MS Kathmandu NAK 5-333, Suśrutasaṃhitā, Uttaratantra, adhyāyas 1-26
| National Archives, Nepal http://narchives.gov.np | |
| Kaiser Library | |
| 5-333 | |
| Siglum | H |
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Palm leaf |
Contents
| Language | |
|---|---|
History
| Date of production | 0663. Nepala Saṃvat 663 (1465 CE). |
|---|---|
| Place of origin | Nepal |
Editorial conventions
Revision history
| 2020-10-21 | Started the file. |
|---|---|
| 2021-04-01 | Transcription of 6.17 |
| 2021-04-24 | Transcription of SS 6.42 |
| 2021-05-14 | Transcription of SS 6.43 |
| 2021-05-16 | Transcription of SS 6.44 |
| 2021-05-17 | Transcription of SS 6.45 |
| 2021-05-29 | Transcription of SS 6.01 |
| 2021-06-17 | Transcription of SS 6.41 |
| 2021-06-17 | Transcription of SS 6.04 |
| 2021-07-20 | Updated version of SS 6.42 |
| 2021-07-21 | Transcription of SS 6.15 |
| 2021-09-27 | Transcription of SS 6.39 |
| 2021-10-07 | Transcription of SS 6.38 |
| 2021-10-26 | Transcription of SS 6.47 |
| 2021-11-21 | Transcription of SS 6.41 |
| 2021-11-27 | Transcription of SS 6.46 |
| 2021-12-01 | Transcription of SS 6.48 |
| 2021-12-07 | Transcription of SS 6.49 |
| 2021-12-16 | Transcription of SS 6.50 |
| 2021-12-26 | Transcription of SS 6.51 |
| 2022-01-20 | Transcription of SS 6.03 |
| 2022-01-20 | Transcription of SS 6.05 |
| 2022-01-27 | Transcription of SS 6.07 |
| 2022-01-31 | Transcription of SS 6.08 |
| 2022-02-11 | Transcription of SS 6.18 |
| 2022-02-22 | Transcription of SS 6.09 |
| 2022-02-23 | Transcription of SS 6.61 |
| 2022-02-23 | Transcription of SS 6.10 |
| 2022-02-27 | Transcription of SS 6.11 |
| 2022-03-03 | Minor corrections in SS 6.18 |
| 2022-03-05 | Transcription of SS 6.16 |
| 2022-03-09 | Transcription of SS 6.30 |
| 2022-03-12 | Transcription of SS 6.19 |
| 2022-03-17 | Transcription of SS 6.25 |
| 2022-03-17 | Transcription of SS 6.26 |
| 2022-03-17 | Transcription of SS 6.27 |
| 2022-03-24 | Transcription of SS 6.62 |
| 2022-03-28 | Transcription of SS 6.28 |
| 2022-03-29 | Transcription of Su.6.63 |
| 2022-03-31 | Transcription of SS 6.20 |
| 2022-04-04 | Transcription of SS 6.29 |
| 2022-04-04 | Transcription of SS 6.31 |
| 2022-04-14 | Transcription of SS 6.21 |
| 2022-05-06 | Transcription of SS 6.22 |
| 2022-05-16 | Transcription of SS 6.23 |
| 2022-06-21 | Transcription of SS 6.24 |
| 2025-03-31 | Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty. |
| 2025-05-27 | Some corrections in SS 6.24 (6.51 in Nepalese version) |
| 2025-10-08 | Changed some xml:ids in SS 6.2 for clarification |
| 2026-01-09 | Fixed alignment issues and changed the tags of trailers. |
| 2026-01-20 | Restructuring of the Uttaratantra xml files. The xml files are now divided according to the internal naming of the sections, Śālākyatantra (adhyāyas 1-26), Kumāratantra (27-38), Kāyacikitsātantra (39-59), Bhūtavidyātantra (60-62), Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66). |
| 2026-04-23 | Completed refactoring the pb @facs attributes to point correctly to the IIIF images served from archive org. |
Text transcription
| H |
1 athāta aupadravikam adhyāyam vyākhyāsyāmaḥ
||
saviṃśe tu śate pūrvvam adhyāyānāṃ tu kīrttitaḥ |
vakṣye vahuvidhā na samyag uttare 'rthān ataḥ paraṃ ||
vakṣye vahuvidhā na samyag uttare 'rthān ataḥ paraṃ ||
idānīṃ sampravakṣyāmi tantram
uttarasaṃjñitaṃ |
nikhilenopadekṣyante yatra rogāḥ pṛthagvidhāḥ ||
nikhilenopadekṣyante yatra rogāḥ pṛthagvidhāḥ ||
śālākyaśāstrārbhihitā videhādhipakīrttitāḥ |
ye ca vistaraśo dṛṣṭāḥ kumārāvādhahetavaḥ ||
ye ca vistaraśo dṛṣṭāḥ kumārāvādhahetavaḥ ||
ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ pararṣiṇā |
upasarggādayo doṣā yo cāpy āgantavaḥ smṛtāḥ ||
upasarggādayo doṣā yo cāpy āgantavaḥ smṛtāḥ ||
triṣaṣṭirasasaṃsarggāḥ svasthavṛttan tathaiva ca
|
yuktārthā yuktayaś cāpi doṣabhedāś ca tatvataḥ ||
yuktārthā yuktayaś cāpi doṣabhedāś ca tatvataḥ ||
yatroktā vividhāś cārthā rogasādhanahetavaḥ |
asya tantrasya mahataḥ sāgarākā ravarccasaḥ ||
asya tantrasya mahataḥ sāgarākā ravarccasaḥ ||
ādāv evottamāṅgasthān rogān samabhidhāsyate
|
saṃkhyayā lakṣaṇaiś cāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca ||
saṃkhyayā lakṣaṇaiś cāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca ||
vidyādvyaṅgulavāhulyaṃ
svāṅguṣṭhodaramāyataṃ |
dvyaṅgulaṃ sarvvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅ nayanavudvudaṃ ||
dvyaṅgulaṃ sarvvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅ nayanavudvudaṃ ||
vṛttaṃ gostanakākāraṃ sarvvabhūtaguṇodbhavaṃ |
valammṛḍbhyo 'gnitoraktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitañjalāt ||
valammṛḍbhyo 'gnitoraktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitañjalāt ||
ākāśād aśrumārggas tu
jāyante netravudvude |
dṛṣṭi cātra yathā vakṣyo tathā vidyād vicakṣaṇaḥ ||
dṛṣṭi cātra yathā vakṣyo tathā vidyād vicakṣaṇaḥ ||
netrāyām avibhāgas tu kṛṣṇam maṇḍalam ucyate |
kṛtsaptamam icchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭivido janāḥ ||
kṛtsaptamam icchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭivido janāḥ ||
yathākramam vijānīyāt pañcaṣaṭcā ṣaḍ eva ca ||
pakṣm avartmasitaśyāvadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu |
anupūrvvan tu catvāro madhyāduktā yathākramaṃ ||
anupūrvvan tu catvāro madhyāduktā yathākramaṃ ||
pakṣmavartmmagataḥ sandhir vvartmmaśuklagataḥ
paraḥ |
śukladṛṣṭigatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigatastathā ||
tataḥ kanīnikagataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smṛtaḥ |
śukladṛṣṭigatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigatastathā ||
tataḥ kanīnikagataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smṛtaḥ |
dve vartmmapaṭale vidyāc catvāryanyāni
cākṣi tu ||
jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ |
jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ |
tejojalāśritaṃ??? ṣvanyat piśitāśritaṃ ||
medastṛtīyapaṭalamāśritaṃ tvasthi cāparaṃ |
medastṛtīyapaṭalamāśritaṃ tvasthi cāparaṃ |
pañcamāṃsasamandṛṣṭesteṣāṃ vāhalyam iṣyate ||
sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāñ ca medasaḥ kṛṣṇakasya ca |
sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāñ ca medasaḥ kṛṣṇakasya ca |
guṇāḥ kṛṣṇātparaṃ ślleṣmā vandhane'kṣṇoḥ
sirāyutaḥ ||
śirānusāribhir ddoṣair vviguṇair ūrddhvam āsthitaiḥ |
śirānusāribhir ddoṣair vviguṇair ūrddhvam āsthitaiḥ |
jāyante netrabhāgeṣu vyādhayas tv āśu dāruṇāḥ ||
tatrāpi??? masrukaṇḍūpadehavat |
tatrāpi??? masrukaṇḍūpadehavat |
gurūṣācoṣarāgādyairjuṣṭaṃ
cāvyaktalakṣaṇaiḥ ||
saśūlavartyakośeṣu śūkakarṇṇābham eva vā |
saśūlavartyakośeṣu śūkakarṇṇābham eva vā |
vihanyamānaṃ rūpeṣu kriyāsvakṣi yathā
puraṃ ||
dṛṣṭvaiva dhīmān jānīyād doṣeṇādhiṣṭitaṃ tu tat |
dṛṣṭvaiva dhīmān jānīyād doṣeṇādhiṣṭitaṃ tu tat |
tatra sañcayam āsādya vidadhyāt tatra bheṣajaṃ
||
saṃkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjjanaṃ |
vātādīnāmpratīkāraḥ prokto vistaraṇaḥ purā ||
vātādīnāmpratīkāraḥ prokto vistaraṇaḥ purā ||
uṣṇābhighātādatimaithunāc ca
vāṣpagrahātsūkṣmanirīkṣaṇācca
svedādrajo dhūmaniṣevaṇādvā charddo'bhighātādvamanātiyogāt ||
svedādrajo dhūmaniṣevaṇādvā charddo'bhighātādvamanātiyogāt ||
tathā dravān nātimiṣevaṇāc
caviṇmūtravātakramanigrahāc ca |
prasaktasaṃrodanaśokakopāc chiro'bhighātād atimadyapānāt
tathāha krūrām̐ś ca viparyayeṇa kleśābhighātād atimaithunāc ca |
vāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇāc ca netre vikārān janayanti doṣāḥ ||
prasaktasaṃrodanaśokakopāc chiro'bhighātād atimadyapānāt
tathāha krūrām̐ś ca viparyayeṇa kleśābhighātād atimaithunāc ca |
vāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇāc ca netre vikārān janayanti doṣāḥ ||
taistribhir ddaśa daśa ca
kaphenātyadhikāstrayaḥ |
raktajāḥ ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvvajāḥ pañcaviṃśatiḥ ||
raktajāḥ ṣoḍaśa jñeyāḥ sarvvajāḥ pañcaviṃśatiḥ ||
vāhyairpunardvau ca tathā
rogāḥ ṣaḍsaptatiḥ smṛtāḥ |
hatādhimantho nimiṣo dṛṣṭigaṃbhīrikā yā ||
hatādhimantho nimiṣo dṛṣṭigaṃbhīrikā yā ||
yac ca vātāhataṃ vartma tena sidhyanti vātajāḥ |
kācoruṇo mārutajo yāpyo bhavanti jānatā ||
kācoruṇo mārutajo yāpyo bhavanti jānatā ||
śuṣkākṣipākobhiṣyando yaś ca mārutaparyayaḥ |
adhimanthonyavātaś ca sādhyā mārutajeṣu vai ||
hrasvajāḍyajalaśrāvāvasādhyau pittasambhavau |
adhimanthonyavātaś ca sādhyā mārutajeṣu vai ||
hrasvajāḍyajalaśrāvāvasādhyau pittasambhavau |
parimlāyī ca nīlī ca kāco yāpyaś ca tanmayaḥ ||
śuktiṣyandodhimanthaś ca tathāmladhyūṣitañ ca yat |
śuktiṣyandodhimanthaś ca tathāmladhyūṣitañ ca yat |
dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca
sidhyati |
āsrāvaḥ kaphajo sādhyo yāpyaḥ kācas tu tanmayaḥ |
āsrāvaḥ kaphajo sādhyo yāpyaḥ kācas tu tanmayaḥ |
abhiṣyandodhimanthaś ca
valāsagrathitantathā ||
dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca potthakyo lagaṇañ ca yat |
dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca potthakyo lagaṇañ ca yat |
krimigranthipariklinnaṃ vartmmaśuklārmmapiṣṭakaḥ
||
śleṣmopanāhāḥ sādhyāste kathitāḥ śleṣmajeṣu tu |
śleṣmopanāhāḥ sādhyāste kathitāḥ śleṣmajeṣu tu |
raktāsrāvojakājātaṃ śoṇetāsovaṇānvitaṃ ||
śukraṃ na sādhyaṃ kācas tu yāpyaṃ kṛṣṇañ ca tanmayaḥ |
śukraṃ na sādhyaṃ kācas tu yāpyaṃ kṛṣṇañ ca tanmayaḥ |
manthasyandau kliṣṭavartmma harṣotpattau
tathaiva ca ||
sirāpākāñjanākhyā ca sirājālañ ca yatsmṛtaṃ |
sirāpākāñjanākhyā ca sirājālañ ca yatsmṛtaṃ |
parvvaṇyathāvraṇaṃ śukraṃ lohitārmmatathārjunaḥ
||
ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi |
ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi |
pūyāsrāvo nākulāndhyaṃ makṣipākātyayolajī ||
rogā asādhyāścatvāraḥ sarvvajeṣu bhavanti hi |
yāpyo vartmmāvavandhas tu pakṣmakopaḥ saviplutaḥ ||
rogā asādhyāścatvāraḥ sarvvajeṣu bhavanti hi |
yāpyo vartmmāvavandhas tu pakṣmakopaḥ saviplutaḥ ||
pillākṣaklinna vartmāsu sirāsu piṭakā ca yā
|
prastāryarmmādhimāṃsārmma snāyvarmmotsaṅginī ca yā ||
prastāryarmmādhimāṃsārmma snāyvarmmotsaṅginī ca yā ||
pūyālasañcārvvudañ ca
śyāvakandamavartmmanī |
tathārśovartmmaśuṣkārśaḥ sarkarāvartmma eva ca ||
tathārśovartmmaśuṣkārśaḥ sarkarāvartmma eva ca ||
aśophaśophau mahatau pākau vahalavartmma ca |
kumbhīkinīvartmmagatā visavartmma ca sidhyati ||
kumbhīkinīvartmmagatā visavartmma ca sidhyati ||
sanimittonimittaś ca dvāvasādhyautu vāhyataḥ |
rogāḥ ṣaṭsaptatisvete saṃgraheṇa prakīrttitāḥ ||
rogāḥ ṣaṭsaptatisvete saṃgraheṇa prakīrttitāḥ ||
bhūyastveṣām pravakṣyāmi
saṃkhyārūpacikitsitair iti ||
|| śālākye sthāne prathamo'dhyāyaḥ
||
athātaḥ sandhigatarogavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ
navasandhāgra
sandhyāśrayās
vartmajāt ekaviṃśati |
śuklabhādalaikaś ca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ ||
śuklabhādalaikaś ca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ ||
sarvvāśrayāḥ sapudala dṛṣṭidvādaśaivat tu |
dvau tu sarvvāśrayā vanyāvanimittanimittajau ||
dvau tu sarvvāśrayā vanyāvanimittanimittajau ||
pūyālasaḥ sopanāhaḥ srāvāḥ parvvaṇikālajī |
krimigranthiś ca vijñeyā rogāḥ sandhigatā nava ||
krimigranthiś ca vijñeyā rogāḥ sandhigatā nava ||
pakvaḥ śophaḥ sandhijo yaḥ satodaḥ
sravet pūyaṃ pūyālasākhyaḥ |
granthim mahāndṛṣṭisandhāvapākaḥ kaṇḍusrāvonīrūjāḥ sopanāḥ ||
granthim mahāndṛṣṭisandhāvapākaḥ kaṇḍusrāvonīrūjāḥ sopanāḥ ||
gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ
śravantīmvāsvāmimvikārān kanīnāt |
tadviśrāvaṃ netranāḍīti caike tasyāliṅgān kīrttayiṣye catudhā ||
tadviśrāvaṃ netranāḍīti caike tasyāliṅgān kīrttayiṣye catudhā ||
pākāt sandhau saṃśravedyaḥ sa pūyaṃ pūyāśrāvaḥ savikāro matas tu |
śeṣaṃ skatraṃ picchilaṃ yaḥ śravet tu śleṣmāśrāvaḥ savikāraḥ pradiṣṭaḥ ||
śeṣaṃ skatraṃ picchilaṃ yaḥ śravet tu śleṣmāśrāvaḥ savikāraḥ pradiṣṭaḥ ||
raktāśrāvaḥ śoṇitajovikāraḥ śravadūṣṇa tat tu raktam prabhūtaṃ |
hāridrābhaṃ pītam uṣṇañ jalam vā pittāśrāvaḥ saṃśravet sandhimadhyāt ||
hāridrābhaṃ pītam uṣṇañ jalam vā pittāśrāvaḥ saṃśravet sandhimadhyāt ||
tāmrānanvīṃ dāhaśūlopapannāṃ vrūyād vaiḍyaḥ
piṭakāṃ parvvaṇīkāṃ |
jātā sandhau kṛṣṇaśuklelajī syāt tasminn eva prathitāḥ pūrvvaliṃgaiḥ ||
jātā sandhau kṛṣṇaśuklelajī syāt tasminn eva prathitāḥ pūrvvaliṃgaiḥ ||
krimigranthaivartmmataḥ pakṣmataś ca kūryuḥ
kaṇḍūṃ krimayaḥ sandhijātāḥ |
nānārūpā vartmaśuklāntasandhau caranty antarnayanaṃ dūṣayantya iti || ||
nānārūpā vartmaśuklāntasandhau caranty antarnayanaṃ dūṣayantya iti || ||
|| śālākye dvitīyo 'dhyāyaḥ || ❈ ||
athāto vartmagatarogaviñjānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
utsaṅnyo 'tha kumbhīkā potchakyo
vartmaśarkarāḥ |
tathārśāvarmaśuṣkārśas tathaivāñjanāmikā || ||
tathārśāvarmaśuṣkārśas tathaivāñjanāmikā || ||
vahalaṃ vartmīyac cāpi vyādhir
vartmāvavandhakaḥ | |
kliṣṭakarddamavartmākhyaḥ śyāvavartmas tathaiva ca ||
kliṣṭakarddamavartmākhyaḥ śyāvavartmas tathaiva ca ||
praklinnam apariklinna vartmavātaharañ ca
yat | |
arvūdan nimiṣañ cāpi śoṇitārśaś ca yaḥ smṛtaḥ ||
arvūdan nimiṣañ cāpi śoṇitārśaś ca yaḥ smṛtaḥ ||
lagaṇo visanāmā ca pakṣmakopaḥ
saputaḥ |
ekaviṃśatir ityetevikārā vartmasambhavāḥ ||
ekaviṃśatir ityetevikārā vartmasambhavāḥ ||
nāmabhis te samūddiṣṭāḥ sāṃjanaiḥ sampravacyate
|
piḍakābhyantaramūkhī vāhyādhovarmasaṃśrayā ||
piḍakābhyantaramūkhī vāhyādhovarmasaṃśrayā ||
jñeyā sotsaṅginī nāma piḍakā tu tadā kṛtiḥ
|
kumbhīkavījapratimā piḍakā yasya vartmani |
kumbhīkavījapratimā piḍakā yasya vartmani |
ādhmāyante bhidyamānāḥ kumbhīkinyas tu tāḥ smṛtāḥ ||
srāviṇyaḥ kaṇḍūrā gurvyo caktasarṣapasammitāḥ | rujāvantyaś ca piḍakāḥ yotchakya iti saṃjñitāḥ ||
srāviṇyaḥ kaṇḍūrā gurvyo caktasarṣapasammitāḥ | rujāvantyaś ca piḍakāḥ yotchakya iti saṃjñitāḥ ||
piḍakā yā kharā sthūlāḥ śūkṣmābhir abhis amvṛtāḥ
|
vartmāsthāśarkarā nāma sarogāvartmadūṣaṇāḥ ||
vartmāsthāśarkarā nāma sarogāvartmadūṣaṇāḥ ||
ervvācūvījapratimāḥ piḍakā mṛduvedanāḥ | śukṣmāḥ
kharāś ca vartmasthā arśāvartmmastaducyate ||
dīrghāṇkuraḥ kharas tathā dārūṇāsyaktarodbhavaḥ
|
vyādhireṣāti vikhyātāḥ śuṣkārśā nāśanāmataḥ ||
vyādhireṣāti vikhyātāḥ śuṣkārśā nāśanāmataḥ ||
dāhatodavatī srāvi piḍakāvartmmasambhavāḥ |
mṛdvī mandarūjā śukṣmā jñeyā sāñjananāmikā ||
mṛdvī mandarūjā śukṣmā jñeyā sāñjananāmikā ||
vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ
samantataḥ |
savarṇṇābhiḥ sthirābhiś ca vidyādvahalavartmmavat ||
savarṇṇābhiḥ sthirābhiś ca vidyādvahalavartmmavat ||
kaṇḍūrogālpatodena vartmāśophena yo naraḥ |
nabhaḥ sañjābhaved vandhaḥ sa vartmanāḥ ||
nabhaḥ sañjābhaved vandhaḥ sa vartmanāḥ ||
mṛdvalpavedanan tāmraṃ yad varṇṇasamam eva
ca |
akasmāc ca bhaved ekaṃ kliṣṭavartmati tam viduḥ ||
akasmāc ca bhaved ekaṃ kliṣṭavartmati tam viduḥ ||
kliṣṭam punaḥ pittayutaṃ tam vidahe yadā |
tataḥ kliṣṭatvam āpannam ucyate vartmakarddamam ||
tataḥ kliṣṭatvam āpannam ucyate vartmakarddamam ||
vartmavadvāhyato yaś ca śyāvaṃ śūnāṃ ca
jāyate |
tadāhuḥ śyāvavarmeti tartmaroviśoradāḥ ||
tadāhuḥ śyāvavarmeti tartmaroviśoradāḥ ||
arujaṃ vāhyataḥ śūnaṃ vartmar yasya
na hi |
praklinnavartmatim vidyāt klinnam aty arthamn tataḥ ||
praklinnavartmatim vidyāt klinnam aty arthamn tataḥ ||
yasya dhautāni dhautāni sandidyante punaḥ punaḥ
|
vartmāny aparipakvāni nidyaparikin na vartma tat ||
vartmāny aparipakvāni nidyaparikin na vartma tat ||
vidagdhasandhir niśceṣṭaṃ vartma yasya nimīlyate
|
etad vātahatan nāma jānīyād akṣicintakaiḥ ||
etad vātahatan nāma jānīyād akṣicintakaiḥ ||
vartmāntarastham viṣamaṃ
granthibhūtamave |
vilamvi ca ||
vilamvi ca ||
nimeṣiṇyaḥ sirā vāyuḥsaṃviṣṭaḥ
sandhisaṃśritaḥ |
cālayaty atha vartmāni nimeṣa iti tamviduḥ ||
cālayaty atha vartmāni nimeṣa iti tamviduḥ ||
śoṇitārśaś
cinnaṃ cābhipravaddhate ||
apākaḥ kaṭhinaṃ sthūlogranthirvvatmānukorūjaḥ |
lagaṇa nāma savyā
lagaṇa nāma savyā
yathā ||
visavartmatijātīyāt visapraprakhyodakaśravāṃ ||
visavartmatijātīyāt visapraprakhyodakaśravāṃ ||
pracālitāni vātena pakṣmāś
ñnauaṃ ti ca ||
ñnauaṃ ti ca ||
asite sitavindūś ca mūlakāt
patanty api |
pakṣmakopaḥ savijñeyāvyādhiḥ paramadāruṇa iti ||
pakṣmakopaḥ savijñeyāvyādhiḥ paramadāruṇa iti ||
śālākye rogavijñānīyan tṛtīyo 'dhyāya |||| ❈
|| ||
athāto śuklagatarogavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ
||
prastāriśuklakṣatajādhimāṃsaḥ snāyvarmmasaṃjñāḥ
khalu pañcarogāḥ |
syāc chuktikothārjjunapiṣṭakākhyo jālaṃ sirāṇāṃ piḍakāṃ ca yāḥ syuḥ ||
syāc chuktikothārjjunapiṣṭakākhyo jālaṃ sirāṇāṃ piḍakāṃ ca yāḥ syuḥ ||
rogā valāsagrathitena sārdham ekādaśaite khalu śuklabhāge ||
prāstāri prathitam athārmmaśuklabhāge vistīrṇaṃ tanu rūdhiraprabhaṃ salīlaṃ |
prāstāri prathitam athārmmaśuklabhāge vistīrṇaṃ tanu rūdhiraprabhaṃ salīlaṃ |
śuklākhyam mṛdu kathayanti śuklabhāge sasvetaṃ
samam abhivardhate cirān tate ||
yan mānsamam pracayam upaiti śuklabhāge paddmābhaṃ naṃ mṛdu tad uśanti lohitārmma |
yan mānsamam pracayam upaiti śuklabhāge paddmābhaṃ naṃ mṛdu tad uśanti lohitārmma |
vistīrṇṇaṃ mṛdu vahalaṃ yakṛtprakāśaṃ śyāvābhaṃ
pṛthy ca tathāpi māṃsakārmma ||
snāyvarmmaschiravaddhamāṃsavartmmabhāge prastori prabhavati mārūtād viśuṣkaṃ |
snāyvarmmaschiravaddhamāṃsavartmmabhāge prastori prabhavati mārūtād viśuṣkaṃ |
śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāś ca vindavo ye śuklābhāḥ
sitanimahāḥ sa śuktisaṃjñaḥ ||
eko yaḥ śaśarūdhiropamaś ca vinduḥ śuklastho bhavati tam arjjunam vadanti |
eko yaḥ śaśarūdhiropamaś ca vinduḥ śuklastho bhavati tam arjjunam vadanti |
utsannaḥ salilanibho tha piṣṭaśuklo vindur yaḥ sa
bhavati piṣṭakaḥ suvṛttaḥ ||
jālābhaḥ kaṭhinasiro mahān saraktaḥ santānasmṛta iha jālasaṃjñitas tu |
jālābhaḥ kaṭhinasiro mahān saraktaḥ santānasmṛta iha jālasaṃjñitas tu |
śuklasthāḥ sitapiḍakāḥ śirāvṛtāyā yās tāṃ
yādasiasamīpajāḥ sirājā ||
kāśābho mṛdur athavāpi vindukalpo vijñeyo nayansitevalāsaupa iti ||
kāśābho mṛdur athavāpi vindukalpo vijñeyo nayansitevalāsaupa iti ||
śālākyasthāne caturtho'dhyāyaḥ ||
athāto kṛṣṇagatarogaviñjānīyam vyākhyāsyāmaḥ
||
yat savraṇaṃ śuklamathāvraṇaṃañ ca pākātyayaṃś cāpyajā tathaiva |
catvāra ete nayanāmayāsu kṛṣṇapradeśaṃ niyatā bhavanti ||
catvāra ete nayanāmayāsu kṛṣṇapradeśaṃ niyatā bhavanti ||
nimagnarūpaṃ hi bhavet tu kṛṣṇe sūcyaiva vidhve |
srāvaṃ sravedūṣṇamatīva yatra tat savraṇaṃ śukram udāharanti ||
srāvaṃ sravedūṣṇamatīva yatra tat savraṇaṃ śukram udāharanti ||
vaihāya sātrapratimaprakāśa
salyavraṇaṃ sādhyatamam
satantat
vicchinnamadhyaṃm piśitāvṛtam vā calaṃ
sirāsūkṣmam adṛṣṭikṛc ca |
dvitvaggataṃ lohitasantataś ca cirotthitaṃ vāpi vivarjanīta |
dvitvaggataṃ lohitasantataś ca cirotthitaṃ vāpi vivarjanīta |
uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca netre yasmin bhaven
mudganibhañ śukram ||
svetaḥ samākrāmati sarvvato hi doṣo hi yasyāsitamaśulantu |
svetaḥ samākrāmati sarvvato hi doṣo hi yasyāsitamaśulantu |
tam akṣipākāt ayam akṣipākaṃ sarvvātmakaṃ
varjayitavyam āhuḥ ||
ajāpūrīṣapratisorūjāvān salohito lohitapicchilāsraḥ | vigṛhyaruṣṭaṃ pracayo 'bhyupaiti taṃ cājakājātam iti vyavasyet iti || ❈ ||
ajāpūrīṣapratisorūjāvān salohito lohitapicchilāsraḥ | vigṛhyaruṣṭaṃ pracayo 'bhyupaiti taṃ cājakājātam iti vyavasyet iti || ❈ ||
śālākyasthāne pañcamo 'dhyāyaḥ || ❈ || ||
athātaḥ sarvvagatarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
syandās tu catvāra ihopadiṣṭā
stāvanta eva prathitādhimanthāḥ |
śophānvitośophayutai ca pākā ity evam etedaśa sampraṃdiṣṭāḥ ||
śophānvitośophayutai ca pākā ity evam etedaśa sampraṃdiṣṭāḥ ||
hatādhimanthonilaparyayaś ca śuṣkākṣipākonyata
eva
vātaḥ |
dṛṣṭistathāmlādhyuṣitā sirāṇāṃ utpātaharṣāvapi sarvvabhāgau ||
dṛṣṭistathāmlādhyuṣitā sirāṇāṃ utpātaharṣāvapi sarvvabhāgau ||
prāyeṇa sarvva nayanāmayās tu
bhavantyabhiṣyandanimittamūlāḥ |
tasmād abhiṣyandamūyomāna m upametāśu hitāya dhīmān ||
tasmād abhiṣyandamūyomāna m upametāśu hitāya dhīmān ||
nistodanastambhanaromaharṣa
saṃharṣapārūṣyaśirobhighātāḥ |
viśuṣkabhāvā śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti ||
viśuṣkabhāvā śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti ||
dāhaprapākau śiśirābhinandau dhūmāyanaṃ
vāpasamuchrayaś ca |
uṣṇāśrutā ṣītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti ||
uṣṇāśrutā ṣītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti ||
tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ
samantād api lohitāś ca |
pittasya liṅgāni ca kīrtitāni raktābhipanne nayane bhavanti ||
pittasya liṅgāni ca kīrtitāni raktābhipanne nayane bhavanti ||
uṣṇābhinandā gurūtākṣiśophaḥ kaṇḍupadehyavati śītaa ca |
śrāvaḥ muhuḥ piccila eva cāpi kaphābhpanne nayane bhavanti ||
śrāvaḥ muhuḥ piccila eva cāpi kaphābhpanne nayane bhavanti ||
vṛddhairetairabhiṣyandair narāṇāmakriyāvatāṃ |
tāvantyastvadhirogāḥ syūrnayane tīvravedanā ||
tāvantyastvadhirogāḥ syūrnayane tīvravedanā ||
utpāṭyate phalañ ca ryasya
nirmmarthyate tathā |
śirasordhañ ca tam vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ ||
śirasordhañ ca tam vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ ||
hanyādṛṣṭiśślaiṣmikaḥ saptarātrāt tathā
raktajā pañcarātrāt |
ṣaḍrātrādvaāvātikā vai nihanyātmithyācārātpaittikaḥ sadya eva ||
ṣaḍrātrādvaāvātikā vai nihanyātmithyācārātpaittikaḥ sadya eva ||
kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumvarasannibhaḥ
|
saṃrambhī dadyate yas tu so 'kṣikṣi
pākaḥ saśophajaḥ ||
śophahīnāni liṅgāni netrapāke tvaśophaje ||
upekṣaṇādakṣi yadābhimantho vātātmakaḥ syandayati prasahya | rūjābhir ūgrābhir asādhya eṣa hatābhimanthaḥ kila nāma rogaḥ ||
upekṣaṇādakṣi yadābhimantho vātātmakaḥ syandayati prasahya | rūjābhir ūgrābhir asādhya eṣa hatābhimanthaḥ kila nāma rogaḥ ||
pakṣmadvayekṣibruvamāśritas tu yadānilaḥ
sañcarati praduṣṭaḥ |
paryāyateś cāpi rūjāḥ karoti taṃ paryayam vātakṛtamvadanti ||
paryāyateś cāpi rūjāḥ karoti taṃ paryayam vātakṛtamvadanti ||
kukūṇitaṃ dārūṇapakṣmavartma
sandidyate cāviladarśanantata |
sudārūṇaṃ yat prativodhane ca śuṣkākṣipākopahan tadakṣi ||
sudārūṇaṃ yat prativodhane ca śuṣkākṣipākopahan tadakṣi ||
yasyāvaṭūkarṇṇaśirohanūṣu manyāgato
vāpyanilonyato vā |
kuryād rujāṃ vai bhruvi locane vā tamanyato tamudāharanti ||
kuryād rujāṃ vai bhruvi locane vā tamanyato tamudāharanti ||
amlena bhuktena vidāhinā cā pakvāyate sarvvata
eva netraṃ |
śophānvitaṃ lohitakaṃ sadāhasentadamlādhyuṣitam vadanti ||
śophānvitaṃ lohitakaṃ sadāhasentadamlādhyuṣitam vadanti ||
avedanā vāpi savedanā vā yasyākṣirājyo
'bhibhavanti tāmrāḥ |
muhurvvirajyanti ca tāḥ satā ś vyādhiḥ śirotpāta iti pradiṣṭaḥ ||
muhurvvirajyanti ca tāḥ satā ś vyādhiḥ śirotpāta iti pradiṣṭaḥ ||
mohāt sirotpāta upekṣitas tu
jāyeta rogas tu sirāpraharṣaḥ |
tatrāśramacchaṃ sravati pragāḍhaṃn tathā na śakrotyabhivīkṣituṃ ceti || 0 ||
tatrāśramacchaṃ sravati pragāḍhaṃn tathā na śakrotyabhivīkṣituṃ ceti || 0 ||
śālākyasthāne ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||
athāto dṛṣṭigatarogavijñānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
masūradalamātraṃ tu pañcabhūtaorasājaṃ | |
khadyotavisphuliṅgābhāsiddhāṃ tejobhir avyayaiḥ ||
khadyotavisphuliṅgābhāsiddhāṃ tejobhir avyayaiḥ ||
āvṛtāmpaṭalenokṣṇorvāhyena vivarākṛtiṃ | |
śītasātmyāṃ nṛṇāṃ hanti māhurnnayanacintakāḥ ||
śītasātmyāṃ nṛṇāṃ hanti māhurnnayanacintakāḥ ||
rogāṃstadāśrayāṃ ghorāṃ ṣaṭ vā prajāyate | |
paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇaṃ ||
paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇaṃ ||
sirābhir abhisamprāpya
vibhulabhyantare bhṛśaṃ |
prathame paṭale yasya rogādṛṣṭaṃ vyavasthitaḥ ||
prathame paṭale yasya rogādṛṣṭaṃ vyavasthitaḥ ||
avyaktāni sa rūpāṇi kadācidatha paśyati | |
dṛṣṭir bhṛśamvihvalati dvitīyapaṭalaṃ gate ||
dṛṣṭir bhṛśamvihvalati dvitīyapaṭalaṃ gate ||
makṣikāmmaśakāṃ cāpi jālakāni ca paśyati | |
maśulā nipatākāni marīcyaḥ kuṇḍalāni ca ||
maśulā nipatākāni marīcyaḥ kuṇḍalāni ca ||
paripākāś ca vividhā varṣamabhrāstamānsi ca |
dūrasthānyapi rūpāṇi manyate ca samīpataḥ ||
dūrasthānyapi rūpāṇi manyate ca samīpataḥ ||
samīpasthāni ca dūre ca dṛṣṭerddarśanavibhramāt
|
yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśan na paśyati ||
yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśan na paśyati ||
ūrdhvam paśyati nādhastāṃ tṛtīyam patalaṃ gate |
mahānapi ca rūpāṇi cchāditānīvacāmvaraiḥ ||
mahānapi ca rūpāṇi cchāditānīvacāmvaraiḥ ||
karṇanāsākṣikarṇṇāni vikṛtānīvapaśyati |
yathādoṣañ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe valīyasi ||
yathādoṣañ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe valīyasi ||
adhaḥ sthe ca samīpasthe dūrasthaṃ
coparisthitaḥ |
pārśvasthe ca tathā doṣe pārśvasthāni na paśyati ||
pārśvasthe ca tathā doṣe pārśvasthāni na paśyati ||
samantāt tu sthite doṣe saṅkulāni na paśyati |
dṛṣṭimadhyesthite doṣe saha ñ ca paśyati ||
dṛṣṭimadhyesthite doṣe saha ñ ca paśyati ||
dvidhāśrite dvidhā paśyae vahudhā
cānavasthite |
doṣe dṛṣṭāśrite tirya śakaṃ vai samyate dvidhā ||
timirākhya sa vai doṣaś caturtha patalaṃ gataḥ |
doṣe dṛṣṭāśrite tirya śakaṃ vai samyate dvidhā ||
timirākhya sa vai doṣaś caturtha patalaṃ gataḥ |
ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiliṅganāśamataḥ paraṃ
||
asminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgava |
asminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgava |
candrādityau sanakṣatrāvantarikṣe ca
vidyutaḥ ||
nirmmalāni ca tejānsi bhrājiṣṇūni ca paśyati |
nirmmalāni ca tejānsi bhrājiṣṇūni ca paśyati |
sa eva liṅganāśas tu nīlakākācasaṃjñitaḥ ||
vātena cāpi rūpāṇi bhramantīvahi paśyati |
vātena cāpi rūpāṇi bhramantīvahi paśyati |
āvilāny arūṇābhāni vyāviddhānīva pārśvataḥ ||
pittenādityakhadyotaśakracāpatāśakra cāpataḍiḍguṇān |
pittenādityakhadyotaśakracāpatāśakra cāpataḍiḍguṇān |
nṛtyantaś caiva śikhinaḥ sarvvaś ca
paśyati ||
kaphenatambhojahārendraśaṃkhāmvumivatārakāṃ |
kaphenatambhojahārendraśaṃkhāmvumivatārakāṃ |
paśyanta iva rūpāṇi sigdhāni ca himāni ca
||
paśyed raktāni raktena tamāṃsi vividhāni ca
|
sasitānyathakṛṣṭāni pītānyapi ca
mānavaḥ ||
sannipātena citrāṇi viplutānīva paśyati
|
vahudhā vā dvidhā vāpi sarvvāṇyeva samantataḥ
||
hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṣyapi ca bhūyaśaḥ |
hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṣyapi ca bhūyaśaḥ |
pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrcchitataṃ
sūryatejasā ||
pitā diśastathānyo vā ravīniva ca paśyati ||
pitā diśastathānyo vā ravīniva ca paśyati ||
vikīryamāṇā khadyotāṃ dakṣān tejāṃsi
cottaraṃ ||
vakṣmi ṣaḍvidhaṃ rāgairlliṅganāśamataḥ paraṃ ||
vakṣmi ṣaḍvidhaṃ rāgairlliṅganāśamataḥ paraṃ ||
rogārūṇo mārutajaḥ pradiṣṭāmlī ca nīlaś ca
tathaiva pittāt |
kaphāt sitaḥ śoṇitajaḥ saraktaḥ samasta doṣaprabhavas tu citraḥ ||
kaphāt sitaḥ śoṇitajaḥ saraktaḥ samasta doṣaprabhavas tu citraḥ ||
arūṇammaṇdalan
dṛṣṭāsthūlakācorūṇas saḥ |
parimlāyini roge syānmlāyīpañcamaṇḍalaṃ ||
parimlāyini roge syānmlāyīpañcamaṇḍalaṃ ||
doṣakṣayāt svayan tatra kadācin syāt tu
darśanaṃ |
arūṇam maṇḍalaṃ vātāc cañcalam parūṣan tathā ||
arūṇam maṇḍalaṃ vātāc cañcalam parūṣan tathā ||
pittato maṇḍalan nīlaṃ kāṃsyābham vā sapītakaṃ
|
śleṣmaṇā vahaṃ snigdhaṃ śaṃkhaṃ kṣīrendupāṇḍuraṃ ||
śleṣmaṇā vahaṃ snigdhaṃ śaṃkhaṃ kṣīrendupāṇḍuraṃ ||
calaḥ padmapalāśasthaḥ śuklo vindur
ivāmbhasaḥ |
mṛdyamāne ca nayane maṇḍalaṃ tadvisarpati ||
pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakaṃ |
pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakaṃ |
dṛṣṭirāgo bhavec citro
liṃganāśe tridoṣaje ||
yathāsvaṃ doṣaliṃgāni sarvveṣveva bhavanti hi |
yathāsvaṃ doṣaliṃgāni sarvveṣveva bhavanti hi |
tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena
cānyastvatha dhūmadarśā |
yo hrasvajātyo nakulāndhatā ca
gambhīrasaṃjñā ca tathaiva dṛṣṭiḥ ||
ṣaḍliṅganāśo viṣame ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ ṣaḍ ca ṣaḍeva
yau yi|
pittena duṣṭena yutā tu dṛṣṭiḥ pītā bhavedyasya narasya kiñcit ||
pītāni rūpāṇi ca manyate tu sa vai raraḥ
pittavidagdhadṛṣṭiḥ |
prāpte tṛtīye paṭalan tu doṣe divā na paśyen niśi vekṣate saḥ ||
prāpte tṛtīye paṭalan tu doṣe divā na paśyen niśi vekṣate saḥ ||
tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭis
tānyeva śuklāni ha manyate tu |
triṣu sthito yaḥ paṭaleṣu doṣo naktāndhyam āpādayati
prasahyaṃ ||
divā sa sūryānugṛhītadṛṣṭiḥ paśyet tu rūpāṇi kaphālpabhāvāt |
divā sa sūryānugṛhītadṛṣṭiḥ paśyet tu rūpāṇi kaphālpabhāvāt |
śokajvarāyāsaśiro 'bhitāpairabhyāhatā yasya
narasya dṛṣṭiḥ ||
dhūmārn sa vaipaśyati sarvvabhāvāṃstan dhūmadarśīti vadanti rogaṃ |
dhūmārn sa vaipaśyati sarvvabhāvāṃstan dhūmadarśīti vadanti rogaṃ |
yo hrasvajātyo divaseṣu
kṛcchrādhhrasvāni rūpāṇi ca tena paśyet ||
vidyotate yasya narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat |
vidyotate yasya narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat |
citrāṇi rūpāṇi divā sa paśyet sa vai vikāro
nakulāndhyasaṃjñaḥ ||
dṛṣṭirvvirūpāś ca samāpasṛṣṭā saṃkucyate 'bhyantarataś ca yāni |
dṛṣṭirvvirūpāś ca samāpasṛṣṭā saṃkucyate 'bhyantarataś ca yāni |
ruavagāḍhañ ca tamakṣirogaṃ gambhīriketi
pravadanti tajjñāḥ ||
vāhau punarvāviha yau pradiṣṭau nimittataś cāpy animittataś ca |
vāhau punarvāviha yau pradiṣṭau nimittataś cāpy animittataś ca |
nimittajāstatra manobhitājjñeyas
tvabhiṣyantanidarśanaḥ saḥ || surarṣigandharvvamahoragāṇāṃ
sandarśanenāpi ca bhāskarasya |
hanyena dṛṣṭirmmanujasya yasya
saliṅganāśastvanimittasaṃjñaḥ ||
tatrākṣi viṣṭasyatsibhibhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭi ||
tatrākṣi viṣṭasyatsibhibhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭi ||
ityete nayanagatā maye harogā nirddiṣṭāḥ
pṛthagiha ṣaṭ ca saptatiś ca |
teṣāṃ pṛthagapṛthak valiṣṭaṃ spaṣṭārthaśṛṇu taṃ cikitsitaṃ yathāvad iti || 0 ||
teṣāṃ pṛthagapṛthak valiṣṭaṃ spaṣṭārthaśṛṇu taṃ cikitsitaṃ yathāvad iti || 0 ||
śālākye sthāne saptamo 'dhyāyaḥ || ||
athātaś cikitsāpravibhāgavijñānīyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
ṣaṭ saptatir ye 'bhihitā vyādhayo nāmalakṣaṇaiḥ
|
teṣāñ cikirsitam idaṃ samāsādyās ataḥ śṛṇu ||
teṣāñ cikirsitam idaṃ samāsādyās ataḥ śṛṇu ||
chedyās teṣu daśalaiś ca nava lekhyā bhavanti hi
|
bhedyāḥ pañcasu rogāḥ syur vyadhyāḥ pañcadaśaiva tu ||
bhedyāḥ pañcasu rogāḥ syur vyadhyāḥ pañcadaśaiva tu ||
dvādaśāśastrakṛtyā ś ca yapyāḥ sapta bhavanti ca
|
rogā varjayitavyāḥ syurddaśapañca ca jānatā || asādhau vā bhavetān tu yāpyo vāgantusaṃjñitau ||
rogā varjayitavyāḥ syurddaśapañca ca jānatā || asādhau vā bhavetān tu yāpyo vāgantusaṃjñitau ||
arśānvitambhavati vartma tu yasya cārśaḥ śuklaṃ tathārvvudamatho piḍakāḥ sirājāḥ |
jālaṃ sirājam atha pañcavidhaṃ tathārmma chedyā bhavanti saha parvvaṇi kāmayena ||
jālaṃ sirājam atha pañcavidhaṃ tathārmma chedyā bhavanti saha parvvaṇi kāmayena ||
utsaṅginī vahalakarddamavartmanī ca śyāvañ ca yac ca paṭhitaṃ tviha vaddhavartma |
kliṣṭañ ca pothakiyutaṃ khalu yat tu vartma kumbhīkinī ca sahaśarkarayā ca lekhyā ||
kliṣṭañ ca pothakiyutaṃ khalu yat tu vartma kumbhīkinī ca sahaśarkarayā ca lekhyā ||
śleṣmopanāhalagaṇautu visañ ca bhedyā granthiś ca yaḥ krimikṛtoñjananāmikā ca |
ādau sirā nigaditās tu sirāḥ prayoge pākoau cayo nayanayoḥ 'nyataś ca ||
ādau sirā nigaditās tu sirāḥ prayoge pākoau cayo nayanayoḥ 'nyataś ca ||
pūyālasānilaviparyayamanthasaṃjñā syandāś ca yāntyupaśamanti sirāvyadhaiste |
śuṣkākṣipākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākhyaśukrasahitārjunapiṣṭakena||
śuṣkākṣipākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākhyaśukrasahitārjunapiṣṭakena||
aklinnavartmahutabhugdhvajadarśiśukti
praklinnavartmasu tathaiva valāsasaṃjñāḥ |
āgantunāmayamukhenaca dūṣitāyāṃ dṛṣṭyāṃ na śastrapatanaṃ pravadanti vaidyāḥ ||
āgantunāmayamukhenaca dūṣitāyāṃ dṛṣṭyāṃ na śastrapatanaṃ pravadanti vaidyāḥ ||
sampśyataḥ ṣaḍapiṣebhitās tu kāvās te
pakṣmakopasayitās tu vadanti yāpyāḥ |
catvāra eva pavanaprabhavās tv asādhyā dvau pittajau kaphanimittaja eka eva || catvāra eva rūdhiraprabhavos tridoṣās tāvanta eva suruṇau ca tathāparau dvāviti || ||
catvāra eva pavanaprabhavās tv asādhyā dvau pittajau kaphanimittaja eka eva || catvāra eva rūdhiraprabhavos tridoṣās tāvanta eva suruṇau ca tathāparau dvāviti || ||
śālākyasthāne 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ || ||
athāto vātābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
purāṇasarppiṣāsnigdhau syandādhīmanthapīḍitau ||
svedayitvā yathānyāyaṃsirāvyadham upācaret ||
svedayitvā yathānyāyaṃsirāvyadham upācaret ||
sampādayed vastibhiś ca samyak snehaviracitau |
tarppaṇaṃ puṭapākaiś ca dhūmair āścyotanais tathā ||
tarppaṇaṃ puṭapākaiś ca dhūmair āścyotanais tathā ||
nasyaiḥ snehaparīṣekaiḥ śirovastibhir eva ca |
vātaghnānūpajalajāṃ māṃsāmlaṃkvāthasevanaiḥ ||
vātaghnānūpajalajāṃ māṃsāmlaṃkvāthasevanaiḥ ||
catuḥ snehaiḥ sukhoṣṇaiś ca tatpītāmvaratāpanaiḥ
|
payobhir vveśavāraiś ca pāyaḥ śātvales tathā ||
payobhir vveśavāraiś ca pāyaḥ śātvales tathā ||
bhiṣak sampādayed etām upanāheś ca pūjitaḥ |
grāmyānūpodalaiḥ snigdhaiḥ rasaiḥ phalarasāyutaiḥ ||
grāmyānūpodalaiḥ snigdhaiḥ rasaiḥ phalarasāyutaiḥ ||
susaṃskṛtaiḥ payobhiś ca tayor āhāram iṣyate |
uktopari yātāṃ ghṛtaṃ cāpi pāvanau ||
uktopari yātāṃ ghṛtaṃ cāpi pāvanau ||
eraṇḍapallave mūle tvaci
cāyaṃ payaḥ śritaṃ |
kaṇṭhakāryo 'tha mūlāsyāṃ sukhoṣṭaṃ sevanahitaṃ ||
saindhavodīcyamadhukapippalībhir ayo
pi vā |
hitamandodakaṃ seke tathāścyotanam eva ca ||
hrīveracakraśāṅgaṣṭhodumvaratvakṣu sādhitaṃ |
sāmbhasāpayasājena śūlāścyotanam
uttamaṃ ||
madhukaṃ rajanīpathyādevadārūś ca pīṣayet |
madhukaṃ rajanīpathyādevadārūś ca pīṣayet |
añjanaṃ payasā śreṣṭhamabhiṣyane tadañjanaṃ ||
gairikaḥ saindhavaṃ kṛṣṇaṃ nagarañ ca yathottaraṃ |
gairikaḥ saindhavaṃ kṛṣṇaṃ nagarañ ca yathottaraṃ |
piṣṭaṃ dviraṃśatobhir vvā guṭikāñjanam iṣyate ||
snehāñjanatrahitaṃ vakṣyate tadyathāvidhiḥ |
snehāñjanatrahitaṃ vakṣyate tadyathāvidhiḥ |
rogāyaś cānyatāvāto yaś ca mārūtaparyayaḥ ||
anenaiva vidhānena bhiṣakānapi sādhayet |
anenaiva vidhānena bhiṣakānapi sādhayet |
pūrvvabhakte hitaṃ sarppikṣīrañjanātha
bhojayet || vṛkṣādanyān kapittheca pañcamūle mahatyapi|
sakṣīre karkaṭarase siddhañ cā
pivet ghṛtaṃ ||
pānam vā hitam atrāhuḥ pakvārtamalāgnikaiḥ ||
pānam vā hitam atrāhuḥ pakvārtamalāgnikaiḥ ||
sakṣīraṃ meṣaśṛṃgāś ca sarppirvīratare 'pi ca |
saindhavaṃ dārūsvarṇṇañ ca mātuluṅgaraso ghṛtaṃ ||
saindhavaṃ dārūsvarṇṇañ ca mātuluṅgaraso ghṛtaṃ ||
stanyodakābhyāṃ karttavyaṃ śuṣkapāke tadañjanaṃ |
pūjitaṃ sarppiṣaś cātra pānamakṣṇoś ca tarppaṇaṃ ||
pūjitaṃ sarppiṣaś cātra pānamakṣṇoś ca tarppaṇaṃ ||
ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena cānunā ||
pariṣekohitaś cātra payaḥ śītaṃ sasaindhavaṃ
pariṣekohitaś cātra payaḥ śītaṃ sasaindhavaṃ
rajanīdārūsiddham vā sanindhavena
samāyutaṃ ||
sarppiyutaṃ stanya ghṛṣṭamañjane ca mahauṣadhaṃ |
sarppiyutaṃ stanya ghṛṣṭamañjane ca mahauṣadhaṃ |
vasā vānūpajalajāḥ sandhavena samāyutāḥ ||
nāgaronmiśritāḥ kiñcic chuṣkapāke tadañjanaṃ |
nāgaronmiśritāḥ kiñcic chuṣkapāke tadañjanaṃ |
pavanaprabhavā rogā ye kecid dṛṣṭināśanāḥ ||
jīvenānena matimāṃteṣu karmmaprayojayet iti || ||
jīvenānena matimāṃteṣu karmmaprayojayet iti || ||
śālākyasthāne navamo 'dhyāyaḥ || ||
||
athātaḥ pittābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
pittasyande paittike cādhimanthasirāvyadhaḥ sraṃsanañjādāraṃ |
akṣṇo sṛ puṭapākāñjanāni ca kramaḥ sarvvaḥ pittavīsarppahāś ca || ||
akṣṇo sṛ puṭapākāñjanāni ca kramaḥ sarvvaḥ pittavīsarppahāś ca || ||
gundraṃ śāliṃ śaivalaṃ darbhamikṣun nanalaṃ lodhraṃ vetasam padmakañ ca
drākṣān kṣaudrañ candanañ cātpalañ ca stiyāḥ
stanyaṃ rasamikṣāḥ sitā ca ||
vātaghnānūpajalajāṃ
māṃsāmlaṃkvāthasevanaiḥ ||
patraṃ padmaṃ yaṣṭhi sākaṃ haridrāṃ
tathānantā cāpi sambhṛtya sarppiḥ siddhaṃ sekaṃ tarppaṇaṃ cāñjane ca |
kriyāḥ sarvvā
pittaharāś ca śastāḥ | tryahādūrdhvaṃ kṣīrasarppiś
ca nasyaṃ
pālāśaṃ syācchoṇitaṃ cāñjanārtham bhavetkāryaṃ
śarkarākṣaudrayuktaṃ ||
rasakriyāśarlarākṣaudrayuktaṃ pālindyām vā madhuke cāpi kuryāt |
rasakriyāśarlarākṣaudrayuktaṃ pālindyām vā madhuke cāpi kuryāt |
mustaṃ phenaṃ sāgaraṃ sotpalañ ca
krimighnailādhātrivījād rasañ ca ||
kāryaṃ cūrṇṇāñjanārthaṃ raso vā stanyopeto
dhātakīsyandanābhyāṃ ||
yoṣitstanyo śātakumbhaṃ vighṛṣṭaṃ sitākṣaudre kiṃśukādvāpi puṣpāṃ ||
yoṣitstanyo śātakumbhaṃ vighṛṣṭaṃ sitākṣaudre kiṃśukādvāpi puṣpāṃ ||
lodhraṃ drākṣāśarkkarāñtpalañ striyāḥ
stanye ṣaṣṭisākaṃ kṛtañ ca |
piṣṭvā kṣīre varṇalasya tvacaṃ ca vaijalonmiśrañ candanodūmvarañ ca |
piṣṭvā kṣīre varṇalasya tvacaṃ ca vaijalonmiśrañ candanodūmvarañ ca |
kṣaumāvarddham pathyam āścyotane vā
ghṛtabhṛṣṭaṃ yaṣṭisāhvaṃ salodhraṃ |
toyomiśraṃ śarkkarīdhātripathyāstathaivāḥ kaṭphalañ cāmvunaiva ||
toyomiśraṃ śarkkarīdhātripathyāstathaivāḥ kaṭphalañ cāmvunaiva ||
eṣā kriyāmlākhyurṣitasaśuktau kāryā sarvvaḥ
sthāpyamokṣaṃ sirāṇāṃ |
sarppiḥ peyaṃ traiphalaṃ tailvakam vā peyaṃ vā
kevalaṃ yat purāṇaṃ ||
doṣeteśuttikāyām adhastāc chītair dravyair añjanān yasya kuryāt |
doṣeteśuttikāyām adhastāc chītair dravyair añjanān yasya kuryāt |
vaidūryam varasphāṭikaṃ
vidrumañ ca muktāṃ śaṃkhaṃ cāṃjanaṃ cāṃcanaṃ ca ||
sa caṃdanaṃ śarkkarākṣaudrayuktaṃ śuktiṃ hanyād aṃje naitadāśu |
sa caṃdanaṃ śarkkarākṣaudrayuktaṃ śuktiṃ hanyād aṃje naitadāśu |
ghṛtaṃ pived dhūmadarśī naras tu
vidhiṃ kuryāt pittaharañ ca sarvvam iti || ||
vidhiṃ kuryāt pittaharañ ca sarvvam iti || ||
śālākyasthāne daśamo 'dhyāyaḥ || || ||
aupadravaṃ sandhigataṃ
vartmaśuklagataṃ tathā |
kṛṣṇāgataṃ sarvvagataṃ dṛṣṭirogam athāparaṃ ||
kṛṣṇāgataṃ sarvvagataṃ dṛṣṭirogam athāparaṃ ||
cikitsāpravibhāñ ca vātābhiṣyandapittakai |
śālākyakāśirājena proktaṃ vai prathamodaśa || ||
śālākyakāśirājena proktaṃ vai prathamodaśa || ||
athātaḥ śleṣmābhiṣyandapratiṣedham
vyākhyāsyāmaḥ ||
syandādhimanthai kaphajau jayet
śiroṇām atha mokṣaṇena |
svedāvapīḍāñjanadhūmanasyai statthai ||
svedāvapīḍāñjanadhūmanasyai statthai ||
vartākṣaiḥ puṭapākayogaiḥ || tryahā tryahvāpy
avatarppaṇānte tau prātarannaṃ hitam āpnuyāṃ |
phalikosphutakapitthavilva
dhattūrapilūsurasārkkabhaṅgaiḥ ||
svedam vidadhyād athavātralepaṃ varhiṣṭhaśuṇṭhīsuradārukuṣṭhaiḥ |
svedam vidadhyād athavātralepaṃ varhiṣṭhaśuṇṭhīsuradārukuṣṭhaiḥ |
sindhūprasutatriphalāmadhukaprapauṇḍarīkāñjanatutthatāmraiḥ |
ñjane syur jalasamprapiṣṭhā
pathyāharidrāmaricāñjanair vvā |
trīṇyupaṇāni triphalāṃ haridrām viḍaṅgasārañ ca samāni ca syuḥ ||
trīṇyupaṇāni triphalāṃ haridrām viḍaṅgasārañ ca samāni ca syuḥ ||
varhiṣṭhakuṣṭhesuradārūṇaṃ khaṃ pāṭhānakhavyoṣa lā ca |
mūrvvā ca jāñjamūkulāni cāpi piṣṭhābunaitāni bhiṣagvidadhyāt ||
mūrvvā ca jāñjamūkulāni cāpi piṣṭhābunaitāni bhiṣagvidadhyāt ||
phalaṃ prakīryātvathavāpiśigrāḥ puṣpañ ca
tulyaṃ vṛhadarśanasya |
rasāñjanañ candanasaindhave ca manaḥśilāle laśunañ ca tulyaṃ ||
rasāñjanañ candanasaindhave ca manaḥśilāle laśunañ ca tulyaṃ ||
piṣṭhvāthavarttī vidadhīta samyag nadetu
dhīmān kaphajeñjanārthaṃ |
roge valāsagrathiteñjanan tu kuryād idaṃ syāt praviśāṣyadehaḥ ||
roge valāsagrathiteñjanan tu kuryād idaṃ syāt praviśāṣyadehaḥ ||
nīlāṃ yavānājapayonnapītāṃ saṃśādhya
saṃśoṣyatato 'nūdahya |
takṣārakalyena ca bhasmadhīmān pakvam
vidadhyādathaveśūnāḍyāṃ ||
etadvalāsagrathiteñjanaṃ syātkalpastatthaivaiṣaphaliñjakeṣu |
etadvalāsagrathiteñjanaṃ syātkalpastatthaivaiṣaphaliñjakeṣu |
mahauṣadhaṃ māgadhikāś ca mukhyā saṃsindhavaṃ yat maricañ ca
śuṣkaṃ ||
tatmātuluṃgasya rasena piṣṭaṃ netrāñjanaṃ piṣṭakamāśu hanyāt |
tatmātuluṃgasya rasena piṣṭaṃ netrāñjanaṃ piṣṭakamāśu hanyāt |
phaler vṛhatyā magadhā bhavānāṃ kalkaṃ
niravāt vāt phalapākasīndhya |
srotojayuktan tata uddhṛtaṃ syāttadvātra pathyām vidhireṣa cāpi |
srotojayuktan tata uddhṛtaṃ syāttadvātra pathyām vidhireṣa cāpi |
vārtākiśigrumṛgajo
paṭolakirāgatikāmalakīphaleṣu ||
kāsīsasāmudrasāñjanāni jātyothavākṣīrikam eva cāpi |
kāsīsasāmudrasāñjanāni jātyothavākṣīrikam eva cāpi |
praklinnavartmany upadiśyete tu yogāñjanan tan
madhunā vighṛṣṭā ||
nādeyam agryalavalaṃ ca śukla nepālajātā tu samāsa tas tu |
nādeyam agryalavalaṃ ca śukla nepālajātā tu samāsa tas tu |
samātuluṅgādrasa eṣayogaḥ kaṇḍun nihanyāt
sakṛdañjanena ||
saśṛṃgaveraṃ suradārū mukhyaṃ siṃdhuprasūtaṃ mukulāni jātyāḥ |
saśṛṃgaveraṃ suradārū mukhyaṃ siṃdhuprasūtaṃ mukulāni jātyāḥ |
surāpiṣṭan svidam añjanan tu kaṇḍvāñ
śophe ca hitaṃ vadanti ||
syandādhimanthakramam ācarec ca sarvveṣu caiteṣu sadāpramatta iti || ||
syandādhimanthakramam ācarec ca sarvveṣu caiteṣu sadāpramatta iti || ||
śālākyasthāne ekādaśamodhyāyaḥ || ||
athāto raktābhiṣyandapratiṣeḍhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
manthasyandausirotpātaṃ sirāharṣañ ca raktajaṃ
|
ekenaiva vidhānena cikitsec caturo gadān ||
ekenaiva vidhānena cikitsec caturo gadān ||
vyādhyarttā || || caturo py etāṃ
snigdhākombhena sarppiṣā |
rasairūdārair athavā sirāmokṣeṇa yojayet ||
rasairūdārair athavā sirāmokṣeṇa yojayet ||
viriktānām pragāḍhañ ca sirānyeṣām
viśodhayet |
vairecanikasiddhena sitāyukte¦ na sarppiṣā ||
vairecanikasiddhena sitāyukte¦ na sarppiṣā ||
tataḥ pradehām pariṣecanāni tasyāni dhūmāni
yathā svam eva |
āścyotanābhyañja¦na tarppaśāni svigdhāṃś ca kāryān puṭapākayogāṃ ||
āścyotanābhyañja¦na tarppaśāni svigdhāṃś ca kāryān puṭapākayogāṃ ||
rujāyāñ cāpyathaphalaṃ svedās tu mṛdavo hitaṃ |
akṣṇor api samantāc ca pātanan tu jalaukasāṃ ||
akṣṇor api samantāc ca pātanan tu jalaukasāṃ ||
ghṛtasya mahatī mātrā pītā cā¦rtin niyacchati |
pittābhiṣyandaśamano gaṇañ cāṣpyupayāditaḥ ||
pittābhiṣyandaśamano gaṇañ cāṣpyupayāditaḥ ||
kaserumadhukānāñ ca cūrṇamamvarasamvṛtaṃ |
stanyamapsvāntarikṣāsu hitamāścyotanan tathā ||
stanyamapsvāntarikṣāsu hitamāścyotanan tathā ||
śrīparṇīpāṭalīdhātrī
dhātakīvilvakārjjunāt |
puṣpāṇyatha vṛhatyau ca vimvīloṭāś ca tulyaśaḥ ||
puṣpāṇyatha vṛhatyau ca vimvīloṭāś ca tulyaśaḥ ||
mañjiṣṭhā cāpi madhunā piṣṭvā cakṣurasena vā |
rudhirasyandaśāntyarthametadañjanam iṣyate ||
rudhirasyandaśāntyarthametadañjanam iṣyate ||
candanañ kumudadam patraṃ śilājatu
sakuṅkumaṃ |
rajastāmramayatutha nimvakāśī samañjanaṃ ||
rajastāmramayatutha nimvakāśī samañjanaṃ ||
trapu kāsaṃmalau cāpi¦ piṣṭvā
puṣparasena tu |
vidvudāyāṃ kṛtā vartyaḥ pūjitāś cā¦ñjane tu tāḥ ||
vidvudāyāṃ kṛtā vartyaḥ pūjitāś cā¦ñjane tu tāḥ ||
sarppiḥ kṣaudraṃ cāñjanasyātsirotpātasya
bheṣajaṃ |
tadvat saindhavakāsīsaṃ stanyayuktaṃ tu pūjitaṃ ||
tadvat saindhavakāsīsaṃ stanyayuktaṃ tu pūjitaṃ ||
madhunā śaṃkhanepālī tutthadārvyaḥ
sasaindhavāḥ |
rasaḥ śirīṣa puṣpādvā surāmaricamākṣikaiḥ ||
rasaḥ śirīṣa puṣpādvā surāmaricamākṣikaiḥ ||
yuktā 'tha madhunā vāpi gairiko hitasañjanaṃ |
śirāharṣañjanaṃ kuryāt phāṇitaṃ madhusaindhavaṃ ||
śirāharṣañjanaṃ kuryāt phāṇitaṃ madhusaindhavaṃ ||
madhunā tārkṣyajaṃ śailam vā kāsīsam vā
sasaindhavaṃ |
paittikaṃ tu vidhiṃ kṛtsnaṃ kuryād
arjunaśāntaye ||
sitekṣu madhukakṣe¦dra dārvvīstanyaiḥ sasandhavaiḥ |
sitekṣu madhukakṣe¦dra dārvvīstanyaiḥ sasandhavaiḥ |
sekāñjanaṃ cātra hitamamlairāścyotanaṃ tathā
||
sitāmadhukakaṭvāṃgamastukṣaudrāmlasaindhavaiḥ |
sitāmadhukakaṭvāṃgamastukṣaudrāmlasaindhavaiḥ |
vījapūrakakolāmladāḍimāmlaiś ca yuktitaḥ ||
ekaśo vā dviśo vāpi yojitam vā tribhis tribhiḥ |
ekaśo vā dviśo vāpi yojitam vā tribhis tribhiḥ |
sphaṭikaṃ kumaṃ śaṃkhā madhukaṃ
madhu cāpi hi |
śaṅkhakṣaudrasitāyuktaḥ sāmudra phena eva ca ||
śaṅkhakṣaudrasitāyuktaḥ sāmudra phena eva ca ||
dvāvetau vihitā yogāvañjanārjunanāśanau ||
sandhaivakṣaudrakatakāḥ sakṣaudram vā rasāñjanaṃ |
sandhaivakṣaudrakatakāḥ sakṣaudram vā rasāñjanaṃ |
kāsīsam madhunā cāpi yojyamatrāñjane sadā ||
lohacūrṇṇāni sarvvāṇi dhātavo lavaṇāni ca |
lohacūrṇṇāni sarvvāṇi dhātavo lavaṇāni ca |
ratnāni dantāḥ śṛṅgāni gaṇaś cāpy upapāditaḥ |
kukkuṭāśukapālāni lasūnaṃ kaṭu trikaṃ ||
kukkuṭāśukapālāni lasūnaṃ kaṭu trikaṃ ||
karañjavījamelā ca lekhanīyāñjanaṃ smṛtaṃ |
raktaprasā¦danavatā pūṭapākā ca sādhitā ||
raktaprasā¦danavatā pūṭapākā ca sādhitā ||
sampāditasya vidhn⦠kṛtsnena
syandaghātinā |
anenāpacarec cukramavraṇaṃ kuśalo bhiṣak ||
anenāpacarec cukramavraṇaṃ kuśalo bhiṣak ||
uttānam vā vagāḍham vā karṣayec
cāpi savraṇaṃ |
śirīṣavījamaricapippalīsaindhavair api ||
śirīṣavījamaricapippalīsaindhavair api ||
śukrapragharṣaṇaṃ kārya madhunā saindhave na
tu |
kuryād añjanayogā vā samyak ślokārdhikāvimau
||
śaṃkhakānostikanaka
drākṣāmadhukamākṣikaiḥ |
sūrādantyārṇavamalaiḥ śirīṣakusumena ca ||
sūrādantyārṇavamalaiḥ śirīṣakusumena ca ||
kṣārājanaṃ vā vitaredval-asagrathitāpahaṃ |
mudgām vā nistuṣāṃ piṣṭvā śaṃkhakṣaudrasitāyutāṃ ||
mudgām vā nistuṣāṃ piṣṭvā śaṃkhakṣaudrasitāyutāṃ ||
madhukasāram madhunā yojayed
cāñjane sadā |
vibhītakāsthimajjā vā sakṣaudraḥ śukraśāntaye ||
vibhītakāsthimajjā vā sakṣaudraḥ śukraśāntaye ||
śaṃkhānta madhudākṣā mayūtakatakāni
vā |
vaṃśajārūṣkarau tālaṃ nālikerañ ca tad dahet
||
kṣāravan cayec cūrṇṇa karabhām tu bhāvayet |
kṣāravan cayec cūrṇṇa karabhām tu bhāvayet |
vahuśoñjanayetatsyācchukravaivarṇṇanāśanaṃ ||
saśophaś cāpyaśophañ ca dvau pākau yau
prakīrtitau |
śārīrā hitāste tra vida sirām bhiṣak ||
śārīrā hitāste tra vida sirām bhiṣak ||
sekāścyotananasyāni puṭapākāñś ca yojayet
|
sarvataś cāpyaśuddhasya kartavyam idam añjanaṃ ||
sarvataś cāpyaśuddhasya kartavyam idam añjanaṃ ||
tāmrapātrasthitam māṃsaṃ sarppiḥ
saindhavasaṃ¦yutaṃ |
maireyam vā vidhātavyadadhyuttarakam eva vā ||
maireyam vā vidhātavyadadhyuttarakam eva vā ||
ghṛtaṃ kāṃsamalopetaṃ stanyam vāpiṃ
sasandhavaṃ |
madhūkasāram madhunā tulyāṃśaṃ gairikena vā ||
madhūkasāram madhunā tulyāṃśaṃ gairikena vā ||
sarppiḥ saindhavatāmrāṇi yoṣitstanyayutāni vā |
dāḍimairāvatāśmantakolāmlamadhusaindhavaiḥ || rasakriyām vā vipacet samyak pākajighāṃsayā |
dāḍimairāvatāśmantakolāmlamadhusaindhavaiḥ || rasakriyām vā vipacet samyak pākajighāṃsayā |
māṃsaṃ saindhavasaṃyuktaṃ sthitaṃ sarppiṣi
nāgaraṃ ||
āścyotanāñjane yojyāmavalākṣīrasaṃyutaṃ ||
āścyotanāñjane yojyāmavalākṣīrasaṃyutaṃ ||
puṣpaṃ mālatyāḥ saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ
sāravairaṃ ḥ pippalītaṇḍūaś ca |
etat piṣṭvāt kṣaudrayuktyāñjanārthaṃ samya yuktaṃ nirvviśaṃkaṃ vidadyāt ||
etat piṣṭvāt kṣaudrayuktyāñjanārthaṃ samya yuktaṃ nirvviśaṃkaṃ vidadyāt ||
pūyālase śoṇitamokṣaṇaṃ eva vidhistathaivāpyupanāhanaś ca |
kṛtsno vidhiścekṣaṇapākahantā yathābhidhānam bhiṣajā prayojyaḥ ||
kṛtsno vidhiścekṣaṇapākahantā yathābhidhānam bhiṣajā prayojyaḥ ||
kāsīsasindhuprabhavājaneś ca hitaṃ bhaved añjanam eva cātra |
kṣaudrānvitairebhir atho pi yasyād anyatra tāmrāyasacūrṇṇayuktaiḥ ||
kṣaudrānvitairebhir atho pi yasyād anyatra tāmrāyasacūrṇṇayuktaiḥ ||
snehādinā samyagupāsya doṣāṃ tṛptiṃ vidhinena
yathāsvava |
aklinnava¦rtmānam upalrameta sekāñjanāścyotananasyadhūmaiḥ ||
aklinnava¦rtmānam upalrameta sekāñjanāścyotananasyadhūmaiḥ ||
mustāharidrāmadhukapriyaṃgu
siddhārtharodhrositaśārivābhiḥ |
kṣuṇṇābhir āścyotanam eva kāryam atrāñjanaṃ cāñjanamākṣika syāt ||
kṣuṇṇābhir āścyotanam eva kāryam atrāñjanaṃ cāñjanamākṣika syāt ||
patramūlañ cāmalakasua pakvā kriyām
vidadhyādathavāñjanārthaṃ |
vaṃśasya cā mūlena sakriyāntu vartīkṛtāṃ tāmrakapālapakvāṃ ||
vaṃśasya cā mūlena sakriyāntu vartīkṛtāṃ tāmrakapālapakvāṃ ||
rasakriyāṃ vā viphalāvipakvaṃ
palāśapuṣpaiḥ karavīrajair vvā ||
piṣṭvālajānām payasāmalam vā kāṃsasya dagdhā saha tāntavena ||
piṣṭvālajānām payasāmalam vā kāṃsasya dagdhā saha tāntavena ||
pratyañjanatatmaricair ūpetaṃ cūrṇṇatāmrasya
sahābhiyuṃjyāt |
praklinnavartmānyareta eva yogāḥ
prayojyāḥ samīkṣya dos̤āniti || ||
śālākyasthāne raktābhiṣyandapratiṣedho dvādaśamo
'dhyāyaḥ || ||
athāto lekhyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
nava ye lekhyasādhyās tu sāmānyasteṣv asaṃ
vidhiḥ |
snigdhavāntaviriktasya nivātātapasaṃsadi ||
snigdhavāntaviriktasya nivātātapasaṃsadi ||
āptai dṛḍhaṃ gṛhītasya
veśmanyuttānaśāyinaḥ | sukhodakaprataptena vāsasā susamāhitaḥ ||
svedayed vartmanirbhujya vāmāṅguṣṭhāṅgulisthitaṃ |
vartmanāveś ca taṃ plotaṃ sasyasthin
nalato likhet ||
śastreṇa patrair athavā tato rakte sthite punaḥ
|
svedyasaindhavacūrṇṇena pratisāryasukhāmvunā ||
prakṣālya siktaṃ haviṣā vraṇavatnsamupācaret |
vyāsatas te tad akhilaṃ vidhānaṃ lekhya
vartmani ||
nakhasrāyunibhaṃ vartma likhitaṃ samyagiṣyate
|
raktamakṣi srave skannaṃ nimiraṃ vyādhinirjayaḥ ||
raktamakṣi srave skannaṃ nimiraṃ vyādhinirjayaḥ ||
vartma ca guru śūnañ ca
kaṇḍūharṣopadehavat |
durvvirikta vijānīyād etat sinnaṃ punar
llikhet ||
vyāvartate vartma yadā pakṣa cāpi
vimuñcati |
vaddhaśurūkvaṃ caiva tad atisrāvitaṃ viduḥ ||
vaddhaśurūkvaṃ caiva tad atisrāvitaṃ viduḥ ||
vartmāvavaddhakliṣṭaṃ ca vahalaṃ yac ca
kīrtitaṃ |
pautthakī cāpi vilikhet pracchayitvā yataḥ śanaiḥ ||
samaṃ likhed dhi manimāñ śyāvakarddamavartmanīṃ |
samaṃ likhed dhi manimāñ śyāvakarddamavartmanīṃ |
kubhīkiṃnīśarkkarāñ ca tathaivotsañginīm api
||
dhīman vikalpya śastreṇa nikhet paś cādatandritaḥ |
dhīman vikalpya śastreṇa nikhet paś cādatandritaḥ |
bheveyar vartmasu ca yā piḍakāḥ kaṭhinā bhṛśaṃ
||
hrasvāstāmrāś ca tāḥ pakvā bhindyādbhitvā likhed api |
hrasvāstāmrāś ca tāḥ pakvā bhindyādbhitvā likhed api |
taruṇyo vālpasaṃrambhāḥ piḍakā vāhyavartmajāḥ
||
viditvaitām praśamayet svedālepanaśodhanaiḥ |
viditvaitām praśamayet svedālepanaśodhanaiḥ |
svedayitvā visagranthim pakvan tasya
nirāśayaṃ ||
bhitvāc chidrāṇi śastreṇa saindhavenāvacūrṇayet |
bhitvāc chidrāṇi śastreṇa saindhavenāvacūrṇayet |
kāsīsamāgadhācūrṇena
nepālyelātathaiva ca ||
rocanakṣāratutthā¦ni pippalyaḥ kṣaudram
eva ca |
pratisāraṇam ekaikaṃ bhinne lagaṇa iṣyate ||
pratisāraṇam ekaikaṃ bhinne lagaṇa iṣyate ||
mahānty atha ca yuñjīta kṣārāgni
vidhikovidaḥ |
rasāñjanamadhubhyān tu bhinnā
mañjanenāmikāṃ ||
pratisāyāñjane yuñjyān kriyāṃ lavaṇavarjitāṃ |
samyak svinne krimigranthau¦ bhinne syāt pratisāraṇaṃ ||
samyak svinne krimigranthau¦ bhinne syāt pratisāraṇaṃ ||
triphalātuthakāsīsa saindhavaiḥ
sarasāñjanaiḥ |
rasakriyāṃ krimigranthai bhinnasyāt pratisāraṇaṃ ||
bhittopanāhaṃ kajaṃ pippalīmadhusaindhavaiḥ |
rasakriyāṃ krimigranthai bhinnasyāt pratisāraṇaṃ ||
bhittopanāhaṃ kajaṃ pippalīmadhusaindhavaiḥ |
vilikhelmaṇḍalāgreṇa pracchayed vā samantataḥ
||
saṃsnehya patrabhaṅgaiś ca svedayitvā yathāvalaṃ |
saṃsnehya patrabhaṅgaiś ca svedayitvā yathāvalaṃ |
āpākād vidhinoktena pañcabhedyān upācaret ||
sarvveṣv ateṣu ca hitaṃ vidhānaṃ snehapūrvvakam iti ||
sarvveṣv ateṣu ca hitaṃ vidhānaṃ snehapūrvvakam iti ||
śālākyasthāne lehyarogapratiṣedhas trayodaśamo 'dhyāyaḥ || ||
athātaś cchedyarogapratiṣedham madhyāyam
vyākhyāsyāmaḥ ||
snigdhamuktavato hy annam upaviṣṭasya yatnataḥ |
saṃroṣayet tu nayanaṃ bhiṣak cūrṇṇai|||s tu lāvaṇaiḥ ||
saṃroṣayet tu nayanaṃ bhiṣak cūrṇṇai|||s tu lāvaṇaiḥ ||
tataḥ saṃroṣitaṃ cūrṇṇaṃ susvinnam parighaṭṭayet
|
tatra cāpi valījātaṃ tatrāsya susamāhitaḥ ||
tatra cāpi valījātaṃ tatrāsya susamāhitaḥ ||
apāṅgam preṣyamāṇasya lagayed vaḍiśam
bhiṣak |
muccudāya matimān vaḍiśaṃ samyagu kṣiyet ||
muccudāya matimān vaḍiśaṃ samyagu kṣiyet ||
na cotthāpayatā kṣipraṃ kāryamatyāyanaṃ tu tat |
śastrāvādhabhayāc cāsya vartmanī grāhayed dṛḍhaṃ ||
śastrāvādhabhayāc cāsya vartmanī grāhayed dṛḍhaṃ ||
tataḥ praśithilībhūtaṃ tribhir evam
vilamvitaṃ |
ullikhanmaṇḍalāgreṇa tīkṣṇena pariśodhayet ||
ullikhanmaṇḍalāgreṇa tīkṣṇena pariśodhayet ||
vimuktaṃ sarvvataś cāpi kṛṣṇāc
chuklāc ca maṇḍalāt |
kanīnikam upānīya chindyān nātikanīnakāṃ ||
kanīnikam upānīya chindyān nātikanīnakāṃ ||
caturbhāgashite māṃse nākṣi vyāpadyaten yathā |
kanīnikavadhādasminnāḍīcāpy upajāyate ||
kanīnikavadhādasminnāḍīcāpy upajāyate ||
armma cejjālavac cāpi tadeṣyonmarjavilamvitaṃ
|
vakreṇa chindyāc chatreṇa
vartmaśuklāntamāśritaṃ ||
pratisāraṇam akṣṇais tu tataḥ kāryam anantaraṃ |
pratisāraṇam akṣṇais tu tataḥ kāryam anantaraṃ |
yāvatā tasya cūrṇṇena vyoṣasya
lavaṇasya ca ||
svedayitvā tataś cāpi vandhīyān matimān bhiṣak |
svedayitvā tataś cāpi vandhīyān matimān bhiṣak |
doṣartuvalakālajñaḥ snehan datvā yathāhitaṃ ||
vraṇavat samvidhānañ ca tasya kuryāt tataḥ paraṃ |
vraṇavat samvidhānañ ca tasya kuryāt tataḥ paraṃ |
tryahān muktvā ca saṃsvedya paschoc
chodhanam ācaret ||
lekhyāñjanaiś cāpahared armmaśeṣam bhaved yadi
|
armmaṃ cālpan dadhinibhaṃ nīnaṃ raktam athāpi vā ||
dhūmraṃ pratanūyac cāpi śukravat samupācaret |
dhūmraṃ pratanūyac cāpi śukravat samupācaret |
carmmābhaṃ vahalaṃ yas tu snāyumānsasamāvṛtaṃ
||
chedyam eva tad armma syāt kṛṣṇamaṇḍalañ ca yat |
chedyam eva tad armma syāt kṛṣṇamaṇḍalañ ca yat |
viśuddhavarṇṇamakliṣṭaṃ kriyāsv akṣi gataklamaṃ
||
chinne rmmani bhavet samyag yathāsvam anupadravaṃ |
chinne rmmani bhavet samyag yathāsvam anupadravaṃ |
sirājālaṃ sirā yās tu kaṭhināṃs tāṃs tu
vuddhimān ||
ullikhet maṇḍalāgreṇa vaḍiśena vilamvitāṃ |
ullikhet maṇḍalāgreṇa vaḍiśena vilamvitāṃ |
sirā supiḍakā jātā yā na sidhyanti bheṣajaiḥ ||
plavavat maṇḍalāgreṇa tāsāñ chedanam iṣyate |
plavavat maṇḍalāgreṇa tāsāñ chedanam iṣyate |
rogayoś caitayoḥ kārya marmoktaṃ pratisāraṇaṃ ||
vidhiś cāpi yathādoṣaṃ lekhanadravyasambhṛtaḥ ||
vidhiś cāpi yathādoṣaṃ lekhanadravyasambhṛtaḥ ||
sirājālavad eva tra tataḥ sarvvāvidhir hitaḥ
||
sandhau prasvedya śastreṇa
parvvaṇīkāṃ vicakṣaṇaḥ |
uttare 'tha tribhāge tu vaḍiśena vilamvitāṃ ||
uttare 'tha tribhāge tu vaḍiśena vilamvitāṃ ||
chindyāt tām arddhamātraṃ syād asrunāḍīn tato
'nyarhā |
pratisārraṇamātrāpi kṣaudrasaindhavam iṣyate ||
pratisārraṇamātrāpi kṣaudrasaindhavam iṣyate ||
lekhanīyāni tīkṣṇāni vyādhiśeṣasya
bheṣajaṃ |
śaṃkhaṃ samūdraphenañ ca maṇḍūkañ ca samudrajaṃ ||
śaṃkhaṃ samūdraphenañ ca maṇḍūkañ ca samudrajaṃ ||
sphaṭikaṃ kurūvindañ ca pravāleśman takāvṛtā |
vaidūryapuṭaṃ muktāmayas tāmrarajo pi ca ||
vaidūryapuṭaṃ muktāmayas tāmrarajo pi ca ||
samabhāgāni sampiṣya sa ca sroto 'ñjanena
tu |
cūrṇṇāñjanaṃ kārayitvā bhājanaṃ meṣaśṛṃgate ||
cūrṇṇāñjanaṃ kārayitvā bhājanaṃ meṣaśṛṃgate ||
nivāsyobhayataḥ kālam athāñje
satataṃ vudhaḥ |
armmāṇi piḍakāṃ hanyāt sirājālañ ca tena vai ||
armmāṇi piḍakāṃ hanyāt sirājālañ ca tena vai ||
arśas tathā yac ca nāmnā śuṣkārśorvvudam eva ca
|
antarvvunmāśrayā yet tu vidhānan tasya vakṣyate ||
antarvvunmāśrayā yet tu vidhānan tasya vakṣyate ||
vartmmopaschedya nirvvudya
sūcyotkṣipya ca yatnataḥ |
maṇḍalāgreṇa tīkṣṇeṇa mūle bhindyād bhiṣak varaiḥ ||
maṇḍalāgreṇa tīkṣṇeṇa mūle bhindyād bhiṣak varaiḥ ||
tataḥ pippalikāsīsasaindhavaiḥpratisārayet |
sthite ca rūdhire vartma dahet samyak lākayā ||
sthite ca rūdhire vartma dahet samyak lākayā ||
kṣāreṇa vālikhec cāpi vyādhiśeṣaṃ bhaved yadi |
tīkṣṇair ūbhayatobhāgais tato doṣam upakṣiyet ||
tīkṣṇair ūbhayatobhāgais tato doṣam upakṣiyet ||
yathādoṣañ ca vitared
abhiṣyandakriyāvidhiḥ |
śastrakarmmaṇyapagate māsañ ca syāt suyantrita iti || ||
śastrakarmmaṇyapagate māsañ ca syāt suyantrita iti || ||
śālākye cchedyarogapratiṣedhaś caturddaśo
'dhyāyaḥ || ||
folio 466r : 3
athātaḥ pakṣmagatarogapratiṣedhaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yāpyas tu yo vartmabhavo vikāraḥ pakṣmaprakopo
'bhihitaḥ purastāt |
tatropadiṣtasya nara||???????||sya vartmma vartmopariṣṭādanutiryageva ||
tatropadiṣtasya nara||???????||sya vartmma vartmopariṣṭādanutiryageva ||
udbhṛtyaśastreṇa yavapramāṇam vālena
sīvyedbhiṣagapramattaḥ |
datvā tu sarppimrmadhucāpiśeṣaṃ kuryāt kramaṃ yo 'bhihito vraṇeṣu ||
datvā tu sarppimrmadhucāpiśeṣaṃ kuryāt kramaṃ yo 'bhihito vraṇeṣu ||
bhruvor adhastāt parimucya¦ bhāgau
pakṣmāśritañ caikatamas tu cchindyāt |
lalāṭadeśe ca nivadhya paṭṭāṃ prāk sīvitan
tatra parañ ca vandhet ||
sthairyaṃ gate cāpyatha śastramārge vālāṃ vimuñcet kuśalābhikṣya |
sthairyaṃ gate cāpyatha śastramārge vālāṃ vimuñcet kuśalābhikṣya |
evan na cecchāmyati tasya vartma nirbhujya
doṣopacitāṃ valīntu ||
tato 'gninā vā pratisārayītakṣāraṇavātadvimīkṣyadhīraḥ |
tato 'gninā vā pratisārayītakṣāraṇavātadvimīkṣyadhīraḥ |
chittvā samaṃ cāpy upapakṣmamālāṃ samyaggṛhītvā
vaḍiśais tribhis tu ||
pathyāphalena pratisārayīta ghṛṣṭena vā tauruvake na samyak |
pathyāphalena pratisārayīta ghṛṣṭena vā tauruvake na samyak |
catvāra ete vidhayo nihantuḥ
pakṣmoparodham pṛthageva yuktāḥ |
virecanāścyotananasya dhūmalepāñjanasneharasākriyāś ceti || ||
virecanāścyotananasya dhūmalepāñjanasneharasākriyāś ceti || ||
śālākye pakṣmagatarogapratiṣedham pañcadaśamo 'dhyāyaḥ || ||
athāto dṛṣṭigatarogaviśeṣavijñānīyam
vyākhyāsyāmaḥ |
trayaḥ sādhyās trayo 'sādhyāḥ ṣaṭ ca yāpyā
bhavanti ha |
rogā dṛṣṭigatā nṝṇān teṣu sārdhyas trayas traye |
tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ ||
rogā dṛṣṭigatā nṝṇān teṣu sārdhyas trayas traye |
tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ ||
dṛṣṭyām pittavidagdhāyām vidagdhāyāṅ kaphena ca
|
pittaśleṣmaharaṅ kuryād vidhiṃ śastrakṣatād vinā ||
pittaśleṣmaharaṅ kuryād vidhiṃ śastrakṣatād vinā ||
nasyasekāñjanālepapuṭapā
kaiḥ
satarpaṇaiḥ ||
ādye tu traiphalā peyaṃ sarppis traivṛtam uttare |
ādye tu traiphalā peyaṃ sarppis traivṛtam uttare |
tailvakaṃ cobhayoḥ pathyaṃ kevalañ
jīrṇṇam eva vā |
gairikaḥ saindhavaḥ kṛṣṇā godantasya masīn tathā ||
gairikaḥ saindhavaḥ kṛṣṇā godantasya masīn tathā ||
gomāṃsaṃ maricaṃ vījaṃ śirīṣasya manaḥśilā |
vṛntaṅ kapitthāt madhunā svayaṃguptāphalāni vā ||
vṛntaṅ kapitthāt madhunā svayaṃguptāphalāni vā ||
ete 'ñjane tu catvāro yogāḥ syur ubhayor hitāḥ
|
? pyakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ |
? pyakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ |
piṣṭair hareṇvāmalakapathyāpippalisaṃyutaiḥ |
kārayed añjana vaidyaḥ sarppiḥkṣaidrasamāyutaḥ ||
kārayed añjana vaidyaḥ sarppiḥkṣaidrasamāyutaḥ ||
añjayed vāv api bhiṣak pittaśleṣmavibhivitau |
hareṇavo 'mrajambūbhyāṃ puṣpasvarasam eva ca
hareṇavo 'mrajambūbhyāṃ puṣpasvarasam eva ca
ghṛtakṣaudravipakvan tat prayojyam
athavāñjanaṃ |
nalinotpalakiñjalkagairikā gośakṛdrasaḥ ||
nalinotpalakiñjalkagairikā gośakṛdrasaḥ ||
guḍikāñjanam etad vā dinarātryandhayor hitaṃ |
rasāñjanamadhukṣaudratālīsasvarṇṇagairikaiḥ ||
rasāñjanamadhukṣaudratālīsasvarṇṇagairikaiḥ ||
gośakṛdrasasaṃyuktaṃ pittopahatadṛṣṭaye |
śītasauvīrakañ ca gapi piṣṭvātha rasabhāvitaṃ ||
śītasauvīrakañ ca gapi piṣṭvātha rasabhāvitaṃ ||
kūrmmapittena matimān bhāvayed rauhitena vā |
cūrṇāñjanena tu sadā prayojyaḥ pittaśāntaye ||
cūrṇāñjanena tu sadā prayojyaḥ pittaśāntaye ||
kāśmarī puṣpamadhukadārvvīlodhrarasāñjanaiḥ |
sakṣaudram añjanan tadvārhitam atrāñjane sadā ||
sakṣaudram añjanan tadvārhitam atrāñjane sadā ||
nadīja śakha trikaṭuṃ tathāñjanaṃ
manaḥśilā dve rajane samañjayat |
sacandaneyaṃ guṭikāthavāñjane praśasyate vai divaseṣvapaśyatāṃ ||
sacandaneyaṃ guṭikāthavāñjane praśasyate vai divaseṣvapaśyatāṃ ||
srotojaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ hareṇuñ cāpi
pīṣayet |
ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhāñjane hitāḥ ||
ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhāñjane hitāḥ ||
kālānuśārivāṃ kṛṣṇāṃ
nāgaraṃ madhukaṃ tathā |
tālīsapatraṃ rujane śaṅkhaṃ caiva śakṛdrase ||
tālīsapatraṃ rujane śaṅkhaṃ caiva śakṛdrase ||
piṣṭvā vartyo thavā tatra chāyāśuṣkā rujāpahā
|
manaḥśilābhayāvyoṣa tathā kālānuśārivāṃ ||
manaḥśilābhayāvyoṣa tathā kālānuśārivāṃ ||
samudraphenaś ca hitā vartyaś chāgapayonvitāḥ
|
gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrasaiḥ pacet ||
gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrasaiḥ pacet ||
kṣaudrāñjanaṃ rase vānyadyakṛtas
traiphalena vā |
gomūtrājyārṇavamalaḥ pippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ ||
gomūtrājyārṇavamalaḥ pippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ ||
saindhavopahitaṃ yuṃjyān nihitaṃ veṇugahvare |
meṣād yakṛd ghṛtaṃ cājaṃ pippalīsaidhavaṃ madhu ||
meṣād yakṛd ghṛtaṃ cājaṃ pippalīsaidhavaṃ madhu ||
rasam āmalakānāñ ca pakvāṃ samyag nidhāpayet |
kośike khadire tadvā hitaṃ kṣaudrāñjanaṃ bhavet ||
kośike khadire tadvā hitaṃ kṣaudrāñjanaṃ bhavet ||
māgadhyajāsthimajjelāyakṛdyuktā hareṇavaḥ ||
yakṛdrasenāñjanaṃ vā śleṣmopahatadṛṣṭaye ||
yakṛdrasenāñjanaṃ vā śleṣmopahatadṛṣṭaye ||
paceta godhāyakṛd antrakalpitaṃ supūritaṃ
māgadhikābhir agninā |
niṣevitaṃ yad yakṛd añjanena vā nihanty anaktāndhyam asaṃśayaṃ khalu ||
niṣevitaṃ yad yakṛd añjanena vā nihanty anaktāndhyam asaṃśayaṃ khalu ||
plīhā yakṛc cāpy uta
bhakṣayed vā
prakalpya śūlye ghṛtatailasaṃyute |
prakalpya śūlye ghṛtatailasaṃyute |
bhavanti yāpyā khalu ye śaḍāmayā
hared dhi tatra kṣatajāṃ sirāvyadhaiḥ ||
hared dhi tatra kṣatajāṃ sirāvyadhaiḥ ||
virecayec cāpi purāṇasarppiṣā virecanāṅgopahitena
bhūtaye ||
payovimiśraṃ pavanodbhave hitaṃ vadanti
pañcāṅgulatailam eva tu |
pibed ghṛtaṃ traiphalam eva śodhanaṃ viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ ||
pibed ghṛtaṃ traiphalam eva śodhanaṃ viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ ||
trivṛdvirekaḥ kaphaje praśasyate tridoṣaje
tailasugandhi yatkṛtaṃ |
purāṇasarppis timireṣu sarvvaśo hitaṃ bhaved āyasabhājane sthitaṃ ||
purāṇasarppis timireṣu sarvvaśo hitaṃ bhaved āyasabhājane sthitaṃ ||
hitañ ca vidyāt triphalāghṛtaṃ sadā kṛtañ ca
tan meṣaviṣāṇasaṃjñayā |
lihyāt sapāṇaṃ triphalāṃ sucūrṇitāṃ ghṛtam pragāḍhān timirāturo naraḥ ||
lihyāt sapāṇaṃ triphalāṃ sucūrṇitāṃ ghṛtam pragāḍhān timirāturo naraḥ ||
kaphābhibhūtaḥ khalu tailasaṃyutāṃ
madhupragāḍhām athavāpi yojayet |
gavāṃ śakṛtkvāthavipakvam uttamaṃ hitan tu tailan timireṣu nasyataḥ ||
gavāṃ śakṛtkvāthavipakvam uttamaṃ hitan tu tailan timireṣu nasyataḥ ||
ghṛtaṃ hitaṃ kevalam eva paittike
tathā nu tailaṃ pavanāsṛgutthite |
tathāśvagandhātivalāvalaṃ śritaṃ nasye tu vāte
trivṛtaṃ prayojayet ||
jalodbhavānūpajamāmsa saṃskṛtād ghṛtam vidheyaṃ payaso yad utthitaṃ ||
jalodbhavānūpajamāmsa saṃskṛtād ghṛtam vidheyaṃ payaso yad utthitaṃ ||
sasaindhava kravyabhujenamāsajo
yutaḥ puṭākhyo madhunā ghṛtena ca |
vasāśvagṛdhroragatāmracūḍajā
madhūkayuktā ca hitā sadāñjane ||
yutaḥ puṭākhyo madhunā ghṛtena ca |
vasāśvagṛdhroragatāmracūḍajā
madhūkayuktā ca hitā sadāñjane ||
tathāñjanaṃ sotasijaṃ niṣevitaṃ
kramād rasaḥ kṣīraghṛteṣu yujyate |
sthitaṃ daśāhatrayam eva cāñjanaṃ
kṛṣṇoragāsye kuśasaṃpraveṣṭite ||
kramād rasaḥ kṣīraghṛteṣu yujyate |
sthitaṃ daśāhatrayam eva cāñjanaṃ
kṛṣṇoragāsye kuśasaṃpraveṣṭite ||
samāgadhīkṣārakasaindhavānvitan
tad añjanaṃ syāt timire tha rāgiṇi |
subhāvitañ cāpi payas tu yad bhavet
sarppasya kṛṣṇasya mukhena bhūriṇā ||
tad añjanaṃ syāt timire tha rāgiṇi |
subhāvitañ cāpi payas tu yad bhavet
sarppasya kṛṣṇasya mukhena bhūriṇā ||
ghṛtaṃ hitan tatprabhavan tu paittike
vadanti nasyaṃ madhurauṣadhaśritaṃ |
hitañ ca tat tarppaṇam atra samyutaḥ
puṭāhvayo jāṅgalajaumāṃsajāś ca yaḥ ||
vadanti nasyaṃ madhurauṣadhaśritaṃ |
hitañ ca tat tarppaṇam atra samyutaḥ
puṭāhvayo jāṅgala
rasāñjanaṃ kṣaudrasitāmanaḥśilā
dravāñjanañ cātra madhūkasaṃyutam |
samāñjanaṃ vā kanakākarodbhavaṃ supeṣitaṃ tuttham uśanti tadvidaḥ ||
samāñjanaṃ vā kanakākarodbhavaṃ supeṣitaṃ tuttham uśanti tadvidaḥ ||
sameṣaśṛṅgāñjanabhāgasammitaḥ śaṅkho ñjanāt kācamalaṃ vyapohati ||
palāśarohītamadhūkajā rasā prayojitā vā
madirāgrapeṣimāḥ |
uśīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ paceta nasyaṃ kapharogaśāntaye ||
uśīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ paceta nasyaṃ kapharogaśāntaye ||
viḍaṅgapāṭhākiṇihīṅgudītvacaḥ
prayojayed dhūmam uśīram eva ca |
vanaspatikvāthavibhāvitaṃ ghṛtaṃ hitaṃ haridrānalade va tarppaṇe ||
vanaspatikvāthavibhāvitaṃ ghṛtaṃ hitaṃ haridrānalade va tarppaṇe ||
samāgardhāsaindhavamākṣikāḍhya vā
sajāṅgalaḥ syāt puṭapākam eva ca |
manaḥśilātryūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ
sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyā ||
manaḥśilātryūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ
sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyā ||
hite ca kāsīsarasāñjanāñjanaṃ
vadanti pathyāguḍanāgarair yutaṃ |
yad añjanam vā bahuśo niṣevitaṃ
samūtravargne triphalodake śritaṃ ||
vadanti pathyāguḍanāgarair yutaṃ |
yad añjanam vā bahuśo niṣevitaṃ
samūtravargne triphalodake śritaṃ ||
niśācarāsye praṇidhāya cāñjanaṃ nyased vimāsaṃ salilotthitaṃ punaḥ |
madhūkaśigroḥ kusumaiḥ samāyutaṃ tad añjanaṃ sarvvakṛte prayojayet
madhūkaśigroḥ kusumaiḥ samāyutaṃ tad añjanaṃ sarvvakṛte prayojayet
kriyās tu sarvvās tv athavāpi raktaje hitaḥ
kramo mlāyini vāpi pittahā |
doṣānvitasyāpi mukhapralepanaṅ kudyāc ca sarvveṣu vidhiṃ samīkṣya tu ||
kramo hitaḥ syandahitaḥ suyojitaḥ sarvveṣv athaiteṣu yathāsvam eva ||
doṣānvitasyāpi mukhapralepanaṅ kudyāc ca sarvveṣu vidhiṃ samīkṣya tu ||
kramo hitaḥ syandahitaḥ suyojitaḥ sarvveṣv athaiteṣu yathāsvam eva ||
doṣocchrayeṇaiva ca viplute gate
dravyāṇi nasyādiṣu yojayed bhiṣak |
punaś ca kalpe ñjanavistaraḥ śubhaḥ pravakṣyate tac ca mahīha yojayet ||
punaś ca kalpe ñjanavistaraḥ śubhaḥ pravakṣyate tac ca mahīha yojayet ||
ghṛtam purāṇan triphalāṃ śatāvarīn tathaiva
mudgāmalakān yavān api |
niṣevyamāṇasya hi yatnato bhayaṃ na vidyate vai timirātsu ghorataḥ ||
niṣevyamāṇasya hi yatnato bhayaṃ na vidyate vai timirātsu ghorataḥ ||
śatāvarīpāyasa eva kevalaṃ tathā kṛto
vāmalakeṣu pāyasaḥ |
prabhūtasarppistriphalodakottaro yavaudano vā timiram vyapohati ||
prabhūtasarppistriphalodakottaro yavaudano vā timiram vyapohati ||
timire rāgiṇi sirā na vyadhyāḥ syur vvijānatā
|
yantreṇotpīḍito doṣas tathā hanty āśu darśanaṃ ||
yantreṇotpīḍito doṣas tathā hanty āśu darśanaṃ ||
arāgan timiraṃ sādhyam ādyaṃ paṭalam āśritaṃ |
rāgi dvitīye kṛcchreṇa tṛtīye yāpya ucyate ||
rāgi dvitīye kṛcchreṇa tṛtīye yāpya ucyate ||
ślaiṣmike liṅganāśe tu karmma vakṣyāmi siddhaye
|
bhaved vṛddheddhātapatramuktāvarttākṛtiḥ sitaḥ
bhaved vṛddheddhātapatramuktāvarttākṛtiḥ sitaḥ
viṣamo vā tanur mmadhye rājimān vā bahuprabhaḥ
|
dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ ||
dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ ||
snigdhasvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale
|
yantritasyopaviṣṭasya svāṃ nāsām paśyataḥ samaṃ ||
yantritasyopaviṣṭasya svāṃ nāsām paśyataḥ samaṃ ||
matimāñ chuklabhāgau dvau kṛṣṇān muktvā hy
apāṅgataḥ |
nipīḍya nayane samyak chidre daivakṛte tataḥ ||
nipīḍya nayane samyak chidre daivakṛte tataḥ ||
śalākayā tāmramayyā lauhyā vā
yavavaktrayā |
madhyapradeśinyaṅguṣṭhasthirahastagṛhītayā |
adakṣiṇan dakṣiṇena hastenetaram anyathā ||
adakṣiṇan dakṣiṇena hastenetaram anyathā ||
vāribindvāgamaḥ samyak chabdaś ca vyadhane
bhavet |
saṃsicya viddhamānan tu yoṣitstanyena kovidaḥ ||
saṃsicya viddhamānan tu yoṣitstanyena kovidaḥ ||
śalākāgreṇa tu tato nirddiśed dṛṣṭimaṇḍalaṃ |
abādhamānaḥ śanakair nnāsām prati nudaṃs tataḥ
abādhamānaḥ śanakair nnāsām prati nudaṃs tataḥ
ucchiṅghanāc cāye hared
dṛṣṭimaṇḍalagaṅ kaphaṃ |
styāne doṣe cale vāpi svedayed akṣi vāhyataḥ
||
samyak sacīm avasthāpya bhaṅgair anilanāśanaiḥ ||
samyak sacīm avasthāpya bhaṅgair anilanāśanaiḥ ||
evaṃ tv aśakyo nirhantuṃ doṣe pratyāgate pi vā |
snehādyair upapannasya vidadhīta punar
vvyadhaṃ ||
athāgramuktaiva ca harir yathā dṛṣṭi
prakāśate |
tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākām āharec chanaiḥ ||
sarppiṣābhyajya nayane tataḥ paṭṭena veṣṭayet |
tato gṛhe nirābādhe śayītottāna eva ca ||
tato gṛhe nirābādhe śayītottāna eva ca ||
udgārakāsakṣavathuṣṭhīvanotkampanāni ca |
tatkālaṃ nācared ūrddhvaṃ yantraṇā snehapītavat ||
tatkālaṃ nācared ūrddhvaṃ yantraṇā snehapītavat ||
tryahāt tryahāc ca dhāveta kaṣāyair
anilāpahaiḥ |
vāyor bbhayāt tryahād ūrddhvaṃ svedayed akṣi vāhyataḥ ||
vāyor bbhayāt tryahād ūrddhvaṃ svedayed akṣi vāhyataḥ ||
daśāham evaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ |
paścāt karmma ca seveta laghvannañ caiva mātrayā ||
paścāt karmma ca seveta laghvannañ caiva mātrayā ||
pūryate śoṇitasyākṣi sirāmokṣād vilocane |
śalākāt karkkaśātthūlaṃ kṛśod doṣapariplavaṃ
||
vraṇam viśālaṃ sthūlāgrān tīkṣṇaṃ hiṃsyād anekadhā ||
vraṇam viśālaṃ sthūlāgrān tīkṣṇaṃ hiṃsyād anekadhā ||
jalāsrāvaṃ suviṣamāt kriyāsaṅgakarī sthirā |
karoti varjjināṃ doṣais tasmād ebhir hitā bhavet ||
karoti varjjināṃ doṣais tasmād ebhir hitā bhavet ||
aṣṭāṅgulāyatā madhye sūtreṇa pariveṣṭitā |
aṅguṣṭhaparvvatu ?? vaktrayor mmukulākṛtiḥ ||
aṅguṣṭhaparvvatu ?? vaktrayor mmukulākṛtiḥ ||
tārārī sātakombhī ca śalākā syād akumbhitā |
rāgaśophārvvudañ coṣo budbudaṃ sūkarākṣitā ||
rāgaśophārvvudañ coṣo budbudaṃ sūkarākṣitā ||
adhimanthādayaś cānye rogāḥ syur
vvyadhadoṣataḥ |
ahitācārato vāpi yathāsvan tān upācaret ||
ahitācārato vāpi yathāsvan tān upācaret ||
rājāsv akṣi tu rāgeṣu bhūyo yogān nibodha me |
gairikaḥ śārivā dūrvvā yavapiṣṭaṃ ghṛtan tathā ||
gairikaḥ śārivā dūrvvā yavapiṣṭaṃ ghṛtan tathā ||
mukhālepaḥ prayojyo
yaṃ vedanārāgaśāntaye |
mṛdubhṛṣṭais tilair vvāpi siddhārthakasamāyutaiḥ ||
mṛdubhṛṣṭais tilair vvāpi siddhārthakasamāyutaiḥ ||
mātuluṅgarasopetaḥ sadyaḥ śarmmārthine hitaḥ ||
payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhukair api ||
payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhukair api ||
ajakṣīrārdditair llepaḥ sukhoṣṇaḥ pathya
ucyate |
dārupadmakaśuṇṭhībhir evam eva kṛto thavā ||
dārupadmakaśuṇṭhībhir evam eva kṛto thavā ||
drākṣāmadhukalodhrair vvā syād evaṃ
saindhavāyutaiḥ |
lodhrasaindhavamṛdvīkāmadhūkair vvāpy ajāpayaḥ ||
lodhrasaindhavamṛdvīkāmadhūkair vvāpy ajāpayaḥ ||
srite seke prayoktavyaṃ rujārāgavināśanaṃ |
madhūkotpalakuṣṭhair vvā drākṣālākṣāsitāyutaiḥ |
madhūkotpalakuṣṭhair vvā drākṣālākṣāsitāyutaiḥ |
śatāvarīpṛthakparṇṇīmustāmadhukapadmakaiḥ |
sasaindhavaiḥ sritaṃ cāpi sukhoṣṇam avatārayet ||
sasaindhavaiḥ sritaṃ cāpi sukhoṣṇam avatārayet ||
vātaghnasiddhe payasi siddhaṃ sarppiś
caturgguṇe |
kākolyādipratīvāpaṃ sarvvakarmmasu cādiśet ||
kākolyādipratīvāpaṃ sarvvakarmmasu cādiśet ||
śāmyaty evan na cec chūlaṃ snigdhasvinnasya
mokṣayet |
tataḥ sirān dahec cāpi matimān kīrttitaṃ yathā ||
tataḥ sirān dahec cāpi matimān kīrttitaṃ yathā ||
dṛṣṭair ataḥ prasādārtham añjane śṛṇu me śubhe |
meṣaśṛṅgyās tu puṣpāṇi śirīṣadhavayor api ||
meṣaśṛṅgyās tu puṣpāṇi śirīṣadhavayor api ||
jātyāś caiva hi tulyāṇi muktā vaiḍūryam eva ca
|
ajākṣīreṇa sampiṣya tāmre saptāham āvapet ||
ajākṣīreṇa sampiṣya tāmre saptāham āvapet ||
varttīs tās tu tataḥ
kṛtvā yojayed añjane bhiṣak |
srotojaṃ vidrumaṃ phenaḥ sāgarasya manaḥśilā ||
srotojaṃ vidrumaṃ phenaḥ sāgarasya manaḥśilā ||
maricāni ca tā vartī kārayed vāpi pūrvvavat |
dṛṣṭeḥ sthairyam etāstha vidadhyād añjane hitā ||
dṛṣṭeḥ sthairyam etāstha vidadhyād añjane hitā ||
bhūyo vakṣyāmi mukhyāni vistareṇāñjanāni ca |
kalpe nānāprakārāṇi tāny apīha prayojayed iti ||
kalpe nānāprakārāṇi tāny apīha prayojayed iti ||
athātaḥ kriyākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvvaśāstrārthatatvajñas tapodṛṣṭir udāradhīḥ
|
vaiśvāmitriṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāśipatir mmuniḥ ||
vaiśvāmitriṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāśipatir mmuniḥ ||
tarppaṇam puṭapākaś ca sekāścyotanam añjanaṃ |
tatra tatropadiṣṭāni teṣāṃ vyāsaṃ nibodha me ||
tatra tatropadiṣṭāni teṣāṃ vyāsaṃ nibodha me ||
saṃśuddhadehaśiraso jīrṇṇānnasyepsataḥ śubhaṃ |
pūrvvāhṇe cāparāhṇe vā kāryam akṣṇoś ca tarppaṇaṃ ||
pūrvvāhṇe cāparāhṇe vā kāryam akṣṇoś ca tarppaṇaṃ ||
vātātaparajohīne veśmany uttānaśāyinaḥ |
ādhāro māṣacūrṇṇena klinnena parimaṇḍalau ||
ādhāro māṣacūrṇṇena klinnena parimaṇḍalau ||
netrakośasya saṃveśya tv asaṃbādhau samau dṛḍhau |
pūrayed ghṛtamaṇḍasya niṣarṇṇasya sukhodake ||
pūrayed ghṛtamaṇḍasya niṣarṇṇasya sukhodake ||
āpakṣmāgrāntataḥ sthāpyam paṃca𑑎
ṣaḍvākchatāni tu |
svasthe kaphe ṣaṭ pitte 'ṣṭau daśa vāte taduttamaṃ ||
svasthe kaphe ṣaṭ pitte 'ṣṭau daśa vāte taduttamaṃ ||
rogasthānaviśeṣeṇa kecit kālaṃ pravakṣyate |
yathākramopadiṣṭeṣu trīṇy ekaṃ pañca sapta vā ||
yathākramopadiṣṭeṣu trīṇy ekaṃ pañca sapta vā ||
daśa dṛṣṭyām athāṣṭau vā vākchatāni viśāradāḥ |
pūrṇṇe cāpāṅgataḥ snehaṃ saṃsrāvyākṣiviśodhayet ||
pūrṇṇe cāpāṅgataḥ snehaṃ saṃsrāvyākṣiviśodhayet ||
svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritan tataḥ |
yathāsvaṃ dhūmapānena 𑑎 kapham asya viśodhayet ||
yathāsvaṃ dhūmapānena 𑑎 kapham asya viśodhayet ||
ekāham vā tryaham vāpi pañcāhaṃ ceṣyate paraṃ |
tarppaṇe tṛptiliṅgāni netrasyeśani lakṣayet ||
tarppaṇe tṛptiliṅgāni netrasyeśani lakṣayet ||
sukhasvapnāvabodhatvaṃ
… varṇṇapāṭavaṃ |
nirvṛtti
tir vvyādhiśāntiś ca kriyālāghavam eva𑑎 ca ||
nirvṛ
gurvvāvilam atisnigdham aśrukaṇḍūpadehavat |
jñeyan doṣasamutkliṣṭaṃ netram atyarthatarppitaṃ ||
jñeyan doṣasamutkliṣṭaṃ netram atyarthatarppitaṃ ||
rūkṣam āvilam asrāvam asahaṃ rūpadarśane |
vyādhivṛddhiś ca tajjeyaṃ hīnatarppaṇam akṣitaḥ ||
vyādhivṛddhiś ca tajjeyaṃ hīnatarppaṇam akṣitaḥ ||
dhūmanasyāṃjanaiḥ sekair avapīḍaiś ca tañ jayet |
tāmyed vipariśuṣkaṃ yad rūkṣaṃ yac cāpi dāruṇaṃ ||
śīrṇṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭaṃ ca yad bhṛśaṃ |
śīrṇṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭaṃ ca yad bhṛśaṃ |
tad akṣi tarppaṇād eva rogair etair vvimucyate ||
durddine nātyuṣṇaśīte cintāyāsasrameṣu ca |
durddine nātyuṣṇaśīte cintāyāsasrameṣu ca |
aśāntopadrave cākṣitarppaṇaṃ nopadiśyate ||
puṭapākaś ca nasyena pratiṣiddhāś ca ye gadāḥ |
puṭapākaś ca nasyena pratiṣiddhāś ca ye gadāḥ |
tasmāt praśāntadoṣeṣu puṭapākakṣameṣu ca ||
puṭapākaḥ prayoktavyo netreṣu bhiṣajā bhavet
|
snehanollekhanaś cāpi tathā ropaṇam eva ca ||
snehanollekhanaś cāpi tathā ropaṇam eva ca ||
trividhaḥ sahito rūkṣe snigdhaḥ snigdhe ca lekhanaḥ |
dṛṣṭer bbalārthatimiraḥ pittāsṛggrahavātahā ||
dṛṣṭer bbalārthatimiraḥ pittāsṛggrahavātahā ||
snehamāṃsavasāmajjāmedaḥsvādvauṣadhīkṛtaḥ |
snehārthaḥ puṭapākaḥ syād vāyor dvo vākṣate tu saḥ ||
snehārthaḥ puṭapākaḥ syād vāyor dvo vākṣate tu saḥ ||
jāṅgalānāṃ yakṛtmāṃsai klekhanaiś cāpi saṃbhṛtaḥ |
lehano vākchataṃ tasya hitaṃ
dhāraṇam iṣyate ||
stanyajāṅgalamadhvājyas
tiktadravyavipācitaḥ |
lekhanāt triguṇan dhāryaḥ puṭapākas tu ropaṇaḥ ||
lekhanāt triguṇan dhāryaḥ puṭapākas tu ropaṇaḥ ||
svedadhūmau ca vitared dvayor hitvā tu ropaṇaṃ |
ekāham vā _ahañ caiṣāṃ
tryaham vāpy avacāraṇaṃ
||
yantraṇā tu kri𑑎yākālā dviguṇaṃ kālam iṣyate |
yantraṇā tu kri𑑎yākālā dviguṇaṃ kālam iṣyate |
tejāṃsy anilam ākāśam ādarśam bhāsvarāṇi ca ||
na paśyet tarppitākṣaś ca puṭākhyo yasya vākyataḥ |
na paśyet tarppitākṣaś ca puṭākhyo yasya vākyataḥ |
mithyopacārād anayor yo doṣaḥ
samudīryate ||
añjanāścyotanāś caidair yathāsvan tam upācaret |
añjanāścyotanāś caidair yathāsvan tam upācaret |
atīsāreṣu vakṣyāmi puṭapākaprasādhanaṃ ||
vanaspatyuruvūkānāṃ pāṭalyāḥ kakubhasya vā |
kāṣṭhe syāṅ gomaye vāpi paktavyeṣu na karmmasu ||
kāṣṭhe syāṅ gomaye vāpi paktavyeṣu na karmmasu ||
kāśmīrakumudairaṇḍapadminakadalacchadaiḥ |
yathādoṣopayuktaṃ tu nātiprabalam
ojasā ||
rogam āścyotanaṃ hanti seko 'pi balavattaraḥ |
rogam āścyotanaṃ hanti seko 'pi balavattaraḥ |
tau tu tridhā prayuñjīta roge_ puṭapākavat ||
lekhane sapta vāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa |
lekhane sapta vāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa |
āścyotane prayoktavyā dvādaśaiva tu ropaṇe ||
sekasya kālo dviguṇaḥ puṭapākāt paro mataḥ |
sekasya kālo dviguṇaḥ puṭapākāt paro mataḥ |
atha vā kāryanirvvṛtte rūpayogo yathākramaṃ ||
pūrvvāparāhṇamadhyāhnarujākāleṣu cobhayoḥ |
pūrvvāparāhṇamadhyāhnarujākāleṣu cobhayoḥ |
yogāyogāt snehasekā tarppaṇoktām pravakṣyate ||
rogānñ chirasi sambhūtāṃ hatvātiprabalān
guṇān |
rogā
karoti śirasā bastir ya ukto
mūrddhni tailikāḥ ||
śuddhadehasyā𑑎parāhṇe yathāvyādhiśirasya tu |
śuddhadehasyā𑑎parāhṇe yathāvyādhiśirasya tu |
dṛḍhaṃ keśāntam āvadhya bastin dadyād vicakṣaṇaḥ ||
yathāvyādhi𑑎śritaṃ snehaṃ pūrṇṇaṃ sa yasya dhārayet |
yathāvyādhi𑑎śritaṃ snehaṃ pūrṇṇaṃ sa yasya dhārayet |
tarppaṇoktaṃ daśaguṇaṃ yathādoṣaṃ vidhānavit ||
vyaktarūpeṣu rogeṣu śuddhadehasya kevale |
vyaktarūpeṣu rogeṣu śuddhadehasya kevale |
netra eva sthite doṣe prāptam añjanam ācaret ||
lekhanaṃ ropaṇam vāpi prasādanam athāpi vā |
lekhanaṃ ropaṇam vāpi prasādanam athāpi vā |
tatra pañca rasān vyastān ādyaikarasavarjjitān ||
pañcadhā lekhanaṃ yuṃjyad yathādoṣam atandritaḥ |
pañcadhā lekhanaṃ yuṃjyad yathādoṣam atandritaḥ |
netravartmmasirākośasrotaḥśṛṅgāṭakāśritaṃ ||
mukhanāsākṣibhir ddoṣam ojasā sāvayot tu tat |
mukhanāsākṣibhir ddoṣam ojasā sāvayot tu tat |
kaṣāyan tiktakam vāpi sasnehaṃ ropaṇaṃ hitaṃ ||
tatsnehaśaityādvarṇṇaṃ syād dṛṣṭeś ca balavarddhanaṃ |
tatsnehaśaityādvarṇṇaṃ syād dṛṣṭeś ca balavarddhanaṃ |
madhuraṃ snehasampanam añjanan tu prasādanaṃ ||
dṛṣṭer ataḥ prasādārthaṃ snehanārthaṃ tu tad dhitaṃ |
dṛṣṭer ataḥ prasādārthaṃ snehanārthaṃ tu tad dhitaṃ |
yathādoṣaṃ prayojyāni tāni rogaviśāradaiḥ ||
pūrvvāparāhṇakṣaṇadā vāñjane kālam iṣyate |
pūrvvāparāhṇakṣaṇadā vāñjane kālam iṣyate |
tridhaivāñjanasaṃyogo guḍikārasa𑑎cūrṇṇataḥ ||
yathāpūrvvam balan teṣu śreṣṭham āhur mmanīṣiṇaḥ |
yathāpūrvvam balan teṣu śreṣṭham āhur mmanīṣiṇaḥ |
hareṇumātrā varttiḥ syāl lekhanasya pramā𑑎ṇataḥ ||
prasādanasya cārddha tu dviguṇe ropaṇasya tu |
prasādanasya cārddha tu dviguṇe ropaṇasya tu |
rasāñjana𑑎sya
mātrā tu piṣṭvā varttimitā
matā ||
dvitriścatuḥśalākāś ca cūrṇṇasyāpy anupūrvvaśaḥ |
dvitriścatuḥśalākāś ca cūrṇṇasyāpy anupūrvvaśaḥ |
teṣāṃ tulyaguṇāny eva vidadhyād bhājanāni vā ||
sauvarṇṇaṃ rajataṃ sārggaṃ vaiḍūryaṅ kāṃsam eva ca |
sauvarṇṇaṃ rajataṃ sārggaṃ vaiḍūryaṅ kāṃsam eva ca |
āyasañ ca vidheyāni śalākāś ca yathākramāt ||
vaktrayor mmukulākārā kalāyaparimaṇḍalaṃ |
vaktrayor mmukulākārā kalāyaparimaṇḍalaṃ |
aṣṭāṅgulāyatā madhye kṛśā sukṛtā
sādhunigrahā ||
audumbary asmajā vāpi tārārītī hitā bhavet |
audumbary asmajā vāpi tārārītī hitā bhavet |
sukhāsīnasya niṅgujya netraṃ cātatapāṇinā ||
adakṣiṇaṃ dakṣiṇena kṣipet kānī_m añjanaṃ |
adakṣiṇaṃ dakṣiṇena kṣipet kānī_m añjanaṃ |
apāṃgaṃ vā yathāyogam athavāpi gatāgataṃ ||
vartmmāvalapi yac cāpi atulyaiva prayojayet |
vartmmāvalapi yac cāpi atulyaiva prayojayet |
aḍyāntayor vvānāñjyād dhi bādhamāno kṣi vā bhiṣak ||
nabhānirggatadoṣe kṣṇidhāvanaṃ samprayojayet |
nabhānirggatadoṣe kṣṇidhāvanaṃ samprayojayet |
doṣapratinivṛttas tu hanyād dṛṣṭer bbalan tathā ||
abādhamānād bahis tiṣṭhan bhūyaḥ sañjāyate
bhayaṃ |
śramodāvarttaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ ||
śramodāvarttaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ ||
malavegābhighātoṣṇaiś cārttānām a
nāñjanaṃ hitaṃ |
rāgopadehau timiraṃ śūlaṃ saṃrambham eva ca ||
rāgopadehau timiraṃ śūlaṃ saṃrambham eva ca ||
nidrākṣaye kriyāśaktiṃ pratānte digdhalakṣaṇaṃ |
siroruddhūmasantapte rāgādhīmanthasambhavaḥ ||
siroruddhūmasantapte rāgādhīmanthasambhavaḥ ||
saṃrambhabhūlaunasyānte pratiśyāyaṃ karoti ca
|
śirasnāte ti𑑎śīte ca ravāv anudite pi ca ||
śirasnāte ti𑑎śīte ca ravāv anudite pi ca ||
doṣaṃ sthairyād apārthaṃ syād doṣotkleśaṅ
karoti vā |
ajīrṇṇe py evam etat syāt srotomārgganirodhanāt ||
ajīrṇṇe py evam etat syāt srotomārgganirodhanāt ||
doṣavegodayo dantaṅ kuryā𑑎t tāṃs tān udravān |
tasmāt pariharan doṣān añjanaṃ sādhu yoja𑑎yet ||
tasmāt pariharan doṣān añjanaṃ sādhu yoja𑑎yet ||
vyāpadaś ca jayed etāḥ sekāś cyotanalekhanaiḥ
|
yathāsvaṃ dhūmakavaḍair nnasyaiś cāpi
samucchritāṃ ||
viśadaṃ laghv anāmvāvi kriyāpaṭu sunirmmalaṃ |
viśadaṃ laghv anāmvāvi kriyāpaṭu sunirmmalaṃ |
saṃśāntadoṣaṃ nayanaṃ viriktaṃ samyag ādiśet ||
jihman dāruṇadurvvarṇṇaṃ srastarūkṣam atīva ca |
jihman dāruṇadurvvarṇṇaṃ srastarūkṣam atīva ca |
netravikāre tiyogotsyandane cātimātrasaḥ ||
tatra santarppaṇaṃ kāryaṃ vidhānaṃ vātanāśanaṃ |
tatra santarppaṇaṃ kāryaṃ vidhānaṃ vātanāśanaṃ |
viriktaṃ hīnam akṣi syād udagrataradoṣavat ||
kaṇḍūpadehau paicchilyaṃ saṃrambhaś cātram eva ca |
dhūmanasyāñjanais tatra hitaṃ doṣāvasecanaṃ ||
kaṇḍūpadehau paicchilyaṃ saṃrambhaś cātram eva ca |
dhūmanasyāñjanais tatra hitaṃ doṣāvasecanaṃ ||
snehavarṇṇabalopetaṃ prasannan doṣavarjjitaṃ |
jñeyaṃ prasādanaṃ samyag upayukte 'kṣi nirvvṛtiṃ ||
jñeyaṃ prasādanaṃ samyag upayukte 'kṣi nirvvṛtiṃ ||
kiñcid dhīnavikāraḥ syāt tarppaṇād vikṛtād api |
tatra doṣaharaṃ rūkṣaṃ𑑎 vidhānaṃ śasyate mṛduḥ ||
tatra doṣaharaṃ rūkṣaṃ𑑎 vidhānaṃ śasyate mṛduḥ ||
sādhāraṇam api jñeyam evaṃ ropaṇalakṣaṇaṃ |
snehanaṃ ropaṇam vāpi
hīnayoge tv apārthakaṃ ||
tasmāt mātrāvidā kāryam añjanaṃ siddhim icchatā |
dhūmai sana𑑎syair atha vā jayec chleṣmāṇam īritāṃ ||
tasmāt mātrāvidā kāryam añjanaṃ siddhim icchatā |
dhūmai sana𑑎syair atha vā jayec chleṣmāṇam īritāṃ ||
puṭapākakriyādyāsu kriyāsv eṣaiva kalpanā |
sahasraśaś cāñjane ca bījenānena pūjitāḥ ||
añjanan nasyakavaladhūmapānam anukramāt |
yujyād yathārtham etāni _pṛthag athāpi vā ||
sahasraśaś cāñjane ca bījenānena pūjitāḥ ||
añjanan nasyakavaladhūmapānam anukramāt |
yujyād yathārtham etāni _pṛthag athāpi vā ||
dṛṣṭer bbalavivṛddhyartham pāpmarogakṣayāya ca |
nṛpārahāñjanāgrāṇi nibodhemānyataḥ paraṃ ||
nṛpārahāñjanāgrāṇi nibodhemānyataḥ paraṃ ||
bhāgān aṣṭāv añjanasya nīlotpalasugandhinaḥ |
tāmraṃ suvarṇṇañ ca bhaved rajatañ ca samāṃsataḥ ||
tāmraṃ suvarṇṇañ ca bhaved rajatañ ca samāṃsataḥ ||
ekādaśaitān aṃśās tu yojayet kuśalo bhiṣak |
mūṣākṣiptan tu taddhāmyā vṛntaṃ jātavedasi ||
mūṣākṣiptan tu taddhāmyā vṛntaṃ jātavedasi ||
khadiraṃ syandanāṅgārair ggośakṛdbhir athāpi vā |
gavāṃ śakṛdrase mūtre ghṛte dadhny atha mākṣike ||
gavāṃ śakṛdrase mūtre ghṛte dadhny atha mākṣike ||
tailam madyavasāmajjāsarvvagandhodakeṣv api |
drākṣāsitekṣutriphalāraseṣu vihimeṣu ca ||
drākṣāsitekṣutriphalāraseṣu vihimeṣu ca ||
sārivādikaṣāyeṣu utpalādes tathaiva ca
|
niṣecayet punas tv enaṃ dhāntaṃ dhāntaṃ punaḥ punaḥ ||
niṣecayet punas tv enaṃ dhāntaṃ dhāntaṃ punaḥ punaḥ ||
tato ntarikṣe saptāhaṃ plotābaddhaṃ sthitaṃ jale
|
viśoṣya cūrṇṇayet muktā sphāṭikam vidruman tathā ||
viśoṣya cūrṇṇayet muktā sphāṭikam vidruman tathā ||
kālānuśārivāṃ cāpi śucir āvāpya yogataḥ |
etac cūrṇṇāñjanaṃ śreṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe ||
etac cūrṇṇāñjanaṃ śreṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe ||
vaiḍūryadantasphaṭikaśaṃkhaśailāyase nave |
śātakombhe tha śāraṅgo rājate vā susaṃvṛte ||
sahasrapāvat pūjyabhūmipāya pradāpayet |
śātakombhe tha śāraṅgo rājate vā susaṃvṛte ||
sahasrapāvat pūjyabhūmipāya pradāpayet |
tenāñjitākṣo nṛpatir bbhavet sarvvajanapriyaḥ
||
adhṛṣyaḥ sa𑑎rvvabhūtānān dṛṣṭirogavivarjjitaḥ |
adhṛṣyaḥ sa𑑎rvvabhūtānān dṛṣṭirogavivarjjitaḥ |
kuṣṭhacandanamelā ca patraṃ madhukam añjanaṃ ||
meṣaśṛṅgyāś ca puṣpāṇi vakraṃ ratnāni sapta ca |
meṣaśṛṅgyāś ca puṣpāṇi vakraṃ ratnāni sapta ca |
utpalasya bṛhatyoś ca padmasyāpi ca
kesaraṃ ||
nāgapuṣpam uśīrāṇi pippalyas tuttham eva ca |
nāgapuṣpam uśīrāṇi pippalyas tuttham eva ca |
kukkuṭāṇḍakapālāni
pathyāṃ dārvvīṃ sarocanaṃ ||
maricānyakṣaramajjā ca tulyā ca gṛhagodhikā |
maricānyakṣaramajjā ca tulyā ca gṛhagodhikā |
kṛtvā sūkṣman tataś
cūrṇṇaṃ nyased abhyarccya
pūrvvavat ||
etad bhadrodayan nāma sadā _rddati bhūpatiḥ |
etad bhadrodayan nāma sadā _rddati bhūpatiḥ |
vakrañ ca maricañ caiva
māṃsī śaileyam eva ca ||
tulyāṃśāni samagrais taiḥ samā cātra manaḥśilā |
tulyāṃśāni samagrais taiḥ samā cātra manaḥśilā |
patrasya bhāgāś catvāro dviguṇaṃ sarvva tv aṃjanaṃ ||
tāvac ca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvvavat tv etad añjanaṃ |
tāvac ca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvvavat tv etad añjanaṃ |
manaḥśilān devakāṣṭhaṃ rajane triphaloṣaṇaṃ ||
drākṣālaśunamañjiṣṭhāsaindhavailāḥ saśairikāḥ |
drākṣālaśunamañjiṣṭhāsaindhavailāḥ saśairikāḥ |
lodhraṃ śāvarakaṃ cūrṇṇam āyasan
tāmrajan tathā ||
kālānuśārivāñ cāpi kukkuṭāṇḍadalāni ca |
kālānuśārivāñ cāpi kukkuṭāṇḍadalāni ca |
piṣṭvā cchāgena payasā guḍikāṅ kārayed bhiṣak ||
kaṇḍūtimiraśukrārmmaraktarājyupaśāntaye |
kaṇḍūtimiraśukrārmmaraktarājyupaśāntaye |
kāṃsāpamārjjanamasī madhukaṃ saindhavan tathā ||
eraṇḍamūlañ ca samaṃ bṛhatyoś ca dviraṃśataḥ |
eraṇḍamūlañ ca samaṃ bṛhatyoś ca dviraṃśataḥ |
ājena payasā piṣṭvā tāmrapātram pralepayet ||
saptakṛtyas tu tā varttyaḥ śchāyāśuṣkā rujāpahā |
saptakṛtyas tu tā varttyaḥ śchāyāśuṣkā rujāpahā |
rasakriyāvidhānena yathoktavidhi𑑎kovidaḥ ||
piṇḍājanāni matimān vidadhyāt tu yathāgadam iti ||
piṇḍājanāni matimān vidadhyāt tu yathāgadam iti ||
|| śālākye kriyākalpaḥ saptadaśamo 'dhyāyaḥ ||
athāto nayanābhighātapratiṣedham adhyāyam
vyākhyāsyāmaḥ ||
abhyāhate tu nayane bahudhā narāṇāṃ saṃrambharāgatumulāsu rujāsu
dhīmān |
dṛṣṭiprasādajananais
tam upakrameta
nasyāsyalepapariṣevaṇatarppaṇādyaṃ ||
uktā _rā kṣatajapittajaśūlapathyaṃ
dṛṣṭiprasādajananam vidhim āśu hanyāt |
snigdhair himaiś ca madhuraiś ca tathā prayogaiḥ svedāgnidhūmabhayaśokarujābhitāpaiḥ ||
abhyāhatām api tathā ca bhiṣak
cikitset mastiṣkam
ūrddhvapariṣecanatarppaṇādyaiḥ |
ṣaṭsaptarir nnayanajā ya ime
pradiṣṭā rogā
bhavanty amahatām mahatāñ ca netre |
stanyapra_yajanitaḥ
kapharaktadoṣād
bālākṣivartmmabhava eva kukūṇako nyaḥ ||
tenākṣikaṇḍūr atha marddati cākṣikūṭo
nāsālalāṭam api cātha śiśuḥ sa nityaṃ |
sūryaprabhān na sahate muhur āśravec
ca tasyāhate rudhiram
āśu vinirllikhed vā ||
kṣaudrāyutaiś ca kaṭakaiḥ pratisārayīta
mātuḥ śiśor abhihatañ ca vidhim vidadhyāt |
tam vāmayen madhukamākṣikasaṃyutaiś
ca pītam payaḥ saha
phalaiḥ kharamañjarotthaiḥ ||
syāt pippalīlavaṇamākṣikasaṃyutair vvā
naivaṃ vamantam atha vāmayituṃ yateta |
datvā vacāmadanadugdhabhuji prayo𑑎jyam ūrddhvan tataḥ phalayutam
vamanaṃ vidhijñaiḥ ||
jambvāmradhātṛtaruṇeṣu ca dhāvanārthaṅ
kāryaṃ kaṣāyam atha sevanam
eva vāpi |
āścyotane pi ca ghṛtaṃ hy amṛtaṃ vipakvam
iṣṭan tathāhur api vā tṛphalākṛtañ ca ||
nepāliśaṃkhamaricāni rasāñjanañ ca sindhuprasūtaguḍamākṣikasaṃyutāni |
syād añjanaṃ madhurasāmadhutāmrakair
vvā kṛṣṇāyasam
madhughṛte tv atha vāpi ghṛṣṭaṃ ||
vyoṣam palāṇḍu madhukaṃ lavaṇottamañ
ca lākṣāñ ca
gairikayutāṃ guḍikāñjanam vā |
nimbacchadam madhukadārvvisitā pralodhram icchanti cātra bhiṣajo
'ñjanam aṃśatulyaṃ ||
srotojaśaṃkhadadhisaindhavamarddhapakṣam ābhāvitaṃ tu
śiśuśukrata_ñjanan tu |
syande𑑎
kaphād abhihitaṃ kramam ācarec ca bālasya yogakuśalaḥ
kukūṇaṃ jighāṃsuḥ ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
samudram iva gambhīraṃ naiva śakyaṃ cikitsituṃ |
vaktuṃ niravaśeṣeṇa𑑎
ślokānām ayutair api ||
sahasrair api vā py uktam artham alpamatir
nnaraḥ |
tarkkagranthārtharahito naivava gṛhṇāty apaṇḍitaḥ ||
yad idaṃ bahugūḍhārthañ cikitsābījam īritaṃ |
kuśalenābhipannan tad bahudhābhiprarohati
||
tasmāt matimatā nityaṃ
nānāśāstrārthadarśinā |
sarvvam ūhyam agūḍhārthaṃ śāstram
āgamabuddhineti ||
śālākye nayanābhighātapratiṣedho 'ṣṭādaśamo dhyāyaḥ ||
athātaḥ karṇṇagatarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
karṇṇaśūlaḥ praṇādaś ca bādhiryaṃ kṣveḍa eva ca
|
karṇṇāśrāvaḥ karṇṇakaṇḍūḥ karṇṇavaccas tathaiva ca ||
karṇṇāśrāvaḥ karṇṇakaṇḍūḥ karṇṇavaccas tathaiva ca ||
krimikarṇṇaḥ pratīnāhau vidradhir
vvividhas tathā |
karṇṇapākaḥ pūtikarṇṇas tathaivārśaś caturvvidhaṃ ||
karṇṇapākaḥ pūtikarṇṇas tathaivārśaś caturvvidhaṃ ||
ete karṇṇagatā rogā viṃśad aṣṭau ca kīrttitāḥ ||
samīraṇaḥ śrotragato 'nyathācaran
samantataḥ śūlam atīva karṇṇayoḥ |
karoti doṣaiś ca yathāśvam āvṛtaḥ sa karṇṇaśūlaḥ kathito durāsadaḥ ||
karoti doṣaiś ca yathāśvam āvṛtaḥ sa karṇṇaśūlaḥ kathito durāsadaḥ ||
yadā ca tiṣṭhet tu vimārggam āgataḥ sametya
nāḍīṃ sahaśabdavāhinīṃ |
śṛṇoti śabdān vividhān tathā naraḥ praṇādam enaṃ kathayanti cāmayaṃ ||
śṛṇoti śabdān vividhān tathā naraḥ praṇādam enaṃ kathayanti cāmayaṃ ||
sa eva śabdābhivahāḥ sirā
yadā kaphānuyāto
vyanusṛtya tiṣṭhati |
tadā narasya pratikārasevino bhaved dhi bādhiryam asaṃśayaṃ khalu ||
tadā narasya pratikārasevino bhaved dhi bādhiryam asaṃśayaṃ khalu ||
śramāklamād vāpi hi rūkṣabhojinaḥ samīraṇaḥ śabdapathe
vyavasthitaḥ |
viriktamūrddhasya narasya dāruṇaṃ karoti hi kṣvelam atīva karṇṇayoḥ ||
viriktamūrddhasya narasya dāruṇaṃ karoti hi kṣvelam atīva karṇṇayoḥ ||
śirobhighātād athavā nimajjato
jale prapākād athavāpi vidradheḥ |
sraved dhi pūyaṃ khalu yatra karṇṇataḥ sa karṇṇasaṃsrāva iti prakīrttitaḥ ||
sraved dhi pūyaṃ khalu yatra karṇṇataḥ sa karṇṇasaṃsrāva iti prakīrttitaḥ ||
kaphena kaṇḍūpacitena karṇṇayoḥr bbhṛśam bhavet srotasi kaṇḍusaṃjñitaḥ |
viśoṣite śleṣmaṇi pittatejasā dhruvam bhavet srotasi karṇṇagūthakaḥ ||
viśoṣite śleṣmaṇi pittatejasā dhruvam bhavet srotasi karṇṇagūthakaḥ ||
sa karṇṇagūtho dravatāṃ yadā gato
vilāpito ghrāṇasukhaṃ prapadyate |
tadā sa karṇṇapratināhasaṃjñito bhaved vikāraḥ śiraso 'nuvedakṛt ||
tadā sa karṇṇapratināhasaṃjñito bhaved vikāraḥ śiraso 'nuvedakṛt ||
yadā tu mūrcchanty athavāpi jantavaḥ sṛjanty
apatyāny athavāpi makṣikā |
tadañjanatvāc chravaṇo nirudhya𑑎te bhiṣagbhir ādyaiḥ krimikarṇṇa ity atha ||
tadañjanatvāc chravaṇo nirudhya𑑎te bhiṣagbhir ādyaiḥ krimikarṇṇa ity atha ||
kṣatābhighātaprabhavas tu vidradhir bbhavet tathā doṣakṛto paraḥ punaḥ |
saraktapītāruṇam asram āsravet pratodadhūmāyanadāhacoṣavān ||
saraktapītāruṇam asram āsravet pratodadhūmāyanadāhacoṣavān ||
bhavet prapākaḥ khalu pittakopato vikothavikledakaras tu karṇṇayoḥ
|
srotrasthite śleṣmaṇi pittatejasā vilīyamāne bhṛśasaṃpratāpitaḥ ||
srotrasthite śleṣmaṇi pittatejasā vilīyamāne bhṛśasaṃpratāpitaḥ ||
avedano vāpy athavā rujānvito ghanaṃ sravet
pūtikapūtikarṇṇataḥ |
pratiṣṭaliṃgāny arśāṃsi yatnataḥs
tathaiva śophārbbudaliṃgam īritam iti ||
❈ ||
pratiṣṭaliṃgāny arśāṃsi yatnata
śālākye karṇṇagatarogavijñānīyam
ekonaviṃśatitamo dhyāyaḥ || ❈ ||
athātaḥ karṇagatarogapratiṣedham adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
karṇaśūle praṇāde ca bādhiryakṣveḍayor api |
caturṇṇām api rogāṇāṃ sāmānyaṃ bheṣajam viduḥ ||
caturṇṇām api rogāṇāṃ sāmānyaṃ bheṣajam viduḥ ||
snigdham vātaharaiḥ svedair ūpasninnam
virecitaṃ |
nāḍīsvedair upacaret piṇḍasvedais tathaiva ca ||
nāḍīsvedair upacaret piṇḍasvedais tathaiva ca ||
mīnakukkuṭalāvānām māṃsajaiḥ payasātha vā |
aśvatthapatravallīm vā vidhārya bahuputrikāṃ ||
abhyajyāgārasaṃpūrṇṇāṃ nidadhyāc chravaṇe sukhaṃ |
abhyajyāgārasaṃpūrṇṇāṃ nidadhyāc chravaṇe sukhaṃ |
kṣaumaguggulvagurubhiḥ saghṛtair ddhūpayīta ca ||
bhuktopari hitaṃ sarppir bbastikarmma ca pūjitaṃ |
bhuktopari hitaṃ sarppir bbastikarmma ca pūjitaṃ |
uṣṇam payo'nupānam vā trirātram pāyayed ghṛtaṃ ||
mūrddhni bastiṣu nasye tha mastiṣke pariṣecane |
mūrddhni bastiṣu nasye tha mastiṣke pariṣecane |
śatapākam balātailam praśansanti ca bhojane ||
kaṇṭakārīmajākṣīre paktvā kṣīreṇa tena tu |
kaṇṭakārīmajākṣīre paktvā kṣīreṇa tena tu |
vipacet kukkuṭavasāṃ karṇṇayos
tatra pūraṇaṃ ||
taṇḍulīyakamūlāni phalamaṃkoṭhajan tathā |
taṇḍulīyakamūlāni phalamaṃkoṭhajan tathā |
ahiṃsāpecukāmūlaṃ saralan devadāru ca ||
laśunaṃ śṛṅgaverañ ca tathā vaṃśāvalekhanaṃ |
laśunaṃ śṛṅgaverañ ca tathā vaṃśāvalekhanaṃ |
kalkair
eṣāṃ tathaivāmlaiḥ pacet snehacaturgguṇaṃ ||
vedanānigrahārthan taddhitaṃ syāt karṇṇapūraṇaṃ ||
vedanānigrahārthan taddhitaṃ syāt karṇṇapūraṇaṃ ||
laśunārddrakaśigrūṇāṃ muraṃgyā mūlam eva ca |
kadalyāś ca rasaḥ śreṣṭhaḥ sukhoṣṇaḥ karṇṇapūraṇe ||
kadalyāś ca rasaḥ śreṣṭhaḥ sukhoṣṇaḥ karṇṇapūraṇe ||
kṣaudrañ ca śṛṅgaverarañ ca saindhavan tailam eva ca |
kaṭūṣṇaṃ karṇṇayor ddeyam etad vā vedanāpahaṃ ||
kaṭūṣṇaṃ karṇṇayor ddeyam etad vā vedanāpahaṃ ||
varśāvalekhasaṃyukte mūtre vājāvike
bhiṣak |
sarppiḥ pacet tena karṇṇam pūrayet karṇṇaśūlinaḥ ||
sarppiḥ pacet tena karṇṇam pūrayet karṇṇaśūlinaḥ ||
mahataḥ pañcamūlasya𑑎
kāṇḍāny aṣṭāṅgulāni vā |
kṣaumeṇāveṣṭa saṃsicya tailenādīpayet tataḥ ||
kṣaumeṇāveṣṭa saṃsicya tailenādīpayet tataḥ ||
yat tailaṃ cyavate tebhyo𑑎
dīptebhyo bhājanopari |
etat tu dīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti𑑎 vedanāṃ ||
etat tu dīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti𑑎 vedanāṃ ||
kuryād evaṃ bhadrakāṣṭhe kuṣṭhe vāsaralepi vā |
mūtreṣv amleṣu vātaghne gaṇeṣu kvathite bhiṣak
|
pacec caturvvidhaṃ snehaṃ pūraṇārthaṃ tu karṇṇayoḥ ||
pacec caturvvidhaṃ snehaṃ pūraṇārthaṃ tu karṇṇayoḥ ||
ghṛtasnehakriyāś coktaṃ śūle syuḥ
pittasaṃyute |
sarṣape gudajāḥ snehaḥ sakaphe pūraṇaṃ hitaṃ ||
gavāṃ mūtre𑑎ṇa bilvāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet |
gavāṃ mūtre𑑎ṇa bilvāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet |
sakṣāran tac ca vitared bādhirye karṇṇapūraṇaṃ ||
sitāmadhukanimbaiś ca siddham vāje payasy atha |
sitāmadhukanimbaiś ca siddham vāje payasy atha |
uṣṇam mathitvā niḥkvāthe bailvaśītaṃ samu𑑎ddhitaṃ |
punaḥ paced daśakṣīraṃ datvā madhukacandane |
punaḥ paced daśakṣīraṃ datvā madhukacandane |
bilvāmlagāḍhaṃ tat tailaṃ bādhirye karṇṇapūraṇaṃ ||
vakṣyate 'nyaḥ pratiśyāye vidhiḥ so 'py atra pūjitaḥ |
vakṣyate 'nyaḥ pratiśyāye vidhiḥ so 'py atra pūjitaḥ |
vātavyādhiṣu yaś cokto vistareṇa sukhāvahaḥ ||
karṇṇāsrāve pūtikarṇṇe tathaiva krimikarṇṇake |
karṇṇāsrāve pūtikarṇṇe tathaiva krimikarṇṇake |
samānaṃ karmma kurvvīta yogān vaiśeṣikān api ||
śirovirecanaṃ caiva lepanaṃ𑑎 pūraṇan tathā |
śirovirecanaṃ caiva lepanaṃ𑑎 pūraṇan tathā |
pramārjjanan dhāvanañ ca vīkṣya
vīkṣyāvacārayet ||
rājavṛkṣāditoyena surasādijalena vā |
rājavṛkṣāditoyena surasādijalena vā |
karṇṇaprakṣālanaṃ kāryaṃ cūrṇṇair etairś ca
pūrayet ||
cūrṇṇapañjcakaṣāyañ ca kapittharasam eva ca |
cūrṇṇapañjcakaṣāyañ ca kapittharasam eva ca |
karṇṇasrāve pra𑑎śaṃsanti pūraṇam
madhunā saha ||
sarjjatvakcūrṇṇasaṃyuktaḥ karppāsīphalajo rasaḥ |
sarjjatvakcūrṇṇasaṃyuktaḥ karppāsīphalajo rasaḥ |
madhunā saṃśritaḥ sādhuḥ
karṇṇāsrāve praśasyate ||
lākṣāsarjjarasau cāpi cūrṇṇitau karṇṇapūraṇaṃ |
lākṣāsarjjarasau cāpi cūrṇṇitau karṇṇapūraṇaṃ |
saśaivalamahāvṛkṣajambvāmraprasavāyutaiḥ ||
kuliṅgakṣaudramāṇḍūkaiḥ siddhan tailañ ca pūjitaṃ |
kuliṅgakṣaudramāṇḍūkaiḥ siddhan tailañ ca pūjitaṃ |
tindukānyabhayā lodhraṃ samaṅgāmalakaṃ tathā ||
pūraṇañ cātra pathyaṃ syāt kapittharasam eva ca |
pūraṇañ cātra pathyaṃ syāt kapittharasam eva ca |
kapitthāmrarasaṃ cāpi madhūkasya dhavasya ca ||
pūraṇārthaṃ praśaṃsanti tailaṃ vārttivināśanaṃ |
pūraṇārthaṃ praśaṃsanti tailaṃ vārttivināśanaṃ |
priyaṃgumadhukāmbaṣṭhādhātakyutpalaparṇṇinī
||
mañjiṣṭhālodhralākṣābhiḥ kapitthasya rasena ca |
mañjiṣṭhālodhralākṣābhiḥ kapitthasya rasena ca |
pacet tailan tadāsrāvam atigṛhṇāti
pūraṇāt ||
krimikarṇṇavināśārthaṃ krimighnaṃ yojayed vidhiṃ |
vārttākidhūmañ ca𑑎
hitaḥ sarṣapasneha eva ca ||
pūraṇaṃ haritālena gavām mūtrayutena tu |
pūraṇaṃ haritālena gavām mūtrayutena tu |
dhūpanaṃ karṇṇadaurggandhye gugguluśreṣṭha ucyate ||
praccharddanan dhūmapānaṅ kavaḍasya ca dhāraṇaṃ |
praccharddanan dhūmapānaṅ kavaḍasya ca dhāraṇaṃ |
karṇṇakṣveḍahitaṃ tailaṃ sārṣapam vāpi pūjitaṃ ||
vidradhau cāpi kurvvīta vidradhyuktam vidhim bhiṣak |
vidradhau cāpi kurvvīta vidradhyuktam vidhim bhiṣak |
kledayitvā tu tailena svedena pravilāyya ca ||
viśodhayet karṇṇagūthaṃ bhiṣa𑑎k samyak chalākayā |
viśodhayet karṇṇagūthaṃ bhiṣa𑑎k samyak chalākayā |
sneha svedo tha vamanaṃ dhūpo mūrddhni virecanaṃ ||
vidhiś ca kaphahā sarvvaṅ karṇṇakaṇḍūm atīṣyate |
vidhiś ca kaphahā sarvvaṅ karṇṇakaṇḍūm atīṣyate |
atha karṇṇapratīnāhe snehasvedau prayojayet ||
tato viriktaśirasaḥ kriyāṃ prāptāṃ samācaret |
tato viriktaśirasaḥ kriyāṃ prāptāṃ samācaret |
karṇṇapākasya bhaiṣajyaṃ kuryāt kṣatavisarppavat ||
karṇṇacchidre varttamānaṃka
kiṭūkledakaphādikaṃ |
karṇṇacchidre varttamānaṃ
śṛṅgeṇāpacared dhīmān athavāpi śalākayā |
śeṣāṇāṃ tu vikārāṇāṃ prāk cikitsitam īritam iti ||
śeṣāṇāṃ tu vikārāṇāṃ prāk cikitsitam īritam iti ||
śālākye karṇṇarogapratiṣedho viṃśatitamo
'dhyāyaḥ || ||
kaphasyandaṃ raktasyandaṃ lekhyaṃ cchedyañ ca pakṣmagaṃ |
dṛṣṭikriyāvidhānañ ca netrāghatas tathaiva ca ||
karṇṇarogam pratīkāraṃ proktaṃ vai dvitīyo daśa ||
dṛṣṭikriyāvidhānañ ca netrāghatas tathaiva ca ||
karṇṇarogam pratīkāraṃ proktaṃ vai dvitīyo daśa ||
athāto ghrāṇagatarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
apīnasaḥ pūtināsan nāsāpākas tathaiva ca |
tathā śoṇitapittañ ca pūyaḥ śoṇitam eva ca ||
tathā śoṇitapittañ ca pūyaḥ śoṇitam eva ca ||
kṣavathur bbhraṅśathur ddīptir nāsānāhaḥ parisravaḥ |
bhavec choṣeṇa sahitā daśaikaś ceritā gadāḥ ||
bhavec choṣeṇa sahitā daśaikaś ceritā gadāḥ ||
catvāry arśāṃsi catvāraḥ śophāḥ saptārbbudāni
ca |
pratiśyāyāś ca ye pañca vakṣyante sacikitsitāḥ ||
ekatriṃśat sahaitais tu nāsārogāḥ prakīrttitāḥ ||
pratiśyāyāś ca ye pañca vakṣyante sacikitsitāḥ ||
ekatriṃśat sahaitais tu nāsārogāḥ prakīrttitāḥ ||
ānahyate śuṣyati yasya nāsā prakledam āyāty atha dhūpyate ca
|
na vetti yo gandharasām̐ś ca jantur jjuṣṭaṃ vyavasyet tam apīnasena ||
na vetti yo gandharasām̐ś ca jantur jjuṣṭaṃ vyavasyet tam apīnasena ||
tañ cānilaśleṣmabhavam vikāraṃ brūyāt
pratiśyāyasamānaliṃgaṃ |
doṣair vvidagdhair ggalatālumūle saṃdūṣito yasya samīraṇas tu ||
doṣair vvidagdhair ggalatālumūle saṃdūṣito yasya samīraṇas tu ||
nireti pūtir mmukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtināsam pravadanti rogaṃ |
ghrāṇāśritaṃ pittam arūṃṣi kuryād yasmin vipāke balavām̐ś ca pākaḥ ||
ghrāṇāśritaṃ pittam arūṃṣi kuryād yasmin vipāke balavām̐ś ca pākaḥ ||
tan nāsikāpāka iti vyavasyed vikledakothāv atha vāpi yatra |
caturvvidhan dviprabhavan dvimārggaṃ vakṣye punaś copari raktapittaṃ ||
caturvvidhan dviprabhavan dvimārggaṃ vakṣye punaś copari raktapittaṃ ||
doṣair vvidagdhair atha vāpi jantor
llalāṭadeśe 'bhihatasya tais taiḥ |
nāsā sravet pūyam asṛgvimiśraṃ tam pūyaraktam pravadanti rogaṃ ||
nāsā sravet pūyam asṛgvimiśraṃ tam pūyaraktam pravadanti rogaṃ ||
ghrā𑑎ṇāśrito
marmmaṇi sampraduṣṭo
yasyānilo nāsikayā nireti |
kaphānuyāto bahuśo 'tiśabdas taṃ rogam āhuḥ kṣavathum vidhijñaḥ ||
tīkṣṇopayogād atijighrato vā bhāvāt kaṭūn arkkanirīkṣaṇād vā |
tīkṣṇopayogād atijighrato vā bhāvāt kaṭūn arkkanirīkṣaṇād vā |
sūtrādibhir vvā taruṇāsthimarmmaṇy udgharṣite
nyaḥ kṣavathur nnireti ||
prabhrasyate nastukābhyāṃ hi yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphās tu |
prabhrasyate nastukābhyāṃ hi yasya sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphās tu |
prāk saṃcito mūrddhani samprataptas taṃ bhraṃsathuṃ rogam
udāharanti ||
ghrāṇaṃ bhṛśan dāhi tu yasya jantor vvāta𑑎ś ca dīpyann iva niścarec ca |
ghrāṇaṃ bhṛśan dāhi tu yasya jantor vvāta𑑎ś ca dīpyann iva niścarec ca |
nāsā pradīpte nayanasya cāpi vyādhin tu dīptin tam udāharanti
||
kaphāvṛto vāyur udārasaṃjño yadā svamārgge viguṇas tu tiṣṭhet |
kaphāvṛto vāyur udārasaṃjño yadā svamārgge viguṇas tu tiṣṭhet |
nāsā vṛṇoty ā𑑎syagataḥ sarogo nāsāpratīnāha iti pradiṣṭaḥ ||
ajāsram acchaṃ salilaprakāśaṃ yasyāvivarṇṇaṃ sravatīha nāsā |
ajāsram acchaṃ salilaprakāśaṃ yasyāvivarṇṇaṃ sravatīha nāsā |
rātrau viśeṣeṇa ca tat tu rogaṃ nāsāpratisrāva iti
vyavasyet ||
ghrāṇāsrite srotasi mārutena gāḍham pradīpte pariśoṣite ca |
ghrāṇāsrite srotasi mārutena gāḍham pradīpte pariśoṣite ca |
kṛcchrāc chvased ūrddhvam adhaś ca jantur
yasmin sa nāsāpariśoṣa uktaḥ |
doṣaiḥ samastaiḥ pṛthag ekaśaś ca brūyāt tathārśāṃsi tathaiva śophān |
doṣaiḥ samastaiḥ pṛthag ekaśaś ca brūyāt tathārśāṃsi tathaiva śophān |
svaśāstrasiddhāntam avekṣya cāpi sarvvātmakaṃ
saptavidhārbbudaṃ syāt ||
rogaḥ pratiśyā𑑎ya itīha yat tu taṃ vakṣyate pañcavidham purastāt ||
rogaḥ pratiśyā𑑎ya itīha yat tu taṃ vakṣyate pañcavidham purastāt ||
nāsā𑑎srotogatā
rogā ekatriṃśat prakīrttitāḥ |
srotaḥpathe yad vipulaṃ śophavat tv arbbudaṃ hitaṃ ||
srotaḥpathe yad vipulaṃ śophavat tv arbbudaṃ hitaṃ ||
śophās tu śophavijñānān nāsāsrotovyavasthitā iti ||
||
śālākye ghrāṇagatarogavijñānīyam
ekaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ || ||
athāto ghrāṇagatarogapratiṣedham adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
apīnase pūtināse ca jantoḥ snehasvedau
ccharddanaṃ sraṃsanañ ca |
hitam bhavel laghu tīkṣṇañ ca bhakṣam uṣṇan toyaṃ dhūmapānañ ca kāryaṃ ||
hitam bhavel laghu tīkṣṇañ ca bhakṣam uṣṇan toyaṃ dhūmapānañ ca kāryaṃ ||
kaliṅgakaṃ maricaṃ hiṅgu lākṣā śephālikā surasā kaṭphalaṃ ca |
vacākuṣṭhatīkṣṇagandhāviḍaṃgāṃ hitaṃ nityaṃ cāvapīḍe kaṇā ca ||
vacākuṣṭhatīkṣṇagandhāviḍaṃgāṃ hitaṃ nityaṃ cāvapīḍe kaṇā ca ||
ebhir ddravyaiḥ sārṣapaṃ cāpi tailaṃ
paced dhīmānn asya hetoḥ samūtraṃ |
nāsāpāke pittaharaṃ vidhānaṃ kāryaṃ sarvvam bāhyam abhyantarañ ca ||
nāsāpāke pittaharaṃ vidhānaṃ kāryaṃ sarvvam bāhyam abhyantarañ ca ||
hared raktaṃ kṣatva ca_ yojyāḥ seke
saghṛtāś ca pradehāḥ |
vakṣyāmy ūrddhvaṃ raktapittopaśāntiṃ nāḍīvatsyāt pūyaraktaṃ cikitsāṃ ||
vakṣyāmy ūrddhvaṃ raktapittopaśāntiṃ nāḍīvatsyāt pūyaraktaṃ cikitsāṃ ||
vānte samyak cāvapīḍāś ca yojyās tīkṣṇā dhūmāḥ
śodhanaṃ cātra nasyaṃ |
vairecanam prathame nastatas tu nāḍyā cūrṇṇaṃ kṣavathau bhransathau ca ||
vairecanam prathame nastatas tu nāḍyā cūrṇṇaṃ kṣavathau bhransathau ca ||
kuryāt svedāś chirasaś cānilaghnaṃ snigdhau dhūmān anyad
dhitañ ca |
dīpte roge _ paittikañ ca vidhiṃ kuryān madhuraṃ śītalañ ca ||
dīpte roge _ paittikañ ca vidhiṃ kuryān madhuraṃ śītalañ ca ||
nāsānāhe snehapānam pradhānaṃ snigdhāṃ
dhūmāṃ mūrddhni bastiś ca nityaṃ |
balātailaṃ sarvvathā copayojyaṃ vātavyādhāv uktam anyac ca yaḥ syāt ||
balātailaṃ sarvvathā copayojyaṃ vātavyādhāv uktam anyac ca yaḥ syāt ||
nāsāsrāve ghrāṇataś cūrṇṇam
uktaṃ nāḍyā deyaṃ ye
'vapīḍāś ca pathyā |
tī𑑎kṣṇāṃ dhūmāṃ devadārvvyā
rvārdrakānāṃ māṃsañ cājaṃ hitam atrādiśanti ||
tī𑑎kṣṇāṃ dhūmāṃ devadā
nāsāśoṣe kṣīrasarppiḥ pradhānaṃ𑑎
siddhaṃ tailaṃ cānukalpena
nasyaṃ |
sarppiḥpānaṃ bhojanaṃ jāṃgalaiś ca snehaḥ svedau snaihikaś cāpi dhūmaḥ ||
sarppiḥpānaṃ bhojanaṃ jāṃgalaiś ca snehaḥ svedau snaihikaś cāpi dhūmaḥ ||
śeṣān rogān ghrāṇajān sanniyacchet yathā teṣāṃ
kīrttitaṃ saṃvidhānam iti || ||
śālākye ghrāṇagatarogapratiṣedho
dvāviṃśatimaḥ || ||
athātaḥ śirogatarogavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
śiro rujāni martyānām
vātapittakaphais tribhiḥ |
sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhis ta||thā ||
sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhis ta||thā ||
sūryāvartāvabhedābhyāṃ śaṃkhakena tathaiva ca |
daśapra¦kārāvasthāsya lakṣaṇaṃ sampravakṣyate ||
daśapra¦kārāvasthāsya lakṣaṇaṃ sampravakṣyate ||
yasyānimittaṃ śi¦raso rujās tu
bhavanti tīvrā nivitātimātraṃ |
vandhopatāpaiś ca bhaved bhiśeṣaḥ
śirobhighātaḥ sa samīraṇena ||
bhavanti tīvrā nivitātimātraṃ |
vandhopatāpaiś ca bhaved bhiśeṣaḥ
śirobhighātaḥ sa samīraṇena ||
yasyoṣṇamaṅgāranibhaṃ yathaiva
dahyec chi¦chiro dhūpyati mātraṃ |
śītena rātrau ca bhaved viśeṣaḥ
śirobhitāpaḥ sa tu pittakopāt ||
dahyec chi¦chiro dhūpyati mātraṃ |
śītena rātrau ca bhaved viśeṣaḥ
śirobhitāpaḥ sa tu pittakopāt ||
śiro¦ bhavet yasya kaphopadigdhaṃ
guru pratistavvam atho himañ ca |
śūnākṣikūṭaṃ vadanañ ca yasya
śirābhighātaḥ kaphaprakopāt ||
guru pratistavvam atho himañ ca |
śūnākṣikūṭaṃ vadanañ ca yasya
śirābhighātaḥ kaphaprakopāt ||
śirobhighāte tritayapravṛtta
rvvāṇi liṅgāni muhur bhavanti ||
raktātmakaṃ pittasamānaliṅgaṃ
sparśāsahatvaṃ śiraso bhavec ca |
rvvāṇi liṅgāni muhur bhavanti ||
raktātmakaṃ pittasamānaliṅgaṃ
sparśāsahatvaṃ śiraso bhavec ca |
asṛgvasāśleṣmasamīraṇāṃ
śirogatānām iha saṃkṣayeṇa ||
kṣatapravṛttiḥ śirasobhitāpaḥ
kaṣṭo bhaved ugrajātimātraṃ |
śirogatānām iha saṃkṣayeṇa ||
kṣatapravṛttiḥ śirasobhitāpaḥ
kaṣṭo bhaved ugrajātimātraṃ |
saṃsvedanaś ccharddanadhūmanasyair
asṛgvimokṣaiś ca vivṛddhim eti ||
nistudyate yasya śirotimātraṃ
sabhakṣamāṇaṃ sphutatīva cāpi |
asṛgvimokṣaiś ca vivṛddhim eti ||
nistudyate yasya śirotimātraṃ
sabhakṣamāṇaṃ sphutatīva cāpi |
grāṇāc ca gacchet salilaṃ saraktaṃ
śirobhighātaḥ krimibhiḥ sa ghoraḥ ||
sū¦ryodaye yā prati mandamandam
akṣibhruvaṃ vedanasyātigāḍhaṃ ||
śirobhighātaḥ krimibhiḥ sa ghoraḥ ||
sū¦ryodaye yā prati mandamandam
akṣibhruvaṃ vedanasyātigāḍhaṃ ||
vivarddhate cāṃśumatā sahaiva
sūryāpavṛttau vinivartate ca ||
śītena śāntiṃ labhate kadācid
uṣṇena jantuḥ sukham āpnuyād vā |
sūryāpavṛttau vinivartate ca ||
śītena śāntiṃ labhate kadācid
uṣṇena jantuḥ sukham āpnuyād vā |
āvartasaṃjñāḥ sa tu sūryapūrvvā
vyādhir smṛtaḥ pittasamīraṇābhyāṃ ||
vyādhir smṛtaḥ pittasamīraṇābhyāṃ ||
yasyokta sārthāgamatīvajantāḥ
sambhedatodabhrumamohaśūlaiḥ |
sambhedatodabhrumamohaśūlaiḥ |
pakṣāddaśāhād api cāpy akasmāt
tasyārddhabhedan tritayā hy avasyet ||
śaṃkhāśito vāyur udīrṇṇavegaḥ
kṛtānuyātraḥ kapharaktapittaiḥ |
tasyārddhabhedan tritayā hy avasyet ||
śaṃkhāśito vāyur udīrṇṇavegaḥ
kṛtānuyātraḥ kapharaktapittaiḥ |
rujā sutīvrāṃ
pratasototiśīrṣa
viśeṣatañ cāpi hitaṃ khayos tu ||
sukaṣṭam etat khaluśaṃkhasaṃjñāṃ
maharṣayo vedavidaḥ purāṇāḥ |
viśeṣatañ cāpi hitaṃ khayos tu ||
sukaṣṭam etat khaluśaṃkhasaṃjñāṃ
maharṣayo vedavidaḥ purāṇāḥ |
vyādhim vada¦nty
udgatamṛtyukalpaṃ
bhiṣak sahasrair api durnnivāram iti || ||
bhiṣak sahasrair api durnnivāram iti || ||
śālākye śirogatarogavijñānīyaṃ trayoviṃśatimo 'dhyāyaḥ || ||
athātaḥ śirogatarogapratiṣedham
adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vātavyādhividhi kuryāt cchirorogenilātmake
|
payo 'nupānaṃ seveta ghṛtan tailam athāpi vā ||
payo 'nupānaṃ seveta ghṛtan tailam athāpi vā ||
mudgān māṣān kulatthāñś ca khāded vā
niśi kevalāṃ |
kaṭūṣṇān samasarppiṣkān uṣṇañ cānupivet payaḥ ||
kaṭūṣṇān samasarppiṣkān uṣṇañ cānupivet payaḥ ||
pived vā payasā tailaṃ tatkālam vāpi mānavaḥ |
vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiś ca sukhoṣṇair llepayec chiraḥ ||
vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiś ca sukhoṣṇair llepayec chiraḥ ||
sninnair vvā matsyāpiśitaiḥ kṛśarair
vvā sasaindhavaiḥ |
candanotpala¦kuṣṭhair vā
snigdhairmmārgadhivāyutaiḥ ||
sninnasyanasya tailasyāt kulīrarasasādhitaṃ |
sninnasyanasya tailasyāt kulīrarasasādhitaṃ |
varuṇādau gaṇe¦ kṣuṇṇe
kṣīramardhodakaṃ pacet ||
kṣīrāvaliṣṭan tacchītasmathitvāsāramudvaret |
kṣīrāvaliṣṭan tacchītasmathitvāsāramudvaret |
tad vā madhurakaiḥ siddhaṃ nasyataḥ pūjitaṃ
haviḥ ||
asmin vipakvaṃ kṣīre ca peyaṃ sarppiḥ saśarkkaraṃ |
asmin vipakvaṃ kṣīre ca peyaṃ sarppiḥ saśarkkaraṃ |
dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ snaihikaṃ yojayed
bhiṣal ||
pānābhyañjananasyeṣu vastikarmmaṇi secane |
pānābhyañjananasyeṣu vastikarmmaṇi secane |
trivṛttaṃ cātra peyaṃ syād valātailam athāpi
vā ||
bhojayec ca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhir vvā susaṃskṛtaiḥ |
bhojayec ca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhir vvā susaṃskṛtaiḥ |
pittaraktasamutthānaṃ śirorogaṃ nidhācayet ||
śiraḥ pralayaiḥ saghṛtaiḥ pariṣekaiś ca śītalaiḥ |
śiraḥ pralayaiḥ saghṛtaiḥ pariṣekaiś ca śītalaiḥ |
kṣīrekṣurasadhānyāmlamastukṣaudrasitāyutaiḥ ||
nalavaṃjulavāla candano śīrapadmakaiḥ |
nalavaṃjulavāla candano śīrapadmakaiḥ |
śaṃkhagairkakalhāra mustāmbhoruhasaṃyutaiḥ ||
śiraḥ pralepaiḥ saghṛtaiḥ sarvva vā oayasāyutaiḥ ||
śiraḥ pralepaiḥ saghṛtaiḥ sarvva vā oayasāyutaiḥ ||
mukhālepaiś ca
madhurairnnasta karmmādibheṣajaṃ ||
āsthāpanairvvirekaiś ca patthaiś ca snehavastibhiḥ |
āsthāpanairvvirekaiś ca patthaiś ca snehavastibhiḥ |
kṣīrasarppirhitannasyaṃ vasā vā jāṅgalāḥ
śubhāḥ ||
utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpan tathā |
utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpan tathā |
bhojanaṃ jāṅgalarasaiḥ sarppiṣā cānu¦vāsanaṃ ||
madhuraṃ kṣīrasarppiś ca sakṣaudraṃ śarkkarāyutaṃ |
madhuraṃ kṣīrasarppiś ca sakṣaudraṃ śarkkarāyutaṃ |
pittaraktasamuddiṣṭaṃ yaccānyad api tad
vidhaṃ ||
kaphotthitaṃ śirorogañjayet kaphavināśanaiḥ ||
kaphotthitaṃ śirorogañjayet kaphavināśanaiḥ ||
śirovirekairvvamanaistīkṣṇairgaṇḍuṣadhāraṇaiḥ ||
madhukasāreṇa śiraḥ
snigdhaṃ cāsya virecayet |
iṅgudasya dhavatvagni meṣaśṛṅgasya vāyunaṃ ||
iṅgudasya dhavatvagni meṣaśṛṅgasya vāyunaṃ ||
ebheva kṛtāvarttidhūmapāne prayojayet |
kaphaghrem vamanañjātra jighre cūrṇṇañjakaṭphalaṃ ||
kaphaghrem vamanañjātra jighre cūrṇṇañjakaṭphalaṃ ||
saralākāṣṭhaśārṅgaṣṭhādevakāṣṭhaiḥ
sarohiṣaiḥ |
kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇair llepayec chiraḥ ||
kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇair llepayec chiraḥ ||
yavaṣaṣṭhikayoś cānnaṃ vyoṣakṣārasamāyutaṃ |
paṭolamudgakaulatthairmmātrāvad bhojayed rasaiḥ ||
paṭolamudgakaulatthairmmātrāvad bhojayed rasaiḥ ||
śirorogatridoṣotthe tridoṣaghno
vidhirhitaḥ |
sarppiḥ pānaviśeṣeṇa purāṇam vā diśanti hi ||
sarppiḥ pānaviśeṣeṇa purāṇam vā diśanti hi ||
kṣayaje kṣayamā¦sādhya kartavyo
vṛṃhaṇo vidhiḥ |
pāne nasye ca sarppiḥ syad vātaghnamadhuraiḥ śritaṃ ||
pāne nasye ca sarppiḥ syad vātaghnamadhuraiḥ śritaṃ ||
kṣayakāsāpahañ cātra sarppiḥ pathyatamaṃ sadā
|
krimibhir bhakṣamāṇasya vakṣaśirasaḥ kriyāṃ ||
krimibhir bhakṣamāṇasya vakṣaśirasaḥ kriyāṃ ||
śoṇitaṃ
nasyato dadyātt ena mūrcchanti jantavaḥ |
mattāśoṇitagandhena samayānti tatastutaḥ ||
mattāśoṇitagandhena samayānti tatastutaḥ ||
teṣāṃ nihrharaṇaṃ kāryaṃ tataḥ śīrṣavirecanaiḥ
|
hrasvaśigrukavījaiś ca kāṃsanīlasamāyutaiḥ ||
hrasvaśigrukavījaiś ca kāṃsanīlasamāyutaiḥ ||
kṛmighnairavapīḍaiś ca mūtrapiṣṭair upācaret |
pūtimatsyaṃ kṛtāṃ dhūmāṃ krimighnāñś ca prayojayet ||
pūtimatsyaṃ kṛtāṃ dhūmāṃ krimighnāñś ca prayojayet ||
bhojanāni krimighnāni pānāni vividhāni ca |
sūryāvarte vidhātavyaṃ nasyakarmmādibheṣajaṃ ||
sūryāvarte vidhātavyaṃ nasyakarmmādibheṣajaṃ ||
tathā bhaved deha vyādhau prptamanyac
ca yad bhavet |
śirīṣamūlakaphalair avapīḍanayor hitaḥ ||
ardvabhedahitaś casyādva cā pippalisaṃyutaṃ |
śārivotpalakuṣṭhāni madhukañ cāmlapeṣitaṃ ||
sarppiḥ kṣaudrayuto lepo dvayor api sukhāvahaḥ |
sarppiḥ kṣaudrayuto lepo dvayor api sukhāvahaḥ |
āhāraś ca vidhātavyo vātapittapraṇāśanaḥ ||
madhuśīrdoṣasaṃyāva haviḥ pūraiś ca
yaḥ kramaḥ |
kṣīrasarppiḥ praśaṃsanti nasyaḥ pānañ ca śaṃkhake ||
kṣīrasarppiḥ praśaṃsanti nasyaḥ pānañ ca śaṃkhake ||
udakānāṃ rasai| snigdhair āhāraś cātra śasyate
|
śatāvarī kṛ¦ṣṇatilāṃ madhukaṃ utpalaṃ ||
śatāvarī kṛ¦ṣṇatilāṃ madhukaṃ utpalaṃ ||
dūrvvāpunarnnavām vāpi lepaṃ sādhvavacārayet |
mahāsugandham athavā pālindīñ cāmlapeṣitāṃ ||
mahāsugandham athavā pālindīñ cāmlapeṣitāṃ ||
śītaṃ śā pi parīṣekāṃ
pradehāñś cāvatāra¦ yet |
sūryāvartāpahaś cāsmin navapīḍaṃ prayojayet ||
sūryāvartāpahaś cāsmin navapīḍaṃ prayojayet ||
kṣayakrimikṛtau hitvā śirorogeṣu vuddhimān |
madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsyabhivirecayet ||
madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsyabhivirecayet ||
paścāt sarṣapatailena tato nasyaḥ
praśasyate |
na cecchāntim vrajanty evaṃ snigdhasvinnan tato bhiṣak ||
na cecchāntim vrajanty evaṃ snigdhasvinnan tato bhiṣak ||
etān upakramet samyak śirāṇāṃ mṛdudāraṇaiḥ ||
ṣaṭsaptatir nnetrarogāḥ viṃśadaṣṭaukarṇṇajāḥ |
ṣaṭsaptatir nnetrarogāḥ viṃśadaṣṭaukarṇṇajāḥ |
ekatriṃśad ghrāṇagatāḥ śirorgā daśaiva tu ||
iti ha vistaraṇaḥ proktāḥ salakṣaṇā cikitsitāḥ |
iti ha vistaraṇaḥ proktāḥ salakṣaṇā cikitsitāḥ |
saṃhitāyām abhihitāḥ pañcaṣaṣṭimukhāmayāḥ ||
yathāsthūlam uttam āṅgagatā gadāḥ |
asmiñ chāstras tu nipatitāḥ saṃkhyārūpacikitsitair iti || 0 ||
yathāsthūlam uttam āṅgagatā gadāḥ |
asmiñ chāstras tu nipatitāḥ saṃkhyārūpacikitsitair iti || 0 ||
nāsārogasya vijñānaṃ nāsārogacikitsitaṃ ||
śirārogaparijñānaṃ śiroroganivāraṇaṃ ||
śirārogaparijñānaṃ śiroroganivāraṇaṃ ||
sampilu na hi
śālākyae¦ caturvviṃśati saṃkheyā |
adhyāyānām purā proktaṃ kāśirājena dhīmatā || ||
adhyāyānām purā proktaṃ kāśirājena dhīmatā || ||
śālākye śirogatarogapratiṣedhaś caturvviṃśatitamo
'dhyāyaḥ || ||