Printed edition: Ācārya 1938: Uttaratantra 1-30
The Suśrutasaṃhitā of Suśruta, with the Nibandhsangraha
Commentary of Śrī Ḍalhaṇācārya|
Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary
of Śrī Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī
Gayadāsāchārya on Nidānasthāna, edited from the begining to the
9th ādhyāya of Cikitsāsthāna by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya
and the rest by Nārāyaṇ Rām Āchārya
Nirṇaya Sāgar Press
| Siglum | A |
|---|
Revision history
| 2021-04-04 | Separated lots of sandyakṣaras; commented out the adhyāyas other than 6.17 to lighten Saktumiva's collation load| |
|---|---|
| 2021-05-29 | Fixed some more sandyakṣaras| |
| 2021-08-23 | Fixed some more sandyakṣaras and word breaks| |
| 2022-02-12 | Made some corrections in chapter 19 and divided one verse into two xml ids |
| 2026-01-09 | Fixed alignment issues, changed the tags of trailers, and commented out chapter 24 |
| 2026-01-20 | Restructuring of the Uttaratantra xml files. The xml files are now divided according to the internal naming of the sections, Śālākyatantra (adhyāyas 1-26), Kumāratantra (27-38), Kāyacikitsātantra (39-59), Bhūtavidyātantra (60-62), Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66). |
Text transcription
| A |
[uttaratantram]
prathamo 'dhyāyaḥ |
vakṣyāmi bahudhā samyag uttare 'rthān imān iti ||
nikhilenopadiśyante yatra rogāḥ pṛthagvidhāḥ ||
ye ca vistarato dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ ||
upasargādayo rogā ye cāpy āgantavaḥ smṛtāḥ ||
yuktārthā yuktayaś caiva doṣabhedās tathaiva ca ||
mahatas tasya tantrasya durgādhasyāmbudher iva ||
saṅkhyayā lakṣaṇaiś cāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca ||
dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅnayanabudbudam ||
palaṃ bhuvo 'gnito raktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt ||
dṛṣṭiṃ cātra tathā vakṣye yathā brūyād viśāradaḥ ||
kṛṣṇāt saptamam icchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ ||
yathākramaṃ vijānīyāt pañca ṣaṭ ca ṣaḍeva ca ||
anupūrvaṃ tu te madhyāś catvāro 'ntyā yathottaram ||
śuklakṛṣṇagatas tv anyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigato 'paraḥ |
tataḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhaś cāpāṅgagaḥ smṛtaḥ ||
jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ ||
medas tṛtīyaṃ paṭalam āśritaṃ tvasthi cāparam ||
sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kālakasya ca ||
sirānusāribhir doṣair viguṇair ūrdhvam āgataiḥ ||
tatrāvilaṃ sasaṃrambham aśrukaṇḍūpadehavat ||
saśūlaṃ vartmakoṣeṣu śūkapūrṇābham eva ca ||
dṛṣṭvaiva dhīmān budhyeta doṣeṇādhiṣṭhitaṃ tu tat ||
vidadhyān netrajā rogā balavantaḥ syur anyathā ||
vātādīnāṃ pratīghātaḥ prokto vistarataḥ punaḥ ||
prasaktasaṃrodanakopaśokakleśābhighātād atimaithunāc ca ||
svedād atho dhūmaniṣevaṇāc ca charder vighātād vamanātiyogāt |
bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇāc ca netre vikārān janayanti doṣāḥ ||
raktāt ṣoḍaśa vijñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ ||
hatādhimantho nimiṣo dṛṣṭir gambhīrikā ca yā ||
yāpyo 'tha tanmayaḥ kācaḥ sādhyāḥ syuḥ sānyamārutāḥ ||
asādhyo hrasvajāḍyo yo jalasrāvaś ca paittikaḥ ||
abhiṣyando 'dhimantho 'mlādhyuṣitaṃ śuktikā ca yā ||
asādhyaḥ kaphajaḥ srāvo yāpyaḥ kācaś ca tanmayaḥ ||
dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇaś ca yaḥ ||
śleṣmopanāhaḥ sādhyās tu kathitāḥ śleṣmajeṣu tu ||
śukraṃ na sādhyaṃ kācaś ca yāpyastajjaḥ prakīrtitaḥ ||
sirājātāñjanākhyā ca sirājālaṃ ca yat smṛtam ||
ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi ||
asādhyāḥ sarvajā yāpyaḥ kācaḥ kopaś ca pakṣmaṇaḥ ||
prastāryarmādhimāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā ||
tathārśovartma śuṣkārśaḥ śarkarāvartma yac ca vai ||
aklinnavartma kumbhīkā bisavartma ca sidhyati ||
ṣaṭsaptatir vikārāṇām eṣā saṃgrahakīrtitā ||
śuklabhāge daśaikaś ca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ ||
bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau |
bhūya etān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ ||
dvitīyo 'dhyāyaḥ |
krimigranthiś ca vijñeyā rogāḥ sandhigatā nava ||
granthirnālpo dṛṣṭisandhāvapākaḥ kaṇḍūprāyo nīrujastūpanāhaḥ ||
tān vai srāvān netranāḍīm athaike tasyā liṅgaṃ kīrtayiṣye caturdhā ||
śvetaṃ sāndraṃ picchilaṃ saṃsravedyaḥ śleṣmāsrāvo nīrujaḥ sa pradiṣṭaḥ ||
pītābhāsaṃ nīlamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittāsrāvaḥ saṃsravet sandhimadhyāt ||
jātā sandhau kṛṣṇaśukle 'lajī syāt tasminn eva khyāpitā pūrvaliṅgaiḥ ||
nānārūpā vartmaśuklasya sandhau caranto 'ntarnayanaṃ dūṣayanti ||
tṛtīyo 'dhyāyaḥ |
sirā vyāpyāvatiṣṭhante vartmasvadhikamūrcchitāḥ ||
vikārāñjanayanty āśu nāmatas tān nibodhata ||
tathārśovartma śuṣkārśastathaivāñjananāmikā ||
kliṣṭakardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca ||
arbudaṃ nimiṣaś cāpi śoṇitārśaś ca yat smṛtam ||
ekaviṃśatirityete vikārā vartmasaṃśrayāḥ ||
abhyantaramukhī bāhyotsaṅge 'dho vartmanaś ca yā ||
kumbhīkabījapratimāḥ piḍakā yās tu vartmajāḥ ||
srāviṇyaḥ kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ |
piḍakāś ca rujāvatyaḥ pothakya iti saṃjñitāḥ ||
piḍakā yā kharā sthūlā sā jñeyā vartmaśarkarā ||
sūkṣmāḥ kharāś ca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate ||
vyādhireṣa samākhyātaḥ śuṣkārśa iti saṃjñitaḥ ||
mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sāñjananāmikā ||
savarṇābhiḥ samābhiś ca vidyādbahalavartma tat ||
na samaṃ chādayed akṣi bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ ||
akasmāc ca bhaved raktaṃ kliṣṭavartma tad ādiśet ||
tadā klinnatvam āpannam ucyate vartmakardamaḥ ||
dāhakaṇḍūparikledi śyāvavartmeti tan matam ||
kaṇḍūnis todabhūyiṣṭhaṃ klinnavartma tad ucyate ||
vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat ||
etadvātahataṃ vidyāt sarujaṃ yadi vārujam ||
vijñeyamarbudaṃ puṃsāṃ saraktamavalambitam ||
cālayatyati vartmāni nimeṣaḥ sa gado mataḥ ||
dāhakaṇḍūrujopetāste 'rśaḥ śoṇitasaṃbhavāḥ ||
sakaṇḍūḥ picchilaḥ kolapramāṇo lagaṇas tu saḥ ||
bisamantarjala iva bisavartmeti tanmatam ||
nirvartayanti pakṣmāṇi tairghuṣṭaṃ cākṣi dūyate ||
vātātapānaladveṣī pakṣmakopaḥ sa ucyate ||
caturtho 'dhyāyaḥ |
syuḥ śuktikā cārjunapiṣṭakau ca jālaṃ sirāṇāṃ piḍakāś ca yāḥ syuḥ ||
prastāri prathitam ihārma śuklabhāge vistīrṇaṃ tanu rudhiraprabhaṃ sanīlam ||
yan māṃsaṃ pracayam upaiti śuklabhāge padmābhaṃ tad upadiśanti lohitārma ||
śukle yat piśitam upaiti vṛddhim etat snāyvarmety abhipaṭhitaṃ kharaṃ prapāṇḍu ||
eko yaḥ śaśarudhiropamas tu binduḥ śuklastho bhavati tam arjunaṃ vadanti ||
jālābhaḥ kaṭhinasiro mahān saraktaḥ santānaḥ smṛta iha jālasaṃjñitas tu ||
kāṃsyābho bhavati site 'mbubindutulyaḥ sa jñeyo 'mṛdurarujo balāsakākhyaḥ ||
pañcamo 'dhyāyaḥ |
catvāra ete 'bhihitā vikārāḥ kṛṣṇāśrayāḥ saṃgrahataḥ purastāt ||
srāvaṃ sraveduṣṇamatīva ruk ca tat savraṇaṃ śukra(śukla)mudāharanti ||
avedanāvan na ca yugmaśukraṃ tatsiddhimāpnoti kadācideva ||
dvitvaggataṃ lohitamantataś ca cirotthitaṃ cāpi vivarjanīyam ||
tad apy asādhyaṃ pravadanti kecidanyac ca yat tittiripakṣatulyam ||
vihāyasīvāc chaghanānukāri tad avraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti ||
saṃcchādyate śvetanibhena sarvaṃ doṣeṇa yasyāsitamaṇḍalaṃ tu ||
ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchilāśruḥ |
vidārya kṛṣṇaṃ pracayo 'bhyupaiti taṃ cājakājātam iti vyavasyet ||
ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ |
śophānvito 'śophayutaś ca pākāv ity evam ete daśa saṃpradiṣṭāḥ ||
dṛṣṭistatathāmlādhyuṣitā sirāṇāmutpātaharṣāvapi sarvabhāgāḥ ||
tasmād abhiṣyandamudīryamāṇamupācaredāśu hitāya dhīmān ||
viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti ||
uṣṇāśrutā pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti ||
srāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti ||
pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti ||
tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanāḥ ||
śiraso 'rdhaṃ ca taṃ vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ ||
saṅgharṣatodanirbhedamāṃsasaṃrabdhamāvilam ||
śiraso 'rdhaṃ ca yena syādadhimanthaḥ sa mārutāt ||
yakṛtpiṇḍopamaṃ dāhi kṣāreṇāktamiva kṣatam ||
mūrcchāśirodāhayutaṃ pittenākṣyadhimanthitam ||
śaityagauravapaicchilyadūṣikāharṣaṇānvitam ||
nāsādhmānaśiroduḥkhayutaṃ śleṣmādhimanthitam ||
raktāsrāvaṃ sanistodaṃ paśyaty agninibhā diśaḥ ||
yad dīptaṃ raktaparyantaṃ tad raktenādhimanthitam ||
ṣaḍrātrādvau mārutottho nihanyān mithyācārāt paittikaḥ sadya eva ||
saṃrambhī pacyate yaś ca netrapākaḥ saśophajaḥ ||
upekṣaṇādakṣi yadādhimantho vātātmakaḥ sādayati prasahya |
rujābhir ugrābhir asādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ ||
hatādhimanthaṃ janayet tam asādhyaṃ vidur budhāḥ ||
paryāyaśaś cāpi rujaḥ karoti taṃ vātaparyāyamudāharanti ||
sudāruṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi ||
kuryād rujo 'ti bhruvi locane vā tamanyatovātamudāharanti ||
śophānvitaṃ lohitakaiḥ sanīlairetādṛgamlādhyuṣitaṃ vadanti ||
muhurvirajyanti ca tāḥ samantād vyādhiḥ sirotpāta iti pradiṣṭaḥ ||
tāmrācchamasraṃ sravati pragāḍhaṃ tathā na śaknotyabhivīkṣituṃ ca ||
saptamo 'dhyāyaḥ |
khadyotavisphuliṅgābhāmiddhāṃ tejobhir avyayaiḥ ||
śītasātmyāṃ nṛṇāṃ dṛṣṭimāhurnayanacintakāḥ ||
paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇam ||
prathame paṭale doṣo yasya dṛṣṭau vyavathitaḥ ||
dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate ||
maṇḍalāni patākāṃś ca marīcīḥ kuṇḍalāni ca ||
dūrasthāny api rūpāṇi manyate ca samīpataḥ ||
yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati ||
mahānty api ca rūpāṇi cchāditānīva vāsasā ||
yathādoṣaṃ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi ||
pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthāni na paśyati ||
dṛṣṭimadhyagate doṣe sa ekaṃ manyate dvidhā ||
timirākhyaḥ sa vai doṣaḥ caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ ||
tasminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgade ||
nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni ca paśyati ||
tatra vātena rūpāṇi bhramantīva sa paśyati ||
pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidguṇān ||
kaphena paśyed rūpāṇi snigdhāni ca sitāni ca ||
hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṃṣy api ca paśyati ||
pītā diśastathodyantamādityamiva paśyati ||
vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ rāgair liṅganāśam ataḥ param ||
kaphāt sitaḥ śoṇitajas tu raktaḥ samastadoṣo 'tha vicitrarūpaḥ ||
parimlāyini roge syān mlāyyānīlaṃ ca maṇḍalam ||
aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāc cañcalaṃ paruṣaṃ tathā ||
śleṣmaṇā bahalaṃ snigdhaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram ||
pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakam ||
yathāsvaṃ doṣaliṅgāni sarveṣv eva bhavanti hi ||
prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ tu doṣe divā na paśyen niśi vīkṣate ca ||
tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni hi manyate tu ||
divā sa sūryānugṛhītacakṣurīkṣeta rūpāṇi kaphālpabhāvāt ||
sadhūmakān paśyati sarvabhāvāṃstaṃ dhūmadarśīti vadanti rogam ||
vidyotate yena narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat ||
dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṅkucyate 'bhyantarataś ca yāti ||
bāhyau punardvāviha saṃpradiṣṭau nimittataś cāpy animittataś ca ||
surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhāsvarāṇām ||
tatrākṣi vispaṣṭamivāvabhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ ||
eteṣāṃ pṛthagiha vistareṇa sarvaṃ vakṣye 'haṃ tadanu cikitsitaṃ yathāvat ||
aṣṭamo 'dhyāyaḥ |
cikitsitamidaṃ teṣāṃ samāsavyāsataḥ śṛṇu ||
bhedyāḥ pañca vikārāḥ syurvyadhyāḥ pañcadaśaiva tu ||
rogā varjayitavyāḥ syurdaśa pañca ca jānatā |
asādhyau vā bhavetāṃ tu yāpyau cāgantusaṃjñitau ||
jālaṃ sirājam api pañcavidhaṃ tathārma chedyā bhavanti saha parvaṇikāmayena ||
kliṣṭaṃ ca pothakiyutaṃ khalu yac ca vartma kumbhīkinī ca saha śarkarayā ca lekhyāḥ ||
ādau sirā nigaditās tu yayoḥ prayoge pākau ca yau nayanayoḥ pavano 'nyataś ca ||
śuṣkākṣipākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākhyaśukrasahitārjunapiṣṭakeṣu ||
āgantunāmayayugena ca dūṣitāyāṃ dṛṣṭau na śastrapatanaṃ pravadanti tajjñāḥ ||
catvāra eva pavanaprabhavāstvasādhyā dvau pittajau kaphanimittaja eka eva |
aṣṭārdhakā rudhirajāś ca gadāstridoṣāstāvanta eva gaditāvapi bāhyajau dvau ||
navamo 'dhyāyaḥ |
svedayitvā yathānyāyaṃ sirāmokṣeṇa yojayet ||
tarpaṇaiḥ puṭapākaiś ca dhūmairāś cyotanais tathā ||
vātaghnanūpajalajamāṃsāmlakvāthasecanaiḥ ||
payobhir vesavāraiś ca sālvaṇaiḥ pāyasais tathā ||
grāmyānūpaudakarasaiḥ snigdhaiḥ phalarasānvitaiḥ ||
tathā copari bhaktasya sarpiḥpānaṃ(pāne) praśasyate ||
siddhaṃ vātaharaiḥ kṣīraṃ prathamena gaṇena vā ||
snaihikaḥ puṭapākaś ca dhūmo nasyaṃ ca tadvidham ||
saindhavodīcyayaṣṭyāhvapippalībhiḥ śṛtaṃ payaḥ ||
hrīberavakramañjiṣṭhodumbaratvakṣu sādhitam ||
madhukaṃ rajanīṃ pathyāṃ devadāruṃ ca peṣayet ||
gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ ca yathottaram ||
snehāñjanaṃ hitaṃ cātra vakṣyate tadyathāvidhi ||
anenaiva vidhānena bhiṣak tāvapi sādhayet ||
vṛkṣādanyāṃ kapitthe ca pañcamūle mahatyapi ||
siddhaṃ vā hitamatrāhuḥ pattūrārtagalāgnikaiḥ ||
saindhavaṃ dāru śuṇṭhī ca mātuluṅgaraso ghṛtam ||
pūjitaṃ sarpiṣaś cātra pānamakṣṇoś ca tarpaṇam ||
pariṣeke hitaṃ cātra payaḥ śītaṃ sasaindhavam ||
sarpiryutaṃ stanyaghṛṣṭam añjanaṃ vā mahauṣadham ||
nāgaronmiśritā kiñcicchuṣkapāke tad añjanam ||
bījenānena matimān teṣu karma prayojayet ||
daśamo 'dhyāyaḥ |
akṣṇoḥ sekālepanasyāñjanāni paitte ca syādyadvisarpe vidhānam ||
kriyāḥ sarvāḥ pittaharyaḥ praśastāstryahāccordhvaṃ kṣīrasarpiś ca nasyam ||
rasakriyāṃ śarkarākṣaudrayuktāṃ pālindyāṃ vā madhuke vāpi kuryāt ||
tālīśailāgairikośīraśaṅkhair eva ṃ yuñjyādañjanaṃ stanyapiṣṭaiḥ ||
yoṣitstanyaṃ śātakumbhaṃ vighṛṣṭaṃ kṣaudropetaṃ kaiśukaṃ cāpi puṣpam ||
piṣṭvā kṣīre varṇakasya tvacaṃ ca toyonmiśre candanodumbare ca ||
yoṣitstanye sthāpitaṃ yaṣṭikāhvaṃ rodhraṃ drākṣāṃ śarkarāmutpalaṃ ca ||
toyonmiśrāḥ kāśmarīdhātripathyāstadvaccāhuḥ kaṭphalaṃ cāmbunaiva ||
doṣe 'dhastācchuktikāyāmapāste śītairdravyairañjanaṃ kāryamāśu ||
cūrṇaṃ sūkṣmaṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ śuktiṃ hanyādañjanaṃ caitadāśu ||
śeṣaṃ kuryād raktapitte vidhānam |
yad vīsarpe paittike vai vidhānam ||
ekādaśo 'dhyāyaḥ |
svedāvapīḍāñjanadhūmasekapralepayogaiḥ kavalagrahaiś ca ||
tryahāt tryahāc cāpy apatarpaṇānte prātastayostiktaghṛtaṃ praśastam ||
kuṭannaṭāsphoṭaphaṇijjñabilvapattūrapilvarkakapitthabhaṅgaiḥ ||
sindhūtthahiṅgutriphalāmadhūkaprapauṇḍarīkāñjanatutthatāmraiḥ ||
trīṇyūṣaṇāni triphalā haridrā viḍaṅgasāraś ca samāni ca syuḥ ||
piṣṭvāmbunā vā kusumāni jātikarañjaśobhāñjanajāni yuñjyāt ||
rasāñjanaṃ saindhavacandanaṃ ca manaḥśilāle laśunaṃ ca tulyam ||
roge balāsagrathite 'ñjanaṃ jñaiḥ kartavyametat suviśuddhakāye ||
tathārjakāsphotakapitthabilvanirguṇḍijātīkusumāni caiva ||
etadbalāsagrathite 'ñjanaṃ syādeṣo 'nukalpas tu phaṇijjñakādau ||
tanmātuluṅgasvarasena piṣṭaṃ netrāñjanaṃ piṣṭakamāśu hanyāt ||
srotojayuktaṃ ca tad uddhṛtaṃ syāt tadvat tu piṣṭe vidhir eṣa cāpi ||
kāsīsasāmudrarasāñjanāni jātyās tathā kṣārakam(korakam)eva cāpi ||
nādeyamagryaṃ maricaṃ ca śuklaṃ nepālajātā ca samapramāṇā ||
saśṛṅgaveraṃ suradāru mustaṃ sindhuprabhūtaṃ(prasūtaṃ) mukulāni jātyāḥ ||
syandādhimanthakramamācarec ca sarveṣu caiteṣu sadāpramattaḥ || (viśeṣato nāvanam eva kāryaṃ saṃsarjanaṃ cāpi yathopadiṣṭam)
dvādaśo 'dhyāyaḥ |
ekenaiva vidhānena cikitsec caturo gadān ||
rasair udārair athavā sirāmokṣeṇa yojayet ||
vairecanikasiddhena sitāyuktena sarpiṣā || (majjñā vā tadvimiśreṇa medasā tacchṛtena vā |
)
āś cyotanābhyañjanatarpaṇāni snigdhāś ca kāryāḥ puṭapākayogāḥ ||
sapadmakairdhautaghṛtapradigdhairakṣṇoḥ pralepaṃ paritaḥ pra kuryāt ||
akṣṇoḥ samantataḥ kāryaṃ pātanaṃ ca jalaukasām ||
pittābhiṣyandaśamano vidhiś cāpy upapāditaḥ ||
nyastamapsvāntarikṣāsu hitamāś cyotanaṃ bhavet ||
puṣpāṇyatha bṛhatyoś ca bimbīloṭāc ca tulyaśaḥ ||
raktābhiṣyandaśāntyartham etad añjanam iṣyate ||
ayastāmrarajastutthaṃ nimbaniryāsam añjanam ||
vipulā yāḥ kṛtā vartyaḥ pūjitāś cāñjane sadā ||
tadvatsaindhavakāsīsaṃ stanyaghṛṣṭaṃ ca pūjitam ||
rasaḥ śirīṣapuṣpāc ca surāmaricamākṣikaiḥ ||
sirāharṣe 'ñjanaṃ kuryāt phaṇitaṃ madhusaṃyutam ||
vetrāmlastanyasaṃyuktaṃ phāṇitaṃ ca sasaindhavam ||
ikṣukṣaudrasitāstanyadārvīmadhukasaindhavaiḥ ||
sitāmadhukakaṭvaṅgamastukṣaudrāmlasaindhavaiḥ ||
ekaśo vā dviśo vāpi yojitaṃ vā tribhis tribhiḥ ||
śaṅkhakṣaudrasitāyuktaḥ sāmudraḥ phena eva vā ||
saindhavakṣaudrakatakāḥ sakṣaudraṃ vā rasāñjanam ||
lohacūrṇāni sarvāṇi dhātavo lavaṇāni ca ||
kukkuṭāṇḍakapālāni laśunaṃ kaṭukatrayam ||
puṭapākāvasānena raktavisrāvaṇādinā ||
anenāpaharec chukramavraṇaṃ kuśalo bhiṣak ||
śirīṣabījamaricapippalīsaindhavair api ||
kuryāt tāmrarajaḥśaṅkhaśilāmaricasaindhavaiḥ ||
kuryād añjanayogau vā samyak ślokārdhikāvimau ||
kṣaudradantārṇavamalaśirīṣakusumair api ||
mudgān vā nistuṣān bhṛṣṭān śaṅkhakṣaudrasitāyutān ||
bibhītakāsthimajjā vā sakṣaudraḥ śukranāśanaḥ ||
dvitvaggate saśūle vā vātaghnaṃ tarpaṇaṃ hitam ||
visrāvya ksāravaccūrṇaṃ bhāvayetkarabhāsthijam ||
ajakāṃ pārśvato viddhvā sūcyā visrāvya codakam ||
bahuśo 'valikhec cāpi vartmāsyopagataṃ yadi ||
snehasvedopapannasya tatra viddhvā sirāṃ bhiṣak ||
sarvataś cāpi śuddhasya kartavyam idam añjanam ||
maireyaṃ vāpi dadhyevaṃ dadhyuttarakam eva vā ||
madhūkasāraṃ madhunā tulyāṃśaṃ gairikeṇa vā ||
dāḍimārevatāśmantakolāmlaiś ca sasaindhavām |
rasakriyāṃ vā vitaretsamyakpākajighāṃsayā ||
āś cyotanāñjanaṃ yojyamabalākṣīrasaṃyutam ||
etat piṣṭaṃ netrapāke 'ñjanārthaṃ kṣaudropetaṃ nirviśaṅkaṃ prayojyam ||
kṛtsno vidhiś cekṣaṇapākaghātī yathāvidhānaṃ bhiṣajā prayojyaḥ ||
kṣaudrānvitair ebhir athopayuñjyād anyat tu tāmrāyasacūrṇayuktaiḥ ||
praklinnavartmānam upakrameta sekāñjanāś cyotananasyadhūmaiḥ ||
kṣuṇṇābhir āś cyotanam eva kāryamatrāñjanaṃ cāñjanamākṣikaṃ syāt ||
vaṃśasya bhūlena rasakriyāṃ vā vartīkṛtāṃ tāmrakapālapakvām ||
piṣṭvā chagalyāḥ payasā malaṃ vā kāṃsasya dagdhvā saha tāntavena ||
samudraphenaṃ lavaṇottamaṃ ca śaṅkho 'tha mudgo maricaṃ ca śuklam ||
praklinnavartmany api caita eva yogāḥ prayojyāś ca samīkṣya doṣam ||
trayodaśo 'dhyāyaḥ |
snigdhavāntaviriktasya nivātātapasadmani ||
sukhodakaprataptena vāsasā susamāhitaḥ |
svedayed vartma nirbhujya vāmāṅguṣṭhāṅgulishtitam ||
plotāntarābhyāṃ na yathā calati sraṃsate 'pi vā ||
likhec chastreṇa patrair vā tato rakte sthite punaḥ ||
ślakṣṇapiṣṭaiḥ samākṣīkaiḥ pratisāryoṣṇavāriṇā ||
svedāvapīḍaprabhṛtīṃs tryahād ūrdhvaṃ prayojayet ||
asṛgāsrāvarahitaṃ kaṇḍūśophavivarjitam ||
raktam akṣi sravet skannaṃ kṣatāc chastrakṛtād dhruvam ||
vartma śyāvaṃ guru stabdhaṃ kaṇḍūharṣopadehavat ||
etad durlikhitaṃ jñeyaṃ snehayitvā punar likhet ||
syāt saruk srāvabahulaṃ tad atisrāvitaṃ viduḥ ||
samaṃ likhet tu medhāvī śyāvakardamavartmanī ||
kalpayitvā tu śastreṇa likhet paścād atandritaḥ ||
hrasvāstāmrāś ca tāḥ pakvā bhindyādbhinnā likhedapi ||
viditvaitāḥ praśamayet svedālepanaśodhanaiḥ ||
caturdaśo 'dhyāyaḥ |
pakvaṃ bhittvā tu śastreṇa sindhavenāvacūrṇayet ||
tataḥ kṣaudraghṛtaṃ dattvā samyag bandhamathācaret ||
pratisāraṇamekaikaṃ bhinne lagaṇa iṣyate ||
svinnāṃ bhinnāṃ viniṣpīḍya bhiṣagañjananāmikām ||
rasāñjanamadhubhyāṃ tu bhittvā vā śastrakarmavit ||
samyaksvinne kṛmigranthau bhinne syāt pratisāraṇam ||
bhittvopanāhaṃ kaphajaṃ pippalīmadhusaindhavaiḥ ||
saṃsnehya patrabhaṅgaiś ca svedayitvā yathāsukham ||
saṃpakve prayato bhūtvā kurvīta vraṇaropaṇam ||
pañcadaśo 'dhyāyaḥ |
saṃroṣayet tu nayanaṃ bhiṣak cūrṇais tu lāvaṇaiḥ ||
arma yatra valījātaṃ tatraitallagayed bhiṣak ||
mucuṇḍyādāya medhāvī sūcīsūtreṇa vā punaḥ ||
śastrābādhabhayāccāsya vartmanī grāhayed dṛḍham ||
ullikhanmaṇḍalāgreṇa tīkṣṇena pariśodhayet ||
nītvā kanīnakopāntaṃ chindyānnātikanīnakam ||
kanīnakavadhādasraṃ nāḍī vāpyupajāyate ||
arma yajjālavadvyāpi tadapyunmārjya lambitam ||
pratisāraṇamakṣṇos tu tataḥ kāryamanantaram ||
svedayitvā tataḥ paścād badhnīyāt kuśalo bhiṣak ||
vraṇavat saṃvidhānaṃ tu tasya kuryād ataḥ param ||
karañjabījāmalakamadhukaiḥ sādhitaṃ payaḥ ||
madhukotpalakiñjalkadūrvākalkaiś ca mūrdhani ||
lekhyāñjanair apahared armaśeṣaṃ bhaved yadi ||
dhūsaraṃ tanu yac cāpi śukravattadupācaret ||
chedyam eva tadarma syāt kṛṣṇamaṇḍalagaṃ ca yat ||
chinne 'rmaṇi bhavet samyag yathāsvamanupadravam ||
ullikhenmaṇḍalāgreṇa baḍiśenāvalambitāḥ ||
armavan maṇḍalāgreṇa tāsāṃ chedanamiṣyate ||
vidhiś cāpi yathādoṣaṃ lekhanadravyasaṃbhṛtaḥ ||
uttare ca tribhāge ca baḍiśenāvalambitām ||
pratisāraṇam atrāpi saindhavakṣaudramiṣyate ||
śaṅkhaṃ samudraphenaṃ ca maṇḍūkīṃ ca samudrajām ||
vaidūryaṃ pulakaṃ muktāmayas tāmrarajāṃsi ca ||
cūrṇāñjanaṃ kārayitvā bhājane bheṣaśṛṅgaje ||
armāṇi piḍakāṃ hanyāt sirājālāni tena vai ||
abhyantaraṃ vartmaśayā vidhānaṃ teṣu vakṣyate ||
maṇḍalāgreṇa tīkṣṇena mūle bhindyād bhiṣagvaraḥ ||
sthite ca rudhire vartma dahet samyak śalākayā ||
tīkṣṇair ubhayatobhāgais tato doṣam adhikṣipet ||
śastrakarmaṇy uparate māsaṃ ca syāt suyantritaḥ ||
ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ |
tatropaviṣṭasya narasya carma vartmopariṣṭād anutiryag eva ||
dattvā ca sarpirmadhunāvaśeṣaṃ kuryād vidhānaṃ vihitaṃ vraṇe yat ||
sthairyaṃ gate cāpy atha śastramārge bālān vimuñcet kuśalo 'bhivīkṣya ||
tato 'gninā vā pratisārayettāṃ kṣāreṇa vā samyag avekṣya dhīraḥ ||
pathyāphalena pratisārayet tu ghṛṣṭena vā tauvarakeṇa samyak ||
virecanāś cyotanadhūmanasyalepāñjanasneharasakriyāś ca ||
saptadaśo 'dhyāyaḥ |
tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ ||
pittaśleṣmaharaṃ kuryād vidhiṃ śastrakṣatād ṛte ||
ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpis traivṛtam uttare ||
gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā godantasya maṣī tathā ||
vṛntaṃ kapitthān madhunā svayaṅguptāphalāni ca ||
kubjakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ ||
sarpirmadhuyutaiś cūrṇair veṇunāḍyām avasthitaiḥ ||
āmrajambūdbhavaṃ puṣpaṃ tadrasena hareṇukām ||
nalinotpalakiñjalkagairikair gośakṛdrasaiḥ ||
rasāñjanarasakṣaudratālīśasvarṇagairikam ||
śītaṃ sauvīrakaṃ vāpi piṣṭvātha rasabhāvitam ||
cūrṇāñjanam idaṃ nityaṃ prayojyaṃ pittaśāntaye ||
sakṣaudram añjanaṃ tadvad dhitam atrāmaye sadā ||
ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhyāñjane hitāḥ ||
tālīśapatraṃ kṣaṇade gāṅgeyaṃ ca yakṛdrase ||
manaḥśilābhayāvyoṣabalākālānusārivāḥ ||
gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrase pacet ||
gomūtrājyārṇavamalapippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ ||
medo yakṛd ghṛtaṃ cājaṃ pippalyaḥ saindhavaṃ madhu ||
kośe khadiranirmāṇe tadvat kṣudrāñjanaṃ hitam ||
yakṛdrasenāñjanaṃ vā śleṣmopahatadṛṣṭaye ||
supūritaṃ māgadhikābhir agninā |
niṣevitaṃ tad yakṛd añjanena
nihanti naktāndhyam asaṃśayaṃ khalu ||
vipācya samyaṅmagadhāsamanvitam |
prayojitaṃ pūrvavadāśvasaṃśayaṃ
jayet kṣapāndhyaṃ sakdṛañjanānnṛṇām ||
prakalpya śūlye ghṛtatailasaṃyute |
naktāndhyam āśveva hataḥ prayojite ||
manaḥśilā dve ca niśe ya(śa)kṛdgavām |
sacandaneyaṃ guṭikāthavāñjanaṃ
praśasyate vai divaseṣv apaśyatām ||
hared asṛkteṣu sirāvimokṣaṇaiḥ |
virecanāṅgopahitena sarvadā ||
vadanti pañcāṅgulatailam eva tu |
bhaved ghṛtaṃ traiphalam eva śodhanaṃ
viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ ||
tridoṣaje tailam uśanti tatkṛtam |
purāṇasarpis timireṣu sarvaśo
hitaṃ bhaved āyasabhājanasthitam ||
kṛtaṃ ca yan meṣaviṣāṇanāmabhiḥ |
sadāvalihyāt triphalāṃ sucūrṇitāṃ
ghṛtapragāḍhāṃ timire 'tha pittaje ||
madhupragāḍhāṃ vidadhīta yuktitaḥ |
gavāṃ śakṛtkvāthavipakvam uttamaṃ
hitaṃ tu tailaṃ timireṣu nāvanam ||
hy ajāvikaṃ yan madhurair vipācitam |
tailaṃ sthirādau madhure ca yadgaṇe
tathāṇutailaṃ pavanāsṛgutthayoḥ ||
hitaṃ ca nasye trivṛtaṃ yadīritam |
jalodbhavānūpajamāṃsa saṃskṛtād
ghṛtaṃ vidheyaṃ payaso yad utthitam ||
hitaḥ sasarpiḥ samadhuḥ puṭāhvayaḥ |
vasātha gṛdhroragatāmracūḍajā
sadā praśastā madhukānvitāñjane ||
kramād rasakṣīraghṛteṣu bhāvitam |
sthitaṃ daśāhatrayam etad añjanaṃ
kṛṣṇoragāsye kuśasaṃpraveṣṭite ||
sadāñjanaṃ syāt timire 'tha rāgiṇi |
subhāvitaṃ vā payasā dinatrayaṃ
kācāpahaṃ śāstravidaḥ pracakṣate ||
vadanti nasye madhurauṣadhaiḥ kṛtam |
tat tarpaṇe caiva hitaṃ prayojitaṃ
sajāṅgalasteṣu ca yaḥ puṭāhvayaḥ ||
samāñjanaṃ vā kanakākarodbhavaṃ sucūrṇitaṃ śreṣṭham uśanti tadvidaḥ ||
sameṣaśṛṅgāñjanabhāgasaṃmitaṃ jalodbhavaṃ kācamalaṃ vyapohati ||
uśīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ pacet tu nasyaṃ kapharogaśāntaye ||
prayojayed dhūmam uśīrasaṃyutāḥ |
vanaspatikvāthavipācitaṃ ghṛtaṃ
hitaṃ haridrānalade ca tarpaṇam ||
sajāṅgalaḥ syāt puṭapāka eva ca |
manaḥśilātryūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ
sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyāḥ ||
vadanti pathye guḍanāgarair yute |
yad añjanaṃ vā bahuśo niṣecitaṃ
samūtravarge triphalodake śṛte ||
meṣasya puṣpair madhukena saṃyutaṃ tad añjanaṃ sarvakṛte prayojayet ||
kramaḥ parimlāyini cāpi pittahṛt |
kramo hitaḥ syandaharaḥ prayojitaḥ
samīkṣya doṣeṣu yathāsvam eva ca ||
punaś ca kalpe 'ñjanavistaraḥ śubhaḥ pravakṣyate 'nyastam apīha yojayet ||
niṣevamāṇasya narasya yatnato bhayaṃ sughorarāttimirān na vidyate ||
prabhūtasarpistriphalodakottaro yavaudano vā timiraṃ vyapohati ||
cillī tathā mūlakapotikā ca dṛṣṭerhitaṃ śākunajāṅgalaṃ ca ||
śākāni śigrvārtagalāni caiva hitāni dṛṣṭerghṛtasādhitāni ||
yantreṇotpīḍito doṣo nihanyādāśu darśanam ||
kṛcchraṃ dvitīye rāgi syāt tṛtīye yāpyam ucyate ||
yāpanārthaṃ yathoddiṣṭāḥ sevyāś cāpi jalaukasaḥ ||
na ced ardhendugharmāmbubindumuktākṛtiḥ sthiraḥ ||
dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ ||
yantritasyopaviṣṭasya svāṃ nāsāṃ paśyataḥ samam ||
unmīlya nayane samyak sirājālavivarjite ||
śalākayā prayatnena viśvastaṃ yavavakrayā ||
dakṣiṇena bhiṣak savyaṃ vidhyet savyena cetarat ||
saṃsicya viddhamātraṃ tu yoṣitstanyena kovidaḥ ||
samyak śalākāṃ saṃsthāpya bhaṅgair anilanāśanaiḥ ||
vidhyato yo 'nyapārśve 'kṣṇastaṃ ruddhvā nāsikāpuṭam ||
(evaṃ tv aśakye nirhartuṃ doṣe pratyāgate 'pi vā ||
tato gṛhe nirābādhe śayītottāna eva ca ||
tatkālaṃ nācared ūrdhvaṃ yantraṇā snehapītavat ||
vāyor bhayāt tryahād ūrdhvaṃ svedayed akṣi pūrvavat ||
paścāt karma ca seveta laghvannaṃ cāpi mātrayā ||
na teṣāṃ nīlikāṃ vidhyed anyatrābhihitādbhiṣak ||
tatra strīstanyayaṣṭyāhvapakvaṃ seke hitaṃ ghṛtam ||
tatropanāhaṃ bhrūmadhye kuryāc coṣṇājyasecanam ||
tatrādhaḥśodhanaṃ sekaḥ sarpiṣā raktamokṣaṇam ||
tatra koṣṇena haviṣā pariṣekaḥ praśasyate ||
śalākāmanu cāsrāvas tatra pūrvacikitsitam ||
snehasvedau hitau tatra hitaṃ cāpy anuvāsanam ||
kuryāc chuklāruṇaṃ netraṃ tīvraruṅnaṣṭadarśanam ||
śirobastiṃ ca tenaiva dadyānmāṃsaiś ca bhojanam ||
prāpya naśyec chalākāgraṃ tanvabhramiva mārutam ||
doṣaḥ pratyeti kopāc ca viddho 'titaruṇaś ca yaḥ ||
vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrā tīkṣṇā hiṃsyād anekadhā ||
karoti varjitā doṣais tasmād ebhir hitā bhavet ||
aṅguṣṭhaparvasamitā vaktrayor mukulākṛtiḥ ||
rāgaḥ śopho 'rbudaṃ coṣo budbudaṃ śūkarākṣitā ||
ahitācārato vāpi yathāsvaṃ tān upācaret ||
gairikaṃ sārivā dūrvā yavapiṣṭaṃ ghṛtaṃ payaḥ ||
mṛdubhṛṣṭais tilair vāpi siddhārthakasamāyutaiḥ ||
payasyāśārivāpatramañjiṣṭhāmadhukair api ||
dārupadmakaśuṇṭhībhir evam eva kṛto 'pi vā ||
rodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukair vāpy ajāpayaḥ ||
madhukotpalakuṣṭhair vā drākṣālākṣāsitāyutaiḥ |
sasaindhavaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ rujārāganibarhaṇam ||
sājakṣīraiḥ śṛtaṃ sarpir dāhaśūlanibarhaṇam ||
kākolyādipratīvāpaṃ tad yuñjyāt sarvakarmasu ||
tataḥ sirāṃ dahed vāpi matimān kīrtitaṃ yathā ||
meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi śirīṣadhavayor api ||
ajākṣīreṇa saṃpiṣya tāmre saptāham āvapet ||
srotojaṃ vidrumaṃ phenaṃ sāgarasya manaḥśilām ||
dṛṣṭisthairyārtham etat tu vidadhyād añjane hitam ||
kalpe nānāprakārāṇi tānyapīha prayojayet ||
aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ |
vaiśvāmitraṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāśipatir muniḥ ||
tatra tatropadiṣṭāni teṣāṃ vyāsaṃ nibodha me ||
pūrvāhṇe vāparāhṇe vā kāryam akṣṇos tu tarpaṇam ||
ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau ||
pūrayed ghṛtamaṇḍasya vilīnasya sukhodake ||
svasthe kaphe ṣaṭ pitte 'ṣṭau daśa vāte taduttamam ||
yathākramopadiṣṭeṣu trīṇyekaṃ pañca sapta ca ||
tataś cāpāṅgataḥ snehaṃ srāvayitvākṣi śodhayet ||
yathāsvaṃ dhūmapānena kapham asya viśodhayet ||
tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyemāni lakṣayet ||
nirvṛtir vyādhividhvaṃsaḥ kriyālāghavam eva ca ||
jñeyaṃ doṣasamutkliṣṭaṃ netram atyarthatarpitam ||
vyādhivṛddhiś ca tajjñeyaṃ hīnatarpitamakṣi ca ||
dhūmanasyāñjanaiḥ sekai rūkṣaiḥ snigdhaiś ca yogavit ||
śīrṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭaṃ ca yad bhṛśam ||
durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca ||
puṭapākas tathaiteṣu nasyaṃ yeṣu ca garhitam ||
tataḥ praśāntadoṣeṣu puṭapākakṣameṣu ca ||
snehano lekhanīyaś ca ropaṇīyaś ca sa tridhā ||
dṛṣṭer balārthamaparaḥ pittāsṛgvraṇavātanut ||
snehataḥ puṭapākas tu dhāryo dve vākśate tu saḥ ||
kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ ||
lehano vākśataṃ tasya paraṃ dhāraṇamucyate ||
lekhanāt triguṇaṃ dhāryaḥ puṭapākas tu ropaṇaḥ ||
snehasvedau dvayoḥ kāryau kāryo naiva ca ropaṇe ||
yantraṇā tu kriyākālād dviguṇaṃ kālam iṣyate ||
nekṣeta tarpite netre puṭapākakṛte tathā ||
añjanāś cyotanasvedairyathāsvaṃ tamupācaret ||
sukhasvapnāvabodhyakṣi puṭapākaguṇānvitam ||
pāko 'śru harṣaṇaṃ cāpi hīne doṣodgamas tathā ||
dvau bilvamātrau ślakṣṇasya piṇḍau māṃsasya peṣitau ||
tadaikadhyaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam ||
) mṛdāvaliptamaṅgāraiḥ khādirairavakūlayet ||
sakṣīradrumakāṣṭhair vā gomayair vāpi yuktitaḥ ||
tarpaṇoktena vidhinā yathāvadavacārayet ||
rakte pitte ca tau śītau koṣṇau vātakaphāpahau ||
aplutau śītalau cāśrustambharuggharṣakārakau ||
hīnapramāṇau doṣāṇām utkleśajananau bhṛśam ||
kaṇḍūpadehadūṣīkāraktarājivināśanau ||
vyāpadaś ca yathādoṣaṃ nasyadhūmāñjanairjayet ||
tathā hito 'vasāne ca dhūmaḥ śleṣmasamucchritau ||
rogamāś cyotanaṃ hanti sekas tu balavattaram ||
lekhane sapta cāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa ||
sekasya dviguṇaḥ kālaḥ puṭapākāt paro mataḥ ||
pūrvāparāhṇe madhyāhne rujākāleṣu cobhayoḥ ||
rogāñ chirasi saṃbhūtān hatvātiprabalān guṇān ||
śuddhadehasya sāyāhne yathāvyādhyaśitasya tu ||
yathāvyādhiśṛtasnehapūrṇaṃ saṃyamya dhārayet ||
lekhanaṃ ropaṇaṃ cāpi prasādanam athāpi vā ||
pañcadhā lekhanaṃ yuñjyād yathādoṣam atandritaḥ ||
mukhanāsākṣibhir doṣam ojasā srāvayet tu tat ||
tatsnehaśaityādvarṇyaṃ syād dṛṣṭeś ca balavardhanam ||
dṛṣṭidoṣaprasādārthaṃ snehanārthaṃ ca taddhitam ||
añjanāni yathoktāni prāhṇasāyāhnarātriṣu ||
yathāpūrvaṃ balaṃ teṣāṃ śreṣṭham āhur manīṣiṇaḥ ||
prasādanasya cādhyardhā dviguṇā ropaṇasya ca ||
dvitricatuḥśalākāś ca cūrṇasyāpyanupūrvaśaḥ ||
sauvarṇaṃ rājataṃ śārṅgaṃ tāmraṃ vaidūryakāṃsyajam ||
vaktrayor mukulākārā kalāyaparimaṇḍalā ||
audumbaryaśmajā vāpi śārīrī vā hitā bhavet ||
śalākayā dakṣiṇena kṣipet kānīnam añjanam ||
vartmopalepi vā yattadaṅgulyaiva prayojayet ||
na cānirvāntadoṣe 'kṣṇi dhāvanaṃ saṃprayojayet ||
gatadoṣamapetāśru paśyed yat samyag ambhasā ||
śramodāvartaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ ||
rāgaruktimirāsrāvaśūlasaṃrambhasaṃbhavāt ||
rajodhūmahate rāgasrāvādhīmanthasaṃbhavam ||
śiraḥsnāte 'tiśīte ca ravāv anudite 'pi ca ||
ajīrṇe 'py evam eva syāt srotomārgāvarodhanāt ||
tasmāt pariharan doṣān añjanaṃ sādhu yojayet ||
vyāpadaś ca jayed etāḥ sekāś cyotanalepanaiḥ ||
viśadaṃ laghvanāsrāvi kriyāpaṭu sunirmalam ||
jihmaṃ dāruṇadurvarṇaṃ srastaṃ rūkṣam atīva ca ||
tatra saṃtarpaṇaṃ kāryaṃ vidhānaṃ cānilāpaham ||
dhūmanasyāñjanais tatra hitaṃ doṣāvasecanam ||
jñeyaṃ prasādane samyag upayukte 'kṣi nirvṛtam ||
tatra doṣaharaṃ rūkṣaṃ bheṣajaṃ śasyate mṛdu ||
prasādanavadācaṣṭe tasmin yukte 'tibheṣajam ||
kartavyaṃ mātrayā tasmād añjanaṃ siddhim icchatā ||
sahasraśaś cāñjaneṣu bījenoktena pūjitāḥ ||
rājārhānyañjanāgryāṇi nibodhemānyataḥ param ||
auḍumbaraṃ śātakumbhaṃ rājataṃ ca samāsataḥ ||
mūṣākṣiptaṃ tadādhmātamāvṛtaṃ jātavedasi ||
gavāṃ śakṛdrase mūtre dadhni sarpiṣi mākṣike ||
drākṣārasekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu ca ||
niṣecayet pṛthak cainaṃ dhmātaṃ dhmātaṃ punaḥ punaḥ ||
viśoṣya cūrṇayenmuktāṃ sphaṭikaṃ vidrumaṃ tathā ||
etac cūrṇāñjanaṃ śreṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe ||
śātakumbhe 'tha śārṅge vā rājate vā susaṃskṛte |
sahasrapākavat pūjāṃ kṛtvā rājñaḥ prayojayet ||
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ ||
meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi vakraṃ ratnāni sapta ca ||
nāgapuṣpamuśīrāṇi pippalī tuttham uttamam ||
maricānyakṣamajjānaṃ tulyāṃ ca gṛhagopikām ||
etad bhadrodayaṃ nāma sadaivārhati bhūmipaḥ ||
tulyāṃśāni samānais taiḥ samagraiś ca manaḥśilā ||
tāvac ca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvavac caitad añjanam ||
lākṣālaśunamañjiṣṭhāsaindhavailāḥ samākṣikāḥ ||
kālānusārivāṃ caiva kukkuṭāṇḍadalāni ca ||
kaṇḍūtimiraśuklārmaraktarājyupaśāntaye ||
eraṇḍamūlaṃ ca samaṃ bṛhatyaṃśadvayānvitam ||
saptakṛtvas tu tā vartyaś chāyāśuṣkā rujāpahāḥ ||
pathyā sarvavikāreṣu vartiḥ śītāmbupeṣitā ||
piṇḍāñjanāni kurvīta yathāyogamatandritaḥ ||
ekonaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
viṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
karṇasrāvaḥ karṇakaṇḍūḥ karṇavarcas tathaiva ca ||
karṇapākaḥ pūtikarṇastathaivārśaś caturvidham ||
ete karṇagatā rogā aṣṭāviṃśatirīritāḥ ||
karoti doṣaiś ca yathāsvamāvṛtaḥ sa karṇaśūlaḥ kathito durācaraḥ ||
śrṇoti śabdān vividhāṃstadā naraḥ praṇādamenaṃ kathayanti cāmayam ||
tadā narasyāpratikārasevino bhavet tu bādhiryamasaṃśayaṃ khalu ||
viriktaśīrṣasya ca śītasevinaḥ karoti hi kṣveḍamatīva karṇayoḥ ||
sravet tu pūyaṃ śravaṇo 'nilāvṛtaḥ sa karṇasaṃsrāva iti prakīrtitaḥ ||
viśoṣite śleṣmaṇi pittatejasā nṛṇāṃ bhavet srotasi karṇagūthakaḥ ||
tadā sa karṇapratināhasaṃjñito bhaved vikāraḥ śiraso 'bhitāpanaḥ ||
tadañjanatvāc chravaṇo nirucyate bhiṣagbhir ādyaiḥ kṛmikarṇako gadaḥ ||
saraktapītāruṇam asram āsravet pratodadhūmāyanadāhacopavān ||
sthite kaphe srotasi pittatejasaḥ vilāyyamāne bhṛśasaṃpratāpavān ||
pradiṣṭaliṅgānyaraśāṃsi tattvatas tathaiva śophārbudaliṅgamīritam |
mayā purastāt prasamīkṣya yojayed ihaiva tāvat prayato bhiṣagvaraḥ ||
ekoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
avyāyāmo 'śiraḥsnānaṃ brahmacaryamakatthanam ||
caturṇām api rogāṇāṃ sāmānyaṃ bheṣajaṃ viduḥ ||
nāḍīsvedair upacaret piṇḍasvedais tathaiva ca ||
bastagandhāśvagandhābhyāṃ tarkārīyavaveṇubhiḥ ||
kaphavātasamutthānaṃ karṇaśūlaṃ nirasyati ||
piṇḍaiḥ svedaṃ ca kurvīta karṇaśūlanivāraṇam ||
tadaṅgāraiḥ susaṃpūrṇaṃ nidadhyāchravaṇopari ||
tat prāptaṃ śravaṇasrotaḥ sadyo gṛhṇāti vedanām ||
bhaktopari hitaṃ sarpir bastikarma ca pūjitam ||
mūrdhvastiṣu nasye ca mastiṣke pariṣecane ||
kaṇṭakārīmajākṣīre paktvā kṣīreṇa tena ca ||
taṇḍulīyakamūlāni phalamaṅkolajaṃ tathā ||
laśunaṃ śṛṅgaveraṃ ca tathā vaṃśāvalekhanam ||
vedanāyāḥ praśāntyarthaṃ hitaṃ tatkarṇapūraṇam ||
kadalyāḥ svarasaḥ śreṣṭhaḥ kaduṣṇaḥ karṇapūraṇe ||
kaduṣṇaṃ karṇayor deyam etad vā vedanāpaham ||
sarpiḥ pacet tena karṇaṃ pūrayet karṇaśūlinaḥ ||
kṣaumeṇāveṣṭya saṃsicya tailenādīpayet tataḥ ||
jñeyaṃ taddīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti vedanām ||
matimān dīpikātailaṃ karṇaśūlanibarhaṇam ||
sannidadhyāt sruhīkāṇḍe korite tacchadāvṛte ||
sukhoṣṇaṃ tadrasaṃ karṇe dāpayec chūlaśāntaye ||
sukhoṣṇaiḥ pūrayet karṇaṃ tacchūlavinivṛttaye ||
samudraphenacūrṇena yuktyā cāpy avacūrṇayet ||
koṣṇena pūrayet karṇaṃ karṇaśūlopaśāntaye ||
pacec caturvidhaṃ snehaṃ pūraṇaṃ tac ca karṇayoḥ ||
kākolyādau daśakṣīraṃ tiktaṃ cātra hitaṃ haviḥ ||
kalkakvāthe paraṃ pakvaṃ śarkarāmadhukaiḥ saraiḥ ||
tiktauṣadhānāṃ yūṣāś ca svedāś ca kaphanāśanāḥ ||
mātuluṅgarasaḥ śuktaṃ laśunārdrakayo rasaḥ ||
tīkṣṇā mūrdhavirekāś ca kavalāś cātra pūjitāḥ ||
śūlapraṇādabādhiryakṣveḍānāṃ tu prakīrtitam ||
gavāṃ mūtreṇa bilvāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet ||
sitāmadhukabimbībhiḥ siddhaṃ vāje payasyapi ||
punaḥ paced daśakṣīraṃ sitāmadhukacandanaiḥ ||
vakṣyate yaḥ pratiśyāye vidhiḥ so 'py atra pūjitaḥ ||
karṇasrāve pūtikarṇe tathaiva kṛmikarṇake ||
śirovirecanaṃ caiva dhūpanaṃ pūraṇaṃ tathā ||
rājavṛkṣāditoyena surasādigaṇena vā ||
kvāthaṃ pañjcakaṣāyaṃ tu kapittharasayojitam ||
sarjatvakcūrṇasaṃyuktaḥ kārpāsīphalajo rasaḥ ||
lākṣā rasāñjanaṃ sarjaś cūrṇitaṃ karṇapūraṇam ||
kulīrakṣaudramaṇḍūkīsiddhaṃ tailaṃ ca pūjitam ||
pūraṇaṃ cātra pathyaṃ syātkapittharasayojitam ||
pūraṇārthaṃ praśaṃsanti tailaṃ vā tairvipācitam ||
mañjiṣṭhālobhralākṣābhiḥ kapitthasya rasena vā ||
ghṛtaṃ rasāñjnaṃ nāryāḥ kṣīreṇa madhusaṃyutam ||
nirguṇḍīsvarasastailaṃ sindhurdhūmarajo guḍaḥ ||
kṛmikarṇakanāśārthaṃ kṛmighnaṃ yojayed vidhim ||
kṛmighnaṃ haritālena gavāṃ mūtrayutena ca ||
chardanaṃ dhūmapānaṃ ca kavalasya ca dhāraṇam ||
vidradhau cāpi kurvīta vidradhyuktaṃ cikitsitam ||
śodhayet karṇaviṭkaṃ tu bhiṣak samyak śalākayā ||
vidhiś ca kaphahṛtsarvaḥ karṇakaṇḍūm apohati ||
tato viriktaśirasaḥ kriyāṃ prāptāṃ samācaret ||
karṇacchidre vartamānaṃ kīṭaṃ kledamalādi vā ||
śeṣāṇāṃ tu vikārāṇāṃ prāk cikitsitamīritam ||
dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||
tathā śoṇitapittaṃ ca pūyaśoṇitam eva ca ||
nāsāśoṣeṇa sahitā daśaikāś ceritā gadāḥ ||
pratiśyāyāś ca ye pañca vakṣyante sacikitsitāḥ |
ekatriṃśanmitāste tu nāsārogāḥ prakīrtitāḥ ||
na vetti yo gandharasāṃś ca jantur juṣṭaṃ vyavasyet tam apīnasena ||
doṣair vidagdhair galatālumūle saṃvāsito yasya samīraṇas tu ||
ghrāṇāśritaṃ pittam arūṃṣi kuryād yasmin vikāre balavāṃś ca pākaḥ ||
caturvidhaṃ dviprabhavaṃ vakṣyāmi bhūyaḥ khalu raktapittam ||
nāsā sravet pūyam asṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam ||
tīkṣṇopayogād atijighrato vā bhāvān kaṭūn arkanirīkṣaṇād vā ||
prabhraśyate nāsikayaiva yaś ca sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphas tu ||
ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsared dhūma iveha vāyuḥ ||
kaphāvṛto vāyur udānasaṃjño yadā svamārge viguṇaḥ sthitaḥ syāt ||
ajasram acchaṃ salilaprakāśaṃ yasyāvivarṇe sravatīha nāsā ||
ghrāṇāśrite śleṣmaṇi mārutena pittena gāḍhaṃ pariśoṣite ca ||
doṣais tribhis taiḥ pṛthag ekaśaś ca brūyāt tathārśāṃsi tathaiva śophān ||
rogaḥ pratiśyāya ihopadiṣṭaḥ sa vakṣyate pañcavidhaḥ purastāt ||
srotaḥpathe yad vipulaṃ kośavac cārbudaṃ bhavet ||)
nidāne 'rśāṃsi nirdiṣṭānyevaṃ tāni vibhāvayet ||
trayoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
yuktaṃ bhaktaṃ tīkṣṇamalpaṃ laghu syāduṣṇaṃ toyaṃ dhūmapānaṃ ca kāle ||
ugrā kuṣṭhaṃ tīkṣṇagandhā viḍaṅgaṃ śreṣṭhaṃ nityaṃ cāvapīḍe karañjam ||
nāsāpāke pittahṛtsaṃvidhānaṃ kāryaṃ sarvaṃ bāhyam ābhyantaraṃ ca ||
vakṣyāmy ūrdhvaṃ raktapītopaśāntiṃ nāḍīvatsyāt pūyarakte cikitsā ||
kṣepyaṃ nasyaṃ mūrdhavairecanīyairnāḍyā cūrṇaṃ kṣavathau bhraṃśathau ca ||
dīpte roge paittikaṃ saṃvidhānaṃ kuryāt sarvaṃ svādu yacchītalaṃ ca ||
balātailaṃ sarvathaivopayojyaṃ vātavyādhāv anyad uktaṃ ca yad yat ||
tīkṣṇaṃ dhūmaṃ devadārvagnikābhyāṃ māṃsaṃ vājaṃ yuktamatrādiśanti ||
sarpiḥpānaṃ bhojanaṃ jāṅgalaiś ca snehaḥ svedaḥ snaihikaś cāpi dhūmaḥ ||
pañcaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhis tathā ||
ekādaśaprakārasya lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate ||
bhavanti tīvrā niśi cātimātram |
bandhopatāpaiś ca bhaved viśeṣaḥ
śirobhitāpaḥ sa samīraṇena ||
dahyeta dhūpyeta śiroksināsam |
śītena rātrau ca bhaved viśeṣaḥ
śirobhitāpaḥ sa tu pittakopāt ||
guru pratiṣṭabdham atho himaṃ ca |
śūnākṣikūṭaṃ vadanaṃ ca yasya
śirobhitāpaḥ sa kaphaprakopāt ||
raktātmakaḥ pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavec ca ||
śirogatānām iha saṃkṣayeṇa |
kṣayapravṛttaḥ śiraso 'bhitāpaḥ
kaṣṭo bhavedugrarujo 'timātram ||
nistudyate yasya śiro 'timātraṃ saṃbhakṣyamāṇaṃ sphuṭatīva cāntaḥ ||
sūryodayaṃ yā prati mandamandamakṣibhruvaṃ ruk samupaiti gāḍham ||
śītena śāntiṃ labhate kadācid uṣṇena jantuḥ sukham āpnuyāc ca ||
doṣās tu duṣṭās traya eva manyāṃ saṃpīḍya ghāṭāsu rujāṃ sutīvrām ||
gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajāṃś ca rogān ||
śaṅkhāśrito vāyur udīrṇavegaḥ kṛtānuyātraḥ kaphapittaraktaiḥ ||
sukaṣṭamenaṃ khalu śaṅkhakākhyaṃ maharṣayo vedavidaḥ purāṇāḥ ||
ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
payo nupānaṃ seveta ghṛtaṃ tailam athāpi vā ||
kaṭūṣṇāṃś ca sasarpiṣkānuṣṇaṃ cānu payaḥ pibet ||
vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiś ca sukhoṣṇaiḥ sekamācaret ||
svinnair vā matsyapiśitaiḥ kṛśarair vā sasaindhavaiḥ ||
snigdhasya tailaṃ nasyaṃ syāt kulīrarasasādhitam ||
kṣīraśeṣaṃ ca tanmathyaṃ śītaṃ sāramupāharet ||
tasmin vipakve kṣīre tu peyaṃ sarpiḥ saśarkaram ||
pānābhyañjananasyeṣu basikarmaṇi secane ||
bhojayec ca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhir vā susaṃskṛtaiḥ ||
śirolepaiḥ sasarpiṣkaiḥ pariṣekaiś ca śītalaiḥ ||
nalavañjulakahlāracandanotpalapadmakaiḥ ||
śiraḥpralepaiḥ saghṛtairvaisarpaiś ca tathāvidhaiḥ ||
āsthāpanairvirekaiś ca pathyaiś ca snehabastibhiḥ ||
utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ hitam ||
madhuraiḥ kṣīrasarpis tu snehane ca saśarkaram ||
kaphotthitaṃ śirorogaṃ jayet kaphanivāraṇaiḥ ||
iṅgudasya tvacā vāpi meṣaśṛṅgasya vā bhiṣak ||
ghreyaṃ kaṭphalacūrṇaṃ ca kavalāś ca kaphāpahāḥ ||
kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairlepayec chiraḥ ||
paṭolamudgakaulatthairmātrāvadbhojayed rasaiḥ ||
sarpiḥpānaṃ viśeṣeṇa purāṇaṃ vā diśanti hi ||
pāne nasye ca sarpiḥ syādvātaghnamadhuraiḥ śṛtam ||
kṛmibhir bhakṣyamāṇasya vakṣyate śirasaḥ kriyā ||
mattāḥ śoṇitagandhena samāyānti yatastataḥ ||
hrasvaśigrukabījair vā kāṃsyanīlīsamāyutaiḥ ||
pūtimatsyayutān dhūmān kṛmighnāṃś ca prayojayet ||
sūryāvarte vidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajam ||
madhukenāvpīḍo vā madhunā saha saṃyutaḥ ||
teṣāmante hitaṃ nasyaṃ sarpirmadhurasānvitam ||
sarpistailayuto lepo dvayor api sukhāvahaḥ ||
anantavāte kartavyaḥ sūryāvartaharo vidhiḥ ||
kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasye pāne ca śaṅkhake ||
śatāvarīṃ tilān kṛṣṇān madhukaṃ nīlamutpalam ||
mahāsugandhām athavā pālindīṃ cāmlapeṣitām ||
avapīḍaś ca deyo 'tra sūryāvartanivāraṇaḥ ||
madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsy ativirecayet ||
na cec chāntiṃ vrajanty evaṃ snigdhasvinnāṃs tato bhiṣak ||
ṣaṭsaptatir netrarogā daśāṣṭādaśa karṇajāḥ ||
iti vistarato dṛṣṭāḥ(diṣṭāḥ) salakṣaṇacikitsitāḥ ||
asmiñ chāstre nigaditāḥ saṅkhyārūpacikitsitaiḥ ||