Printed edition: Ācārya 1938: Uttaratantra, adhyāyas 39-24-57
The Suśrutasaṃhitā of Suśruta, with the Nibandhsangraha
Commentary of Śrī Ḍalhaṇācārya|
Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary
of Śrī Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī
Gayadāsāchārya on Nidānasthāna, edited from the begining to the
9th ādhyāya of Cikitsāsthāna by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya
and the rest by Nārāyaṇ Rām Āchārya
Nirṇaya Sāgar Press
| Siglum | A |
|---|
Revision history
| 2026-01-26 | Created this file following Dominik Wujastyk's restructuring of the Uttaratantra xml files. The xml files are now divided according to the internal naming of the sections, Śālākyatantra (adhyāyas 1-26), Kumāratantra (27-38), Kāyacikitsātantra (39-59), Bhūtavidyātantra (60-62), Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66). |
|---|---|
| 2026-02-02 | moved adhyayas 57-59 from this file to 06-ut-vulgate-1938-57-66.txt |
| 2026-02-24 | Fixed alignment problems and updated the trailers |
| 2026-02-25 | Fixed alignment problems |
Text transcription
| A |
[uttaratantram]
ekonacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
yato 'maratvaṃ saṃprāptās tridaśās tridiveśvarāt ||
vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇinām apy ataḥ param ||
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
prakṣīṇabalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt ||
jvaram ādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ ||
tais tair nāmabhir anyeṣāṃ sattvānāṃ parikīrtyate ||
ataḥ sarvavikārāṇām ayaṃ rājā prakīrtitaḥ ||
karmaṇā labhate yasmād devatvaṃ mānusād api ||
tasmāt te devabhāvena sahante mānuṣā jvaram ||
svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā ||
doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca dvandvair āgantur eva ca ||
doṣāḥ prakupitāḥ sveṣu kāleṣu svaiḥ prakopaṇaiḥ ||
duṣṭāḥ svahetubhir doṣāḥ prāpyām āśayam ūṣmaṇā ||
srotasāṃ mārgam āvṛtya mandīkṛtya hutāśanam ||
śarīraṃ samabhivyāpya svakāleṣu jvarāgamam ||
śramāt kṣayād ajīrṇāc ca viṣāt sātmyartuparyayāt ||
abhicārābhiśāpābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā ||
stanyāvataraṇe caiva jvaro doṣaiḥ pravartate ||
vikṣipyamāṇo 'ntaragnir bhavaty āśu bahiś caraḥ ||
bhavaty atyuṣṇagātraś ca jvaritastena cocyate ||
icchādveṣau muhuś cāpi śītavātātapādiṣu ||
apraharṣaś ca śītaṃ ca bhavaty utpatsyati jvare ||
pittānnayanayor dāhaḥ kaphānnannābhinandanam ||
dvayor dvayos tu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ ||
nidrānāśaḥ kṣutaḥ stambho gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca ||
jṛmbhādhmānṃa tathā śūlaṃ bhavaty anilaje jvare ||
kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaś ca jāyate ||
pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca ||
srotorodho rugalpatvaṃ praseko madhurāsyatā ||
pratiśyāyo 'ruciḥ kāsaḥ kaphaje 'kṣṇoś ca śuklatā ||
tṛṣṇā moho madaḥ stambho dāhaḥ śītaṃ hṛdi vyathā ||
rasanā paruṣā kṛṣṇā sandhimūrdhāsthijā rujaḥ ||
pralāpaḥ srotasāṃ pākaḥ kūjanaṃ cetanācyutiḥ ||
sarvaje sarvaliṅgāni viśeṣaṃ cātra me śṛṇu ||
kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjitaḥ ||
śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravāyutaḥ ||
sannipātajvaraṃ kṛcchram asādhyam apare viduḥ ||
saṃnyastagātraṃ saṃnyāsaṃ vidyāt sarvātmake jvare ||
sa gātrastambhaśītābhyāṃ śayanepsuracetanaḥ ||
saṃhṛṣṭaromā srastāṅgo mandasantāpavedanaḥ ||
saptame vidase prāpte daśame dvādaśe 'pi vā ||
dvidoṣocchrāyaliṅgās tu dvandvajās trividhāḥ smṛtāḥ ||
kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo 'rucis tathā ||
staimityaṃ parvaṇaṃ bhedo nidrā gauravam eva ca ||
santāpo madhyavegaś ca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ ||
muhurdāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||
jṛmbhādhmānamadotkampaparvabhedaparikṣayāḥ |
tṛṭpralāpābhitāpāḥ syurjvare mārutapaittike ||
gauravāruciviṣṭambhā vātaśleṣmasamudbhave ||
kāsāṅgasādahṛllāsā bhavanti kaphapaittike ||)
doṣaḥ svalpo 'pi saṃvṛddho dehinām anileritaḥ ||
kaphasthānavibhāgena yathāsaṃkhyaṃ karoti hi ||
tataś cāmāśayaṃ prāpya doṣaḥ kuryājjvaraṃ nṛṇām ||
duścikitsyatamo mandaḥ sukaṣṭo dhātuśoṣakṛt ||
viparyayākhyān kurute viṣamān kṛcchrasādhanān ||
āgantuś canubandho hi prāyaśo viṣamajvare ||
aupatyake madyasamudbhave ca hetuṃ jvare pittakṛtaṃ vadanti ||
mūrcchānubandhā viṣam ajvarā ye prāyeṇa te dvandvasamutthitās tu ||
tayoḥ praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca ||
praśānte kurutas tasmiṃś chītam ante ca tāv api ||
dāhapūrvas tayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyaś ca sa smṛtaḥ ||
rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrtiteṣu tathā purā ||
sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati ||
vege tu samatikrānte gato 'yam iti lakṣyate ||
alpadoṣendhanaḥ kṣīṇaḥ kṣīṇendhana ivānalaḥ ||
dhātum anyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaram ||
medogatas tṛtīye 'hni tv asthimajjagataḥ punaḥ ||
santatyā yo 'visargī syāt santataḥ sa nigadyate ||
anyed yuṣkastvahorātrādekakālaṃ pravartate ||
vātenodīryamāṇāś ca hrīyamāṇāś ca sarvataḥ |
ekadvidoṣā martyānāṃ tasminnevodite 'hani ||
(vātenoddhūyamānas tu yathā pūryeta sāgaraḥ ||
yathā vegāgame velāṃ chādayitvā mahodadheḥ ||
doṣavegodaye tadvad udīryeta jvaro 'sya vai ||
vividhenābhighātena jvaro yaḥ saṃpravartate ||
śyāvāsyatā viṣakṛte dāhātīsārahṛdgrahāḥ ||
oṣadhīgandhaje mūrcchā śiroruk vamathuḥ kṣavaḥ ||
hṛdaye vedanā cāsya gātraṃ ca pariśuṣyati ||
abhicārābhiśāpābhyāṃ mohas tṛṣṇā ca jāyate ||
śramakṣayābhighātebhyo dehināṃ kupito 'nilaḥ ||
rogāṇāṃ tu samutthānād vidāhāgantutas tathā ||
doṣāṇāṃ sa tu liṅgāni kadācin nātivartate ||
rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate ||
pralāpaḥ piṭikā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām ||
ūṣmāntardāhavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare ||
daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā ||
vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare ||
antardāho mahāśvāso marmacchedaś ca majjage |
maraṇaṃ prāpruyāt tatra śukrasthānagate jvare ||
dagdhvendhanaṃ yathā vahnirdhātūn hatvā yathā viṣam ||
vātapittakaphotthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā ||
samastaiḥ sannipātena dhātustham api nirdiśet ||
gambhīras tu jvaro jñeyo hy antardāhena tṛṣṇayā ||
hataprabhendriyaṃ kṣīṇam arocakanipīḍitam ||
hīnamadhyādhikair doṣais trisaptadvādaśāhikaḥ ||
kālo hy eṣa yamaś caiva niyatirmṛtyureva ca ||
iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmedānīṃ pravakṣyate ||
pāyayeta ghṛtaṃ svacchaṃ tataḥ sa labhate sukham ||
mṛdu pracchardanaṃ tadvat kaphajeṣu vidhīyate ||
asnehanīyo 'śodhyaś ca saṃyojyo laṅghanādinā ||
pravyaktarūpeṣu hitam ekāntenāpatarpaṇam ||
ānaddhaḥ stimitair doṣair yāvantaṃ kālam āturaḥ ||
na laṅghayen mārutaje kṣayaje mānase tathā ||
anavasthitadoṣāgner laṅghanaṃ doṣapācanam ||
sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsāsahaṃ laghum ||
balakṣayastṛṣā śoṣastandrānidrābhramaklamāḥ ||
dīpanaṃ kaphavicchedi pittavātānulomanam ||
tad dhi mārdavakṛddoṣasrotasāṃ śītam anyathā ||
pittamadyaviṣottheṣu śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam ||
dīpanī pācanī laghvī jvarārtānāṃ jvarāpahā ||
bahudoṣasya mandāgneḥ saptarātrāt paraṃ jvare ||
tadā taṃ mukhavairasyatṣṇārocakanāśanaiḥ ||
pañcamūlīkaṣāyaṃ tu pācanaṃ pavanajvare ||
pippalyādikaṣāyaṃ tu kaphaje paripācanam ||
pītāmburlaṅghito bhukto 'jīrṇī kṣīṇaḥ pipāsitaḥ ||
sāmadoṣaṃ vijānīyājjvaraṃ pakvamato 'yathā ||) mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca |
pakvaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare deyaṃ tad auṣadham ||
hṛdayodveṣṭanaṃ tandrā lālāsrutir arocakaḥ ||
gurūdaratvamasvedo na paktiḥ śakṛto 'ratiḥ ||
mukhasyāśuddhir aglāniḥ prasaṅgī balavāñ jvaraḥ ||
saptarātrāt paraṃ kecin manyante deyam auṣadham ||
paittike vā jvare deyam alpakālasamutthite ||
cyavamānaṃ jvarotkliṣṭam upekṣeta malaṃ sadā ||
pakvo hy anirhṛto doṣo dehe tiṣṭhan mahātyayam ||
tasmānnirharaṇaṃ kāryaṃ doṣāṇāṃ vamanādibhiḥ ||
virecanaṃ tathā kuryāc chirasaś ca virecanam ||
dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ ||
ruddhamūtrapurīṣāya gude vartiṃ nidhāpayet ||
pāyayeta yavāgūṃ vā mārutādyanulominīm ||
saśeṣadoṣarūkṣasya tasya taṃ sarpiṣā jayet ||
tṛṭchardidāhagharmārtaṃ madyapaṃ lājatarpaṇam ||
upavāsaśramakṛte kṣīṇaṃ(kṣīṇe) vātādhike jvare ||
dāḍimāmalamudgānāṃ yūṣaś cānilapaittike ||
paṭolanimbayūṣas tu pathyaḥ pittakaphātmake ||
sitākṣaudrayutaṃ lājatarpaṇaṃ pāyayeta ca ||
madyanity asya na hitā yavāgūstamupācaret ||
madyaṃ purāṇaṃ mandāgneryavānnopahitaṃ hitam ||
kṛśo 'lpadoṣo dīnaś ca naro jīrṇajvarārditaḥ ||
pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet ||
sarvajvareṣu sulaghu mātrāvadbhojanaṃ hitam ||
jvarito hitam aśnīyād yady apy asyārucir bhavet ||
sa kṣīṇaḥ kṛcchratāṃ yāti yāty asādhyatvam eva ca ||
gurvabhiṣyandyakāle ca jvarī nādyāt kathañ cana ||
saṃtataṃ viṣamaṃ vāpi kṣīṇasya sucirotthitam ||
mudgānmasūrāṃś caṇakān kulatthān samakuṣṭhakān ||
paṭolapatraṃ vārtākaṃ kaṭhillaṃ pāpacailikam ||
patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritānāṃ pradāpayet ||
kālapucchān kuraṅgāṃś ca tathaiva mṛgamātṛkān ||
sārasakrauñcaśikhinaḥ kukkuṭāṃstittirāṃs(tittirīṃ)tathā ||
jvaritānāṃ prakopaṃ tu yadā yāti samīraṇaḥ ||
pariṣekān pradehāṃś ca snehān saṃśodhanāni ca ||
kaṣāyagururūkṣāṇi krodhādīni tathaiva ca ||
tathaiva navadhānyādiṃ varjayec ca samāsataḥ ||
gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yātyamādhyatvam eva ca ||
na seveta jvarotsṛṣṭo yāvan na balavān bhavet ||
pratyāpanno daheddehaṃ śuṣkaṃ vṛkṣamivānalaḥ ||
yāvan na prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatas tathā ||
niṣaṇṇaṃ bhojayet tasmān mūtroccārau ca kārayet ||
śāntajvaro 'pi śodhyaḥ syād anubandhabhayān naraḥ ||
tena saṃdūṣito hy asya punar eva bhavej jvaraḥ ||
śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhim upācaret ||
tatra saṃśamanaṃ kuryād yathādoṣaṃ vidhānavit ||
sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā ||
kṛtaḥ kaṣāyaḥ saguḍo hanyāc chvasanajaṃ jvaram ||
balādarbhaśvadaṃṣṭrāṇāṃ kaṣāyaṃ pādaśeṣitam ||
śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ ||
kṣaudreṇa sitayā cāpi yuktaḥ kvātho 'nilādhike ||
niṣkvāthya saguḍaṃ kvāthaṃ pibedvātakṛte jvare ||
nihanyātsaguḍaḥ pītaḥ sadyo 'nilakṛtaṃ jvaram ||
śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā sotpalaṃ śarkarāyutam ||
śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ ||
svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ śarkarāyutaiḥ ||
śītaṃ madhuyutaṃ toyamākaṇṭhādvā pipāsitam ||
kṣīraiḥ kṣīrikaṣāyaiś ca suśītaiś candanāyutaiḥ ||
padmakaṃ madhukaṃ drākṣāṃ puṇḍarīkamathotpalam ||
nidadhyādapsu cāloḍya niśāparyuṣitaṃ tataḥ ||
jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhni ca dāpayet ||
śarkarādāḍimābhyāṃ vā drākṣākharjūrayos tathā ||
saptacchadaṃ guḍūcīṃ ca nimbaṃ sphūrjakam eva ca ||
kaṭutrikaṃ nāgapuṣpaṃ haridrā kaṭurohiṇī ||
haridrāṃ ciatrakaṃ nimbamuśīrātiviṣe vacām ||
piben maricasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare ||
mustena ca kṛtaḥ kvāthaḥ pīto hanyāt kaphajvaram ||
parūṣakāṇi ca kvāthaḥ kaphajvaravināśanaḥ ||
kaphavātajvaraṃ hanyācchīghraṃ kāle 'vacāritaḥ ||
vacāṃ parpaṭakaṃ mustaṃ bhūtīkamatha kaṭphalam ||
dātavyaṃ(apātavyaṃ) śvāsakāsaghnaṃ śleṣmotseke galagrahe ||
balāpaṭolatriphalāyaṣṭyāhvānāṃ vṛṣasya ca ||
kaṭukāvijayādrākṣāmustaparpaṭakaiḥ kṛtaḥ ||
bhārgīvacāparpaṭakadhānyahiṅgvabhayāghanaiḥ ||
saśarkarāmakṣamātrāṃ kaṭukāmuṣṇavāriṇā ||
kirātatiktamamṛtāṃ drākṣāmāmalakaṃ śaṭīm ||
rāsnā vṛṣo 'tha triphalā rājavṛkṣaphalaiḥ saha ||
sarvadoṣasamutthe tu saṃsṛṣṭān avacārayet ||
vṛś cīvabilvavarṣābhvaḥ payaś codakam eva ca ||
udakāṃśāstrayaḥ kṣīraṃ śiṃśapāsārasaṃyutam ||
haridrā bhadramustaṃ ca triphalā kaṭurohiṇī ||
eṣāṃ kaṣāyaḥ pītas tu sannipātajvaraṃ jayet ||
traiphalo vā sasarpiṣkaḥ kvāthaḥ peyastridoṣaje ||
sukhāmbunā prāgudayātpāyayetākṣasaṃmitam ||
dravyāṇi dīpanīyāni tathā vairecanāni ca ||
jvare tu viṣame kāryamūrdhvaṃ cādhaś ca śodhanam ||
guḍapragāḍhāṃ triphalāṃ pibedvā viṣamārditaḥ ||
prātaḥ prātaḥ sasarpiṣkaṃ rasonam upayojayet ||
madhukasya paṭolasya rohiṇyā mustakasya ca ||
sarpiḥkṣīrasitākṣaudramāgadhīrvā yathābalam ||
pippalīvardhamānaṃ vā pibet kṣīrarasāśanaḥ ||
kolāgnimanthatriphalākvāthe dadhnā ghṛtaṃ pacet ||
pippalyativiṣādrākṣārārivābilvacandanaiḥ ||
trāyamāṇāsthirādhātrīviśvabheṣajacitrakaiḥ ||
jīrṇajvaraśiraḥśūlagulmodarahalīmakān ||
guḍūcītriphalāvāsātrāyamāṇāyavāsakaiḥ ||
drākṣāmāgadhikāmbhodanāgarotpalacandanaiḥ ||
kalaśībṛhatīdrākṣātrāyantīnimbagokṣuraiḥ ||
pakvamutkvathitaiḥ sarpiḥ kalkairebhiḥ samanvitam ||
kṣīradviguṇasaṃyuktaṃ jīrṇajvaramapohati ||
paṭolīparpaṭāriṣṭaguḍūcītriphalāvṛṣaiḥ ||
dārvīśakrayavośīratrāyamāṇākaṇotpalaiḥ ||
siddham āśvapacīkuṣṭhajvaraśukrārjunavraṇān ||
viḍaṅgatriphalāmustamañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ ||
barhiṣṭhakuṣṭharajanīparṇinīsārivādvayaiḥ ||
dvikṣīraṃ vipacet sarpir mālatīkusumaiḥ saha ||
śasyate naṣṭaśukrāṇāṃ vandhyānāṃ garbhadaṃ param ||
etair eva tathā dravyaiḥ sarvagandhaiś ca sādhitam ||
tatkṣīreṇa sahaikadhyaṃ prasādhya kusumairimaiḥ ||
tathā naladapadmānāṃ keśarairdāḍimasya ca ||
kṛtaṃ manuṣyadevāya brāhmaṇairabhimantritam ||
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ valīpalitavarjitaḥ ||
gavyaṃ dadhi ca mūtraṃ ca kṣīraṃ sarpiḥ śakṛdrasaḥ ||
triphalāṃ citrakaṃ mustaṃ haridrātiviṣe vacām ||
pañcagavyam idaṃ pānād viṣamajvaranāśanam ||
balayātha paraṃ pācyaṃ guḍūcyā tadvad eva tu ||
etenaiva tu kalpena ghṛtaṃ pañcāvikaṃ pacet |
pañcājaṃ pañcamahiṣaṃ caturuṣṭram athāpi ca ||
śatāvarīsaptaparṇaguḍūcīrajanīdvayaiḥ ||
kirātatiktakavacāviśālāpadmakotpalaiḥ ||
durālabhāparpaṭakatrāyamāṇāṭarūṣakaiḥ ||
dhātrīphalarasaiḥ samyag dviguṇaiḥ sādhitaṃ haviḥ ||
pāṇḍuplīhāgnisādibhya etad eva paraṃ hitam ||
durālabhāparpaṭakatrāyamāṇāḥ palonmitāḥ ||
tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet ||
sapippalīkais tatsiddhaṃ cakṣuṣyaṃ śuklayor hitam ||
raktkapittakaphasvedakledapūyopaśoṣaṇam ||
kṣatakṣīṇe kṣaye śvāse hṛdroge caitadiṣyate ||
ṣaḍguṇena ca takreṇa siddhaṃ tailaṃ jvarāntakṛt ||
śirīṣakhadirāsphoṭāmṛtavallyāṭarūṣakaiḥ ||
sādhitaṃ tailamabhyaṅgādāśu jīrṇajvarāpaham ||
trāsayed āgame cainaṃ tad ahar bhojayen na ca ||
madyaṃ tīkṣṇaṃ pāyayeta ghṛtaṃ vā jvaranāśanam ||
nirūhayed vā matimān susvinnaṃ tad ahari naram ||
nimbapatraṃ madhuyutaṃ dhūpanaṃ tasya dāpayet ||
pippalī saindhavaṃ tailaṃ nepālī cekṣaṇāñjanam ||
kalpoktaṃ cājitaṃ sarpiḥ sevyamānaṃ jvaraṃ jayet ||
jayed bhūtābhiṣaṅgotthaṃ vijñānādyaiś ca mānasam ||
abhiśāpābhicārotthau jvarau homādinā jayet ||
abhighātajvare kuryāt kriyāmuṣṇavivarjitām ||
auṣadhīgandhaviṣajau viṣapittaprasādhanaiḥ ||
nimbadārukaṣāyaṃ vā hitaṃ saumanasaṃ yathā ||
saṃpūjayed vijān gāś ca devamīśānamambikām ||
dihyāduṣṇena vargeṇa paraś coṣṇo vidhirhitaḥ ||
dihyāt palāśaiḥ piṣṭair vā surasārjakaśigrujaiḥ ||
pānamāragvadhādeś ca kvathitasya viśeṣataḥ ||
jitvā śītaṃ kramairebhiḥ sukhoṣṇajalasecitam ||
śāyayet kṣāmadehaṃ ca kālaguruvibhūṣitam ||
bhajeyuḥ pramadā gātraiḥ śītadainyāpahāḥ śubhāḥ ||
sphuritabhrūlatābhaṅgalalāṭataṭakampanāḥ ||
kṛśodaryo 'tivistīrṇajaghanodvahanālasāḥ ||
sugandhidhūpitaślakṣṇasrastāṃśukavibhūṣaṇāḥ ||
prahlādaṃ cāsya vijñāya tāḥ strīrapanayet punaḥ ||
bhojayed dhitamannaṃ ca yathā sukhamavāpruyāt ||
madhuphaṇitayuktena nimbapatrāmbhasāpi vā ||
śatadhautaghṛtābhyaktaṃ dihyādvā yavaśaktubhiḥ ||
amlapiṣṭaiḥ suśītaiś ca phenilāpallavais tathā ||
badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya ca ||
yavārdhakuḍavaṃ piṣṭvā mañjiṣṭhārdhapalaṃ tathā ||
etat prahlādanaṃ tailaṃ jvaradāhavināśanam ||
utpalādirgaṇo yas tu piṣṭarvā taiḥ pralepayet ||
teṣāṃ śītakaṣāye vā dāhārtam avagāhayet ||
pariṣicyāmbudhiḥ śītaiḥ pralimpec candanādibhiḥ ||
pelavakṣaumasaṃvītāś candanārdrapayodharāḥ ||
bhajeyus tāḥ stanaiḥ śītaiḥ spṛśantyo 'mburuhaiḥ sukhaiḥ ||
hitaṃ ca bhojayed annaṃ tathāpnoti sukhaṃ mahat ||
nirharet pittam evādau doṣeṣu samavāyiṣu ||
chardimūrcchāpipāsādīn avirodhāji jvarasya ca ||
viśeṣamaparaṃ cātra śṛṇūpadravanāśanam ||
añjanaṃ tintiḍīkaṃ ca naladaṃ patram utpalam ||
dihyād ebhir jvarārtasya madhuśuktayutaiḥ śiraḥ ||
pradeho nāśayatyeṣa jvaritānām upadravān ||
kaphaprasekāsṛkpittahikkāśvāsāṃś ca dāruṇān ||
kāse śvāse ca madhunā sarpiṣā ca sukhī bhavet ||
ebhiḥ pradihyānmūrdhānaṃ tṛḍdāhārtasya dehinaḥ ||
vairasye dhārayet kalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca yathāhitam ||
śūnye mūrdhni hitaṃ nasyaṃ jīvanīyaśṛtaṃ ghṛtam ||
sakṣaudraḥ śarkarāyukto virekas tu praśasyate ||
kaphavātotthayor evaṃ snehābhyaṅgairviśodhayet ||
vātaghnamadhurairyojyā nirūhā vātaje jvare ||
utpalādikaṣāyādyāś(kaṣāyāḍhyāś)candanośīrasaṃyutāḥ ||
āmrādīnāṃ tvacaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ madhukotpale ||
ślakṣṇapiṣṭaṃ tu payasā śarkarāmadhusaṃyutam ||
jvaradāhāpahaṃ teṣu siddhaṃ caivānuvāsanam ||
sakṣaudramūtrā deyāḥ syuḥ kaphajvaravināśanāḥ ||
saṃsarge sannipāte ca saṃsṛṣṭā bastayo hitāḥ ||
vātarogāpahāḥ sarve snehā ye samyag īritāḥ ||
nikhilenopayojyāś ca ta evābhyañjanādiṣu ||
ślaiṣmike kaṭutiktaiś ca saṃsṛṣṭānītareṣu ca ||
pibed ikṣurasaṃ tatra śītaṃ vā śarkarodakam ||
kaphavātotthayor eva svedābhyaṅgau prayojayet ||
tenāntareṇāśayaṃ svaṃ gatā doṣā bhavanti hi ||
tena vyākulacittas tu mriyamāṇa ivehate ||
kṣavathuś cānnakāṅkṣā ca jvaram uktasya lakṣaṇam ||
rogarāṭ roghasaṃghāto jvara ity upadiśyate ||
antako hy eṣa bhūtānāṃ jvara ity upadiśyate ||
catvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiś cāpi bhojanaiḥ ||
śokādduṣṭāmbumadyātipānāt sātmyartuparyayāt ||
nṛṇāṃ bhavaty atīsāro lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate ||
vṛddho 'tīvādhaḥ saratyeṣa yasmādvyādhiṃ ghoraṃ taṃ tvatīsāram āhuḥ ||
kecit prāhurnaikarūpaprakāraṃ naivety evaṃ kāśirājastvavocat ||
hṛnnābhipāyūdarakukṣitodagātrāvasādānilasannirodhāḥ ||
śūlāviṣṭaḥ saktamūtro 'ntrakūjī srastāpānaḥ sannakaṭyūrugaṅghaḥ ||
durgandhyuṣṇaṃ vegavanmāṃsatoyaprakhyaṃ bhinnaṃ svinnadeho 'titīkṣṇam ||
tais tairbhāvaiḥ paktimāvidhya(āviśya)jantoḥ ||
varcomiśraṃ niḥpurīṣaṃ sagandhaṃ nirgandhaṃ vā sāryate tena kṛcchrāt ||
purīṣaṃ bhṛśadurgandhi vicchinnaṃ cāmasaṃjñakam ||
lāghavaṃ ca manuṣyasya tasya pakvaṃ vinirdiśet ||
mañjiṣṭhābhaṃ mastuluṅgopamaṃ vā visraṃ śītaṃ pretagandhyañjanābham ||
hanyādetadyat pratīpaṃ bhavec ca kṣīṇaṃ hanyuś copasargāḥ prabhūtāḥ ||
gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet ||
doṣāṇām eva liṅgāni kadācinnātivartate ||
visūcikānimittas tu cānyo 'jīrṇanimittajaḥ |
viṣārśaḥkṛmisaṃmūto yathāsvaṃ doṣalakṣaṇaḥ ||
ataḥ sarve 'tisārās tu jñeyāḥ pakvāmalakṣaṇaiḥ ||
tataḥ pācanasaṃyukto yavāgvādikramo hitaḥ ||
pippalīsaindhavāmbhobhir laṅghanādyair upācaret ||
haridrādiṃ vacādiṃ vā pibet prātaḥ sa mānavaḥ ||
teṣāṃ doṣā vibaddhāḥ prāgjanayanty āmayānimān ||
śophagulmagrahaṇyarśaḥśūlālasakahṛdgrahān ||
doṣān sannicitān tasya pathyābhiḥ saṃpravartayet ||
tasyādau vamanaṃ kuryāt paś cāllaṅghanapācanam ||
abhayāpippalīkalkaiḥ sukhoṣṇais taṃ virecayet ||
yogāś cātra pravakṣyante tvāmātīsāranāśanāḥ ||
nāgaraṃ dhānyakaṃ mustaṃ vālakaṃ bilvam eva ca ||
abhayātiviṣā hiṅgu vacā sauvarcalaṃ tathā ||
pāṭhā vatsakabījāni harītakyo mahauṣadham ||
siddhārthakā bhadradāru śatāhvā kaṭurohiṇī ||
meṣaśṛṅgī tvagele ca kṛmighnaṃ vṛkṣakāṇi ca ||
aralutvak taindukī ca dāḍimī kauṭajī śamī ||
vacā vatsakabījāni saindhavaṃ kaṭurohiṇī ||
nāgarātiviṣe mustaṃ pippalyo vātsakaṃ phalam ||
prayojyā viṃśatiryogāḥ ślokārdhavihitāstvime ||
niṣkvāthān vā pibedeṣāṃ sukhoṣṇān sādhu sādhitān ||
kṣīrāvaśiṣṭaṃ tatpītaṃ hantyāmaṃ śūlam eva ca ||
paṭolaṃ dīpyakaṃ bilvaṃ vacāpippalināgaram ||
śṛṅgaveraṃ guḍūcīṃ ca pibeduṣṇena vāriṇā ||
citrakaṃ śiṃśapā pāṭhā śārṅgeṣṭā lavaṇāni ca ||
hastidantyatha pippalyaḥ kalkāvakṣasamau smṛtau ||
ete sukhāmbunā yogā deyāḥ paś ca satāṃ matāḥ ||
stokaṃ stokaṃ rujāmac ca saśūlaṃ yo 'tisāryate ||
kṣīranāgaracāṅgarīkoladadhyamlasādhitam ||
dadhnā tailaghṛtaṃ pakvaṃ savyoṣājāticitrakaiḥ ||
nikhilo vidhirukto 'yaṃ vātaśleṣmopaśāntaye ||
yathoktam upavāsānte yavāgūś ca praśasyate ||
śatāvaryāṃ ca saṃsiddhāḥ suśītā madhusaṃyutāḥ ||
mṛdubhir dīpanaistiktairdravyaiḥ syādāmapācanam ||
rasāñjanaṃ haridre dve bījāni kuṭajasya ca ||
etaiḥ ślokārdhanirdiṣṭaiḥ kvāthāḥ syuḥ pittapācanāḥ ||
dārvī durālabhā bilvaṃ vālakaṃ raktacandanam ||
mṛṇālaṃ candanaṃ rodhraṃ nāgaraṃ nīlamutpalam ||
phalatvacaṃ vatsakasya śṛṅgaveraṃ ghanaṃ vacā ||
bilvaśakrayavāmbhodabālakātiviṣākṛtaḥ |
kaṣāyo hantyatīsāraṃ sāmaṃ pittasamudbhavam ||
kṛtaḥ kvātho madhuyutaḥ pittātīsāranāśanaḥ ||
grahaṇyā mārdavājjantos tatra saṃstambhanaṃ hitam ||
śālmalīveṣṭako rodhraṃ vṛkṣadāḍimayostvacau ||
madhukaṃ śṛṅgaveraṃ ca dīrghavṛntatvageva ca ||
uktā ya upayojyāste sakṣaudrāstaṇḍulāmbunā ||
lodhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādīn gaṇānevaṃ prayojayet ||
pibettaṇḍulatoyena sakṣaudramagadaṅkaram ||
payasyā candanaṃ padmā sitāmustābjakeśaram ||
nirāmarūpaṃ śūlārtaṃ laṅghanādyaiś ca karṣitam ||
dārvībilvakaṇādrākṣākaṭukendrayavairghṛtam ||
dadhnā cāmlena saṃpakvaṃ savyoṣājājicitrakam ||
avedanaṃ susaṃpakvaṃ dīptāgneḥ sucirotthitam ||
tvakpiṇḍaṃ dīrghavṛntasya padmakesarasaṃyutam ||
śītaṃ madhuyutaṃ kṛtvā pāyayetodarāmaye ||
tittiriṃ luñcitaṃ samyak niṣkṛṣṭāntraṃ tu pūrayet ||
rasamādāya tasyātha susvinnasya samākṣikam ||
pūrvavat kūlitāt tasmād rasamādāya śītalam ||
ambaṣṭhādimadhuyutaṃ pippalyādisamanvitam ||
sanāgaraiḥ pibet peyāṃ sādhitāmudarāmayī ||
āvāpya piṣṭvā dadhani yavāgūṃ sādhayed dravām ||
saśūlaṃ raktajaṃ ghnanti ete madhusamāyutāḥ ||
atīsāraṃ nihanyuś ca śāliṣaṣṭikayoḥ kaṇāḥ ||
badaryarjunajambvāmraśallakīvetasatvacaḥ ||
etair eva yavāgūṃś ca ṣaḍān yūṣāṃś ca kārayet ||
vibaddhavātaviṭ śūlaparītaḥ sapravāhikaḥ ||
yathāmṛtaṃ yathā kṣīramatīsāreṣu pūjitam ||
doṣaśeṣaṃ harettaddhi tasmāt pathyatamaṃ smṛtam ||
prāk paścād vā purīṣasya saruk saparikartikaḥ ||
dārvītvakpippalīśuṇṭhīlākṣāśakrayavairghṛtam ||
tridoṣam apy atīsāraṃ pītaṃ hanti sudāruṇam ||
jvare dāhe saviṅbandhe mārutādraktapittavat ||
madhurāmlaiḥ śṛtaṃ tailaṃ sarpir vāpy anuvāsanam ||
tasya pittaharāḥ sekāstatsiddhāś cānuvāsanāḥ ||
bhojane ca hitaṃ kṣīraṃ kacchurāmūlasādhitam ||
bhavettasmād dhitaṃ teṣāṃ gude tailāvacāraṇam ||
yūthikā kacchurā śeluḥ śaṇaś cuccūś ca dādhikāḥ ||
balāśvadaṃṣṭrābilvāni pāṭhānāgaradhānyakam ||
tilakalko hitaś cātra maudgo mudgarasas tathā ||
pittaṃ praduṣṭaṃ tasyāśu raktātīsārabhāvahet ||
pibet saśarkarākṣaudramathavāpyabhimathya tat ||
madhukaṃ śarkarāṃ lodhraṃ payasyāmatha sārivām ||
śarkarotpalalodhrāṇi samaṅgā madhukaṃ tilāḥ ||
ājena payasā peyāḥ sarakte madhusaṃyutāḥ ||
sakṣaudratailaṃ prāgeva lihyādāśu hitaṃ hi tat ||
saśūlaṃ raktapittotthaṃ līḍhaṃ hantyudarāmayam ||
taṇḍulāmbuyuto yogaḥ pittaraktotthitaṃ jayet ||
nyagrodhādiṣu kuryāc ca puṭapākān yatheritān ||
rujāyāṃ cāpraśāmyantyāṃ picchāvastirhito bhavet ||
viḍaṅgatriphalākṛṣṇākaṣāyais taṃ virecayet ||
yavāgūrvitareccāsya vātaghnairdīpanaiḥ kṛtāḥ ||
sa pibet phāṇitaṃ śuṇṭhīdadhitailapayoghṛtam ||
svinnāni piṣṭavadvāpi samaṃ bilvaśalāṭubhiḥ ||
śaśamāṃsaṃ sarudhiraṃ samaṅgāṃ saghṛtaṃ dadhi ||
saṃskṛto yamake māṣayavakolarasaḥ śubhaḥ ||
viḍaṃ bilvaśalāṭūni nāgaraṃ cāmlapeṣitam ||
pravāhamāṇasya muhurmalāktaṃ pravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ ||
na śāntimāyāti vilaṅghanairyā yogair udīrṇā yadi pācanair vā ||
ārdraiḥ kuśaiḥ saṃpariveṣṭitāni vṛntānyathārdrāṇi hi śālmalīnām ||
kṣīraṃ śṛtaṃ tailahavirvimiśraṃ kalkena yaṣṭīmadhukasya vāpi ||
dvipañjcamūlīkvathitena śūle pravāhamāṇasya samākṣikeṇa ||
kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ
tailena yuñjyādanuvāsanaṃ ca |
vātaghnavarge lavaṇeṣu caiva tailaṃ ca siddhaṃ hitamannapāne ||
dadhnā sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niś cāraka(niḥsāraka))pīḍitas tu ||
śūlārdito vyoṣavidārigandhāsiddhena dugdhena hitāya bhojyaḥ ||
khādec ca matsyān rasamāpnuyāc ca vātaghnasiddhaṃ saghṛtaṃ satailam ||
medhyasya(medyasya) siddhaṃ tvatha vāpi raktaṃ bastasya dadhnā ghṛtatailayuktam ||
māṣān susiddhān ghṛtamaṇḍayuktān khādec ca dadhnā maricopadaṃśān ||
payomadhughṛtonmiśraṃ madhukotpalasādhitam ||
madhurauṣadhasiddhaṃ ca hitaṃ tasyānuvāsanam ||
sukhāmbupītāḥ śamayanti rogaṃ medhyāṇḍasiddhaṃ saghṛtaṃ payo vā ||
gajāśanākumbhikadāḍimānāṃ rasaiḥ kṛtā tailaghṛte sadadhni ||
jvare caivātisāre ca yavāgūḥ sarvadā hitā ||
jvare caivātisāre ca sarvatrānyatra mārutam ||
dīptāgnerlaghukoṣṭhasya sthitastasyodarāmayaḥ ||
karmadoṣodbhavāś cānye karmajāsteṣv ahetukāḥ ||
śāmyanti doṣasaṃbhūtā doṣasaṃkṣayahetubhiḥ ||
mṛdavo bahudoṣā vā karmadoṣodbhavās tu te ||
duṣyati grahaṇī jantoragnisādanahetubhiḥ ||
bhūyaḥ saṃdūṣito vahnirgrahaṇīmabhidūṣayet ||
yāvan na prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatas tathā ||
pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrtitā ||
tasmāt saṃdūṣite vahnau grahaṇī saṃpraduṣyati ||
sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmam eva vimuñcati ||
grahaṇīrogamāhustamāyurvedavido janāḥ ||
balakṣayo 'ruciḥ kāsaḥ karṇakṣveḍo 'ntrakūjanam ||
parvaruglaulyatṛṭchardijvarārocakadāhavām ||
prasekamukhavairasyatamakārucipīḍitaḥ ||
pittāt sadāhairgurubhiḥ kaphāt tribhyas trilakṣaṇaiḥ ||
hṛtpāṇḍūdaragulmārśaḥplīhāśaṅkhī ca mānavaḥ ||
peyādiṃ vitaret samyag dīpanīyopasaṃbhṛtam ||
pibet prātaḥ surāriṣṭasnehamūtrasukhāmbubhiḥ ||
kṛmigulmodarārśoghnīḥ kriyāś cātrāvacārayet ||
kalkena magadhādeś ca cāṅgerīsvarasena ca ||
ekacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhirmahābalaḥ ||
kriyākṣayakaratvāc ca kṣaya ity ucyate punaḥ ||
tasmāt taṃ rājayakṣmeti kecidāhuḥ punarjanāḥ ||
ekādaśānām ekasmin sānnidhyāt tantrayuktitaḥ ||
eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako hy ataḥ ||
ksayādvegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt ||
kaphapradhānairdoṣairhi ruddheṣu rasavartmasu ||
kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyanti mānavaḥ ||
svarabhedaś ca jāyeta ṣaḍrūpe rājayakṣmaṇi ||
jvaro dāho 'tisāraś ca pittādraktasya cāgamaḥ ||
kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ ||
vraṇoraḥkṣatapīḍābhyāṃ śoṣānanye vadanti hi ||
pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ ||
kampano 'rucimān bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ(naḥ) ||
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ ||
uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaś ca kṣatādvinā ||
vraṇitasya bhavec choṣaḥ sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ ||
karmaṇā cāpy urasyena vakṣo yasya vidāritam |
saṃtaptavakṣāḥ so 'tyarthaṃ dūyanātparitāmyati ||
keṣāṃcidevaṃ śoṣo hi kāraṇairbhedamāgataḥ ||
kṣayā eva hi te jñeyāḥ pratyekaṃ dhātusaṃjñitāḥ ||
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇe bhavati māṃsaparo ririṃsuḥ ||
taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāś ca paśyec chuṣkāṃstarūn pavanadhūmadavārditāṃś ca ||
śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet ||
sthirādivargasiddhena dhṛtenājāvikena ca ||
āsthāpanaṃ tathā kāryaṃ śirasaś ca virecanam ||
bṛṃhaṇīyo vidhistasmai hitaḥ snighdo 'nilāpahaḥ ||
gṛdhrāṃś ca dadyādvividhaiḥ pravādaiḥ sasaindhavān sarṣapatailabhṛṣṭān ||
kharoṣṭranāgāśvatarāśvajāni deyāni māṃsāni sukalpitāni ||
arkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāṃś ca bhakṣyān ||
sarpirmadhubhyāṃ trikaṭu pralihyāc cavyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārtaḥ ||
drākṣāsitāmāgadhikāvalehaḥ sakṣaudratailaḥ kṣayarogaghātī ||
sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ cūrṇaṃ ghṛtakṣaudrayutaṃ pralihyāt ||
tad utthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pibed vāpi payonupānam ||
kṛtsne vṛṣe tatkusumaiś ca siddhaṃ sarpiḥ pibet kṣaudrayutaṃ hitāśī ||
śakṛdrasā gośvagajāvyajānāṃ kvāthā mitāś cāpi tathaiva bhāgaiḥ ||
bhāgān daśautān vipacedvidhijño dattvā trivargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam ||
dve pañcamūlyau varuṇaṃ karañjaṃ bhallātakaṃ bilvapunarnave ca ||
kṛtvā kaṣāyaṃ vipaceddhi tasya ṣaḍbhir hi pātrairghṛtapātramekam ||
etad dhi śoṣaṃ jaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāṃś ca sahānilena ||
drākṣāśvagandhāmagadhāsitābhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ yakṣmavikārahāri ||
viḍaṅgabhallātakacitrakogrākaṭutrikāmbhodasurāṣṭrajāṃś ca ||
triṃśatpalānyatra sitopalāyā dattvā tugākṣīripalāni ṣaṭ ca ||
palaṃ palaṃ prātarataḥ pralihya paścāt pibet kṣīramatandritaś ca ||
yakṣmāṇamāśu vyapahanti caitat pāṇḍvāmayaṃ caiva bhagandaraṃ ca ||
upadravāṃś ca svaravaikṛtādīn jayed yathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram ||
snānādinānāvidhinā jahāti māsādaśeṣaṃ niyamena śoṣam ||
seveta vā māgadhikāvidhānaṃ tathopayogaṃ jatuno 'śmajasya ||
vaidyān dvijātīṃstridaśān gurūś ca vācaś ca puṇyāḥ śṛṇuyādbijebhyaḥ ||
dvicatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
janayanti nṛṇāṃ gulmaṃ sa pañcavidha ucyate ||
cayāpacayavān vṛttaḥ sa gulma iti kīrtitaḥ ||
sa yasmād ātmani cayaṃ gacchaty apsv iva budbudaḥ ||
sa vyastair jāyate doṣaiḥ samastair api cocchritaiḥ ||
sadanaṃ madantā vahner āṭopo 'ntravikūjanam ||
te te vikārāḥ pavanātmakāś ca bhavanti gulme 'nilasaṃbhave tu ||
pittasya liṅgānyakhilāni yāni pittātmake tāni bhavanti gulme ||
kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasaṃbhave tu ||
navaprasūtāhitabhojanā yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau vā ||
paittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpy aparaṃ nibodha ||
taṃ garbhakālātigame caikitsyamasṛgbhavaṃ gulmamuśanti tajjñāḥ ||
upācared yathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ ||
viriktaṃ madhurairyogairnirūhaiḥ samupācaret ||
tīkṣṇairviriktaṃ tad rūpairnirūhaiḥ samupācaret ||
pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ ||
palāśakṣāratoyena siddhaṃ sarpiḥ prayojayet ||
vipakvam ekataḥ śastaṃ vātagulme 'nuvāsanam ||
tailaṃ jāṅgalamajjāna evaṃ gulme kaphotthite ||
śarkarāsaindhavopetaṃ tad dhitaṃ vātagulmine ||
dīpyakagranthikājājīhapuṣādhānyakaiḥ samaiḥ ||
tatpibedvātagulmāgnidaurbalyāṭopaśūlanut ||
puṣkaravyoṣadhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ ||
śūlānāhaharaṃ sarpirdadhnā cānilagulminām ||
hiṅgusauvarcalakṣārarugvṛkṣāmlāmlavetasaiḥ ||
sādhitṃ dādhikaṃ nāma gulmahṛt plīhaśūlajit ||
surāranāladadhyamlamūlakasvarasaiḥ saha ||
hiṅgvamlavetasājājīdīpyakaiś ca samāṃśikaiḥ ||
kāsāpasmāramandāgniplīhaśūlānilāñjayet ||
pañcāḍhakāni vipaced āvāpya dvipalāny atha ||
vātagulmāpahaṃ sarpir etad dīpanam eva ca ||
nyagrodhādigaṇe vāpi gaṇe vāpy utpalādike ||
ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtānyetānyasaṃśayam ||
cūrṇaṃ hiṅgvādikaṃ vāpi ghṛtaṃ vā plīhanāśanam ||
mūtreṇa mahiṣīṇāṃ ca pālikaiś cāvacūrṇitaiḥ ||
sājamodaiś ca daśabhiḥ sāmudrāc ca palairyutam ||
tasya mātrāṃ pibed dadhnā surayā sarpiṣāpi vā ||
gulmān vātavikārāṃś ca kṣāro 'yaṃ hantyasaṃśayam ||
tailena śamayet pīto gulmaṃ pavanasaṃbhavam ||
vṛś cīvamurubūkaṃ(vṛś cīramurubūkaṃ) ca varṣābhūrbṛhatīdvayam ||
māgadhīciktrakakṣaudralipte kumbhe nidhāpayet ||
busoṣitaṃ daśāhaṃ tu jīrṇabhaktaḥ piben naraḥ ||
pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphalāgnikam ||
gulmaplīhāgnisādāṃtā nāśayeyuraśeṣataḥ ||
saśūle sonnate 'spande dāhapākaruganvite ||
gulminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśam ||
vimlāpanābhyañjanāni tathaiva dahanāni ca ||
udaroktāni sarpīṃṣi mūtravartikriyās tathā ||
pibettrivṛnnāgaraṃ vā saguḍāṃ vā harītakīm ||
mūtramadyapayodrākṣārasairvīkṣya balābalam ||
pippalīpippalīmūlacavyacitrakasaindhavaiḥ ||
baddhaviṇmāruto gulmī bhuñjīta payasā yavān ||
tatra viṇmūtrasaṃrodhaḥ kṛcchrocchvāsaḥ sthirāṅgatā ||
romaharṣo 'ruciś chardir bhuktavṛddhir jaḍāṅgatā ||
pathyātrilavaṇaṃ kṣāraṃ hiṅgutumburupauṣkaram ||
vidārītriphalābhīruśṛṅgāṭīguḍaśarkarāḥ ||
ṣaḍgranthātiviṣādārupathyāmaricavṛkṣajān ||
uṣṇāmlakāñjikakṣīratoyaiḥ ślokasamāpanān ||
tathaiva sekāvagāhapradehābhyaṅgabhojanam ||
vamanonmardanasvedalaṅghanakṣapaṇakriyāḥ ||
vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigrahādatibhojanāt ||
pānīyapānāt kṣutkāle virūḍhānāṃ ca sevanāt ||
evaṃvidhānāṃ dravyāṇāmanyeṣāṃ copasevanāt ||
nirucchvāsī bhavettena vedanāpīḍito naraḥ ||
śūlāsaktasya lakṣyante tasmācchūlamihocyate ||
prastabdhagātro bhavati kṛcchreṇocchvasitīva ca ||
etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ vātasamudbhavam ||
śītābhikāmo bhavati śītenaiva praśāmyati ||
śūlenotpīḍyamānasya hṛllāsa upajāyate ||
etacchleṣmasamutthasya śūlasyoktaṃ nidarśanam ||
sannipātasamutthānamasādhyaṃ taṃ vinirdiśet ||
āśukārī hi pavanastasmāt taṃ tvarayā jayet ||
pāyasaiḥ kṛśarāpiṇḍaiḥ snigdhair vā piśitairhitaḥ ||
cirabilvāṅkurān vāpi tailabhṛṣṭāṃs tu bhakṣayet ||
yathālābhaṃ niṣeveta māṃsāni bilaśāyinām ||
sakālalavaṇaṃ peyaṃ śūle vātasamudbhave ||
sasaindhavaḥ samarico vātaśūlavināśanaḥ ||
surasāmaśvamūtrīṃ ca sauvarcalayutān pibet ||
pṛthvīkājājicavikāyavānīvyoṣacitrakāḥ ||
tāni cūrṇāni payasā pibet kāmbalikena vā ||
athavaitāni(athacaitāni) cūrṇāni mātuluṅgarasena vā ||
tāni hiṅgupragāḍhāni saha śarkarayā pibet ||
sā vartirvātikaṃ śūlaṃ kṣipram eva vyapohati ||
bubhukṣāprabhave śūle laghu saṃtarpaṇaṃ hitam ||
vātaśūle samutpanne rūkṣaṃ snigdhena bhojayet ||
vāruṇīṃ ca pibejjantus tathā saṃpadyate sukhī ||
atha pittasamutthasya kriyāṃ vakṣyāmyataḥ param ||
śītalāni ca seveta sarvāṇyuṣṇāni varjayet ||
vāripūrṇāni tānyasya śūlasyopari nikṣipet ||
jāṅgalāni ca māṃsāni bheṣajaṃ pittaśūlinām ||
pālāśaṃ dhānvanaṃ vāpi pibedyūṣaṃ saśarkaram ||
tat pibec charkarāyuktaṃ pittaśūlanivāraṇam ||
vamanaṃ kārayettatra pippalīvāriṇā bhiṣak ||
pippalī śṛṅgaveraṃ ca śleṣmaśūle bhiṣagjitam ||
citrakasya ca niryūhe pibedyūṣaṃ sahārjakam ||
śālaparṇīṃ pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām ||
mahāsahāṃ kṣudrasahāṃ mūlamikṣurakasya ca ||
caturbhāgāvaśeṣaṃ tu yavakṣārayutaṃ pibet ||
prasahya nāśayec chūlaṃ chinnābhram iva mārutaḥ ||
sevyaṃ caitat samānīya bhasma kuryād vicakṣaṇaḥ ||
ruṇaddhi mārutaṃ śleṣmā kukṣipārśvavyavasthitaḥ ||
sūcībhir iva nistodaṃ kṛcchrocchvāsī tadā naraḥ ||
pārśvaśūlaḥ sa vijñeyaḥ kaphānilasamudbhavaḥ ||
saindhavaṃ tumburuṃ pathyāṃ cūrṇaṃ kṛtvā tu pāyayet ||
sarpiḥ plīhodaroktaṃ vā ghṛtaṃ vā hiṅgusaṃyutam ||
eraṇḍatailamathavā madyamas tu payorasaiḥ ||
prakupyati yadā kukṣau vahnimākramya mārutaḥ ||
ucchvasity āmaśakṛtā śūlenāhanyate muhuḥ ||
kukṣiśūla iti khyāto vātādāmasamudbhavaḥ ||
saṃsargapācanaṃ kuryād amlair dīpanasaṃyutaiḥ ||
mātuluṅgasya bījāni tathā śyāmorubūkayoḥ ||
vacā sauvarcalaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ sātiviṣābhayā ||
virecane prayuñjīta jñātvā doṣabalābalam ||
upanāhāḥ snehasekā dhānyāmlapariṣecanam ||
kaphapittāvaruddhas tu māruto rasamūrcchitaḥ ||
sa hṛcchūla iti khyāto rasamārutasaṃbhavaḥ ||
saṃrodhāt kupito vāyuri bastim āvṛtya tiṣṭhati ||
viṇmūtravātasaṃrodhī bastiśūlaḥ sa mārutāt ||
mūtramāvṛtya gṛhṇāti mūtraśūlaḥ sa mārutāt ||
malaṃ ruṇaddhi koṣṭhasthaṃ mandīkṛtya tu pāvakam ||
dakṣiṇaṃ yadi vā vāmaṃ kukṣimādāya jāyate ||
pipāsā vardhate tīvrā bhramo mūrcchā ca jāyate ||
viṭśūlametajjānīyādbhiṣak paramadāruṇam ||
svedanaṃ śamanaṃ caiva nirūhāḥ snehabastayaḥ ||
udāvartaharāś cāsya kriyāḥ sarvāḥ sukhāvahāḥ ||
sthirībhūtaṃ tu tatkoṣṭhe vāyurāvṛtya tiṣṭhati ||
mūrcchādhmānaṃ vidāhaś ca hṛdutkleśo vilambikā ||
avipākād bhavec chūlas tv annadoṣasamudbhavaḥ ||
kṣārāś cūrṇāni guṭikāḥ śasyante śūlanāśanāḥ ||
gulmāvasthāḥ kriyāḥ kāryā yathāvat sarvaśūlinām ||
tricatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiś cāpi(cāti) bhojanaiḥ ||
kurvanti hṛdaye bādhāṃ hṛdrogaṃ taṃ pracakṣate ||
lakṣaṇaṃ tasya vakṣyāmi cikitsitamanantaram ||
nirmathyate dīryate ca sphoṭyate pāṭyate 'pi ca ||
dhūmāyanaṃ ca mūrcchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca ||
mādhuryam api cāsyasya balāsāvatate hṛdi ||
aruciḥ śyāvnetratvaṃ śoṣaś ca kṛmije bhavet ||
kṛmije kṛmijātīnāṃ ślaiṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ ||
dvipañcamūlakvāthena sasnehalavaṇena tu ||
sauvarcalamatho śuṇṭhīmajamodāṃ ca cūrṇitam ||
pāyayeta viśuddhaṃ ca snehenānyatamena vā ||
vātaghnasiddhaṃ tailaṃ ca dadyādbastiṃ pramāṇataḥ ||
pittopasṛṣṭe hṛdaye seveta madhuraiḥ śṛtam ||
tṛptasya ca rasairmukhyairmadhuraiḥ saghṛtairbhiṣak ||
vacānimbakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphātmake ||
phalādimatha mustādiṃ triphalāṃ vā piben naraḥ ||
balātailairvidadhyāc ca bastiṃ bastiviśāradaḥ ||
dadhnā ca palalopetaṃ tryahaṃ paścād virecayet ||
viḍaṅgagāḍhaṃ dhānyāmlaṃ pāyayetāpyanantaram ||
yavānnaṃ vitareccāsya saviḍaṅgamataḥ param ||
catuś catvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
niṣevamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam ||
sarveṣu caiteṣv iha pāṇḍubhāvo yato 'dhiko 'taḥ khalu pāṇḍurogaḥ ||
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatas tasya puraḥsarāṇi ||
vibhāṣyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nibodha vakṣyāmyanupūrvaśastat ||
vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktaṃ tathānyais tadupadravaiś ca ||
pittena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktaṃ tathānyais tadupadravaiś ca ||
kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktaṃ tathānyais tadupadravaiś ca ||
yo hyāmayānte sahasānnamamlamadyādapathyāni ca tasya pittam ||
bhedas tu tasyāḥ khalu kumbhasāhvaḥ śopho mahāṃs tatra ca parvabhedaḥ ||
taṃ vātapittāddharipītanīlaṃ halīmakaṃ nāma vadanti tajjñāḥ ||
śophas tathā kaṇṭhagato 'balatvaṃ mūrcchā klamo hṛdyavapīḍanaṃ ca ||
saṃpādayet kṣaudraghṛtapragāḍhairharītakīcūrṇayutaiḥ prayogaiḥ ||
virecanadravyakṛtaṃ pibedvā yogāṃś ca vairecanidān ghṛtena ||
khāded guḍaṃ vāpy abhayāvipakvamāragvadhādikvathitaṃ pibedvā ||
sarpir madhubhyāṃ vidadhīta vāpi śāstrapradeśābhihitāṃś ca yogān ||
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujaṃ ca manthaṃ pibet kṣaudrayutaṃ hitāśī ||
ādāribimbīṃ sakadambapuṣpīṃ vipācya sarpirvipacet kaṣāye ||
hitaṃ ca yaṣṭīmadhujaṃ kaṣāyaṃ cūrṇaṃ samaṃ vā madhunāvalihyāt ||
pravālamuktāñjanaśaṅkhacūrṇaṃ lihyāttathā kāñcanagairikottham ||
pṛthak palāṃśāni samagrametaccūrṇaṃ hitāśī madhunāvalihyāt ||
mūtrāsuto 'yaṃ madhunāvalehaḥ pāṇḍvāmayaṃ hantyacireṇa ghoram ||
takrānupāno vaṭakaḥ prayuktaḥ kṣiṇoti ghorānapi pāṇḍurogān ||
mūrvāharidrāmalakaṃ ca lihyāt sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre ||
sukhāmbunā vā lavaṇena tulyaṃ śigroḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyam ||
śālādikaṃ cāpy atha sāracūrṇaṃ dhātrīphalaṃ vā madhunāvalihyāt ||
cūrṇāni kṛtvā guḍaśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śume ca ||
jātaṃ ca lehyaṃ matimān viditvā nidhāpayenmokṣakaje samudge ||
saśarkarā kāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||
dhātuṃ nadījaṃ jatu śailajaṃ vā kumbhāhvaye mūtrayutaṃ pibedvā ||
dagdhvākṣakāṣṭhairmalamāyasaṃ vā gomūtranirvāpitamaṣṭavārān ||
sindhūdbhavaṃ vāgnisamaṃ ca kṛtvā kṣiptvā ca mūtre sakṛdeva taptam ||
ekīkṛtaṃ gojalapiṣṭametadaikadhyamāvāpya pacedukhāyām ||
takraudanāśī vijayeta rogaṃ pāṇḍuṃ tathā dīpayate 'nalaṃ ca ||
gauḍānariṣṭān madhuśarkarāś ca mūtrāsavān kṣārakṛtāṃs tathaiva ||
seveta śophābhihitāṃś ca yogān pāṇḍvāmayī śāliyavāṃś ca nityam ||
tathāvipākasvaramedasādān jayed yathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram ||
gude ca śephasyatha muṣkaśūnaṃ pratāmyamānaṃ ca visaṃjñakalpam ||
pañcacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
kaṭvamlalabaṇakṣāratīkṣṇoṣṇātividāhinaḥ ||
vidagdhaṃ svaguṇaiḥ pittaṃ vidahatyāśu śoṇitam ||
āmāśayād vrajed ūrdhvam adhaḥ pakvāśayād vrajet ||
bāhyāsṛglakṣaṇais tasya saṅkhyā doṣocchritīr viduḥ ||
tṛṣṇā kaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca davanaṃ pūtiniṣṭhīvanaṃ ca dveṣo bhakte 'vipāko viratir api rate raktapittopasargāḥ ||
yat kṛṣṇaṃ yac ca nīlaṃ bhṛśam atikuṇapaṃ yatra coktā vikārās tad varjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yac ca tulyaṃ vibhāti ||
tat pāṇḍugrahaṇīkuṣṭhaplīhagulmajvarāvaham ||
jayed anyatarad vāpi kṣīṇasya śamanair asṛk ||
akṣīṇabalamāṃsāgneḥ kartavyamapatarpaṇam ||
rasayūṣau pradātavyau surabhis nehasaṃskṛtau |
tarpaṇaṃ pācanaṃ lehān sarpīṣi vividhāni ca ||
yaṣṭīmadhukayuktaṃ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitam ||
paṭolaśelūsuniṣaṇṇayūthikāvaṭātimuktāṅkurasinduvārajam ||
rasāś ca pārāvataśaṅkhakūrmajās tathā yavāgvo vihitā ghṛtottarāḥ ||
himāḥ pradehā madhurā gaṇāś ca ye ghṛtāni pathyāni ca raktapittinām ||
bhiṣag vidadhyāc caturaḥ samākṣikān hitāya lehānasṛjaḥ praśāntaye ||
hitaṃ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyāny api tadguṇānyatha ||
prātaḥ srutaṃ kṣaudrayutaṃ pibec choṇitapittavān ||
udumbaraphalaṃ piṣṭvā pibet tad rasam eva vā ||
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ yaṣṭīmadhukam eva vā ||
karañjabījam evaṃ vā sitākṣaudrayutaṃ pibet ||
sukhoṣṇaṃ lavaṇaṃ bījaṃ kārañjaṃ dadhimastunā ||
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogasattamāḥ ||
atinisrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pibed asṛk |
yakṛd vā bhakṣayed ājamāmaṃ pittasamāyutam ||
sarpiḥ pibet kṣaudrayutaṃ suśītam |
vanaspatīnāṃ svarasaiḥ kṛtaṃ vā
saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pibed vā ||
sthitaṃ niśāṃ tadrudhir āmayaṃ jayet pītaṃ payo vāmbusamaṃ hitāśinaḥ ||
lihet tathā vāstukabījacūrṇaṃ kṣaudrānvitaṃ taṇḍulasāhvayaṃ vā ||
drākṣāṃ sitāṃ tiktakarohiṇīṃ ca himāmbunā vā madhukena yuktām ||
lihyāt tathā śoṇitapittarogī |
gāyatrijambvarjunakovidāraśirīṣarodhrāśanaśālmalīnām ||
sakṣaudramindīvarabhasmavāri karañjabījaṃ madhusarpiṣī ca ||
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pibedvā saśarkaraṃ cekṣurasaṃ himaṃ vā ||
viśeṣataḥ śoṇitapittaroge |
drākṣāghṛtakṣaudrasitāyutena
vidārigandhādivipācitena ||
hitaṃ ghṛtaṃ cāpy anuvāsanārtham |
priyaṅgurodhrāñjanagairikotpalaiḥ
suvarṇakālīyakaraktacandanaiḥ ||
mṛṇālasaugandhikatulyapeṣitaiḥ |
nirūhya cainaṃ payasā samākṣikair
ghṛtaplutaiḥ śītajalāvasecitam ||
ghṛtena yaṣṭīmadhusādhitena ca |
adhovahaṃ śoṇitameṣa nāśayet
tathātisāraṃ rudhirasya dustaram ||
vāmyaś ca rakte vijite balānvitaḥ ||
pravṛttarakteṣu ca pāyujeṣu kuryād vidhānaṃ khalu raktapaittam ||
śastrakarmaṇi raktaṃ ca yasyātīva pravartate ||
liṅgāny ālokya kartavyaṃ cikitsitam anantaram ||
ṣaṭcatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
vegāghātād abhīghātād dhīnasattvasya vā punaḥ ||
niviśante yadā doṣās tadā mūrcchanti mānavāḥ ||
sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi yathāsvaṃ tā vibhāvayet ||
tamo 'bhyupaiti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt ||
moho mūrccheti tāṃ prāhuḥ ṣaḍvidhā sā prakīrtitā ||
ṣaṭsvapyetāsu pittaṃ hi prabhutvenāvatiṣṭhate ||
pṛthivyambhastamorūpaṃ raktagandhaś ca tanmayaḥ ||
dravyasvabhāva ity eke sthitās tu viṣamadyayoḥ ||
ta eva tasmāj jāyeta mohas tābhyāṃ yatheritaḥ ||
gātrāṇi vikṣipan bhūmau jarāṃ yāvan na yāti tat ||
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ ||
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni ||
kharjūrakāśmaryarasaiḥ śṛtāni pānāni sarpīṃṣi ca jīvanāni ||
tathā yavā lohitaśālayaś ca mūrcchāsu pathyāś ca sadā satīnāḥ ||
śītena toyena bisaṃ mṛṇālaṃ kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sitayā ca pathyām ||
mūrcchāṃ prasaktāṃ tu śirovirekairjayed abhīkṣṇaṃ vamanaiś ca tīkṣṇaiḥ ||
drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpalapadmavanti ||
pittajvaraṃ yāni śamaṃ nayanti |
prabhūtadoṣas tamaso 'tirekāt
saṃmūrcchito naiva vibudhyate yaḥ ||
yathā maloṣṭaṃ salile niṣiktaṃ samuddhered āśvavilīnam eva ||
saśarkarair māsam upakrameta viśeṣato jīrṇaghṛtaṃ sa pāyyaḥ ||
sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpaham ||
saptacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
rūkṣamāśukaraṃ caiva vyavāyi ca vikāśi ca ||
viśatyavayavān saukṣmyādvaiśadyātkaphaśukranut ||
harṣadaṃ ca vyavāyitvād vikāśitvād visarpati ||
kecillavaṇavarjyāṃs tu rasānatrādiśanti hi ||
bhavedāyuḥprakarṣāya balāyopacayāya ca ||
vidhivat sevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ ||
kayāgninā hy agnisamaṃ sametya kurute madam ||
nigūḍham api bhāvaṃ svaṃ prakāśīkurute 'vaśaḥ ||
pūrve vīryaratiprītiharṣabhāṣyādivardhanam ||
visaṃjñaḥ paś cime śete naṣṭakarmakriyāguṇaḥ ||
pānaṃ na bādhate 'tyarthaṃ viparītāṃs tu bādhate ||
utpādayet kaṣṭatamān vikārānāpādayec cāpi śarīrabhedam ||
vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi ||
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhān vikārān ||
pānavibhramamugraṃ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam ||
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchāḥ pittātmake vadanalocanapītatā ca ||
ūṣmāṇamaṅgagurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvamaruciṃ malamūtrasaṅgam ||
ādhmānamudgiraṇamamlaraso vidāho 'jīrṇasya pānajanitasya vadanti liṅgam ||
hṛdgātratodavamathujvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphasravaṇamūrdharujo vidāhaḥ ||
hīnottarauṣṭham atiśītam amandadāhaṃ tailaprabhāsyam atipānahataṃ (tailaprabhāsyam apipānahataṃ) vijahyāt ||
hikkājvarau vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahataṃ bhajante ||
madyaṃ tu cukramaricārdrakadīpyakuṣṭhasauvarcalāyutamalaṃ pavanasya śāntyai ||
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ kuryāc chubhāny api ca ṣaḍavapānakāni ||
pittātmake madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitaṃ samadhuśarkaramiṣṭagandham ||
lāvaiṇatittirirasāṃś ca pibedanamlān maudgān sukhāya saghṛtān sasitāṃś ca yūṣān ||
seveta tiktakaṭukāṃś ca rasānudārān yūṣāṃś ca tiktakaṭukopahitān hitāya ||
kuryāc ca sarvamatha sarvabhave vidhānaṃ ddvandvodbhave dvayamavekṣya yathāpradhānam ||
tvaṅgāgapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajājimaricaiś ca kṛtaṃ samāṃśaiḥ ||
hrīverapadmaparipelavasaṃprayuktaiḥ puṣpairvilipya karavīrajalodbhavaiś ca ||
tvakpatracocamaricailabhujaṅgapuṣpaśleṣmātakaprasavavalkaguḍair upetam ||
piṣṭvā pibec ca madhukaṃ kaṭurohiṇīṃ ca drākṣāṃ ca mūlamasakṛt trapuṣībhavaṃ yat ||
kāśmaryadāruviḍadāḍimapippalīṣu drākṣānvitāsu kṛtamambuni pānakaṃ yat ||
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ trivṛtayā ca pibettathaiva ||
vipācya tasyāñjalinā vameddhi madyaṃ pibec cāhni gate tvajīrṇe ||
uṣṇāmbusaindhavayutāstvathavā viḍatvakcavyailahiṅgumagadhāphalamūlaśuṇṭhīḥ ||
tat pānavibhramaharaṃ madhuśarkarāḍhyamāmrātakolarasapānakam eva cāpi ||
śrīparṇiyuktamathavā tu pibedimāni yaṣṭyāhvayotpalahimāmbuvimiśritāni ||
āmrātabhavyakaramardakapitthakolavṛkṣāmlavetraphalajīrakadāḍimāni ||
sūkṣmāmbarasrutahimāṃca sugandhigandhān pānodbhavānnudati saptagadānaśeṣān ||
pānātyayeṣu vikaṭorunitambavatyaḥ pīnonnatastanabharānatamadhyadeśāḥ ||
saṃcūrṇya saṃyojya ca nāgapuṣpairajājikṛṣṇāmaricaiś ca tulyaiḥ ||
drākṣāṃ ca kṛṣṇāmatha keśaraṃ ca kṣīre samāloḍya pibet sukhepsuḥ ||
tad eva tasmai vidhivat pradāpayed viparyaye bhraṃśamavaśyamṛcchati ||
dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva nānyataḥ ||
tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāḥ saṃbhavanti hi ||
srotāṃsi śoṣayeyātāṃ tena tṛṣṇopajāyate ||
piben māgadhikonmiśraṃ tatrāmbho himaśītalam ||
kvāthena bilvayavayoḥ sarvagandhaiś ca peṣitaiḥ ||
rasavanti ca bhojyāni yathāsvam avacārayet ||
tvacaṃ prāptas tu pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ |
dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam ||
tatrādito malayajena hitaḥ pradehaś candrāṃśuhāratuhinodakaśītalena ||
bhinnotpalojjvalahime śayane śayīta patreṣu vā sajalabinduṣu padminīnām ||
kāntairvanāntapavanaiḥ parimṛśyamānaḥ śaktaś caredbhavanakānanadīrghikāsu ||
visrāvitāṃ hṛtamalāṃ navavāripūrṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitāmbum ||
tatrainamamburuhapatrasamaiḥ spṛśantyaḥ śītaiḥ karoruvadanaiḥ kaṭhinaiḥ stanaiś ca ||
dhārāgṛhe pragalitodakadurdinābhe klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau ||
jātyutpalapriyakakeśarapuṇḍarīkapunnāganāgakaravīrakṛtopacāre ||
hemantavindhyahimavanmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇām ||
mlānaṃ pratāntamanasaṃ manaso 'nukūlāḥ pīnastanorujaghanā haricandanāṅgyaḥ ||
tāḥ śaityāc chamayeyuś ca pittapānātyayāntaram ||
sāmānyato viśeṣaṃ tu śṛṇu dāheṣv aśeṣataḥ ||
saṃcūṣyate dahyate ca tāmrābhastāmralocanaḥ ||
taṃ vilaṅghya vidhānena saṃsṛṣṭāhāram ācaret ||
śākhāśrayā yathānyāyaṃ rohiṇīrvyadhayet sirāḥ ||
tṛṣṇānirodhād abdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhatam ||
saṃśuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate ||
pāyayet kāmam ambhaś ca śarkarāḍhyaṃ payo 'pi vā ||
dhātukṣayokto yo dāhas tena mūrcchātṛṣānvitaḥ ||
tenāntardahyate 'tyarthaṃ tṛṣṇāmūrcchāpralāpavān ||
kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet ||
sarva eva ca varjyāḥ syuḥ śītagātreṣu dehiṣu ||
praśāntopadrave cāpi śodhanaṃ prāptam ācaret ||
madyāni hṛdyānyatha gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇām ||
piben surāṃ naiva labheta rogān manonuvighnaṃ ca madaṃ na yāti ||
aṣṭacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ |
punaḥ kāṅkṣati toyaṃ ca taṃ tṛṣṇārditam ādiśet ||
dhātukṣayāllaṅghanasūryatāpāt pittaṃ ca vātaś ca bhṛśaṃ pravṛddhau ||
srotaḥsvapāṃvāhiṣu dūṣiteṣu jāyeta tṛṣṇātibalā tatas tu ||
syāt saptamī bhaktanimittajā tu nibodha liṅgāny anupūrvaśas tu ||
pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsām utpattikāleṣu viśeṣatas tu ||
srotonirodho virasaṃ ca vaktraṃ śītabhir adbhiś ca vivṛddhim eti ||
śītābhikāṅkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpanaṃ ca ||
nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca tayārditaḥ śuṣyati cātimātram ||
kaphātmikāyāṃ gurugātratā ca śākhāsu śophastvavipāka eva |
etāni rūpāṇi bhavanti tasyāṃ tayārditaḥ kāṅkṣati nāti cāmbhaḥ ||
tayābhibhūtasya niśādināni gacchanti duḥkhaṃ pibato 'pi toyam ||
atyarthamākāṅkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātād itikecidāhuḥ ||
tridoṣaliṅgāmasamudbhavā ca hṛcchūlaniṣṭhīvanasādayuktā ||
kṣīṇaṃ vicittaṃ badhiraṃ tṛṣārtaṃ vivarjayennirgatajihvamāśu ||
vilobhanaṃ cātra hitaṃ vidheyaṃ syāddāḍimāmrātakamātuluṅgaiḥ ||
gaṇḍūṣamamlairvirase ca vaktre kuryāc chubhairāmalakasya cūrṇaiḥ ||
jalaṃ sukhoṣṇaṃ śamayet tu tṛṣṇāṃ saśarkaraṃ kṣaudrayutaṃ himaṃ vā ||
pibet sukhoṣṇaṃ manujo 'cireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ ||
pītastṛṣāṃ pittakṛtāṃ nihanti kṣīraṃ śṛtaṃ vāpy atha jīvanīyaiḥ ||
hitaṃ bhavec chardanam eva cātra taptena nimbaprasavodakena ||
paryāgatodumbarajo rasas tu saśarkaratatkvathitodakaṃ vā ||
kaśeruśṛṅgāṭakapadmamocabisekṣusiddhaṃ vāṃ nihanti ||
taduttamaṃ toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ vadanti ||
sasārivādau tṛṇapañcamūle tathotpalādau prathame gaṇe ca ||
rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭ pānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jayed rasānāmasṛjaś ca pānaiḥ ||
āmodbhavāṃ bilvavacāyutais tu jayet kaṣāyairatha dīpanīyaiḥ ||
gurvannajātāṃ vamanairjayec ca kṣayādṛte sarvakṛtāṃ ca tṛṣṇām ||
bhaktoparodhāttṛṣito yavāgūmuṣṇāṃ piben manthamatho himaṃ ca ||
madyodbhavāmardhajalaṃ nihanti madyaṃ tṛṣāṃ yāpi ca madyapasya ||
svaiḥ svaiḥ kaṣāyairvamanāni tāsāṃ tathā jvaroktāni ca pācanāni ||
saṃśodhanaṃ kṣīrarasau ghṛtāni sarvāsu lehānmadhurān himāṃś ca ||
ekonapañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
akāle cātimātraiś ca tathāsātmyaiś ca bhojanaiḥ ||
nāryāś cāpannasattvāyās tathātidrutam aśnataḥ ||
(bībhatsairhetubhiś cānyairdrutamutkleśito balāt ||)
nirucyate chardir iti doṣo vaktrād viniścaran ||
ūrdhvamāgacchati bhṛśaṃ viruddhāhārasevanāt ||
pūrvarūpaṃ mataṃ chardyā yathāsvaṃ ca vibhāvayet ||
śrāntaḥ saghoṣaṃ bahuśaḥ kaṣāyaṃ jīrṇe 'dhikaṃ sānilajā vamis tu ||
sadāhacoṣajvaravaktraśoṣo mūrcchānvitaḥ pittanimittajā sā ||
abhaktaruggauravasādayukto vamedvamī sā kaphakopajā syāt ||
bībhatsajā dauhṛdajāmajā ca sātmyaprakopāt kṛmijā ca yā hi |
sā pañcamī tāṃ ca vibhāvayet tu doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||
kṛmihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā ||
chardiṃ prasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsitum ||
virecanaṃ vā kurvīta yathādoṣocchrayaṃ bhiṣak ||
laghūni pariśuṣkāṇi sātmyānyannāni cācaret ||
hanyāt kṣīraghṛtaṃ pītaṃ chardiṃ pavanasaṃbhavām ||
mudgāmalakayūṣo vā sasarpiṣkaḥ sasaindhavaḥ |
yavāgūṃ madhumiśrāṃ vā pañcamūlīkṛtāṃ pibet ||
sukhoṣṇalavaṇaṃ cātra hitaṃ snehavirecanam ||
kaṣāyāṇyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīm ||
balavatyāṃ praśaṃsanti sarpis tailvakam eva ca ||
pāyayetātha sakṣaudraṃ kaphajāyāṃ cikitsakaḥ ||
tisṛṣv api bhavet pathyaṃ mākṣikeṇa samanvitam ||
laṅghanairvamanaiś cāmāṃ sātmyaiḥ sātmyaprakopajām ||
vitarec ca yathādoṣaṃ śastaṃ vidhimanantaram ||
muhurmuhurnaro līḍhvā chardibhyaḥ pravimucyate(pratimucyate) ||
tarpaṇaṃ vā madhuyutaṃ tisṛṇām api bheṣajam ||
pibed yavāgūm athavā siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ ||
taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā ||
pibet payo 'gnitaptaṃ ca nirvāpya gṛhagodhikām ||
sarpiḥkṣaudrasitopetāṃ māgadhīṃ vā lihet tathā ||
kolāmalakamajjānaṃ lihyādvā trisugandhikam ||
ghreyāṇyupaharec cāpi manoghrāṇasukhāni ca ||
bhojanāni vicitrāṇi kuryāt sarvāsvatandritaḥ ||
pañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
śītapānāsanasthānarajodhūmānilānalaiḥ ||
āmadoṣābhighātastrīkṣayadoṣaprapīḍanaiḥ ||
hikkā śvāsaś ca kāsaś ca nṛṇāṃ samupajāyate ||
sa ghoṣavānāśu hinastyasūn yatastatas tu hikketi bhiṣagbhir ucyate ||
vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkāḥ karoti hi ||
pūrvarūpāṇi hikkānāmāṭopo jaṭharasya ca ||
vāyurannairavastīrṇaḥ kaṭukairardito bhṛśam ||
cireṇa yamalairvegairyā hikkā saṃpravartate ||
vikṛṣṭakālairyā vegairmandaiḥ samabhivartate ||
nābhipravṛttā yā hikkā ghorā gambhīranādinī ||
anekopadravayutā gambhīrā nāma sā smṛtā ||
dehamāyamya vegena ghoṣayatyatitṛṣyataḥ |
mahāhikketi sā jñeyā sarvagātraprakampinī ||
kṣīṇo 'nnadviṭ kāsate yaś ca hikkī tau dvāvantyau varjayed dhikkamānau ||
yaṣṭyāhvaṃ vā mākṣikeṇāvapīḍe pippalyo vā śarkarācūrṇayuktāḥ ||
nārīpayaḥpiṣṭamaśuklacandanaṃ ghṛtaṃ sukhoṣṇaṃ ca sasaindhavaṃ tathā ||
yuñjyāddhūmaṃ śālaniryāsajātaṃ naipālaṃ vā goviṣāṇodbhavaṃ vā ||
kṣaudropetaṃ gairikaṃ kāñcanāhvaṃ lihyādbhasma grāmyasattvāsthijaṃ vā ||
madhvājyāktaṃ barhipatraprasūtamevaṃ bhasmaudumbaraṃ tailvakaṃ vā ||
sarpiḥsnigdhā ghnanti hikkāṃ yavāgvaḥ koṣṇagrāsāḥ pāyaso vā sukhoṣṇaḥ ||
ātṛptervā sevyamānaṃ nihantyād ghrātaṃ hikkāmāśu mūtraṃ tvajāvyoḥ ||
kṣaudraṃ sitāṃ vāraṇakeśaraṃ ca pibedrasenekṣumadhūkajena ||
harītakīṃ koṣṇajalānupānāṃ pibed ghṛtaṃ kṣāramadhūpapannam ||
kolāsthimajjāñjanalājacūrṇaṃ hikkā nihanyānmadhunāvalīḍham ||
kharjūramadhyaṃ māgadhyaḥ kāśīśaṃ dadhināma ca ||
madhudvitīyāḥ kartavyāste hikkāsu vijānatā ||
pibet phalāmlānahimān sasaindhavān snigdhāṃs tathaiva rṣyamṛgadvijodbhavān ||
sadāgatāvūrdhvagate 'nuvāsanaṃ vadanti kecic ca hitāya hikkinām ||
ekapañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
tair eva kāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehinām ||
śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate ||
bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsa eko viśeṣataḥ ||
ānāhaḥ pārśvayoḥ śūlaṃ vairasyaṃ vadanasya ca ||
niṣaṇṇasyaiti śāntiṃ ca sa kṣudra iti saṃjñitaḥ ||
viśeṣāddurdine tāmyec chvāsaḥ sa tamako mataḥ ||
yaḥ śvasity abalo 'nnadviṭ suptas tamakapīḍitaḥ ||
mūrcchājvarābhibhūtasya jñeyaḥ pratamakas tu saḥ ||
sarvaprāṇena vicchinnaṃ śvasyācchinnaṃ tam ādiśet ||
saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvasyāt sa mahān smṛtaḥ |
ūrdhvaprekṣī hataravas tam ūrdhvaśvāsam ādiśet ||
trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca ||
mṛdu rāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśanti hi ||
ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhamabhayāviḍarāmaṭhaiḥ ||
pippalyādipratīvāpaṃ siddhaṃ vā prathame gaṇe ||
hiṃsrāviḍaṅgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ ||
kolamātraiḥ pibettaddhi śvāsakāsau vyapohati ||
kṛtsne vṛṣakaṣāye vā pacet sarpiś caturguṇe ||
śṛṅgīmadhūlikābhārgīśuṇṭhītārkṣyasitāmbudaiḥ ||
ghṛtaprasthaṃ paceddhīmān śītatoye caturguṇe ||
suvahā kālikā bhargī śukākhyā naiculaṃ phalam ||
kolamātrairghṛtaprasthaṃ pacedebhir jaladvikam ||
sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣacitrakaiḥ ||
gopavally udake siddhaṃ syād anyad dviguṇe ghṛtam ||
tālīśatāmalakyugrājīvantīkuṣṭhasaindhavaiḥ ||
pathyā tejovatī yuktaiḥ sarpirjalacaturguṇam ||
vāsāghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ vā ghṛtaṃ cātra hitaṃ bhavet ||
sevyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati ||
eṇādīnāṃ śirobhir vā kaulatthā vā susaṃskṛtāḥ ||
timirasya ca bījāni karkaṭākhyā ca cūrṇitā ||
śvāvinmayūraromāṇi kolā māgadhikākaṇāḥ ||
nṛttakauṇḍakabījāni cūrṇitāni tu kevalam ||
sarpirmadhubhyāṃ te lehyāḥ kāsaśvāsārditairnaraiḥ ||
pibet saṃcūrṇya madhunā dhānāś cāpy atha bhakṣayet ||
tarpaṇaṃ vā pibedeṣāṃ sakṣaudraṃ śvāsapīḍitaḥ ||
taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayec chvāsānaśeṣataḥ ||
lihyāt kṣaudreṇa bhārgīṃ vā sarpirmadhusamāyutām ||
drākṣāṃ harītakīṃ kṛṣṇāṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām ||
haridrāṃ maricaṃ drākṣāṃ guḍaṃ rāsnāṃ kaṇāṃ śaṭīm ||
gavāṃ purīṣasvarasaṃ madhusarpiḥkaṇāyutam ||
pāṇḍurogeṣu śotheṣu ye yogāḥ saṃprakīrtitāḥ ||
bhārgītvak tryūṣaṇaṃ tailaṃ haridrāṃ kaṭurohiṇīm ||
talakoṭasya bījeṣu pacedutkārikāṃ śubhām ||
purāṇasarpiḥ pippalyaḥ kaulatthā jāṅgalā rasāḥ ||
drākṣāmalakabilvāni śastāni śvāsihikkinām ||
āktaṃ lavaṇatailābhyāṃ tairasya grathitaḥ kaphaḥ ||
svinnaṃ jñātvā tataś caiva bhojayitvā rasaudanam ||
manaḥśilādevadāruharidrācchadanāmiṣaiḥ ||
sarpiryavamadhūcchiṣṭaśālaniryāsajaṃ tathā ||
turuṣkaśallakīnāṃ ca gugguloḥ padmakasya ca ||
balīyasi kaphagraste vamanaṃ savirecanam ||
jāṅgalorabhrajairmāṃsairānūpair vā susaṃskṛtaiḥ ||
lihan naraḥ śvāsanipīḍito hi śvāsaṃ jayaty eva balāttryaheṇa ||
rogāstathaite khalu durnivārāḥ śvāsaś ca kāsaś ca vilambikā ca ||
dvipañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
kāsasyāpi ca vijñeyāsta evotpattihetavaḥ ||
vimārgagatvād api bhojanasya vegāvarodhāt kṣavathos tathaiva ||
nireti vaktrāt sahasā sadoṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhir udāhṛtas tu ||
pañcaprakāraḥ kathito bhiṣagbhir vivardhito yakṣmavikārakṛt syāt ||
svaśabdavaiṣamyamarocako 'gnisādaś ca liṅgāni bhavantyamūni ||
prasaktamantaḥkaphamīraṇena kāset tu śuṣkaṃ svarabhedayuktaḥ ||
pittena pītāni vamet kaṭūni kāset sa pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ ||
abhaktaruggauravasādayuktaḥ kāseta nā sāndrakaphaṃ kaphena ||
viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ tamūhuḥ ||
śuṣyan viniṣṭhīvati durbalas tu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyam ||
vṛddhatvamāsādya bhavet tu yo vai yāpyaṃ tamāhurbhiṣajas tu kāsam ||
uṣṇāmbunā hiṅguyutaṃ tu pītvā baddhāsyamapyāśu jahāti kāsam ||
lehaḥ samaiḥ kṣaudrasitāghṛtāktaḥ kāsaṃ nihanyādacirādudīrṇam ||
sarpirmadhubhyāṃ vilihīta kāsī sasaindhavāṃ voṣṇajalena kṛṣṇām ||
drākṣāṃ sitāṃ māgadhikāṃ ca tulyāṃ saśṛṅgaveraṃ madhukaṃ tugāṃ ca ||
dhātrīkaṇāviśvasitopalāś ca saṃcūrṇya maṇḍena pibec ca dadhnaḥ ||
ubhe haridre suradāruśuṇṭhīṃ gāyatrisāraṃ ca pibet samāṃśam ||
bhṛṣṭāni sarpīṃṣyatha bādarāṇi khādet palāśāni sasaindhavāni ||
kṣaudreṇa lihyānmaricāni vāpi bhārgīvacāhiṅgukṛtā ca vartiḥ ||
musteṅgudītvaṅmadhukāhvamāṃsīmanaḥśilālaiś chagalāmbupiṣṭaiḥ ||
pibec ca sīdhuṃ maricānvitaṃ vā tenāśu kāsaṃ jayati prasahya ||
nidigdhikānāgarapippalībhiḥ khādec ca mudgānmadhunā susiddhān ||
ebhir niṣeveta kṛtāṃ ca peyāṃ tanvīṃ suśītāṃ madhunā vimiśrām ||
vidārigandhādikṛtaṃ ghṛtaṃ vā rasena vā vāsakajena pakvam ||
dhūmaṃ pibet snaihikamapramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtam eva cātra ||
pracchardanaṃ kāyaśirovirekās tathaiva dhūmāḥ kavalagrahāś ca ||
kaṭutrikaṃ cāpi vadanti pathyaṃ ghṛtaṃ kṛmighnasvarase vipakvam ||
pāṭhāviḍavyoṣaviḍaṅgasindhutrikaṇṭarāsnāhutabhugbalābhiḥ ||
samyag vipakvaṃ dviguṇena sarpirnidigdhikāyāḥ svarasena caitat ||
vidārigandhotpalasārivādīn niṣkvāthya vargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam ||
prātaḥ pibet pittakṛte ca kāse ratiprasūte kṣataje ca kāse ||
cūrṇaṃ sitākṣaudraghṛtaprāgāḍhaṃ trīn hanti kāsānupayujyamānam ||
kṣaudreṇa kāse kṣataje kṣayotthe pibed ghṛtaṃ cekṣurase vipakvam ||
cūrṇāni godhūmayavodbhavāni kākolivargaś ca kṛtaḥ susūkṣmaḥ ||
cūrṇīkṛtairgranthikacavyajīravyoṣebhakṛṣṇāhapuṣājamodaiḥ ||
dattvā trivṛccūrṇapalāni cāṣṭāvaṣṭau ca tailasya pacedyathāvat ||
anena sarve grahaṇīvikārāḥ saśvāsakāsasvarabhedaśothāḥ ||
strīṇāṃ ca vandhyāmayanāśanaḥ syāt kalyāṇako nāma guḍaḥ pratītaḥ ||
pāṭhāmṛtāgranthikaśaṅkhapuṣpīrāsnāgnyapāmārgabalāyavāsān ||
droṇe jalasyāḍhakasaṃyute ca kvāthe kṛte pūtacaturthabhāge ||
cūrṇaṃ ca tāvan magadhodbhavāyā deyaṃ ca tasmin madhu siddhaśīte ||
tad rājayakṣmagrahaṇīpradoṣaśophāgnimāndyasvarabhedakāsān ||
medhābalotsāham atipradaṃ ca cakāra caitad bhagavān agastyaḥ ||
pacedghṛtaṃ tat tu niṣevyamāṇaṃ hanyāt kṣatotthaṃ kṣayajaṃ ca kāsam || śatāvarīnāgabalāvipakvaṃ ghṛtaṃ vidheyaṃ ca hitāya kāsinām |
tripañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
srotaḥsu te svaravaheṣu gatāḥ pratiṣṭhāṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||
pittena pītavadanākṣipurīṣamūtro brūyād galena paridāhasamanvitena ||
sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpadavyaktatā ca vacasastamasādhyam āhuḥ ||
antargalaṃ svaramalakṣyapadaṃ cireṇa medaś cayādvadati digdhagalauṣṭhatāluḥ ||
medasvinaḥ sarvasamudbhavaś ca svarāmayo yo na sa siddhimeti ||
nasyāvapīḍamukhadhāvanadhūmalehaiḥ saṃpādayec ca vividhaiḥ kavalagrahaiś ca ||
kāsamardakavātārkamārkavasvarase śṛtam ||
yavakṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā ||
sukhodakānupāno vā sasarpiṣko guḍaudanaḥ ||
aśnīyāc ca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasam ||
śatāvarīcūrṇayogaṃ balācūrṇam athāpi vā ||
lihyādvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||
sarvaje kṣayaje cāpi pratyākhyāyācaret kriyām ||
pibet payāṃsi yasyoc cairvadato 'bhihataḥ svaraḥ ||
caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ |
saṃdhāraṇaṃ mūtrapurīṣayoś ca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam ||
prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi ||
upadravāś cāpy apare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ ||
galatālvoṣṭhaśoṣaś ca nistodaḥ śaṅkhayos tathā ||
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike ||
sadhūmaṃ sahasā vahniṃ vamatīva ca mānavaḥ ||
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśiromukhaḥ ||
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo 'kasmādvinivartate ||
liṅgāni caiva sarveṣāṃ pīnasānāṃ ca sarvaje ||
tāmrākṣaś ca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ ||
mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathāṇavaḥ ||
praklidyati punarnāsā puanaś ca pariśuṣyati ||
niḥśvāsocchvāsadaurgandhyaṃ tathā gandhān na vetti ca ||
sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ ||
bādhiryamāndhyamaghrāṇaṃ ghorāṃś ca nayanāmayān |
kāsāgnisādaśophāṃś ca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ ||
svedairvicitrairvamanaiś ca yuktaiḥ kālopapannair avapīḍanaiś ca ||
niṣevyamāṇaṃ payasārdrakaṃ vā saṃpācayed ikṣuvikārayogaiḥ ||
virecanāsthāpanadhūmapānairavekṣya doṣān kavalagrahaiś ca ||
tīkṣṇā virekāḥ śirasaḥ sadhūmā rūkṣaṃ yavānnaṃ vijayā ca sevyā ||
śokaṃ ca madyāni navāni caiva vivarjayet pīnasarogajuṣṭaḥ ||
vilaṅghanaiḥ pācanadīpanīyair upācaret pīnasinaṃ yathāvat ||
upadravāṃś cāpi yathopadeśaṃ svairbheṣajairbhojanasaṃvidhānaiḥ |
jayed viditvā mṛdutāṃ gateṣu prāglakṣaṇeṣūktamathādiśec ca ||
pañcabhir lavaṇaiḥ siddhaṃ prathamena gaṇena ca ||
pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam ||
yujyante kavalāś cātra vireko madhurair api ||
śrīparṇīrajanīmiśraiḥ kṣīre daśaguṇe pacet ||
tailamebhir vipakvaṃ tu nasyamasyopakalpayet ||
vartayaś copayojyāḥ syurdhūmapāne yathāvidhi ||
bheṣajānyupayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajam ||
tailaṃ vipakvaṃ nasyārthe vidadhyāccātra buddhimān ||
sarṣapāḥ pippalīmūlaṃ pippalyaḥ saindhavāgnikau ||
etaiḥ kṛtaṃ kaṣāyaṃ tu kavale saṃprayojayet ||
kṣīramardhajale kvāthyaṃ jāṅgalairmṛgapakṣibhiḥ ||
hime kṣīrāvaśiṣṭe 'smin ghṛtamutpādya yatnataḥ ||
āvāpya vipacedbhūyo daśakṣīraṃ tu tadghṛtam ||
yathāsvaṃ doṣaśamanais tailaṃ kuryāc ca yatnataḥ ||
yāpanārthaṃ kṛmighnāni bheṣajāni ca buddhimān ||
catuḥpañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
avyāyāmadivāsvapnagurvatisnigdhaśītalaiḥ ||
parṇaśākasurāśuktad adhikṣīraguḍekṣubhiḥ ||
svādvamladravapānaiś ca śleṣmā pittaṃ ca kupyati ||
āmapakvāśaye teṣāṃ kaphaviḍjanmanāṃ punaḥ |
dhamanyāṃ raktajānāṃ ca prasavaḥ prāyaśaḥ smṛtaḥ ||
purīṣakapharaktāni tāsāṃ vakṣyāmi vistaram ||
cūravo dvimukhāś caiva jñeyāḥ sapta purīṣajāḥ ||
teṣāmevāpare pucchaiḥ pṛthavaś ca bhavanti hi ||
prasekārucihṛdrogaviḍbhedās tu purīṣajaiḥ ||
pipīlikā dāruṇāś ca kaphakopasamudbhavāḥ ||
rūḍhadhānyāṅkurākārāḥ śuklāste tanavas tathā ||
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāś ca te ||
kuṣṭhajāḥ saparīsarpā jñeyāḥ śoṇitasaṃbhavāḥ ||
raktādhiṣṭhānajān prāyo vikārān janayanti te ||
māṃsamāṣaguḍakṣīradadhitailaiḥ kaphodbhavāḥ ||
dṛśyāstrayodaśādyās tu kṛmīṇāṃ parikīrtitāḥ ||
virecayettīkṣṇatarairyogairāsthāpayec ca tam ||
viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca ||
yuñjyāt kṛmighnairaśanais tataḥ śīghraṃ bhiṣagvaraḥ ||
patrairmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ ||
surasādigaṇe pakvaṃ tailaṃ vā pānamiṣyate ||
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ sneham eva vā ||
viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena tathaiva ca ||
purīṣajān kaphotthāṃś ca hanyādevaṃ kṛmīn bhiṣak ||
viśeṣeṇāñjanairnasyairavapīḍaiś ca sādhayet ||
niṣkvāthena viḍaṅgānāṃ cūrṇaṃ pradhamanaṃ tu tat ||
sakāṃsyanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syātsurasādike ||
dantādānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharogikam ||
surasādiṃ tu sarveṣu sarvathauvopayojayet ||
kulatthakṣārasaṃsṛṣṭaṃ kṣārapānaṃ ca pūjitam ||
samāsato 'mlānmadhurān himāṃś ca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayet tu ||
pañcapañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
na vegān dhārayet prājño vātādīnāṃ jijīviṣuḥ ||
vyāhanyamānair uditair udāvarto nirucyate ||
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ ca cikitsitam ||
apathyabhojanāc cāpi vakṣyate ca tathāparaḥ ||
kāsapratiśyāyagalagrahāṃś ca balāsapittaprasaraṃ ca ghoram ||
āṭopaśūlau parikartanaṃ ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ ||
mūtrasya vege 'bhihate naras tu kṛcchreṇa mūtraṃ kurute 'lpam alpam ||
ānaddhabastiś ca bhavanti tīvrāḥ śūlāś ca śūlair iva bhinnamūrteḥ ||
śrotrānanaghrāṇavilocanotthā bhavanti tīvrāś ca tathā vikārāḥ ||
śirogurutvaṃ nayanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena ||
kaṇṭhāsyapūrṇatvam atīva todaḥ kūjaś ca vāyor uta vā pravṛttiḥ ||
charder vighātena bhavec ca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdham annam ||
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhaved vā te te vikārā vihate tu śukre ||
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhastṛṣṇābhighātāddhṛdaye vyathā ca ||
jṛmbhāṅgamardo 'ṅgaśirokṣijāḍyaṃ nidrābhighātād athavāpi tandrā ||
śakṛdvamantaṃ matimān udāvartinam utsṛjet ||
vāyoḥ kriyā vidhātavyāḥ svamārgapratipattaye ||
āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinne viśiṣyate ||
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tv abhihate pibet ||
dhātrīphalānāṃ svarasaṃ sajalaṃ vā pibet tryaham ||
māṃsopadaṃśaṃ madhu vā pibedvā sīdhu gauḍikam ||
kolapramāṇāni pibedāntarikṣeṇa vāriṇā ||
ervārubījaṃ toyena pibed vā lavaṇīkṛtam ||
yogāṃś ca vitared atra pūrvoktān aśmarībhidaḥ ||
bhūyo vakṣyāmi yogān yān mūtrāghātopaśāntaye ||
aśrumokṣo 'śruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ ||
vartiprayogair athavā kṣavasaktiṃ pravartayet ||
) udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmam ācaret ||
chardyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhir jayet ||
bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ ||
ramayeyuḥ priyā nāryaḥ śukrodāvartinaṃ naram ||
tṛṣṇāghāte piben manthaṃ yavāgūṃ vāpi śītalām ||
nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapyācceṣṭakathā naraḥ ||
yac ca yatra bhavet prāptaṃ tac ca tasmin prayojayet ||
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvartaṃ karoti hi ||
srotāṃsy udāvartayati purīṣaṃ cātivartayet ||
vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ ||
tṛṣṇāhikkāśirorogamanaḥśravaṇavibhramān ||
taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet ||
na cec chāntiṃ vrajaty evam udāvartaḥ sudāruṇaḥ ||
pāyayeta trivṛtpīluyavānīramlapācanaiḥ ||
yogāv etāv udāvartaṃ śūlaṃ cānilajaṃ hataḥ ||
pauṣkarāṇi ca mūlāni toyasyardhāḍhake pacet ||
mūlakaṃ śuṣkam ārdraṃ ca varṣābhūḥ pañcamūlakam ||
tat pīyamānaṃ śāsty ugram udāvartam aśeṣataḥ ||
kṛṣṇāṃ nirdahanīṃ cāpi pibed uṣṇena vāriṇā ||
kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau caiva pibet tulyāni pūrvavat ||
yavaprasthaṃ phalaiḥ sārdhaṃ kaṇṭakāryā jalāḍhake ||
madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikām ||
cūrṇaṃ nikumbhakampillaśyāmekṣvākvagnikodbhavam ||
gavāṃ mūtreṇa tā vartīḥ kārayet tu gudānugāḥ |
sadyaḥ śarmakarāv etau yogāv amṛtasaṃmatau ||
ṣaṭpañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
visūcyalasakau tasmād bhavec cāpi vilambikā ||
yasyājīrṇena sā vaidyair ucyate ti visūcikā ||
mūḍhās tām ajitātmāno labhante kaluṣāśayāḥ ||
vaivarṇyakampau hṛdaye rujaś ca bhavanti tasyāṃ śirasaś ca bhedaḥ ||
niruddho mārutaś cāpi kukṣau viparidhāvati ||
tasyālasakam ācaṣṭe tṛṣṇodgārāv arodhakau ||
vilambikāṃ tāṃ bhṛśaduścikitsyām ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ ||
doṣeṇa yenāvatataṃ svaliṅgais taṃ lakṣayed āmasamudbhavaiś ca ||
kṣāmasvaraḥ sarvavimuktasandhir yāyān naraḥ so 'punar āgamāya ||
pakve tato 'nne tu vilaṅghanaṃ syāt saṃpācanaṃ cāpi virecanaṃ ca ||
āsthāpanaṃ cāpi vadanti pathyaṃ sarvāsu yogānaparān nibodha ||
sukhāmbupītaṃ vinihantyajīrṇaṃ śūlaṃ visūcīmaruciṃ ca sadyaḥ ||
amlena vā saindhavahiṅguyuktau sabījapūrṇau saghṛtau trivargau ||
kalyāṇakaṃ vā lavaṇaṃ pibet tu yad uktam ādāv anilāmayeṣu ||
dantīyuta vā magadhodbhavānāṃ kalkaṃ pibet koṣavatīrasena ||
vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridre mūlaṃ samaṃ cāpy atha mātuluṅgyāḥ ||
suvāmitaṃ sādhuvirecitaṃ vā sulaṅghataṃ vā manujaṃ viditvā ||
āmaṃ śakṛd vā nicitaṃ krameṇa bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena ||
tasmin bhavantyāmasamudbhave tu tṛṣṇāpratiśyāyaśirovidāhāḥ ||
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre śūlo 'tha mūrcchā sa śakṛd vamec ca ||
āmodbhave vāntam upakrameta saṃsargabhaktakramadīpanīyaiḥ ||
visūcikāyāṃ parikīrtitāni dravyāṇi vairecanikāni yāni ||
svinnasya pāyau viniveśya tāś ca cūrṇāni caiṣāṃ pradhamet tu nāḍyā ||
kvāthena tenāśu nirūhayec ca mūtrārdhayuktena samākṣikeṇa ||
eṣv eva tailena ca sādhitena prāptaṃ yadi syād anuvāsayec ca ||
saptapañcāśattamo 'dhyāyaḥ |
nānne rucir bhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātam iha pañcavidhaṃ vadanti || |
hṛddāhacoṣabahutā mukhatiktatā ca mūrcchā satṛḍ bhavati pittakṛte tathaiva ||
sarvātmake pavanapittakaphā bahūni rūpāṇyathāsya hṛdaye samudīrayanti ||
vāte vacāmbuvamanaṃ kṛtavān pibec ca snehaiḥ surābhir athavoṣṇajalena cūrṇam ||
pitte guḍāmbumadhurair vamanaṃ praśastaṃ snehaḥ sasaindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ ||
cūrṇaṃ yad uktam athavānilaje tad eva sarvaiś ca sarvakṛtam evam upakrameta ||
bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiś ca piṣṭair lehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat ||
mūtre 'vije dviradamūtrayute paced vā pāṭhāṃ tugāmativiṣāṃ rajanīṃ ca mukhyām ||
etān na santi caturo lihatas tu lehān gulmāruciśvasanakaṇṭhahṛdāmayāś ca ||
adyādrasāṃś ca vividhān vividhaiḥ prakārair bhuñjīta cāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni ||
trīṇy ūṣaṇāni rajanītriphalāyutāni cūrṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni ||
mustādirājataruvargadaśāṅgasiddhaiḥ kvāthair jayen madhuyutair vividhaiś ca lehaiḥ ||
syādeṣa eva kaphavātahate vidhiś ca śāntiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya ||
artheṣu cāpy apaciteṣu punarbhavāya paurāṇikaiḥ śrutiśatairanumānayettam ||