A

The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Kalpasthāna, based on the Nepalese MSS

Published in 2020 by The Suśruta Project in The University of Alberta.

Siglum NE
MN
Gayī
1-1146
PUL-818
Revision history
2021-07-06 Began this file.


The siglum "Nep" signifies an agreement between MSS K and N.

[Kalpasthāna]

[Adhyāya 1]

athāto 'nnapānarakṣākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.1]
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.2]
divodāsakṣitipatis tapodharmabhṛtāṃ varaḥ |
suśrutapramukhāñ chiṣyāñ śaśāsāhataśāsanaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.3]
ripavo vikramākrāntāḥ sve vā syuḥ kṛtyatāṅ gatāḥ |
sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśam ||
[cf. 1938 ed. 5.1.4]
viṣair hiṃsyur akiñcijjñaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.5]
tasmād vaidyena satataṃ viṣād rakṣyo narādhipaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.6]
yasmāc cānityacittatvam aśvavat prathitaṃ nṛṣu |
tasmān na viśvased rājā kadācid api kasya cit ||
[cf. 1938 ed. 5.1.7]
kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdham akṛśaṃ satatotthitam |
[cf. 1938 ed. 5.1.8]
mahānase niyuñjīta vaidyan tadvidyapūjitam ||
[cf. 1938 ed. 5.1.11]
praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍam mahacchuciḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.12]
parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhavec cāpi mahānasam ||
[cf. 1938 ed. 5.1.13]
mahānasikavoḍhāraḥ saupodanikapūpikāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.17]
bhaveyur vaidyavaśagā ye cāpy anye 'tra kecana |
iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.18]
jānīyād viṣadātāram ebhir liṅgaiś ca buddhimān |
vivakṣur muhyate pṛṣṭo nottaraṃ pratipadyate ||
[cf. 1938 ed. 5.1.19]
apārthaṃ bahusaṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat |
hasaty akasmād aṅgulīḥ sphoṭayed vilikhed mahīm ||
[cf. 1938 ed. 5.1.20]
vepathuś cāsya bhavati trastaś cānyo 'nyam īkṣate |
vivarṇavaktro dhyāmaś ca nakhaiḥ kiñcic chinaty api ||
[cf. 1938 ed. 5.1.21]
vartate viparītaś ca viṣadātā vicetanaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.23]
dantakāṣṭhe 'nnapāne ca tathābhyaṅge 'valekhane |
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane ||
[cf. 1938 ed. 5.1.25]
srakṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca |
pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām ||
[cf. 1938 ed. 5.1.26]
viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu nasyadhūmāñjanādiṣu |
lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsāñ cāpy anantaram ||
[cf. 1938 ed. 5.1.27]
nṛpabhaktād balin dattaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti ye |
tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.28]
hutabhuk tena cānnena bhṛśañ caṭacaṭāyate |
mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.29]
cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣipram eva tu |
[cf. 1938 ed. 1.30cd]
dṛṣṭvānnaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyate jīvajīvakaḥ |
kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ kroñcas tu madam arcchati |
[cf. 1938 ed. 5.1.31]
hṛṣyen mayūras tūdvigne krośete śukasārike |
haṃsaḥ kṣvelatikṣvelatiem. kṣveḍati Gayī cātyarthaṃ kūjate bhṛṅgarājakaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.32]
kṣvelatiem. kṣveḍati Gayī
vṛṣabhovṛṣabhoem. pṛṣato Gayī visṛjaty asraṃ muñcate viṭ ca markaṭaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.33]
vṛṣabhoem. pṛṣato Gayī
upakṣiptasya cānnasya bāṣpeṇordhvam udīyatā |
[cf. 1938 ed. 5.1.34cd]
hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhañ ca jāyate |
tatra nasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjaṃ naladaṃ madhuḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.35]
hṛdi candanalepaś ca tathā sukham avāpnuyāt |
[cf. 1938 ed. 5.1.36cd]
pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhaśātaṅ karoti ca |
tatra pralepaḥ śyāmendragopasomotpalāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.37]
sa cet pramādān mohād vā tad bhuṃkte bhojanaṃ yadi |
tato 'syāṣṭhīlavaj jihvā jāyate 'rasavedanī |
[cf. 1938 ed. 5.1.38]
tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsya prasicyate |
tatra bāṣperitaṃ karma yac ca syād dantakāṣṭhikam |
[cf. 1938 ed. 5.1.39]
mūrchāṃ chardiṃ romaharṣam ādhmānaṃ dāham eva ca |
indriyāṇāñ ca vaikṛtyaṃ kuryād āmāśayaṃ gatam |
[cf. 1938 ed. 5.1.40]
tatrāśu madanālābubimbīkośātakīphalaiḥ |
chardanaṃ dadhyudaśvidbhyām athavā taṇḍulāmbunā |
[cf. 1938 ed. 5.1.41]
dāhaṃ mūrcchām atīsāraṃ tṛṣṇām indriyavaikṛtam |
āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāśayaṃ gataṃ
[cf. 1938 ed. 5.1.42]
tatra nīlīphalaṃ śreṣṭhaṃ sasarpiṣkaṃ virecanam |
dadhnā dūṣīviṣāriś ca peyo madhusamāyutaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.43]
dravadravyeṣu sarveṣu kṣīramadyodakādiṣu |
bhavanti vividhā rājyaḥ phenabudbudajanma ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.44]
chāyāś cātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ |
bhavanti vikṛtāś chidrās tanvyo vā vikṛtās tathā |
[cf. 1938 ed. 5.1.45]
śākasūpānnamāṃsāni klinnāni virasāni ca |
sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhīni bhavanti ca |
[cf. 1938 ed. 1.46]
gandhavarṇṇarasair hīnāḥ sarve bhakṣyāḥ phalāni ca |
pakvāny āśu prakuthyante pākam āmāni yānti ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.47]
viśīryante kūrcakas tu dantakāṣṭhagate viṣe |
jihvādantauṣṭhamāṃseṣu śvayathuś copajāyate |
[cf. 1938 ed. 5.1.48]
athāsya dhātakīpuṣpajambvāmrāsthiharītakaiḥ |
sakṣaudraiḥ pracchite śophe kartavyaṃ pratisāraṇam |
[cf. 1938 ed. 5.1.49]
athavāṅkollamūlāni tvacaḥ saptachadasya vā |
śirīṣamāṣakā vāpi kartavyaṃ pratisāraṇam |
[cf. 1938 ed. 5.1.50]
jihvānirlekhakavalau dantakāṣṭhavad ādiśet |
picchalo bahalo 'bhyaṅgo vivarṇaś ca viṣānvitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.51]
sphoṭājanmarujāsrāvas tvakpākaḥ sveda eva ca |
dāraṇañ cāpi māṃsānām abhyaṅge viṣadūṣite |
[cf. 1938 ed. 5.1.52]
tatra śītāmbusiktasya kartavyam anulepanam |
candanan tagaraṃ kuṣṭham uśīraṃ veṇupatrikā |
[cf. 1938 ed. 5.1.53]
somavalyamṛtā śvetā padmaṃ kālīyakan tathā |
kapittharasapatrābhyāṃ pānam etac ca pūjyate |
[cf. 1938 ed. 5.1.54]
utsādane parīṣeke kaṣāye sānulepane |
śayyāvastratanutreṣu vidyād abhyaṅgavad bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 5.1.55]
keśaśātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaś ca rudhirāgamaḥ |
granthijanmottamāṅge ca viṣajuṣṭe 'valekhane |
[cf. 1938 ed. 5.1.56]
tatra pralepo bahuśo bhāvitā kṛṣṇamṛttikā |
ṛkṣapittaghṛtaśyāmāpālindītaṇḍulīyakaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.57]
gomayasvaraso vāpi hito vā mālatīrasaḥ |
raso mūṣikakarṇyā vā dhūmo vāgārasaṃjñitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.1.58]
śiro 'bhyaṅgaḥ śirastrāṇaṃ snānam uṣṇīṣam eva ca |
srajaś ca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayed avalekhavat |
[cf. 1938 ed. 5.1.59]
mukhālepe mukhaśyāvaṃ yuktam abhyaṅgalakṣaṇaiḥ |
padminīkaṇṭakaprakhyaiḥ kaṇṭakaiś copacīyate |
[cf. 1938 ed. 5.1.60]
tatra kṣaudraghṛtaṃ pānam ālepaś candanaṃ ghṛtam |
payasyā madhukā phañjī bandhujīvaḥ punarṇṇavā ||
[cf. 1938 ed. 5.1.61]
asvāsthyaṃ kuñjarādīnāṃ lālāsravaṇam eva ca |
yātuś ca sphoṭanāsrāvau muṣkameḍhragudeṣv atha |
[cf. 1938 ed. 5.1.62]
tatrābhyaṅgavad ācaṣṭe yātrivāhanayoḥ kriyām |
śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śiroruk kaphasaṃsravaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.63]
nasyadhūmagate liṅgam indriyāṇāñ ca vaikṛtam |
tatra sarpir gavādīnāṃ dugdhaiḥ sātiviṣaiḥ śṛtam |
[cf. 1938 ed. 5.1.64]
nasyaṃ pānañ ca vihitaṃ śītaṃ samadayantikam ||
gandhahānir vivarṇṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlānatā tathā |
[cf. 1938 ed. 5.1.65]
jighrataś ca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇṇe ca locane |
tatreṣṭaṃ bāṣpikaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtam ||
[cf. 1938 ed. 5.1.66]
karṇṇatailagate śrotre vaikṛtyaṃ śophavedanā |
karṇṇāsrāvaś ca tatrāśu kartavyaṃ pratipūraṇam |
[cf. 1938 ed. 5.1.67]
svaraso bahuputrāyāḥ saghṛtaṃ kṣaudrasaṃyutam |
somavalkarasaś cāpi suśīto hitam iṣyate |
[cf. 1938 ed. 5.1.68]
asropadehau dāhaś ca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ |
añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhaved āndhyam athāpi vā |
[cf. 1938 ed. 5.1.69]
tatra sadyo ghṛtaṃ peyaṃ tarpaṇe ca samāgadham |
añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.70]
kapitthameṣaśṛṅgābhyām puṣpam bhallātakasya ca
[cf. 1938 ed. 5.1.71]
śophaḥ svāpas tathā srāvaḥ pādayoḥ sphoṭajanma ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.72]
bhavanti viṣaduṣṭābhyāṃ pādukābhyām asaṃśayam |
upānatpādapīṭhāni pādukābhyāṃ prasādhayet |
[cf. 1938 ed. 5.1.73]
bhūṣaṇāni hatārcīṃṣi na vibhānti yathā purā |
svāni sthānāni hanyuś ca dāhapākāvadāraṇaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.74]
pādukābhūṣaṇeṣūktam abhyaṅgavidhim ācaret |
viṣopasargo bāṣpādir bhūṣaṇānto ya īritaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.75]
upadravāṃs tatra vīkṣya vidadhīta cikitsitam |
mahāsugandham agadaṃ yaṃ pravakṣyāmi tam bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 5.1.76]
pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca ||
virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.1.77]
śirāś ca vyadhayet prāptāḥ prāptaṃ visrāvaṇaṃ yadi |
mūṣikājaruhā vāpi haste baddhā tu bhūpateḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.78]
karoti nirviṣaṃ sarvam annaṃ viṣasamāyutam |
hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryāc cāmitramadhyagaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.79]
pibed ghṛtam ajeyākhyam amṛtaṃ cāpy abhuktavān |
sarpiḥ kṣaudraṃ dadhi payaḥ pibed vā śītalañ jalam |
[cf. 1938 ed. 5.1.80]
godhāmayūranakulān pṛṣatān hariṇān api |
viṣaghnānāñ ca satataṃ rasāṃs teṣāṃ pibed api |
[cf. 1938 ed. 5.1.81]
godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca buddhimān |
dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ śarkaran tathā |
[cf. 1938 ed. 5.1.82]
śarkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe |
pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.1.83]
sakṣaudraḥ saghṛtaḥ śītaḥ nimbayūṣa hitas tathā |
viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni buddhimān |
[cf. 1938 ed. 5.1.84]
pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasāmbubhiḥ |
chardayed guptahṛdayo yadi pītaṃ bhaved viṣam
[cf. 1938 ed. 1.85]
iti || || kalpeṣu prathamo 'dhyāyaḥ ||

[Adhyāya 2]

athātaḥ sthāvaraviṣavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.2.1]
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣam ucyate |
daśādhiṣṭhānam ādyan tu dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam ||
[cf. 1938 ed. 5.2.3]
mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāram eva ca |
niryāso dhātavaś caiva kandañ ca daśamaṃ smṛtam ||
[cf. 1938 ed. 5.2.4]
tatra klītakāśvamārakaguñjāsubhaṅgurākaraṭāvidyucchikhānantavijayā cety aṣṭau mūlaviṣāṇi ||
[cf. 1938 ed. 5.2.5a]
viṣapatrikālambaradākarambhamahākarambhādīni patraviṣāṇi ||
[cf. 1938 ed. 5.2.5b]
kumudavatireṇukakuruvakaveṇukakarambhamahākarambhanandanākākādīni guñjāruṣkaraviṣavedikādīnāṃ phalāni ||
[cf. 1938 ed. 5.2.5c]
ullikareṇukarambhamahākarambhādīnāṃ puṣpāṇi |
[cf. 1938 ed. 5.2.5d]
vallijakaraghāṭakakarambhanārācakādīnāṃ tvaksāraniryāsāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.2.5e]
kumudavatidantīsnuhājālinīprabhṛtīnāṃ kṣīrāṇi |
[cf. 1938 ed. 5.2.5f]
haritālaphenāśmabhasmaraktaprabhṛtīni dhātuviṣāṇi |
[cf. 1938 ed. 5.2.5g]
kālakūṭāvatsanābhasarṣapakapālakakardamakavairāṭakamustakāmahāviṣapuṇḍarīkamūlakahālāhalaśṛṅgīmarkaṭādīnāṃ kandāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.2.5h]
udveṣṭanam mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca |
jṛmbhaṇodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣair nṛṇāṃ ||
[cf. 1938 ed. 5.2.7]
muṣkaśophaḥ phalaviṣaiḥ dāhodveṣṭanam eva ca |
bhavet puṣpaviṣaiś chardir ādhmānaṃ svāpam eva ca ||
[cf. 1938 ed. 5.2.8]
tvaksāraniryāsaviṣair upayuktair bhavanti ha |
āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.2.9]
phenāgamaḥ kṣīraviṣair viḍbhedo gurujihvatā |
hṛtpīḍanan dhātuviṣair mūrcchā dāhaś ca tāluni ||
[cf. 1938 ed. 5.2.10]
prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇy etāni nirdiśet ||
kandajāni tu tīkṣṇāni teṣām vakṣyāmi vistaram |
[cf. 1938 ed. 5.2.11]
sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuś ca sudāruṇaḥ |
grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtratā tathā |
[cf. 1938 ed. 5.2.12]
sārṣape vāyuvaiguṇyam ānāho granthijanma ca |
grīvādaurbalyavāksaṅgau pālakena bhavanti ha |
[cf. 1938 ed. 5.2.13]
prasekaḥ kardamākhyena viḍbhedo 'kṣṇoś ca pītatā |
vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaś ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 5.2.14]
gātrastambho vepathuś ca mustakena prakīrtitau |
mahāviṣeṇāṅgasādadāhodaravivṛddhayaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.2.15]
puṇḍarīkeṇa raktatvam akṣṇor vṛddhis tathodare |
mūlakenāṅgavaivarṇyaṃ gātrastambhaś ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 5.2.16]
dhyāmaś cireṇocchvasiti naro hālāhalena tu |
śṛṅgīviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodbhavo bhṛśam |
[cf. 1938 ed. 5.2.17]
markaṭenotplavaty ūrdhvaṃ hasaty api daśaty api |
[cf. 1938 ed. 5.2.18]
kandajāny ugravīryāṇi yāny uktāni trayodaśa |
[cf. 1938 ed. 5.2.19]
jñeyāny uktāni kuśalair yuktāni daśabhir guṇaiḥ |
rūkṣam uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca sūkṣmam āśu vyavāyi ca |
vikāsi viśadañ caiva laghv apāki ca te daśa |
tad raukṣyāt kopayed vātam auṣṇyāt pittaṃ saśoṇitam ||
[cf. 1938 ed. 5.2.20]
taikṣṇyān matim mohayati marmabandhāñ chinatti ca |
saukṣmyāc charīrāvayavān praviśed vikaroti ca |
[cf. 1938 ed. 5.2.21]
āśutvād āśu tad dhanti vyavāyāt prakṛtiṃ bhajet |
vikāsitvād anuviśed doṣān dhātūn malān api |
[cf. 1938 ed. 5.2.22]
vaiśadyāc cāsaktagatir duścikitsañ ca lāghavāt |
durnirharam apākitvāt tasmāt kleśayate ciram ||
[cf. 1938 ed. 5.2.23]
sthāvaraṃ jaṅgamam vāpi kṛtrimam vāpi yad viṣam |
sadyo mārayate martyaṃ jñeyan daśaguṇan tu tat |
[cf. 1938 ed. 5.2.24]
jīrṇam viṣaghnauṣadhibhir hatam vā
dāvāgnivātātapaśoṣitam vā |
[cf. 1938 ed. 5.2.25cd]
svabhāvato vā guṇaviprahīṇaṃ
viṣaṃ hi dūṣīviṣatām upaiti |
vīryālpabhāvād avibhāvanīyaṃ
kaphāvṛtatvāt sucirānubandhi |
[cf. 1938 ed. 5.2.26]
tenārdito bhinnapurīṣavarṇo
vidagdhavairasyayutaḥ pipāsī |
mūrcchāṃ bhramaṃ gadgadavākyamartyo
viceṣṭamāno ratim āpnuyāc ca |
[cf. 1938 ed. 5.2.27]
āmāśayasthe kaphavātarogī
pakvāśayasthe 'nilapittarogī |
bhavet samudhvastaśiroruhāṅgo
vilūnapakṣas tu yathā vihaṅgaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.2.28]
sthitaṃ rasādiṣv ayathāyathoktān
karoti dhātuprabhavān vikārān |
kopañ ca śītāniladurdineṣu
yāty āśu pūrvaṃ śṛṇu tasya liṅgam |
[cf. 1938 ed. 5.2.29]
nidrāgurutvañ ca vijṛmbhaṇañ ca
viśleṣaharṣāv athavāṅgamardam |
tataḥ karoty annamadāvipākāv
arocakaṃ maṇḍalakoṭhatāñ ca |
[cf. 1938 ed. 5.2.30]
māṃsakṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ
pralepakañ chardim athātisāram |
dūṣīviṣaṃ śvāsatṛṣājvarāṃś ca
kuryāt pravṛddhiṃ jaṭharasya cāpi |
[cf. 1938 ed. 5.2.31]
unmādam anyaj janayet tathānyad
ānāham anyat kṣapayec ca śukram |
kārśyan tathānyaj janayec ca kuṣṭhaṃ
tāṃs tān vikārāṃś ca bahuprakārān |
[cf. 1938 ed. 5.2.32]
dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnair abhīkṣṇaśaḥ |
yasmād vā dūṣayed dhātuṃ tasmād dūṣīviṣaṃ smṛtam ||
[cf. 1938 ed. 5.2.33]
sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇām |
śyāvā jihvā bhavet stabdhā mūrcchā trāsaś ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 2.34]
dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujas tathā |
viṣañ cāmāśayaprāptaṅ kurute hṛdi vedanām |
[cf. 1938 ed. 5.2.35]
tāluśoṣas tṛtīye tu śūlañ cāmāśaye bhṛśam |
durbale harite śūne jāyete cāsya locane ||
[cf. 1938 ed. 5.2.36]
pakvāmāśayayos sādo hikkā kāso 'ntrakūjanam |
caturthe jāyate vege śirasaś cāpi gauravam |
[cf. 1938 ed. 5.2.37]
kaphapraseko vaivarṇyaṃ pārśvabhedaś ca pañcame |
sarvadoṣaprakopaś ca pakvādhāne ca vedanā |
[cf. 1938 ed. 5.2.38]
ṣaṣṭhe sañjñāpraṇāśaś ca bhṛśaṃ cāpy atisāryate ||
skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgāḥ sannirodhaś ca saptame ||
[cf. 1938 ed. 5.2.39]
prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāṃbusecitam |
sarpirmadhubhyāṃ saṃyuktam agadam pāyayen naram ||
[cf. 1938 ed. 5.2.40]
dvitīye pūrvavad vāntaṃ viriktañ cāpi pāyayet |
tṛtīye 'gadapānan tu hitan nasyaṃ tathāñjanam ||
[cf. 1938 ed. 5.2.41]
sindhuṃ caturthe 'lpasneham agadam pāyayed bhiṣak |
pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktaṃ pradāpayet ||
ṣaṣṭhe 'tisāravat siddhir avasīdet tu saptame |
[cf. 1938 ed. 5.2.42]
[cf. 1938 ed. 5.2.43AB]
vegāntare tv anyatame kṛte karmaṇi śītalām |
yavāgūṃ saghṛtakṣaudrām imāṃ dadyād viṣāpahām |
[cf. 1938 ed. 5.2.44]
kośavaty agnikaḥ pāṭhā sūryavaly amṛtābhayā |
śeluḥ śirīṣakiṇihī haridre bṛhatīdvayam |
[cf. 1938 ed. 5.2.45]
punarṇṇavau hareṇuś ca tryūṣaṇaṃ śārivotpale |
eṣāṃ yavāgūr niḥkvāthe kṛtā hanti viṣadvayam |
[cf. 1938 ed. 5.2.46]
madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadradāruhareṇavaḥ |
mañjiṣṭhailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā |
[cf. 1938 ed. 5.2.47]
viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgu dhyāmakan tathā |
haridre dve bṛhatyau ca sārivāṃśumatī balā |
[cf. 1938 ed. 5.2.48]
kalkair eṣāṃ ghṛtaṃ siddham ajeyam iti viśrutam |
viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghram evājitan tu tat ||
[cf. 1938 ed. 5.2.49]
dūṣīviṣārttaṃ susvinnam ūrdhvañ cādham ca śodhitam |
pāyayed agadam mukhyam idaṃ dūṣīviṣāpaham ||
[cf. 1938 ed. 5.2.50]
pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī lodhram elā suvarccikā |
bālakaṅ gairiko hemas tathā ca paripelavā |
[cf. 1938 ed. 5.2.51]
kṣaudrayukto gado hy eṣa dūṣīviṣam apohati ||
dūṣīviṣārir nāmnā tu na cānyatrāpi vāryate |
[cf. 1938 ed. 5.2.52]
jvare dāhe ca hikkāyāṃ ānāhe śukrasaṃkṣaye |
śophe 'tisāre murcchāyāṃ tvagdoṣe jaṭhare pi ca |
[cf. 1938 ed. 5.2.53]
unmāde vepathau caiva ye cāpy anya upadravāḥ |
yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnair eva bheṣajaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.2.54]
sādhyam ātmavataḥ sadyo yāpyaṃ samvatsarotthitam |
dūṣīviṣaṃ varjanīyam ato 'nyad ahitāśinaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.2.55]
iti kalpasthāne dvitīyo 'dhyāyaḥ ||

[Adhyāya 3]

athāto jaṅgamaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.1]
jaṅgamasya viṣasyoktāny adhiṣṭhānāni ṣoḍaśa |
samāsena mayā yāni vistaras teṣu vakṣyate |
[cf. 1938 ed. 5.3.3]
tatra dṛṣṭiniśvāsadaṃṣṭrānakhamukhamūtrapurīṣārtavaśukralāṅgūlalālāsparśamukhasandaṃśāvaśardhitagudāsthipittaśūkaśavāni ||
[cf. 1938 ed. 5.3.4]
tatra niśvāsadṛṣṭiviṣāḥ divyāḥ sarpāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(1)]
bhaumās tu daṃṣṭrāviṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.5(2)]
mārjāraśvavānaranaramakaramaṇḍūkapākamatsyagodhāśambūkapracalākagṛhagoḍikāś catuṣpadāś ca kīṭās tathānye nakhamukhadaṃṣṭrāviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(3)]
kiṭipapicciṭākaṣāyavāsikasarṣapakatoṭakavarcaḥkīṭāḥ kauṇḍinyā mūtrapurīṣaviṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.5(4)]
mūṣikāḥ śukraviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(5)]
vṛścikaviśvambharavarakimatsyocciṭiṅgapatravṛścikāḥ śūlaviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(6)]
lūtā lālānakhamūtrapurīṣārtavaśukradaṃṣṭrāviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(7)]
makṣikākaṇabhajalāyukā mukhasandaṃśaviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(8)]
citraśīrṣaśarāvakurdiśatadārukārimedakaśārikā mukhasandaṃśadaṃṣtrāsyarśāviśarddhitagudapurīṣaviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(9)]
viṣahatāsthi sarpakaṇṭakavarakimatsyāsthi cety asthiviṣāṇi ||
[cf. 1938 ed. 5.3.5(10)]
śakalimatsyaraktarājīvakimatsyāḥ pittaviṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.5(11)]
sūkṣmatuṇḍocciṭiṅgavāraṭiśatapadivalabhikaśṛṅgabhramarāḥ śūkaviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(12)]
kīṭasarpadehā vyasavaḥ śavaviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.5(13)]
śeṣās tv anuktā mukhadaṃśaviṣeṣv eva gaṇayitavyā iti ||
[cf. 1938 ed. 5.3.5(14)]
bhavanti cātra ślokāḥ
rājño 'rideśe ripavo jalāni
mārgāṃś ca bhaktāni ca dūṣayanti |
tāni praduṣṭāni bhiṣag vipaścid
viśodhayed āgamitārthaśuddhaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.6]
duṣṭañ jalaṃ picchilam asragandhi
phenāvṛtaṃ rājibhir āvṛtañ ca |
maṇḍūkamatsyaṃ mriyate vihaṅgā
mattāś ca sānūpacarā bhramanti ||
[cf. 1938 ed. 5.3.7]
majjanti ye cātra narāśvanāgās
te cchardimohajvaraśophaśūlān |
arcchanti teṣām apahṛtya rogāṃ
duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta |
[cf. 1938 ed. 5.3.8]
dhavāśvakarṇāv atha pāribhadraṃ
sapāṭalaṃ sidhrakamuṣkakau ca |
dagdhvā sarājadrumasomavalkān
tad bhasma śītaṃ vikiret sarassu |
[cf. 1938 ed. 5.3.9]
bhasmāñjaliñ cāpi ghaṭe nidhāya
viśodhayed īpsitam evam ambhaḥ ||
kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitan tu
tīrthaṃ śilām vāpy aribhiḥ sthalīm vā |
[cf. 1938 ed. 5.3.10]
spṛśanti gātreṇa tu yena yena
govājināgāḥ puruṣāḥ striyo vā
tad āśu śūyaty atha dahyate ca
śīryanti romāṇi nakhāś ca tasmin |
[cf. 1938 ed. 5.3.11]
tatrāpy anantāṃ saha sarvagandhaiḥ
piṣṭvā surābhiḥ saha yojyamārgān |
siñced athādbhiś ca mṛdanvitābhir
mārgo 'sti cānyo yadi tena gacchet ||
[cf. 1938 ed. 5.3.12]
tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu
sīdanti mūrcchanti vamanti cānye |
viḍbhedam arcchanty athavā mriyante
teṣāṃ cikitsām prayated yathoktām |
[cf. 1938 ed. 5.3.13]
viṣāpahair vāpy agadaiḥ pralipya
vādyāni citrāṇy upavādayeta |
tārāvitāraḥ sasurendragopas
tenaiva tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.14]
pittena yuktaḥ kapilāhvayena
vādyapralepo 'bhihitaḥ praśastaḥ |
vādyasya śabdena hi yānti nāśaṃ
viṣāṇi ghorāṇy api yāni tatra ||
[cf. 1938 ed. 5.3.15]
dhūme 'nile vā viṣasamprayukte
khagā bhramantaḥ prapatanti bhūmau |
kāsapratiśyāyaśirovikārān
archanti tīvrān nayanāmayāṃś ca ||
[cf. 1938 ed. 5.3.16]
lākṣāharidrātiviṣābhayāś ca
savakrakuṣṭhailahareṇukābhiḥ |
priyaṅgavaś cāpy anile nidhāya
dhūmānilau tena viśodhayīta ||
[cf. 1938 ed. 5.3.17]
prajā imāḥ padmayoner brahmaṇaḥ sṛjataḥ kila |
akarod vighnam asuraḥ kaiṭabho nāma darpitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.18]
tataḥ kruddhasya vadanād brahmaṇas tejasām nidheḥ |
krodho vigrahavān bhūtvā niṣpapātātidāruṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.3.19]
sa tan dadāha garjantam antakābham mahāsuram |
tato 'suraṃ ghātayitvā tattejo 'vardhatādbhutam |
[cf. 1938 ed. 5.3.20]
tato viṣādo daityānām abhavat tan nirīkṣya vai |
viṣādajananatvāc ca viṣam ity abhidhīyate ||
[cf. 1938 ed. 5.3.21]
tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ paścāt tadā taṃ krodham īśvaraḥ |
vyāveśayata bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca ||
[cf. 1938 ed. 5.3.22]
yathāvyaktarasan toyam antarīkṣāt mahīgatam |
teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ tan tan nigacchati ||
[cf. 1938 ed. 5.3.23]
evam eva viṣaṃ yad yad dravyam prāpyāvatiṣṭhate |
svabhāvād eva tat tasya rasaṃ samanuvartate |
[cf. 1938 ed. 5.3.24]
viṣe yasmād guṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyeṇa santi vai |
viṣaṃ sarvam ato jñeyaṃ sarvadoṣaprakopanam |
[cf. 1938 ed. 5.3.25]
te tu vṛttīḥ prakupitā jahati svā viṣārditāḥ
nopayāti viṣam pākam ataḥ prāṇān ruṇaddhi ca |
[cf. 1938 ed. 5.3.26]
śleṣmaṇāvṛtamārgatvād ucchvāso vinivāryate |
visaṃjñaḥ sati jīve 'pi tasmāt tiṣṭhati mānavaḥ |
[cf. 1938 ed. 3.27]
śukravat sarvasarpāṇām viṣaṃ sarvaśarīragam |
kruddhānām eti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmathanād iva ||
[cf. 1938 ed. 5.3.28]
teṣām baḍiśavad daṃṣṭrā tāsu sajjati cāgatam |
anudvṛttam viṣaṃ tasmān na vimuñcati bhoginaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.29]
yasmād atyartham uṣṇañ ca tīkṣṇañ ca paṭhitaṃ viṣam |
ataḥ sarvaviṣeṣūktaḥ pariṣekaḥ suśītalaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.30]
kīṭeṣu mandaṃ nātyuṣṇam bahuvātakapham viṣam |
ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate |
[cf. 1938 ed. 5.3.31]
svabhāvād avatiṣṭheta prahārādaṃśayor viṣam ||
[cf. 1938 ed. 5.3.32cd]
prakhyāpya deham mṛtayor digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ |
laulyād viṣārditam māṃsaṃ yaḥ khāden mṛtamātrayoḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.33]
yathāviṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate pi vā |
ataś cāpy anayor māṃsam abhakṣyam mṛtamātrayoḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.34]
muhūrtāt tad upādeyam prahārādaṃśavarjitam |
[cf. 1938 ed. 5.3.35ab]
kṣīṇakṣate garbhiṇīkuṣṭhimehirūkṣeṣu deheṣv abaleṣu caiva |
[5.3.35.add1]
saran tu saukṣmyataikṣṇyoṣṇyād vikāsitvāt tathaiva ca |
[5.3.35.add2]
viṣam etair guṇair yuktaṃ kṣate samanudhāvati
vātātapābhyāṃ nihataṃ nirvīryam upajāyate |
tasmād viṣahataṃ sarvam bhakṣitan tu na mārayet
[5.3.35.add3]
savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo 'tisāryate |
[cf. 1938 ed. 5.3.36ab]
phenam udvamate cāpi viṣapītan tam ādiśet ||
[cf. 1938 ed. 5.3.36cd]
viṣavyāptam ato hy agnir hṛdayaṃ nirdahaty api |
tad dhi sthānañ cetanāyāḥ svabhāvād vyāpya tiṣṭhati ||
[cf. 1938 ed. 5.3.37]
aśvatthadevāyatanaśmaśāna
valmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu |
yāmye ca daṣṭāḥ parivarjanīyāḥ
ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.38]
darvīkarāṇām viṣam āśughāti
sarvāṇi corjjadviguṇaṃ labhante |
ajīrṇapittānilapīḍiteṣu
vṛddheṣu bāleṣu bubhukṣiteṣu |
[cf. 1938 ed. 5.3.39]
unmattamatteṣu bhayārditeṣu
tīkṣī bhavet bhinnavalāsaheṣu
kṣīṇakṣate garbhiṇi kuṣṭhim ehi
rūkṣeṣu deheṣv avaleṣu caiva
[5.3.39.add1]
saran tu saukṣmyatair ślakṣṇyād vikāsitvāt tathaiva ca |
viṣam etair gguṇair yuktaṃ kṣate samanudhāvati ||
vātātapābhyān nihatan nirvīryam upajāyate |
tasmād viṣahataṃ sarvvam bhakṣitan tu na mārayet ||
[SS.5.3.39.add2]
śastrakṣate yasya na raktam asti
rājyo latābhiś ca na saṃbhavanti |
[cf. 1938 ed. 5.3.40cd]
śītābhir adbhiś ca na romaharṣo
viṣābhibhūtam parivarjayet tam |
jihmam mukhaṃ yasya ca keśaśāto
nā sāvasādaś ca sakaṇṭhabhaṅgaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.3.41]
kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuś ca daṃśe
hanvoḥ sthiratvaṃ sa visarjanīyaḥ |
vartir ghanā yasya nireti vaktrād
raktaṃ sraved ūrdhvam adhaś ca yasya |
[cf. 1938 ed. 5.3.42]
daṃṣṭrānipātaś caturaś ca yasya
tañ cāpi vaidyaḥ parivarjayīteti ||
[cf. 1938 ed. 5.3.43ab]

[Adhyāya 4]

athātaḥ sarpadaṣṭaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.4.1]
dhanvantariṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradam |
caraṇāv upasaṅgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati ||
[cf. 1938 ed. 5.4.3]
sarpasaṃkhyāṃ vibhāgaṃ ca daṣṭalakṣaṇam eva ca |
jñānañ ca viṣavegānāṃ bhagavan vaktum arhasi |
[cf. 1938 ed. 5.4.4]
tasya tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajām varaḥ |
asaṃkhyeyā mahātmāno vāsukītakṣakādayaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.5]
mahīdharāś ca nāgendrāḥ hutāgnisamavarcasaḥ |
ye cāpy ajasraṃ garjanti varṣanti ca tapanti ca |
[cf. 1938 ed. 5.4.6]
sasāgaragiridvīpā yaiś ca sandhāryate mahī |
kruddhā niśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyur akhilaṃ jagat |
[cf. 1938 ed. 5.4.7]
namas tebhyo na taiḥ kiñcit kāryam atra cikitsayā |
ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśanti ca mānavān ||
[cf. 1938 ed. 5.4.8]
teṣāṃ saṃkhyāṃ pravakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ |
aśītir eva sarpāṇāṃ bhidyate te tu pañcadhā |
[cf. 1938 ed. 5.4.9]
darvīkarā maṇḍalino rājīmantas tathaiva ca ||
nirviṣā vaikarañjāś ca trividhās te punaḥ smṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.10]
viṃśatiḥ phaṇinas teṣāṃ ṣaṭ ca maṇḍalinaḥ punaḥ |
tāvanta eva vijñeyā rājīmantas trayodaśa |
[cf. 1938 ed. 5.4.11]
nirviṣā dvādaśa proktā vaikarañjās trayaḥ smṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.12]
pādābhimṛṣṭā duṣṭā vā kruddhā grāsārthino 'pi vā |
[cf. 1938 ed. 5.4.13]
te daśanti mahākrodhās tac ca trividham ucyate ||
sarpitan daritam vāpi tṛtīyam atha nirviṣam |
sarpagātrāhataṅ kecid icchanti khalu tadvidaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.14]
padāni yatra dantānām ekaṃ dve vā bahūni vā |
nimagnāny alparaktāni yāny udvṛttaḥ karoti ca |
[cf. 1938 ed. 5.4.15]
cuñcumālakayuktāni vaikṛtyakaraṇāni ca |
saṃkṣiptāni saśophāni vidyāt tat sarpitaṃ bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 5.4.16]
rājyāḥ salohitā yatra nīlā vā yadi vā sitā |
vijñeyan daritan tat tu bhiṣajālpaviṣānvitam |
[cf. 1938 ed. 5.4.17]
aśopham alpaduṣṭāsṛk prakṛtisthasya dehinaḥ |
padaṃ padāni vā vidyād aviṣāṇi cikitsakaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.18]
sarpaspṛṣṭasya bhīror hi bhayena kupito 'nilaḥ |
kasyacit kurute śophaṃ sarpagātrāhatan tu tat |
[cf. 1938 ed. 5.4.19]
vyādhitodvignadaṣṭāni jñeyāny alpaviṣāṇi tu ||
tathātibālavṛddhānāṃ daṣṭam alpaviṣaṃ smṛtam ||
[cf. 1938 ed. 4.20]
suparṇṇadevabrahmarṣibhūtasiddhaniṣevite |
viṣaghnauṣadhajuṣṭe ca deśe na kramate viṣam |
[cf. 1938 ed. 4.21]
rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṃkuśadhāriṇaḥ |
jñeyā darvīkarāḥ sarpāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ |
[cf. 1938 ed. 4.22]
maṇḍalair vividhaiś cittrāḥ pṛthavo mandagāminaḥ |
jñeyā maṇḍalinaś cāpi jvalitāgnisamā viṣaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.23]
snigdhā vividhavarṇṇābhis tiryag ūrdhvañ ca rājibhiḥ |
vicitrā iva ye bhānti rājīmantas tu te smṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.24]
muktārūpyaprabhā ye ca kapilā ye ca pannagāḥ |
suvarṇṇābhāḥ sugandhāś ca te jātyā brāhmaṇāḥ smṛtāḥ
[cf. 1938 ed. 5.4.25]
kṣatriyāḥ snigdhavarṇṇās tu pannagā bhṛśakopanāḥ |
sūryaś candraḥ kṣitiś chatraṃ lakṣyaṃ teṣān tathādrijam ||
[cf. 1938 ed. 5.4.26]
kṛṣṇā vajraprabhā ye ca lohitā varṇṇatas tathā |
dhūmrāḥ pārāvatābhāś ca vaiśyās te pannagāḥ smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.4.27]
mahiṣadvīpivarṇṇābhās tathaiva paruṣatvacaḥ |
bhinnavarṇṇāś ca ye kecic chūdrās te parikīrttitāḥ ||
[cf. 1938 ed. 4.28]
rajanyāḥ prathame yāme sarvāś citrāś caranti ha |
śeṣās tv atho maṇḍalino divā darvīkarās tathā |
[cf. 1938 ed. 5.4.31]
kopayanty anilañ jantoḥ phaṇinaḥ sarva eva tu |
pittaṃ maṇḍalinaś cāpi kaphaṃ cānekarājayaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.4.29]
atyalpasamavarṇṇābhyāṃ dvidoṣakaralakṣaṇam |
dampatyayogād vijñeyaṃ paravādañ ca vakṣyati |
[cf. 1938 ed. 4.30]
tatra darvīkarāḥ kṛṣṇasarpo mahākṛṣṇaḥ kṛṣṇodaraḥ | sarvakṛṣṇaḥ śvetaḥ kapoto valāhako mahāsarpaḥ śaṃkhapālo lohitākṣo gavedhukaḥ parisarpaḥ khaṇḍaphaṇaḥ kūkuṭaḥ padmo mahāpadmaḥ darbhapuṣpo dadhimukhaḥ puṇḍarīkamukho babhrūkuṭīmukho vicitraḥ puṣpābhikīrṇṇābho girisarpo ṛjusarpaḥ śvetadaro mahāśīrṣo 'lagardaś ceti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.34.add-1]
maṇḍalinas tu ādarśamaṇḍalaḥ śvetamaṇḍalo raktamaṇḍalaḥ pṛṣato devadinnaḥ pilindako vṛddhagonasaḥ panasako mahāpanasakaḥ veṇupatrakaḥ śiśuko madanakaḥ pālindakaḥ tantukaḥ puṣpapāṇḍuḥ ṣaḍaṅgo 'gniko babhru kaṣāyaḥ khaluṣaḥ pārāvato hastābharaṇakaḥ tatraś citrakaḥ eṇīpadaś ceti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.34.add-2]
rājīmantas tu puṇḍarīko rājicitro aṅgulirājiḥ dvyaṅgulirājiḥ | bindurājiḥ kardamas tṛṇaśoṣakaḥ śvetahanur darbhapuṣpo lohitākṣaś cakrakaḥ kikkisādaś ceti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.34.add-3]
nirviṣās tu valāhako 'hipatākaḥ śukapatro 'jagaro dīpyakaḥ | ilikinī | varṣāhīko dvyāhikaḥ | kṣīrikāpuṣpaḥ puṣpasakalī jyotīratho vṛkṣakaś ceti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.34.add-4]
vaikarañjās tu trayāṇāṃ varṇṇānāṃ vyatirekajās tad yathā | mākuliḥ poṭagalaḥ snigdharājiś ceti || tatra kṛṣṇasarpeṇa gonasyāṃ vaiparītyena vā jāto mākuliḥ | rājilena gonasyāṃ vaiparītyena vā jātaḥ poṭagalaḥ || kṛṣṇasarpeṇa rājimatyāṃ vaiparītyena vā jātaḥ snigdharājir iti || teṣāṃ pitṛvad viṣam utkarṣād dvayor mātṛvad ity eke |
[cf. 1938 ed. 5.4.34.add-5]
evam eṣāṃ sarpāṇām aśītir vyākhyātā ||
tatra mahānetrajihvāśirasaḥ pumāṃsaḥ | sūkṣmanetrajihvāśirasaḥ striyaḥ | ubhayalakṣaṇā mandaceṣṭākrodhā napuṃsakā iti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.35]
tatra sarveṣām eva sarpāṇāṃ sāmānyata eva daṣṭalakṣaṇam upadekṣyāmaḥ | kiṃ kāraṇam | viṣaṃ hi hutahutavahaniśitanistriṃśāśanikalpam āśukāri muhūrttam apy upekṣitam āturam atipātayati | na cāvakāśo 'sti vāksamūham anusartum | pratyekam api ca daṣṭalakṣaṇe 'bhihite sarpatraividhyāt kriyātraividhyaṃ bhavati | tasmāt traividhyena vakṣyāmaḥ | etad dhy āturahitam asaṃmohakarañ cāsminn eva ca sarvavyañjanāvarodha iti |
[cf. 1938 ed. 5.4.36]
tatra darvīkaraviṣeṇa tvaṅnakhanayanavadanamūtrapurīṣadaṃśakṛṣṇatvaṃ raukṣyaṃ sandhivedanā śirogauravaṃ kaṭīpṛṣṭhagrīvādaurbalyaṃ jṛmbhaṇaṃ svarāvasādaḥ khurakhurako jaḍatā śuṣkodgāraḥ kāsaḥ śvāso hikkā vāyor urdhvagamanaṃ śūlodveṣṭanaṃ kṛṣṇalālāsravaṇaṃ phenāgamanaṃ srotovarodhas tās tāś ca vātavedanā bhavanti || maṇḍaliviṣeṇa tu tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣadaṃśapītatvaṃ śītābhilāṣaḥ paridhūpāyanaṃ dāhas tṛṣṇā mado mūrcchā jvaraḥ śoṇitāgamanam ūrdhvam adhaś ca māṃsavasāvasādaḥ śvayathur daṃśakotho viparītadarśanam āturakopas tās tāś ca pittavedanā bhavanti || rājīmadviṣeṇa tu tvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣadaṃśapāṇḍutvaṃ śītajvaro romaharṣaḥ stabdhatvaṃ gātrāṇām ādaṃśaśophaḥ sāndrakaphaprasekaś chardir akṣṇoḥ kaṇḍū khurakhurakaḥ ucchvāsanirodhas tās tāś ca kaphavedanā bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.37]
tatra puruṣeṇa daṣṭa ūrdhvaṃ prekṣate | striyā tiryaṅ napuṃsakenādha iti | garbhiṇyā pāṇḍumukho ādhmātaś ca bhavati | sūtikayā kukṣiśūlārttaḥ sarudhiraṃ mehati | grāsārthinānnam ākāṃkṣati | vṛddhena cirān mandāś ca vegā bhavanti | bālenāśus tīkṣṇaś ca | nirviṣeṇāviṣaliṅgam | andhāhikenāndhatvam eke | grasanād ajagaraḥ prāṇaharo na viṣād iti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.38]
tatra sarvasarpaviṣāṇāṃ sapta viṣavegā bhavanti | tatra darvīkarāṇāṃ prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ kṛṣṇatām upaiti | tena kārṣṇyaṃ pipīlikāparisarpaṇam iva cāṅge bhavanti || dvitīye māṃsaṃ dūṣayati | tenātyarthakṛṣṇatā granthayaś ca bhavanti || tṛtīye medo dūṣayati | tena daṃśakledaḥ śirogauravaṃ cakṣurgrahaṇañ ca bhavati | caturthe koṣṭham anupraviśati | tataḥ kaphaprabhavān doṣān kopayati tena tandrīkaphaprasekaḥ sandhiviśleṣaś ca bhavati || pañcame 'sthīny anupraviśati tena parvabhedo hikkā dāhaś ca bhavati || ṣaṣṭhe majjām anupraviśati | tena grahaṇīdoṣā gātragauravam atīsāro hṛtpīḍā mūrcchā ca bhavati || saptame śukram anupraviśati vyānañ cātyarthaṃ kopayati kaphañ ca sūkṣmaṃ srotobhyaḥ pracyāvayati | tena śleṣmaprādurbhāvaḥ kaṭīpṛṣṭhaskandabhaṅgaḥ sarvaceṣṭhāvighātaḥ ucchvāsavirodho bhavatīti || maṇḍalinān tu prathame vege viṣaḥ śoṇitaṃ dūṣayati | tatpraduṣṭaṃ pītatām upaiti | tena pītāvabhāsatā paridāhaś ca bhavati || dvitīye māṃsaṃ dūṣayati | tena cātyarthapītāṅgatā cātyarthaparidāho daṃśaśvayathur bhavati || tṛtīye medo dūṣayati tena kṛṣṇādaṃśakledaḥ svedaś ca bhavati || caturthe pūrvavadanupraviśya jvaram āpādayati || pañcame dāhaṃ sarvagātreṣu karoti | ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavad iti | rājīmatāṃ tu prathame vege śoṇitan dūṣayati || tatpraduṣṭaṃ pāṇḍutām upaiti tena romaharṣaḥ pāṇḍvāvabhāsaś ca puruṣo bhavati || dvitīye māṃsaṃ dūṣayati tena pāṇḍur atyarthajāḍyañ ca bhavati | tṛtīye medo dūṣayati tena daṃśakledo 'kṣināsāsrāvaś ca bhavati || caturthe pūrvavad anupraviśya manyāstambhaśirogauravañ cāpādayati || pañcame vāksaṅgaḥ śītajvaraś ca || ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavad iti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.39]
bhavanti cātra ślokāḥ ||
dhātvantareṣu yāḥ sapta kalāḥ saṃparikīrttitāḥ
tāsv ekaikam atikramya vegaṃ prakurute viṣaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.4.40]
yenāntareṇa tu kalāḥ kālakalpaṃ bhinatti ha |
samīraṇenohyamānaṃ tat tu vegāntaraṃ matam ||
[cf. 1938 ed. 5.4.41]
śūnāṅgaḥ prathame vege paśuḥ pradhyāti duḥkhitaḥ ||
dvitīye lālimān kiñcid dhṛṣṭāṅgaḥ pīḍyate hṛdi |
[cf. 1938 ed. 5.4.42]
tṛtīyasya śiroduḥkhaṃ karṇṇagrīvāñ ca bhajyate |
caturthe vepate mūḍhaḥ khādan dantāñ jahāty asūn |
[cf. 1938 ed. 5.4.43]
kecid vegatrayaṃ prāhur antaḥsvedeṣu tadvidaḥ ||
vege tu prathame pakṣī dhyāti muhyaty ataḥ param ||
[cf. 1938 ed. 5.4.44]
dvitīye vihvalaḥ kūjan pakṣī maraṇam arcchati |
kecid ekaṃ vihaṅgeṣu viṣavegam uśanti vai ||
mārjāranakulādīnāṃ viṣaṃ nātipravartata iti ||
[cf. 1938 ed. 5.4.45]

[Adhyāya 5]

athātaḥ sarpadaṣṭacikitsitaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.1]
sarvair evāditaḥ sarpaiḥ śākhādaṣṭasya dehinaḥ |
badhnīyād gāḍham upari daṃśāt tu caturaṅgulam |
[cf. 1938 ed. 5.5.3]
plotacarmāntavalkānāṃ mṛdunānyatamena vā |
na paryeti viṣaṃ deham ariṣṭābhir nivāritam |
[cf. 1938 ed. 5.5.4]
dahed daṃśam athoddhṛtya yatra bandho na jāyate |
ācūṣaṇacchedadāhāḥ sarvatraiva tu pūjitāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.5]
pratipūrya mukhaṃ pāṃśor hitam ācūṣaṇaṃ bhavet |
sandaṣṭavyo 'thavā sarpo daṣṭamātreṇa jānatā ||
[cf. 1938 ed. 5.5.6]
atha maṇḍalidaṣṭan tu na kathañ cit tu dāhayet |
sa pittaviṣabāhulyād daṃśo dāhād vināśayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.7]
ariṣṭām api mantrais tu badhnīyāt mantrakovidaḥ |
sā tu rajjvādibhir baddhā viṣapūtikarī matā |
[cf. 1938 ed. 5.5.8]
devabrahmarṣivihitā mantrāḥ satyatapomayāḥ |
bhavanty anatyayāḥ kṣipraṃ viṣaṃ hanyuś ca dustaram |
[cf. 1938 ed. 5.5.9]
viṣaṃ tejomayair mantraiḥ satyabrahmatapomayaiḥ |
yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktair na tathauṣadhaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.10]
mantrāṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ strīmāṃsamadhuvarjinā |
yatāhāreṇa śucinā kuśāstaraṇaśāyinā |
[cf. 1938 ed. 5.5.11]
gandhamālyopahāraiś ca balibhiś cāpi devatām |
pūjayet mantrasiddhyarthaṃ japahomaiś ca yatnataḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.12]
mantrās tv avidhinā proktā hīnā vā svaravarṇṇataḥ |
yasmān na siddhim āyānti tasmād yojyo 'gadakramaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.13]
daṃśāt samantāc ca sirāṃ vyadhayet kuśalo bhiṣak |
śākhāśrayāṃ lalāṭe ca veddhavyā visṛte viṣe |
[cf. 1938 ed. 5.5.14]
raktan nirhriyamānan tu kṛtsnaṃ nirharate viṣam |
tasmād visrāvayed raktaṃ sā hy asya paramā kriyā |
[cf. 1938 ed. 5.5.15]
daṃśaṃ samantād agadaiḥ pracchayitvā ca lepayet |
candanośīrasiktena vāriṇā cāpi secayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.16]
pāyayec cāgadāṃs tāṃs tān dadhikṣaudraghṛtādibhiḥ |
tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇavalmīkamṛttikā ||
[cf. 1938 ed. 5.5.17]
kovidāraśirīṣārkaṃ kaṭabhīṃ vāpi bhakṣayet |
na pibet tailakaulatthaṃ madyaṃ sauvīrakaṃ ca na |
[cf. 1938 ed. 5.5.18]
dravam anyat tu yat kiñcit pītvā pītvā tad uddharet |
prāyo hi vamanenaiva sukhaṃ nirhriyate viṣam |
[cf. 1938 ed. 5.5.19]
phaṇināṃ viṣavege tu prathamaṃ śoṇitaṃ haret |
dvitīye madhusarpirbhyām agadaṃ saha pāyayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.20]
nastaḥkarmāñjane yuñjyāt tṛtīye viṣanāśane |
vānte caturthe viṣaghnāṃ yavāgūṃ pāyayed bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 5.5.21]
śītopacāraṃ puruṣaṃ vegayoḥ pañcaṣaṣṭhayoḥ |
pāyayec chodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūñ cāpi kīrttitām |
[cf. 1938 ed. 5.5.22]
saptame tv avapīḍena śiras tīkṣṇena śodhayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.23]
pūrvo maṇḍalināṃ vego darvīkaravad ācaret |
[cf. 1938 ed. 5.5.24]
dvitīye sarppirmmadhunī pāyayitvā ca vāmayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.25]
tṛtīye ca viriktasya yavāgūn dāpayed dhitām |
caturthe pañcame cāpi darvvīkaravad ācaret |
[cf. 1938 ed. 5.5.26]
kākolyādir hitaḥ ṣaṣṭhe peyaś ca madhuro 'gadaḥ |
hito 'vapīḍe tv agadaḥ saptame viṣanāśanaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.27]
atha rājimatāṃ vege prathame śoṇitaṃ haret |
[cf. 1938 ed. 5.5.28]
vāntaṃ dvitīye tv agadaṃ pāyayed viṣanāśanam |
tṛtīyādiṣu triṣv eva vidhir dārvīkaro hitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.29]
ṣaṣṭhe 'ñjanaṃ tīkṣṇatamam avapīḍaś ca saptame |
garbhiṇībālavṛddhānāṃ sirāvedhavivarjitam |
[cf. 1938 ed. 5.5.30]
viṣārttiṣu yathoddiṣṭaṃ vidhānaṃ mṛdu śasyate |
raktāvasekāñjanāni naratulyāny ajāvike |
[cf. 1938 ed. 5.5.31]
gavāśvayos tad dviguṇaṃ triguṇaṃ mahiṣoṣṭrayoḥ |
caturguṇaṃ tu nāgānāṃ kevalaṃ sarvapakṣiṇām |
[cf. 1938 ed. 5.5.32]
deśaprakṛtisātmyartuviṣavegabalābalam |
pradhārya nipuṇaṃ budhyā tataḥ karma samācaret |
[cf. 1938 ed. 5.5.34]
niḥśeṣaṃ nirharec cainaṃ viṣaṃ paramadurjayam |
[cf. 1938 ed. 5.5.47]
svalpam apy avatiṣṭhaṃ hi bhūyo vegāya kalpate |
kuryād vā sādavaivarṇṇyajvarakāsaśirorujaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.48]
śoṣaśophapratiśyāyatimirārucijāḍyatām |
tāsu cāpi yathāyogaṃ pratikarma prayojayet |
[cf. 1938 ed. 5.5.49]
viṣārttopadravāṃś cāpi yathāsvaṃ samupācaret ||
athāriṣṭāṃ vimucyāśu pracchayitvāṅkitaṃ tayā |
[cf. 1938 ed. 5.5.50]
vidyāt tatra viṣaṃ skannaṃ bhūyo vegāya kalpate |
[cf. 1938 ed. 5.5.51]
viṣāpāye 'nilaṃ kruddhaṃ jayed anilavāraṇaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.52.add-1]
tailamadyakulatthāmlavarjair viṣaharāyutaiḥ |
pittaṃ pittajvaraharaiḥ kaṣāyasneharecanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.53]
kapham āragvadhādyena sakṣaudreṇa gaṇena tu ||
[cf. 1938 ed. 5.5.54]
gāḍhaṃ baddhe 'riṣṭayā pracchite vā |
tīkṣṇair lepair viṣaśeṣeṇa vāpi |
śūne gātre klinnam atyarthapūti
śīrṇṇaṃ māṃsaṃ viṣapūti pradiṣṭaṃ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.56]
sadyaḥ kṣataṃ pacyate yasya jantoḥ |
kṛṣṇaṃ raktaṃ sravate dahyate ca |
śyāvībhūtaṃ klinnam atyarthapūti |
kṣatāt māṃsaṃ śīryate yasya cāpi |
[cf. 1938 ed. 5.5.57]
tṛṣṇā mūrcchā jvaradāhau ca yasya |
digdhāhataṃ taṃ manujam vyavasyet ||
[cf. 1938 ed. 5.5.58]
liṅgāny etāny eva vā yasya vidyād |
vraṇe viṣaṃ yasya dattaṃ pramādāt |
digdhāhataṃ viṣajuṣṭaṃ vraṇañ ca |
ye cāpy anye viṣapūtivraṇārttāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.58.add-1]
teṣāṃ dhīmān adhimāṃsāny apohya |
jalaukābhiḥ śoṇitaṃ cāpahṛtvā ||
[cf. 1938 ed. 5.5.59cd]
hṛtvā doṣān ūrdhvamadhaś ca samyak |
siñcec chītaiḥ kṣīriṇāṃ tvakaṣāyaiḥ |
vastrāntarān dāpayec ca pradehāñ |
cchītair dravyair ghṛtayuktair viṣaghnaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.60]
kṣate 'sthani sa viṣair eṣa eva |
vidhiḥ kāryaḥ pittaviṣe tathaiva ||
trivṛd viśalyā madhukaṃ haridre |
mañjiṣṭhavakrau lavaṇaś ca sarvaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.61]
kaṭutrikaṃ caiva vicūrṇṇitāni
śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni |
eṣo 'gado hanti viṣaṃ prayuktaḥ
pānāñjanābhyañjananasyayogaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.62]
avāryavīryo viṣavegahantā
mahāgado nāma mahāprabhāvaḥ ||
viḍaṅgapāṭhātriphalājamodā-
hiṅgūni vakraṃ trikaṭuṃ tathaiva |
[cf. 1938 ed. 5.5.63]
sarvaś ca vargo lavaṇaḥ susūkṣmaḥ
sacitrakakṣaudrayuto nidheyaḥ |
śṛṅge gavāṃ śṛṅgamayena caiva
pracchāditaḥ pakṣam upekṣitaś ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.64]
eṣo 'gadaḥ sthāvarajaṅgamānāñ
jetā viṣāṇām ajito hi nāmnā ||
prapauṇḍarīkaṃ suradāru rāsnā
kālānusārī kaṭurohaṇīś ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.65]
sthauṇeyakadhyāmakapadmakāni
punnāgatālīsasuvarcikāś ca |
kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ
śaileyakuṣṭhe tagaraṃ priyaṅguḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.66]
lodhraṃ tathā guggulagairikañ ca
sasaindhave pippalināgare ca |
sūkṣmāṇi cūrṇṇāni samāni kṛtvā
śṛṅge nidadhyāt madhusaṃyutāni |
[cf. 1938 ed. 5.5.67]
eṣo 'gadas tārkṣya iti pradiṣṭo
viṣan nihanyād api takṣakasya ||
māṃsīhareṇutriphalāmuruṅgī
mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapadmakāni |
[cf. 1938 ed. 5.5.68]
viḍaṅgatālīsasugandhikailā
tvakkuṣṭhavakrāṇi sacandanāni |
bhārgī paṭolīkiṇihī sapāṭhā
mṛgādanī kroṣṭakamekhalā ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.69]
pālindyaśokau kramukaṃ surasyā
prasūnam āruṣkarajañ ca puṣpam |
cūrṇṇāny athaiṣāṃ nihitāni śṛṅge
deyāni pittāni samākṣikāni |
[cf. 1938 ed. 5.5.70]
varāhagodhāśikhiśalyakānāṃ
mārjārajaṃ pārṣatanākule ca |
yasyāgado 'yaṃ sukṛto gṛhastho
nāmnārṣabho nāma nararṣabhasya |
[cf. 1938 ed. 5.5.71]
na tatra sarpāḥ kuta eva kīṭās
tyajanti vīryāṇi viṣāṇi caiva |
etena bheryaḥ paṭahāś ca digdhāḥ
nānadyamānā viṣam āśu hanyuḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.72]
digdhāḥ patākāś ca nirīkṣya sadyo
viṣābhibhūtāḥ sukhino bhavanti ||
lākṣā hareṇvau naladapriyaṅgvau
mañjiṣṭhayaṣṭyāhvayapṛthvikāś ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.73]
cūrṇṇīkṛto 'yaṃ rajanīvimiśro
vargo nidheyo madhusarpiṣāktaḥ |
śṛṅge gavāṃ pūrvavad ā pidhānas
tataḥ prayojyo 'ñjanapānanasyaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.74]
sañjīvano nāma gatāsukalpān
eṣo 'gado jīvayatīha martyān |
śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅga
śvetā girihvā kiṇihī sitā ca ||
[cf. 1938 ed. 5.5.75]
sataṇḍulīyo 'gada eṣa mukhyo
viṣeṣu darvīkararājilānām ||
drākṣāśvagandhā gajavṛttikā ca
śvetā ca piṣṭā samabhāgayuktāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.76]
deyo dvibhāgaḥ surasacchadasya
kapitthabilvād api dāḍimāc ca |
tathā ca bhāgo sitasinduvārād
aṅkollabījād api gairikāc ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.77]
eṣo 'gadaḥ kṣaudrayuto nihanti
viśeṣato maṇḍalinām viṣāṇi ||
[cf. 1938 ed. 5.5.78ab]
somarājīyabahulā kadalī sinduvārakaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.5.84ab]
śyāmāmbaṣṭhā tālapatrī tathāmrāśmantako 'pi ca |
[cf. 1938 ed. 5.5.85cd]
maṇḍūkaparṇṇī varuṇaḥ saptalā sa punarṇṇavā ||
[cf. 1938 ed. 5.5.85.add-1]
corako nāgavinnā ca tathā sarpasugandhikā |
[cf. 1938 ed. 5.5.84cd]
bhūmī kuravakaś caiva gaṇa ekarasaḥ smṛtaḥ ||
ekaikaśo dvandvaśo vā prayoktavyo viṣāpahaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.5.86]
|| iti kalpe 5 ||

[Adhyāya 6 in the Nepalese MSS, dhyāya 7 in the vulgate]

athāto mūṣikākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.1]
pūrvam uktāḥ śukraviṣāḥ mūṣikā ye samāsataḥ |
nāmalakṣaṇabhaiṣajyair aṣṭādaśa nibodha tāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.3]
lālanaḥ putrakaḥ kṛṣṇo vasiraś cikkiras tathā |
cchucchundaro 'ralaś caiva kaṣāyadaśano 'pi ca |
[cf. 1938 ed. 5.7.4]
kuliṅgaś cājitaś caiva capalaḥ kapilas tathā |
kokilo 'ruṇasaṃjñaś ca mahākṛṣṇas tathonduruḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.5]
śvetaś ca mahatā sārdhaṃ kapilenākhunā tathā |
mūṣikaś ca kapotābhas tathaivāṣṭādaśa smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.6]
śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukraspṛṣṭaiḥ spṛśanti vā |
nakhadantādibhis tasmiṃ gātre raktaṃ praduṣyati |
[cf. 1938 ed. 5.7.7]
jāyante granthayaḥ śophāḥ karṇṇikā maṇḍalāni ca |
piṭakopacayāś cogrā visarpāḥ kiṭibhāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.7.8]
parvabhedo rujaś cāpi jvaro mūrcchā ca dāruṇāḥ |
daurbalyam aruciḥ sādo vamathur lomaharṣaṇam |
[cf. 1938 ed. 5.7.9]
daṣṭarūpaṃ samāsoktam etad vyāsam ataḥ śṛṇu ||
lālāsrāvo lālanena cchardi hikkā ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 5.7.10]
taṇḍulīyakakalkaṃ tu lihyāt tatra samākṣikam ||
putrakeṇāṅgasaṃsādaḥ pāṇḍuvalguś ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 5.7.11]
cīyate granthibhiś cāṅgaṃ śiśur mūṣikasaṃsthitaiḥ |
śirīṣeṅgudipatraṃ tu lihyāt tatra samākṣikam ||
[cf. 1938 ed. 5.7.12]
kṛṣṇenāsṛk chardayati durdine tu viśeṣataḥ |
śirīṣapatraṃ kuṣṭhailāḥ pibet kiṃśukabhasmanā ||
[cf. 1938 ed. 5.7.13]
vasireṇānnavidveṣo jṛmbho romnāñ ca kuṣṭhatā |
pibed āragvadhādin tu vāntas tatrāśu mānavaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.14]
cikkireṇa śiroduḥkhaṃ śopho hikkā vamis tathā |
suvānto jālinīkvāthaiḥ sāram aṅkollajam pibet ||
[cf. 1938 ed. 5.7.15]
chucchundareṇa viṭsaṅgagrīvāstambhavijṛmbhikāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.16cd]
yavanālārṣabhīkṣāraṃ vṛhatyau cātra dāpayet ||
[cf. 1938 ed. 5.7.16ab]
grīvāstambho 'ralenātha rujāś cādaṃśamaṇḍale |
[cf. 1938 ed. 5.7.18cd]
mahāgadam mahāvīryaṃ lihyāt tatra samākṣikam ||
nidrā kaṣāyadantena jāyate kārśyam eva ca |
[cf. 1938 ed. 5.7.19]
lihyāt tatra śirīṣasya madhunā sāramāṣakān ||
kuliṅgena rujaḥ śopho rājyaś cādaṃśamaṇḍale |
[cf. 1938 ed. 5.7.20]
sahe sasinduvāre ca lihyāt tatra samākṣike ||
ajitena vamī mūrcchā hṛdgrahaḥ kṛṣṇagātratā |
[cf. 1938 ed. 5.7.21]
tatra snuhākṣīrayuktāṃ mañjiṣṭhāṃ madhunā lihet ||
capalena bhavec chardir mūrcchā ca saha tṛṣṇayā |
sabhasmakāṣṭhāṃ sajaṭāṃ kṣaudreṇa triphalāṃ pibet ||
kapilena vraṇaṃ kothaṃ jvaro granthyudgamas tathā |
[cf. 1938 ed. 5.7.23]
kṣaudreṇa lihyāc chvetātra śvetā vāpi punarṇṇavā ||
granthayaḥ kokilenoktā jvaro dāhaś ca dāruṇaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.24]
nīlāvarṣābhuniḥkvāthaiḥ siddhaṃ tatra pibed ghṛtam ||
aruṇenānilaḥ kruddho vātajāṃ kurute gadān |
[cf. 1938 ed. 5.7.25]
mahākṛṣṇena pittañ ca śvetena kapha eva ca |
mahatā kapilenāsṛk kapotena catuṣṭayam ||
[cf. 1938 ed. 5.7.26]
bhavanti caiṣān daṃśeṣu granthimaṇḍalakarṇṇikāḥ ||
piḍakopacayāś cāṅge śophāś ca bhṛśadāruṇāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.27]
dadhikṣīraghṛtaprasthās trayaḥ pratyekaśo mitāḥ |
karañjāragvadhaṃ vyoṣaṃ bṛhatyaṃśumatīsthirāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.28]
niṣkvāthya tasya kvāthasya caturthāṃśaḥ punarbhavet ||
tṛvṛttilvāmṛtāvakrasarvagandhāgamṛttikāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.29]
kapitthadāḍimatvak ca ślakṣṇapiṣṭāni dāpayet |
tat sarvam ekataḥ kṛtvā śanair mṛdvagninā pacet ||
[cf. 1938 ed. 5.7.30]
pañcānām aruṇādīnāṃ viṣam etad vyapohati |
kākādanīkākamācī svarasveṣv athavā kṛtam |
[cf. 1938 ed. 5.7.31]
sirāś ca vyadhayet prāptāḥ kuryāt saṃśodhanāni ca |
sarvveṣu vā vidhiḥ kāryo mūṣikāṇām viṣeṣv ayaṃ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.32]
dagdhvā visrāvayed daṃśaṃ pracchitañ ca pralepayet |
śirīṣarajanīvakraṃ kuṃkumair amṛtāyutaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.33]
cchardanaṃ nīlinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkollayor api |
[cf. 1938 ed. 5.7.34ab]
virecane tṛvṛddantītriphalākalka iṣyate |
śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni vā |
[cf. 1938 ed. 5.7.37]
kaṭutrikāḍhyaś ca hito gomayasvaraso 'ñjane |
kapitthagomayarasau sakṣaudrau leha iṣyate |
[cf. 1938 ed. 5.7.38]
taṇḍulīyakamūleṣu sarpiḥ siddhaṃ piben naraḥ |
āsphotamūlasiddham vā pañcakāpittam eva vā |
[cf. 1938 ed. 5.7.40]
mūṣikāṇāṃ viṣaṃ prāyaḥ kupyaty abhreṣu nirhṛtam |
tatrāpy eṣa vidhiḥ kāryaḥ yaś ca dūṣīviṣāpahaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.41]
sthirāṃ mandarujāś cāpi karṇṇikāṃ pracchayed bhiṣak |
sarvasminn eva tu viṣe vraṇavac cācaret kriyām ||
[cf. 1938 ed. 5.7.42]
śvaśṛgālavṛkavyāghratarakṣvāder viṣaṃ yadā |
śleṣmā praduṣṭo muṣṇāti saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.43]
tadā prasrastalāṅgūlahanuskandho 'bhilālimān |
avyaktavadhiro 'ndhaś ca so 'nyonyam abhidhāvati |
[cf. 1938 ed. 5.7.44]
tena daṣṭasya cāṅge syuḥ suptaḥ kṛṣṇaṃ kṣaraty asṛk ||
[cf. 1938 ed. 5.7.45]
digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaś cābhiliṅgitaḥ |
yena cāpi bhaved daṣṭas tasya ceṣṭārutan naraḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.46]
bahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīno vinaśyati ||
daṃṣṭriṇā yena daṣṭas tu taṃ daṣṭo yadi paśyati |
[cf. 1938 ed. 5.7.47]
apsu vā yadi vādarśe 'riṣṭaṃ tasya vinirdiśet |
yadi trasyaty adaṣṭo 'pi śabdasparśanadarśanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.48]
jalatrāsaṃ tu taṃ vidyād ṛṣṭaṃ tad api kīrttitam |
[cf. 1938 ed. 5.7.49ab]
visrāvya daṃśaṃ taṃ daṣṭe sarpiṣā paridāhitam |
[cf. 1938 ed. 5.7.50cd]
pradihyād agadaiḥ sarpiḥ purāṇaṃ cāpi pāyayet |
arkakṣīrayutañ cāpi śīghran dadyād virecanam |
[cf. 1938 ed. 5.7.51]
śvetāṃ punarṇṇavāñ cāsyai dadyād dhuttūrakāyutām |
[cf. 1938 ed. 5.7.52ab]
snāpayet taṃ nadītīre samantrair vā catuṣpathe |
[cf. 1938 ed. 5.7.60ab]
bījaratnauṣadhīgarbhaiḥ kumbhaiḥ śītāmbupūritaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.7.60.add-1]
alarkādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa |
[cf. 1938 ed. 5.7.61cd]
alarkajuṣṭam etan me nirviṣaṃ kuru mā cirāt || svāhā ||
dadyāt saṃśodhanan tīkṣṇam evaṃ snātasya dehinaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.7.62]
aśuddhasya surūḍhe 'pi vraṇe kupyati tad viṣam |
[cf. 1938 ed. 5.7.63]
prasupto votthito vāpi svasthaḥ trasto na sidhyati |
jalatrāsī ca yo martyo daṣṭe yaś ca prakupyatīti ||
[5.7.63.1]
kalpe 6 || o ||

[Adhyāya 7 in the Nepalese MSS, 6 in the vulgate]

athāto dundubhisvanīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.6.1]
dhavāśvakarṇṇatiniśapicumardapāṭalīpāribhadrakodumbarakaraghāṭakārjunasarjjakapītanaśleṣmātakāṅkoṭhakuṭajaśamīkapitthāśmantakārkaciribilvamahāvṛkṣāralamadhukamadhukaśigruśākagojībhūjatilvakekṣurakagopaghoṇṭārimedānāṃ bhasmāny āhṛtya gavāṃ mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacet | dadyāc cātra pippalīpippalīmūlataṇḍulīyakavarāṅgacorakamañjiṣṭhākarañjikāhastipippalīviḍaṅgāgṛhadhūmānantasomasaralabāhlīkakuśāmrasarṣapavaruṇaplakṣaniculavardhamānavañjulaputraśreṇīsaptaparṇṇaṭuṇṭukailavālukanāgadantyativiṣābhadradārumaricakuṣṭhavacācūrṇṇāni lohānāṃ samabhāgāni tataḥ kṣāravad āgatapākam avatārya lohakumbhe nidadhyāt |
[cf. 1938 ed. 5.6.3]
etena dundubhiṃ limpet patākāstaraṇāni ca ||
darśanāc chravaṇāc cāpi viṣān sarvān pramucyate |
[cf. 1938 ed. 5.6.4]
eṣa kṣārāgado nāma śarkarāsv aśmarīṣu ca |
arśassu vātagulmeṣu kāsaśūlodareṣu ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.5]
ajīrṇṇe grahaṇīdoṣe bhaktadveṣe ca dāruṇe |
śophe sarvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dustare |
[cf. 1938 ed. 5.6.6]
eṣa sarvaviṣārttānāṃ sarvathaivopayujyate |
tathā takṣakamukhyānām api sarpāṃkuśo 'gadaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.6.7]
apāmārgasya bījāni śirīṣasya ca māṣakām |
śvete dve kākamācīñ ca gavām mūtreṇa pīṣayet |
[cf. 1938 ed. 5.6.12]
sarpir eteṣu saṃsiddhaṃ viṣasaṃśamanaṃ param |
amṛtaṃ nāma vikhyātam api sañjīvayet mṛtam ||
[cf. 1938 ed. 5.6.13]
candanāguruṇī kuṣṭhaṃ tagaraṃ tailaparṇṇikam |
prapauṇḍarīkan naladaṃ saralaṃ devadāru ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.14]
bhadraśriyaṃ yavaphalāṃ bhārgīn nīlīṃ sugandhikām |
kāleyakaṃ padmakañ ca madhukaṃ sanakhāṃ jaṭām |
[cf. 1938 ed. 5.6.15]
punnāgailailavālūni gairikaṃ dhyāmakaṃ tathā |
toyaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukām |
[cf. 1938 ed. 5.6.16]
tālīsapatraṃ kṣudrailāṃ priyaṅgū sakuṭannaṭām |
tilapuṣpaṃ saśaileyam patraṃ kālānusārivām |
[cf. 1938 ed. 5.6.17]
kaṭutrikaṃ śītaśivaṃ kāśmaryaṃ kaṭurohiṇīm |
somarājīm ativiṣāṃ pṛthvīkām indravāruṇīm |
[cf. 1938 ed. 5.6.18]
uśīre dve varuṇakaṃ kustumburyo nakhāni ca |
tvacaṃ taskarasāhvañ ca granthilāṃ saharītakīm |
śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāñ ca lavaṇāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.19]
kumudotpalapadmāni puṣpañ cāpi tathārjakam |
campakāśokasumanātilakaprasavāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.20]
pāṭalīśālmalīśelūśirīṣāṇān tathaiva ca |
surasyās tṛṇamūlyasya sinduvārasya yāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.21]
dhavāśvakarṇṇayoś cāpi puṣpāṇi tiniśasya ca |
[cf. 1938 ed. 5.6.22]
etat sambhṛtya sambhāraṃ sūkṣmaṃ cūrṇṇaṃ tu kārayet |
gopittamadhusarpirbhir yuktaṃ śṛṅge nidhāpayet |
[cf. 1938 ed. 5.6.23]
bhagnaskandhavivṛttākṣaṃ mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gatam |
anenāgadamukhyena manuṣyaṃ punar ānayet |
[cf. 1938 ed. 6.24]
eṣo 'gnikalpaṃ durvāraṃ kruddhasyāmitatejasaḥ |
sarvanāgapater hanyād api vā vāsuker viṣam |
[cf. 1938 ed. 5.6.25]
mahāsugandho nāmnāyaṃ pañcāśītyaṅgasaṃbhṛtaḥ |
rājāgadānāṃ sarveṣāṃ rājño haste bhavet sadā |
[cf. 1938 ed. 5.6.26]
tenānuliptaś ca nṛpo bhavet sarvajanapriyaḥ |
bhrājiṣṇutāñ ca labhate śatrumadhyagato 'pi saḥ |
[cf. 1938 ed. 5.6.27]
uṣṇavarjyo vidhiḥ kāryo viṣārttānāṃ vijānatā |
tyaktvā kīṭaviṣaṃ tad dhi śītenābhipravardhate |
[cf. 1938 ed. 5.6.28]
divāsvapnaṃ vyavāyañ ca vyāyāmaṃ krodham ātapam |
surātilakulatthāṃś ca varjayīta viṣāturaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.6.31]
prasannadoṣaṃ prakṛtisthadhātum annābhikāmaṃ samamūtraviṭkam |
prasannasarvendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo 'vagacched aviṣaṃ manuṣyam ||
[cf. 1938 ed. 5.6.32]
iti kalpe 7

[Adhyāya 8]

athātaḥ kīṭakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.8.1]
sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasambhavāḥ |
vāyvagnyambuprakṛtayaḥ kīṭās tu trividhāḥ smṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.3]
sarvadoṣaprakṛtibhir yuktāś cāpy apare matāḥ |
kīṭās te 'pi sughorās te sarva eva caturvidhāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.4]
uṇḍunābhas tuṇḍikerī śṛṅgī śatakulimbhakāḥ |
ucciṭiṅgāgnyalpavācaḥ viciṭiṅgamasūrikāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.5]
āvarttakas tathorabhraḥ śārikāmukhavaidalau |
śatakurdo 'bhirājīva paruṣaś citraśīrṣakaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.6]
aṣṭādaśaite vāyavyāḥ kīṭāḥ vātaprakopanāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.7cd]
tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ ||
kauṇḍinyaḥ kaṇabhaḥ svargo vāraṇī patravṛścikaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.8]
vināsikā brahmaṇīkā bindulo bhramaras tathā |
bāhyakaḥ piccaṭāḥ kumbhīvarcaḥ kīro 'rimedakaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.9]
padmakīṭo dundubhako maśakaḥ śatapādakaḥ |
pañcālakaḥ pākamatsyaḥ kṛṣṇatuṇḍo 'tha garddabhī |
[cf. 1938 ed. 5.8.10]
kīṭāḥ krimisarāvī ca yaś cānyaḥ śleṣmakaḥ smṛtaḥ |
ete hy agniprakṛtayaś caturviṃśatir īritāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.11]
tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ pittanimittajāḥ |
vaiśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo 'tha kokilaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.12]
śairyakaḥ pravalākaś ca bhaṭābhaḥ kiṭibho 'ṭakī |
sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā kuṣṭaḥ kāṣāyavāsikaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.13]
trayodaśaite saumyās tu kīṭāḥ śleṣmaprakopanāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.14]
tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ śleṣmanimittajāḥ ||
tuṅganāso valabhikaḥ tolako nāhanas tathā |
[cf. 1938 ed. 5.8.15]
koṇṭāgīrī krimikaro yaś ca maṇḍalapuṣpakaḥ |
tuṇḍavaktraḥ sarṣapakaḥ sphoṭakaḥ śambukaś ca yaḥ |
[cf. 1938 ed. 58.16]
agnikīṭāś ca ghorāḥ syur dvādaśaite tridoṣajāḥ |
tair bhavanti ha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat |
[cf. 1938 ed. 5.8.17]
piṭakopacayaḥ śophāḥ granthayo maṇḍalāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.20cd]
dardruś ca karṇṇikāś caiva visarpāḥ kiṭibhāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.21ab]
bhavanti daṃśaparyante dehe vāpi viṣākule |
[cf. 1938 ed. 5.8.21.add-1]
ekajātīn atas tūrdhvaṃ kīṭān bhedena vakṣyate |
[cf. 1938 ed. 5.8.25cd]
sāmānyato daṣṭaliṅgaiḥ sādhyāsādhyakrameṇa ca |
trikaṇṭakaḥ kunī cāpi hastikakṣyo 'parājitaḥ |
catvāra ete kaṇabhāḥ vyākhyātās tīvravedanāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.26]
ebhir daṣṭasya gurutā gātrāṇām aṅgavedanā |
lālāsrāvaś ca bhavati gātrabhedaś ca dāruṇaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.27 verse]
pratisūryaḥ piṅgabhāso bahuvarṇṇo mahāśirāḥ |
tathā nirupamaś cāpi pañca godherakāḥ smṛtāḥ |
[ 5.8.28 verse 1]
tair bhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat |
rujaś ca vividhākārā granthayaś ca sudāruṇāḥ |
[ 5.8.28 verse 2]
śvetā kṛṣṇā kṛṣṇarājī raktā raktaiś ca maṇḍalaiḥ |
sarvaśvetā sarṣapikā ṣaḍetā gṛhagolikāḥ |
[ 5.8.29 verse 1]
tābhir daṣṭe daṃśatodo hṛtpīḍā dāha eva ca |
daṃśaśophaś ca bhavati granthijanma ca dāruṇam |
[ 5.8.29 verse 2]
paruṣā kṛṣṇacitre ca kapilā pītikā tathā ||
raktā śvetāgnivarṇṇā ca śatapādo 'ṣṭadhā smṛtāḥ |
[ 5.8.30 verse 1]
tābhir daṣṭe rujās tīvrā daṃśaśophaś ca dāruṇaḥ |
daṃśe ca piṭakotpattir mūrcchāṃ cāpi sudāruṇāḥ |
[ 5.8.30 verse 2]
śvetaś ca kṛṣṇavarṇṇaś ca śaravarṇṇo 'yam aprabhaḥ
kuharo haritaś cāpi bhṛkuṭī koṭikaś ca yaḥ |
[ 5.8.31 verse 1]
aṣṭāv ete kīṭāsañjñā dardurāḥ parikīrttitāḥ |
tair daṣṭaḥ kaṇḍusaṃyukto haritaṃ mūrchito vamet |
[ 5.8.31 verse 2]
jalaukāḥ ṣaṭ samākhyātāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ |
ahikutthuḥ kutthukaś ca vṛttaśūkas tathaiva ca ||
[ 5.8.31 add]
trayo viśvambharāḥ proktāḥ dāhajvararujāvahāḥ |
tair daṣṭamātre śvayathur ādaṃśe kaṇḍur eva ca |
[ 5.8.32 verse]
phenāgamo 'tisāraś ca koṭhajanmaṃ ca dāruṇam |
samvāhikā sthūlaśīrṣā brāhmaṇy aṅgulikā tathā |
[ 5.8.34 verse 1]
vivarṇṇā kapilā cāpi ṣaṭ proktās tu pipīlikāḥ |
tābhir daṣṭe rujā dāhaḥ kaṇḍuśvayathur eva ca |
viśeṣeṇa daṃśaty etāḥ netrayor netravallabhāḥ |
[ 5.8.34 verse 2]
maṇḍalaḥ pārvataś caiva kṛṣṇaḥ sāmudra eva ca |
[ 5.8.36 verse 1]
maśako hastināmā ca maśakāḥ pañcakīrttitāḥ |
tair daṣṭe roṣasaṃyuktaṃ śūnam ādaṃśamaṇḍalam |
[ 5.8.36 verse 2]
vedanā rāgabahulaṃ kaṇḍūyuktaṃ kṣaraty asṛk |
[ 5.8.36 verse 3]
godherakaḥ sthālakā ca ye ca śvetāgnisaprabhe |
bhṛkuṭī koṭikaś caiva na sidhyanty ekajātiṣu |
[cf. 1938 ed. 5.8.38]
kīṭair daṣṭān ugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret |
trividhānān tu śeṣāṇāṃ traividhyaṃ bhavati kriyā |
[cf. 1938 ed. 5.8.42]
svedāṃ bahuprakārāṃś ca yuñjyād anyatra mūrcchitāt |
[cf. 1938 ed. 5.8.43ab]
viṣaghnañ ca vidhiṃ kuryāt kuryāt saṃśodhanāni ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.44ab]
trividhā vṛścikāḥ proktā mandamadhyamahāviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.56ef]
sarpakothodbhavās tīkṣṇā digdhadaṣṭaṃ viṣair hate |
[cf. 1938 ed. 5.8.57cd]
kothe madhyā gavādīnāṃ śakṛtkothe varāḥ smṛtāḥ |
saptaviṃśatir evaite saṅkhyayā parikīrttitāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.58]
kṛṣṇaḥ śyāvaḥ karburo romaśaś ca
gomūtrābhaḥ paruṣo mecakaś ca |
śveto rakto romaśīrṣogradhūmaḥ
sarve 'py ete mandaviṣā matās tu |
[cf. 1938 ed. 5.8.59]
ebhir daṣṭe vedanā vepathuś ca
gātrastabdhaḥ kṛṣṇaraktāgamaś ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.60cd]
śākhāviddhe vedanāñ cordhvam eti
daṃśasvedo mukhaśophaś ca tīvraḥ |
raktaṃ pītaṃ kapilaṃ codaraṃ tu
dhūmro varṇṇas tatra yo madhyavīryāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.61]
jihvāśopho rasanasyopaghāto
mūrchā cogrā madhyaviṣābhidaṣṭe |
śvetaś citraḥ śabalo lohitābhaḥ
kṛṣṇaḥ śyāvaḥ śvetanīlodarau ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.63]
rakto babhruḥ pūrvavad ekaparvā |
pūrvā cāpi parvaṇī dve ca yasya |
[cf. 1938 ed. 5.8.64cd]
nānāvarṇṇā rūpataś cāpi ghorāḥ |
jñeyā hy ete vṛścikāḥ prāṇanāśāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.8.65ab]
ebhir daṣṭe viṣavegapravṛttiḥ
sphoṭotpattir jvaradāhau bhramaś ca |
khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitaṃ cātitīvraṃ
tataḥ prāṇais tyājyate kṣipram eva |
[cf. 1938 ed. 5.8.66]
ugramadhyaviṣair daṣṭāṃś cikitset sarpadaṣṭavat |
[cf. 1938 ed. 5.8.67ab]
daṃśamandaviṣāṇān tu cakratailena secayet |
vidārigandhāditailena sukhoṣṇenāthavā punaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.70]
ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇṇaiḥ pracchitam pratisārayet |
[cf. 1938 ed. 5.8.67cd]
rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ |
mātuluṃgāmlagomūtrapiṣṭañ ca surasāgrajaṃ |
[cf. 1938 ed. 5.8.68]
lepe sukhoṣṇañ ca tathā gomayaṃ hitam ucyate ||
sarpiḥ kṣaudrayutaṃ pāne kṣīram vā vahuśarkaraṃ |
[cf. 1938 ed. 5.8.69]
guḍodakaṃ vā suhitaṃ caturjātakavāsitaṃ |
[cf. 1938 ed. SS.5.8.71cd]
śikhikukkuṭabarhāṇi saindhavaṃ tailam eva ca |
[cf. 1938 ed. SS.5.8.72cd]
kuryāc cotkārikāsvedaṃ viṣaghnair upanāhanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.71ab]
dhūpo hanti prayukto 'yaṃ śīghraṃ vṛścikajaṃ viṣam |
kusuṃbhapuṣpaṃ rajanī niṣyā vā kṣaudrakaṃ tṛṇam |
[cf. 1938 ed. 5.8.73]
ebhir ghṛtāktair dhūpas tu pāyudeśaprayojitaḥ ||
nāśayed āśu kīṭotthaṃ vṛścikasya ca yad viṣam |
[cf. 1938 ed. 5.8.74]
lūtāviṣaṃ ghoratamaṃ durvijñeyatamañ ca yat |
duścikitsyatamañ cāpi bhiṣagbhir mandabuddhibhiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.75]
saviṣaṃ nirviṣañ cedam ity evaṃ saviśaṃkite |
viṣaghnam eva karttavyam avirodhi yad auṣadham |
[cf. 1938 ed. 5.8.76]
agadānāṃ hi saṃyogo viṣaduṣṭasya yujyate |
nirviṣe mānave yukto 'gadaḥ saṃpadyate gadaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.77]
tasmāt sarvaprayatnena jñātavyo viṣaniścayaḥ ||
ajñātvā viṣasadbhāvaṃ bhiṣag vyāpādayen naram ||
[cf. 1938 ed. 5.8.78]
yadvat prasūtena navāṃkureṇa
na vyaktajāti pratibhāti vṛkṣaḥ |
tadvad durālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ
viṣaṃ śarīre pravikīrṇṇamātraṃ |
[cf. 1938 ed. 5.8.79]
īṣatsakaṇḍū pracalañ ca koṭham
avyaktavarṇṇaṃ prathame 'hani syāt |
anteṣu śūnaṃ parinimnamadhyam
pravyaktavarṇṇañ ca dine dvitīye |
[cf. 1938 ed. 5.8.80]
tryaheṇa tad darśayatīha daṃśaṃ
viṣaṃ caturthe 'hani kopam eti |
ato 'dhike 'hni prakaroti janto
viṣaprakopaprabhavān vikārān |
[cf. 1938 ed. 5.8.81]
ṣaṣṭhe dine viprasṛtan tu sarvān
marmapradeśān bhṛśam āvṛṇoti |
tat saptame 'tyarthaparītagātraṃ
vyāpādayet martyam atipravṛddhaṃ |
[cf. 1938 ed. 5.8.82]
yās tīkṣṇacaṇḍograviṣā hi lūtās
tāḥ saptarātreṇa naraṃ nihanyuḥ |
ato 'dhikenāpi nihanyur anyā
yeṣāṃ viṣaṃ madhyamavīryam uktaṃ |
[cf. 1938 ed. 5.8.83]
yāsāṃ kanīyo viṣavīryam uktaṃ
tāḥ pakṣamātreṇa vināśayanti |
tasmāt prayatnaṃ bhiṣag atra kuryād
ā daṃśapātād viṣaghātavegaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.84]
viṣan tu lālānakhamūtradaṃṣṭrā
rajaḥpurīṣair atha cendriyeṇa |
saptaprakāraṃ visṛjanti lūtās
tad ugramadhyāvaravīryam uktaṃ ||
[cf. 1938 ed. 5.8.85]
koṭhaṃ sakaṇḍūsthiram alpamūlaṃ
lālākṛtaṃ mandarujaṃ vadanti |
coṣaś ca kaṇḍūś ca pulāyikāś ca
dhūmāyanaṃ caiva nakhāgradaṃśe |
[cf. 1938 ed. 5.8.86]
daṃśe tu mūtreṇa sakṛṣṇamadhyam |
saraktaparyantam avaihi dīrṇṇam |
daṃṣṭrābhir ugraṃ kaṭhinaṃ vivarṇṇam |
jānīṣva daṃśaṃ sthiramaṇḍalañ ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.87]
rajaḥpurīṣendriyajañ ca viddhi
sphoṭaṃ prapakvāmalapīlupāṇḍum |
etāvad etat samudāhṛtaṃ te
vakṣyāmi lūtāprabhavaṃ pramāṇam |
[cf. 1938 ed. 5.8.88]
sāmānyato daṣṭam asādhyasādhyaṃ
cikitsitaṃ cāpi viśeṣaṇañ ca ||
[cf. 1938 ed. 5.8.89]
viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācid ṛṣisattamaṃ |
vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvāśramapadaṃ kila |
[cf. 1938 ed. 5.8.90]
kupitasya munes tasya lalāṭāt svedabindavaḥ |
niyetur darśanād eva raves tatsamavarcasaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.91]
lūne tṛṇe maharṣiṇā dhenvarthe sambhṛte 'pi ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.92ab]
apakārāya varttante nṛpaśāsanavāhane |
[cf. 1938 ed. 5.8.92ef]
yasmāl lūnaṃ tṛṇaṃ prāptā munes te svedabindavaḥ |
tasmāl lūtā vibhāvyante saṃkhyayā tāś ca ṣoḍaśaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.93]
kṛcchrasādhyās tathāsādhyā lūtās tu dvividhāḥ smṛtāḥ |
tāsām aṣṭau kṛcchrasādhyā varjyās tāvatya eva tu ||
[cf. 1938 ed. 5.8.94]
trimaṇḍalā tathā svetā kapilā pītikā tathā |
alamūtraviṣe raktā kasanā cāṣṭamī smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.8.95]
tābhir daṣṭe śiroduḥkham ādaṃśe kaṇḍur eva ca |
bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ śleṣmikavātikāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.96]
sauvarṇṇikā lājavarṇṇā jāliny eṇīpadī tathā |
kṛṣṇāgnimukhyau kākāṇḍā mālāguṇy aṣṭamī smṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.97]
tābhir daṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca |
jvaro dāho 'tisāraś ca gadāḥ syuś ca tridoṣajāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.98]
piṭakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca ||
śophā mahānto mṛdavo raktāḥ śyāvāś calās tathā |
[cf. 1938 ed. 5.8.99]
sāmānyaṃ sarvalūtānām etad ādaṃśalakṣaṇam |
viśeṣalakṣaṇaṃ tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitam |
[cf. 1938 ed. 5.8.100]
trimaṇḍalāyā bahalaṃ daṃśaḥ kṛṣṇaṃ kṣaraty asṛk |
bādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭis tathā dāhaś ca netrayoḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.101]
tatrārkamūlaṃ rajanī nākulī pṛśniparṇṇikā ||
nastaḥ karmaṇi śasyante pādābhyaṅgāñjaneṣu ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.102]
śvetāyāḥ piḍakā daṃśe śvetā kaṇḍūmatī bhavet |
dāhamūrcchājvaravatī visarpakledarukkarī ||
[cf. 1938 ed. 5.8.103]
tatra candanarāsnailahareṇunalavañjulāḥ |
kuṣṭhalāmajjakaṃ vakraṃ naladaṃ cāgado hitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.104]
ādaṃśe piṭakā tāmrā sthirā kapilayā bhavet |
śiraso gauravaṃ dāho bhavej jantoś ca netrayoḥ ||
[cf. 1938 ed. 5.8.105]
padmapadmakakuṣṭhailakarañjakakubhatvacaḥ |
sthirākampilyāpāmārgadūrvābrāhmyau viṣāpahāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.106]
ādaṃśe piṭakā pītā pītayā jāyate sthirā |
tathā cchardijvaraḥ śūlo rakte syātāñ ca locane |
[cf. 1938 ed. 5.8.107]
tatreṣṭhāḥ kakubhośīramuñjābalvajavañjalāḥ |
kuśakāśavaṃśakiṇihīśirīṣakakubhatvacaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.108]
raktamaṇḍalavaddaṃśe piṭakāḥ sarṣapā iva |
dūyate tāluśoṣaś ca dāhaś cālaviṣānvite |
[cf. 1938 ed. 5.8.109]
tatra priyaṅguhrīverakuṣṭhalāmajjakāni vā |
agadaḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.110]
pūtimūtraviṣādaṃśo visarpī kṛṣṇaśoṇitaḥ |
kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.111]
manaḥśilālamadhukakuṣṭhapadmakacandanaiḥ |
lāmajjakayutais tatra viṣanāśaḥ prakīrttitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.112]
daṃśaḥ sapāṇḍupiṭako dāhakledasamanvitaḥ |
raktayā raktaparyanto vijñeyaś coṣasaṃyutaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.113]
cikitsā tatra hrīveracandanośīrapadmakaiḥ |
karttavyārjunaśelubhyāṃ tvagbhir āmrātakasya ca |
[cf. 1938 ed. 5.8.114]
picchilaṃ kasanādaṃśo rudhiraṃ śītalaṃ sravet |
śvāsakāsau ca tatroktaṃ raktalūtācikitsitam |
[cf. 1938 ed. 5.8.115]
sarveṣām eva yuñjīta viṣe śleṣmātakatvacam |
dhīraḥ sarvavikāreṣu tathā cākṣīvapippalam |
[cf. 1938 ed. 5.8.120]
kṛcchrasādhyā viṣā hy aṣṭau lūtāḥ proktā yathāgamaṃ |
avāryaviṣavīryāṇāṃ lakṣaṇāni nibodha me |
[cf. 1938 ed. 5.8.121]
dhyāmaḥ sauvarṇṇikādaṃśaḥ sapheno matsyagandhikaḥ |
kāsaśvāso jvaras tṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇāḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.122]
dhyāmaṃ pūti sraved raktam ādāṃśe lājavarṇṇayā |
dāho mūrcchātisārau ca śiroduḥkha ca jāyate |
[cf. 1938 ed. 5.8.123]
ghoro daṃśaś ca jālinyā rājimān avadīryate |
stambhaḥ śvāsas tamovṛddhis tāluśoṣaś ca tatkṛtaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.124]
eṇīpadyā mahādāho daṃśaḥ kṛṣṇatilākṛtiḥ |
tṛṣṇāmūrcchājvaracchardiḥ śvāsakāsasamanvitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.125]
kṛṣṇayā kṛṣṇaparyanto nimnamadhyo 'ticoṣavān |
pāṇḍumūrcchāvamīdāhaḥ śvāsakāsasamanvitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.125.add-1]
daṃśo 'gnimukhyo vijñeyo dagdhaḥ sphoṭāḥ savedanaḥ |
coṣakaṇḍūromaharṣo dāhajvaranipīḍataḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.125.add-2]
daṃśaḥ kākāṇḍikādaṣṭe pāṇḍurakto 'tivedanaḥ |
hikkākāsas tṛṣāmūrcchānidrāhṛdrogapīḍitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.126]
rakto daṃśo dhūmagandhir mālāguṇyātivedanaḥ |
vidīryate ca bahudhā dāhamūrcchājvarānvitaḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.127]
asādhyānām api bhiṣak prayuñjīta cikitsitam ||
doṣocchrāyaviśeṣeṇa cchedakarmavivarjitam |
[cf. 1938 ed. 5.8.128]
sādhyābhir atha lūtābhir daṣṭamātrasya dehinaḥ |
vṛddhipatreṇa matimāṃ samyag ādaṃśam uddharet |
[cf. 1938 ed. 5.8.129]
jamboṣṭhena sutaptena dahed ākaravāraṇāt |
[SS.5.8.129.add-1]
madhusaindhavasaṃyuktair agadair lepayet tataḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.131ab]
kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyeṇa kusumbhamadhusaindhavaiḥ |
[cf. 1938 ed. 5.8.133ab]
kiṇvaguggulagodantapārāvatamalair api |
viṣavṛddhikarañ cānnaṃ hitvā saṃbhojanaṃ hitam |
[cf. 1938 ed. 5.8.137]
viṣebhyaḥ khalu sarvebhyaḥ karṇṇikām arujāṃ sthirām |
pracchayitvā madhuyutaiḥ śodhanīyair upācaret |
[cf. 1938 ed. 5.8.138]
sadāhapākāny annena cikitsed dṛṣṭavān bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 5.8.138 add]
saptaṣaṣṭhasya kīṭānāṃ śatasyaitad vibhāgaśaḥ |
daṣṭalakṣaṇam ākhyātaṃ cikitsāñ cāpy ataḥ param |
[cf. 1938 ed. 5.8.139]
saviṃśam adhyāyaśatam etad uktaṃ vibhāgaśaḥ |
ihoddiṣṭān anirdiṣṭān arthān vakṣyāmi cottare ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140]
śāstraṃ śāstrasamutpattiṃ vyādhikāryabālābalaṃ
sūtrabhūtaṃ samāsena ślokasthānaṃ pracakṣate ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 1]
doṣāhārāpacāraiś ca sāgantuvyādhilakṣaṇam |
avasthālakṣaṇañ caiva nidānaṃ sthānam ucyate ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 2]
sambhavaś caiva dehasya dhāturindriyamarmasu |
sirādīnāñ ca sarveṣāṃ śārīre kathitam mayā |
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 3]
yathāsthānopadiṣṭānāṃ viditānāñ ca lakṣaṇaiḥ |
vyādhīnāṃ sādhanaṃ śāstre cikitsitam iti smṛtam ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 4]
sthāvare jaṅgame caiva viṣe hitavikalpanam |
sādhanaṃ caiva kārtsnye kalpasthānaṃ tad ucyate ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 5]
sāhasro vistaraḥ pūrvaṃ prajāpatimukhodbhavaḥ |
saviṃśadadhyāyaśataṃ mayā vatsa prakīrttitam ||
[cf. 1938 ed. 5.8.140 add 6]
sanātanatvāt vedānām akṣaratvāt tathaiva ca |
dṛṣṭādṛṣṭaphalatvāc ca hitatvāc cāpi dehinām |
[cf. 1938 ed. 5.8.141]
vāksamūhārthavistārāt pūjitatvāc ca dehiṣu |
cikitsitāt puṇyatamaṃ na kiñcid api suśruta |
[cf. 1938 ed. 5.8.142]
ṛṣer indraprabhāvasya tasmād amṛtajanmanaḥ |
dhārayitvedam amalaṃ matam paramasammatam |
uktācārasamācāraḥ pretya ceha ca nandati |
[cf. 1938 ed. 5.8.143]
śeṣāṇām api tantrāṇāṃ yuktijño lokabāndhavaḥ |
[5.8.143 add 1]
yat kiṃcid ābādhakaran tad yasmāc chalyasaṃjñitaṃ |
vyāptāny aṅgāny atasatasem. ato PUL-818 tena śalyajñānena sūriṇāsūriṇāem. bhūriṇā PUL-818 |
[5.8.143 add 2]
atasem. ato PUL-818 sūriṇāem. bhūriṇā PUL-818
ataś cāsya viśeṣeṇa gatir na pratiṣidhyate |
yathā svaviṣayasthasya rājño balavato gatiḥ |
[5.8.143 add 3]
upadravāṇāṃ nirdeśo nidānaṃ vyañjanāni ca |
jvarādīnāñ cikitsārtham uttaran tantram ucyate ||
[5.8.143 add 4]
bhavati cātra ||
idan tu yaḥ pañcasu sanniveśitam |
saviṃśadadhyāyaśataṃ sahottaram |
paṭhet sa rājño 'rhati vaidyapūjitaḥ |
kriyām prayoktuṃ bhiṣag āgatakramaḥāgatakramaḥem. āgamajñaḥ PUL-818 ||
[5.8.143 add 5]
āgatakramaḥem. āgamajñaḥ PUL-818
annarakṣā sthāvaraviṣaṃ jaṅgamañ ca viṣaṃ tathā |
sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ sarpadaṣṭacikitsitam ||
mūṣikā dundubhiś caiva kīṭākalpena cāṣṭamaḥ ||
[5.8.143 add 6]
sauśrute śalyatantre kalpasthānaṃ samāptam || ❈ ||
[Chapter colophon]
sauśrute śalyatantre kalpasthānaṃ samāptaṃ ||
One of the only two places in the Nepalese version where this phrase appears. The other is Suśrutasaṃhitā 6.60.2. The latter location also adds the phrase śruṇu vatsa suśruta, similar to the marginal note of a scribe of MS H here. Note that in the Nepalese version, it is Divodāsa, the king of the earth, who teaches the medical discipline to Suśruta, not Dhanvantari, king of Kāśī, as in the vulgate. The reading of the parallel verse in the Aṣṭāṅgasaṅgraha (1.8.89) supports the reading amitra. Cf. Mādhavanidāna (69.8cd–9ab) udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca | jṛmbhaṇaṃ vepanaṃ śvāso mohaḥ patraviṣeṇa tu || Cf. Mādhavanidāna (69.9cd–10ab) muṣkaśo 'thaḥ phalaviṣair dāho 'nnadveṣa eva ca | bhavet puṣpaviṣaiś chardir ādhmānaṃ śvāsa eva ca || Cf. Mādhavanidāna (69.10cd–11ab) tvaksāraniryāsaviṣair upayuktair bhavanti hi | āsyadaurgandhyapāruṣyaśirorukkaphasaṃsravāḥ || Cf. Mādhavanidāna (69.11cd–12ab) phenāgamaḥ kṣīraviṣair viḍbhedo gurugātratā | hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣair mūrcchā dāhaś ca tāluni || Cf. Mādhavanidāna (gurujihv) prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇy etāni nirdiśet | Cf. Carakasaṃhitā 6.23.24: laghu rūkṣam āśu viśadaṃ vyavāyi tīkṣṇaṃ vikāsi sūkṣmaṃ ca | uṣṇam anirdeśyarasaṃ daśaguṇam uktaṃ viṣaṃ tajjñaiḥ || Carakasaṃhitā 6.23.25: raukṣyād vātam aśaityāt pittaṃ [...] | Cf. Carakasaṃhitā 6.23.26: tīkṣṇatvān marmaghnaṃ [...]| Carakasaṃhitā 6.23.25: [...] saukṣmyād asṛk prakopayati || The scribe of MS H first copied the same text as MS K, but corrected it to read with the vulgate. He must have known another manuscript with the correct reading. The old reading of K appears to be a plain textual error. Cf. Carakasaṃhitā 6.23.26: śīghraṃ vyavāyibhāvād āśu vyāpnoti kevalaṃ deham | [...] prāṇaghnaṃ tad vikāsitvāt || Cf. Carakasaṃhitā 6.23.27 durupakramaṃ laghutvād vaiśadyāt syād asaktagatidoṣam | Ḍalhaṇa noticed the reading in witness K: asaktagativaiśadyāt iti kecit paṭhanti (Ācārya 1938: 565a). Ḍalhaṇa noticed the Nepalese readings of bhramaṃ for the vulgate's vaman (Ācārya 1938: 565b). The expected gemination in -uddhvasta- is not found in MS K, but this is a valid grammatical optional form. Ḍalhaṇa noted the reading of our manuscripts on 28c (Ācārya 1938: 565). The character śū in c is hard to read in witness K, and this same character has a similar flaw in witness H and is corrected in the margin. This suggests that H was copied from K or a very close intermediate witness that copied the error of K. The reading of the K witness is grammatically clearer than the vulgate. The erroneous reading of nominative naraḥ in H may be the reason for the rewriting of this verse in the vulgate. Gayadāsa on the next verse shows that he read the same syntax as the Nepalese version. Note the scribal addition in the margin, including the phrase iti pāṭhaḥ, indicating awareness of multiple manuscript readings. Aṣṭāṅgasaṅgraha Utt.40.55. Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā Utt.35.21. Witness H separates these names with daṇḍas, which is helpful to some extent. Ḍalhaṇa noted a variant reading of this verse that bears a close relationship to the Nepalese transmission: tatrāpy anantāṃ saha sarvagandhair vacāṃ tu piṣṭvā surayā 'numārgam/ siñcet tathā mṛtsahitābhir adbhir mārgo 'sti nānyo yadi tena gacchet SS 5.3.12 (Ācārya 1938: 568). Vulgate verse 5.3.32ab, kīṭair daṣṭān ... samupācaret does not appear here in the Nepalese witnesses, but it does appear, mutatis mutandis, at 5.8.42 (Ācārya 1938: 588). The scribal correction of ra to rā in both witnesses K and H shows H's dependence on K or an exceptionally accurate unknown intermediate, or that the scribe of H corrected K. Mādhavanidāna 69.21: kṣīṇakṣate mehini kuṣṭhayukte rūkṣe ’bale garbhavatīṣu cāpi | śastrakṣate yasya na raktam eti rājyo latābhiś ca na saṃbhavanti 21. Corresponds to the passage in MS H after SS.5.3.39.add1. The wording also corresponds to Suśrutasaṃhitā 1.45.205ab, where it describes how alcohol has a pervasive effect on the body. We add saran tu because of its occurrence in the parallel passage at 5.3.39.add2 Most of this verse is presented as a marginal insertion in witness K and the insertion in MS K after SS.5.3.39.add1. Mādhavanidāna 69.19. Mādhavanidāna 69.20. Some similarity to Mādhavanidāna 69.24cd. Most of this added as a marginal insertion in witness K. This passage in MS H corresponds to SS.5.3.35.add2 and 5.3.35.add3. Mādhavanidāna 69.21: kṣīṇakṣate mehini kuṣṭhayukte rūkṣe ’bale garbhavatīṣu cāpi | śastrakṣate yasya na raktam eti rājyo latābhiś ca na saṃbhavanti 21. We emend to the singular sakaṇṭhabhaṅgaḥ with the vulgate, for grammar, though the author may have intended a plural sense. Mādhavanidāna 69.22. Mādhavanidāna 69.23. Mādhavanidāna 69.24ab. The Nepalese witnesses agree in reading vāsukī with long final -ī. This is probably a transfer of the type documented in Oberlies 2003: 82-85, para. 3.3. There is some scribal confusion in witnesses K and H about the second term in the first compound. Possibly dvipa "elephant" has been corrected to dvīpin "tiger". In H, dvija has been added in the margin. The reading sarvāś seems to be sure in K and H, though sarpāḥ would be an easier reading. We emend against K and H, since daṣṭalakṣaṇa is mentioned as the topic at the start of this passage and is attested in the vulgate. The Vācaspatyam has a reading sarvasarpavyañjanāvabodha, which is closer to the vulgate and suggests that others too found this phrase hard to construe. We emend against K and H since khurakhuraka, which is a documented lexeme, appears later in this same passage. This is an onomatapoeic word for "gurgling." The vulgate version, ghurghuraka also appears in dictionaries. Note the variant rājīmat, an attested alternative to rājimat. We emend against K and H to follow the repeated syntactic pattern of the passage and for sense. It may be that the scribe of K mistook nā for mā. We emend to a nominative for -jvara since the MS readings are extremely clear for the visarga on -saṅgaḥ. The reading tāḥsv of witnesses H and K is hard to account for. The confusion may have arisen over the ligature of a conjectured reading tās tv ekaikaṃ. Unusually, viṣaḥ has masculine gender in both witnesses K and H. The Siddhāntakaumudī allows a masc. form. Note the erroneous over-correction by the scribe of witness H. Ḍalhaṇa noted that his text of 4.44cd, that began dhyāyati prathame vege was not read by some authorities (kecid ācāryāḥ). The Nepalese version does not read exactly as the vulgate or Ḍalhaṇa, but it is similar, and not absent. The root must be vaś, against the Nepalese transmission. We read viṣanāśane, agreeing with the acc. dual of nastaḥkarmāñjane, against the Nepalese witnesses K and H, because an accusative does not construe. It is most unlikely to be an adverbial form qualifying yuñjyat. At this point in manuscript K, the scribe's eye skipped from the word yavāgūṃ forward to the phrase yavāgūn dāpayed dhitāṃ in verse 5.5.26b. A different scribe noticed this and added an asterisk to the text and inserted the skipped passage at the bottom of the folio, between two asterisks. This addition is very faint. We emend ntu to rtu; the readings of this akṣara in the Nepalese manuscripts are hard to judge, but on balance it looks as if scribes at an earlier stage of transmission may have misread rtu as ntu. These two hemistiches are in different eleven-syllable metres, śālinī and indravajrā. The vugate casts the same general material into two śālinī hemistiches. We emend against the Nepalese manuscripts, following the sense of asthnā in the vulgate text. There is no mañjiṣṭhā varga; there is a plant vakra. We emend to avārya- against the Nepalese manuscripts, following the sense and the vulgate text. This chapter is numbered chapter 6 in witnesses N and H. I emend the Nepalese reading kokilā in accordance with the vulgate, for grammar. One solution would be to read kokilā, but there is no other evidence for this lexeme. I emend the Nepalese reading lālanā in accordance with the vulgate, for metre (in the case of K, which is short of a syllable) and to provide a subject for the sentence. The use of the instrumental also follows the grammatical pattern of rat-names in the subsequent paragraphs. Reading K as an ablative, lālanāc chardi still leaves the verse short of a syllable. The expression śiśur mūṣikasaṃsthitaiḥ is problematic. Various ideas for emendation do not greatly help. The Nepalese witnesses are clear about the lack of visarga after kuṣṭhailā. Ḍalhaṇa noted that the commentator Gayadāsa had this reading, suvānto ... pibet, i.e., the Nepalese reading. We emend to viṭsaṅga, a known condition. Witness K is so effaced at this point that one could project any reading on it. Witness H has post corr. tamperings that obscure its readings. The vulgate retains the -ṭch- conjunct at this place in the text, albeit in different words. Probably it is the sandhi of viṭ+śaṅga (Macdonell para. 53a: -ṭ+ś- to -ṭch-) with the common Nepalese scribal insensitivity to the s/ś distinction. We add cātra dāpayet following MS H and Ḍalhaṇa's citation of this reading from Gayadāsa. MS K is impossible to read definitively here. The text aṅkoṭha...viṣāpaham in the vulgate's 5.7.18ab reads like a marginal note that has migrated into the main text. The Nepalese MSS support the reading agamṛttikā, a reading attested by Jejjaṭa as cited by Ḍalhaṇa in his comment on this verse. We emend to the vulgate's gomayasvaraso against the Nepalese MSS. Unfortunately, the reading of MS K has been overwritten perhaps by a second hand and the result is unclear. The reading cāṅge syuḥ is almost certainly erroneous but emendations such as cāṅgeṣu, cāṅgasya do not help materially. Ḍalhaṇa recorded variant versions of this verse known to Jejjaṭa, Gayadāsa and others. We emend to the vulgate text. The patient was previously bathed, and the Nepalese readings, though probably representing a different reading, are not coherent. This chapter is numbered chapter 7 in witness H. Note the unanimous Nepalese MS reading MIA bhūja for OIA bhūrja. Cited in the Rasavaiśeṣika (Muthuswami 1976, p. 55, sūtra 136). Note the BHS form pīṣayet and see discussion in the translation. We emend -nāgagater of the Nepalese witnesses to -nāgapater, for the sense and following the vulgate. Ḍalhaṇa was aware of the reading -viṭkam, which he called "sensible'' (subodham). The conjecture ucciṭiṅgāgnyalpavācaḥ is uncertain. We emend vegā to rogāḥ for sense and on the pattern of SS.5.8.8 and 5.8.15. K's reading bhavanti ha is an uncommon but known phrase in the Nidāna, Kalpa, and Uttara sthānas. The passive vakṣyate should be a plural governed by nominatives. Or the verb should be taken as transitive. The Nepalese MSS agree on the reading daṣṭeti, which is hard to construe. The vulgate's daṣṭasya has been adopted. Note that witness H has a marginal insertion altering the text of K to read instead daṃśavedanāwith the vulgate. The vulgate version of this and following passages are in prose. The Nepalese version here is in vipulā forms of anuṣṭubh. The Nepalese reading was known to Ḍalhaṇa, who quoted it as the reading "of some" (Ācārya 1938: 587): pratisūryaḥ piṅganāso bahulomā mahāśirāḥ | tathā nirupamaś ceti pañca goudherakāḥ smṛtāh || tair bhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat | rujaś ca vividhākārā granthayaś ca sudāruṇāḥ ||. In spite of describing broadly similar animals and symptoms, the Nepalese version and the vulgate texts differ so much that it is only marginally worth collating them against each other. The reading koṭhajanme of both witnesses K and H can only be a dual and that makes no sense and does not agree with dāruṇam. We emend to samvāhikā with the vulgate reading in 5.8.34, against the clear gam- in both witnesses K and H. This suggests that the latter reading predates witness K. In MS K, there is an original scribal deletion of kā in kapikālā. And a few characters later, there is a scribal note in the lower margin saying, ṣaṭ proktās tu pipīlikāḥ, a reading we find in MS H and the vulgate that completes the number of syllables for a good śloka. Note also the scribal marginal note at the same place in MS H, noting a variant reading karṇṇilā (for kapilā) as being``in another book.'' We treat this as one verse with variants, but the Nepalese text is approximately the vulgate's 5.8.43 a + c. It is hard to construe the sentence with the locative madhye found in both N and H. The emendation is done with an eye to the vulgate text, which is more coherent at this point. I emend to the colour-word mecaka following the vulgate. Witness K omits the first syllable of this word; witness H reads modaka ``sweet'' which is nowhere attested as the name of a scorpion, although K does read dakaś that suggests it might once have read the same as H. I emend to the f. pl. vedanā with the vulgate and against the Nepalese witnesses, for sense and to govern eti. Note the scribal correction to the vulgate version in MS H. Inexplicably, both Nepalese witnesses read a genitive with a long ā. The form ajñātvād is clear in both Nepalese witnesses, but is perhaps an attraction to the -tvāt causation suffix, although that would require a following genitive. Presumably sensing vyaktajāti as neuter. Oddly, witness H has a marginal gloss changing a correct reading The Nepalese witnesses read ve for dhe in dhenvarthe. The letters va and dha are similar in Nepalese script, but not identical and they are routinely distinguished correctly by our scribes. The present case may point to an error in a common ancestor to both manuscripts K and H. The most common form of the plant name is kampillaka; kampilya, as read in witness H, is attested in MW (252), but witness K could be attesting an unknown form kampilī. In witness K, the ca of cala- has a superscript blob perhaps indicating uncertainty about the vowel length. Witness H omits the second half of this stanza, dūyate...cālaviṣānvite; probably a saut du même au même from iva to ite. Witness K has a hole over the word before -viṣa- and witness H has a gap at that point in which the scribe did not write. Both witnesses seem to have a final -ra, which suggests that the obscured word was not avārya. We emend to the vulgate's dhyāmaḥ against the Nepalese witnesses, for sense. We emend to the vulgate's dhyāmam, for gender concord. We emend to eṇīpadyā, for syntax, on the pattern of other verses. Note the metathesis of madhū- in witness K. Another metathesis of agadair in witness K. Irregular epenthetic sandhi of dhātur, metri causa. I witness H, the gap of four characters after vi-suggests a fault at this point in its exemplar. This verse is present in MS Lahore PUL 818, fol. 31. This verse is present in MS Lahore PUL 818, fol. 31. This verse is present in MS Lahore PUL 818, fol. 31. This verse is almost identical to SS 1.3.27--28.