānantāsomasaralābāhlīkaguhākośāmraśvetasarṣapavaruṇalavaṇaplakṣaniculakavañjulavakrālavardhamānaputraśreṇīsaptaparṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhayābhadradārukuṣṭhaharidrāvacācūrṇāni A pippalīpippalīmūlataṇḍulīyakavarāṃgacorakamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīviḍaṅgāgṛhadhūmānantasomasaralavāvālhīkakuśāmrasarṣapavaruṇaplakṣaniculavardhamānavañjulaputraśreṇīsaptaparṇṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhadradārumaricakuṣṭhavacācūrṇṇāni K pippalīmūlataṇḍulīyakavarāṅgacocakamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīviḍaṅgāgṛhadhūmānantasomasaralavāhlīkakuśāmrasarṣapavaruṇaplakṣaniculavarddhamānavañjulaputraśreṇīsaptaparṇṇaṭuṇṭukailavālunāgadantyativiṣābhadradārumaricakuṣṭhavacācūrṇṇāni H lohānāṃKH lohānāṃ ca A
Note the unanimous Nepalese MS reading MIA bhūja for OIA bhūrja.
Note the unanimous Nepalese MS reading MIA bhūja for OIA bhūrja.
etena dundubhiṃ limpet patākāstaraṇāni ca ||
darśanāc chravaṇāc cāpi viṣān sarvān pra mucyate |
darśanāc chravaṇāc cāpi viṣān sarvān pra mucyate |
[cf. 1938 ed. 5.6.4]
etenaKH anena A limpet patākāstaraṇāni caKH limpet patākāṃ toraṇāni ca A darśanāc chravaṇāc cāpi
darśanāc chravaṇāc cāpiKH
śravaṇād darśanāt sparśā A viṣān sarvān pramucyateviṣān sarvān pra mucyateviṣān sarvvān pra mucyateKH t viṣāt saṃpratimucyate A
Cited in the Rasavaiśeṣika (Muthuswami 1976, p. 55, sūtra 136).
darśanāc chravaṇāc cāpiKH
śravaṇād darśanāt sparśā A viṣān sarvān pramucyateviṣān sarvān pra mucyateviṣān sarvvān pra mucyateKH t viṣāt saṃpratimucyate A
Cited in the Rasavaiśeṣika (Muthuswami 1976, p. 55, sūtra 136).
eṣa kṣārāgado nāma śarkarāsv aśmarīṣu ca |
arśassu vātagulmeṣu kāsaśūlodareṣu ca |
arśassu vātagulmeṣu kāsaśūlodareṣu ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.5]
ajīrṇṇe grahaṇīdoṣe bhaktadveṣe ca dāruṇe |
śophe sarvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dustare |
śophe sarvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dustare |
[cf. 1938 ed. 5.6.6]
eṣa sarvaviṣārttānāṃ sarvathaivopayujyate |
tathā takṣakamukhyānām api sarpāṃkuśo 'gadaḥ ||
tathā takṣakamukhyānām api sarpāṃkuśo 'gadaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.6.7]
em. viḍaṅgatriphalādantībhadradāruhareṇavaḥ |
tālīśapatramañjiṣṭhākeśarotpalapadmakam A
tālīśapatramañjiṣṭhākeśarotpalapadmakam A
em. dāḍimaṃ mālatīpuṣpaṃ rajanyau sārive sthire |
priyaṅgus tagaraṃ kuṣṭhaṃ bṛhatyau cailavālukam A
priyaṅgus tagaraṃ kuṣṭhaṃ bṛhatyau cailavālukam A
em. sacandanagavākṣībhir etaiḥ siddhaṃ viṣāpaham |
sarpiḥ kalyāṇakaṃ hy etad grahāpasmāranāśanam A
sarpiḥ kalyāṇakaṃ hy etad grahāpasmāranāśanam A
em. pāṇḍvāmayagaraśvāsamandāgnijvarakāsanut |
śoṣiṇām alpaśukrāṇāṃ vandhyānāṃ ca praśasyate A
śoṣiṇām alpaśukrāṇāṃ vandhyānāṃ ca praśasyate A
apāmārgasya bījāni śirīṣasya ca māṣakām |
śvete dve kākamācīñ ca gavām mūtreṇa pīṣayet |
śvete dve kākamācīñ ca gavām mūtreṇa pīṣayet |
[cf. 1938 ed. 5.6.12]
sarpir eteṣu saṃsiddhaṃ viṣasaṃśamanaṃ param |
amṛtaṃ nāma vikhyātam api sañjīvayet mṛtam ||
amṛtaṃ nāma vikhyātam api sañjīvayet mṛtam ||
[cf. 1938 ed. 5.6.13]
candanāguruṇī kuṣṭhaṃ tagaraṃ tailaparṇṇikam |
prapauṇḍarīkan naladaṃ saralaṃ devadāru ca |
prapauṇḍarīkan naladaṃ saralaṃ devadāru ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.14]
bhadraśriyaṃ yavaphalāṃ bhārgīn nīlīṃ sugandhikām |
kāleyakaṃ padmakañ ca madhukaṃ sanakhāṃ jaṭām |
kāleyakaṃ padmakañ ca madhukaṃ sanakhāṃ jaṭām |
[cf. 1938 ed. 5.6.15]
punnāgailailavālūni gairikaṃ dhyāmakaṃ tathā |
toyaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukām |
toyaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukām |
[cf. 1938 ed. 5.6.16]
tālīsapatraṃ kṣudrailāṃ priyaṅgū sakuṭannaṭām |
tilapuṣpaṃ saśaileyam patraṃ kālānusārivām |
tilapuṣpaṃ saśaileyam patraṃ kālānusārivām |
[cf. 1938 ed. 5.6.17]
kaṭutrikaṃ śītaśivaṃ kāśmaryaṃ kaṭurohiṇīm |
somarājīm ativiṣāṃ pṛthvīkām indravāruṇīm |
somarājīm ativiṣāṃ pṛthvīkām indravāruṇīm |
[cf. 1938 ed. 5.6.18]
uśīre dve varuṇakaṃ kustumburyo nakhāni ca |
tvacaṃ taskarasāhvañ ca granthilāṃ saharītakīm |
śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāñ ca lavaṇāni ca |
tvacaṃ taskarasāhvañ ca granthilāṃ saharītakīm |
śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāñ ca lavaṇāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.19]
kumudotpalapadmāni puṣpañ cāpi tathārjakam |
campakāśoka sumanā tilaka prasavāni ca |
campakāśoka sumanā tilaka prasavāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.20]
pāṭalīśālmalī śelū śirīṣāṇān tathaiva ca |
surasyās tṛṇamūlyasya sinduvārasya yāni ca |
surasyās tṛṇamūlyasya sinduvārasya yāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.21]
dhavāśvakarṇṇayoś cāpi puṣpāṇi tiniśasya ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.22]
etat sambhṛtya sambhāraṃ sūkṣmaṃ cūrṇṇaṃ tu kārayet |
gopittamadhusarpirbhir yuktaṃ śṛṅge nidhāpayet |
gopittamadhusarpirbhir yuktaṃ śṛṅge nidhāpayet |
[cf. 1938 ed. 5.6.23]
bhagnaskandha vivṛttākṣaṃ mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gatam |
anenāgadamukhyena manuṣyaṃ punar ānayet |
anenāgadamukhyena manuṣyaṃ punar ānayet |
[cf. 1938 ed. 6.24]
eṣo 'gnikalpaṃ durvāraṃ kruddhasyāmitatejasaḥ |
sarvanāga pater hanyād api vā vāsuker viṣam |
sarvanāga pater hanyād api vā vāsuker viṣam |
[cf. 1938 ed. 5.6.25]
mahāsugandho nāmnāyaṃ pañcāśītyaṅgasaṃbhṛtaḥ |
rājāgadānāṃ sarveṣāṃ rājño haste bhavet sadā |
rājāgadānāṃ sarveṣāṃ rājño haste bhavet sadā |
[cf. 1938 ed. 5.6.26]
tenānuliptaś ca nṛpo bhavet sarvajanapriyaḥ |
bhrājiṣṇutāñ ca labhate śatrumadhyagato 'pi saḥ |
bhrājiṣṇutāñ ca labhate śatrumadhyagato 'pi saḥ |
[cf. 1938 ed. 5.6.27]
uṣṇavarjyo vidhiḥ kāryo viṣārttānāṃ vijānatā |
tyaktvā kīṭaviṣaṃ tad dhi śītenābhipravardhate |
tyaktvā kīṭaviṣaṃ tad dhi śītenābhipravardhate |
[cf. 1938 ed. 5.6.28]
em. annapānavidhāv uktam upadhārya śubhāśubham |
śubhaṃ deyaṃ viṣārtebhyo viruddhebhyaś ca vārayet A
śubhaṃ deyaṃ viṣārtebhyo viruddhebhyaś ca vārayet A
em. phāṇitaṃ śugrusauvīram ajīrṇādhyaśanaṃ tathā |
varjayec ca samāsena navadhānyādikaṃ gaṇam A
varjayec ca samāsena navadhānyādikaṃ gaṇam A
divāsvapnaṃ vyavāyañ ca vyāyāmaṃ krodham ātapam |
surātilakulatthāṃś ca varjayīta viṣāturaḥ ||
surātilakulatthāṃś ca varjayīta viṣāturaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.6.31]
prasannadoṣaṃ prakṛtisthadhātum annābhikāmaṃ
samamūtraviṭkam |
prasannasarvendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo 'vagacched aviṣaṃ manuṣyam ||
prasannasarvendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo 'vagacched aviṣaṃ manuṣyam ||
[cf. 1938 ed. 5.6.32]
annābhikāmaṃannābhikāmaṃKH annābhikāṅkṣaṃ A samamūtraviṭkamsamamūtraviṭkaṃsamamūtraviṭkaṃKH samasūtrajihvam A prasannasarvendriyacittaceṣṭaṃ
prasannasarvendriyacittaceṣṭaṃ
prasannasarvvendriyacittaceṣṭaṃKH
prasannavarṇendriyacittaceṣṭaṃ A 'vagacched aviṣaṃ'vagacched aviṣamAH vagacched aviṣaṃ K
Ḍalhaṇa was aware of the reading -viṭkam, which he called "sensible'' (subodham).
prasannasarvendriyacittaceṣṭaṃ
prasannasarvvendriyacittaceṣṭaṃKH
prasannavarṇendriyacittaceṣṭaṃ A 'vagacched aviṣaṃ'vagacched aviṣamAH vagacched aviṣaṃ K
Ḍalhaṇa was aware of the reading -viṭkam, which he called "sensible'' (subodham).
[Adhyāya 8]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasambhavāḥ |
vāyvagnyambuprakṛtayaḥ kīṭās tu trividhāḥ smṛtāḥ |
vāyvagnyambuprakṛtayaḥ kīṭās tu trividhāḥ smṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.3]
sarvadoṣaprakṛtibhir yuktāś cāpy apare matāḥ |
kīṭās te 'pi sughorās te sarva eva caturvidhāḥ |
kīṭās te 'pi sughorās te sarva eva caturvidhāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.4]
uṇḍunābhas tuṇḍikerī śṛṅgī śatakulimbhakāḥ |
ucciṭiṅgāgnyalpavācaḥ viciṭiṅgamasūrikāḥ |
ucciṭiṅgāgnyalpavācaḥ viciṭiṅgamasūrikāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.5]
āvarttakas tathorabhraḥ śārikāmukhavaidalau |
śatakurdo 'bhirājīva paruṣaś citraśīrṣakaḥ |
śatakurdo 'bhirājīva paruṣaś citraśīrṣakaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.6]
em. śatabāhuś ca yaś cāpi raktarājiś ca kīrtitaḥ A
aṣṭādaśaite vāyavyāḥ kīṭāḥ vātaprakopanāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.7cd]
tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ ||
kauṇḍinyaḥ kaṇabhaḥ svargo vāraṇī patravṛścikaḥ |
kauṇḍinyaḥ kaṇabhaḥ svargo vāraṇī patravṛścikaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.8]
vināsikā brahmaṇīkā bindulo bhramaras tathā |
bāhyakaḥ piccaṭāḥ kumbhīvarcaḥ kīro 'rimedakaḥ |
bāhyakaḥ piccaṭāḥ kumbhīvarcaḥ kīro 'rimedakaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.9]
padmakīṭo dundubhako maśakaḥ śatapādakaḥ |
pañcālakaḥ pākamatsyaḥ kṛṣṇatuṇḍo 'tha garddabhī |
pañcālakaḥ pākamatsyaḥ kṛṣṇatuṇḍo 'tha garddabhī |
[cf. 1938 ed. 5.8.10]
kīṭāḥ krimisarāvī ca yaś cānyaḥ śleṣmakaḥ smṛtaḥ |
ete hy agniprakṛtayaś caturviṃśatir īritāḥ |
ete hy agniprakṛtayaś caturviṃśatir īritāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.11]
tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ pittanimittajāḥ |
vaiśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo 'tha kokilaḥ |
vaiśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo 'tha kokilaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.12]
śairyakaḥ pravalākaś ca bhaṭābhaḥ kiṭibho 'ṭakī |
sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā kuṣṭaḥ kāṣāyavāsikaḥ |
sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā kuṣṭaḥ kāṣāyavāsikaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.13]
trayodaśaite saumyās tu kīṭāḥ śleṣmaprakopanāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.14]
tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ śleṣmanimittajāḥ ||
tuṅganāso valabhikaḥ tolako nāhanas tathā |
tuṅganāso valabhikaḥ tolako nāhanas tathā |
[cf. 1938 ed. 5.8.15]
koṇṭāgīrī krimikaro yaś ca maṇḍalapuṣpakaḥ |
tuṇḍavaktraḥ sarṣapakaḥ sphoṭakaḥ śambukaś ca yaḥ |
tuṇḍavaktraḥ sarṣapakaḥ sphoṭakaḥ śambukaś ca yaḥ |
[cf. 1938 ed. 58.16]
koṇṭāgīrīkoṇṭāgīrīK koṣṭhāgārī A koṇṭāgārī Hac koṇṭāñ cāgārī Hpc maṇḍalapuṣpakaḥKH maṇḍalapucchakaḥ A tuṇḍavaktraḥ
tuṇḍavaktraḥ
tuṇḍavaktraḥKH
tuṇḍanābhaḥ (tuṅganābhaḥ) A sarṣapakaḥsarṣapakaḥH sarṣapiko A sarṣapaka K sphoṭakaḥK valguliḥ A sphoṭākaḥ H śambukaś caśamvukaś caKH śambukas ta A yaḥKH thā A
tuṇḍavaktraḥ
tuṇḍavaktraḥKH
tuṇḍanābhaḥ (tuṅganābhaḥ) A sarṣapakaḥsarṣapakaḥH sarṣapiko A sarṣapaka K sphoṭakaḥK valguliḥ A sphoṭākaḥ H śambukaś caśamvukaś caKH śambukas ta A yaḥKH thā A
agnikīṭāś ca ghorāḥ syur dvādaśaite tridoṣajāḥ |
tair bhavanti ha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat |
tair bhavanti ha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat |
[cf. 1938 ed. 5.8.17]
agnikīṭāś caKH agnikīṭaś ca A ghorāḥ
ghorāḥ
H om. A gho K syur syurHac vijñeyā A rā syu K kīṭā syur Hpc dvādaśaiteKH dvādaśa prā A tridoṣajāḥ | tairtridoṣajāḥ |
tairtridoṣajāḥ |
tairKH ṇanāśanāḥ |
tair A bhavanti habbhavantīhaK bhavantīhabbhavantīha AH
K's reading bhavanti ha is an uncommon but known phrase in the Nidāna, Kalpa, and Uttara sthānas.
tairtridoṣajāḥ |
tairKH ṇanāśanāḥ |
tair A bhavanti habbhavantīhaK bhavantīhabbhavantīha AH
K's reading bhavanti ha is an uncommon but known phrase in the Nidāna, Kalpa, and Uttara sthānas.
em. tās tāś ca vedanās tīvrā rogā vai sānnipātikāḥ |
kṣarāgnidagdhavad daṃśo raktapītasitāruṇaḥ A
kṣarāgnidagdhavad daṃśo raktapītasitāruṇaḥ A
em. jvarāṅgamardaromāñ ca vedanābhiḥ samanvitaḥ |
chardyatīsāratṛṣṇāś ca dāho mūrcchā vijṛmbhikā A
chardyatīsāratṛṣṇāś ca dāho mūrcchā vijṛmbhikā A
em. vepathuśvāsahikkāś ca dāhaḥ śītaṃ ca dāruṇam A
piṭakopacayaḥ śophāḥ granthayo maṇḍalāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.20cd]
dardruś ca karṇṇikāś caiva visarpāḥ kiṭibhāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.21ab]
em. tair bhavantīha daṣṭānāṃ yathāsvaṃ cāpy upadravāḥ A
em. ye 'nye teṣāṃ viśeṣās tu tūrṇaṃ teṣāṃ samādiśet |
dūṣīviṣaprakopāc ca tathaiva viṣalepanāt A
dūṣīviṣaprakopāc ca tathaiva viṣalepanāt A
em. liṅgaṃ tīkṣṇaviṣeṣv etac chṛṇu mandaviṣeṣv ataḥ |
prasekārocakacchardiśirogauravaśītakāḥ A
prasekārocakacchardiśirogauravaśītakāḥ A
em. piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ janma doṣavibhāgataḥ |
yogair nānāvidhair eṣāṃ cūrṇāni garam ādiśet A
yogair nānāvidhair eṣāṃ cūrṇāni garam ādiśet A
em. dūṣīviṣaprakārāṇāṃ tathā cāpy anulepanāt A
ekajātīn atas tūrdhvaṃ kīṭān bhedena vakṣyate |
[cf. 1938 ed. 5.8.25cd]
sāmānyato daṣṭaliṅgaiḥ sādhyāsādhyakrameṇa ca |
trikaṇṭakaḥ kunī cāpi hastikakṣyo 'parājitaḥ |
catvāra ete kaṇabhāḥ vyākhyātās tīvravedanāḥ |
trikaṇṭakaḥ kunī cāpi hastikakṣyo 'parājitaḥ |
catvāra ete kaṇabhāḥ vyākhyātās tīvravedanāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.26]
ebhir daṣṭasya gurutā gātrāṇām aṅgavedanā |
lālāsrāvaś ca bhavati gātrabhedaś ca dāruṇaḥ |
lālāsrāvaś ca bhavati gātrabhedaś ca dāruṇaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.27 verse]
daṣṭasyaddaṣṭetiem. daṣṭetiddaṣṭeti KH aṅgavedanāKHac daṃśavedanā Hpc
The vulgate version of this and following passages are in prose. The Nepalese version here is in vipulā forms of anuṣṭubh.
The Nepalese MSS agree on the reading daṣṭeti, which is hard to construe. The vulgate's daṣṭasya has been adopted.Note that witness H has a marginal insertion altering the text of K to read instead daṃśavedanāwith the vulgate.
The vulgate version of this and following passages are in prose. The Nepalese version here is in vipulā forms of anuṣṭubh.
The Nepalese MSS agree on the reading daṣṭeti, which is hard to construe. The vulgate's daṣṭasya has been adopted.Note that witness H has a marginal insertion altering the text of K to read instead daṃśavedanāwith the vulgate.
em. tair daṣṭasya śvayathur aṅgamardo gurutā gātrāṇāṃ daṃśaḥ kṛṣṇaś ca bhavati A
pratisūryaḥ piṅgabhāso bahuvarṇṇo mahāśirāḥ |
tathā nirupamaś cāpi pañca godherakāḥ smṛtāḥ |
tathā nirupamaś cāpi pañca godherakāḥ smṛtāḥ |
[ 5.8.28 verse 1]
tair bhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat |
rujaś ca vividhākārā granthayaś ca sudāruṇāḥ |
rujaś ca vividhākārā granthayaś ca sudāruṇāḥ |
[ 5.8.28 verse 2]
em. pratisūryakaḥ, piṅgābhāso, bahuvarṇo, nirūpamo godhereka iti pañca godherakāḥ; tair daṣṭasya śopho dāharujau ca bhavataḥ, godherakeṇaitad eva granthiprādurbhāvo jvaraś ca A
śvetā kṛṣṇā kṛṣṇarājī raktā raktaiś ca maṇḍalaiḥ |
sarvaśvetā sarṣapikā ṣaḍetā gṛhagolikāḥ |
sarvaśvetā sarṣapikā ṣaḍetā gṛhagolikāḥ |
[ 5.8.29 verse 1]
tābhir daṣṭe daṃśatodo hṛtpīḍā dāha eva ca |
daṃśaśophaś ca bhavati granthijanma ca dāruṇam |
daṃśaśophaś ca bhavati granthijanma ca dāruṇam |
[ 5.8.29 verse 2]
em. galagolikā śvetā, kṛṣṇā, raktarājī, raktamaṇḍalā, sarvaśvetā, sarṣapikety evaṃ ṣaṭ; tābhir daṣṭe sarṣapikāvarjaṃ dāhaśophakledā bhavanti, sarṣapikayā hṛdayapiḍā 'tisāraś ca, tāsu madhye sarṣapikā prāṇaharī A
paruṣā kṛṣṇacitre ca kapilā pītikā tathā ||
raktā śvetāgnivarṇṇā ca śatapādo 'ṣṭadhā smṛtāḥ |
raktā śvetāgnivarṇṇā ca śatapādo 'ṣṭadhā smṛtāḥ |
[ 5.8.30 verse 1]
tābhir daṣṭe rujās tīvrā daṃśaśophaś ca dāruṇaḥ |
daṃśe ca piṭakotpattir mūrcchāṃ cāpi sudāruṇāḥ |
daṃśe ca piṭakotpattir mūrcchāṃ cāpi sudāruṇāḥ |
[ 5.8.30 verse 2]
em. śatapadyas tu paruṣā, kṛṣṇā, citrā, kapilā, pītikā, raktā, śvetā, agniprabhā, ity aṣṭau; tābhir daṣṭe śopho vedanā dāhaś ca hṛdaye, śvetāgniprabhābhyām etad eva dāho mūrcchā cātimātraṃ śvetapiḍakotpattiś ca A
śvetaś ca kṛṣṇavarṇṇaś ca śaravarṇṇo 'yam aprabhaḥ
kuharo haritaś cāpi bhṛkuṭī koṭikaś ca yaḥ |
kuharo haritaś cāpi bhṛkuṭī koṭikaś ca yaḥ |
[ 5.8.31 verse 1]
aṣṭāv ete kīṭāsañjñā dardurāḥ parikīrttitāḥ |
tair daṣṭaḥ kaṇḍusaṃyukto haritaṃ mūrchito vamet |
tair daṣṭaḥ kaṇḍusaṃyukto haritaṃ mūrchito vamet |
[ 5.8.31 verse 2]
em. maṇḍūkāḥ kṛṣṇaḥ, sāraḥ, kuhako, harito, rakto, yavavarṇābho, bhṛkuṭī, koṭikaś cety aṣṭau; tair daṣṭasya daṃśe kaṇḍūr bhavati pītaphenāgamaś ca vaktrāt, bhṛkuṭīkoṭikābhyām etad eva dāhaś chardir mūrcchā cātimātram A
jalaukāḥ ṣaṭ samākhyātāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ |
ahikutthuḥ kutthukaś ca vṛttaśūkas tathaiva ca ||
ahikutthuḥ kutthukaś ca vṛttaśūkas tathaiva ca ||
[ 5.8.31 add]
trayo viśvambharāḥ proktāḥ dāhajvararujāvahāḥ |
tair daṣṭamātre śvayathur ādaṃśe kaṇḍur eva ca |
tair daṣṭamātre śvayathur ādaṃśe kaṇḍur eva ca |
[ 5.8.32 verse]
em. viśvambharābhir daṣṭe daṃśaḥ sarṣapākārābhiḥ piḍakābhiḥ sarujābhiś cīyate, śītajvarārtaś ca puruṣo bhavati A
em. ahiṇḍukābhir daṣṭe todadāhakaṇḍuśvayathavo bhavanti mohaś ca; kaṇḍūmakābhir daṣṭe pītāṅgaś chardyatīsārajvarādibhir abhihanyate; śūkavṛntābhir daṣṭe kaṇḍūkoṭhāḥ pravardhante śūkaṃ cātra lakṣyate A
phenāgamo 'tisāraś ca koṭhajanmaṃ ca dāruṇam |
samvāhikā sthūlaśīrṣā brāhmaṇy aṅgulikā tathā |
samvāhikā sthūlaśīrṣā brāhmaṇy aṅgulikā tathā |
[ 5.8.34 verse 1]
koṭhajanmaṃ caem. koṭhajanme ca K koṭhajanmeva H samvāhikāem.
gamvāhikā KH
The reading koṭhajanme of both witnesses K and H can only be a dual and that makes no sense and does not agree with dāruṇam.We emend to samvāhikā with the vulgate reading in 5.8.34, against the clear gam- in both witnesses K and H. This suggests that the latter reading predates witness K.
gamvāhikā KH
The reading koṭhajanme of both witnesses K and H can only be a dual and that makes no sense and does not agree with dāruṇam.We emend to samvāhikā with the vulgate reading in 5.8.34, against the clear gam- in both witnesses K and H. This suggests that the latter reading predates witness K.
vivarṇṇā kapilā cāpi ṣaṭ
proktās tu pipīlikāḥ |
tābhir daṣṭe rujā dāhaḥ kaṇḍuśvayathur eva ca |
viśeṣeṇa daṃśaty etāḥ netrayor netravallabhāḥ |
tābhir daṣṭe rujā dāhaḥ kaṇḍuśvayathur eva ca |
viśeṣeṇa daṃśaty etāḥ netrayor netravallabhāḥ |
[ 5.8.34 verse 2]
vivarṇṇāKHac vivarṇṇā karṇṇilā granthāntare Hpc kapilāKpcH kapikā Kac cāpiKpcH lā cā Kac ṣaṭ proktās tuṣaṭ proktās tuKpcH om. Kac pipīlikāḥKpcH pi Kac rujāK ru H dāhaḥK om. H kaṇḍuśvayathurK om. H eva caeva ca |K om. H viśeṣeṇa
viśeṣeṇaK om. H daṃśatyK om. H etāḥK om. H netrayorK om. H netravallabhāḥK jās tīvrā śophaś cādañśamaṇḍale H
In MS K, there is an original scribal deletion of kā in kapikālā. And a few characters later, there is a scribal note in the lower margin saying, ṣaṭ proktās tu pipīlikāḥ, a reading we find in MS H and the vulgate that completes the number of syllables for a good śloka. Note also the scribal marginal note at the same place in MS H, noting a variant reading karṇṇilā (for kapilā) as being``in another book.''
viśeṣeṇaK om. H daṃśatyK om. H etāḥK om. H netrayorK om. H netravallabhāḥK jās tīvrā śophaś cādañśamaṇḍale H
In MS K, there is an original scribal deletion of kā in kapikālā. And a few characters later, there is a scribal note in the lower margin saying, ṣaṭ proktās tu pipīlikāḥ, a reading we find in MS H and the vulgate that completes the number of syllables for a good śloka. Note also the scribal marginal note at the same place in MS H, noting a variant reading karṇṇilā (for kapilā) as being``in another book.''
em. pipīlikāḥ sthūlaśīrṣā, saṃvāhikā, brahmaṇikā, aṅgulikā; kapilikā, citravarṇeti ṣaṭ; tābhir daṣṭe daṃśe śvayathur agnisparśavad dāhaśophau bhavataḥ A
em. kaṣāyī sthālikā cāpi makṣikāḥ ṣaṭ prakīrttitāḥ ||
tābhir ddaṣṭe rujā dāhaḥ kaṇḍū śvayathur eva ca |
viśeṣeṇa daśanty etā netrayor nnetravallabhāḥ H
tābhir ddaṣṭe rujā dāhaḥ kaṇḍū śvayathur eva ca |
viśeṣeṇa daśanty etā netrayor nnetravallabhāḥ H
em. makṣikāḥ kāntārikā, kṛṣṇā, piṅgalā, madhūlikā, kāṣāyī, sthālikety evaṃ ṣaṭ; tābhir daṣṭasya kaṇḍuśophadāharujo bhavanti, sthālikākāṣāyībhyām etad eva śyāvapiḍakotpattir upadravāś ca jvarādayo bhavanti, kāṣāyī sthālikā ca prāṇahare A
maṇḍalaḥ pārvataś caiva kṛṣṇaḥ sāmudra eva ca |
[ 5.8.36 verse 1]
maśako hastināmā ca maśakāḥ pañcakīrttitāḥ |
tair daṣṭe roṣasaṃyuktaṃ śūnam ādaṃśamaṇḍalam |
tair daṣṭe roṣasaṃyuktaṃ śūnam ādaṃśamaṇḍalam |
[ 5.8.36 verse 2]
em. maśakāḥ sāmudraḥ, parimaṇḍalo, hastimaśakaḥ, kṛṣṇaḥ, pārvatīya iti pañca; tair daṣṭasya tīvrā kaṇḍūrdaṃśaśophaś ca, pārvatīyas tu kīṭaiḥ prāṇaharais tulyalakṣaṇaḥ A
em. nakhāvakṛṣṭe 'tyarthaṃ piḍakādāhapākā bhavanti |
jalaukasāṃ daṣṭalakṣaṇam uktaṃ cikitsitaṃ ca A
jalaukasāṃ daṣṭalakṣaṇam uktaṃ cikitsitaṃ ca A
godherakaḥ sthālakā ca ye ca śvetāgnisaprabhe |
bhṛkuṭī koṭikaś caiva na sidhyanty ekajātiṣu |
bhṛkuṭī koṭikaś caiva na sidhyanty ekajātiṣu |
[cf. 1938 ed. 5.8.38]
em. śavamūtrapurīṣais tu saviṣair avamarśanāt |
syuḥ kaṇḍūdāhakoṭhāruḥpiḍakātodavedanāḥ A
syuḥ kaṇḍūdāhakoṭhāruḥpiḍakātodavedanāḥ A
em. prakledavāṃs tathā srāvo bhṛśaṃ saṃpācayet tvacam |
digdhaviddhakriyās tatra yathāvad avacārayet A
digdhaviddhakriyās tatra yathāvad avacārayet A
em. nāvasannaṃ na cotsannam atisaṃram bhaved anam |
daṃśādau viparītārti kīṭadaṣṭaṃ subādhakam A
daṃśādau viparītārti kīṭadaṣṭaṃ subādhakam A
kīṭair daṣṭān ugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret |
trividhānān tu śeṣāṇāṃ traividhyaṃ bhavati kriyā |
trividhānān tu śeṣāṇāṃ traividhyaṃ bhavati kriyā |
[cf. 1938 ed. 5.8.42]
svedāṃ bahuprakārāṃś ca yuñjyād anyatra mūrcchitāt |
[cf. 1938 ed. 5.8.43ab]
svedāṃK svedam ālepanaṃ sekaṃ A svedān vahuprakārām̐ś H bahuprakārāṃś cavahuprakārāṃś caK coṣṇam atrāvacā A ca H yuñjyād anyatraK rayet |
anyatra A yuñjyāv anyatra H mūrcchitātK mūrcchitād daṃśāt pākakothaprapīḍitāt A mūrcchitān H
We treat this as one verse with variants, but the Nepalese text is approximately the vulgate's 5.8.43 a + c.
anyatra A yuñjyāv anyatra H mūrcchitātK mūrcchitād daṃśāt pākakothaprapīḍitāt A mūrcchitān H
We treat this as one verse with variants, but the Nepalese text is approximately the vulgate's 5.8.43 a + c.
viṣaghnañ ca vidhiṃ kuryāt kuryāt saṃśodhanāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.44ab]
em. śirīṣakaṭukākuṣṭhavacārajanisaindhavaiḥ A
em. kṣīramajjavasāsarpiḥśuṇṭhīpippalidāruṣu |
utkārikā sthirādau vā sukṛtā svedane hitā A
utkārikā sthirādau vā sukṛtā svedane hitā A
em. na svedayeta cādaṃśaṃ dhūmaṃ vakṣyāmi vṛścike |
agadānekajātīṣu pravakṣyāmi pṛthak pṛthak A
agadānekajātīṣu pravakṣyāmi pṛthak pṛthak A
em. kuṣṭhaṃ vakraṃ vacā pāṭhā bilvamūlaṃ suvarcikā |
gṛhadhūmaṃ haridre dve trikaṇṭakaviṣe hitāḥ A
gṛhadhūmaṃ haridre dve trikaṇṭakaviṣe hitāḥ A
em. rajanyāgāradhūmaś ca vakraṃ kuṣṭhaṃ palāśajam |
galagolikadaṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ A
galagolikadaṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ A
em. kuṅkumaṃ tagaraṃ śigru padmakaṃ rajanīdvayam |
agado jalapiṣṭo 'yaṃ śatapadviṣanāśanaḥ A
agado jalapiṣṭo 'yaṃ śatapadviṣanāśanaḥ A
em. meṣaśṛṅgī vacā pāṭhā niculo rohiṇī jalam |
sarvamaṇḍūkadaṣṭānāmagado 'yaṃ viṣāpahaḥ A
sarvamaṇḍūkadaṣṭānāmagado 'yaṃ viṣāpahaḥ A
em. dhavāśvagandhātibalābalāsātiguhāguhāḥ |
viśvambharābhidaṣṭānāmagado 'yaṃ viṣāpahaḥ A
viśvambharābhidaṣṭānāmagado 'yaṃ viṣāpahaḥ A
em. śirīṣaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ śāliparṇī sahā niśe |
ahiṇḍukābhir daṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ A
ahiṇḍukābhir daṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ A
em. kaṇḍūmakābhir daṣṭānāṃ rātrau śītāḥ kriyā hitāḥ |
divā te naiva sidhyanti sūryaraśmibalārditāḥ A
divā te naiva sidhyanti sūryaraśmibalārditāḥ A
em. vakraṃ kuṣṭhamapāmārgaḥ śūkavṛntaviṣe 'gadaḥ |
bhṛṅgasvarasapiṣṭā vā kṛṣṇavalmīkamṛttikā A
bhṛṅgasvarasapiṣṭā vā kṛṣṇavalmīkamṛttikā A
em. pipīlikābhir daṣṭānāṃ makṣikāmaśakais tathā |
gomūtreṇa yuto lepaḥ kṛṣṇavalmīkamṛttikā A
gomūtreṇa yuto lepaḥ kṛṣṇavalmīkamṛttikā A
em. nakhāvaghṛṣṭasaṃjāte śophe bhṛṅgaraso hitaḥ |
pratisūryakadaṣṭānāṃ sarpadaṣṭavadāceret A
pratisūryakadaṣṭānāṃ sarpadaṣṭavadāceret A
em. gośakṛtkothajā mandā madhyāḥ kāṣṭheṣṭikodbhavāḥ A
sarpakothodbhavās tīkṣṇā digdhadaṣṭaṃ viṣair hate |
[cf. 1938 ed. 5.8.57cd]
kothe madhyā gavādīnāṃ śakṛtkothe varāḥ smṛtāḥ |
saptaviṃśatir evaite saṅkhyayā parikīrttitāḥ |
saptaviṃśatir evaite saṅkhyayā parikīrttitāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.58]
kotheKH mandā dvādaśa A madhyāem. madhyās A madhye KH gavādīnāṃKH tu trayaḥ pañ A śakṛtkotheśakṛtkottheśakṛtkotheKH cadaśottamāḥ A varāḥKH om. A smṛtāḥKH om. A saptaviṃśatir
saptaviṃśatirH
daśa viṃśatir A
saptaviṃśa K evaiteevaiteH ity ete A tirevaite K saṅkhyayāsaṃkhyayāAK saṃkhyāyāḥ H
It is hard to construe the sentence with the locative madhye found in both N and H. The emendation is done with an eye to the vulgate text, which is more coherent at this point.
saptaviṃśatirH
daśa viṃśatir A
saptaviṃśa K evaiteevaiteH ity ete A tirevaite K saṅkhyayāsaṃkhyayāAK saṃkhyāyāḥ H
It is hard to construe the sentence with the locative madhye found in both N and H. The emendation is done with an eye to the vulgate text, which is more coherent at this point.
kṛṣṇaḥ śyāvaḥ karburo romaśaś ca
gomūtrābhaḥ paruṣo mecakaś ca |
śveto rakto romaśīrṣogradhūmaḥ
sarve 'py ete mandaviṣā matās tu |
gomūtrābhaḥ paruṣo mecakaś ca |
śveto rakto romaśīrṣogradhūmaḥ
sarve 'py ete mandaviṣā matās tu |
[cf. 1938 ed. 5.8.59]
kṛṣṇaḥAH kṛṣṇa K romaśaś caKH pāṇḍuvarṇo A paruṣoKH karkaśo A mecakaś caA dakaś ca K modakaś ca H śveto
śveto
śvetoKH
pīto A raktoKH dhūmro A romaśīrṣogradhūmaḥem. romaśaḥ śāḍvalābho A romaśīrṣogradhūmraḥ KH sarvesarvveKH raktaḥ śvete A 'pyem. nodare A py KH eteKH ṇeti A mandaviṣāKH mandāḥ A matāsKH om. A tuKH om. A
I emend to the colour-word mecaka following the vulgate. Witness K omits the first syllable of this word; witness H reads modaka ``sweet'' which is nowhere attested as the name of a scorpion, although K does read dakaś that suggests it might once have read the same as H.
śveto
śvetoKH
pīto A raktoKH dhūmro A romaśīrṣogradhūmaḥem. romaśaḥ śāḍvalābho A romaśīrṣogradhūmraḥ KH sarvesarvveKH raktaḥ śvete A 'pyem. nodare A py KH eteKH ṇeti A mandaviṣāKH mandāḥ A matāsKH om. A tuKH om. A
I emend to the colour-word mecaka following the vulgate. Witness K omits the first syllable of this word; witness H reads modaka ``sweet'' which is nowhere attested as the name of a scorpion, although K does read dakaś that suggests it might once have read the same as H.
em. yuktāś caite vṛścikāḥ pucchadeśe syur bhūyobhiḥ parvabhiś cetarebhyaḥ A
ebhir daṣṭe vedanā vepathuś ca
gātrastabdhaḥ kṛṣṇaraktāgamaś ca |
gātrastabdhaḥ kṛṣṇaraktāgamaś ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.60cd]
śākhāviddhe vedanāñ cordhvam eti
daṃśasvedo mukhaśophaś ca tīvraḥ |
raktaṃ pītaṃ kapilaṃ codaraṃ tu
dhūmro varṇṇas tatra yo madhyavīryāḥ |
daṃśasvedo mukhaśophaś ca tīvraḥ |
raktaṃ pītaṃ kapilaṃ codaraṃ tu
dhūmro varṇṇas tatra yo madhyavīryāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.61]
śākhāviddheKH śākhādaṣṭe A vedanāñKH vedanā A cordhvamAK corddham H daṃśasvedoK dāhasvedau A daṃśas vedo Hac daṃśas tīvrās vedo Hpc mukhaśophaśKHpc daṃśaśopho A mukhaśopha Hac ca tīvraḥcatīvraḥKHpc jvaraś ca A tīvraḥ Hac raktaṃ
raktaṃ
raktamKH
raktaḥ A pītaṃpītaṅKH pītaḥ A kapilaṃkapilaṃKH kāpile A codaraṃ tucodaran tuK nodareṇa A codarañ H dhūmroK sarve dhūmrāḥ A ca dhūmro H varṇṇasKH parvabhiś A tatra yoKH ca tribhiḥ A madhyavīryāḥKH syuḥ A
I emend to the f. pl. vedanā with the vulgate and against the Nepalese witnesses, for sense and to govern eti.
raktaṃ
raktamKH
raktaḥ A pītaṃpītaṅKH pītaḥ A kapilaṃkapilaṃKH kāpile A codaraṃ tucodaran tuK nodareṇa A codarañ H dhūmroK sarve dhūmrāḥ A ca dhūmro H varṇṇasKH parvabhiś A tatra yoKH ca tribhiḥ A madhyavīryāḥKH syuḥ A
I emend to the f. pl. vedanā with the vulgate and against the Nepalese witnesses, for sense and to govern eti.
em. ete mūtroccārapūtyaṇḍajātā madhyā jñeyās triprakāroragāṇām |
yasyaiteṣām anvayādyaḥ prasūto doṣotpattiṃ tat svarūpāṃ sa kuryāt A
yasyaiteṣām anvayādyaḥ prasūto doṣotpattiṃ tat svarūpāṃ sa kuryāt A
jihvāśopho rasanasyopaghāto
mūrchā cogrā madhyaviṣābhidaṣṭe |
śvetaś citraḥ śabalo lohitābhaḥ
kṛṣṇaḥ śyāvaḥ śvetanīlodarau ca |
mūrchā cogrā madhyaviṣābhidaṣṭe |
śvetaś citraḥ śabalo lohitābhaḥ
kṛṣṇaḥ śyāvaḥ śvetanīlodarau ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.63]
em. pīto 'rakto nīlapīto 'paras tu rakto nīlo nīlaśuklas tathā ca A
rakto babhruḥ pūrvavad ekaparvā |
pūrvā cāpi parvaṇī dve ca yasya |
pūrvā cāpi parvaṇī dve ca yasya |
[cf. 1938 ed. 5.8.64cd]
nānāvarṇṇā rūpataś cāpi ghorāḥ |
jñeyā hy ete vṛścikāḥ prāṇanāśāḥ ||
jñeyā hy ete vṛścikāḥ prāṇanāśāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.8.65ab]
em. janmaiteṣāṃ sarpakothāt pradiṣṭaṃ
dehebhyo vā ghātitānāṃ viṣeṇa A
dehebhyo vā ghātitānāṃ viṣeṇa A
ebhir daṣṭe viṣavegapravṛttiḥ
sphoṭotpattir jvaradāhau bhramaś ca |
khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitaṃ cātitīvraṃ
tataḥ prāṇais tyājyate kṣipram eva |
sphoṭotpattir jvaradāhau bhramaś ca |
khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitaṃ cātitīvraṃ
tataḥ prāṇais tyājyate kṣipram eva |
[cf. 1938 ed. 5.8.66]
ugramadhyaviṣair daṣṭāṃś cikitset sarpadaṣṭavat |
[cf. 1938 ed. 5.8.67ab]
daṃśamandaviṣāṇān tu cakratailena secayet |
vidārigandhāditailena sukhoṣṇenāthavā punaḥ |
vidārigandhāditailena sukhoṣṇenāthavā punaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.70]
ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇṇaiḥ pracchitam pratisārayet |
[cf. 1938 ed. 5.8.67cd]
rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ |
mātuluṃgāmlagomūtrapiṣṭañ ca surasāgrajaṃ |
mātuluṃgāmlagomūtrapiṣṭañ ca surasāgrajaṃ |
[cf. 1938 ed. 5.8.68]
lepe sukhoṣṇañ ca tathā gomayaṃ hitam ucyate ||
sarpiḥ kṣaudrayutaṃ pāne kṣīram vā vahuśarkaraṃ |
sarpiḥ kṣaudrayutaṃ pāne kṣīram vā vahuśarkaraṃ |
[cf. 1938 ed. 5.8.69]
guḍodakaṃ vā suhitaṃ caturjātakavāsitaṃ |
[cf. 1938 ed. SS.5.8.71cd]
em. pānam asmai pradātavyaṃ kṣīraṃ vā saguḍaṃ himam A
śikhikukkuṭabarhāṇi saindhavaṃ tailam eva ca |
[cf. 1938 ed. SS.5.8.72cd]
dhūpo hanti prayukto 'yaṃ śīghraṃ vṛścikajaṃ viṣam |
kusuṃbhapuṣpaṃ rajanī niṣyā vā kṣaudrakaṃ tṛṇam |
kusuṃbhapuṣpaṃ rajanī niṣyā vā kṣaudrakaṃ tṛṇam |
[cf. 1938 ed. 5.8.73]
ebhir ghṛtāktair dhūpas tu pāyudeśaprayojitaḥ ||
nāśayed āśu kīṭotthaṃ vṛścikasya ca yad viṣam |
nāśayed āśu kīṭotthaṃ vṛścikasya ca yad viṣam |
[cf. 1938 ed. 5.8.74]
lūtāviṣaṃ ghoratamaṃ durvijñeyatamañ ca yat |
duścikitsyatamañ cāpi bhiṣagbhir mandabuddhibhiḥ |
duścikitsyatamañ cāpi bhiṣagbhir mandabuddhibhiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.75]
saviṣaṃ nirviṣañ cedam ity evaṃ saviśaṃkite |
viṣaghnam eva karttavyam avirodhi yad auṣadham |
viṣaghnam eva karttavyam avirodhi yad auṣadham |
[cf. 1938 ed. 5.8.76]
agadānāṃ hi saṃyogo viṣaduṣṭasya yujyate |
nirviṣe mānave yukto 'gadaḥ saṃpadyate gadaḥ |
nirviṣe mānave yukto 'gadaḥ saṃpadyate gadaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.77]
tasmāt sarvaprayatnena jñātavyo viṣaniścayaḥ ||
ajñātvā viṣasadbhāvaṃ bhiṣag vyāpādayen naram ||
ajñātvā viṣasadbhāvaṃ bhiṣag vyāpādayen naram ||
[cf. 1938 ed. 5.8.78]
yadvat prasūtena navāṃkureṇa
na vyaktajāti pratibhāti vṛkṣaḥ |
tadvad durālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ
viṣaṃ śarīre pravikīrṇṇamātraṃ |
na vyaktajāti pratibhāti vṛkṣaḥ |
tadvad durālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ
viṣaṃ śarīre pravikīrṇṇamātraṃ |
[cf. 1938 ed. 5.8.79]
īṣatsakaṇḍū pracalañ ca koṭham
avyaktavarṇṇaṃ prathame 'hani syāt |
anteṣu śūnaṃ parinimna madhyam
pravyaktavarṇṇañ ca dine dvitīye |
avyaktavarṇṇaṃ prathame 'hani syāt |
anteṣu śūnaṃ parinimna madhyam
pravyaktavarṇṇañ ca dine dvitīye |
[cf. 1938 ed. 5.8.80]
tryaheṇa tad darśayatīha daṃśaṃ
viṣaṃ caturthe 'hani kopam eti |
ato 'dhike 'hni prakaroti janto
viṣaprakopaprabhavān vikārān |
viṣaṃ caturthe 'hani kopam eti |
ato 'dhike 'hni prakaroti janto
viṣaprakopaprabhavān vikārān |
[cf. 1938 ed. 5.8.81]
ṣaṣṭhe dine viprasṛtan tu sarvān
marmapradeśān bhṛśam āvṛṇoti |
tat saptame 'tyarthaparītagātraṃ
vyāpādayet martyam atipravṛddhaṃ |
marmapradeśān bhṛśam āvṛṇoti |
tat saptame 'tyarthaparītagātraṃ
vyāpādayet martyam atipravṛddhaṃ |
[cf. 1938 ed. 5.8.82]
yās tīkṣṇacaṇḍograviṣā hi lūtās
tāḥ saptarātreṇa naraṃ nihanyuḥ |
ato 'dhikenāpi nihanyur anyā
yeṣāṃ viṣaṃ madhyamavīryam uktaṃ |
tāḥ saptarātreṇa naraṃ nihanyuḥ |
ato 'dhikenāpi nihanyur anyā
yeṣāṃ viṣaṃ madhyamavīryam uktaṃ |
[cf. 1938 ed. 5.8.83]
yāsāṃ kanīyo viṣavīryam uktaṃ
tāḥ pakṣamātreṇa vināśayanti |
tasmāt prayatnaṃ bhiṣag atra kuryād
ā daṃśapātād viṣaghātavegaiḥ |
tāḥ pakṣamātreṇa vināśayanti |
tasmāt prayatnaṃ bhiṣag atra kuryād
ā daṃśapātād viṣaghātavegaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.84]
viṣan tu lālānakhamūtradaṃṣṭrā
rajaḥ purīṣair atha cendriyeṇa |
saptaprakāraṃ visṛjanti lūtās
tad ugramadhyāvaravīryam uktaṃ ||
rajaḥ purīṣair atha cendriyeṇa |
saptaprakāraṃ visṛjanti lūtās
tad ugramadhyāvaravīryam uktaṃ ||
[cf. 1938 ed. 5.8.85]
koṭhaṃ sakaṇḍūsthiram alpamūlaṃ
lālākṛtaṃ mandarujaṃ vadanti |
coṣaś ca kaṇḍūś ca pulāyikāś ca
dhūmāyanaṃ caiva nakhāgradaṃśe |
lālākṛtaṃ mandarujaṃ vadanti |
coṣaś ca kaṇḍūś ca pulāyikāś ca
dhūmāyanaṃ caiva nakhāgradaṃśe |
[cf. 1938 ed. 5.8.86]
daṃśe tu mūtreṇa sakṛṣṇamadhyam |
saraktaparyantam avaihi dīrṇṇam |
daṃṣṭrābhir ugraṃ kaṭhinaṃ vivarṇṇam |
jānīṣva daṃśaṃ sthiramaṇḍalañ ca |
saraktaparyantam avaihi dīrṇṇam |
daṃṣṭrābhir ugraṃ kaṭhinaṃ vivarṇṇam |
jānīṣva daṃśaṃ sthiramaṇḍalañ ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.87]
rajaḥpurīṣendriyajañ ca viddhi
sphoṭaṃ prapakvāmalapīlupāṇḍum |
etāvad etat samudāhṛtaṃ te
vakṣyāmi lūtāprabhavaṃ pramāṇam |
sphoṭaṃ prapakvāmalapīlupāṇḍum |
etāvad etat samudāhṛtaṃ te
vakṣyāmi lūtāprabhavaṃ pramāṇam |
[cf. 1938 ed. 5.8.88]
rajaḥpurīṣendriyajañ carajaḥpurīṣendriyajañ caKH rajaḥpurīṣendriyajaṃ hi A prapakvāmalapīlupāṇḍumprapakvāmalapīlupāṇḍuṃK vipakvāmalapīlupāṇḍum A prapakvāṃ malapīlupāṇḍuṃ H etāvad etat samudāhṛtaṃ te
etāvad etat samudāhṛtaṃ te
etāvad etat samudāhṛtan teKH
etāvad etat samudāhṛtaṃ tu A pramāṇampramāṇaṃH purāṇam A pramānaṃ K
etāvad etat samudāhṛtaṃ te
etāvad etat samudāhṛtan teKH
etāvad etat samudāhṛtaṃ tu A pramāṇampramāṇaṃH purāṇam A pramānaṃ K
sāmānyato daṣṭam asādhyasādhyaṃ
cikitsitaṃ cāpi viśeṣaṇañ ca ||
cikitsitaṃ cāpi viśeṣaṇañ ca ||
[cf. 1938 ed. 5.8.89]
viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācid ṛṣisattamaṃ |
vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvāśramapadaṃ kila |
vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvāśramapadaṃ kila |
[cf. 1938 ed. 5.8.90]
kupitasya munes tasya lalāṭāt svedabindavaḥ |
niyetur darśanād eva raves tatsamavarcasaḥ |
niyetur darśanād eva raves tatsamavarcasaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.91]
lūne tṛṇe maharṣiṇā dhenvarthe sambhṛte 'pi ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.92ab]
lūnelūneKH om. A dhenvarthevennvarthevenṇvartheem. lūne dhenvarthaṃ A vendhenvarthevennvarthevenṇvarthe KH 'piA pi KH caAH caḥ K
The Nepalese witnesses read ve for dhe in dhenvarthe. The letters va and dha are similar in Nepalese script, but not identical and they are routinely distinguished correctly by our scribes. The present case may point to an error in a common ancestor to both manuscripts K and H.
The Nepalese witnesses read ve for dhe in dhenvarthe. The letters va and dha are similar in Nepalese script, but not identical and they are routinely distinguished correctly by our scribes. The present case may point to an error in a common ancestor to both manuscripts K and H.
em. tato jātās tv imā ghorā nānārūpā mahāviṣāḥ A
apakārāya varttante nṛpaśāsanavāhane |
[cf. 1938 ed. 5.8.92ef]
yasmāl lūnaṃ tṛṇaṃ prāptā munes te svedabindavaḥ |
tasmāl lūtā vibhāvyante saṃkhyayā tāś ca ṣoḍaśaḥ |
tasmāl lūtā vibhāvyante saṃkhyayā tāś ca ṣoḍaśaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.93]
kṛcchrasādhyās tathāsādhyā lūtās tu dvividhāḥ smṛtāḥ |
tāsām aṣṭau kṛcchrasādhyā varjyās tāvatya eva tu ||
tāsām aṣṭau kṛcchrasādhyā varjyās tāvatya eva tu ||
[cf. 1938 ed. 5.8.94]
trimaṇḍalā tathā svetā kapilā pītikā tathā |
alamūtraviṣe raktā kasanā cāṣṭamī smṛtāḥ ||
alamūtraviṣe raktā kasanā cāṣṭamī smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.8.95]
tābhir daṣṭe śiroduḥkham ādaṃśe kaṇḍur eva ca |
bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ śleṣmikavātikāḥ |
bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ śleṣmikavātikāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.96]
sauvarṇṇikā lājavarṇṇā jāliny eṇīpadī tathā |
kṛṣṇāgnimukhyau kākāṇḍā mālāguṇy aṣṭamī smṛtāḥ |
kṛṣṇāgnimukhyau kākāṇḍā mālāguṇy aṣṭamī smṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.97]
tābhir daṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca |
jvaro dāho 'tisāraś ca gadāḥ syuś ca tridoṣajāḥ |
jvaro dāho 'tisāraś ca gadāḥ syuś ca tridoṣajāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.98]
piṭakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca ||
śophā mahānto mṛdavo raktāḥ śyāvāś calās tathā |
śophā mahānto mṛdavo raktāḥ śyāvāś calās tathā |
[cf. 1938 ed. 5.8.99]
sāmānyaṃ sarvalūtānām etad ādaṃśalakṣaṇam |
viśeṣalakṣaṇaṃ tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitam |
viśeṣalakṣaṇaṃ tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitam |
[cf. 1938 ed. 5.8.100]
trimaṇḍalāyā bahalaṃ daṃśaḥ kṛṣṇaṃ kṣaraty asṛk |
bādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭis tathā dāhaś ca netrayoḥ |
bādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭis tathā dāhaś ca netrayoḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.101]
tatrārkamūlaṃ rajanī nākulī pṛśniparṇṇikā ||
nastaḥ karmaṇi śasyante pādābhyaṅgāñjaneṣu ca |
nastaḥ karmaṇi śasyante pādābhyaṅgāñjaneṣu ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.102]
śvetāyāḥ piḍakā daṃśe śvetā kaṇḍūmatī bhavet |
dāhamūrcchājvaravatī visarpakledarukkarī ||
dāhamūrcchājvaravatī visarpakledarukkarī ||
[cf. 1938 ed. 5.8.103]
tatra candanarāsnailahareṇunalavañjulāḥ |
kuṣṭhalāmajjakaṃ vakraṃ naladaṃ cāgado hitaḥ |
kuṣṭhalāmajjakaṃ vakraṃ naladaṃ cāgado hitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.104]
ādaṃśe piṭakā tāmrā sthirā kapilayā bhavet |
śiraso gauravaṃ dāho bhavej jantoś ca netrayoḥ ||
śiraso gauravaṃ dāho bhavej jantoś ca netrayoḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.8.105]
padma padmaka kuṣṭhaila karañja kakubha tvacaḥ
|
sthirā kampilyāpāmārga dūrvā brāhmyau viṣāpahāḥ |
sthirā kampilyāpāmārga dūrvā brāhmyau viṣāpahāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.106]
padmapadmakakuṣṭhailakarañjakakubhatvacaḥpadma padmaka kuṣṭhaila karañja kakubha tvacaḥK tatra padmakakuṣṭhailākarañjakakubhatvacaḥ A padmapadmakakuṣṭhailākarañjakakubhatvacaḥ H sthirākampilyāpāmārgadūrvābrāhmyauem.
sthirārkaparṇyapāmārgadūrvābrāhmyo A
sthirākampilyapāmārgadūrvāvrāhmyau K
sthirākaṃpilyāpāmārggadurvvāvrahmyo H viṣāpahāḥAK viṣāpahā H
The most common form of the plant name is kampillaka; kampilya, as read in witness H, is attested in MW (252), but witness K could be attesting an unknown form kampilī.
sthirārkaparṇyapāmārgadūrvābrāhmyo A
sthirākampilyapāmārgadūrvāvrāhmyau K
sthirākaṃpilyāpāmārggadurvvāvrahmyo H viṣāpahāḥAK viṣāpahā H
The most common form of the plant name is kampillaka; kampilya, as read in witness H, is attested in MW (252), but witness K could be attesting an unknown form kampilī.
ādaṃśe piṭakā pītā pītayā jāyate sthirā |
tathā cchardijvaraḥ śūlo rakte syātāñ ca locane |
tathā cchardijvaraḥ śūlo rakte syātāñ ca locane |
[cf. 1938 ed. 5.8.107]
tatreṣṭhāḥ kakubhośīramuñjābalvajavañjalāḥ |
kuśakāśavaṃśakiṇihīśirīṣakakubhatvacaḥ |
kuśakāśavaṃśakiṇihīśirīṣakakubhatvacaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.108]
raktamaṇḍalavaddaṃśe piṭakāḥ sarṣapā iva |
dūyate tāluśoṣaś ca dāhaś cālaviṣānvite |
dūyate tāluśoṣaś ca dāhaś cālaviṣānvite |
[cf. 1938 ed. 5.8.109]
raktamaṇḍalavaddaṃśeKH raktamaṇḍanibhe daṃśe A piṭakāḥKH piḍakāḥ A sarṣapāAK sarṣa H ivaAK om. H dūyate
dūyateK
jāyante A om. H tāluśoṣaś caAK om. H dāhaśAK om. H cālaviṣānviteem. cālaviṣārdite A calaviṣānvite K pānvite H
In witness K, the ca of cala- has a superscript blob perhaps indicating uncertainty about the vowel length. Witness H omits the second half of this stanza, dūyate...cālaviṣānvite; probably a saut du même au même from iva to ite.
dūyateK
jāyante A om. H tāluśoṣaś caAK om. H dāhaśAK om. H cālaviṣānviteem. cālaviṣārdite A calaviṣānvite K pānvite H
In witness K, the ca of cala- has a superscript blob perhaps indicating uncertainty about the vowel length. Witness H omits the second half of this stanza, dūyate...cālaviṣānvite; probably a saut du même au même from iva to ite.
tatra priyaṅguhrīverakuṣṭhalāmajjakāni vā |
agadaḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ |
agadaḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.110]
pūtimūtraviṣādaṃśo visarpī kṛṣṇaśoṇitaḥ |
kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ |
kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.111]
manaḥśilālamadhukakuṣṭha padmakacandanaiḥ |
lāmajjakayutais tatra viṣanāśaḥ prakīrttitaḥ |
lāmajjakayutais tatra viṣanāśaḥ prakīrttitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.112]
daṃśaḥ sapāṇḍupiṭako dāhakledasamanvitaḥ |
raktayā raktaparyanto vijñeyaś coṣasaṃyutaḥ |
raktayā raktaparyanto vijñeyaś coṣasaṃyutaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.113]
cikitsā tatra hrīveracandanośīrapadmakaiḥ |
karttavyārjunaśelubhyāṃ tvagbhir āmrātakasya ca |
karttavyārjunaśelubhyāṃ tvagbhir āmrātakasya ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.114]
picchilaṃ kasanādaṃśo rudhiraṃ śītalaṃ sravet |
śvāsakāsau ca tatroktaṃ raktalūtācikitsitam |
śvāsakāsau ca tatroktaṃ raktalūtācikitsitam |
[cf. 1938 ed. 5.8.115]
em. purīṣagandhiralpāsṛk kṛṣṇāyā daṃśa eva tu |
jvaramūrcchāvamīdāhakāsaśvāsasamanvitaḥ A
jvaramūrcchāvamīdāhakāsaśvāsasamanvitaḥ A
em. tatrailāvakrasarpākṣīgandhanākulicandanaiḥ |
mahāsugandhisāhitaiḥ pratyākhyāyāgadaḥ smṛtaḥ A
mahāsugandhisāhitaiḥ pratyākhyāyāgadaḥ smṛtaḥ A
em. daṃśe dāho 'gnivaktrāyāḥ srāvo 'tyarthaṃ jvaras tathā |
coṣakaṇḍūromaharṣā dāhavisphoṭasaṃyutaḥ A
coṣakaṇḍūromaharṣā dāhavisphoṭasaṃyutaḥ A
em. kṛṣṇāpraśamanaṃ cātra pratyākhyāya prayojayet |
sārivośīrayaṣṭyāhvacandanotpalapadmakam A
sārivośīrayaṣṭyāhvacandanotpalapadmakam A
sarveṣām eva yuñjīta viṣe śleṣmātakatvacam |
dhīraḥ sarvavikāreṣu tathā cākṣīvapippalam |
dhīraḥ sarvavikāreṣu tathā cākṣīvapippalam |
[cf. 1938 ed. 5.8.120]
kṛcchrasādhyā viṣā hy aṣṭau lūtāḥ proktā yathāgamaṃ |
avārya viṣavīryāṇāṃ lakṣaṇāni nibodha me |
avārya viṣavīryāṇāṃ lakṣaṇāni nibodha me |
[cf. 1938 ed. 5.8.121]
kṛcchrasādhyākṛcchrasādhyāKH kṛcchrasādhya A lūtāḥK om. A lūtā H yathāgamaṃK dve ca ya A om. H avāryaviṣavīryāṇāṃem. dṛcchayā |
avāryaviṣavīryāṇāṃ A
avāryaviṣavīryāṇāṃ K yathākramaṃ ||
?raviṣavīryāṇāṃ H
Witness K has a hole over the word before -viṣa- and witness H has a gap at that point in which the scribe did not write. Both witnesses seem to have a final -ra, which suggests that the obscured word was not avārya.
avāryaviṣavīryāṇāṃ A
avāryaviṣavīryāṇāṃ K yathākramaṃ ||
?raviṣavīryāṇāṃ H
Witness K has a hole over the word before -viṣa- and witness H has a gap at that point in which the scribe did not write. Both witnesses seem to have a final -ra, which suggests that the obscured word was not avārya.
dhyāmaḥ sauvarṇṇikādaṃśaḥ sapheno matsyagandhikaḥ |
kāsaśvāso jvaras tṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇāḥ |
kāsaśvāso jvaras tṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.122]
dhyāmaṃ pūti sraved raktam ādāṃśe lājavarṇṇayā |
dāho mūrcchātisārau ca śiroduḥkha ca jāyate |
dāho mūrcchātisārau ca śiroduḥkha ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 5.8.123]
dhyāmaṃem. om. A dhyāmaḥ KH pūtiK om. A pūtiḥ H sraved raktamKH om. A ādāṃśeādāṃśeK ādaṃśe AH lājavarṇṇayālājavarṇṇayā ||KH lājavarṇāyā A dāho
dāhoKH dhyāmaṃ pūti sraved asṛk |
dāho A mūrcchātisārau caK mūrcchā 'tisāraś ca A mūrcchā ca sārau ca H śiroduḥkha caśiroduḥkha caK śiroduḥkhaṃ caśiroduḥkhañ ca AH
We emend to the vulgate's dhyāmam, for gender concord.
dāhoKH dhyāmaṃ pūti sraved asṛk |
dāho A mūrcchātisārau caK mūrcchā 'tisāraś ca A mūrcchā ca sārau ca H śiroduḥkha caśiroduḥkha caK śiroduḥkhaṃ caśiroduḥkhañ ca AH
We emend to the vulgate's dhyāmam, for gender concord.
ghoro daṃśaś ca jālinyā rājimān avadīryate |
stambhaḥ śvāsas tamovṛddhis tāluśoṣaś ca tatkṛtaḥ |
stambhaḥ śvāsas tamovṛddhis tāluśoṣaś ca tatkṛtaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.124]
eṇīpadyā mahādāho daṃśaḥ kṛṣṇatilākṛtiḥ |
tṛṣṇāmūrcchājvaracchardiḥ śvāsakāsasamanvitaḥ |
tṛṣṇāmūrcchājvaracchardiḥ śvāsakāsasamanvitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.125]
eṇīpadyāem. eṇīpadyās A eṇīpadā KH mahādāhoKH tathā daṃśo A daṃśaḥKH bhave A kṛṣṇatilākṛtiḥKH t kṛṣṇatilākṛtiḥ A tṛṣṇāmūrcchājvaracchardiḥ
tṛṣṇāmūrcchājvaracchardiḥK
tṛṣṇā mūrcchā jvaracchardi A
tṛṣṇāmūrcchājvaraśccharddiḥ H śvāsakāsasamanvitaḥśvāsakāsasamanvitaḥK kāsaśvāsasamanvitaḥ A śvasakāsasamanvitaḥ | H
We emend to eṇīpadyā, for syntax, on the pattern of other verses.
tṛṣṇāmūrcchājvaracchardiḥK
tṛṣṇā mūrcchā jvaracchardi A
tṛṣṇāmūrcchājvaraśccharddiḥ H śvāsakāsasamanvitaḥśvāsakāsasamanvitaḥK kāsaśvāsasamanvitaḥ A śvasakāsasamanvitaḥ | H
We emend to eṇīpadyā, for syntax, on the pattern of other verses.
kṛṣṇayā kṛṣṇaparyanto nimnamadhyo 'ticoṣavān |
pāṇḍumūrcchāvamīdāhaḥ śvāsakāsasamanvitaḥ |
pāṇḍumūrcchāvamīdāhaḥ śvāsakāsasamanvitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.125.add-1]
daṃśo 'gnimukhyo vijñeyo dagdhaḥ sphoṭāḥ savedanaḥ |
coṣakaṇḍūromaharṣo dāhajvaranipīḍataḥ |
coṣakaṇḍūromaharṣo dāhajvaranipīḍataḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.125.add-2]
daṃśaḥ kākāṇḍikādaṣṭe pāṇḍurakto 'tivedanaḥ |
hikkākāsas tṛṣāmūrcchānidrāhṛdrogapīḍitaḥ |
hikkākāsas tṛṣāmūrcchānidrāhṛdrogapīḍitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.126]
rakto daṃśo dhūmagandhir mālāguṇyātivedanaḥ |
vidīryate ca bahudhā dāhamūrcchājvarānvitaḥ |
vidīryate ca bahudhā dāhamūrcchājvarānvitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.127]
raktoAK om. H daṃśoK mālāguṇādaṃśo A rakto daṃśo H dhūmagandhirH dhūmagandho A madhūgandhir K mālāguṇyātivedanaḥK 'tivedanaḥ A mmālāguṇyādivedanaḥ H vidīryate ca
vidīryate caKH om. A bahudhāvahudhāvahudhāKH
bahudhā ca A dāhamūrcchājvarānvitaḥKH viśīryeta dāhamūrcchājvarānvitaḥ A
Note the metathesis of madhū- in witness K.
vidīryate caKH om. A bahudhāvahudhāvahudhāKH
bahudhā ca A dāhamūrcchājvarānvitaḥKH viśīryeta dāhamūrcchājvarānvitaḥ A
Note the metathesis of madhū- in witness K.
asādhyānām api bhiṣak prayuñjīta cikitsitam ||
doṣocchrāyaviśeṣeṇa cchedakarmavivarjitam |
doṣocchrāyaviśeṣeṇa cchedakarmavivarjitam |
[cf. 1938 ed. 5.8.128]
asādhyānāmKH asādhyāsv A bhiṣak prayuñjītaK abhihitaṃ pra A bhiṣaṣ prayuñjīta H cikitsitamcikitsitaṃ |cikitsitaṃKH tyākhyāyāśu yoja A doṣocchrāyaviśeṣeṇa
doṣocchrāyaviśeṣeṇaH yet |
doṣocchrāyaviśeṣeṇa A
doṣocchrāyo viśeṣeṇa K cchedakarmavivarjitamcchedakarmavivarjitaṃcchedakarmmavivarjjitaṃKH dāhacchedavivarjitam A
doṣocchrāyaviśeṣeṇaH yet |
doṣocchrāyaviśeṣeṇa A
doṣocchrāyo viśeṣeṇa K cchedakarmavivarjitamcchedakarmavivarjitaṃcchedakarmmavivarjjitaṃKH dāhacchedavivarjitam A
sādhyābhir atha lūtābhir daṣṭamātrasya dehinaḥ |
vṛddhipatreṇa matimāṃ samyag ādaṃśam uddharet |
vṛddhipatreṇa matimāṃ samyag ādaṃśam uddharet |
[cf. 1938 ed. 5.8.129]
em. amarmaṇi vidhānajño varjitasya jvarādibhiḥ |
daṃśasyotkartanaṃ kuyād alpaśvayathukasya ca A
daṃśasyotkartanaṃ kuyād alpaśvayathukasya ca A
madhusaindhavasaṃyuktair agadair lepayet tataḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.131ab]
em. priyaṅgurajanīkuṣṭhasamaṅgāmadhukais tathā A
em. sārivāṃ madhukaṃ drākṣāṃ payasyāṃ kṣīramoraṭam |
vidārīgokṣurakṣaudramadhukaṃ pāyayeta vā A
vidārīgokṣurakṣaudramadhukaṃ pāyayeta vā A
kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyeṇa kusumbhamadhusaindhavaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.133ab]
em. upadravān yathādoṣaṃ viṣaghnair eva sādhayet A
em. nasyāñjanābhyañjanapānadhūmaṃ tathā 'vapīḍaṃ kavalagrahaṃ ca |
saṃśodhanaṃ cobhayataḥ pragāḍhaṃ kuryātsirāmokṣaṇam eva cātra A
saṃśodhanaṃ cobhayataḥ pragāḍhaṃ kuryātsirāmokṣaṇam eva cātra A
em. kīṭadaṣṭavraṇān sarvānahidaṣṭavraṇān api|
ādāhapākāttān sarvāñcikitsedduṣṭavadbhiṣag A
ādāhapākāttān sarvāñcikitsedduṣṭavadbhiṣag A
em. vinivṛtte tataḥ śophe karṇikāpātanaṃ hitam |
nimbapatraṃ trivṛddantī kusumbhaṃ kusumaṃ madhu A
nimbapatraṃ trivṛddantī kusumbhaṃ kusumaṃ madhu A
kiṇva guggula godantapārāvatamalair api |
viṣavṛddhikarañ cānnaṃ hitvā saṃbhojanaṃ hitam |
viṣavṛddhikarañ cānnaṃ hitvā saṃbhojanaṃ hitam |
[cf. 1938 ed. 5.8.137]
viṣebhyaḥ khalu sarvebhyaḥ karṇṇikām arujāṃ sthirām |
pracchayitvā madhuyutaiḥ śodhanīyair upācaret |
pracchayitvā madhuyutaiḥ śodhanīyair upācaret |
[cf. 1938 ed. 5.8.138]
sadāhapākāny annena cikitsed dṛṣṭavān bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 5.8.138 add]
saptaṣaṣṭhasya kīṭānāṃ śatasyaitad vibhāgaśaḥ |
daṣṭalakṣaṇam ākhyātaṃ cikitsāñ cāpy ataḥ param |
daṣṭalakṣaṇam ākhyātaṃ cikitsāñ cāpy ataḥ param |
[cf. 1938 ed. 5.8.139]
saviṃśam adhyāyaśatam etad uktaṃ vibhāgaśaḥ |
ihoddiṣṭān anirdiṣṭān arthān vakṣyāmi cottare ||
ihoddiṣṭān anirdiṣṭān arthān vakṣyāmi cottare ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140]
śāstraṃ śāstrasamutpattiṃ vyādhikāryabālābalaṃ
sūtrabhūtaṃ samāsena ślokasthānaṃ pracakṣate ||
sūtrabhūtaṃ samāsena ślokasthānaṃ pracakṣate ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 1]
doṣāhārāpacāraiś ca sāgantuvyādhilakṣaṇam |
avasthālakṣaṇañ caiva nidānaṃ sthānam ucyate ||
avasthālakṣaṇañ caiva nidānaṃ sthānam ucyate ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 2]
sambhavaś caiva dehasya dhāturindriyamarmasu |
sirādīnāñ ca sarveṣāṃ śārīre kathitam mayā |
sirādīnāñ ca sarveṣāṃ śārīre kathitam mayā |
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 3]
yathāsthānopadiṣṭānāṃ viditānāñ ca lakṣaṇaiḥ |
vyādhīnāṃ sādhanaṃ śāstre cikitsitam iti smṛtam ||
vyādhīnāṃ sādhanaṃ śāstre cikitsitam iti smṛtam ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 4]
sthāvare jaṅgame caiva viṣe hitavikalpanam |
sādhanaṃ caiva kārtsnye kalpasthānaṃ tad ucyate ||
sādhanaṃ caiva kārtsnye kalpasthānaṃ tad ucyate ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 5]
sāhasro vistaraḥ pūrvaṃ prajāpatimukhodbhavaḥ |
saviṃśadadhyāyaśataṃ mayā vatsa prakīrttitam ||
saviṃśadadhyāyaśataṃ mayā vatsa prakīrttitam ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 6]
sanātanatvāt vedānām akṣaratvāt tathaiva ca |
dṛṣṭādṛṣṭaphalatvāc ca hitatvāc cāpi dehinām |
dṛṣṭādṛṣṭaphalatvāc ca hitatvāc cāpi dehinām |
[cf. 1938 ed. 5.8.141]
vāksamūhārthavistārāt pūjitatvāc ca dehiṣu |
cikitsitāt puṇyatamaṃ na kiñcid api suśruta |
cikitsitāt puṇyatamaṃ na kiñcid api suśruta |
[cf. 1938 ed. 5.8.142]
ṛṣer indraprabhāvasya tasmād amṛtajanmanaḥ |
dhārayitvedam amalaṃ matam paramasammatam |
uktācārasamācāraḥ pretya ceha ca nandati |
dhārayitvedam amalaṃ matam paramasammatam |
uktācārasamācāraḥ pretya ceha ca nandati |
[cf. 1938 ed. 5.8.143]
indraprabhāvasyaindraprabhāvasyaKH indraprabhāva A tasmād amṛtajanmanaḥKH syāmṛtayoner bhiṣag guroḥ A dhārayitvedam
dhārayitvedamKH
dhārayitvā tu A amalaṃKH vimalaṃ A uktācārasamācāraḥ
uktācārasamācāraḥK
uktāhārasamācāra A
uktācārasamācārāḥ H pretyaK iha A pratya H ceha caK pretya ca A veha ca H nandatiKH modate A
dhārayitvedamKH
dhārayitvā tu A amalaṃKH vimalaṃ A uktācārasamācāraḥ
uktācārasamācāraḥK
uktāhārasamācāra A
uktācārasamācārāḥ H pretyaK iha A pratya H ceha caK pretya ca A veha ca H nandatiKH modate A
yat kiṃcid ābādhakaran tad yasmāc chalyasaṃjñitaṃ |
vyāptāny aṅgāny atasatasem. ato PUL-818 tena śalyajñānena sūriṇāsūriṇāem. bhūriṇā PUL-818 |
vyāptāny aṅgāny atasatasem. ato PUL-818 tena śalyajñānena sūriṇāsūriṇāem. bhūriṇā PUL-818 |
[5.8.143 add 2]
atasem. ato PUL-818 sūriṇāem. bhūriṇā PUL-818
atasKH ato NE-PUL_818 sūriṇāKH bhūriṇā | NE-PUL_818
This verse is present in MS Lahore PUL 818, fol. 31.
This verse is present in MS Lahore PUL 818, fol. 31.
ataś cāsya viśeṣeṇa gatir na pratiṣidhyate |
yathā svaviṣayasthasya rājño balavato gatiḥ |
yathā svaviṣayasthasya rājño balavato gatiḥ |
[5.8.143 add 3]
upadravāṇāṃ nirdeśo nidānaṃ vyañjanāni ca |
jvarādīnāñ cikitsārtham uttaran tantram ucyate ||
jvarādīnāñ cikitsārtham uttaran tantram ucyate ||
[5.8.143 add 4]
bhavati cātra ||
idan tu yaḥ pañcasu sanniveśitam |
saviṃśadadhyāyaśataṃ sahottaram |
paṭhet sa rājño 'rhati vaidyapūjitaḥ |
kriyām prayoktuṃ bhiṣag āgatakramaḥāgatakramaḥem. āgamajñaḥ PUL-818 ||
idan tu yaḥ pañcasu sanniveśitam |
saviṃśadadhyāyaśataṃ sahottaram |
paṭhet sa rājño 'rhati vaidyapūjitaḥ |
kriyām prayoktuṃ bhiṣag āgatakramaḥāgatakramaḥem. āgamajñaḥ PUL-818 ||
[5.8.143 add 5]
āgatakramaḥem. āgamajñaḥ PUL-818
bhavatiKNE-PUL_818 bhavanti H 'rhatiHNE-PUL_818 rhati K bhiṣag āgatakramaḥK bhiṣabhā gatakrama iti Hac bhiṣa g āgatakrama iti Hpc bhiṣag āgamajñaḥ || NE-PUL_818
This verse is present in MS Lahore PUL 818, fol. 31.
This verse is present in MS Lahore PUL 818, fol. 31.
annarakṣā sthāvaraviṣaṃ jaṅgamañ ca viṣaṃ tathā |
sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ sarpadaṣṭacikitsitam ||
mūṣikā dundubhiś caiva kīṭākalpena cāṣṭamaḥ ||
sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ sarpadaṣṭacikitsitam ||
mūṣikā dundubhiś caiva kīṭākalpena cāṣṭamaḥ ||
[5.8.143 add 6]
sauśrute śalyatantre kalpasthānaṃ samāptam || ❈ ||
[Chapter colophon]