A

MSS Kathmandu KL 699: Uttaratantra

https://www.klib.gov.np/
Kaiser Library
699
NCC [NCC identifier]
Siglum K

Vulgate ch. 42 = Nepalese MS 39.

Physical description

Format Pothi
Material Palm leaf

Contents

(incomplete)
Title Suśrutasaṃhitā
Title [title of commentary]
Author Suśruta
Language

History

Date of production 0301. M Saṃvat 301 (878 CE).
Place of origin [place of production]

Editorial conventions

𑑍 𑑚 𑑎 𑑛 𑑊 𑑈 Older form of the Newa gap filler, as written in this manuscript. 𑑎 Broken form of the daṇḍa, written as a daṇḍa with a gap in it. 𑑋 The Sanskrit upadhmaniya character in Newa script ᳶ
Revision history
2021-05-01 Added transcription of 6.17
2021-05-26 Added transcription of 6.43
2021-05-26 Added transcription of 6.44
2021-05-30 Added transcription of 6.45
2021-06-17 Added the transcription of 6.41
2021-06-17 Added the transcritption of 6.01
2021-07-19 Added the transcription of 6.42
2021-06-17 Transcription of SS 6.04
2021-06-21 Transcription of SS 6.15
2021-08-23 Transcription of SS 6.38
2021-09-15 Transcription of SS 6.39
2021-09-22 Transcription of SS 6.47
2022-01-20 Transcription of SS 6.03
2022-01-20 Transcription of SS 6.05
2022-01-27 Transcription of SS 6.07
2022-01-31 Transcription of SS 6.08
2022-02-16 Transcription of SS 6.60
2022-02-22 Transcription of SS 6.09
2022-02-23 Transcription of SS 6.10
2022-02-27 Transcription of SS 6.11
2022-03-03 Transcription of SS 6.18
2022-03-05 Transcription of SS 6.61
2022-03-05 Transcription of SS 6.16
2022-03-09 Transcription of SS 6.30
2022-03-12 Transcription of SS 6.19
2022-03-24 Transcription of SS 6.62
2022-03-22 Transcription of SS 6.25
2022-03-22 Transcription of SS 6.26
2022-03-24 Transcription of SS 6.27
2022-03-28 Transcription of SS 6.28
2022-04-01 Transcription of SS 6.20
2022-04-04 Transcription of SS 6.29
2022-04-04 Transcription of SS 6.63
2022-04-04 Transcription of SS 6.31
2022-04-16 Transcription of SS 6.21
2022-05-07 Transcription of SS 6.22
2022-05-18 Transcription of SS 6.23
2024-10-15 Added zenodo links to folios
2025-03-31 Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty.
2025-05-20 Updated facs in pb tags
2025-10-08 Changed some xml:ids in SS 6.2 for clarification
2026-01-09 Fixed alignment issues and changed the tags of trailers.
2026-01-20 Restructuring of the Uttaratantra xml files. The xml files are now divided according to the internal naming of the sections, Śālākyatantra (adhyāyas 1-26), Kumāratantra (27-38), Kāyacikitsātantra (39-59), Bhūtavidyātantra (60-62), Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66).
2026-04-25 Completed adding and checking page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org.

Text transcription


K
athātaḥ aupadravikam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
saviṃśe tu śatapūrvam adhyāyānān tu kīrttite |
vakṣye bahuvidhāṃ samyag uttare rthān ataḥ paraṃ |
idānīn tat pravakṣyāmi tantram uttarasaṃjñitaṃ |
nikhilenopadṛṣyante yatra rogāḥ pṛthagvidhāḥ ||
śālākyaśāstrāvihitā videhādhiyakīrttitā |
ye ca virastaraśo dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ |
ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ paramarṣiṇā |
upasargādayo doṣā yenāpy āgantavaḥ smṛtāḥ ||
triṣaṣṭir asasaṃsarggāḥ svasthavṛttan tathaiva ca |
yuktārthā yuktayaś cāpi doṣabhedāś ca tatvataḥ ||
yatroktā vividhāś cārthā rogasādhaṇahetavaḥ |
asya tantrasya mahataḥ sāgarākāravarcasaḥ |
ādāv evottamāṃgasthāṃ rogā samabhidhāsyate |
saṃkhyayā lakṣaṇaiś cāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca |
vidyādyaṃgulabāhulyaṃ svāṃguṣṭhodaram āyataṃ |
dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅ nayanabudbudaṃ |
vṛttaṃ gostanakākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavaṃ |
valaṃ mṛdbhyognito raktaṃ vātātkṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt |
ākāśād aśrumārgas tu jāyante netra budbude |
dṛṣṭiś cātra yathā vakṣye tathā vidyād vicakṣaṇaḥ |
netrāyāmavibhāgas tu kṛṣṇammaṇḍalam ucyate |
kṛṣṇāt saptamam icchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭivido janāḥ |
maṇḍalāni ca sandhīś ca paṭalāni ca locane |
yathākramaṃ vijānīyāt pañcaṣaṭ ca ṣaḍ eva ca |
pakṣmavartmasitaśyāvadṛṣṭīnām maṇḍalāni tu |
anupūrvan tu catvāro madhyād uktā yathākramaṃ |
pakṣmavarmagataḥ sandhi vartmaśuklagato paraḥ |
śuklakṛṣṇagatas tv anyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigatas tathā |
tataḥ kanīnikagataḥ ṣaṣṭhaś cāpāṃgagaḥ smṛtaḥ |
dve vartmapaṭale vidyāc catvāry anyāni cākṣṇi tu |
jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiparamadāruṇaḥ |
tejo jalāśritaṃ bāhyaṃ teṣv anyapiśitāśritaṃ |
medas tṛtīyam paṭalam āśritaṃ tv asthi cāparaṃ |
pañcamāśaṃ samandṛṣṭes teṣāṃ bāhulyam iṣyate |
sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāñ ca medasaḥ kṛṣṇakasya ca
guṇā kṛṣṇātparaṃ śleṣmā bandhanekṣṇoḥ sirāyutaḥ |
sirānusāribhir doṣair viguṇair ūrdhvam āśritaiḥ |
jāyante netrabhāgeṣu vyādhayaś cāstu dāruṇāḥ |
tatrāvilaṃ sasaṃrambhamaśrukaṇḍūpadehavat |
gurūṣācoparāgādyair juṣṭañ cāvyaktalakṣaṇaiḥ |
saśūlaṃ vartmakośeṣu śukapūrṇṇābham eva ca |
vihanyamānaṃ rūpeṣu kriyāsv akṣi yathāparaṃ |
dṛṣṭvaivam dhīmāñ jānīyād doṣaiṇādhiṣṭhitan tu tat |
tatra saṃcayam āsādya vidadhyāt tatra bheṣajaṃ |
saṃkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanaṃ |
vātādīnāṃ pratīkāraḥ prokto vistarataḥ purā |
uṣṇābhitaptasya jalapraveśād dūrekṣaṇāt svapnaviparyayāc ca |
svesadrajodhūmaniṣevaṇād vā chardobhighātād vamanātiyogāt |
tathā dravānnātiniṣevaṇāc ca viṇmūtravātakramanigrahāc ca |
prasaktasaṃrodanaśokakopāc chirābhighātād atimadyayogāt |
nāñca viparyayeṇa kleśābhighātād atimaithunāc ca |
bāṣpagrahātsūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārāñ janayanti doṣāḥ |
tais tribhir daśadaśa ca kaphenāpy adhikās trayaḥ |
raktajā ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśati |
bāhyau punar dvau ca tathā rogāḥ ṣaṭsaptati smṛtāḥ |
hatādhimantho nimiśo dṛṣṭir gambhīrikā ca yā |
yac ca vātāhataṃ vartma te na sidhyanti vātajāḥ |
kācoruṇau mārutajo yāpyo bhavati jānatā |
śuṣkākṣipākābhiṣyando yaś ca mārutaparyayaḥ |
adhimanthāny avātaś ca sādhyā mārutajeṣu te |
hrasvajāḍyajalasrāvāv asādhyau pittasambhavau |
parimlāyī ca nīlī ca kāco yāpyaś ca tanmayaḥ |
śuktisyandodhimanthaś ca tathāmlādhyuṣitañ ca yat |
dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca sidhyati |
susrāvaḥ kaphaje sādhyo yāpyaḥ kācas tu tanmayaḥ |
abhiṣyandodhivātaś ca balāsagrathitan tathā ||
dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇaś ca yat |
krimigranthipariklinnaṃ vartmaśuklārmapiṣṭakaḥ |
śleṣmopanāhāḥ sādhyās te kathitā śleṣmajeṣu tu |
raktasrāvojakājātaṃ śoṇitārśovraṇānvitaṃ |
śukraṃ na sādhyaṃ kācantu yāpyaṃ kṛṣṇaś ca tanmayaḥ |
manthasyandau kliṣṭavartma harṣotpattau tathaiva ca |
sirājātāñjanākhyā ca sirājālaś ca yatsmṛtaṃ |
parvvaṇy athāvraṇaṃ śukraṃ lohitārma tathārjunaḥ |
ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi ||
pūyāsrāvo nākulāndhyamakṣīpākātyayojalī |
rogāasādhyāś catvāraḥ sarvajeṣu bhavanti hi |
yāpyā vartmāvabandhastu pakṣmakopaḥ bhaviplutaḥ |
piṇḍākṣastu yo vyādhiḥ sirāsu piṭakā ca yā |
prastāryarmādhīmāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā |
pūyālasaś cārbudaś ca śyāvakardamavartmanī |
tathārśovartmaśuṣkārśaḥ śarkarāvartma eva ca |
aśophaśophai mahatau pākau bahalavartma ca |
kumbhikinī vartmagatā bisavartma ca sidhyati |
sanimitto nimittaś ca dvāvasādhyau ca bāhyataḥ |
rogāḥ ṣaṭsaptatistvete saṅgraheṇa prakīrttitāḥ |
bhūyasteṣāṃ pravakṣyāmi saṃkhyārūpacikitsitairiti || śālākṛ 1 ||
athātaḥ sandhigatarogavijñānīyam vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
navasandhyaśrajaś ca vartmajātāc ekaviṃśati |
śuklabhāgaidasekaś ca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ |
sarvāśrayāḥ sapudama dṛṣṭidvādaśaivat tu |
dvau tu sarvāśrayā vanyāvanimittanimittajau ||
pūyālasaḥ soponāhaḥ srāvāḥ parvaṇikālajī |
krimigranthiś ca vijñeyā rogāḥ sandhigatā nava ||
pakvaḥ śophaḥ sa ndhijeyaḥ satodaḥ sravet pūyaṃ sa hi pūyālasākhyaḥ |
granthir mahāndṛṣṭisandhāvapākaḥ kaṇḍusrāvonīrūjāḥ sopanāḥ |
gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ śravantī vāsvāmimvikārāṃ kanīnāt |
tadviśrāvaṃ netranāḍīticaike tasyāliṅgaṃ kīrti yeṣye caturdhā ||
pākāt sandhau saṃśravedyam sa pūyaṃ pūyāśrāvaḥ savikāro matas tu |
śvetaṃ skatraṃ picchilaṃ yaḥ śravet tu śleṣmāśrāvaḥ savikāraḥ pradiṣṭaḥ |
raktāśrāvaḥ śoṇitajovikāraḥ śravadūṣṇa tat tu raktam prabhūtaṃ |
hāridrābhaṃ pītam uṣṇaṃ jalam vā pittāśrāvaḥ saṃśravet sandhimadhyāt ||
tāmrāṃ tanvīn dāhaśūlopapannāṃ vrūyād vaiḍyaḥ piṭakāṃ parvaṇīkāṃ |
jātā sandhau kṛṣṇaśuklelajī syāt tasminn eva prathitāḥ pūrvaliṃgaiḥ ||
krimigranthaivartmataḥ pakṣmataś ca kūryuḥ kaṇḍūṃ krimayaḥ sandhijātāḥ |
nānārūpā vartmaśuklāntasandhau caranty antarnayanaṃ dūṣayaṃtya iti || 0 ||
|| śālākye 2 ||
athāto vartmagatarogaviñjānīyam vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
utsaṅnyotha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarāḥ |
tathārśāvarmaśuṣkārśas tathaivāñjanāmikā |
vahalaṃ vartmayac cāpi vyādhir vartmāvavandhakaḥ |
kliṣṭakardamavartmākhyaḥ śyāvavartmas tathaiva ca |
praklinnam apariklinna vartmavātaharañ ca yat | |
arvūda nimiṣaṃ cāpi śoṇitārśaś ca yasmṛtāḥ ||
lagaṇo visanāmā ca pakṣmakopas tathaiva ca |
ekaviṃśatir ityete vikārā vartmasambhavāḥ |
nāmabhis te samūddiṣṭāc sāṃjanaiḥ sampravacyate ||
piḍakābhyantaramūkhī vāhyādhovarmasaṃśrayā |
jñeyā sotsāṅginī nāma piḍākā kṛtiḥ |
kumbhīkavījapratimā piḍakā yasya vartmani |
ādhmāyante bhidyamānāḥ kumbhīkinyas tu tāḥ smṛtāḥ ||
srāviṇyaḥ kaṇḍūrā gurvyo raktasarṣapasammitāḥ || rujāvantyaś ca piḍakāḥ pothakya iti saṃjñitāḥ ||
piḍakā yā kharā sthūlāḥ śūkṣmābhirabhis amvṛtāḥ |
vartmasthāśarkarānāma sarogāvartmadūṣaṇāḥ |
ervācūvījapratimāpiḍakā mṛduvedanāḥ | śukṣmākharāvartmasthāḥ arśāvartmastad ucyate |
dīrghāṇkuraḥ kharaḥs tathā dārūṇaisyaktarodbhavaḥ |
vyādhireṣauti vikhyātaḥ śuṣkārśā nāśanāmataḥ ||
dāhatodavatī sravi piḍakāvartmasambhavāḥ |
mṛdvī mandarūjā śukṣmā jñeyā sāñjananāmikā |
vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ |
savarṇṇābhiḥ sthirābhiś ca vidyādvahalavartmavat ||
kaṇḍūrogālpatodena vartmāśophena yo naraḥ |
nabhaḥ sañchādayed akṣi bhaved vandhaḥ sa vartmanāḥ ||
mṛdvalpavedanātāmraṃ yad varṇṇasamam eva ca |
akasmāc ca bhaved raktaṃ kliṣṭavartmati tam viduḥ |
kliṣṭam punaḥ pittayutaṃ śoṇitaṃ vidahed yadā |
tataḥ kliṣṭatvam āpannam ucyate vartmakardamam ||
vartmavadvāhyato taś ca śyāvaṃ śūnāñ ca jāyate |
tadāhuḥ śyāvavarmeti vartmarogaviśoradāḥ ||
arujam vāhyataḥ śūnaṃ vartmayasya naramye hi |
praklinnavartmatam vidyāt klinnam aty arthamn tataḥ ||
yasya dhautāni dhautāni sandidyante punaḥ punaḥ |
vartmānyaparipakvāni nidyapari kinnavartma tat |
vidagdhasandhir niśceṣṭaṃ vartma yasya nirmīlyate |
etad vātahatan nāma jānīyād akṣicintakaḥ |
vartmāntarastham viṣamaṃ granthibhūtam avedanaṃ |
tārvudam iti sarakṣam avilamvi ca ||
nimeṣiṇīḥ sirā vāyuḥ saṃviṣṭaḥ sandhisaṃśrayaḥ |
cālayaty atha vartmāni nimeṣa iti tamviduḥ ||
yaḥ śritau vartmavavetalo mṛduraṃkuraḥ |
tad raktajaṃ śoṇitārśaḥ chinnaś cābhipravardhate |
apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlogranthivartmānujorūjaḥ |
lagaṇā savyā nilamveta |
gastīropagataṃ yathā |
visavartmatijātīyāt visapraprakhyodakaśravāṃ
pracālitāni vātena pakṣmāṇy akṣi viśaṃti hi |
ghṛṣyanty akṣi muhus tāni saṃraṃtañ janayanti ca |
asitasita… ś ca mūlakoṣāt patanty api |
pakṣmakopaḥ savijñeyāvyādhiḥ paramadāruṇa iti|| ❈ ||
śālākye 3 ||
athātaḥ śuklagatarogavijñānīyaṃ vyā vyākhyāsyāmaḥ || ||
prastāriśuklakṣatajādhimāṃsaḥ snāvārmasañjñāḥ khalu pañcarogāḥ
syāc chuktikothārjanapiṣṭakākhyaḥ jālaṃ sirāṇāṃ piḍakāñ ca yāḥ syuḥ ||
rogā valāsagrathitena sārdham ekodaśaite khalu śuklabhāge ||
prastāri prathitam athārmaśuklabhāge vistīrṇan tanu rūdhiraprabhaṃ salīlaṃ |
śuklākhyaṃ mṛdu kathayanti śuklabhāge sasvetaṃ samam abhivardhate cirāntet ||
ya māṃsaṃ pracayam upaiti śuklabhāge | padmābhaṃ tad uśanti lohitārma |
vistīrṇṇaṃ mṛdu vahalaṃ yakṛtprakāśaṃ śyāvam pṛthu ca tathāpi māṃsakārma ||
syā vā maschiravahamāṃsavartmabhāge prastori prabhavati mārūtād viśuṣkaṃ |
śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāś ca vindavo ye śuklābhāḥ sitaniyatāḥ sa śuklisañjñaḥ ||
eko yaḥ śaśarūdhiropamaś ca vinduḥ śuklastho bhavati tam arjanam vadanti |
utsannaḥ salilanibho tha piṣṭaśuklo vindur yaḥ | sa bhavati piṣṭakaḥ suvṛttaḥ ||
jālābhaḥ kaṭhinasiro mahāṃ saraktaḥ santānaḥ smṛta iha jālasaṃjñitas tu |
śuklasthāḥ sitapiḍākāḥ śirāvṛtāyā yās tāṃ yādasiasamīpajāḥ sirājā ||
kāśābho mṛdur athavāpi vinvakalyau vijñeyo nayanasite valāsakākhya iti || ||
sālākya thva
athāto kṛṣṇagatarogaviñjānīyam vyāvyākhyāsyāmaḥ
yat savraṇaṃ śuklamathāvraṇaṃañ ca pākāyayaś cāpyajā tathaiva |
catvāra ete nayanāmayāsu kṛṣṇapradeśe niyatā bhavanti ||
nimagnarūpaṃ hi bhavet tu kṛṣṇe sūcyaiva vidhvaś ca vibhāti yadvai |
srāvaṃ sravedūṣṇamatīva yatra tat savraṇaṃ śukram udāharanti ||
vaihāya sātraprabhaprakāśasalya vramāta śaṃśataṃtat
vicchinnamadhyaṃm piśitāvṛtam vā calaṃ sirāsūkṣmam adṛṣṭikṛc ca |
dvitvaggataṃ lohitasantataś ca cirotthitaś vāci vivarjanīta |
uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca netre yasmin bhaven mudganibhaṃ ś ca śukram |
svetaḥ samākrāmati sarvato hi doṣo hi yasyāsitamaṇḍalan tu |
tam akṣipākāt ayam akṣipākaṃ sarvātmakaṃ varjayitavyam āhuḥ |
ajāpūrīṣapratisorūjāvāṃ salohito lohitapicchilāsraḥ | vigṛhyaruṣṭaṃ pracayobhyupaiti tañ cājakājātam iti vyavasyet | 0 ||
śālākye
athātaḥ sarvvagatarogavijñānīyaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
syandās tu catvāra ihopadiṣṭā stāvanta eva prathitādhimanthāḥ |
śophāmvitośophayutai ca pākāv ity evam etedaśa sampraṃdiṣṭāḥ |
hatādhimanthonilaparyayaś ca śuṣkākṣipākonyata eva vātaḥ |
dṛṣṭistathāmlādhyuṣitā sirāṇāṃ utpātaharṣāvapi sarvvabhāgau |
prāyena sarva nayanāmayās tu bhavanty abhiṣyandanimittamūlāḥ |
tasmād abhiṣyandamayomānam upakuryadām etāśu hitāya dhīmān ||
nistodanastambhanaromaharṣa saṃharṣapārūṣyaśirobhighātāḥ |
viśuṣkabhāvā śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti ||
dāhaprapākau śiśirābhinandau dhūmāyanam vāpyasamuchrayaś ca |
uṣṇāśrutāpītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti ||
tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ samantād api lohitāś ca |
pittasya liṅgāni ca kīrtitāni raktābhipanne nayane bhavanti ||
uṣṇābhinandā gurūtākṣiśophāḥ | kaṇḍupadehāvati śītatā ca |
śrāvāvaḥ piccila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti ||
vṛddhair etairabhiṣyandair narāṇāmakriyavatāṃ |
tāvantyastvadhirogāḥ syūrnayane tīvravedanāḥ ||
utpāṭyate bhṛśaṃ ca kuryasya nirmarthyate tathā |
śirasordhañ ca tam vidyādadhimanthaḥ svalakṣaṇaiḥ ||
hanyādṛṣṭiśślaiṣmikaḥ saptarātrāt | tathraktajāḥ pañcarātrāt |
ṣaḍrātrādvaāvātikā vai nihanyātmithyācārātpaittikaḥ sadya eva ||
kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumvarasannibhaḥ |
saṃrambhī dadyate yas tu sokṣi pākaḥ saśophajaḥ ||
śophahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśophaje |
upekṣaṇadakṣi yadābhimantho vātātmakaḥ syandayati prasahyaḥ | rūjābhir ūgrābhir asādhya eṣa hatābhimanthaḥ kila nāma rogaḥ ||
pakṣmadvayekṣibhruvamāśritas tu yadānilaḥ sañcarati praduṣṭaḥ
paryāyateś cāpi rūjākaroti | taṃ paryayaṃ vātakṛtamvadanti ||
kūnitaṃ dārūṇarukṣmavartma sandidyate cāviladarśanaṃ yat |
sudārūṇaṃ yat prativodhane ca śuṣkākṣipākopahaṃ tadakṣi ||
yasyāvaṭūkarṇṇaśirohanūṣu manyāgato vāpyanilonyatho vā |
kuryād rujāṃ vai bhruvi locane vātamanyato tamudāharanti ||
amlena bhuktena vidā…vā pakvāyate sarvata eva netraṃ |
śophānvitaṃ lohitakaṃ sadāhasentadamlādhyuṣitam vadanti ||
avedanā vāpi savedanā vā yasyākṣirājyobhibhavanti tāmrāḥ |
muhurvirajyanti ca tāḥ satādṛgvyādhiḥ śirotpāta iti pradiṣṭaḥ ||
mohāt sirotpāta upekṣitas tu jāyeta rogas tu sirāpra… |
tatrāśramacchaṃ sravati pragāḍhaṃ tathā na śakrotyabhivīkṣituṃ ceti || 0 ||
śālākye
athāto dṛṣṭigatarogavijñānīyaṃ vyāvyāvyākhyāsyāmaḥ |
masūradalamātran tu pañcabhūtaprasādajāṃ| |
khadyotavisphuliṅgābhāsiddhāṃ tejobhir avyayaiḥ ||
āvṛtāmpaṭalenokṣṇorvāhyena vivarākṛtiṃ | |
śītasātmyāṃ nṛṇāṃ hanti māhurnayanacintakāḥ |
rogāṃstadāśrayāṃ ghorāṃ ṣaṭ vā pracakṣate |
paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇaṃ |
sirābhir abhisamprāpya vigulaibhyantare bhṛśaṃ |
prathame paṭale yasya rogādṛṣṭaṃ vyavasthitāḥ ||
avyaktāni sa rūpāṇi kadācidatha paśyati ||
dṛṣṭir bhṛśamvihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate ||
makṣikāṃ maśakāṃś cāpi jālakāni ca paśyati |
maśulāni patākāṃś ca marīcyaḥ kuṇḍalāni ca |
paripākāṃś ca vividhāṃ varṣamabhrāstamānsi ca |
dūrasthānyapi rūpāṇi manyate ca samīpataḥ |
samīpasthāni dūre ca dṛṣṭerdarśanavibhramāt |
yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati |
ūrdhvam paśyati nādhastāṃ tṛtīyam patalaṃ gate ||
mahānapi ca rūpāṇi cchāditānīvacāmvaraiḥ |
karṇanāsākṣi hīnāni vikṛtānīvapaśyati |
yathādoṣañ ca rajyetardṛṣṭirdoṣe valīyasi |
adhasthe ca samīpasthaṃ dūrasthañ coparisthitaḥ |
pārśvasthe ca tathā doṣe pārśvasthāni ca paśyati |
samantāt tu sthite doṣe saṃkulāni prapaśyati |
dṛṣṭimadhyesthi te doṣe saha ñ ca paśyati |
dvidhāśrite dvidhā paśyed vahudhā cānavasthite |
doṣe dṛṣṭāśrite tiyagekaṃ vai samyate dvidhā |
timirākhya sa vai doṣaś ca caturtha paṭalṃ gataṃḥ |
ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiliṅganāśamataḥ paraṃ |
asminnapi na te na mobhūte nātirūḍhe mahāgada |
candrādityau sanakṣatrāvantarikṣe ca vidyutaḥ |
nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni ca paśyati |
sa eva liṃganāśas tu nīlikākācasaṃjñitaḥ |
vātena cāpi rūpāṇi bhramantīvahi paśyati |
āvilānyarūṇābhāni vyāviddhānīva pārśvataḥ ||
pittenādityakhadyotaśakracāpatāśakra cāpataḍiḍguṇāṃ |
nṛtyantaś caiva śikhinaḥ sarvaṃ kṛṣtaś ca paśyati |
kaphenāñ bhojahārendraśaṃkhāmvumivatārakāḥ |
paśyanta iva rūpāṇi sigdhāni ca himāni ca |
paśyed raktāni raktena tamāṃsi vividhāni ca ||
sasitāny a…kṛṣṭāni pītāny api ca mānavaḥ |
sannipātena citrāṇi viplatānīva paśyati ||
vahudhā vā dvidhā vāpi sarvāṇyeva samantataḥ |
hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṃṣyapi ca bhūyaśaḥ |
pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrcchitaṃ sūryatejasā |
pitā diśastathānyo vā ravīniva ca paśyati |
vikīryamāṇaṃ khadyotāṃ kṣāṃ teḥjāṃsi cottaraṃ |
vakṣāmi ṣaḍvidhaṃ rāgairliṅganāśamataḥ paraṃ ||
rāgorūṇe mārutajaḥ pradiṣṭāmlī ca nīlaś ca tathaiva pittāt |
kaphāt sitaḥ śoṇitajaḥ saraktaḥ samasta doṣaprabhavas tu citraḥ |
arūṇammaṇdalaṃ dṛṣṭāsthūlakācorūṇas tu saḥ |
parimlāyini roge syāmlāyīpañcamaṇḍalaṃ |
doṣakṣayāt svayaṃ tatra kadācin syāt tu darśanaṃ |
arūṇaṃ maṇḍalaṃ vātāt cañcalam parūṣan tathā ||
pittato maṇḍalaṃ nīlaṃ kāṃsyābhañ vā sapītakaṃ |
śleṣmaṇā vahulaṃ snigdhāṃ śaṃkha kṣīrendupāṇḍuraṃ |
calaḥ padmapalāśasthaḥ śuklo vindur ivāmbhasaḥ |
mṛdyamāne ca nayane ca nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati |
pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakaṃ |
dṛṣṭirāgo bhavec citro liṃganāśe tridoṣaje |
yathāsvaṃ doṣaliṃgāni sarveṣveva bhavanti hi ||
tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena cānyastvatha dhūmadarśī |
yo hrasvajātyo nakulāndhatā ca gambhīrasaṃjñā ca tathaiva dṛṣṭiḥ |
ṣaḍliṅganāśo viṣame ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaḍeva caiva ||
pittena duṣṭena yutā tu dṛṣṭiḥ pītā bhavedyasya narasya kiñcit |
pītāni rūpāṇi ca manyate yaḥ savai raraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ ||
prāpte tṛtīyaṃ paṭalan tu doṣe divā na paśyen niśi vekṣate saḥ ||
tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭis tāny eva śuklāni hamanyate tu |
triṣu sthito yaḥ paṭaleṣu doṣo naktāndhyam āpādayati prasahyaṃ |
divā sa sūryānugṛhītadṛṣṭiḥ paśyet tu rūpāṇi kaphālpabhāvāt ||
śokajvarāyāsaśirobhitāpairabhyāhatā yasya narasya dṛṣṭiḥ ||
dhūmārn sa vaipaśyati sarvvabhāvāṃstan dhūmadarśīti vadanti rogaṃ ||
yo hrasvajātyo divaseṣu kṛcchrādhhrasvāṇi rūpāṇi ca tena paśyet |
vidyotate yasya narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat |
citrāṇi rūpāṇi divāsu paśyet sa vai vikāro nakulāndhyasaṃjñaḥ ||
dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṃkucyatebhyantarataś ca yāni |
rujavagāḍhañ ca tam akṣirogaṃ gambhīriketi pravadanti tajjñāḥ ||
vāhau punar vā vihayau pradiṣṭau nimittataś cāpy animittataś ca |
nimittajās tatra manobhitāj jñeyas tv abhiṣyantanidarśanam saḥ || surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhāskarasya ||
hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya saliṅganāśastvanimittasaṃjñaḥ |
tatrākṣi vispaṣṭaṃ mivābhi bhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ ||
ityete nayanagatā maye harogānirdiṣṭāḥ pṛthagiha ṣaṭ vā saptatiś ca |
teṣāṃ ye pṛthagapṛthak va spaṣṭārthaśṛṇuta cikitsitaṃ yathāvad iti || ❈ ||
śālākye ||
athātaś cikitsāpravibhāgī vyā vyākhyāsyāmaḥ |
ṣaṭ saptatir yebhihitā vyādhayo nāmalakṣaṇaiḥ |
teṣāñ cikirsitam idaṃ samāsādyās ataḥ śṛṇuḥ ||
chedyās teṣu daśaikañ ca nava lekhyā bhavanti hi ||
bhedyāḥ pañca tu rogām syur vyadhyāḥ pañcadaśaiva tu |
dvādaśāśastrakṛtyāś ca yapyāḥ sapta bhavanti ca |
rogā varjayitavyāḥ syur daśapañca ca jānatā| asādhau ca bhavetāṃ tu yāpyo vāgantu saṃjñitau ||
arśānvitaṃ bhavati vartma tu yasya cārśaḥ | śuklan tathārvudamatho piḍakāḥ sirājāḥ |
jālaṃ sirājam atha pañcavidhaṃ tathārma chedyā bhavanti saha parvaṇi kāmayena ||
utsaṅginī vahalakardamavartmanī ca śyāvañ ca yac ca paṭhitaṃ tviha vaddhavartma |
kliṣṭañ ca pothakiyutaṃ khalu yat tu vartma kumbhīkinī ca sahaśarkarayā ca lekhyāḥ ||
śleṣmopanāhalagaṇau tu visañ ca nedyā granthiś ca yaḥ krimikṛto ñjananāmikā ca ||
ādau sirā nigaditās tu prayoge pākau cayo nayanaḥ yavanonyataś ca ||
pūyālasāni… manthasaṃjñā syandāś ca yānty upaśamanti sirāvyadhaiste |
śuṣkākṣipākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākhyaśukrasahitārjunapiṣṭakena|
aklinnavartmahutabhugdhvajadarśiśukti praklinnavartmasu tathaiva valāsasaṃjñāḥ |
āgantunāma ya ytena ca dūṣitāyāṃ dṛṣṭyāṃ na śastrapatanaṃ pravadanti vaidyāḥ ||
sampśyataḥ ṣaḍ api bhitās tu kāvās te pakṣmakopasayitās tu bhaadanti yāpyāḥ ||
catvāra eva pavanaprabhavās tv asādhyā dvau pittajau kaphanimittaja eka eva | catvāra eva rūdhiraprabhavos tridoṣās tāvanta eva suruṇau ca tathāparau dvāv iti ||
śālākyasthāne || 0 ||
athāto vātābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
purāṇaṃ sarppiṣāsnigdhau syandādhīmanthapīḍitau |
svedayitvā yathānyāyaṃ sirāvyadham upācaret |
sampādayed vastibhiś ca samyak snehaviracitau |
tarpaṇaṃ puṭapākaiś ca dhūmair āścyotanais tathā |
nasyaiḥ snehaparīṣekaiḥ śirovastibhir eva ca |
vātaghnānūpajalajāṃ māṃsāmlaṃkvāthasevanaiḥ |
catuḥ snehaiḥ sukhoṣṇaiś ca tat pītām varatāpanaiḥ |
payobhir veśavāraiś ca pāyasaiḥ sālvaṇais tathā |
bhiṣak saṃpādayed etām upanāheś ca pūjitaiḥ |
grāmyānūpodakaiḥ snigdhaiḥ rasaiḥ phalarasāyutaiḥ |
susaṃskṛtaiḥ payobhiś ca tayor rahāra iṣyate |
bhuktopari piveyātāṃ ghṛtaṃ to ca pipāvanau |
eraṇḍapallave mūle tvaci vāthaṃ payaḥ śritaṃ |
kaṇṭhakārāś ca mūlāsyāṃ sukhoṣṭaṃ sevanahitaṃ |
sendhavodīcyamadhukapippalībhir ayo pi vā |
hitamardhodakaṃ seke tathāścyotanam eva ca |
hrīveracakraśāṅgaṣṭhodumvaratvakṣu sādhitaṃ |
sāmbhasāpayasājena śūlāścyotanam uttamaṃ ||
madhukaṃ rajanīpathyādevadārūś ca pīṣayet |
ājenapayasā śreṣṭhamabhiṣyane tadañjanaṃ ||
gairikaḥ saindhavaṃ kṛṣṇaṃ nagaraṃ ca yathottaraṃ |
piṣṭaṃ dviraṃśatobhir vā kāñjanam iṣyate ||
snehāñjanañ cātra hitaṃ vakṣyate tadyathāvidhiḥ |
rogo yaś cānyatovāto yaś ca mārūtaparyayaḥ |
anenaiva vidhānena bhiṣak tānyapi sādhayet ||
pūrvabhaktahitaṃ sarpiḥ kṣīrañcātrātha bhojayet | vṛkṣādanyāṃ kapittheca pañcamūle mahatyapi|
sakṣīrakarkaṭarase siddhañ cā pivet ghṛtaṃ |
pānam vā hitam atrāhuḥ pakvāś cārtragalāgnikaiḥ |
sakṣīraṃ meṣaśṛṃgāś ca sarpirvīratarepi ca |
saindhavaṃ dārūśuṇṭhī ca mātuluṅgaraso ghṛtaṃ |
stanyodakāvaṃ karttavyaṃ śuṣkapāke tadañjanaṃ |
pūjitaṃ sarpiṣaś cātra pānamakṣṇoś ca tarpaṇaṃ |
ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena cānunā |
pariṣekohitaś cātra payaḥ śītaṃ sasaindhavaṃ |
rajanādārūsiddham vā sendhavena sāmāyutaṃ |
sarpiryutam stanya dhṛṣṭamañjane ca mahauṣadhaṃ |
vasā vānūpajalajāḥ saindhavena samāyutāḥ |
nāgaronmiśritāḥ kiñcic chuṣkapāke tadañjanaṃ |
pavanaprabhavā rogā ye kecid dṛṣṭināśanāḥ |
vījenānena matimān steṣu karmaprayojayet iti ||
śālākye || || 0 ||
athātaḥ pittābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyā vyākhyāsyāmaḥ |
pittasyānde paittike cādhimanthe sirāvyadhaḥ sraṃsanañ cādhyudāraṃ |
akṣṇo sṛ puṭapākāñjanāni ca kramaḥ sarvaḥ pittavīsarpahā ca ||
gundraṃ śāliṃ śaivalaṃ darbhamikṣur nalaṃ lodhraṃ vetasam padmakañ ca |
drākṣākṣaudraṃ candanañ cotpalañ ca stiyāḥ stanyarasamikṣāḥ sitā ca |
padmam patraṃ yaṣṭhi sākaṃ haridrāṃ tathānantā cāpi sambhṛtya sarpiḥ |
siddhaṃ sekatarpaṇo cāñjane ca hitaṃ kṣīraṃ cā me te dhūmakai |
yojyo vargo vyasta eṣo dvidhā vā ca sacāpi nasyethāvat |
kriyāḥ sarvāḥ pittaharām ca śastāḥ tryahādūrdhvaṃ kṣīrasarpiś ca nasyaṃ |
pālāśaṃ syācchoṇitaṃ cāñjanārtham bhavetkāryaṃ śarkarā kṣaudrayuktaṃ |
rasakriyāṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ pālindyām vā madhuke cāpi kuryāt |
mustaṃ phenaḥ sāgaraṃ sotpalañ ca krimighnailādhātrivījād rasañ ca |
kāryaṃ cūrṇāñjanārthaṃ raso vā stanyopeto dhātakīsyandanābhyāṃ |
yoṣitstanya śātakumbhaṃ vighṛṣṭaṃ sitākṣaudre kiṃśukādvāpi puṣpāṃ |
lodhraṃ drākṣāṃ śarkarāñcotpalañ striyāḥ stanye ṣaṣṭisākaṃ kṛtañ ca |
piṣṭvā kṣīre varṇakasya tvacaṃ ca vaijalonmiśrañ candanodūmvarañ ca |
kṣaumāvardham pathyamāścyotane vā | ghṛtabhṛṣṭaṃ yaṣṭisāhvaṃ salodhraṃ |
toyonmiśraṃ kārśamarīdhātripathyāstathaivāḥ kaṭphalañ cāmvunaiva |
eṣā kriyāmlākhyurṣitasaśuktau kāryā sarvāvyapavarjyaḥ sirāṇāṃ |
sarpiḥ peyaṃ traiphalaṃ tailvakam vā peyaṃ vā kevalaṃ yat purāṇaṃ |
doṣe kṛtes tu krikayām adhastāc chītair dravyair añjanān yasya kuryāt |
vaidūryam vā sphāṭikaṃ vidrumañ ca muktāṃ śaṃkhaṃ cāñjanaṃ cāñcanañ ca |
sa candanaṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ śuktiṃ hanyād añje naitad āśuḥ |
ghṛtaṃ pived dhūmadarśī naras tu
vidhiṃ kuryāt pittaharañ ca sarvam iti ||
aupadravaṃ sandhigataṃ vartmaśuklagataṃ tathā |
kṛṣṇagataṃ sarvvagataṃ dṛṣṭirogam athāparaṃ ||
cikitsāpravibhāñ ca vātābhiṣyandapittakai |
śālākyakāśirājena proktaṃ vai prathamodaśa ||
śālākye || ❈ ||
athātaḥ śleṣmābhiṣyandapratiṣedham vyā vyākhyāsyāmaḥ |
syandādhimanthaikaphajau jayet śiroṇām atha mokṣaṇena |
svedāvapīḍāñjanasya dhūmaitathai tīkṣṇaiḥ kavaḍagrahaiś ca |
uṣṇais tathāścyotanasamvidhānais tathaiva rukṣaiḥ puṭapākayogaiḥ | tryahāṃ tryahā ccāpy apatarpaṇānte tau prātar annaṃ hitam āpnuyātāṃ |
phaṇijjhakosphutakapitthavilveṣa dhattūrapīlūsurasārkabhāgoḥ |
svedam vidadhyād athavātralepaṃ varhiṣṭhaśuṇṭhīsuradārukuṣṭhaiḥ |
sindhūprasutaṃ triphalāmadhukaprapauṇḍarīkāñjanatutthatāmraiḥ |
vartmyāñjane syur jalasamprapiṣṭhā pathyā haridrā maricāñ janair vā
trīṇyupaṇāni triphalā haridrām viḍaṃgasārañ ca samāni ca syuḥ |
varhiṣṭhakuṣṭhesuradārūṇaśaṃkhapāṭhānakhavyoṣamanaḥ śilā ca |
mūrvvāś ca jāśyā mūkulāni cāpi piṣṭhvāmvunaitāni bhiṣagvidadhyāt |
phalaṃ prakīryātvathavāpiśigrāḥ puṣpañca tulyaṃ vṛhadarśanasya |
rasāñjanañ candanasaindhavañ ca manaḥśilāle laśunañ ca tulyaṃ |
piṣṭhvātha varttī vidadhīta samyag na detu dhīmāṃ kaphajeñjanārthaṃ |
roge valāsagrathitentujānḥ tu kuryād idaṃ syāt praviśāṣyadehaḥ |
nīlāṃ yavānājapayonnupītāṃ saṃśādhya saṃśoṣya tato nūdahya |
takṣārakalyena ca bhasmadhīmāṃ pakvam vidadhyādathaveśūnāḍyāṃ |
etadvalāsagrathiteñjanaṃ syāt kalpas tatthaivaiṣaphaliñjakeṣu |
mahauṣadhaṃ māgadhikāś ca mukhyāṃ sasandhavaṃ yat maricañ ca śuṣkaṃ |
tatmātuluṅgasya rasena piṣṭaṃ netrāñjanaṃ piṣṭakamāśu hanyāt |
phaler vṛhatyā magadhodbhavānāṃ kalkaṃ niravāt vāt phalapākasīndhya
śrotojayuktaṃ tata uddhṛtaṃ syāt tadvātra pathyaṃ vidhireṣa cāpi ||
vārtākiśigrumṛgaja paṭolakirātatiktāmalakīphaleṣu ||
kāsīsasāmudrarasāñjanāni jātyās tathā kṣārakam eva cāpi |
paklinnavartmany upadiśyet etu yogāñjanaṃ tan madhunā vighṛṣṭaṃ |
nādeyamagryalavalañ ca śuklaṃ nepālajātāñ ca samāsatas tu |
samātuluṃgādrasa eṣayogaḥ kaṇḍun nihanyāt sakṛdañjanena ||
saśṛṅgaveraṃ suradārū mukhyaṃ sindhuprasūtaṃ mukulañ ca jātyāḥ |
surāsupiṣṭaṃ svidamañjanan tu kaṇḍvāñ ca śophe ca hitaṃ vadanti |
syandādhimanthakramam ācarec ca sarveṣu caiteṣu sadā pramatta iti ||
śālākye lṛ || 0 ||
athāto raktābhiṣyandapratiṣeḍhaṃ vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
manthasyandausirotpātaṃ sirāharṣañ ca raktajaṃ |
ekenaiva vidhānena cikitsec caturo gadāṃ |
vyādhyartāś caturopyatāṃ snigdhāṃ kombhena sarppiṣā |
rasairūdārair athavā sirāmokṣeṇa yojayet |
viriktānām pragāḍhañ ca sirānyeṣām viśodhayet |
vairecanikasiddhena sitāyuktena sarpiṣā |
tataḥ pradehām pariṣecanāni tasyāni dhūmāni yathā svam eva |
āścyotanābhyañjana tarpaśāni svigdhāṃś ca kāryān puṭapākayogāṃ |
rujāyāñ cāpyarbhṛśaṃ svedās tu mṛdavo hitāḥ |
akṣṇor api samantāc ca pātanan tu jalaukasāṃ |
ghṛtasya mahatī mātrā pītā cārti niyacchati |
pitābhiṣyandaśamano gaṇam cāṣpyupayāditaḥ |
kaserumadhukānāñ ca cūrṇamamvarasamvṛtaṃ |
stanyamapsvāntarikṣāsu hitamāścyotanaṃ sadā |
śrīparṇīpāṭalīdhātrī dhātakīvilvakārjunāt |
puṣpāṇyatha vṛhatyau ca vimvīloṭāś ca tulyaśaḥ |
mañjiṣṭhā cāpi madhunā piṣṭvā cakṣurasena vā |
rudhirasyandaśāntyarthametadañjanam iṣyate |
candanan tugarampatraṃ śilājatu sakuṅkumaṃ |
rajastāmramayaṃ tutthaṃ nimvakāśī samañjanaṃ |
trapu kāsaṃ malaś cāpi piṣṭvā puṣparasena tu |
vidvudāyāṃ kṛtā vartyaḥ pūjitaś cāñjane tu tāḥ |
sarpiḥ kṣaudraṃ cāñjanaṃ syāt sirotpātasya bheṣajaṃ |
tadvat saindhavakāsīsaṃ stanyayuktaṃ tu pūjitaṃ ||
madhunā śaṃkhanepālī tutthadārvyaḥ sasaindhavā |
rasaḥ śirīṣa puṣpādvā surāmaricamākṣikaiḥ |
yuktātha madhunā vāpi gairiko hitasañjanaṃ ||
śirāharṣañjanaṃ kuryāt phāṇitaṃ madhusaindhavaṃ |
madhunā tārkṣyajaṃ śailam vā kāsīsam vā sasaindhavaṃ |
vetamāmlaṃ stanyayuktaṃ kāsīsam vā sasaindhavaṃ |
paittikān tu vidhiṃ kuryād kṛtsnaṃ arjunaśāntaye ||
sitekṣu madhukakṣedra dārvvīstanyaiḥ sasandhavaiḥ |
sekāñjanañ cātra hitamamlairāścyotanais tathā |
sitāmadhukakaṭvāṅgamastukṣaudrāmlasaindhavaiḥ |
vījapūrakako lāmladābhimāmlaiś ca yuktitaḥ |
ekaśo vā dviśo vāpi yojitam vā tribhis tribhiḥ |
sphaṭikaṃ kuṃkumaṃ śaṃkhā madhukaṃ madhu cāpi hi |
śaṃkhakṣaudrasitāyuktaḥ sāmudra phena eva ca |
dvāvetau vihitau yogāvañjanārjunanāśanau ||
saindhavakṣaudrakatakaṃ sakṣaudram vā rasāñjanaṃ |
kāsīsam madhunā cāpi yojyamatrāñjane sadā |
lohacūrṇṇāni sarvāṇi dhātavo lavaṇāni ca |
ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi gaṇāś cāpy upapāditaḥ |
kukkuṭāśukapālāni lasunaṃ kaṭuka trikaṃ |
karañjavījamelā ca lekhanīyāñjanaṃ smṛtaṃ ||
raktaprasādanavatā pūṭapākena sādhitā |
sampāditasya vidhnā kṛtsnena syandaghātinā |
anenāpācarec cukramavraṇaṃ kuśalo bhiṣak |
uttānam vā vagāḍham vā karṣayec cāpi savraṇaṃ |
śirīṣavījamaricapippalīsaindhavair api |
śukrapragharṣaṇaṃ kārya madhunā saindhave na tu |
kuryād añjanayogā vā samyak ślokārdhikāvimau |
śaṃkhakolāstikanaka drākṣāmadhukamākṣikaiḥ |
sūrādantyārṇavamalaiḥ śirīṣakusumena ca |
kṣārāñjanaṃ vā vitared valāsagrathitāpahaṃ |
mudgām vā nistuṣāṃ piṣṭvā śaṃkhakṣaudrasitāyutāṃ |
madhukasāraṃ madhunā yojayed cāñjane sadā |
vibhītakāsthimajjā vā sakṣaudrā śukraśāntaye ||
śaṃkhāsynta madhudākṣā mayūtakatakāni vā |
vaṃśajārūṣkarau tālaṃ nālikerañ ca ta d dahet |
kṣāravan śrāvayec cūrṇṇaṃ karabhātu bhāvayet |
vahuśoñjanayetatsyācchukravaivarṇṇanāśanaṃ |
saśophaś cāpyaśophañ ca dvau pākau yau prakīrtitau |
śārīrā hitās tatra vida sirām bhiṣak |
sekāścyotananasyāni puṭapākāñś ca yojayet |
sarvataś cāpyaśuddhasya kartavyam idamajanaṃ |
tāmrapātrasthitam māṃsaṃ sarpiḥ saindhavasaṃyutaṃ |
maireyam vā vidhātavyaṃdadhyuttarakam eva vā |
ghṛtāṃ kāṃsamalopetāṃ stanyam vāpiṃ sasandhavaṃ |
madhūkasāram madhunā tulyāṃśaṃ gairikena vā |
sarpiḥ saindhavatāmrāṇi yoṣitstanyayutāni vā |
dāḍimairāvatāśmantakolāmlamadhusaindhavaiḥ | rasakriyām vā vipacet samyak pākajighāṃsayā |
māsasaindhavasaṃyuktaṃ sthitaṃ sarpiṣi nāgaraṃ ||
āścyotanāñjane yojyāmavalākṣīrasaṃyutaṃ ||
puṣpaṃ mālatyāḥ saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ sāro vaiḍaṅgaḥḥ pippalītaṇḍūaś ca |
etat piṣṭvāt kṣaudrayuktyāñjanārthaṃ samya yuktaṃ nirviśaṃkaḥ pradadyāt ||
pūyālase śoṇitamokṣaṇaṃ eva vidhistathaivāpyupanāhanaś ca |
kṛtsno vidhiścekṣaṇapākahantā yathābhidhānaṃ bhiṣajā prayojyāṃ |
kāsīsasindhuprabhavājaneś ca hitaṃ bhaved añjanam eva cātra |
kṣaudrāndvitair ebhir athaiva ca syādanyatra tāmrāyasacūrṇṇayuktaiḥ |
snehādinā samyag upāsya doṣāṃ tṛptiṃ vidhinena yathāsvam eva |
aklinnavartmānam upakrameta sekāñjanāścyotananasyadhūmaiḥ |
mustāharidrāmadhukapriyaṃgu siddhārthalodhrositaśārivābhiḥ |
kṣuṇṇābhir āścyotanam eva kāryam atrāñjanaṃ cāñjanamākṣika syāt ||
patraṃ phalaṃ cāmalakasya pakvā kriyām vidadhyād athavāñjanārthaṃ |
vaṃśasya cā mūlena sakriyāṃ tu vartīkṛtāṃ tāmrakapālapakvāṃ |
rasakriyāṃ vā viphalāvipakvāṃ palāśapuṣpaiḥ karavīrajair vā |
piṣṭvān ca jānāṃ payasāmalam vā kāṃsasya dagdhā saha tāntavena |
pratyañjanatatmaricairūpetaṃ cūrṇṇatāmrasya sahābhiyuñjyāt |
praklinnavartmāny areta eva yogāḥ prayojyāḥ prasamīkṣya doṣān iti || ||
śālākye 2 || 0 ||
athāto lekhyarogapratiṣedham adhyāyaṃ vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
nava ye lekhyasādhyās tu sāmānyasteṣv asamvidhiḥ |
snigdhavāntaviriktasya nivātātapasaṃsadi |
āptair dṛḍhaṃ gṛhītasya veśmanyutānaśāyinaḥ | sukhodakaprataptena vāsasā susamāhitaḥ | svedayed vartmanirbhujya vāmāṅguṣṭhāṅgulisthitaṃ |
vartvyāveś ca ta plotaṃ sasyas nnaṃ tato likhet |
śastreṇa patrair athavā tato rakte sthite punaḥ |
svedyasaindhavacūrṇṇena pratisāryasukhāmvunā |
prakṣālya siktaṃ haviṣā vraṇavatnsamupācaret |
vyāsatas te tad akhilaṃ vidhānaṃ lekhya vartmaṇi |
nakhasnāyunibhaṃ vartma likhitaṃ samyag iṣyate |
raktamakṣi srave skannaṃ timiraṃ vyādhyanirjayaḥ |
vartmañ ca guru śūnañ ca kaṇḍūharṣopadehavat |
durviriktaṃ vijānīyād atat sinnaṃ punar likhet |
vyāvartatevartma yadā pakṣṃ cāpi vimuñcati |
vaddhaśurūktava vaś caiva tad atisrāvitaṃ viduḥ |
snehasvedādiriṣṭaṃ syāt kramastatrānilāpahaḥ |
vartmāvavaddhakliṣṭaṃ ca vahalaṃ yac ca kīrtitaṃ |
potthakīś cāpy avilikhet pracchayitvāgrataḥ śanaiḥ |
samaṃ likheta manimāñ śyāvakardamavartmanī |
kubhīkinīṃśarkarāñ ca tathaivotsañginīma…
dhīmaṃ vikalpya śastreṇa nikhet paścād atandritaḥ |
bhaveyar vartmasu ca yāḥ piḍakāḥ kaṭhinā bhṛśaṃ |
hrasvāstāmrāś ca tāḥ pakvā bhindyādbhitvā likhed api |
taruṇyo vālpasaṃrambhāḥ piḍakā vāhyavartmajāḥ |
viditvaitām praśamayet svedālepanaśodhanaiḥ |
svedayitvā visagranthipakvaṃ tasya nirāśayaṃ |
bhitvāc chidrāṇi śastreṇa saindhavenāvacūrṇayet |
kāsīsamārgadhīmuścīnepālyelāyutena tu |
rocanakṣāratutthāni pippalyaḥ kṣaudram eva ca |
pratisāraṇam ekaikaṃ bhinne lagaṇa iṣyate |
mahānty atha ca yuñjīta kṣārāgni vidhikovidaḥ |
rasāñjanamadhubhyān tu bhinnā cāñjanenāmikāṃ |
pratisāyāñjane yuñjyān kriyāṃ lavaṇavarjitāṃ ||
samyak svinne krimigranthau bhinne syāt pratisāraṇaṃ |
triphalātuthakāsīsa saindhavaiḥ sarasāñjanaiḥ |
rasakriyāṃ krimigranthai bhinna syāt pratisāraṇaṃ
bhittopanāhaṃ kaphajaṃ pippalīmadhusaindhavaiḥ |
vilikhelmaṃḍalāgreṇa pracchayed vā samantataḥ |
saṃsnehya patrabhaṅgaiś ca svedayitvā yathāvalaṃ |
āpākā vidhinoktena pañcabhedyān upācaret |
sarveṣv ateṣu vihitaṃ vidhānaṃ snehapūrvakam iti ||
śālākye 3 || ❈ ||
athātaś chedyorogapratiṣedham vyā ||
snigdhaṃ bhuktavato hy annam upaviṣṭasya yatnataḥ |
saṃroṣayet tu nayanaṃ bhiṣak cūrṇṇaitu lāvaṇaiḥ |
tataḥ saṃroṣitaṃ tūrṇṇaṃ susvinnaṃ parighaṭṭa |
tatra cāpi valījātaṃ tatrāsya samāhitaḥ |
apāṅgaṃ prekṣamāṇasya lagayed vaḍiśaṃ bhiṣak |
muccudāya matimām va ḍiśaṃ samyag utkṣiyet |
na cocthāpayet ākṣipraṃ kāryam atyāyanan tu tat |
śastrāvādhabhayāc cāsya vartmanī grāhayed dṛḍhaṃ |
tataḥ praśithilībhūtaṃ tribhir eva vilamvitaṃ |
ullikhamaṇḍalāgraṇa tīkṣena pariśodhayet |
viviktaṃ sarvatas cāpi kṛṣṇāc chuklāc ca maṇḍalāt |
kanīnikam upānīyac chindyānnātikanīnakaṃ |
caurbhāgasthite māṃse nākṣi vyāpadyaten yathā |
kanīnikavavadhādasraṃndīdī cāpyupajāyate |
arma cej jālavac cāpi taddeṣyonmarjjalamvitaṃ
cchidyāc vakreṇaśastreṇa vartamuklāntamāśritaṃ |
pratisāraṇam akṣṇais tu tataḥ kāryam anantaraṃ |
yāvatā tasya cūrṇṇena vyoṣasya lavaṇasya ca |
svedayitvā tataś cāpi vandhīyān mat-māṃ bhiṣak |
doṣartuvalakālajñaḥ snehaṃ datvā yathāhitaṃ |
vraṇavat samvidhānañ ca tasya kuryāt tataḥ paraṃ |
trahān muktvā ca saṃsvedya paścoc chodhanam ācaret |
lekhyāñjanaiś copahared armaśeṣaṃ bhaved yadi |
armañ cālpan dadhinibhaṃ nīlaṃ raktamathāpi vā |
dhūmraṃ pratanūyac cācāpi śukravatsamupācaret |
carmābhaṃ vahalaṃ yas tu snāyumāṃsasamāvṛtaṃ |
chedyam eva tadarmasyāt kṛṣṇamaṇḍalagañ ca yat |
viśuddhavarṇam akliṣṭaṃ kriyām vakṣigataklamaṃ |
chinnermaṇi bhavet samyagyathāsvamanupadravaṃ ||
sirājālaṃ sirā yās tu kaṭhinām ca ca vuddhimān |
ullikhet maṇḍalāgreṇa vaḍiśemavilamvitāṃ |
sirā supiḍakā jātāḥ yā na sidhyanti bheṣajaiḥ |
plavavatmaṇḍalāgreṇa tāsāṃc chedanam iṣyate |
rāgayoś caitayoḥ kāryamarmokaṃ pratimāraṇaṃ |
vidhiś cāpi yathādoṣaṃ lekhanadravyasamvṛtaḥ |
sirājālavadevātra tataḥ sarvāvidhir hitaḥ |
sandhau prasvedya śastreṇa pravaṇīkām vicakṣaṇaḥ |
uttaretha tribhāge tu vaḍisenavilamviāṃ |
chidyāttāmavaśātraṃ syādarsrunāḍīn tatonyarthā |
pratisāraṇamatrāpi kṣaudrasaindhavam iṣyate |
lekhanīyāni tīkṣṇāni vyādhiśeṣasya bheṣajaṃ ||
saṃkhaṃ samudraphenañ ca maṇḍukañ ca samudrajaᳵ |
sphaṭīkaṃ kuruvindañ ca pravālāmsattu kāvṛtāḥ |
vaidūryaṃ puṭākaṃ muktāmayas tāmrarajo pi ca |
samabhāgāni sampiṣya sā ca srotoñjanen tu |
cūrṇāñjanakārayitvā bhājanameṣasṛṅgaje |
nivāsyobhayataḥ kālam athāñje satataṃ vudhaḥ |
armāṇi piḍakāṃ hanyāt sirājālañ ca tena vai ||
arśastothā yac ca nāmnā śuṣkārśorvudam eva ca |
antarvarmāsrayā yet tu vidhānan tasya vakṣyate |
vartmopascedya nirkudyokṣidya ca yatnataḥ |
maṇḍalāgreṇa tīkṣṇeṇa mūlec chidyād bhiṣak varaiḥ
tataḥ pippalikāsisasaindhavaiḥ pratisārayet |
sthite ca rudhire vartmadahet samyakalākayā |
kṣāreṇa vālikhec cāpi vyādhiśeṣam bhaved yādi |
tīkṣṇair ubhayato bhāgais tato doṣam upakṣiyet |
yathādoṣañ ca virared abhiṣyandakriyāvidhiḥ |
śastrakarmaṇyapagate māsañ ca syāt suyantritaḥ ||
śālākya | lādhū || ||
athātaḥ pakṣmagatarogapratiṣedhaṃ vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
yāpyas tu yo vartmabhavo vi…ḥ pakṣmaprakopobhihitaḥ purastāt |
tatropadiṣtasya narasya carma vartmopariṣṭādanutiryageva |
udbhṛtyaśastreṇa yavapramāṇam vālena sīvyedbhiṣagapramattaḥ |
datvā tu sarpi…dhucāpiśeṣaṃ kuryāt kramaṃ yobhihito vraṇeṣu |
bhruvor adhastāt parimucya bhāgau pakṣmāśritaṃ caikamatas tu cchindyāt |
lalāṭadeśe ca nivadhya paṭṭāṃ prāksīvitan tatra parañ ca vandhet |
sthairyaṃ gate cāpyatha śastramārge vālām vimuñcet kuśalābhikṣya |
evan na cecchāmyati tasya vartma nirbhujya doṣopacitāṃ valīntu |
tatogninā vā pratisārayītakṣāraṇavātadvimīkṣyadhīraḥ |
chittvā samaṃ cāpy upapakṣmamālāṃ samyag gṛhītvā vaḍiśais tribhis tu |
pathyāphalena pratisārayīta ghṛṣṭena vā tauruvake na samyak |
catvāra ete vidhiyo nihanti pakṣmoparodham pṛthag eva yuktāḥ |
virecanāś cyotananasya dhūmalepāṃjanasneharasākriyāś ceti ||
śālākye 3 || 0 ||
athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyā |
trayaḥ sādhyās trayo sādhyāḥ ṣaṭ ca yāpyā bhavanti ha |
rogadṛṣṭigatā nṝṇāṃ teṣu sādhyās trayas traye |
tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ |
dṛṣṭyā pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca |
pittaśleṣmaharaṃ kuryād vidhiṃ śastrakṣatād vinā |
nasyasekāñjanālepapuṭapākaiḥ satarpaṇaiḥ ||
ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpis traivṛtam uttare |
tailvakañ cobhayoḥ pathyaṃ kevalaṃ jīrṇṇam eva vā
gairikaḥ saindhavaḥ kṛṣṇā godantasya masīn tathā ||
gomāṃsaṃ maricaṃ vījaṃ sirīṣasya manaḥśilāḥ |
vṛntaṃ kapitthāt madhunā svayaṃguptāphalāni vā |
ete ñjane tu catvāro yogā syur ubhayor hitāḥ |
kupyakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ |
piṣṭair hareṇvāmalakapathyāpippalisaṃyutaiḥ |
kārayed añjanaṃ vaidyaḥ sarpiḥkṣaudrasamāyutaṃ ||
añjayed vāv api bhiṣak pittasmeṣmavibhāvitau |
hareṇavo mrajambūbhyāṃ puṣpasvarasam eva ca |
ghṛtakṣaudravipakvan tu tat prayojyam athāñjanaṃ |
nalinotpalakiñjalkagairikā gosakṛdrasaḥ |
guḍikāñjanam etad vā dinarātryandhayor hitaṃ |
rasāñjanaghṛtakṣaudratālīsaṃ svarṇṇagairikaiḥ ||
gośakṛdrasasaṃyuktaṃ pittopahatadṛṣṭaye |
sītasauvīrakam vāpi piṣṭvātha rasabhāvitaṃ ||
kūrmmapittena matimāṃ bhāvayed rauhitena vā |
cūrṇāñjanena tu sadā prayojyaḥ pittaśāntaye ||
kārsmarīpuṣpamadhukadārvīlodhrarasāñjanaiḥ |
sakṣaudram añjana taṃdvā hitam atrāñjane sadā ||
nadījasāṃkhatrikaṭūn tathāñjanaṃ manaḥśilā dve rajane cayadrasaḥ |
sacandaneyaṃ guḍikāthavāñjane prasasyate vai divaseṣv apasyatāṃ ||
srotojaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ hareṇuñ cāpi peṣayet |
ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhāñjane hitā ||
kālānusārivāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ madhukan tathā |
tālīsapatraṃ rajane saṃkhañ caiva yakṛdrase ||
piṣṭvā vartyo thavā tatra chāyāsuṣkā rujāpahā |
manaḥśilābhayāvyoṣaṃ tathā kālānuśārivāṃ ||
samudraphenas ca hitā vartyas chāgapayonvitāḥ |
gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrasaiḥ pacet ||
kṣaudrāñjanaṃ rase vānyadyakṛtas traiphalena vā |
gomūtrājyārṇavamalaṃ pippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ ||
saindhavopahitaṃ yuñjyān nihitaṃ veṇugahvare |
meṣād yakṛd ghṛtañ cājaṃ pippalīsaidhavaṃ madhuḥ ||
rasam āmalakānāñ ca pakvā samyaṅ nidhāpayet |
kosake khādire yadvā hitaṃ kṣaudrāñjanaṃ bhavet ||
māgadhyajāsthimajjailāyakṛdyuktā hareṇavaḥ ||
yakṛdrasenāñjanam vā śleṣmopahatadṛṣṭaye ||
paceta godhāyakṛd antrakalpitaṃ supūritaṃ māgadhikābhir agninā |
niṣevitaṃ yad yakṛd aṃjanena vā nihanti naktāndhyam asaṃsayaṃ khalu ||
plīhā yakṛc cāpy uvabhakṣayed ve
prakalpya śūlyaṅ ghṛtatailasaṃyute |
bhavanti yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayā hared dhi tatra kṣatajaṃ sirāvyadhaiḥ ||
virecayec cāpi purāṇasarpiṣā virecanāṅgopahitena bhūtaye ||
payovimisraṃ pavanodbhave hitaṃ vadanti pañcāṅgulatailam eva tu |
pibed ghṛtaṃ traiphalam eva sodhanaṃ viseṣataḥ soṇitapittarogayoḥ ||
trivṛdvirekaḥ kaphaje prasasyate tridoṣaje tailasugandhi yatkṛtaṃ |
purāṇasarpir timireṣu sasyate hitaṃ bhaved āyasabhājane sthitaṃ ||
hitañ ca vidyāt triphalāghṛtaṃ sadā kṛtañ ca tan meṣaviṣāṇasañjñayā |
lihet sapāṇaṃ triphalāṃ sucūrṇitāṃ ghṛtapragāḍhān timirāturo naraḥ ||
kaphābhibhūtaḥ khalu tailasaṃyutāṃ madhupragāḍhām athavāpi yojayet |
gavāṃ śakṛtkvāthavipakvam uttamaṃ hitan tu tailan timireṣu nasyataḥ ||
ghṛtaṃ hitaṃ kevalam eva paittike tathā tu tailaṃ pavanāsṛgutthite |
tathāsvagandhātivalāvalāśritaṃ nasye tu vāte trivṛtaṃ prayojayet ||
jalodbhaūpajamāṃsasaṃskṛtāṃ ghṛtam vidheyaṃ payaso yad utthitaṃ ||
sasaindhavakravyabhujenamāsajā
yutaḥ puṭākhyo madhunā ghṛtena ca |
vasāsvagṛdhroragatāmracūḍajā
madhūkayuktā ca hitā sadāñjane ||
tathāñjanaṃ srotasijan niṣevitaṃ
kramād rasakṣīraghṛteṣu yujyate |
sthitaṃ daśāhatrayam etad añjanaṃ
kṛṣṇoragāsye kuśasaṃpraveṣṭite ||
samāgadhīkṣārakasaindhavānvitaṃ
tadāñjanaṃ syāt timire tha rāgiṇi |
subhāvitañ cāpi payas tu yad bhavet
sarpasya kṛṣṇasya mukhena bhūriṇā ||
ghṛtaṃ hitan tatprabhavan tu paittike
vadanti nasyaṃ madhurauṣadhaṃ sritaṃ |
hitaṃ ca tat tarpaṇam atra samyutaḥ
puṭāhvayo jāṅgalamāṃsajaś ca yaḥ ||
rasāñjanakṣaudrayutā manaḥśilā dravāñjanañ cātra madhūkasaṃyutam |
samāñjanaṃ vā kanakākarodbhavaṃ supesitaṃ tuttham usanti tadvidaḥ ||
sameṣasṛṅgāñjanabhāgasammitaḥ saṅkho ñjanāt kācamalaṃ vyapohati ||
palāsarohītamadhūkajā rasāḥ prayojitā vā madirāgrapesimā |
usīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ paceta nasyaṃ kapharogaśāntaye ||
viḍaṅgapāṭhākiṇihīṅgudītvacaḥ prayojayed dhūmam uśīram eva ca |
vanaspatikvāthavibhāvitaṃ ghṛtaṃ hitaṃ haridrānalade ca tarpaṇe ||
samāgadhāsaindhavamākṣikāḍhya vā
sajāṅgala syāt puṭapākam eva ca |
manaḥśilātryūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ
sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyā ||
hite ca kāsīsarasāñjanāñjanaṃ vadanti pathyāguḍanāgarair yutaṃ |
yad añjanam vā vahuśo niṣevitaṃ samūtravarge triphalodake sritaṃ ||
nisācarāsye praṇidhāya cāñjanaṃ nyased vimāsaṃ salilotthite punaḥ |
madhūkasigroḥ kusumaiḥ samāyutaṃ tad añjanaṃ sarvakṛte prayojayet
kriyās tu sarvās tv athavāpi raktaje hita kramo mlāyini vāpi pittahā |
doṣānvitasyāpi mukhapralepanaṃ kuryāc ca sarveṣu vidhiṃ samīkṣya tu ||
kramo hitaḥ syandahitaḥ suyojitaḥ sarvveṣv athaiteṣu yathāsvam eva ||✗
✗ doṣocchraye naiva ca viplute gade dravyāṇi nasyādiṣu yojayed bhiṣak |✗
punaś ca kalpe ñjanavistaraḥ śubhaḥ pravakṣyate tac ca samīkṣya yojayet ||
ghṛtam purāṇaṃ triphalāṃ satāvarīn tathaiva mudgāmalakaṃ yavān api |
niṣevamāṇasya hi yatnato bhayaṃ na vidyate vai timirātsu ghorataḥ ||
satāvarīpāyasa eva kevalam tathā kṛto vāmalakeṣu pāyasaḥ |
prabhūtasarpistriphalodakottaro yavaudano vā timiram vyapohati ||
timire rāgiṇi sirā na vyadhyā syur vijānatā |
yantreṇotpīḍito doṣas tathā hanty āsu darsanaṃ ||
arāgaṃ timiraṃ sādhyam ādyaṃ paṭālam āsritaṃ |
rāgi dvitīye kṛcchreṇa tṛtīye yāpyam ucyate ||
ślaiṣmike liṅganāse tu karma vakṣyāmi siddhaye |
bhaved vṛddhendvātapatramuktāvarttākṛtiḥ sitaḥ
viṣamo vā tanur madhye rājimān vā vahupradaḥ |
dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ ||
snigdhasvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale |
yantritasyopaviṣṭasya svān nāsāṃ paśyataḥ samaṃ ||
matimāñ chuklabhāgau dvau kṛṣṇān muktvā hy apāṅgataḥ |
nipīḍya nayane samyak chidre daivakṛte tataḥ ||
śalākayā tāmramayyā lauhyā vā yavavatkrayā |
madhyapradeśinyaṅguṣṭhasthirahastagṛhītayā |
adakṣiṇaṃ dakṣiṇena hastenetaram anyathā ||
vārivindvāgamaḥ samyak chabdas ca vyadhane bhavet |
saṃsicya viddhamātran tu yoṣitstanyena kovidaḥ ||
śalākāgreṇa tu tato nirlikhed dṛṣṭimaṇḍalaṃ |
abādhamānaḥ sanakair nāsām prati nudaṃs tataḥ
ucchiṅghanāc cāpahared dṛṣṭimaṇḍalagaṃ kaphaṃ |
styāne doṣe cale cāpi svedayed akṣi vāhyataḥ ||
samyak sūcīm avasthāpya bhaṅgair anilanāśanaiḥ ||
evaṃ tv asakye nirhantuṃ doṣe pratyāgate pi vā |
snehādyair upapannasya vidadhīta punar vyadhaṃ ||
athāgramukte ca hari yadā dṛṣṭiḥ prakāsate |
tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu salākām āharec chanaiḥ ||
sarpiṣābhyajya nayane tataḥ paṭṭena veṣṭayet |
tato gṛhe nirābādhe sayītottānam eva tu ||
udgārakāsakṣayathuṣṭhīvanotkampanāni ca |
tatkālan nācared ūrdhvaṃ yantraṇa snehapītavat ||
tryahāt tryahāc ca dhāveta kaṣāyair anilāpahaiḥ |
vāyor bhayāt tryahād ūrdhvaṃ svedayed akṣi vāhyataḥ ||
daśāham evaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ |
paścāt karma ca seveta laghvannañ caiva mātrayā ||
pūryate śoṇitasyākṣi sirāmokṣād virocane |
śalākāt karkaśāc chūlaṃ kṛśād doṣapariplavaṃ ||
vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrān tīkṣṇaṃ hiṃsyād anekadhā ||
jalāsrāvaṃ suviṣamāt kriyāsaṅgakarī sthirā |
karoti varjitāṃ doṣais tasmād ebhir hitā bhavet ||
aṣṭāṅgulāyatā madhye sūtreṇa pariveṣṭitāḥ |
aṅguṣṭhaparvatulyā tu vaktrayor mukulākṛtiḥ ||
tārārī sātakumbhī ca śalākā syād akutsitā |
rāgaśophārvudaṃ coṣo budbudaṃ sūkarākṣitā ||
adhimanthādayaś cānye rogā syur vyadhadoṣataḥ |
ahitācārato vāpi yathāsvaṃ tān upācaret ||
rujāsv akṣi tu rāgeṣu bhūyo yogāṃ nibodha me |
gairikaḥ śārivā dūrvvā yavapiṣṭaṃ ghṛtan tathā ||
mukhālepaḥ prayojyo yaṃ vedanārāgaśāntaye |
mṛdubhṛṣṭais tilair vāpi siddhārthakasamāyutaiḥ ||
mātuluṅgarasopetaḥ sadyaḥ śarmārthine hitaḥ ||
payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhukair api ||
ajākṣīrāddhitair lepiḥ sukhoṣṇaḥ pathya ucyate |
dārupadmakasuṇṭhībhir evam eva kṛto thavā ||
drākṣāmadhukalodhrair vā syād evaṃ saindhavāyutaiḥ |
lodhraṃ saindhavamṛdvīkāmadhukair vāpy ajāpayaḥ ||
sritaṃ seke prayoktavyaṃ rujārāgavināsanaṃ |
madhukotpalakuṣṭhair vā drākṣālākṣāsitāyutaiḥ |
satāvarīpṛthakparṇṇīmustāmadhukapadmakaiḥ |
sasaindhavaiḥ sritaṃ cāpi sukhoṣṇam avacārayet ||
vātaghnasiddhe payasi siddhaṃ sarpiś caturguṇeḥ |
kākolyādipratīvāpaṃ sarvakarmasu cādiśet ||
sāmyaty evaṃ na cec chūlaṃ snigdhasvinnasya mokṣayet |
tataḥ sirāṃ dahec cāpi matimāṃ kīrttitaṃ yathā ||
dṛṣṭeḥ prasāde jane śṛṇu me śubhe |
meṣaśṛṅgyās tu puṣpāṇi śirīṣadhavayor api
jātyās caiva hi tulyāṇi muktā vaiḍūryam eva ca |
ajākṣīreṇa sampiṣya tāmre saptāham āvapet ||
varttīs tās tu tataḥ kṛtvā yojayed añjane bhiṣak |
srotojaṃ vidrumaṃ phenaḥ sāgarasya manaḥśilā ||
maricāni ca tā vartīḥ kārayed vāpi pūrvavat |
dṛṣṭaiḥ sthairyārtham etās tu vidadhyād añjane hitāḥ ||
bhūyo vakṣyāmi mukhyāni vistareṇāñjanāni tu |
kalpe nānāprakārāṇi tāny apīha prayojayet || d iti || sālākye || 10 6 ||
athātaḥ kriyākalpaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
sarvaśāstrārthatatvajñas tapodṛṣṭir udāradhīḥ |
vaiśvāmitriṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāṣipatir muniḥ |
tarpaṇam puṭapākaś ca sekā āścyotanāñjane |
tatra tatropadiṣṭāni teṣāṃ vyāsaṃ nibodha me |
saṃśuddhadehaśiraso jīrṇṇānnasyecchataḥ śubhaṃ |
pūrvāhṇe cāparāhṇe vā kāryam akṣṇos tu tarpanaṃ |
vātātaparajohīne veśmany uttānaśāyinaḥ |
ādhārau māṣacūrṇṇena klinnena parimaṇḍalau |
netrakośasya saṃveśya tv asambādhau dṛḍhau samau |
pūrayed ghṛtamaṇḍasya niṣarṇṇasya sukhodake |
āpakṣmāgrāntataḥ sthāpya pañca ṣaḍvākchatāni tu |
svasthe kaphe ṣaṭ pitte ṣṭau daśa vāte taduttamaṃ |
rogasthānaviśeṣeṇa kecit kālaṃ pravakṣate |
yathākramopadiṣṭeṣu trīṇy ekaṃ pañca sapta vā |
daśādṛṣṭyām athāṣṭau vā vākchatāni viśāradāḥ |
pūrṇṇe cāpāṃgataḥ snehaṃ saṃsrāvyākṣiviśodhayet |
svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ |
yathāsvaṃ dhūmapānena kapham asya viśodhayet |
ekāhaṃ vā tryaham vāpi yathādoṣaṃ viśeṣataḥ |
tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyemāni lakṣayet |
sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ varṇṇapāṭavaṃ |
nirvṛttir vyādhisaṃśāntiḥ kriyālāghavam eva ca |
gurvāvilam atisnigdham aśrukaṇḍūpadehavat |
jñeyan doṣasamutkliṣṭaṃ netram atyarthatarpitaṃ |
rūkṣam āvilam asrāvam asahaṃ rūpadarśane |
vyādhivṛddhiś ca tajñeyaṃ hīnatarpaṇam akṣitaḥ |
dhūmanasyāñjanaiḥ sekair avapīḍaiś ca tañ jayet |
tāmyate pariśuṣkaṃ yad rūkṣaṃ yac cāpi dāruṇaṃ |
śīrṇṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭañ ca yad bhṛśaṃ |
tad akṣi tarpaṇād eva rogair etair vimucyate |
durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsaśrameṣu ca |
aśāntopadrave cākṣitarpanaṃ nopadiśyate |
puṭapākaś ca nasye ca pratiṣiddhās tu ye gadāḥ |
tasmāt praśāntadoṣeṣu puṭapākakṣameṣu ca |
puṭapākaḥ prayoktavyo netreṣu bhiṣajā bhavet |
snehanolekhanaś cāpi tathā ropaṇa eva ca |
trividhaḥ sahito rūkṣo snigdhaḥ snigdhe ca lekhanaḥ |
dṛṣṭer balārtham itaraḥ pittāsṛgvraṇavātahā |
snehamāṃsavasāmajjāmedaḥsvādvauṣadhīkṛtaḥ ||
snehārthaḥ puṭapākaḥ syād dhāryo dve vākchate tu saḥ ||
jāṃgalānāṃ yakṛtmānsai lekhanaiś cāpi sambhṛtaḥ
lehano vākchataṃ tasya hitaṃ dhāraṇam iṣyate |
stanyajāṅgalamadhvājyajīvanadravyavipācitaḥ |
lekhanāt triguṇaṃ dhārya puṭapākas tu ropanaḥ |
svedadhūmau ca vitared dvayor hitvā tu ropaṇaṃ |
ekāhaṃ vā dvyaham vāpi tryaha vāpy avacāraṇaṃ |
yantraṇā tu kriyākālā dviguṇaṃ kālam iṣyate |
tejāṃsy anilam ākāśam ādarśam bhāsvarāṇi ca |
na paśyet tarpitākṣaś ca puṭapākakṛto pi vā |
mithyopacārād anayor yo doṣaḥ samudīryate |
añjanāścyotanāsvedair yathāsvaṃ tam upācaret |
atīsāreṣu vakṣyāmi puṭapākaprasādhanaṃ |
vanaspatyuruvūkānāṃ pāṭalyāḥ kakubhasya vā |
kāṣṭhaiḥ syur gomayair vāpi paktir veṣṭanakarmasu |
kāśmarīkumudairaṇḍapadminīkadalacchadaiḥ |
yathādoṣopayuktan tu nātiprabalam ojasā |
rogam āścyotanaṃ hanti seko pi balavattaraṃ |
tau tu tridhā prayuñjyeta rogeṣu puṭapākavat |
lekhane sapta vāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa |
āścyotane prayoktavyā dvādaśaiva tu ropaṇe |
sekasya kālo dviguṇaḥ puṭapākāt paro mataḥ |
atha vā kāryanirvṛtter apayogo yathākramaṃ |
pūrvāparāhṇamadhyāhnarujākāleṣu cobhayoḥ |
yogāyogāṃ snehaseke tarpaṇoktām pravakṣyate |
rogāṃ śirasi saṃbhūtāṃ hitvātiprabalāṃ guṇāṃ |
karoti śiraso bastir ya ukto mūrdhni tailikāḥ |
śuddhadehasyāparāhṇe yathāvyādhiśirasya tu |
dṛḍhaṃ keśāntam āvadhya bastiṃ datvā vicakṣaṇaḥ |
yathāvyādhiḥ śritaḥ snehaḥ pūrṇṇaṃ saṃ yasya dhārayet |
tarpaṇoktaṃ daśaguṇaṃ yathādoṣaṃ vidhāṇavit |
vyaktarūpeśu rogeṣu śuddhadehasya kevale |
netra eva sthite doṣe prāptam añjanam ācaret |
lekhanaṃ ropanam vāpi prasādanam athāpi vā |
tatra pañca rasā varjyāḥ madhuraikavivarjitāṃ |
pañcadhā lekhanaṃ yuñjyad yathādoṣam atandritaḥ |
netravartmasirākośasrotaḥśṛṅgāṭakāśritaṃ |
mukhanāsākṣibhir doṣam ojasā srāvayet tu taṃ |
kaṣāyan tiktakaṃ vāpi sasnehaṃ ropaṇaṃ hitaṃ |
tatsnehaśaityād varṇṇaṃ syād dṛṣṭeś ca balavardhanaṃ |
madhuraṃ snehasampanam añjanan tu prasādanaṃ |
dṛṣṭer doṣaprasādārthaṃ snehanārthaṃ tu yad dhitaṃ |
yathādoṣaṃ prayojyāni tāni rogaviśāradaiḥ |
pūrvāparāhṇakṣaṇadā vāñjane kāla iṣyate |
tridhaivāñjanasaṃyogo guḍikārasacūrṇṇataḥ |
yathāpūrvaṃ balaṃ teṣu śreṣṭham āhur manīṣiṇi aḥ |
hareṇumātrā varttiḥ syāl lekhanasya pramāṇataḥ |
prasādanasya cārdha tu dviguṇā ropaṇasya tu |
rasāñjanasya mātrā tu piṣṭvā varttimitā matā |
dvis triś catuḥ śalākāś ca cūrṇṇasyāpy anupūrvaśaḥ |
teṣān tulyaguṇāny eva vidadhyād bhājanān api |
sauvarṇṇaṃ rajataṃ śārṅgaṃ vaiḍūryaṅ kāṃsam eva ca |
āyasañ ca vidheyāni śalākāś ca yathākramāt |
vaktrayor mukulākārā kalāyaparimaṇḍalā |
aṣṭāṃgulā madhye kṛśā sukṛtā sādhunigrahā |
audumbary aśmajā vāpi tārarītihitā bhavet |
sukhāsīnasya nirbhujya netraṃ cātatapāṇinā |
adakṣiṇaṃ dakṣiṇena kṣipet kānīnam añjanaṃ |
apāṅgam vā yathādoṣam athavāpi gatāgatāṃ |
vartmāvale pi vāsāṃ vāpy aṅgulyaiva prayojayet |
antyāntyayor vārnāñjyād dhi bādhamāno kṣi vā bhiṣak |
na cānirgatadoṣe kṣṇidhāvanaṃ saṃprayojayet |
doṣapratinivṛttas tu hanyād dṛṣṭer balan tathā |
adhāvanād bahis tiṣṭhaṃ bhūyaḥ sañjanayed bhayaṃ |
śramodāvarttaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ |
malavegavighātoṣṇaiś cārttānāṃ nāñjanaṃ hitaṃ |
rāgopadehau timiraṃ śūlaṃ saṃrambham eva ca |
nidrākṣaye kriyāśaktiṃ kāleṣv eṣu karoti tat |
śirorugdhūpanaṃ tapte rāgādhīmanthasambhavaḥ ||
saṃrambhaśūlaunasyānte pratiśyāyaṃ karoti ca |
śirasnāte tiśīte ca ravāv anudite pi ca |
doṣasthairyād apārtha syād doṣotkleśaṃ karoti vā |
ajīrṇṇe py evam etat syāt srotomārganirodhanāt |
doṣavegodaye dantaṃ kuryāt tāṃs tān upadravān |
tasmāt pariharan doṣān añjanaṃ sādhu yojayet |
vyāpadaś ca jayed etāḥ sekāś cyotanalekhanaiḥ |
yathāsvan dhūmakavaḍair nasyaiś cyāpi samucchritāḥ |
viṣadaṃ laghv anāsrāvi kriyāpaṭu sunirmalaṃ |
praśāntadoṣan nayanaṃ viriktaṃ samyag ādiśet |
jihmaṃ dāruṇadurvarṇaṃ srastarūkṣam atīva ca |
netre virekātiyogotsyandane cātimātraśaḥ |
tatra santarpaṇaṃ kāryaṃ vidhāṇaṃ vātanāśanaṃ |
viriktaṃ hīnam akṣi syād udagrataradoṣavat |
kaṇḍūpadehau paicchilyaṃ saṃrambhaś cārtim eva ca |
dhūmanasyāñjanais tatra hitan doṣāvasecanaṃ |
snehavarṇṇabalopetaṃ prasannan doṣavarjitaṃ |
jñeyaṃ prasādanaṃ samyag upayukte kṣi nirvṛtaṃ |
kiñcid dhīnavikāraḥ syāt tarpaṇād vikṛtād api |
tatra doṣaāharaṃ rūkṣaṃ vidhānaṃ śasyate mṛduḥ |
sādhāraṇam api jñeyam evaṃ ropaṇalakṣaṇaṃ |
snehanaṃ ropaṇaṃ vāpi hīnayoge tv apārthakaṃ |
tasmān mātrāvidā kāryam añjanaṃ siddhim icchatā |
dhūmaiḥ sanasyair atha vā jayec chleṣmāṇam īritaṃ |
puṭapākakriyādyāsu kriyāsv eṣaiva kalpanā |
sahasraśo pi kurvīta bījenānena pūjitaḥ ||
añjanan nasyakavaladhūmapānam anukramāt |
yuñjyād yathārtham etāni pṛthak pṛthag athāpi vā |
dṛṣṭer balavivṛdhyarthaṃ pāpmarogakṣayāya ca |
nṛpārhāṇy añjanāgrāṇi nibodhemānyataḥ paraṃ |
bhāgān aṣṭāv añjana-sya nīlotpalasugandhinaḥ |
tāmraṃ suvarṇṇañ ca bhaved rajatañ ca samāṃśataḥ |
ekādaśaitān aṅgāṃs tu yojayet kuśalo bhiṣak |
mūṣo ākṣiptan tu taddhāntam āvṛtaṃ jātavedasi |
khadiraṃ syandanāṅgāraiḥ gośakṛdbhir athāpi vā |
gavāṃ śakṛdrase mūtre ghṛte dadhny atha mākṣike
tailam madyavasāmajjāsarvagandhodakeṣv api |
drākṣāsitekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu ca |
sārivādikaṣāyeṣu utpalādau tathaiva ca |
niṣecayet pṛthak vainaṃ dhāntaṃ dhāntaṃ punaḥ punaḥ |
tato ntarikṣe saptāhaṃ plotābaddhaṃ sthitaṃ jale |
viśoṣya cūrṇṇayen muktāṃ sphāṭikaṃ vidruman tathā |
kālānuśārivāñ cāpi śucir āvāpya yogataḥ |
etac cūrṇṇāñjanaṃ śreṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe |
vaiḍūryadantasphaṭikaśaṅkhaśailāyase nave |
śātakombhe tha śārṅgo vā rājate vā susaṃvṛte |
sahasrapākavat pūjyabhūmipāya prayojayet |
tenāñjitākṣo nṛpatir bhavet sarvajanapriyaḥ |
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ |
kuṣṭhaś candanamelā ca patraṃ madhuka𑑎𑑎𑑎m añjanaṃ |
meṣaśṛṃgyāś ca puṣpāṇi vakraṃ ratnāni sapta ca |
utpalasya bṛhatyoś ca padmasyāpi ca kesaraṃ |
nāgapuṣpam uśīrāṇi pippalyas tuttham eva ca |
kukkuṭāṇḍakapālāni pathyān dārvīṃ sarocanaṃ |
maricānyakṣamajjā ca tulyā caḥ gṛhagodhikā |
kṛtvā sūkṣmaṃ tataś cūrṇṇaṃ nyased abhyarcya pūrvavat |
etad bhadrodayaṃ nāma sadā vārhati bhūpatiḥ |
vakrañ ca maricañ caiva māṃsī śaileyam eva ca |
tulyāṃśāni samagrais taiḥ samā cātra manaḥśilā |
patrasya bhāgāś catvāro dviguṇaṃ sarvato ñjanaṃ |
tāvac ca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvavat tv etad añjanaṃ ||
manaḥśilā devakāṣṭhaṃ rajane triphaloṣaṇaṃ |
drākṣāmadhukamañjiṣṭhāḥ saindhavelāḥ sagairikāḥ |
lodhraṃ śāvarakaṃ cūrṇṇam āyasaṃ tāmrajan tathā |
kālānuśārivāñ cāpi kukkuṭāṇḍadalāni ca |
piṣṭvā cchāgena payasā guḍikāṅ kārayed bhiṣak |
kaṇḍūtimiraśukrārmaraktarājyupaśāntaye |
kāṃsāpamārjanamaṣī madhukaṃ saindhavan tathā |
eraṇḍamūlañ ca samaṃ bṛhatyoś ca dviraṃśataḥ |
ājena payasā piṣṭvā tāmrapātram pralepayet |
saptakṛtvas tu tā varttyaḥ cchāyāśuṣkā rujāpahā |
rasakriyāvidhānena yathoktavidhikovidaḥ |
piṇḍāṃjanāni matimāṃ vidadhyāt tu yathāgadam iti ||
|| śālākye 17 || ❈ ||
athāto nayanābhighātapratiṣedham adhyāyam vyākhyāsyāmaḥ ||
abhyāhate tu nayane bahudhā ṇarāṇāṃ saṃrambharāgatumulāsu rujāsu dhīmāṃ |
dṛṣṭiprasādajananais tam upakrameta nasyāsyalepapariṣevanatarpaṇādyaṃ ||
uktaṃ purā kṣatajapittajaśūlapathyaṃ dṛṣṭiprasādajananaṃ vidhim āśu kuryāt |
snigdhair himaiś ca madhuraiś ca tathā prayogaiḥ svedāgnidhūmabhayaśokarujābhitāpaiḥ |
abhyāhatām api tathā ca bhiṣak cikitse|d vaiśeṣikaś ca pariṣecanalepavasti |
mastiṣkam ūrdhapariṣecanatarpanādyaiḥ |
ṣaṭsaptatir nayanajā ya ime pradiṣṭāḥ | rogā bhavanty amahatām mahatāñ ca netre |
stanyapradoṣajanitaḥ kapharaktadoṣād | bālākṣivartmabhaya eva kukūṇako nyas
tenākṣikaṇḍūr atha mardati cākṣikūṭo | nāsālalāṭam api cātha śiśuḥ sa nityaṃ
sūryaprabhān na sahate muhur āśravec ca | tasyāhate rudhiram āśu vinirlikhed vā
kṣaudrāyutaiś ca kaṭakaiḥ pratisārayītaḥ | mātuḥ śiśor abhihatañ ca vidhim vidadhyāt |
taṃ vāmayen madhukamākṣikasaṃyutaiś ca pītam payaḥ saha phalaiḥ kharamañjarotthaiḥ ||
syāt pippalīlavaṇamākṣikasaṃyutair vā toyair vameta madhumāgadhikāyutair vā | naivaṃ vamantam atha vāmayituṃ yateta |
datvā vacāmadanadugdhabhuji prayojya pūrvan tataḥ phalayutaṃ vamanaṃ vidhijñaiḥ |
jambvāmradhātrīvaruṇeṣu ca dhāvanārthaṃ kāryaṃ kaṣāyam atha sevanam eva cāpi |
āścyotane pi ca ghṛtaṃ hy amṛtaṃ vipakvam iṣṭaṃ tathāhur api vā triphalāvipakvaṃ |
nepāliśaṃkhamaricāni rasāñjanañ ca sindhuprasūtaguḍamākṣikasaṃyutāni |
syād añjanaṃ madhurasāmadhutāmrakair vā kṛṣṇāyasaṃ madhurase tv atha vāpi ghṛṣṭaṃ |
vyoṣam palāṇḍu madhukaṃ lavaṇottamañ ca lākṣāñ ca gairikayutāṃ guḍikāñjanam vā |
nimbacchadaṃ madhukadārvy atha tāmralodhram icchanti cātra bhiṣajo ñjanam aṅśatulyaṃ |
srotojaśaṃkhadadhisaindhavamardhapakṣam ābhāvitaṃ tu śiśuśukratadañjanan tu |
syande kaphād abhihitaṃ kramam ācarec ca bālasya yogakuśalaḥ kukuṇaṃ jighāṃsuḥ ||
samudram iva gambhīraṃ naiva śakyaṃ cikitsituṃ |
vaktun niravaśeṣeṇa ślokānāṃm ayutair api |
sahasrair api vā py uktam artham alpamatir naraḥ |
tarkagranthārtharahito naiva gṛhṇāty apaṇḍitaḥ |
yad idaṃ bahugūḍhārthaṃ cikitsābījam īritaṃ |
kuśalenābhipannan tad bahudhābhiprarohati |
tasmān matimatā nityaṃ nānāśāstrārthadarśinā |
sarvam ūhyam agūḍhārthaṃ śāstram āgamabuddhineti ||
śālākye || 18 || ❈ ||
athātaḥ karṇṇagatarogavijñānīyaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
karṇṇaśūlaḥ praṇādaś ca bādhiryaṃ kṣveḍa eva ca |
karṇṇāśrāvaḥ karṇṇakaṇḍū karṇṇavarcas tathaiva ca |
krimikarṇṇaḥ pratīnāhe vidradhir vividhas tathā |
karṇṇapākaḥ pūtikarṇṇas tathaivārśaś caturvidhaṃ |
tathārbudaṃ saptavidhaṃ śophaś cāpi caturvidhaḥ |
ete karṇṇagatā rogā viṃśad aṣṭau ca kīrttitāḥ |
samīraṇaḥ srotagato nyathācaran samantataḥ śūlam atīva karṇṇayoḥ |
karoti doṣaiś ca yathāsvam āvṛtaḥ sa karṇṇaśūlaḥ kathito durāsadaḥ |
yadā ca tiṣṭhet tu vimārgam āgataḥ sametya nāḍīṃ sahaśabdavāhinīṃ |
śṛṇoti śabdān vividhān tathā naraḥ praṇādam enaṃ kathayanti cāmayaṃ |
sa eva śabdābhivahāḥ sirā yadā kaphānuyāto vyanusṛtya tiṣṭhati |
tadā narasyāpratikārasevino bhaved dhi bādhiryam asaṃśayaṃ khaluḥ |
śramāt klamād vāpi hi rūkṣabhojinaḥ samīraṇaḥ śabdapathe vyavasthitaḥ |
viriktamūrdhasya narasya dāruṇaṃ karoti hi kṣvelam atīva karṇṇayoḥ |
śirobhighātād athavā nimajjato jale prapākād athavāpi vidradheḥ |
sraved dhi pūyaṃ khalu yatra karṇṇataḥ sa karṇṇasaṃsrāva iti prakīrttitaḥ
kaphena kaṇḍūpacitena karṇṇayor bhṛśam bhavet srotasi kaṇḍusaṃjñitaḥ |
viśeṣite śleṣmaṇi pittatejasā dhruvaṃ bhavet srotasi karṇṇagūthakaḥ |
sa karṇṇagūtho dravatāṃ yadā gato vilāpito ghrāṇasukhaṃ prapadyate |
tadā sa karṇṇapratināhasaṃjñito bhaved vikāraḥ śiraso nuvedakṛt |
yadā tu mūrcchanty athavāpi jantavaḥ sṛjanty apatyāny athavāpi makṣikā |
tadañjanatvāc chravaṇo nirudhyate bhiṣagbhir ādyaiḥ krimikarṇṇa ity atha |
kṣatābhighātaprathitas tu vidradhi bhavet tathā doṣakṛto paraḥ punaḥ |
saraktapītāruṇam asram āsravet pratodadhūmāyanadāhacoṣavān |
bhavet prapākaḥ khalu pittakopato vikothavikledakaras tu karṇṇayoḥ |
srotasthite śleṣmaṇi pittatejasā vilīyamāne bhṛśasaṃpratāpite |
avedano vāpy athavā rujānvito ghaṇaṃ sravet pūtikapūtikarṇṇataḥ |
pradiṣṭaliṅgāny arśāṃsi yatnatas tathaiva śophārbudaliṅgam īritam iti ||
śālākye 19 || ❈ ||
athātaḥ karṇagatarogapratiṣedhaṃ adhyāyaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
karṇaśūle praṇāde ca bādhiryakṣveḍayor api |
caturṇṇām api rogāṇāṃ sāmānyaṃ bheṣajam viduḥ |
snigdhaṃ vātaharaiḥ svedair upasninnaṃ virecitaṃ |
nāḍīsvedair upacaret piṇḍasvedais tathaiva ca |
mīnakukkuṭalāvānām māṃsajaiḥ payasātha vā |
aśvatthapatravallīm vā vidhāya bahuputrikāṃ |
abhyajyāṅgārasaṃpūrṇṇaṃ vidadhyāc chravaṇe sukhaṃ |
kṣaumaguggulvagarubhiḥ saghṛtair dhūpayīta ca |
bhuktopari hitaṃ sarpir bastikarma ca pūjitaṃ |
uṣṇam payonupānam vā trirātram pāyayed ghṛtaṃ |
mūrdhabastiṣu nasye ca mastiṣke pariṣecane |
śatapākaṃ balātailaṃ praśaṃsaṃti ca bhojane |
kaṇṭhakārīmajākṣīre paktvā kṣīreṇa tena tu |
vipacet kukkuṭavasāṃ karṇṇayos tatra pūraṇaṃ |
taṇḍulīyakamūlāni phalamaṅkoṭhajaṃ tathā |
ahiṃsāpecukāmūlāṃ saralan devadāru ca |
laśunaṃ śṛṅgaverañ ca tathā vaṃśāvalekhanaṃ |
kalkair eṣān tathaivāmblaiḥ pacet snehacaturguṇaṃ |
vedanānigrahārthan taddhitaṃ syāt karṇṇapūraṇaṃ |
laśunārdrakaśigrūṇāṃ muruṃgyā mūlakasya ca |
kadalyāś ca rasaḥ śreṣṭhaḥ sukhoṣṇaḥ karṇṇapūraṇe |
kṣaudrañ ca śṛṅgaverarañ ca saindhavaṃ tailam eva ca |
kaṭuṣṇaḥ karṇṇayor deyam etad vā vedanāpahaṃ |
vaṃśāvalekhasaṃyukteṃ mūtre vājāvike bhiṣak |
sarppiḥ pacet tena karṇṇaṃ pūrayet karṇṇaśūlinaḥ |
mahataḥ pañcamūlasya kāṇḍāny aṣṭāṅgulāni vā |
kṣaumeṇāveṣṭya saṃsicya tailenādīpayet tataḥ |
yat tailaṃ cyavate tebhyo dīptebhyo bhājanopari |
etat tu dīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti vedanāṃ |
kuryād evaṃ bhadrakāṣṭhe kuṣṭhe vāsaralepi vā |
mūtreṣv ambleṣu vātaghne gaṇe ca kathite bhiṣak |
pacec caturvidhaṃ snehaṃ pūraṇārthaṃ tu karṇṇayoḥ |
ghṛtasnehakriyāś coktāḥ śūle syuḥ pittasaṃyute |
sarṣapeṃgudajāḥ snehaḥ sakaphe pūraṇaṃ hitaṃ |
gavāṃ mūtreṇa bilvāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet |
sakṣāraṃ tac ca vitared bādhirye karṇṇapūraṇaṃ |
sitāmadhukanimbaiś ca siddham vāje payasy atha |
uṣṇaṃ mathitvā niḥkvāthe belvaśītaṃ samuddhritaṃ |
punaḥ paced daśakṣīraṃ datvā madhukacandane |
bilvāmblagāḍhaṃ tat tailaṃ bādhirye karṇṇapūraṇaṃ |
vakṣyate nyat_ pratiśyāye vidhiḥ so py atra pūjitaḥ |
vātavyādhiṣu yaś cokto vistareṇa sukhāvahaḥ ||
karṇṇāsrāve pūtikarṇṇe tathaiva krimikarṇṇake |
samānaṃ karma kurvīta yogāṃ vaiśeṣikān api |
śirovirecanaṃ caiva dhūpaṇaṃ pūraṇaṃ tathā |
pramārjanan dhāvanañ ca vīkṣya vīkṣyāvacārayet |
rājavṛkṣāditoyena surasādijaleṇa vā |
karṇṇaprakṣālanaṃ kāryaṃ cūrṇṇair etairś ca pūrayet |
cūrṇṇapañjcakaṣāyañ ca kapittharasam eva ca |
karṇṇasrāve praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha |
sarjatvakcūrṇṇasaṃyuktaṃḥ karppāsīphalajo rasaḥ |
madhunā saṃśritaḥ sādhuḥ karṇṇāsrāve praśasyate |
lākṣāsarjarasau vāpi cūrṇṇitau karṇṇapūraṇaṃ |
saśaivalamahāvṛkṣajambvāmraprasavāyutaiḥ |
kuliṃgakṣaudramāṇḍūkaiḥ siddhaṃ tailañ ca pūjitaṃ |
tindukānyatabhayā lodhraṃ samaṅgāmalakaṃ tathā |
pūraṇañ cātra pathyāṃ syāt kapittharasam eva ca |
kapitthāmrarasañ cāpi madhūkasya dhavasya ca |
pūraṇārthaṃ praśaṃsanti tailaṃ vārttivināśanaṃ |
priyaṃgumadhukāmbaṣṭhādhātakyutpalaparṇṇinī |
mañjiṣṭhālodhralākṣābhiḥ kapitthasya rasena ca |
pacet tailan tadāsrāvam abhigṛhṇāti pūraṇāt |
krimikarṇṇavidhānārthaṃ krimighnaṃ yojayed vidhiṃ |
vārtākidhūmañ ca hitaḥ sarṣapasneha eva ca |
pūraṇaṃ haritālena gavām mūtrayutena tu |
dhūpanaṃ karṇṇadaurgandhye gugguluḥ śreṣṭha ucyate |
prarcchadanaṃ dhūmapānaṃ kavaḍasya ca dhāraṇaṃ |
karṇṇakṣveḍahitaṃ tailaṃ sārṣapam vāpi pūjitaṃ |
vidradhau vāpi kurvīta vidradhyuktaṃ vidhiṃ bhiṣak |
kledayitvā tu tailena svedena pravilāyya ca |
viśodhayet karṇṇagūthaṃ bhiṣak samyak chalākayā |
snehaḥ svedo tha vamanaṃ dhūmo mūrdhni virecanaṃ |
vidhiś ca kaphahā sarvaṃ karṇṇakaṇḍūm apohati ||
atha karṇṇapratīnāhe snehasvedau prayojayet |
tato viriktaśirasaḥ kriyāṃ prāptāṃ samācaret |
karṇṇapākasya bhaiṣajyaṃ kuryāt kṣatavisarpavat |
karṇṇacchidre vattamānaṃ kiṭūkledakaphādikaṃ |
śṛṅgeṇāpahared dvīpān athavāpi śalākayā |
śeṣāṇān tu vikārāṇā prāk cikitsitam ītitaṃ ||
śālākye || 20 ||
kaphasyandaṃ raktasyandaṃ lekhyaṃ cchvedyaṃ ca pakṣmagaṃ |
dṛṣṭikriyāvidhāṇañ ca netrāghatas tathaiva ca |
karṇṇarogaṃ pratīkāraṃ proktaṃ vai dvitīyo daśa || ❈ || 0 ||
athāto ghrāṇagatarogavijñānīyaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
apīnasaḥ pūtināsaṃ nāsāpākas tathaiva ca |
tathā śoṇitapittaṃ ca pūyaśoṇitam eva ca |
kṣavathur bhraṃśathur dīptir nāsānāhaḥ parisravaḥ |
bhavec choṣeṇa sahitā daśaikaś ceritā gadāḥ |
catvāry arśāṃsi catvāraḥ śophāḥ saptārbudāni ca |
pratiśyāyāś ca ye pañca vakṣyante sacikitsitāḥ |
ekatriṃśat sahaitais tu nāsārogāḥ prakīrttitāḥ ||
ānāhyate śuṣyati yasya nāsāḥ prakledam āyāty atha dhūmyate ca |
na vetti yo gandharasāṃś ca jantur juṣṭaṃ vyavasyet tam apīnasena |
tañ cānilaṃ śleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamāni aliṅgaṃ |
doṣair vidagdhair galatālumūle saṃdūṣito yasya samīraṇas tu |
nireti pūtir mukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtināsaṃ pravadanti rogaṃ |
ghrāṇāśritaṃ pittam arūṃṣi kuryād yasmin vipāke balavāṃś ca pākaḥ |
tan nāsikāpāka iti vyavasyed vikledakothāv atha vāpi yatra v api yatra dṛṣṭauḥ |
caturvidhaṃ dviprabhavaṃ dvimārgaṃ vakṣye punaś copari raktapittaṃ |
doṣair vidagdhair atha vāpi jantor lalāṭadeśe bhihatasya tais tāaiḥ |
nāsā sravet pūyam asṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogaṃ |
ghrāṇāśrito marmaṇi sampraduṣṭo yasyānilo nāsikayā nireti |
kaphānuyāto bahuśo tiśabdas taṃ rogam āhuḥ kṣavathuṃ vidhijñaḥ |
tīkṣṇopayogād atijighrato vā bhāvāt kaṭūn arkanirīkṣaṇād vā |
sūtrādibhir vā taruṇāsthimarmaṇy udgharṣite nyat | kṣavathur nireti |
prabhraśyate nastukayor hi yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphas tu |
prāk sañcito mūrdhani samprataptas taṃ bhraṃśathuṃ rogam udāharanti |
ghrāṇaṃ bhṛśaṃ dāhi tu yasya jantvor vātaś ca dīpyann iva niścarec ca |
nāsā pradīpte nayanasya cāpi vyādhiṃ tu dīptiṃ tam udāharanti |
kaphāvṛto vāyur udārasaṃjño yadā svamārge viguṇas tu tiṣṭhet |
nāsāṃ vṛṇoty āsyagataḥ sarogo nāsāpratīnāha iti pradiṣṭaḥ |
ajasram acchaṃ salilaprakāśaṃ yasyāvivarṇṇaṃ śravatīha nāsā |
rātrau viśeṣeṇa ca tat tu rogaṃ nāsāpratisrāva iti vyavasyet |
ghrāṇāśrite srotasi mārutena gāḍhaṃ pradīpte pariśoṣite ca |
kṛcchrāc chvased ūrdhvam adhaś ca jantur yasmiṃ sa nāsāpariśoṣa uktaḥ |
dośaiḥ samastaiḥ pṛthag ekaśaś ca brūyād yathārśāṃsi tathaiva śophāṃ |
svaśāstrasiddhāntam avekṣya cāpi sarvātmakaṃ saptavidhārbudaṃ syāt |
rogapratiśyāya itīha yat tu taṃ vakṣyate pañcavidhaṃ purastāt |
nāsāsrotogatā rogā ekatriṃśat prakīrttitāḥ |
srotaḥpathe tu vipulaṃ śophava tv arbudaṃ hitaṃ |
śophās tu śophavijñānā nāsāsrotovyavasthitā iti ||
śālākye 21 || ❈ ||
athāto ghrāṇagatapratiṣedhaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
apīnase pūtināse ca jantoḥ snehāsvedau ccharddanaṃ sraṃsanañ ca |
hitaṃ bhavel laghu tīkṣṇañ ca bhaktam uṣṇā an toyaṃ dhūmapānañ ca kāryaṃ ||
kaliṃgakaṃ maricaṃ hiṃgu lākṣā śephālikā surasā kaṭphalañ ca |
vacā kuṣṭhaṃ tikṣṇagandhā viḍaṃgahitaṃ nityaṃ cāvapīḍe kaṇā ca |
ebhir dravyaiḥ sārṣapaṃ cāpi tailaṃ paced dhīmānn asya hetoḥ samūtraṃ |
nāsāpāke pittaharaṃ vidhāṇaṃ kāryaṃ sarvam bāhyam abhyantarañ ca |
hared raktaṃ kṣīravṛkṣatvacañ ca yojyāḥ seke saghṛtāś ca pradehāḥ |
vakṣyāmy ūrdhvaṃ raktapittopaśāntiṃ nāḍīvatsyāt pūyaraktacikitsyaṃ |
vānte samyak cāvapīḍāś ca yojyās tīkṣṇā dhūmāḥ sodhanaṃ cātra nasyaṃ |
vairecanaṃ prathame nastatas tu nāḍyā cūrṇṇaṃ kṣavathau bhraṃśathau ca |
kuryāt svedāñ chirasaś cānilaghnāṃ dadyā dhūmān anyad anyad dhitañ ca |
dīpte roge paittikañ ca vidhiṃ kuryān madhuraṃ śītalañ ca |
nāsānāhe snehapānaṃ pradhāṇaṃ snigdhāṃ dhūmāṃ mūrdhni bastiś ca nityaṃ |
balātailaṃ sarvathā copayojyam vātavyādhāv uktam anyac ca ya syāt |
nāsāsrāve ghrāṇataś cūrṇṇam uktan nāḍyā deyaṃ ye vapīḍāś ca pathyā |
tīkṣṇān dhūmān devadārvyārdrakāṇāṃ māṃsañ cājaṃ hitamātrādiśanti |
nāsāśoṣe kṣīrasarpiḥ pradhānaṃ siddhaṃ tailaṃ cānukalpena nasyaṃ |
sarpiḥpānaṃ bhojanaṃ jāṅgalaiś ca snehe svedau snehikaś cātra dhūmaḥ |
śeṣāṃ rogāṃ ghrāṇajāṃ sanniyacched yathā teṣāṃ kīrttitaṃ saṃvidhāṇam iti || ||
śālākye 22 || 0 |
athātaḥ śirogatarogavijñānīyaṃ adhyāyaṃ vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
śiro rujāni martyānām vātapittakaphaistribhiḥ |
sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhis tathā |
sūryāvartāvebhedābhyāṃ śaṃkhakena tathaiva ca |
daśaprakārāvasthāsya lakṣaṇaṃ sampravakṣyate |
yasyānimittaṃ śiraso rujās tu bhavanti tīvrā nivitātimātraṃ |
vandhopatāpaiś ca bhavedbhiśeṣaḥ śirobhighātaḥ sa samīraṇena |
yasyoṣṇamaṅgāranibhaṃ yathaiva dahyec chiro dhūpyati mātraṃ |
śītena rātrau ca bhavedviśeṣaḥ śirobhitāpaḥ sa tu pittakopāt |
śiro bhavet yasya kaphopadigdhaṃ guru pratistavamatho himañ ca |
śūnākṣikūṭāṃ vadanañ ca yasya śirābhighātaḥ saka…kopāt |
śirobhighāte tritayapravṛtta rvāṇi liṅgāni muhurbhavanti |
raktātmakaṃ pittasamānaliṅgaṃ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavec ca |
asṛgvasāśleṣmasamīraṇānāṃ śirogatānāṃmihasaṃkṣayeṇa |
kṣatapravṛttiḥ śirasobhitāpaḥ kaṣṭo bhaved ugrajātimātraṃ |
saṃsvedanaś cchardanadhūmanasyai rasṛ…ś ca vivṛddhime…
nistudyate yasya śirotimātraṃ sabhakṣamāṇaṃ sphuratīva cāpi |
grāṇāc ca gacchet salilaṃ saraktaṃ śirobhighātaḥ krimibhiḥ sa ghoraḥ |
sūryodaye yā mandam akṣibhruvaṃ vedanayātigāḍhaṃ |
vivardhate cāṃśumatā sahaiva sūryāpavṛttau vinivartate ca |
śītena śāntiṃ labhate kadācid uṣṇena jantuḥ sukham āpnuyād vā |
āvartasaṃjñāḥ sa tu sūryapūrvā vyādhirsmṛtaḥ pittasamīraṇābhyāṃ |
yasyokta sārthāgaṃmatīva jantāḥ saṃbhedatodabhrumamohaśūlaiḥ |
pakṣād daśāhād athavā kadācit tasyāvabhedaṃ tritayāhyavasyet |
śaṃkhāśrito vāyur udīrṇṇavegaḥ kṛtānuyātraḥ kapharaktapittaiḥ |
rujā sutīvrāṃ pratanātiśīrṣa viśeṣatañ cāpi hi saṃkhayās tu |
sukaṣṭametaṃ khaluśaṃkhasaṃjñāṃ maharṣayo vedavidaḥ purāṇāḥ |
vyādhiṃ vadanty udgatamṛtyukalpaṃ
bhiṣak sahasrair api durnivāram iti ||
śālākye || 3|| ❈ ||
athātaḥ śirogatarogapratiṣedham adhyāyaṃ vyā vyākhyāsyāmaḥ ||
vātavyādhividhiṃ kuryātc chiroroge nilātmake |
payonupānaṃ seveta ghṛtan tailam athāpi vā |
mudgān māṣāṃ kulaṃtthāmś ca khādedvāniśi kevalāṃ |
kaṭvāṣṇāṃ samasarpiṣkān uṣṇaṃ cānupivet payaḥ |
pived vā payasā tailaṃ tatkālaś cāpi mānavaḥ |
vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiś ca sukhoṣṇairllepayec chiraḥ |
svinnair vā matsyāpiśitaiḥ kṛśarair vā sasaindhavaiḥ |
candanotpalakuṣṭhair vā snigdhairmmārgadhivāyutaiḥ ||
svinnasya nasya tailasyāt kulīrarasasādhitaṃ |
varuṇādau gaṇekṣuṇṇe kṣīramevodakaṃ pacet |
kṣīrāvasiṣṭan tacchītaṃmathitvāsāramudvaret |
tad vā madhurakaiḥ siddhaṃ nasyataḥ pūjitaṃ haviḥ |
asmiṃ vipakvaṃ kṣīre ca peyaṃ sarpiḥ saśarkaraṃ |
dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ snehikaṃ yojayed bhiṣak |
pānābhyañjananasyeṣu vastikarmaṇi secane |
trivṛtaś cātra deyaṃ syād valātailam athāpi vā |
bhojayec ca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhir vā susaṃskṛtaiḥ |
pittaraktasamutthānaṃ śirorogaṃ nivācayet |
śiraḥ pralayaiḥ saghṛtaiḥ pariṣekaiś ca śītalaiḥ |
kṣīrekṣurasadhānyāmlamastukṣaudrasitāyutaiḥ |
nalavaśjāmevāla candano śīrapadmakaiḥ
śaṃkhagairikakalhāra mustāṃbhoruhasaṃyutaiḥ |
śiraḥ pralepaiḥ saghṛtaiḥ sarvvair vā payasāyutaiḥ
mukhālepaiś ca madhurair nasya karmmādibheṣajaṃ |
āsthāpanairvirekaiś ca patthaiś ca snehavastibhiḥ |
kṣīrasarpirhitannasyaṃ vasā vā jāṅgalāḥ śubhāḥ |
utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ tathā |
bhojanaṃ jāṅgalarasaiḥ sarpiṣā cānuvāsanaṃ |
madhuraṃ kṣīrasarpiś ca sakṣaudraṃ śarkarāyutaṃ |
pittaraktasamuddiṣṭaṃ yaccānyad api tad vidhaṃ ||
kaphotthitaṃ śirorogañjayet kaphavināśanaḥ ||
śirovirekair vamanais tīkṣṇair gaṇḍuṣadhāraṇaiḥ |
madhukasāreṇā śiraḥ snigdhaṃ cāsya virecayet |
iṅgudasya dhavatvagni meṣaśṛṅgasya vāyunaḥ |
ebheneva kṛtāvarttidhūmapāne prayojayet |
kaphaghnāṃ vamanāñjātra jighrac cūrṇṇañ ca kaṭphalaṃ |
saralākāṣṭhaśārṅgaṣṭhādevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ |
kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairllepayec chiraḥ |
yavaṣaṣṭhikayoś cānnaṃ vyoṣakṣārasamāyutaṃ |
paṭolanimvakaulatthīmātrāvad bhojayed rasaiḥ ||
śirorogatridoṣotthe tridoṣaghno vidhirhitaḥ |
sarpiḥ pānaviśeṣeṇa purāṇam vā diśanti hi ||
kṣayaje kṣayamāsādhya kartavyo vṛṃhaṇo vidhiḥ |
pāne nasye ca sarpiḥ syad vātaghnamadhuraiḥ śritaṃ |
kṣayakāsāpahaṃ cātra sarpiḥ pathyatamaṃ sadā ||
krimibhir bhakṣamānasya vakṣate śirasaḥ kriyā |
śoṇitaṃ nasyato dadyāt tena mūrcchanti jantavaḥ |
mattāḥ śoṇitagandhena samayānti tatastutaḥ |
teṣāṃ nirharaṇāṃ kāryaṃ tataḥ śīrṣavirecanaiḥ |
hrasvaśigrukavījaiś ca kāṃsanīlasamāyutaiḥ |
kṛmighnairavapīḍaiś ca mūtrapiṣṭair upācaret |
pūtimatsyakṛtāṃ dhūmāṃ krimighnāñś ca prayojayet |
bhojanāni krimighnāni pānāni vividhāṇi ca ||
sūryāvartevidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajaṃ |
tathā bhaved deha vyādhau prāptamanyac ca yad bhavet |
śirīṣamūlakaphalair avapīḍanayor hitaḥ ||
avabhedahito vāsyādva cā pippalisaṃyutaṃ |
śārivotpalakuṣṭhāni madhukaṃ cāmlapeṣitaṃ |
sarpiḥ kṣaudrayuto lepo dvayor api sukhāvahaḥ |
āhāraś ca vidhātavyo vātapittapraṇāśanaḥ |
madhuśīrdoṣasaṃyāva haviḥ pūraiś ca yaḥ kramaḥ ||
kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasyaḥ pānañ ca śaṃkhake |
udakānāṃ rasaiḥ snigdhairāhāraś cātra śasyate |
śatāvarīṃ kṛṣṇatilāṃ madhukaṃ utpalaṃ |
dūrvāpunarnnavām vāpi lepaṃ sādhvavacārayet |
mahāsugandham athavā pālindīñ cāmlapeṣitāṃ |
śītāṃ śvā pi parīṣekāṃ pradehāṃś cātrāvatārayet |
sūryāvartāpahaś cāsmin navapīḍaṃ prayojayet |
kṣayakrimikṛtau hitvā śirorogeṣu vuddhimān |
madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsyabhivirecayet |
paścāt sarṣapatailena tato nasyaḥ praśasyate |
na cecchāntim vrajanty evaṃ snigdhasvinnan tato bhiṣak |
etān upakramet samyak śirāṇāṃ mṛdudāraṇaiḥ ||
ṣaṭsaptatir nnetrarogā viṃśadaṣṭaurakarṇṇajāḥ |
ekatriṃśad ghrāṇagatāḥ śirorgā daśaiva tu ||
iti ha vistaraṇaḥ proktāḥ salakṣaṇā cikitsitāḥ |
saṃhitāyām abhihitāḥ pañcaṣaṣṭimukhāmayāḥ |
etāvanto yathāsthūlam uttam āṅgagatā gadāḥ ||
asmiṃ chāstras tu nipatitāḥ saṃkhyārūpacikitsitair iti ||
śālākye || 26 || ❈ ||
>
↺
<