MS Kathmandu KL 699: Uttaratantra, Kāyacikitsā (adhyāyas 39-24-57)
| https://www.klib.gov.np/ | |
| Kaiser Library | |
| 699 | |
| NCC | [NCC identifier] |
| Siglum | K |
Vulgate ch. 42 = Nepalese MS 39.
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Palm leaf |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Title | [title of commentary] |
| Author | Suśruta |
| Language | |
| Manuscript filiation | N |
History
| Date of production | 0301. M Saṃvat 301 (878 CE). |
|---|---|
| Place of origin | [place of production] |
Editorial conventions
Revision history
| 2021-05-01 | Transcription of of 6.17 |
|---|---|
| 2021-05-26 | Transcription of of 6.43 |
| 2021-05-26 | Transcription of of 6.44 |
| 2021-05-30 | Transcription of of 6.45 |
| 2021-06-17 | Transcription of of 6.41 |
| 2021-06-17 | Transcription of of 6.01 |
| 2021-07-19 | Transcription of of 6.42 |
| 2021-06-17 | Transcription of 6.04 |
| 2021-06-21 | Transcription of 6.15 |
| 2021-08-23 | Transcription of 6.38 |
| 2021-09-15 | Transcription of 6.39 |
| 2021-09-22 | Transcription of 6.47 |
| 2022-01-20 | Transcription of 6.03 |
| 2022-01-20 | Transcription of 6.05 |
| 2022-01-27 | Transcription of 6.07 |
| 2022-01-31 | Transcription of 6.08 |
| 2022-02-16 | Transcription of 6.60 |
| 2022-02-22 | Transcription of 6.09 |
| 2022-02-23 | Transcription of 6.10 |
| 2022-02-27 | Transcription of 6.11 |
| 2022-03-03 | Transcription of 6.18 |
| 2022-03-05 | Transcription of 6.61 |
| 2022-03-05 | Transcription of 6.16 |
| 2022-03-09 | Transcription of 6.30 |
| 2022-03-12 | Transcription of 6.19 |
| 2022-03-24 | Transcription of 6.62 |
| 2022-03-22 | Transcription of 6.25 |
| 2022-03-22 | Transcription of 6.26 |
| 2022-03-24 | Transcription of 6.27 |
| 2022-03-28 | Transcription of 6.28 |
| 2022-04-01 | Transcription of 6.20 |
| 2022-04-04 | Transcription of 6.29 |
| 2022-04-04 | Transcription of 6.63 |
| 2022-04-04 | Transcription of 6.31 |
| 2022-04-19 | Transcription of 6.34 |
| 2022-04-21 | Transcription of 6.35 |
| 2022-04-27 | Transcription of 6.36 |
| 2022-05-26 | Transcription of 6.37 |
| 2022-05-29 | Transcription of 6.64 |
| 2022-06-25 | Transcription of 6.65 |
| 2022-06-29 | Transcription of 6.66 |
| 2022-07-02 | Transcription of 6.46 |
| 2022-07-04 | Transcription of 6.53 |
| 2022-07-06 | Transcription of 6.48 |
| 2022-07-10 | Transcription of 6.49 |
| 2022-07-13 | Transcription of 6.50 |
| 2022-07-15 | Transcription of 6.51 |
| 2022-07-11 | Transcription of 6.63 |
| 2022-07-19 | Transcription of 6.55 (6.53 in K and H) |
| 2022-07-21 | Transcription of 6.54 |
| 2022-07-22 | Transcription of 6.56 (6.54 in K and H) |
| 2022-07-31 | Transcription of 6.57 (6.55 in K and H) |
| 2022-08-02 | Transcription of 6.40 |
| 2022-08-12 | Transcription of 6.58 (6.56 in K and H) |
| 2022-08-31 | Transcription of 6.59 (6.57 in K and H) |
| 2022-11-25 | Transcription of the colophon from f. 209r |
| 2023-07-24 | Correction of 6.65 (6.64 in Nepalese mss) |
| 2023-08-28 | Transcription of 6.39.1-100 from folios 167_v, 168_r, 1689_v, 169_r, 169v. |
| 2024-01-31 | Rechecked 6.39 against |
| 2024-10-25 | Added Zenodo links and corrections in milestone and pb tags |
| 2024-11-27 | Split the uttaratantra files from 31-end into 31-44 and 45-66. Updated all the file and folder names accordingly. |
| 2025-03-31 | Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty. |
| 2025-05-20 | Updated facs in pb tags |
| 2026-01-20 | Restructuring of the Uttaratantra xml files. The xml files are now divided according to the internal naming of the sections, Śālākyatantra (adhyāyas 1-26), Kumāratantra (27-38), Kāyacikitsātantra (39-59), Bhūtavidyātantra (60-62), Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66). |
| 2026-01-26 | Included vulgate 6.38 in the Kāyacikitsā, where it appears in NE |
| 2026-02-02 | Moved 57-59 to kl_699_uttaratantra_57-66.txt |
| 2026-02-24 | Fixed alignment problems and updated the trailers |
| 2026-02-25 | Fixed alignment problems |
Text transcription
| K |
folio 167_v
athāto jvarapratiṣedhaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
atha khalu vatsasuśruta
yenāmṛtam apām madhyād uddhṛtaṃ pūrvajanmani ||
yato maratvaṃ samprāptās tridaśās tridiveśvarāḥ ||
yato maratvaṃ samprāptās tridaśās tridiveśvarāḥ ||
siṣyās tan devam āsīnaṃ prapacchas suśrutādayaḥ |
vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇinām apy ataḥ paraṃ
vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇinām apy ataḥ paraṃ
sāmāsato vyāsataś ca vrūhi no bhiṣajām varaḥ |
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
upadravas tu vraṇinaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ |
prakṣīṇavalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt ||
prakṣīṇavalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt ||
tasmād upadravāṃ kṛtsnān vadasva vadatāṃ varaḥ ||
jvaram ādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ ||
rudradigital-image 168rkopāgnisaṃbhūtas sarvabhūtapratāpanaḥ |
tais tai nāmabhir anyeṣāṃ satvānāṃ parikīrtyate ||
tais tai nāmabhir anyeṣāṃ satvānāṃ parikīrtyate ||
janmādau nidhane caiva bhavatīha na saṃśayaḥ |
ataḥ sarvavikārāṇāṃ jvaro rājā prakīrttitaḥ ||
ataḥ sarvavikārāṇāṃ jvaro rājā prakīrttitaḥ ||
ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu taṃ
svedoparodhas santāpaḥ sarvaṅgagrahaṇan tathā ||
yugapad yatra roge tu jvara ity upadiśyate |
doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca dvaṃdvar āgantur eva ca |
doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca dvaṃdvar āgantur eva ca |
anekakāraṇotpannas smṛtas tv aṣṭavidhau jvaraḥ |
doṣāḥ prakupitā gāḍham apathyāhārasevinaḥ |
doṣāḥ prakupitā gāḍham apathyāhārasevinaḥ |
vyāpyadeham aśeṣeṇa jvaram āpādayanti
ha |
a
pi
mithyā prayuktaiś ca snehādyaiḥ karmabhir nṛṇāṃ ||
vividhād abhighātāc ca rogotthānāt prapākataḥ |
śramāt kṣayād ajīrṇṇāc ca viṣāt sāmarttuprayayāt |
śramāt kṣayād ajīrṇṇāc ca viṣāt sāmarttuprayayāt |
oṣadhīpuṣpagandhāc ca kāyān nakṣatrapīḍayā |.
abhiṣāpābhicārābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā |
abhiṣāpābhicārābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā |
strīṇām avaprajātānāṃ prajātānān tathāhitaiḥ |
stanyāvataraṇai caiva jvarau doṣaiḥ prakupyati ||
stanyāvataraṇai caiva jvarau doṣaiḥ prakupyati ||
tair vegavadbhir vahudhā
samubhrādbhantair vimārgagaiḥ |
vikṣipyamāṇontaragnir bhavaty āśur vahiścaraḥ |
vikṣipyamāṇontaragnir bhavaty āśur vahiścaraḥ |
ruṇaddhi cāpy apāṃ dhātuṃ yasmāt tasmāj jvarāturaḥ |
bhavatyaty uṣṇagātraś ca svidyate na ca sarvaśaḥ |
bhavatyaty uṣṇagātraś ca svidyate na ca sarvaśaḥ |
śramoratrivivarṇṇatvavairasyaṃ nayanaplavaḥ |
icchādveṣau vahuś cāpi śītavātātapādiṣu |
icchādveṣau vahuś cāpi śītavātātapādiṣu |
jṛṃbhoṅgamardo gurutā romaharṣo 'rucis tamaḥ |
apraharṣaś ca śītaś ca bhavaty utpatsyati jvare |
apraharṣaś ca śītaś ca bhavaty utpatsyati jvare |
sāmānyato viśeṣas tu jṛṃbhoty arthaṃ samīraṇāt |
pittān nayanayo dāhaḥ | kaphād aṃnārucis tathā |
pittān nayanayo dāhaḥ | kaphād aṃnārucis tathā |
sarvaliṅgasamāvāyas sarvadoṣaprakopaje |
rupair anyarābhyān tu saṃsṛṣṭadvaṃdvajaṃ viduḥ |
rupair anyarābhyān tu saṃsṛṣṭadvaṃdvajaṃ viduḥ |
vepathur viṣamo vegaḥ kaṇṭhoṣṭhapariśoṣaṇaḥ |
nidrānāśaḥ kṣayastaṃbho gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca ||
nidrānāśaḥ kṣayastaṃbho gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca ||
śiroruggātrarugvakravairasyaṃ gāḍhaviṭkatā |
śūlādhmānajṛṃbhaṇañ ca bhavaty anilaje jvare ||
śūlādhmānajṛṃbhaṇañ ca bhavaty anilaje jvare ||
vegatīkṣau mahādāhā nidrālpaś ca tathā vamī ||
digital-image 168_vkaṇṭhoṣṭhamukhanāsānāṃ svedaḥ pākaś ca jāyate ||
digital-image 168_vkaṇṭhoṣṭhamukhanāsānāṃ svedaḥ pākaś ca jāyate ||
pralāpo vaktrakaṭutā mūrcchā dāho madas tṛṣā |
pītavinmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca ||
pītavinmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca ||
stemityaṃ stimito vega ālasyaṃ madhurāsyatā |
śuklamūtrapurīṣatvaṃ staṃbhas tṛptir athāpi ca ||
śuklamūtrapurīṣatvaṃ staṃbhas tṛptir athāpi ca ||
gauravaṃ śītam utkledo romaharṣotinidratā ||
pratiśyāyo ruciḥ kāsaḥ kaphajekṣṇoś ca śuklatā ||
sarvajaḥ sarvaliṅgas tu viśeṣaṃ cātra me śṛṇu |
nāty uṣṇaśītolpasaṃjño bhrāntapekṣī hatasvaraḥ |
śvasan nipatitiḥ śete pralāpopadravāyutaḥ |
tam abhinyāsam ity āhur hatojasam athāpare |
sannipātajvaraḥ kṛcchram asādhyam apare viduḥ |
sannipātajvaraḥ kṛcchram asādhyam apare viduḥ |
saptame divase prāpte rsadaśame dvādaśe pi vā ||
punar ghorataro bhūtvā praśamaṃ yānti hanti vā |
dvidoṣocchrayaliṅgās tu dvaṃdvajas trividhaḥ smṛtaḥ ||
dvidoṣocchrayaliṅgās tu dvaṃdvajas trividhaḥ smṛtaḥ ||
tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujaḥ |
kaṇṭhasya śoṣo vamathur lomaharṣorucis tamaḥ |
kaṇṭhasya śoṣo vamathur lomaharṣorucis tamaḥ |
parvabhedaś ca jṛṃbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ |
staimityaṃ sarvāṇāṃ bhedo nidrā gaurava eva ca |
staimityaṃ sarvāṇāṃ bhedo nidrā gaurava eva ca |
śirograhaḥ pratiśyāyaḥ śleṣmavātajvarākṛtiḥ |
liptatiktāsyatās taṃdrā mohaḥ kāso rucis tṛṣā ||
muhur dāho muhuḥ śīta śleṣmapittajvarākṛtiḥ |
muhur dāho muhuḥ śīta śleṣmapittajvarākṛtiḥ |
vātādhikātvāt pravadanti tajjñās tṛtīyakaś cāpi caturthakaṃ vā |
santāpapānātyayasaṃbhañca pittādhikatvāt
pravadanti tajjñāḥ |
pralepakañ cāpi valāsakañ ca kaphādhikatvena vadanti
tajjñāḥ |
mutvaktvānuvandhaṃ viṣamajvarā ye prāyena te
dvaṃdvasamutthitās tu ||
mu
tvaksthau śleṣmānilau śītam ādau janayato jvare |
tayoḥ praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca ||
tayoḥ praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca ||
karoty ādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāham iti sthitiḥ |
tasmiṃpraśānte tv itarau śītamante ca kurvataḥ |
tasmiṃpraśānte tv itarau śītamante ca kurvataḥ |
tāvatau dāhaśītādī jvarau saṃsargajau smṛtau |
dāhapūrvatayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyātamo mataḥ |
dāhapūrvatayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyātamo mataḥ |
rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrttiteṣu yathā purā ||
digital-image 169_rsvaṃ kālaṃ viṣamo hy atiprasahyaṃ māruto jvaraṃ |
sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācid vimuñcati |
sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācid vimuñcati |
yasmād gauravavaivarṇya kārśyebhyo na vimucyate
|
vege tu samatikrānte gatoyam iti lakṣyate ||
vege tu samatikrānte gatoyam iti lakṣyate ||
dhātv antarasthau līnatvān na saukṣmyād upabhyate |
alpadoṣendhanan kṣīṇāṃ kṣīṇondhana ivānalaḥ |
alpadoṣendhanan kṣīṇāṃ kṣīṇondhana ivānalaḥ |
doṣolpohitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ |
dhātum anyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaraṃ
dhātum anyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaraṃ
satataᳵ rasaraktasthaṃ sānyaidyuḥ piśitāśritaḥ |
medogadas tṛtīyehni sosthimajjagataḥ punaḥ |
medogadas tṛtīyehni sosthimajjagataḥ punaḥ |
kuryāc caturthakaṃ ghoraṃ antakaṃ rogasaṅkaraṃ ||
saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāham athāpi vā ||
santatyā yovisargī syāt santataḥ sa nigadyate |
santatyā yovisargī syāt santataḥ sa nigadyate |
ahorātre santatako dvau kālāv anuvarttate |
anyed uṣkas tv ahorātram ekakālaṃ pravarttate |
anyed uṣkas tv ahorātram ekakālaṃ pravarttate |
tṛtīyakas tṛtīye hni caturthehni caturthakaḥ |
kecid bhūtābhiṣaṅkotthaṃ vruvate viṣamajvaraḥ
|
vividhenābhighātena jvaro yas tu pravarttate |
yathādoṣaprakopan tu tathā manyeta tajjvaraᳵ|
śyāvāsyatā viṣakṛtetathātīsāra eva ca |
śyāvāsyatā viṣakṛtetathātīsāra eva ca |
abhaktāruc pipāsā ca todaś ca saha mūrcchayā |
oṣadhīgandhaje mūrcchā siroruk kṣavayathus tathā |
oṣadhīgandhaje mūrcchā siroruk kṣavayathus tathā |
kāmaje cittavibhraṃśas taṃdrālasyam abhaktaruk |
bhayāṃ pralāpaḥ śokāc ca bhavet kopāc ca vepathuḥ |
abhiśāpābhicārābhyāṃ mohas tṛṣṇā ca jāyate |
abhiśāpābhicārābhyāṃ mohas tṛṣṇā ca jāyate |
bhūtābhisaṅgād udvegaḥ hāsyarodanakaṃpanaᳵ |
śramakṣayābhighātotthe dehināṃ kupitonilaḥ |
śramakṣayābhighātotthe dehināṃ kupitonilaḥ |
pūrayitvākhilaṃ dehaṃ jvaram āpadayed bhṛśaᳵ |
rogāṇān tu samatthānād vidāhājīrṇṇatas tathā |
rogāṇān tu samatthānād vidāhājīrṇṇatas tathā |
jvaroparaḥ sambhavati tais tair anyaiś ca hetubhiḥ |
tasya rūpāṇi vakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ |
tasya rūpāṇi vakṣyāmi yathāvad anupūrvaśaḥ |
gurutā hṛdayotkleśaḥ sīdanaś chardy
arocakau |
rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate |
rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate |
raktaniṣṭhīvanaṃ dāho śophaś chardanavibhramaḥ |
pralāpaḥ piṭakās tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇāṃ ||
pralāpaḥ piṭakās tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇāṃ ||
digital-image 169vpiṃḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā
sṛṣṭamūtrapurīṣa|tā |
ūṣmāṃtadāhavikṣepau glāni syāt māṃsage jvare ||
ūṣmāṃtadāhavikṣepau glāni syāt māṃsage jvare ||
bhṛśaṃ svedas tṛṣā mūrcchā pralāpaś chardir eva ca |
daurgaṃdhyārocakaglānir medasthe cāsahiṣṇutā |
daurgaṃdhyārocakaglānir medasthe cāsahiṣṇutā |
bhedontrakūjanaṃ śvāso virekaś chardir eva ca
vikṣepaṇañ ca gātrāṇāṃ etad asthigatejvare ||
vikṣepaṇañ ca gātrāṇāṃ etad asthigatejvare ||
tama praveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityam vamis tathā ||
antardāho mahāśvāso marmacchedaś ca majjage ||
maraṇañ cāpnuyān tatra śukrasthānagate paraᳵ ||
antardāho mahāśvāso marmacchedaś ca majjage ||
maraṇañ cāpnuyān tatra śukrasthānagate paraᳵ ||
śephasa stavdhatā mokṣa śukrasya tu viśeṣataḥ |
dagdhetvaṃno yathā vahnir dhātuṃ hatvā yathā viṣaṃ ||
dagdhetvaṃno yathā vahnir dhātuṃ hatvā yathā viṣaṃ ||
kṛtakṛtyo vrajec chāntin dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ |
vātapittakaphotthānāñ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā ||
vātapittakaphotthānāñ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā ||
tathā teṣām bhiṣag vrūyād rasādiṣv api vuddhimāṃ |
samastais saṃnipātasya dhātusthasya virnirdiśeta |
samastais saṃnipātasya dhātusthasya virnirdiśeta |
dvaṃdvajan dvandvajair eva doṣaiś cāpi vadetutaᳵ |
gambhīras tu jvarojñeyā jñeyo hy antardāhena
tṛṣṇayā |
gambhīras tu jvaro
ānaddhatvena cāty arthaṃ śvāsakāsodgavena ca |
hataprabhendriyaṃ kṣāmam arocakanipīḍitaṃ |
hataprabhendriyaṃ kṣāmam arocakanipīḍitaṃ |
gaṃbhīras tīkṣṇavegārttā jvaritaṃ parivarjayet |
hīnamadhyādhikair doṣais trisaptadvādaśāhikāḥ |
hīnamadhyādhikair doṣais trisaptadvādaśāhikāḥ |
jvaravego bhavet tīkṣṇo yathāpūrvaṃ sukhakriyā ||
iti jvarās samākhyātā karmedānīm pravakṣyate |
jvarasya pūrvarūpasya varttamānasya vuddhimān ||
pāyayet sarpir evācchan tatas saṃpadyate sukhaᳵ |
pāyayet sarpir evācchan tatas saṃpadyate sukhaᳵ |
vidhi mārutajeṣv eṣa paittikeṣu virecanaᳵ |
mṛdu pracchardanaṃ dvandvan kaphajeṣu vidhīyate ||
mṛdu pracchardanaṃ dvandvan kaphajeṣu vidhīyate ||
dhūmāgścar iva nānatvaṃ vidyāt prāgruvibhāpayāḥ |
pravyaktarūpeṣu hitam ekāntenāpatarpaṇaᳵ |
pravyaktarūpeṣu hitam ekāntenāpatarpaṇaᳵ |
ānaddhas timitair doṣair yāvantaṅ kālamāturaḥ |
tāvat kālan tu ladhvvannam aśnīyāt
tu viriktavat |
na laṅghayet mārutaje kṣayaje mānase tathā |
na laṅghayet mārutaje kṣayaje mānase tathā |
alaṃghyāś cāpi ye pūrvvam dvivraṇīye prakīrttitāḥ |
anavasthitadoṣāgner langhanaṃ doṣapācanaṃ |
anavasthitadoṣāgner langhanaṃ doṣapācanaṃ |
jvaraghnan dīpanaṅ kāṅkṣārucilāghavakārakaᳵ |
sṛṣṭamārutavidigital-image 180rtmūtrāṃ kṣutpipāsāsahaṃ laghu ||
sṛṣṭamārutavidigital-image 180rtmūtrāṃ kṣutpipāsāsahaṃ laghu ||
prasannātmendriyaṃ kṣāmaṃ naraṃ vidyāt sulaṃghitaᳵ |
valakṣayastṛṣā mūrcchātandrānidrābhramaklamāḥ |
valakṣayastṛṣā mūrcchātandrānidrābhramaklamāḥ |
upadravāś ca śvāsādyās sāṃbhavaṃty atilaṃghanāt |
dīpanaṃ kaphavicchedi varcovātānulomanaṃ |
dīpanaṃ kaphavicchedi varcovātānulomanaṃ |
kaphavātajvarārttānāṃ hitam uṣṇāṃvu tṛṣyataᳵ |
taddhi mārdavakṛd doṣasrotasāṃ śītam anyathā |
taddhi mārdavakṛd doṣasrotasāṃ śītam anyathā |
sevyamānena toyena jvaraḥ śītena vardhate
pittamadyaviṣottheṣu tiktakaiḥ śritaśītalaṃ ||
pittamadyaviṣottheṣu tiktakaiḥ śritaśītalaṃ ||
dīpanī pācanī laghvī jvarārttānāṃ jvarāpahā |
annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtāḥ |
lāṃghanāṃbhoyavāgubhir yadā doṣo na pacyate |
tadā tan mukhavairasya tṛṣṇārocakanāśanaiḥ |
tadā tan mukhavairasya tṛṣṇārocakanāśanaiḥ |
kaṣāyaiḥ pācanair hṛdyair jvaraghnais samupācaret |
pañcamūlīkaṣāyan tu pācanam pavanajvare |
pañcamūlīkaṣāyan tu pācanam pavanajvare |
sakṣaudraṃ paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtaḥ |
pippalyādikaṣāyan tu pācanaṃ kaphaje jvare |
pippalyādikaṣāyan tu pācanaṃ kaphaje jvare |
saṃsṛṣṭadoṣeṣu hitaṃ saṃsṛṣṭam atha pācanaṃ |
mṛdvau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca ||
pakvadoṣaṃ vijānīyā tadā deyaṃ tad auṣadhaṃ |
pakvadoṣaṃ vijānīyā tadā deyaṃ tad auṣadhaṃ |
doṣaprakṛtivaikṛtyād eṣākeṣām pakvalakṣaṇaṃ |
saptarātrāt paraṅ kecit manyante deyam auṣadhaᳵ |
daśarātrāt paraṅ kecid dātavyam iti niścitāḥ |
paittike vā jvare deyam alpakālasamutthite |
paittike vā jvare deyam alpakālasamutthite |
acirajvaritasyāpi deyaṃ syād doṣapākataḥ |
yasya doṣānugāḥ pakvaviśaddhasrotasau malāḥ |
acirajvaritasyāpi tasya dadyād virecanaᳵ |
lālāprasekahṛllāsatamakāśuddharocakāḥ |
tandrālasyāvipākāsya vairasyāṅgurugātratā ||
kṣunnāśo vahumūtratvaṃ stavdhatā valavāṃjvaraḥ |
kṣunnāśo vahumūtratvaṃ stavdhatā valavāṃjvaraḥ |
āmajvarasya liṅgāni na dadyāt tatra bheṣajaṃ
bheṣajaṃ hy āmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaraṃ |
śodhanaṃ śamanīyañ ca karoti viṣamajvaraᳵ |
pakvo hy anirhṛto doṣo dehe tiṣṭham mahātyayaᳵ |
viṣam amvājvaraṅ kuryāt malavyāpadam eva vā |
prākkarma vamadigital-image 180vnañ cāsya kāryam āsthāpanan
tathā |
virecanaṃ tataḥ yasmāc chirasaś ca virecanaṃ
virecanaṃ tataḥ yasmāc chirasaś ca virecanaṃ
kramaśo valine deyaṃ vamanaṃ
śleṣmike jvare |
saruje nilaje kāryaṃ sodāvartte nirūhaṇaṃ ||
pattiprāyavirekaḥ syātkāryaṃ śīrṣavirecanaṃ |
kaṭīpṛṣṭhagrahārttasya dīptāgneranuvāsanaṃ |
kṛśañ caivālpadoṣañ ca śamanīyair upācaret |
kaphābhipaṃne śirasi kāryaṃ śīrṣavirecanaᳵ |
śirogauravaśūlaghnam indriyapratibodhanaṃ |
upavāsair valasthan tu jvare santarpaṇotthite |
klinnā yavāgūṃ mandāgnim pipāsārttañ ca pāyayet |
śramopavāsānilaje hito nityaṃ rasodanaḥ |
mudgayūṣodanaś cāpi deyaḥ kaphasamutthite |
sa eva sitayā yuktaḥ śīta pittajvare hitaḥ |
mudgāmalakayūṣas tu vāttapittātmake jvare |
hrasvamūlakaṣāyas tu vātaśleṣmātmake jvare |
nimvakolakayūṣas tu hitañ pittakaphātmake |
nimvakolakayūṣas tu hitañ pittakaphātmake |
dāhavarmmyarditaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayānvitaᳵ |
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayel lājatrarpaṇaṃ |
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayel lājatrarpaṇaṃ |
kaphapittaparītasya grīṣmesṛkpittaūrdhvage ||
madyanityasya na hitā yavāgūs tam upācaret |
madyanityasya na hitā yavāgūs tam upācaret |
yūṣair amlair anamlair vā jāṅgalair vā rasair hitaṃ |
madyaṃ vā madyasātmyāya sānāhāya pradāpayet |
madyaṃ vā madyasātmyāya sānāhāya pradāpayet |
sa vyoṣam vitare takraṅ kaphārocakapīḍite ||
vaddhapradyutadoṣas tu naro
jīrṇṇajvarānvitaḥ |
pipāsārttas sadāho vā payasā sa sukhī bhavet |
pipāsārttas sadāho vā payasā sa sukhī bhavet |
tad eva tu payaḥ pītan taruṇer hanti māṇavaᳵ |
jvare|| sarvajvareṣu sulaghur mātrāvad bhojanaṃ hitaᳵ |
vegāpāyenyathā taddhi jvaravegābhivardhanaᳵ |
jvarito hitam aśnīyād yady apy asyārucir bhaveta |
jvarito hitam aśnīyād yady apy asyārucir bhaveta |
annakāle hy abhuṃjānaḥ kṣīyate mriyatepi vā |
gurvabhiṣyandikāle ca jvarī nādyāt kathañcanaḥ |
na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā ||
santatam viṣamañ cāpi kṣīṇasya sucirotthitaṃ |
santatam viṣamañ cāpi kṣīṇasya sucirotthitaṃ |
jvare saṃbhojanaṃ pathyaṃ laghubhis samupakramaiḥ |
mudgān masūrāś caṇakāṃ kulatthāṃ samakuṣṭakāṃ ||
mudgān masūrāś caṇakāṃ kulatthāṃ samakuṣṭakāṃ ||
āhārakāle yūṣārthe jvaritāya pradāpayet |
paṭolapatradigital-image 181_rvārttāku kukkūlampāpacelakaṃ |
paṭolapatradigital-image 181_rvārttāku kukkūlampāpacelakaṃ |
karkoṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ bālamūlakaṃ |
patraṅaguḍūcyāḥśakārthe jvaritāya pradāpayeta |
patraṅaguḍūcyāḥśakārthe jvaritāya pradāpayeta |
lāvāṅkapiṃjalāneṇāṃ pṛṣatāṃ kārabhācchasāṃ |
kālapuchāṃ kuraṅgāś ca tathaiva mṛgamātṛkāṃ ||
kālapuchāṃ kuraṅgāś ca tathaiva mṛgamātṛkāṃ ||
māṃsārthe māṃsasātmyāya jvaritāya pradāpayet |
sārasakroñcaśikhinas tathā kukkuṭatittirāḥ |
sārasakroñcaśikhinas tathā kukkuṭatittirāḥ |
gurūṣṇatvānna śasyanta iti kecit vyasthitāḥ |
jvaritānāṃ prakope tu yadā yāti samīraṇaḥ |
jvaritānāṃ prakope tu yadā yāti samīraṇaḥ |
tadā tepi hi śasyante mātrākālopapāditāḥ |
parīṣekā pradehāṃś ca snehāṃ saṃśodhanāni ca |
parīṣekā pradehāṃś ca snehāṃ saṃśodhanāni ca |
divāsvapnaṃ vyavāyañ ca vyāvāyāmaṃ śiśirañjalaṃ
||
sāravanti ca bhojyāni varjayet taruṇajvarī ||
īhādinavadhāny ādī krodhādīś ca vivarjayet |
īhādinavadhāny ādī krodhādīś ca vivarjayet |
śoṣarcchardirmado mūrcchā śophastṛṣṇā hy
arocakaḥ |
prāpnoty upadravān etāṃ pariṣekādisevanāt |
prāpnoty upadravān etāṃ pariṣekādisevanāt |
anavasthitadoṣāgner ebhiḥ sādhukṣito jvaraḥ |
gambhīras tīkṣṇavegatvaṃ yāty amādhyatvam eva vā |
gambhīras tīkṣṇavegatvaṃ yāty amādhyatvam eva vā |
muktasyāpi jvareṇāha durbalasyāhitair jvaraḥ |
pratyāsano dahed dehaṃ śuṣkakakṣam ivānataḥ |
pratyāsano dahed dehaṃ śuṣkakakṣam ivānataḥ |
tasmāt kāryaḥ parīhāro jvaramuktena dehinā |
yāvān na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ prāṇatas tathā |
yāvān na prakṛtisthaḥ syād doṣataḥ prāṇatas tathā |
jvare pramoho bhavati svalpair apy avaceṣṭitaiḥ |
niṣaṇṇam bhojayet tasmāt mūtrocārau ca kārayet ||
niṣaṇṇam bhojayet tasmāt mūtrocārau ca kārayet ||
ārocake gātrasāde vaivarṇāṅgamalādiṣu |
śāntajvare viśodhyaḥ syād anuvandhabhayā naraḥ |
śāntajvare viśodhyaḥ syād anuvandhabhayā naraḥ |
na jātu snapayet prājñaḥ sahasā jvarakarṣitaḥ |
tasya saṃśamito hy asya punar eva bhavej jvaraḥ |
tasya saṃśamito hy asya punar eva bhavej jvaraḥ |
cikitsec ca jvarāṃ sarvān nimittāya viparyayaiḥ |
śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhim upācaret ||
śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhim upācaret ||
ataḥ saṃśamanīyāni kaṣāyāni nivodha me ||
sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā
sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā
pippalīsārivādrākṣāśatapuṣpāhareṇubhiḥ |
kṛtaṅ kaṣāyaṃ saguḍaṅhanyāc chvasanajañ jvaraᳵ |
kṛtaṅ kaṣāyaṃ saguḍaṅhanyāc chvasanajañ jvaraᳵ |
śritaṃ śītakaṣāyam vā guḍūcyāḥ peyam eva ca |
darbhāmvalāṅgokṣarakāmyacenyādāvaśeṣitaṃ |
darbhāmvalāṅgokṣarakāmyacenyādāvaśeṣitaṃ |
śarkarāghṛtasaṃyuktam pived vātajvarāpahaᳵ |
svedālepaḥ ghṛtābhyaṅgonavasthāsu ca yojayet ||
śarkarā madhuro hanti kaṣāyaḥ paittikañ jvaraᳵ |
candano śīraśrīparṇṇīparūṣakamadhūkajaḥ |
pīttam pittajvaraṃ hanyāt sārivādyaṃ saśarkaraᳵ |
hanyāt sayaṣṭīmadhukaṃ tathaivotpalapūrvakaᳵ |
pākyaṃ śītakaṣāyāsodigital-image 181vtpalaṃ śarkarāyutaṃ |
pākyaṃ śītakaṣāyāsodigital-image 181vtpalaṃ śarkarāyutaṃ |
guñḍūcīpadmalodhrāṇāṃ sārivotpalayos tathā |
śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ |
śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ |
drākṣāragvadhayoś
cāpikāśmaryasyāvāthavā punaḥ |
svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ śarkarāyutaiḥ |
svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ śarkarāyutaiḥ |
suśītais samayet tṛṣṇāṃ pravṛddhāṃ dāham eva ca |
vāriśītaṃ madhuyutam ākaṃṭhād vā pipāsitaṃ |
vāriśītaṃ madhuyutam ākaṃṭhād vā pipāsitaṃ |
pāyayed vāmayed vāpi tatas tṛṣṇā praśāmyati |
kṣīraiḥ śītakaṣāyaiś ca suśītaiś caṃdanāyutaiḥ |
kṣīraiḥ śītakaṣāyaiś ca suśītaiś caṃdanāyutaiḥ |
antardāham praśamayed etair anyaiś ca śītalaiḥ |
padmakaṃ madhukaṃ drākṣāṃ puṇḍarīkam athotpalaᳵ |
padmakaṃ madhukaṃ drākṣāṃ puṇḍarīkam athotpalaᳵ |
yavāṃ bhṛṣṭānuśīrāṇi samaṃgākāśmarīphalaṃ |
nidadhyād apsuthāloḍya niśāpayasitan tu tat |
nidadhyād apsuthāloḍya niśāpayasitan tu tat |
kṣaudreṇa yuktam pivato jvaradāhau praśāmyataḥ |
jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhani dāpayet |
jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhani dāpayet |
keśaram mātuluṅgasya ghṛtasaindhavasaṃyutaᳵ |
śarkarādāḍimābhyān tu drākṣādāḍimayos tathā |
śarkarādāḍimābhyān tu drākṣādāḍimayos tathā |
vairasyād dhārayet kalkaṅ gaṇḍūṣañ ca yathāhitaᳵ |
saptacchadaṅguñḍūcīñ ca nimva sphūrjakam eva ca ||
saptacchadaṅguñḍūcīñ ca nimva sphūrjakam eva ca ||
kvāthayitvā pivet kvāthaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvaraᳵ |
trikaṭun nāgapuṣpañca haridre kaṭurohiṇīᳵ |
trikaṭun nāgapuṣpañca haridre kaṭurohiṇīᳵ |
kauṭajañ ca phalaṃ hanyāt sevyamānaṃ kaphajvare |
kaṭukañ citrakaṃ nimvaṃ haridrātiviṣobhayāᳵ |
kaṭukañ citrakaṃ nimvaṃ haridrātiviṣobhayāᳵ |
kuṣṭhamm indrayavām mūrvāpaṭolañ cāpi sādhitaᳵ |
piven maricasaṃyuktaṃ saguḍaṅ kaphaje jvare ||
piven maricasaṃyuktaṃ saguḍaṅ kaphaje jvare ||
rājavṛkṣādivargasya kaṣāyam madhusaṃyutaᳵ |
kaphavātajvaraṃ hanyāc chīghraṃ kāle ca cāritaᳵ |
kaphavātajvaraṃ hanyāc chīghraṃ kāle ca cāritaᳵ |
devadārvyabhayābhārgīvacāparpaṭanāgaraiḥ |
pānyāṃ kaṭphalabhūtīkamustābhāgaissamāsikaiḥ |
pānyāṃ kaṭphalabhūtīkamustābhāgaissamāsikaiḥ |
siddham etaḥkaṣāyāṃ tu hiṅgum ākṣikaṃ saṃyutaṃ ||
pāyayejvaritaṃ yuktā vātaśleṣmakṛte jvare |
kaphaprasekakāse ca hikkāśvāsagalagrahe |
kaṇṭhe vivaddhe vimukhe jvaritānāṃ sadāhitaṃ |
pāyayejvaritaṃ yuktā vātaśleṣmakṛte jvare |
kaphaprasekakāse ca hikkāśvāsagalagrahe |
kaṇṭhe vivaddhe vimukhe jvaritānāṃ sadāhitaṃ |
saśarkarākṣamakṣamātrāṅ kaṭukām
uṣṇavāriṇā |
pītvā jvarāj jayej jantu kaphapittasamudbhavaṃ |
kirātatiktam amṛtāṃ drākṣām āmalakaṃ śaṭīᳵ |
kirātatiktam amṛtāṃ drākṣām āmalakaṃ śaṭīᳵ |
niṣkvāthya pittānilaje tan kvāthaṃ saguḍaṃ pivet |
sarvadoṣasamutthe tu digital-image 182rsaṃsṛṣṭānn avacārayet |
vardhanair vāpi hīnasya hānai
dharmavūcchritasya vā |
kaphasnānānupūrvyāca saṃnipātajvarakriyā |
kaphasnānānupūrvyāca saṃnipātajvarakriyā |
hīnasya vardhanaṃ hānir vṛddhayor iti
niścayaḥ |
hāpanād ativṛddhasya hīnayor vṛddhi sambhavaḥ |
hāpanād ativṛddhasya hīnayor vṛddhi sambhavaḥ |
tatas samatvaṃ doṣāṇāmāyaṃ sthānakaphasya
ca |
tadvat sthānāṃ kriyāt tadvatijvaravinirjayaḥ |
tadvat sthānāṃ kriyāt tadvatijvaravinirjayaḥ |
vṛścīvavilvavarṣābhva payaścodakam eva ca |
pacet kṣīrāvaśiṣṭan taddhanti
sarvajvarātapi |
udakaṃ triguṇaṃ kṣīraṃ śiṃśapāsāram eva ca |
udakaṃ triguṇaṃ kṣīraṃ śiṃśapāsāram eva ca |
tat kṣīraśeṣāṅ kathitam peyaṃ sarvajvarāpahaᳵ |
anantāṃ vālakam mustan nāgaraṃ kaṭurohiṇīᳵ |
sukhāmbunā pāyayīta piṣṭvākarṣasaman naraḥ |
sukhāmbunā pāyayīta piṣṭvākarṣasaman naraḥ |
eṣa sarvajvarāṃ hanti dīpayet sa hutāśanaᳵ |
dravyāṇi dīpanīyāni tathā vairecanāni ca |
dravyāṇi dīpanīyāni tathā vairecanāni ca |
ekaikaśo dvandvaso vā jvaraghnāni
vibhāvayet |
nalavetasayor mūlaṃ mūrvayā suradārubhiḥ |
tṛṣṇāṅgāpi valadrākṣācandanair vāmayaṣṭibhiḥ |
śvāsakāsāṅgaśūlārttam pañcamūlena vā śritaḥ |
śvāsakāsāṅgaśūlārttam pañcamūlena vā śritaḥ |
haridrābhadramustā ca triphalā kaṭurohiṇīᳵ |
picumardapaṭolau ca devadāru nidigdhikā |
eṣāṅ kaṣāyaḥ pītas tu saṃnipātajvaraṃ jayet |
eṣāṅ kaṣāyaḥ pītas tu saṃnipātajvaraṃ jayet |
avipaktiprasekañ ca śopham paktim arocakaᳵ |
traiphalo vā sasarppiṣkaḥ kvāthasr peyastridoṣaje |
traiphalo vā sasarppiṣkaḥ kvāthasr peyastridoṣaje |
sarpimadhvabhayātailaṃ lehoyaṃ sarvajaṃ jvaraṃ |
śāntin nayet tṛvad vāpi sakṣaudrā viṣamajvaraᳵ |
ghṛtaplīhodaroktan tu hanyāt saviṣamajvarāṃ ||
guḍapragāḍhantriphalā pived vā viṣamārditaḥ |
guḍapragāḍhantriphalā pived vā viṣamārditaḥ |
guḍūcīmustadhātrīṇāṅ kaṣāyam vā samākṣikaᳵ |
prātaḥ prātaḥsasarpir vā rasonam upayojayet |
prātaḥ prātaḥsasarpir vā rasonam upayojayet |
sarpikṣīrasitākṣaudramāgadhīrvā yathāvalaṃ
digital-image 182vpippalīvarddhamānaṃ vā pivet kṣīrarasāsanaḥ |
tāmracūḍasya māṃsena pived vā madyam uttamaᳵ |
tṛphalāgnimanthakolakvāthe dadhnā ghṛtam pacet |
tṛphalāgnimanthakolakvāthe dadhnā ghṛtam pacet |
tilvakāvāpam etaddhi viṣamajvaranāśanaṃ |
tribhiścaturbhiḥ pivet kvāthaṃ pañcabhir vā samanvitaḥ |
madhukasya paṭolasya rohiṇyā mustakasya ca |
madhukasya paṭolasya rohiṇyā mustakasya ca |
harītakyāś ca tat sarvan trividho yoga iṣyate |
viḍiṅgamustatriphalāmañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ |
syāmailavālūkailābhiś candanāmaradāru ca ||
varhiṣṭhakuṣṭharajanīparṇṇinīsārivādvaye |
varhiṣṭhakuṣṭharajanīparṇṇinīsārivādvaye |
hareṇukātṛvṛddantīvacātālīśakesaraiḥ |
dviḥkṣīraṃ vipacet sarpir mālatīkusumais sahaḥ |
dviḥkṣīraṃ vipacet sarpir mālatīkusumais sahaḥ |
viṣamajvaraśvāsakāsagulmonmādajvarāpahaᳵ |
etad eva haviḥ pakvāñ jīvanīyo pasaṃsṛtaᳵ |
caturguṇena payasā mahākalpeśam ucyate |
caturguṇena payasā mahākalpeśam ucyate |
apasmāragṛhāṃ śoṣaṃ
klaivyakārśyamakīṅgītāᳵ |
ghṛtam etan nihanyāśu ye cāpi viṣamajvarāḥ |
ghṛtam etan nihanyāśu ye cāpi viṣamajvarāḥ |
triphalāśīrasampākakaṭukātiviṣāghanaiḥ |
śatāvarīsaptaparṇīguḍūcīrajanīdvayaiḥ |
śatāvarīsaptaparṇīguḍūcīrajanīdvayaiḥ |
citrakatrivṛtāmūrvāpaṭolāriṣṭavālakaiḥ |
kirātatiktakavacāviśālāpadmakotpalaiḥ |
kirātatiktakavacāviśālāpadmakotpalaiḥ |
sārivādvayayaṣṭyāhvacavikāraktacandanaiḥ |
durālabhāparparṭakatrāyamāṇāṭarūṣakaiḥ ||
durālabhāparparṭakatrāyamāṇāṭarūṣakaiḥ ||
rāsnākuṭajamañjiṣṭhāmāgadhīnāgarais tathā |
dhātrīphalarase samyag dviguṇe sādhitaṃ haviḥ |
dhātrīphalarase samyag dviguṇe sādhitaṃ haviḥ |
parivāsarpajvaraśvāsagulmakuṣṭhavicāraṇaᳵ |
pāṇḍuplīhāgnisādesvabhya etad eva hitaṃ paraᳵ |
pāṇḍuplīhāgnisāde
dārvīpaṭolāṃ kaṭukān nimvamvāsāphalatrikaṃ |
durālabhāṃ parpaṭakaṃ trāyatīñ ca palonmitāṃ |
durālabhāṃ parpaṭakaṃ trāyatīñ ca palonmitāṃ |
prastham āmalakānāṃ ca kvāthayed dhi
malastami |
tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprastham vipācayet ||
tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprastham vipācayet ||
kalkair bhūnimvakuṭajamustayaṣṭy āhvacandanaiḥ |
sapippalīkais tat siddhañ cakṣuṣyaṃ śuklayor hitaṃ ||
sapippalīkais tat siddhañ cakṣuṣyaṃ śuklayor hitaṃ ||
ghrāṇakarṇṇāṣṭhavartmatṛdmusverogavraṇāpahaᳵ
|
kāmalājvaravaisarpagaṇḍamālāharaṃ paraᳵ |
pippalīsārivāmustamuśīraṃ kaṭurohiṇī |
kaliṅgakāmstyāmalakī candanātiviṣaisthirā |
kaliṅgakāmstyāmalakī candanātiviṣaisthirā |
viṇṭham āmalakendrākṣā
opamālānidigṭhakā |
sādhitaṃ havir etais tu jīrṇṇajvaram apohati ||
sādhitaṃ havir etais tu jīrṇṇajvaram apohati ||
kṣayakāsaśir
aśūlapārśvaśūlaphaṇīśakāᳵ|
aṃśābhighātam agnīñ ca viṣamaṃ saṃniyacchati |
aṃśābhighātam agnīñ ca viṣamaṃ saṃniyacchati |
nirviṣair bhujagair nāgair vinītair nṛpataskaraiḥ |
trāsayed āgame cainan tadahar bhojayen na ca |
trāsayed āgame cainan tadahar bhojayen na ca |
aty abhiṣyandigurubhir vāmayed vā punaḥ punaḥ |
madyam vā pāyayet tīkṣṇaṃ ghṛtam vā jvaranāśanaᳵ |
madyam vā pāyayet tīkṣṇaṃ ghṛtam vā jvaranāśanaᳵ |
purāṇam vā ghṛtaṅ kāmam udāram vā virecanaṃ |
nirūhayed vā matimāṃ susvinnan tadahan naraḥ |
nirūhayed vā matimāṃ susvinnan tadahan naraḥ |
ajāvyoś carmaromāṇi vacā kuṣṭham palaṅkaṣā | jāthapīgandha ||
nimvapatrāṇi madhukadhūpanārthe pradāpayet |
nimvapatrāṇi madhukadhūpanārthe pradāpayet |
baiḍālam vā sakṛdyojya vepamānasya dhūpane |
pippalī saindhavan tailaṃ maināhvācekṣaṇañjanaᳵ ||
pippalī saindhavan tailaṃ maināhvācekṣaṇañjanaᳵ ||
bhūtavidyāsamudiṣṭair vandhāveśanapūjanaiḥ |
jayed bhūtābhiśaṅkottham vijñānād yaiś ca mānasaṃ |
jayed bhūtābhiśaṅkottham vijñānād yaiś ca mānasaṃ |
abhiśāpābhicārotthau jvarau homādinā jayet |
dānasvasty ayanātithyaiṃr utpātagrahapīḍitaᳵ ||
oṣadhīgandhaviṣajau viṣapītaprasādhanaiḥ |
jayet kaṣāyañ ca hitaṃ sarvagandhakṛtan tathā |
nimvadārukaṣāyam vā hitaṃ saumanasan tathā |
nimvadārukaṣāyam vā hitaṃ saumanasan tathā |
yavān na vikṛtī sarpar madyañ ca viṣame hitaᳵ |
sampūjayed dvijāṅ gāś ca devam īśānam amvikāᳵ |
sampūjayed dvijāṅ gāś ca devam īśānam amvikāᳵ |
kaphavātotthayor enañ jvarayoḥ śītapīḍite |
dihed uṣṇeṇa vargeṇa pariś coṣṇo vidhirhitaḥ |
dihed uṣṇeṇa vargeṇa pariś coṣṇo vidhirhitaḥ |
siñcet susyoṣṇair athavā śuktagomūtram
astubhiḥ |
dihyāt palāśais taruṇais surasārjakaśigrujaiḥ ||
dihyāt palāśais taruṇais surasārjakaśigrujaiḥ ||
kṣāratailena vādigital-image 183vbhyaṅgassaśuktena vidhīyate
| folio 183v
pānam āragvadhādeś ca kvathitasya viśeṣataḥ |
pānam āragvadhādeś ca kvathitasya viśeṣataḥ |
avagāhasukhoṣṇaś ca vātaghnaṃ kvāthayojite |
jitvā śītaṃ kramair evaṃ sukhoṣṇajalasecitaᳵ |
jitvā śītaṃ kramair evaṃ sukhoṣṇajalasecitaᳵ |
prācāraurṇṇikakārpāsakauṣeyāṃvarasaṃbhṛtaṃ |
śāyayeṅ glānadeham vā kālāguruvibhūṣitaᳵ |
śāyayeṅ glānadeham vā kālāguruvibhūṣitaᳵ |
payodharākuśalā
navayauvanāḥ |
gātrair bhajeran pramadāḥ śītadainyāpahāḥ śubhāḥ |
gātrair bhajeran pramadāḥ śītadainyāpahāḥ śubhāḥ |
prahlādanañ cāsya vijñāya tās trīr apanayet punaḥ |
bhojayed dhitamannañ ca tathā sukham avāpnuyāt |
dāhābhibhūte tu vidhiṅ kuryād dāhavināśanīᳵ |
madhuphānitamiśreṇa nimvapatrāmbhasāpi vā |
madhuphānitamiśreṇa nimvapatrāmbhasāpi vā |
dāhajvarārttam matimāṃ vāmayet kṣipram eva tu |
śatadhautaghṛtābhyaktan dihed vā yavasaktubhiḥ |
śatadhautaghṛtābhyaktan dihed vā yavasaktubhiḥ |
kolāmalakasaṃyuktair dhānyāmlena ca vuddhimāᳵ |
amlapiṣṭais suśītair vā palāśatarujair dihet |
vadarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya vā |
vada
yavārdhakuḍavaṃ piṣṭvā maṃjiṣṭhārdhapalan tathā |
aṃvlaprasthaśatonmiśraṃ tailaprastham vipācayet |
etat prahlādanan tailaṃ jvaradāhavināśanaᳵ |
etat prahlādanan tailaṃ jvaradāhavināśanaᳵ |
nyagrodhādir gaṇo yaś ca kākolyādiś ca yaḥ smṛtaḥ |
utpalādiś cargaṇo yaś ca piṣṭair vātaiḥ pralepayet |
utpalādi
tat kaṣāyāmlasaṃyuktā snehāś cābhyañjane hitāḥ |
teṣāṃ śītakaṣāye vā dāhāntam avagāhayet |
teṣāṃ śītakaṣāye vā dāhāntam avagāhayet |
dāhavege tv atikrānte tasmād uddhṛtyamānavaᳵ |
pradihyāt chatadhautena sarpiṣā candanena vā |
pradihyāt chatadhautena sarpiṣā candanena vā |
glānam vā dīnamanasamāśliṣeyur varāṅganāḥ |
dukūlakṣaumasamvītāś candanārdrapayodharāḥ |
dukūlakṣaumasamvītāś candanārdrapayodharāḥ |
vibhratyaḥ sragvicitrās tu maṇihāravibhūṣitāḥ |
bhajeyus taṃ tanaiḥ śītaiḥspṛśaṃtyāṃvuruhais sukhaiḥ |
bhajeyus taṃ tanaiḥ śītaiḥspṛśaṃtyāṃvuruhais sukhaiḥ |
prahlādanañ ca vijñāya tā strīr apanayetpunaḥ |
bhojayed dhitam aṃnañ ca tathā sukham avāpnuyāt ||
bhojayed dhitam aṃnañ ca tathā sukham avāpnuyāt ||
gamayet pittam evādau jvareṣu samavāyiṣu ||
dirnimvārataran taddhi jvadigital-image 185r
dirnimvārataran taddhi jvadigital-image 185r
bhārgīśārivādvayacitrakaiḥ |
dantī ca śreyasī pāṭhā etaḥ prasthaghṛtam pacet ||
dantī ca śreyasī pāṭhā etaḥ prasthaghṛtam pacet ||
mūtrāśakṛdrase tulye dadhimūtra
yathāyutaṃ |
pañcagavyam iti khyātam etat sarpiś caturthakaᳵ |
pañcagavyam iti khyātam etat sarpiś caturthakaᳵ |
gulmapāṃḍāmayekāsaṃ kāmalām udarāṇi ca |
arśāṃsi śoṣam unmādam apasmārabhagandaraṃ |
arśāṃsi śoṣam unmādam apasmārabhagandaraṃ |
grahā na lakṣmīpādhmānaṃ pītaṃ caitad
vyohati |
vinā vātkvāthakalkābhyāṃ pañcagāvyaṃ ghṛtaṃ śritaᳵ |
vinā vātkvāthakalkābhyāṃ pañcagāvyaṃ ghṛtaṃ śritaᳵ |
tadapi jvarapāṇḍutvaśoṣāpasmārajighṛtaṃ |
triphalā saptalānimvapaṭolīvṛṣaśārivā |
triphalā saptalānimvapaṭolīvṛṣaśārivā |
kuṭajatvaḍphalāmpāṭhā saptāhasumanāvṛtā |
vetasaś candanaṃ mūrvā karaṇḍakaṭurohiṇī |
vetasaś candanaṃ mūrvā karaṇḍakaṭurohiṇī |
haridrāpippalaṃ tv aiva piṣṭaiḥ karṣasamai
pacet |
jaladroṇe ghṛtaprasthaṃ viṣamaṃ jvaranāśanaᳵ |
jaladroṇe ghṛtaprasthaṃ viṣamaṃ jvaranāśanaᳵ |
kāse śvāse pratiśyāye raktapitte bhagandare |
pāṇḍutvamehakuṣṭeṣu hṛdraoge vātaśoṇite |
pāṇḍutvamehakuṣṭeṣu hṛdraoge vātaśoṇite |
pittagulmaikacauraiva kāmalāyāñ ca pūjitaᳵ |
śīlayet saguḍāṃ śuñṭhīm abhayāñ cāpi pūjitaḥ |
śīlayet saguḍāṃ śuñṭhīm abhayāñ cāpi pūjitaḥ |
hyatapradhānapittan tu svastho
janayati jvaraᳵ |
pived ikṣurasān tatra śītam vā śarkarodakaṃ |
pived ikṣurasān tatra śītam vā śarkarodakaṃ |
śāliṣaṣṭikayoś cānnaṃ kṣīreṇāplutam aśnuyāt |
ghṛtadvādaśarātrāt tu deyaṃ sarvajvareṣu vai |
tenāntarenāśaya sva gatā doṣā bhavanti hi |
tenāntarenāśaya sva gatā doṣā bhavanti hi |
tad eva śūnyaśirasāṃ sarpir nnastam prayojayet |
śleṣmaṇas tu samutktreśe dhūmāṃ vrāyośikam pivet |
śleṣmaṇas tu samutktreśe dhūmāṃ vrāyośikam pivet |
mūrcchāyām iti nidrāyāṃ kuryāc chītavivarjitaḥ |
dhātūṃ saṃkṣobhayed doṣo mokṣakāle valīyasi |
tena vyākulacittasya visaṃjña iva lakṣyate |
tena vyākulacittasya visaṃjña iva lakṣyate |
svedo laghutvaṃ śirasaḥ kaṇḍūpāko mukhasya ca |
kṣvavathuś cānnalipsā ca jvaramuktasya lakṣaṇaᳵ |
kṣvavathuś cānnalipsā ca jvaramuktasya lakṣaṇaᳵ |
vyāpitvāt sarvasaṃsparśāt kṛcchratvād antasambhavā |
dantako hy eṣa manyānān jvara ity upadiśyate iti ||
dantako hy eṣa manyānān jvara ity upadiśyate iti ||
kāyacikitsāyām prathamaḥ ||
folio 185r
athāto 'tīsārapratiṣedham adhyāyaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
gurvanti ṣyandirukṣṇoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇair viṣamaiś cāpi bhojanaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇair viṣamaiś cāpi bhojanaiḥ |
yuktaidigital-image 185v
|
śokāduṣṭāmvupānair vā tathā ca turvipayayuyaiḥ |
śokāduṣṭāmvupānair vā tathā ca turvipayayuyaiḥ |
jalābhiramaṇair vegavighātaiḥ krimikopataḥ |
nṛṇāṃ bhavaty atīsāro lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate |
nṛṇāṃ bhavaty atīsāro lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate |
saṃśamyāpātvātur agnipravaddhaḥ śakṛbhigro vāyunādhaḥ
praṇunnaḥ |
saratvatīdātisāratum āhur vyādhiṃ ghoraṃ datti
saratvatīdātisāratum āhur vyādhiṃ ghoraṃ datti
ekaikaśaḥ sarvaśaś cāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ |
kecid āhustve kaviśan prakāraṃ netve tasmin kāśirājastvavocat |
kecid āhustve kaviśan prakāraṃ netve tasmin kāśirājastvavocat |
doṣāvasthā tasya naikaprakārāḥ | kāle kāle vyādhitānāṃ bhavanti ||
hṛnnābhipāyūdaravastitodagātrāvasādānilavegarodhaḥ |
hṛnnābhipāyūdaravastitodagātrāvasādānilavegarodhaḥ |
viṭsaṅgam ādhmānam athāvipāko bhaviṣyatasya puras sarāṇi
|
śūlārditolpam vadgaśam saphena te sānilamārutena |
śūlārditolpam vadgaśam saphena te sānilamārutena |
māṃsādakāraśavedān vikṛṣṇam uṣṇan dravāśya nīlopamam vā
|
pittāt pītaharitaṃ lohitaṃ vā tṛṣṇāṃ
mūrcchādāhapākopapannaḥ |
śuklaṃ sāndraṃ sakaphaṃ śleṣmaṇā tu viśrāṃ go
hṛṣṭarobhā manuṣyaḥ |
sarvātmaka sarvaliṅgopapattiḥ kṛcchām caiṣo vālavṛddheṣ evasādhyaḥ
|
tais tair bhāvaiśocatolpāsanasya śuṣkaṃ śuktaṃ teje ūṣmo gṛhīta¦ |
tais tair bhāvaiśocatolpāsanasya śuṣkaṃ śuktaṃ teje ūṣmo gṛhīta¦ |
koṣṭhaṃ gatvā vipram uṣṇa praṇadyas tās taṃ raktāt kākaṇanti
prakāśa¦ |
mayurīśaṃ niḥpurīgaś ca sagandham āgantaś ca sāryate yotisāraḥ |
mayurīśaṃ niḥpurīgaś ca sagandham āgantaś ca sāryate yotisāraḥ |
śokotpanno duścikitsyotisāmātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa
eṣa pradiṣṭaḥ |
āmājīrṇotpradrutā kṣaibhayan tu| koṣṭhaṃ jantār pātramālāḥ sadoṣāḥ |
āmājīrṇotpradrutā kṣaibhayan tu| koṣṭhaṃ jantār pātramālāḥ sadoṣāḥ |
nānāvarṇaś cātimātraṃ su ṣaṣṭham etad vadanti |
mayicchamebhidoṣair vānyastamayni
ga ti |
purīṣaṃ bhṛgadurgandhi vicchinnaś cāmasaṃjñitam ¦ |
purīṣaṃ bhṛgadurgandhi vicchinnaś cāmasaṃjñitam ¦ |
etānye va tu liṅgāni viparītāni yasya vaiḥ |
lāghavaś ca manuṣyasya tan pakkvam iti nidrirśate |
lāghavaś ca manuṣyasya tan pakkvam iti nidrirśate |
|| mañjayakṛdveśavārāmvutailaṃ sarpiḥ kṣaudraṃ kṣīrarūpaṃ snavet¦ |
mañjiṣṭhābhammātulaṅgopam vā visraṃ śītaṃ sarvagandhyañjanābha¦ |
mañjiṣṭhābhammātulaṅgopam vā visraṃ śītaṃ sarvagandhyañjanābha¦ |
rājīmadvā candrikaiḥ santatam vā pūyadrakaś cāś ca
hanyādetad viparītaś ca yaḥ kṣīṇaṃ hanyur vahava pasargāḥ |
hanyādetad viparītaś ca yaḥ kṣīṇaṃ hanyur vahava pasargāḥ |
asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ durādhmātam upadrutaṃ |
gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet |
gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet |
āmapakvakramaṃ hitvā nātīsāre kriyā mataḥ |
ataḥ sarvātisāreṣu jñeyaṃ pakvāmalakṣaṇaiḥ |
ataḥ sarvātisāreṣu jñeyaṃ pakvāmalakṣaṇaiḥ |
hitaṃ laṅghānamevādau rsarūpeṣu dehin⦠|
tatrāsacchardanad kāryaṃ pippalīlavaṇām ca nā |
tatrāsacchardanad kāryaṃ pippalīlavaṇām ca nā |
kāryaś cānaśanaṃ syānte dravaṃ laghu ca bhojana¦
|
doṣastambhanam agre tu na kartavyam vijānatā |
tadau vadhyamāṇās tu vahuṃ kurvaty upadravān
tadau vadhyamāṇās tu vahuṃ kurvaty upadravān
nāme saṅguruṇaṃ dadyād atisāra keṣañcanaḥ |
akāla sa hīto hi vikārāṃ kurute vanaṃ |
akāla sa hīto hi vikārāṃ kurute vanaṃ |
daṇḍakālasakātmānaśophodarabhagandarāḥ |
kuṣṭhayāṃ maya plīhagulmāyākarādikān |
kuṣṭhayāṃ maya plīhagulmāyākarādikān |
stokastokaṃ vivaddham vā saśūlaṃ yotisāryate |
abhayāpippalīkalkaissukhoṣṇais tam virecayet |
abhayāpippalīkalkaissukhoṣṇais tam virecayet |
haridrādīm vacādim vātasmād ādau piven naraḥ |
galayuṣayayavāgūbhiḥ pippalyādiś ca yo jayeta |
devadāruvacāmustānāgarātiviṣābhayā ||
abhayā dhānyakam mustām pippalī nāgarām vacā |
pipalī dhānyakaṃ mustaṃ vālakavilvam eva ca |
pipalī dhānyakaṃ mustaṃ vālakavilvam eva ca |
mustaṃ parpakaṃ śuṇṭhī vacā sātiviṣābhayā |
vati viṣā hiṅgu vacā sauvarcalā bhayā |
vati viṣā hiṅgu vacā sauvarcalā bhayā |
mahauṣadham ativiṣā mustā cetyāma pācanāḥ |
ete yogāsmasāratāḥ ślokārdhavihitās tu me |
ete yogāsmasāratāḥ ślokārdhavihitās tu me |
dhānyāmloṣṇāmvumadhyānāṃ piveda anyatamena vā |
niṣkvāthāṃ vā pivedeṣāṃ sukhoṣṇāṃ sādhu yojit⦠|
niṣkvāthāṃ vā pivedeṣāṃ sukhoṣṇāṃ sādhu yojit⦠|
mustaṃ kuṭajavījāni bhūnim ca sadurālabha¦ |
uśīraṃ candanaṃ lodhrāṃ nāgaraṃ nīlam utpala¦ |
pāṭhā mustaṃ haridre dve pippalī kauṭajaṃ phala¦ |
phalaṃ tvacam vatsakasya śṛṅvare gho vacā |
phalaṃ tvacam vatsakasya śṛṅvare gho vacā |
catvāra ete yogās syuḥ pakvātīsāranāśanā
me
||
uktāmayopayojyāste sakṣaudrāstaṇḍulāṃvunā |
uktāmayopayojyāste sakṣaudrāstaṇḍulāṃvunā |
mūrvā nirdahanī pāṭhā trikaṭu gajapippalī |
kaṭurāhiṇo rudradāru śatāhvā gaurasarṣapā |
kaṭurāhiṇo rudradāru śatāhvā gaurasarṣapā |
elā śārivakaṃ kuṣṭhaṃ haridre śukraja yavā |
meṣaśṛṇga tva kṛmighnaṃ vṛkṣakāṇi ca |
meṣaśṛṇga tva kṛmighnaṃ vṛkṣakāṇi ca |
vṛkṣādanī vīratarāṃ vṛhatyau dve sahe tathā ||
aralutvataindukī ca dāḍimantar va |
aralutvataindukī ca dāḍimantar va |
sālasārādinirho lavaṇāni tathaiva ca |
yo gātayo syarāmaṇarśakarāḥ smṛtāḥ |
yo gātayo syarāmaṇarśakarāḥ smṛtāḥ |
pāṭhā tejavatī musto pippalīdigital-image 186_vkauṭajaṃ phalaṃ
||
surāpānyamla sīnāṃ pived anyatareṇa tu |
niskvāthaṃ vāpi pived eṣāṃ sukhoṣṇāṃ sādhu jojitāṃ |
niskvāthaṃ vāpi pived eṣāṃ sukhoṣṇāṃ sādhu jojitāṃ |
harītakīm ativiṣāṃ hiṅgu sauvarcālaṃ vac⦠|
pivet sukhāṃvunā janturāmātīsārapīḍitaḥ |
paṭolaṃ dīpyakaṃ nimva vacāpippalināgarāṃ |
paṭolaṃ dīpyakaṃ nimva vacāpippalināgarāṃ |
viḍaṅganātha kuṣṭhaś ca pived vāpi sukhāmvunā ||
śṛṅgaveraṃ guḍucīś ca pive uṣṇena cāṃbhasā |
śṛṅgaveraṃ guḍucīś ca pive uṣṇena cāṃbhasā |
yogādārau teyo karāḥ smṛtāḥ
|
lavaṇānyatha pippalyo viḍaṅgāni harītakī ||
citrakaṃ śiṃśapā pāṭhā śārṃgeṣṭhā lavanāni ca |
citrakaṃ śiṃśapā pāṭhā śārṃgeṣṭhā lavanāni ca |
hiṅguvṛkṣakavījāni lavaṇāni ca bhāgaśaḥ |
paṭolaṃ || hanti daṃtyatha pippalyaḥ kalkāvakṣa samau smṛtau ||
paṭolaṃ || hanti daṃtyatha pippalyaḥ kalkāvakṣa samau smṛtau ||
vacā kuṭakavījāni yor othaṃ pañcamo mataḥ |
ete sukhāmvu peyā yogāḥ pañcāmanā manāḥ |
ete sukhāmvu peyā yogāḥ pañcāmanā manāḥ |
payasyāṃn kāṣmamustām cāviṃ matibhadrasāhvay⦠|
kṣīrāvagiṣṭaṃ pītvā hanyāmaṃ śūlam eva ca |
kṣīrāvagiṣṭaṃ pītvā hanyāmaṃ śūlam eva ca |
nivṛtteṣvāsaśūleṣu yasyā na praguṇonilaḥ |
stokastokaṃ saśūlam vā rujāvānyātisāryate |
stokastokaṃ saśūlam vā rujāvānyātisāryate |
sakṣāralavaṇaiyuktm mandāgni prapived ghṛta¦ |
kṣāranāgaracāṅgerīkoladadhyamlasādhita¦ |
kṣāranāgaracāṅgerīkoladadhyamlasādhita¦ |
sarpiracchaṃ pived vāpi śūlātusāraśāntaye |
dadhnāmlaghṛtaṃ pakvaṃ savyoṣājāticitraka¦ |
dadhnāmlaghṛtaṃ pakvaṃ savyoṣājāticitraka¦ |
secavya pippalīmūlaṃ dāḍimair vā jagarditaḥ |
nikhile nopadiṣṭāyaṃ vidhirāmāyaśāntaye |
nikhile nopadiṣṭāyaṃ vidhirāmāyaśāntaye |
tūkṣṇoṣṇa varjyametan tu vidadhyāt pittaje vidhi¦ |
yathoktam upavāsānte yavāgūś cāsyapraddate |
yathoktam upavāsānte yavāgūś cāsyapraddate |
valayor aṃ śumatyām ca śvadraṃṣṭāvṛhatīṣu ca |
śatāvaryāś ca saṃsiddhā suśītā madhusaṃyutāḥ |
śatāvaryāś ca saṃsiddhā suśītā madhusaṃyutāḥ |
mudgādiṣu ca yuṣāṃ syurdravyairetiḥ susaṃskṛtāḥ
|
mṛdubhir dīpanaistiktairdravyaisyādhyāmapācana¦ |
mṛdubhir dīpanaistiktairdravyaisyādhyāmapācana¦ |
yadā pakvopyatīsāra saraty evaṃ murhumurhuḥ |
grahaṇyā mārdavātajantos tatra sastambhano hitaḥ |
grahaṇyā mārdavātajantos tatra sastambhano hitaḥ |
samaṅgā dhātakīpuṣpaṃsamvaṣṭhālodhram eva ca |
śālmalīveṣṭakaṃ vāpi vidadhyādhyogam uttama¦ |
śālmalīveṣṭakaṃ vāpi vidadhyādhyogam uttama¦ |
samaṅgā dhātakīlodhravṛkṣadāḍimayosvacau |
digital-image 187_rāmrāsthimadhyalodhrañ ca vilvamadhyapriyaṅgavaḥ
|
madhukam meṣaśṛṅgāsya dīrghavṛntatvageva ca |
madhukam meṣaśṛṅgāsya dīrghavṛntatvageva ca |
catvāra ete yogā syuḥ pakvātīsāranāśanāḥ |
uktā mayopayojyāste kṣaurdrātāṇḍalāṃvunā |
uktā mayopayojyāste kṣaurdrātāṇḍalāṃvunā |
mustākaṣāyam ekaṃ vā peyam madhusamāyutaṃ |
lodhrāṃ vaṣṭhāpriyaṅggvādīṅ gaṇānevaṃ prayojayet ||
lodhrāṃ vaṣṭhāpriyaṅggvādīṅ gaṇānevaṃ prayojayet ||
padhmāṃ samāṅgāṃ madhukaṃ vilvajaṃvuśalāṭubhiḥ |
pivet taṇḍulatoyena sakṣaudramagadaṃ para¦ |
pivet taṇḍulatoyena sakṣaudramagadaṃ para¦ |
kacchagamūlakalkaṃ vāpyudumvaraphalopama¦ |
payasyā candanaṃ padmaṃ śarkarā nāgakeśara¦ |
payasyā candanaṃ padmaṃ śarkarā nāgakeśara¦ |
pakvātīsāra yogoyaṃ japet pītaṃ saśoṇita¦ |
nirāmarūpaṃ śūlārttalaṅghanādhyais ca karṣita¦ |
nirāmarūpaṃ śūlārttalaṅghanādhyais ca karṣita¦ |
naraṃ rūkṣam evekṣāgniṃ sakṣāraṃ pācayed dhṛta¦ |
payastailaś ca madhu ca kamvilvajaṃvu pivec chūlairūpadrutaḥ |
sitājamodakaṭvāṅgamadhukairavacūrṇṇitaḥ |
avedanaṃ susaṃpakvaṃ dīptāgne racirotthita¦ ||
avedanaṃ susaṃpakvaṃ dīptāgne racirotthita¦ ||
nānāvarṇam atīsāraṃ puṭapākair upācareta |
tvakiṇḍadīrghavṛntasya kāśmarīcchadanāvṛtaṃ |
tvakiṇḍadīrghavṛntasya kāśmarīcchadanāvṛtaṃ |
mṛdāvaliptaṃ sukṛtam aṅgāreṣv avakulayeta |
svinnam udhṛtya niṣpīḍya rasam ādāya tan tataḥ |
śītīkṛtvā madhuyutaṃ pāyayed udarāmaye |
śītīkṛtvā madhuyutaṃ pāyayed udarāmaye |
jīvantīmeṣaśṛṅgyādiṣvevaṃ vṛtteṣu kārayet |
tittiriṃ luñcitaṃ godhṛniḥkṛṣyāntran tu pūrayeta |
tittiriṃ luñcitaṃ godhṛniḥkṛṣyāntran tu pūrayeta |
nyagrodhādhitvacākalkaiḥ pūrvavaccāvakulayeta |
rasam ādāya tasyātha susvinnasya samākṣika¦ |
rasam ādāya tasyātha susvinnasya samākṣika¦ |
śarkaropahitaṃ śītaṃ pāyayed udarāmaye |
evaṃ praroha kurvītanya yopādhyair vicakṣaṇaḥ |
puṭapākān yathāyogāṃ jāṅgalopahitāṃ śubh⦠|
kauṭajaṃ phāṇitaś cāpi haṃntyatīsāramojasā |
amvaṣṭhādimadhuyutaṃ pilyādisamāyuta¦ |
amvaṣṭhādimadhuyutaṃ pilyādisamāyuta¦ |
aralutvak priyaṅgu ca madhukadāḍimāṅkurāṃ |
āvāpya piṣṭhvā vipaced yavāgūn dadhnitām pivet |
āvāpya piṣṭhvā vipaced yavāgūn dadhnitām pivet |
sarvātīsārān tāṃ hi hanti pakvānaśaṃśayaḥ |
kṛtaṃ śālmalivṛnteṣu kaṣāyaṃ himasaṃjñita¦ |
niśāparyuṣitam peyam sākṣikeśasamāyuta¦ |
vivadhavātaviṭ śūlaparītaḥ saṃpravāhikaḥ |
vivadhavātaviṭ śūlaparītaḥ saṃpravāhikaḥ |
saraktapittaś ca payaḥ pivet tṛṣṇā samānvitaḥ |
yathāmṛtan tathā kṣīramatīsāreṣuta¦ |
yathāmṛtan tathā kṣīramatīsāreṣuta¦ |
cirotthiteṣu tat peyamapāṃ bhādigital-image 187_vrāna sādhita¦ |
doṣaśeṣaṃ haret taddhi tasmāt pathyatamaṃ smṛta¦ ||
doṣaśeṣaṃ haret taddhi tasmāt pathyatamaṃ smṛta¦ ||
hitaṃ snehavireko vā vastayaḥ picchilāś ca ye |
śakṛtā yas tu saṃsṛṣṭamatisāryeta śoṇita¦ |
prāk paś cād vā purīṣasya sarukṣaḥ parikīrttikaṃ |
prāk paś cād vā purīṣasya sarukṣaḥ parikīrttikaṃ |
kṣīraśuklāśritaṃ sarpiḥ pivet sakṣaudraśarkara¦ |
dārvītvakpippalīśuṇṭhīlākṣāśakuryarvaighṛta¦ |
dārvītvakpippalīśuṇṭhīlākṣāśakuryarvaighṛta¦ |
saṃyuktam bhadrarohiṇyā pakvam peyāvimiśrita¦ |
tridoṣamapyatīsāraṃ pītaṃ hanti sudāraṇa¦ |
tridoṣamapyatīsāraṃ pītaṃ hanti sudāraṇa¦ |
gaurave vamanam pathyaṃ yasya syāt pravalaḥ kaphaḥ |
jvare dāghathaviḍvandha mārūtādraktapittavat |
jvare dāghathaviḍvandha mārūtādraktapittavat |
kāryam āsthāpanaṃ kṣipraṃ sadā cāpy ānuvāmana¦ |
gudapākas tu pittena yasya syādahitāśinaḥ |
tasya pittaharāḥ sekāstatsiddhāś cānuvāsanāḥ |
tasya pittaharāḥ sekāstatsiddhāś cānuvāsanāḥ |
dadhimaṇḍasurāvilvasiddhaṃ tailaṃ samārute |
bhojane ca hitaṃ kṣīraṃ kacchurāmūlasādhira¦ |
bhojane ca hitaṃ kṣīraṃ kacchurāmūlasādhira¦ |
rujayāś cāpy aśāmyāṃ tvāpicchāvastidhīyate |
prāyena gudadaurvalyaṃ dīrghakālātisāriṇ⦠|
bhavet tasyādhitaṃ teṣāṅ gude tailāvacāraṇa¦ |
bhavet tasyādhitaṃ teṣāṅ gude tailāvacāraṇa¦ |
kapitthaśālmalīphañjīvaṭākārpāsidāḍimā |
yūthikā kacchurā śelū saṇāmūrvā ca dādhikāḥ |
yūthikā kacchurā śelū saṇāmūrvā ca dādhikāḥ |
yo raktaṃ śakṛtaḥ pūrvāṃ paś cādvā pratisāryate ||
sa pallavairvaṭādīnāṃ sasarpis sādhitam payaḥ pivet
saśarkarākṣaudramathavāpyabhimathya tat |
navanītam ato lihyāt cakraṃ yena piven naraḥ |
tilakalko hitaś cāpi modgau mudgarasas tathā ||
piyālaśallakījamvuśālmalītiniśatvacaḥ |
kṣīre śamṛditā pītās sakṣaurdrā raktanāśanāḥ |
madhukaṃ śarkarālodhraṃ payasyām atha śāriv⦠|
madhukaṃ śarkarālodhraṃ payasyām atha śāriv⦠|
pivet padmāś ca dugdhenac chāronāsṛk praśāntaye ||
śarkarotpalalodhrāni samaṅgā madhukan tilāḥ |
śarkarotpalalodhrāni samaṅgā madhukan tilāḥ |
tilāḥ kṛṣṇās samapraṣṭyāhvā samaṅgā cotpalāni ca |
maṃjiṣṭhāśarkarā lodhraṃ padmakaṃ kumudotpalaiḥ |
pived padmāś ca dugdhenac chāgenāsṛkpraśāntaye |
lodhran tilātamo ca rasān tathaiva madhukāryaṇaiḥ |
kacchurā tilakalkaś ca yogām catvāra eva ca |
ājena payasā peyā sarakto madhusaṃyutā |
ājena payasā peyā sarakto madhusaṃyutā |
vasavānāṃ ghṛtadigital-image 188_r…lājacūrṇasitāmadhu |
saśūlaraktapittaṃ tu līḍhaṃ hantyudarāmaya¦ ||
saśūlaraktapittaṃ tu līḍhaṃ hantyudarāmaya¦ ||
drave sarakto sarati vālavilvaṃ saphāṇitaṃ |
sakṣaudratailaṃ prāgeva lihyādāśu muditaṃ kara¦ |
sakṣaudratailaṃ prāgeva lihyādāśu muditaṃ kara¦ |
dīptāgnimcāṣyatīsāre vardhamāna valāmvite |
kṛṣṇāviḍāṅgatṛphalākaṣāyeṇa virecayeta |
kṛṣṇāviḍāṅgatṛphalākaṣāyeṇa virecayeta |
atha vairaṇḍasiddhena payasā kevalena vā |
yavāgūm cāsya vitared vātaghnair dīpanaiḥ kṛtāṃ |
yavāgūm cāsya vitared vātaghnair dīpanaiḥ kṛtāṃ |
dīptāgnirḥ purīṣā yaḥ sūvecchanasavedana¦ |
pivet phāṇitaṃ śuṇṭhīdadhitailaṃ ghṛtapayaḥ |
pivet phāṇitaṃ śuṇṭhīdadhitailaṃ ghṛtapayaḥ |
svinnām vā guḍatailanabhakṣayed vadarāṇi vā |
sasvinnāṃ piṣṭavadvāpi samā vilvaśalādubhiḥ |
sasvinnāṃ piṣṭavadvāpi samā vilvaśalādubhiḥ |
dadhnopayujya kulmāṣām śvetāmanupivet sur⦠|
śaśamāṃsaṃ sarudhiradhira¦ samāṃśaṃ saghṛtaṃ dadhi |
śaśamāṃsaṃ sarudhiradhira¦ samāṃśaṃ saghṛtaṃ dadhi |
vipācya śodako vec ca mṛdvannaṃ śakṛtaḥ kṣaye ||
saṃskṛto yamake māṣāyavakolaḥ rasaḥ śubhaḥ |
saṃskṛto yamake māṣāyavakolaḥ rasaḥ śubhaḥ |
bhojanārthe pradātavyo dadhiḍādāmasārivaḥ |
guḍāvilvaśalādūni dāḍimaś cāpi peśima¦ |
guḍāvilvaśalādūni dāḍimaś cāpi peśima¦ |
vaṣka saraś ca yamake bhṛṣṭo
varcaḥ kṣaye hitaḥ |
vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ valāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya |
pravāhamāṇasya muhurmālāktam pravāhikām tām pravadanti tajjñāḥ |
pravāhamāṇasya muhurmālāktam pravāhikām tām pravadanti tajjñāḥ |
pravāhikā vātakṛtās saśūlāḥ pittāt sadāhā sakaphā
kaphāc ca |
vilvamadhyo samadhukaṃ śarkarācūrṇṇasaṃyuta¦ |
taṇḍulāmbuyuto yogaspittaṃ raktotthitāṃ jayet |
taṇḍulāmbuyuto yogaspittaṃ raktotthitāṃ jayet |
yogān varāṃ grāhikam cāyin kuryāt
kṣaudraśarkarāṃ |
nyagrādhādiṣu kurv-ita puṭapākānyaṇaritāṃ ||
nyagrādhādiṣu kurv-ita puṭapākānyaṇaritāṃ ||
dīptāśauvāṣpatīsāra vivardhati valāgnite |
triphalāviṣaṅgakṛṣṇākaṣāyeṇa virecayeta |
triphalāviṣaṅgakṛṣṇākaṣāyeṇa virecayeta |
saśoṇitā śoṇitasambhavā yā rūkṣaprabhavā matā tu |
tāsām atīsāravadādiśec ca liṅgaṃ krame ś cā
samudbhavānāṃ ||
na siddhmāṃ yānti vilaṃghna nādhyaur yogair udīrṇā yadi pācanair yā |
na siddhmāṃ yānti vilaṃghna nādhyaur yogair udīrṇā yadi pācanair yā |
tāḥ kṣīrasamevāśu śṛtaṃ nihanti tailan tilāḥ
picchilavastastayam ca |
kṣīreṇa cāsthāpanam agryam ukta
dvipañcamūlīkvathitena śūle ||
pravāhikāyāś ca samākṣikena tailena yuṃjyād anuvāsanañ ca |
vātaghnavargamadhureṣu caiva tailaś ca siddhaṃ hitamannapāne |
pravāhikāyāś ca samākṣikena tailena yuṃjyād anuvāsanañ ca |
vātaghnavargamadhureṣu caiva tailaś ca siddhaṃ hitamannapāne |
lodhraṃ viḍaṃ vilvaśalāṭu caiva lihyac ca tai…digital-image 188_vna
kaṭutrikāḍhyaṃ |
dadhnā sasāreṇa sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niś cārakapīḍitas tu |
dadhnā sasāreṇa sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niś cārakapīḍitas tu |
sutaptakupyan kvathitena vāpi kṣīreṇa śītena
madhuplutenaṃ |
kṣīrāplutau vyoṣavidārigandhāsiddhena dugdhena hitāya bhojyaḥ |
kṣīrāplutau vyoṣavidārigandhāsiddhena dugdhena hitāya bhojyaḥ |
vātaghnasaṅgrāhikadīpanīyaiḥ kṛtān ṣaḍām cāpy upayojayīt |
khādec ca matyāṃsa rasas tu yāc ca vātaghnasiddhāṃ saghṛtaṃ | satailāṃ |
khādec ca matyāṃsa rasas tu yāc ca vātaghnasiddhāṃ saghṛtaṃ | satailāṃ |
eṇāvyajanāś ca vaṭapravālaiḥ siddhāni sārdham piśitāni
khādeta |
medhyaṃ susiddhaṃ tvatha vāpi raktaṃ vas tasya dadhnā ghṛtatailayuktaḥ |
medhyaṃ susiddhaṃ tvatha vāpi raktaṃ vas tasya dadhnā ghṛtatailayuktaḥ |
khādeta pradehaiḥ śikhilāvarjarvā yūṣaiś ca mukhyair
dadhibhiś ca bhuṃjeta |
māṣāṃ suddhiṃ ghṛtamaṇḍayuktāṃ khādec ca dadhnā maricopadaṃśāṃ |
māṣāṃ suddhiṃ ghṛtamaṇḍayuktāṃ khādec ca dadhnā maricopadaṃśāṃ |
viḍaṃ duḍaṃ vilvasalāṭu caiva lihyāc ca taila na kaṭutrikādya |
rājasenātka dāḍimānāṃ raseṣu siddhāṃrūghṛtās sa tailāḥ |
rājasenātka dāḍimānāṃ raseṣu siddhāṃrūghṛtās sa tailāḥ |
pravāham ānāya hitā yavāgūrāpnuyānaṃ
payasā hitam vā |
ruphātimūtrakṛcchakṣīreṇa sakṣaudraghṛtotpalan |
ruphātimūtrakṛcchakṣīreṇa sakṣaudraghṛtotpalan |
syaṣṭinocchāpyatatonuvāsyatailena kākoligaṇaśritena |
rātrāvahani vā nityaṃ rujārto yo bhaven
nara¦ |
tailaṃ sāvāhāryeṣumekeṅganuvāsana |
yathā yathā tailaṃ syāt tatrahā śāmyati mārutaḥ |
praśānte mārute cāsya śānti yāti pravāhikā |
pāṭhājamodaukut̤ajasya vījaṃ śuṇṭhī samā māgadhikāś ca
piṣṭāḥ |
sukhāmvupītāḥ śamayanti rogaṃ meṣāṇḍasiddham payaso hitam vā |
sukhāmvupītāḥ śamayanti rogaṃ meṣāṇḍasiddham payaso hitam vā |
pittān śikāyāṃ madhukaṃ sitāś ca mayiś ca va
karasaṃyutaś ca |
līḍhvātha sakṣaudrasamam pived vā
jamvurādāmalakāc ca kalka¦ |
sitādavikṣaudrayutan tathauva vilvan na tadāka dāḍimaś ca |
nilāṃ sayaṣṭīmadhukaṃ sītāś ca kṣaudrā
taṇḍulapācanena |
sarpirvi vaṃdhe bhṛśe dāha
mūvipācyadugdhaṃ na lavate sābhyāṃ |
mūlaiḥ payasotpala
yaṣṭikāmīvidāryakāśrmarya valāsamataiḥ |
deyā ghṛtakṣaudrayutonuvāsaghṛtena
cānte madhukaśritena |
pittānmikādigital-image 189_vrasaḥ sapayātha vimiśritas
tu |
padmāṃ samadmvuja dhātakībhiḥ kalkī kṛtābhir
madhusaṃyutābhiḥ |
śāmyan tathaivaṃ na tasya samaṅgā padmā payaḥ pādapayota
kīrtiḥ |
pakvāpayovilvakapītanāmbhamo yā
sarpimayunāru |
etatc chite naiva ghṛtena samyaśaye
caivam upaiti śānhi¦ |
laghūni pathyānyatha dīpanāni
snigdhāni bhojyānyudarāmayueṣu ||
hitāya nityaṃ vitaredvibhokṣaṃ yogāṃs ca tāṃ stāṃ bhiṣapramattaḥ
|
tṛṣṇāpanayanī ladhvī dīpanī vastiśodhanī |
jvare caivātisāre ca yaccādvisratraṃ samyagvāyum ca cchati |
jvare caivātisāre ca yaccādvisratraṃ samyagvāyum ca cchati |
vāgūsarvadā hitā |
rau kṣānpravṛttatīsārakriyāsnigdhā vidhīyate |
raukṣān grahanimitte ca śokaje śoka nāśanī |
viṣārśaḥ krimisaṃbhūte hitā cobhayaśarmadā |
samavāye tu doṣāṇāṃ pūrvvam pittam upācaret |
jvare caivātisāre ca sarvvatrānyatra māruta¦ |
jvare caivātisāre ca sarvvatrānyatra māruta¦ |
yasyoccārād vinā mūtraṃ samyag vāyuś ca gacchati |
dīptāgner laghukoṣṭhasyasthitas tasyodaro mayaḥ |
dīptāgner laghukoṣṭhasyasthitas tasyodaro mayaḥ |
atisāre nivṛtte pi mandāgner ahitāśinaḥ |
bhūyaḥ saṃdūṣito vanhir grahaṇīmayi dūṣayet |
bhūyaḥ saṃdūṣito vanhir grahaṇīmayi dūṣayet |
tasmāt kāryaḥ parīhārasmātīsāre viriktavat | yāvan na prakṛtisthassyoddoṣataḥ prāṇatas tathā ||
ṣaṣṭhī kalā pittadharā yā pūrvam parikīrttitā |
pakkvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrttitā |
pakkvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrttitā |
grahaṇyā valam agnir hi sa cāpi grahaṇī śritaḥ |
tasmāt sadūṣite vanhau grahaṇī sampraduṣyati |
tasmāt sadūṣite vanhau grahaṇī sampraduṣyati |
ekaikaśas sarvam ca caithair atyartham ucchritaiḥ |
sā duṣṭā vahuśo bhuktāmāmam eva vimuñcati |
sā duṣṭā vahuśo bhuktāmāmam eva vimuñcati |
pakvam vā sarūjapūtirmurhurvaddhaṃ murhurdrava¦ |
grahaṇīrogamāhustaṃ māyurvedaviśāradāḥ |
grahaṇīrogamāhustaṃ māyurvedaviśāradāḥ |
tasyotpattau sadāhonna sadānālasya tṛṭklamāḥ |
valakṣayor uciḥ kāsaḥ karṇnakṣveḍo tu kūjanaṃ |
valakṣayor uciḥ kāsaḥ karṇnakṣveḍo tu kūjanaṃ |
athā jāte bhavej jantoḥ ḥ |
nichardijvarārocakadāhavān |
nichardijvarārocakadāhavān |
udgirec chuktatiktāmlatasya dhūmāmagandhimāṃ |
prasekamukhavairasyatamakārucipīḍitāḥ |
prasekamukhavairasyatamakārucipīḍitāḥ |
vātācchūlādhikaiḥ pāyuhṛtpārśodaramastakaiḥ |
pittāt sadāhair gurubhiḥ kaphātribhyas trilakṣaṇauḥ |
pittāt sadāhair gurubhiḥ kaphātribhyas trilakṣaṇauḥ |
folio 192_r
athātaḥ śoṣapratiṣedhaṃ vyā ||
anekadoṣānugato vahurogāgamaḥ |
durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhir mahāvalaḥ ||
durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhir mahāvalaḥ ||
saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ity abhidhīyate |
kriyākṣayakaratvāc ca kṣaya ity ucyate punaḥ |
kriyākṣayakaratvāc ca kṣaya ity ucyate punaḥ |
rājñas caṃdramaso yasmād abhūdeṣa kilāmayaḥ |
tasmāt ta rājayakṣmeti kecid āhuḥ punar janāḥ |
tasmāt ta rājayakṣmeti kecid āhuḥ punar janāḥ |
sa vyastair jayate doṣair iti kecid vadanti hi ||
ekādaśānām ekasmiṃ sāṃnidhyāt tantrayuktiḥ |
ekādaśānām ekasmiṃ sāṃnidhyāt tantrayuktiḥ |
kriyāṇāś cāvibhāgena prāgevotpādanena ca |
eka eva mataḥ śoṣa sannipātātmako hyataḥ |
eka eva mataḥ śoṣa sannipātātmako hyataḥ |
udre kānta…sya liṅgāni doṣāṇāṃ tu
bhavanti ha |
kṣayād vegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt |
kṣayād vegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt |
jayate kupitair doṣair vyāptadehasya dehinaḥ |
kaphapradhānair doṣais tu ruddheṣu rasavartmasu |
kaphapradhānair doṣais tu ruddheṣu rasavartmasu |
ativyavāyino vāpi kṣīṇaretasyanāntaraṃ ||
kṣīyante dhātavassarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ |
kṣīyante dhātavassarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ |
svarabhedonilācchūlasaṃkāca svāṃsapārśva yāḥ |
jvarāṃ dāhotisāraś ca pittādraktasya cāgāmaḥ |
jvarāṃ dāhotisāraś ca pittādraktasya cāgāmaḥ |
śirasaḥ paripūrṇatvaṃmabhaktacchanda eva ca |
kāsaḥ kaṇṭhasya codhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ |
kāsaḥ kaṇṭhasya codhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ |
ekādasabhiḥ ṣaḍbhir vā pañcabhir vā samanvitaḥ |
jahyāc choṣārditajantumicchaṃ suvipulaṃ yaśaḥ |
vyavāyaśokasthāviryā vyāyāmādhvapraśāṣiṇāṃ |
kṣarati yadvāguṃśoṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
vyavāyaśoṣīśukrasya kṣayaliṅgairūpadrutaḥ
pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ |
pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ |
digital-image 191rpradhānaśīlaḥ śratāṃgaḥ śokaśoṣyati tādṛśaḥ
|
jarāśoṣī kṛśo mando hatavuddhivalendriyaḥ |
kampanorūcimaṃbhinnakāṃsapātrasamasvaraḥ |
kampanorūcimaṃbhinnakāṃsapātrasamasvaraḥ |
saprasrutāsyanāsākṣi suptarūkṣamalacchaviḥ |
adhvapraśoṣī śrastāṃgaṃ sambhṛṣṭaparuṣacchaviḥ
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ |
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ |
ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīna gaurvārūcipīḍitaḥ |
vyāyāmaśoṣīsbhūyiṣṭhametireva samanvitaḥ |
liṅgarurakṣatakṛtaḥ saṃyuktaś ca kṣatādvinā |
liṅgarurakṣatakṛtaḥ saṃyuktaś ca kṣatādvinā |
raktakṣayādvedanābhis tathaivāhārayantraṇāt |
vraṇitasya bhavec choṣo doṣaḥ sāmaśmaḥ |
vraṇitasya bhavec choṣo doṣaḥ sāmaśmaḥ |
vyāyāmabhāṣyādhyayaneraibhighātātimaithunaiḥ |
karmaṇā vāpyurasyena vakṣyo yasya vidāritaṃ |
tasyoparikṣate raktuyaśleṣmā ca gacchati |
kāśaṃprarcchardayec cāpi pītaraktāsitārūṇaṃ |
santaptavakṣaśotyarthaṃ dūyamānena tā |
santaptavakṣaśotyarthaṃ dūyamānena tā |
vadano bhinnavarṇasvaro naraḥ |
keṣāñcidevaśoṣohi kāraṇaibhedam āgataḥ |
keṣāñcidevaśoṣohi kāraṇaibhedam āgataḥ |
na tatra doṣaliṅgānāsamastānāṃ nipātanaṃ |
kṣayā eva hi vijñeyā pratyekadhātusañjñitāḥ |
kṣayā eva hi vijñeyā pratyekadhātusañjñitāḥ |
cikitsitan tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye ||
śvādigital-image 191vsāṃgasādakaphasaṃśrayatāluśoṣācchardyagnisādaparipīnasapāṇḍunidrāḥ |
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jaṃtuḥ śuklakṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ |
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jaṃtuḥ śuklakṣaṇo bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ |
svapneṣu kākaśukaśalyakanīlakaṇṭhāgṛdhrān tathaiva ca
kapīṃ kṛkalāsakāṃś ca |
paśyet sarāṃsi sa nadīm vimalāṃls ca vāpīṃ śuṣkāṃmstarūnaruṇadhūmavārditāś ca ||
paśyet sarāṃsi sa nadīm vimalāṃls ca vāpīṃ śuṣkāṃmstarūnaruṇadhūmavārditāś ca ||
mahāsanaṃ kṣīyamāṇāṃ soṣotisārapīḍitaṃ |
śūnamūskodaraś cāpi yakṣmiṇam parivarjayet |
śūnamūskodaraś cāpi yakṣmiṇam parivarjayet |
upācared ātmavantaṃ dīptāgnim akṛśan nara¦ |
sthirādivargasiddhena ghṛtenā jāvikena vā |
sthirādivargasiddhena ghṛtenā jāvikena vā |
snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaś cādhaś ca śodhanaṃ |
āsthāpanan tataḥ paścāc chirasa virecana¦ |
āsthāpanan tataḥ paścāc chirasa
rasair bhuñjīta śuddhaś ca yavagodhūmaśālayaḥ |
vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo bhajante vātajā gadāḥ |
vṛṃhanīlo hitas tasya hitasnigdhānilāpahaḥ |
vṛṃhanīlo hitas tasya hitasnigdhānilāpahaḥ |
gṛdhrātulūkāṃ sakunāmtathāgaṇdapadāṃ vyālavileśayāś ca |
dadyāt prakārai dvividhair vidhijñaḥ |sarsatṛvāṃ śarṣapatailabhṛṣṭāṃ |
dadyāt prakārai dvividhair vidhijñaḥ |sarsatṛvāṃ śarṣapatailabhṛṣṭāṃ |
deyāni māṃsāni vajāṅgalāni mudgāḍhakīyūṣarāś ca pathyāḥ |
kharoṣṭranāgāś ca tarāśi caiva khādet mubhṛṣṭhāni sukalpitāni |
kharoṣṭranāgāś ca tarāśi caiva khādet mubhṛṣṭhāni sukalpitāni |
māṃsopadaṃśāṃ
digital-image 192_vtad dhi śoṣaṃ jaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāṃś
ca sahānilena |
plīhodaroktaṃ tu hitaśca sarpistrīṇyeva cānyāni hitāni
cātra |
upadrakāsvaravaikṛtādīñjayedavekṣaśikhilena śāṃtaṃ |
upadrakāsvaravaikṛtādīñjayedavekṣaśikhilena śāṃtaṃ |
elājamodāmalekābhayoś ca gāyatrinimvāsanasālasārā ||
viḍaṅgabhallātakacitrakāś ca kaṭutrikaś cāpi surāṣṭrajāś ca |
viḍaṅgabhallātakacitrakāś ca kaṭutrikaś cāpi surāṣṭrajāś ca |
pakvā jale tena pacet sarpis tasmiṃ susiddhe tv
avatārite ca |
triṃśatpalānyatra sitopalāyā dadyān tugākṣīripalāni ṣaṭvā ||
triṃśatpalānyatra sitopalāyā dadyān tugākṣīripalāni ṣaṭvā ||
prasthe ghr̥tasya dviguṇaś ca dadyāt kṣaudraṃ tato
manthahṛtaṃ vidadyāt |
palaṃ palaṃ prātarato lihec ca līhvā pivet kṣīramatandritas tu |
palaṃ palaṃ prātarato lihec ca līhvā pivet kṣīramatandritas tu |
etad dhi medhyam paramam pavitraṃ cakṣusyamāyu taman tathaiva |
yakṣāṇamāśu vyavahanti caiva pāṇḍvāmayaś cāpi bhagandaraś ca |
yakṣāṇamāśu vyavahanti caiva pāṇḍvāmayaś cāpi bhagandaraś ca |
na cātra kiñcitparivarjanīyaṃ rasāyanaṃ caitad
upāsyamāṇaṃ |
striyo ratikrodhamasūyanoś ca tyajed
udārāṃ viṣayaṃ bhajet |
dvijāgurūṃ tāns tridaśāṃś ca pūjed vācaś ca puṇyāḥ śṛṇuyād dvijebhya iti ||
dvijāgurūṃ tāns tridaśāṃś ca pūjed vācaś ca puṇyāḥ śṛṇuyād dvijebhya iti ||
kāya ci 38 ||
folio 192_v
athāto gulmarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathoktaiḥ kopanaidoṣaḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ |
janayanti nṛṇāṅgulmaṃ sa pañcavidha ucyate |
janayanti nṛṇāṅgulmaṃ sa pañcavidha ucyate |
hṛnnāsyor antare granthiḥ sāñcārī yadu vācalaḥ |
vṛttaś ca cayaḥ sañcaya vāṃ sa gulma iti sañjitaḥ ||
vṛttaś ca cayaḥ sañcaya vāṃ sa gulma iti sañjitaḥ ||
gupitānilamūlatvād guḍhagulmodayād api ||
gulmavaddhā viśālatvād gulma ity abhidhīyate ||
digital-image 193_rsa yasmād ātmani cayaṃ gacchaty apsv avuddhudaḥ ||
digital-image 193_rsa yasmād ātmani cayaṃ gacchaty apsv avuddhudaḥ ||
antaś carati yasmāc ca pākam upayāty ataḥ |
sa vyastair jāyate doṣaiḥ samastair api cocchritaiḥ |
sa vyastair jāyate doṣaiḥ samastair api cocchritaiḥ |
puruṣāṇān tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ |
kṛcchraviṇmūtravātatvamānā hotranikūjanaṃ |
kṛcchraviṇmūtravātatvamānā hotranikūjanaṃ |
dvesonne ca vāyurūrdhvaś ca pūrvarūpeṣu gulmināṃ |
hṛtkukṣiśulaṃ mukhakaṇṭhaśoṣo vāyorniroṇāviṣamāgnitā ca
|
te te vikārāḥ pavanātmikāś ca bhavanti gulme nilasaṃbhave tu |
te te vikārāḥ pavanātmikāś ca bhavanti gulme nilasaṃbhave tu |
svedajvarāhāravidāhadāhāstṛṣṇāṅgarāgaḥ kaṭuvakratā ca |
pittasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti pittaprabhave tu gulme ||
pittasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti pittaprabhave tu gulme ||
anne na lipsā gurūgātratā ca chardipraseko
madhurāsya tā ca |
kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasambhave ca |
kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasambhave ca |
sarvātmākaḥ sarvarūjopapannas taś cāpya sadhyam
pravadanti tajjñāḥ |
navaprasutātāhitabhojanā yā yā cāmagarbham visṛjodṛtai vā ||
navaprasutātāhitabhojanā yā yā cāmagarbham visṛjodṛtai vā ||
vāyur hitasyo vigṛhya raktāṃ karoti gulmaṃ
sarūjāṃ sadāhaṃ |
pittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparan nivodhaḥ |
pittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparan nivodhaḥ |
na spandate nodarameti vṛddhim bhavanti liṅgāni ca
garbhinīnāṃ |
taṃ raktagulmaṃ pravada
taṃ raktagulmaṃ pravada
digital-image 187rnāryāḥ kriyāvidhiḥ |
viśeṣam aparaṃ cāyiḥ śṛṇu raktaprabhedanaṃ |
palāśakṣāratoyena siddhaṃ sarpiḥ prayojayet |
palāśakṣāratoyena siddhaṃ sarpiḥ prayojayet |
uṣṇair vā bhedayet bhinne vidhirāmṛgdaro hitaḥ |
ānūpaudaka majjāno
vasātailaghṛtāni ca |
vipaced ekataḥ śastaṃ vātagulme nuvāsanaṃ |
vipaced ekataḥ śastaṃ vātagulme nuvāsanaṃ |
jāṅgalaikaśaphānāṃñ ca vasāsarpiś ca pittajā |
tailaṃ jāṅgalamajjānam evaṃ gulmaikaphotthite ||
tailaṃ jāṅgalamajjānam evaṃ gulmaikaphotthite ||
dhātrīphalānā svarase ṣaḍaṅge
vipaced dhṛtaṃ |
śarkarāsaindhavopetaṃ tadhitaṃ vātagulmināṃ ||
śarkarāsaindhavopetaṃ tadhitaṃ vātagulmināṃ ||
kulatthamūlakakvāthadadhikāñjikasarpiṣāṃ |
pañcāḍhakāni vipaced āvāpya dvipalānya |
pañcāḍhakāni vipaced āvāpya dvipalānya |
saurvarcalaṃ vitaṃ hiṃgudevadātha saindhavaṃ |
vātagulmāpahaṃ sarpir etad dīpanam eva ca ||
vātagulmāpahaṃ sarpir etad dīpanam eva ca ||
āgagvadhādau vipaceddīpanīyayutaṃ ghṛtaṃ |
kṣāravarge paced cānya¦ pacen mūtragaṇeparaṃ |
ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |
ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |
tṛṇamūlīkaṣāye tu jīvanīyaiḥ paced ghṛtaṃ |
nyagrodhādikaṣāyeṇa ghṛtaṃ vāpyapalādike |
nyagrodhādikaṣāyeṇa ghṛtaṃ vāpyapalādike |
raktapittotthitaṃ hanti ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |
yathā doṣāc chrāyañ cāpi cikitset sānnipātikaṃ |
cūrṇaṃ higvādikañ cāpi ghṛtam vā plīhanāśanaṃ |
cūrṇaṃ higvādikañ cāpi ghṛtam vā plīhanāśanaṃ |
pived gulmāpahaṃ kāle sarpiś tailvakam eva vā ||
pāṭhā sa ca vyāvṛhatīdvayañ ca ramūlena samāni ś ca |
saṃcchindyasaṃcūrdhyātha dhārayitvā jālādakaṃ taiḥ saha pācanīyaṃ |
saṃcchindyasaṃcūrdhyātha dhārayitvā jālādakaṃ taiḥ saha pācanīyaṃ |
athāvatāvāvaśeṣa matrākṣamātraṃ tṛvṛtaṃ viya |
sa nāgaraṃ gulmavadhāyayeṃ tad vātagulmeṣu virecanaṃ syāt |
sa nāgaraṃ gulmavadhāyayeṃ tad vātagulmeṣu virecanaṃ syāt |
dantīvacāhiṃgvajamodapāṇa kṣāraṃ yavānāṃ lavaṇatrikaś ca |
sacitrakaṃ kṣīrakaśṛdgaveraṃ syān mātulaṃ gamya bhavasya mūlaṃ |
sacitrakaṃ kṣīrakaśṛdgaveraṃ syān mātulaṃ gamya bhavasya mūlaṃ |
eṣāṃ samānaṃ
svaśayeṣimānāṃsukhāmvunā |
naro bhṛṣāmayodarapravṛdvo sadyorūjāṃ vātakṛtāṃ nihanti |
naro bhṛṣāmayodarapravṛdvo sadyorūjāṃ vātakṛtāṃ nihanti |
drākṣāpayasyā madhukañ ca mukhyaṃ sacandanaṃ
padmakam utpalañ ca |
kṣaudrānvitanḍuladhāvanena pītvā nudet pittakṛtaṃ tu gulmaṃ |
kṣaudrānvitanḍuladhāvanena pītvā nudet pittakṛtaṃ tu gulmaṃ |
bhāgīpoṭolaṃ madhukañ ca pāṭhāṃ
rohilyatthailāsaha pippalībhiḥ |
etāni piṣṭhvā madhunā valiha pītaṃ samuti pittagulmaṃ |
etāni piṣṭhvā madhunā valiha pītaṃ samuti pittagulmaṃ |
harītakātyāmalakaṃ vitaṃgaṃ viśvāsadhaṃ ceti samāni
kṛtvā |
kṣaudrānvitaṃ sa triphalā kaṣāyaṃ yaḥ śleṣmagulmaṃ prapivanti hanyāt ||
kṣaudrānvitaṃ sa triphalā kaṣāyaṃ yaḥ śleṣmagulmaṃ prapivanti hanyāt ||
ca vyā ghṛtaṃ tatvṛtā tritīyaṃ tathā caturthī gajapippalīñ ca |
phalatrayāṇāṃ saha pippalībhiḥ pacet samustā salilāḍhakasthaṃ ||
phalatrayāṇāṃ saha pippalībhiḥ pacet samustā salilāḍhakasthaṃ ||
mṛdvagnisiddhaṃ kṣatavāvaśeṣaṃ pūtaṃ pived
kṣaudrayūtaṃ hitāya |
tat śleṣmaṃ tv atha vātagulmaṃ nirvāpayet hy āgnim ivāmvuvegaḥ |
tat śleṣmaṃ tv atha vātagulmaṃ nirvāpayet hy āgnim ivāmvuvegaḥ |
sadevakāṣṭhaṃ cirivilvajaṃ tvak sapippalī
pippalimūlabhāgau |
pītvā nalakvāthayutaṃ tu vāri pramucyate śoṇitagulmamūlāt |
pītvā nalakvāthayutaṃ tu vāri pramucyate śoṇitagulmamūlāt |
ghoṣañ cabhāīṃ ca
gurūpragāḍhāṃ nārīṃ pivet māmṛditāṃ ghṛtena |
sukhāmvunā hanhy atha raktagulmaṃ naṣṭañ ca puṣpaṃ punar ādadhāti ||
sukhāmvunā hanhy atha raktagulmaṃ naṣṭañ ca puṣpaṃ punar ādadhāti ||
samuṣkakañ cekṣarakaṃ svadaṃṣṭrāṃśokaṃ palāsaṃ
tilanālam eva |
nīpakvadamvañ ca samātuluṃgaṃ pūtīkarañ ca sakapitthavifolio 187vvilvaṃ |
nīpakvadamvañ ca samātuluṃgaṃ pūtīkarañ ca sakapitthavifolio 187vvilvaṃ |
valyantemām apy amṛtāṃ ca vallīṃ
vṛkṣādanīṃ jātim athaiṃguñ ca |
etāḥ pratānā kvathayāśva pradāhayan kṣāram athādadīta |
etāḥ pratānā kvathayāśva pradāhayan kṣāram athādadīta |
pṛthak pṛthak kāḍhakamānayuktaṃ tat
srutam ādadīta |
sukhāmvunāveśamani sannipāte kṛtoyavastrāṇi yataḥ kṣamāvān |
sukhāmvunāveśamani sannipāte kṛtoyavastrāṇi yataḥ kṣamāvān |
aṣṭāḍhakaṃ tanprasitaṃ vidadhyān mūlan tu
māmvāpyatha citrakasya |
sukalpitāṃ tāṃ vipacedvidhikṣāḥ pūtavidadhyādathayādaleṣa |
sukalpitāṃ tāṃ vipacedvidhikṣāḥ pūtavidadhyādathayādaleṣa |
palā ri pūnastathāsya
kṛtvāni kvavathācitrakasya |
tadvārake cāpi jalasya siddhaṃ pādāvaśeṣādvaṣegālanīyaṃ |
tadvārake cāpi jalasya siddhaṃ pādāvaśeṣādvaṣegālanīyaṃ |
tena prapiṣyetva palonmitānāmisaṃvariṣṭhaṃ
gaṇamauṣadhānāṃ |
kaṭutrivargaṃ lavaṇāny athāṣṭau dve rohiṇīñ cāmlakavetamañ ca |
kaṭutrivargaṃ lavaṇāny athāṣṭau dve rohiṇīñ cāmlakavetamañ ca |
ñ ca bhāgīñ ca vayāñ ca
pāṭhaṃ sajīvakaṃ mūlam athājamodāṃ |
hiṃgun tu māñ cātiviṣañ ca mustameñ ca gajapippalīñ ca |
hiṃgun tu māñ cātiviṣañ ca mustameñ ca gajapippalīñ ca |
ālogarbhamamatrapiṣṭhaṃ pūrvaśrūtaṃ kṣāram athopacet tu |
mṛdvagninā vākkvathitaṃ sanais tu modavilepāt pariśoṣitas tu |
mṛdvagninā vākkvathitaṃ sanais tu modavilepāt pariśoṣitas tu |
kolapramāṇāṃ guṭikāṃ vidadhyād dvebhakṣayitvaiva
matonnamadyāt |
tataḥ padānāṃ śām eva gatvā yat aprakāṃkṣaḥ punar eva |
tataḥ padānāṃ śām eva gatvā yat aprakāṃkṣaḥ punar eva |
dve bhakṣayitvauva
matonnamadyādapūrvavadjātamahāprakāṃkṣaḥ |
sa eva guṭikāprayogādahah̤ sukhenaiva sahasrasāpi |
sa eva guṭikāprayogādahah̤ sukhenaiva sahasrasāpi |
tisras tu gulmīguṭikāṃ prayuktvā mūlāt tataḥ pañca
nihanti gulmān |
catvāram cārmāṃmi nihani pītāḥ ta thā vātakahādare ca |
catvāram cārmāṃmi nihani pītāḥ ta thā vātakahādare ca |
yevā pare vāakaphapravṛttārānṛṇāṃ
kukṣigatā vikārāḥ |
tāṃ hanti sarvāṃś ca yathaṃñ ca pītāḥ ghṛtena coktena jalena cāpi |
tāṃ hanti sarvāṃś ca yathaṃñ ca pītāḥ ghṛtena coktena jalena cāpi |
kāyagnisainyaṃ
grahaṇīpradoṣamastavidām avāpya jīrṇaṃ |
nihanti sadyo jarayanti cānnaṃ pāsāṇacūrṇair api miśritaṃ yat ||
nihanti sadyo jarayanti cānnaṃ pāsāṇacūrṇair api miśritaṃ yat ||
kuriṇī tripahlāmaricāni viḍaṃgaṃkaṃ |
pippalīcādamodañ ca kuṭājasya phalāni ca |
pippalīcādamodañ ca kuṭājasya phalāni ca |
citrakaṃ kālikājājī ekaikaṃ palikaṃ mitaṃ |
aṣṭaupalāni trivṛtaḥ pañcāśaḥ syādguḍasya tu |
aṣṭaupalāni trivṛtaḥ pañcāśaḥ syādguḍasya tu |
tailasya rasam āmalakasya tu |
trayaḥ prasṭhāc ca tat sarvāṃ śanaimṛdvagninā pacet |
trayaḥ prasṭhāc ca tat sarvāṃ śanaimṛdvagninā pacet |
ghanībhūtaṃ phalaiḥ kṛtvā samam āmalakasya tu |
agnipramāṇaṃ vijñāya bhakṣayet prātarutthitaḥ
agnipramāṇaṃ vijñāya bhakṣayet prātarutthitaḥ
pañcagulmāṃ pramehāṃñ ca pāṇḍurogaṃ sakāmalāṃ |
śoṣaṃ kuṣṭhodarāmīma samayec ca bhagandarāṃ |
śoṣaṃ kuṣṭhodarāmīma samayec ca bhagandarāṃ |
yonidoṣaharo vṛṣyo medhā valavapuḥ karaḥ |
guḍakalyāṇasaṃkṣas tu mataś cāpi rasāyanaiḥ ||
guḍakalyāṇasaṃkṣas tu mataś cāpi rasāyanaiḥ ||
tile kṣurakapālāśa sārṣapaṃ yavanālajaṃ |
bhasmāmūkajañ cāpi gojavikharahastināṃ |
mūtreṇa mahiṣīṇāñ ca palikaiś cāpi cūrṇṇitaiḥ |
mūtreṇa mahiṣīṇāñ ca palikaiś cāpi cūrṇṇitaiḥ |
kuṣṭhasaindhavayaṣṭhīkanāgarakrimihantibhiḥ |
ajamodāc ca daśabhiḥ sāmudrāc ca palaiyutaṃ |
ajamodāc ca daśabhiḥ sāmudrāc ca palaiyutaṃ |
ayas pātregnikalpena paktvā lehyam athoddharet |
tasya mātrāṃ pived dadhnā surayā s̤ā pi vā |
tasya mātrāṃ pived dadhnā surayā
dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā |
gulmaṃ vātavikārāś ca kṣāroyaṃ hanty asaṃśayaṃ ||
gulmaṃ vātavikārāś ca kṣāroyaṃ hanty asaṃśayaṃ ||
svarjikākuṣṭahasahaiḥ kṣāraḥ ketakajo pi vā |
pītatailena śamadigital-image 188ryed dulmaṃ pavanasaṃbhavaṃ |
pītatailena śamadigital-image 188ryed dulmaṃ pavanasaṃbhavaṃ |
pītaṃ sukhāṃvunāvāpi svarjikākuṣṭhasaindhavaṃ ||
vṛścīkamurūvūkaś ca varṣābhūvṛhatī dvayaṃ |
vṛścīkamurūvūkaś ca varṣābhūvṛhatī dvayaṃ |
citrakañ ca jaladroṇai pacet pādāvaśeṣitaṃ |
māgadhāci kumbhe nidhāpayet |
māgadhāci
madhunaḥ prasthamāvāpya pathyācūrṇṇārdhasaṃyutaṃ |
viśoṣitaṃ daśāhan tu jīrṇṇabhakaḥ piven naraḥ |
viśoṣitaṃ daśāhan tu jīrṇṇabhakaḥ piven naraḥ |
ariṣthoyaṃ jayedgulmavipākaṃ ca dustaraṃ ||
pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphal-agnikā |
pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphal-agnikā |
lavaṇaṃ vṛkṣakavījāni cūrṇṇagomūtrasādhitaṃ |
ghanībhūtaṃ tu guṭikāṃ kṛtvā khāded abhuktavān |
gulmaplīhāgnisādāṃstāṃ nāśayeyur aśeṣataḥ ||
gulmaplīhāgnisādāṃstāṃ nāśayeyur aśeṣataḥ ||
sukhoṣṭhājāṃgalarasāḥ susnigdhā vyaktasaindhavāḥ |
peyā vātaharaiḥ siddhāḥ kaulatthāḥ saṃskṛtāḥ rasāḥ ||
khalāḥ sapañcamūlāś ca gulmino bhojane hitāḥ |
kumbhīpiṇḍeṣṭakasvedāṃ kuryāc cavakuśo bhiṣak |
gulminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśāḥ |
gulminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśāḥ |
ataś cainaṃ tu susvinnāṃ sraṃsanenopapādayet |
vimlāpanaṃ bhedanāni tathaiva syañjanāni ca |
vimlāpanaṃ bhedanāni tathaiva syañjanāni ca |
upanāhāś ca kartavyāḥ sukhoṣṭhāḥ sālvalādayaḥ |
udaroktāni sarpīṣimūtravartiḥ kriyāstathā |
udaroktāni sarpīṣimūtravartiḥ kriyāstathā |
lavaṇāni ca yojyāni yānyuktānyanilāc kurye |
dantīdravantīmūleṣu tathā vātahareṣu ca |
kārayedāsavāriṣṭhāślokasthāne yatheritāṃ |
vātavarconirodhaiṣu sāmudrārdrakasarṣapaiḥ
kṛtvā pāyau nidhātavyā varttayo maricottarāḥ |
khāded vānyāṃkurāṃ bhṛṣtāṃ pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ |
ūrdhvavātan tumanujaṃ gulminaṃ na nirūhaye ||
pivet trivṛnnāgaram vā saguḍā vā harītakīṃ |
pivet trivṛnnāgaram vā saguḍā vā harītakīṃ |
guggulaṃ vṛvṛtāṃ danīṃ dravantīṃ saindhavaṃ vacāṃ |
mūtramadyapayodrākṣārasair vīkṣya valāvalaṃ |
mūtramadyapayodrākṣārasair vīkṣya valāvalaṃ |
evaṃ pīlūni piṣṭhāni pivet salavaṇāni ty ||
pippaipippalīmūlaṃ citrakājājisaindhavaiḥ |
pippaipippalīmūlaṃ citrakājājisaindhavaiḥ |
yuktā surā ghnanti gulmaṃ śīghrakāle prayojitā |
vaddhavinmārūto gulmī bhuñjīta paye yāvāṃ |
vaddhavinmārūto gulmī bhuñjīta paye yāvāṃ |
kulmāṃṣāścā vahusnehāṃ bhakṣayellavaṇaittarāṃ |
vallūram mūlakaṃ matsyāṃ śuṣkaśākāni vaidalaṃ |
na khādedālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca |
laṅghanaṃ dīpanaṃ snigdhaṃ uṣṇaṃ vātānulomanaṃ |
vṛṃhaṇañ ca bhaved yas tu tadhitaṃ vātagulmināṃ |
vṛṃhaṇañ ca bhaved yas tu tadhitaṃ vātagulmināṃ |
sthānāvaseko raktasya vāhumadhye sirāṃvyadhan |
svedonulomanaṃ caiva tadhitaṃ vātagulmināṃ |
svedonulomanaṃ caiva tadhitaṃ vātagulmināṃ |
tṛṣṇā yābhiparīto yo ādhyātoraktapīḍitaḥ |
prāṇākṣiśotisārī ca ya digital-image 188vśūlaiḥ pradīdyate |
prāṇākṣiśotisārī ca ya
varjanīyā bhaven hy ete virikkeyobhipūjyate iti ||
kāyaci || thva || 0 ||
athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyā ||
vegāghātoṣṇarūkṣān nairatimātropasevitaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇair rasātmyaiś cāpi bhojanaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇair rasātmyaiś cāpi bhojanaiḥ |
dūṣayitvā rasāṃ doṣā viguṇā hṛdaṃ yaṃ gatāḥ |
hṛdivādhāṃ prakuvyanti hṛdrogāṃ taṃ pracakṣate |
hṛdivādhāṃ prakuvyanti hṛdrogāṃ taṃ pracakṣate |
āyamyate mā||||||
nirmathyate dīryate ca yodyatepi pāṭyatepi ca |
nirmathyate dīryate ca yodyatepi pāṭyatepi ca |
tṛṣṇoṣṇādāhacoṣāsyuḥ paittike hṛdayaklamaḥ |
dhūmāyanaṃ ca mūrchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca |
dhūmāyanaṃ ca mūrchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca |
gauravaṃ kaphasaṃsrāvorūcistastambhognimārdavaṃ |
mādhuryam api cā sasya valāsāpahate hṛdi ||
mādhuryam api cā sasya valāsāpahate hṛdi ||
utkleśaḥ ṣṭhīvanaṃ todaḥ śūlaṃ hṛllāsakovamī |
aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaś ca krimijo bhavet |
aruciḥ śyāvanetratvaṃ śoṣaś ca krimijo bhavet |
bhramaklamau modaśoṣau jñeyās teṣām upadravāḥ |
krimijo krimijātīnāṃ ślemikāṇāś ca yo matāḥ ||
krimijo krimijātīnāṃ ślemikāṇāś ca yo matāḥ ||
vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturaṃ |
dvipañcamūlīkvāthena sasnehalavaṇena tu ||
dvipañcamūlīkvāthena sasnehalavaṇena tu ||
pippaẏelāvacāhiṃguyavabhasmāni saindhavaṃ |
saurvarcalaṃ tathā śunṭhī majomodaś ca cūrṇitaṃ |
saurvarcalaṃ tathā śunṭhī majomodaś ca cūrṇitaṃ |
phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyāsavādibhiḥ |
pāyayet ca śuddhadehaś ca snehanānyatamena vā |
pāyayet ca śuddhadehaś ca snehanānyatamena vā |
bhojayej jīrṇabhaiṣajyāṃ jaṃgalaisaghṛtai rasaiḥ |
vātaghnasiddhaṃ tailañ ca vastiṃ dadyād vicakṣaṇāḥ |
vātaghnasiddhaṃ tailañ ca vastiṃ dadyād vicakṣaṇāḥ |
śrīpaṇimadhukakṣaudrasitāguḍajalair vamet |
pittopasṛṣṭe hṛdayeś ca seveta madhuraśritaṃ |
pittopasṛṣṭe hṛdayeś ca seveta madhuraśritaṃ |
ghṛtaṃ kaṣāyaś coddiṣṭaṃ pittajvāravināśanaṃ
tṛptasya ca rasaurmukhyair jaṃgalaiḥ saghṛtaibhiṣak |
tṛptasya ca rasaurmukhyair jaṃgalaiḥ saghṛtaibhiṣak |
sakṣaudraṃ vitared vastitailaṃ madhukasādhitaṃ |
vacānimvakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphotthite |
vacānimvakaṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphotthite |
pāyayet cūrṇaṃ uddiṣṭaṃ vātake bhojayetc tam |
valātailaṃ vidadyāc ca vastivastiviśāradaḥ |
valātailaṃ vidadyāc ca vastivastiviśāradaḥ |
krimihṛdrogiṇāṃ snigdhaṃ bhojat piśitodanaṃ |
daghnā ca phalalopetaṃ tryahaṃ paścād virecayet ||
daghnā ca phalalopetaṃ tryahaṃ paścād virecayet ||
sugandhibhiḥ śalavaṇair yogaiḥ sājājiśarkaraiḥ |
viḍaṃgagāḍhaidhānyāmlaṃ pāyayed hitam uttamaḥ |
viḍaṃgagāḍhaidhānyāmlaṃ pāyayed hitam uttamaḥ |
hṛdisthitāḥ patantyeva madhastāt krimayo nṛṇāṃ |
yavānnaṃ vitarec cāsmaisaviḍaṃgamataḥ param iti || kāyaci || kṛ || ||
yavānnaṃ vitarec cāsmaisaviḍaṃgamataḥ param iti || kāyaci || kṛ || ||
athātaḥ pāṇḍurogapratiṣedhaṃ vyā ||
vyāyāmamamlam lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīvatīkṣṇaṃ |
niṣevyamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣās tvaci pāṇḍubhāvaṃ |
niṣevyamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣās tvaci pāṇḍubhāvaṃ |
pāṇḍvāmayoṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastaiyugapac ca dosaiḥ |
sarveṣu caivaṣvihapāṇḍabhāvo yatodhikotaḥ khalu pāṇḍurogaḥ ||
sarveṣu caivaṣvihapāṇḍabhāvo yatodhikotaḥ khalu pāṇḍurogaḥ ||
tvaksphoṭanaṣṭhīvanagātra????????????????
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatas tasya puraḥ sarāṇi |
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatas tasya puraḥ sarāṇi |
??malāpānnakipāṇḍurogaḥ |
kumbhāhvayo lākarakolasākhyaḥ |
vibhāsyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nivodhya vakṣyāmnunupūrvaśaste |
kumbhāhvayo lākarakolasākhyaḥ |
vibhāsyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nivodhya vakṣyāmnunupūrvaśaste |
kṛṣnekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktatathānyais tad ūpadravaiś ca |
vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktatathānyais tad ūpadravaiś ca |
pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ
ca |
pittena pāṇḍum manujaṃ vyavasyed yuktatathānyais tad upadraiś ca |
pittena pāṇḍum manujaṃ vyavasyed yuktatathānyais tad upadraiś ca |
śuklekṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhaṃ tad varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktaṃ teṣānyais tad upadravaiś ca |
kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyed yuktaṃ teṣānyais tad upadravaiś ca |
abhaktarūgnair avagātra sādāḥ sarveṣu tandrī ca valakṣayañ ca |
sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyelliṅgāni vaks̤yāmy atha kāmalāyāḥ |
sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyelliṅgāni vaks̤yāmy atha kāmalāyāḥ |
yo hyāmayānte sahasānnamamlamadyād apathyāni ca tasya pittaṃ
karoti pāṇḍuvadanaṃ viśeṣāt pūrvaritau tandrivalakṣayau ca |
karoti pāṇḍuvadanaṃ viśeṣāt pūrvaritau tandrivalakṣayau ca |
bhedas tu tasyetarakumbhasāhyaḥ sophaṃ mahāṃstatra ca parvabhedaḥ |
jvarāṃgamardabhramadāhatṛṣṇā kṣayānvito lākarakālasetu |
jvarāṃgamardabhramadāhatṛṣṇā kṣayānvito lākarakālasetu |
taṃ vātapittād haripītanīlaṃ halīmakettu pravadanti kecit |
upadravāssteṣvararūciḥ pipāsā chardirjvarāḥ śīrṣarujagnisādaḥ |
upadravāssteṣvararūciḥ pipāsā chardirjvarāḥ śīrṣarujagnisādaḥ |
sophasthiruk kaṇṭhagatovalatvaṃ mūrcchā kaphe hṛdyavapīḍanañ ca |
sādhye tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhamadhaś ca śuddhaṃ |
sādhye tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhamadhaś ca śuddhaṃ |
sampādayet kṣaudraghṛtapragāḍhair harītakīcūrṇayutaiḥ prayogaiḥ |
pived ghṛtaṃ vā rajanādi pakvaṃyatraiphalaṃ tailvakam eva cāpi |
pived ghṛtaṃ vā rajanādi pakvaṃyatraiphalaṃ tailvakam eva cāpi |
virecanādravyavipācitaṃ vā yogāś ca vairecanikāṃ ghṛtena |
mūtre nikumbhārdhanaṃ vipācya pivedabhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātraṃ |
mūtre nikumbhārdhanaṃ vipācya pivedabhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātraṃ |
khāded guḍam vāpya bhayāvipakva māragvadhādikvathitaṃ pivedvā ||
ayorajavyoṣavidaṅgacūrṇaṃ lihyād haridrāṃ triphalānvitām vā |
ayorajavyoṣavidaṅgacūrṇaṃ lihyād haridrāṃ triphalānvitām vā |
sarpimadhubhyāṃ vidadhīta vāpi śāstrapradeśābhihitāṃ prayogāṃ |
harec ca doṣāṃ vahuśolpamātrāṃ śvayed dhi doṣeṣvatonirhṛteṣu |
harec ca doṣāṃ vahuśolpamātrāṃ śvayed dhi doṣeṣvatonirhṛteṣu |
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujañ ca mantham pivet kṣaudrayutaṃ samāṃśaṃ
|
ubhe vṛhatyau rajāne śukākhyāṃ kākād anīñ cāpi sakākamācī |
ubhe vṛhatyau rajāne śukākhyāṃ kākād anīñ cāpi sakākamācī |
ādāri vimkhyo sakadamvapuṣpau vipācya sarpirvipacet kaṣāye |
tat pāṇḍutāṃ hantyupasevyamānaṃ kṣīreṇa vā māgadhikā yathāgniṃ |
tat pāṇḍutāṃ hantyupasevyamānaṃ kṣīreṇa vā māgadhikā yathāgniṃ |
pivec ca yaṣṭhīmadhukaṃ kaṣāyaṃ cūrṇīkṛtam vā madhunāsamāṃśaṃ |
gomūtrayuktaṃ tripalādalānāṃ datvāyasaṃ cūrṇamanalpakālaṃ |
gomūtrayuktaṃ tripalādalānāṃ datvāyasaṃ cūrṇamanalpakālaṃ |
pravālamuktāñjanaśaṃkhacūrṇāṃ lihyāt tathā gairikajaś ca cūrṇaṃ |
ājaṃ śakṛtsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrāṃ lavaṇottamañ ca | pṛthak palāṃśāni samagram etan cūrṇaṃ hitāśī madhunāvalihyāt |
ājaṃ śakṛtsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrāṃ lavaṇottamañ ca | pṛthak palāṃśāni samagram etan cūrṇaṃ hitāśī madhunāvalihyāt |
sauvarcalaṃ hiṃgu kirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmvunā vā |
mūrvāharidrā malakaṃ pived vā sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre |
mūrvāharidrā malakaṃ pived vā sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre |
mūlamvalācitrakayoḥ pived vā pāṇḍāmayārtokṣa samaṃ
hitāśī |
sukhāmvunā vā lavaṇena tulyaṃ śigrāḥ phalaṃ kṣīrabhufolio 189vjopayojyaṃ |
sukhāmvunā vā lavaṇena tulyaṃ śigrāḥ phalaṃ kṣīrabhufolio 189vjopayojyaṃ |
nyagrodhavargasya pivet kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī |
śālādikam cāpyatha sālacūrṇaṃ kṣaudrāplutam vā malakaṃ sukhārthī ||
śālādikam cāpyatha sālacūrṇaṃ kṣaudrāplutam vā malakaṃ sukhārthī ||
viḍaṃgamustārajānājamodaparūṣakavyoṣavinirdahanyaḥ |
cūrṇāni kṛtvā guḍarśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śubhe ca |
cūrṇāni kṛtvā guḍarśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śubhe ca |
sambhāram etadipacet hitāya sāravato gaṇasya |
dātañ ca lehya|||viditvā nidhāpayen muskaje samudge |
dātañ ca lehya|||viditvā nidhāpayen muskaje samudge |
haṃty eṣa yogaḥ ?lu pāṇḍurogaṃ
saśothamugrām api kāmalañ ca |
saśarkarākāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||
saśarkarākāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||
kāleyake cāpi ghṛtaṃ vipakvaṃ hitañ ca tasyād
rajanādimiśram |
śilāhvayañ vāpyatha mākṣikam vā kumbhāhvaye mūtrayutam pived vā |
śilāhvayañ vāpyatha mākṣikam vā kumbhāhvaye mūtrayutam pived vā |
mūtrasthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃ samāṃ pivet vāpi
hiraṇyakiṭṭaṃ |
drākṣāguḍūcyāmalakīrasena siddhaṃ ghṛtaṃ lākarake hitāye |
drākṣāguḍūcyāmalakīrasena siddhaṃ ghṛtaṃ lākarake hitāye |
siddhāsya vastimadhuro halīme hanyastvariṣṭā mṛdavaś ca
pathyā |
gauḍānariṣṭāṃ madhuśarkarāṃñ ca mūtrāsavāṃ kṣāraghṛtāṃstathaiva |
gauḍānariṣṭāṃ madhuśarkarāṃñ ca mūtrāsavāṃ kṣāraghṛtāṃstathaiva |
snigdhān rasānāmalakair ūpetāṃ kolānvitāṃ vāpi hi
jaṃgalānāṃ |
seveta śothābhihitāṃñ ca yogāṃ pāṇḍvāmayī śāliyavāñ ca nityaṃ |
seveta śothābhihitāṃñ ca yogāṃ pāṇḍvāmayī śāliyavāñ ca nityaṃ |
jvaraṃ tṛṣāṃ chardim athātisāraṃ mūrcchākṣayaṃśvāsamannalipsāṃ |
tathā vipākasvarabhedasādāṃ jāyed yathāsvāṃ prasamīkṣadoṣāṃ ||
tathā vipākasvarabhedasādāṃ jāyed yathāsvāṃ prasamīkṣadoṣāṃ ||
anteṣu śūnaṃ parihīnamadhyaṃ mlānantathānteṣu ca
madhyaśūnaṃ |
gudeṣu śophastvathamuṣkaśūnaṃ prātamyamānañ ca visañjñakalpaṃ |
gudeṣu śophastvathamuṣkaśūnaṃ prātamyamānañ ca visañjñakalpaṃ |
vivirjayet pāṇḍukinaṃ yaśorthī tathātisārajvarapīḍitañ
ceti ||
kāyaci
kāyacikitsā || ||
athāto raktapittapratiṣedhaṃ vyā ||
vyāyāmabhārādhyayanavyavoyātapasevanaiḥ |
tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇaiamlaiḥ kaṭvābhir eva ca |
tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇaiamlaiḥ kaṭvābhir eva ca |
abhikṣṇaṃ sevato tūṣṇo rasaḥ pittaṃ pradūṣayet |
pittaṃ vidagdhaṃ svaguṇaividahaty āśu śoṇitaṃ |
pittaṃ vidagdhaṃ svaguṇaividahaty āśu śoṇitaṃ |
tataḥ pravartate raktamūrdhvaṃ cādho dvidhāpi vā |
āmāśayād vrajed ūrdhvam adhaḥ pakvāśayād vrajet |
āmāśayād vrajed ūrdhvam adhaḥ pakvāśayād vrajet |
vidagdhayoś cāpy ubhayor dvidhābhāgaṃ pravartate |
ūrdhvaṃ sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yugapad gataṃ |
yakṛn plīhāsyām ichanti kecid raktagatiṃ jānāḥ ||
sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanam vamī |
lohagandhiś ca niśvāso bhavaty asmiṃ bhaviṣyati |
vāhyāsṛglakṣaṇais tasya saṃkhyā doṣocchritair viduḥ |
vāhyāsṛglakṣaṇais tasya saṃkhyā doṣocchritair viduḥ |
daurvalyaśvāsakāsajvaravathumadā pāṇḍutādāhamūrcchā
bhukte cānne vidāhas tv adhṛtir api sadā hṛdya tulyā ca pīḍā |
tṛṣṇākaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca pavanaṃ pūtiniḥ ṣṭhīvanañ ca
dveṣo bhakte vipāko viratir api bhaved raktapittopasargāt ||
bhukte cānne vidāhas tv adhṛtir api sadā hṛdya tulyā ca pīḍā |
tṛṣṇākaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca pavanaṃ pūtiniḥ ṣṭhīvanañ ca
dveṣo bhakte vipāko viratir api bhaved raktapittopasargāt ||
māṃsaprakṣālanābhaṃ kvathitam api yakṛtkardamāñbhonibham vā
medaḥ pūyāstikalpaṃ yakṛd iva yadi vā pakvajambūphalābham |
yat kṛṣṇaṃ yac ca nīlaṃ bhṛśam atikuṇapaṃ yatra coktā vikārāḥ
tad varjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yac ca tulyaṃ vibhāti ||
medaḥ pūyāstikalpaṃ yakṛd iva yadi vā pakvajambūphalābham |
yat kṛṣṇaṃ yac ca nīlaṃ bhṛśam atikuṇapaṃ yatra coktā vikārāḥ
tad varjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yac ca tulyaṃ vibhāti ||
nodṛktam ādau saṃgrāhyaṃ valino bhiṣaja sadā |
hṛt pāṇḍugrahaṇīrogaplīhagulmajvarāvahaṃ |
hṛt pāṇḍugrahaṇīrogaplīhagulmajvarāvahaṃ |
adhaḥ pravṛttaṃ vamanair ūrdhvagan tu virecanaiḥ |
jayed anyataraṃ cāpi kṣīṇasya śamanair asṛk |
jayed anyataraṃ cāpi kṣīṇasya śamanair asṛk |
drākṣākārśmayamadhukaṃ digital-image 190rsitāyetaṃ virecanaṃ |
yaṣṭhīmadhukasiddhañ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitaṃ |
yaṣṭhīmadhukasiddhañ ca sakṣaudraṃ vamanaṃ hitaṃ |
payāṃsi śītāni rasāś ca jāṅgalāḥ satīnamūdgāyavaśāliṣaṣṭikā |
jīvanti śailūsuniṣaṇṇayūthikāṃs tathātimuktāṃ kura????rajāḥ |
jīvanti śailūsuniṣaṇṇayūthikāṃs tathātimuktāṃ kura????rajāḥ |
śākaṃ hitaṃ sarpiṣisaṃskṛtaṃ sadā pathyāñ ca dhātrīphaladāḍimānvitaṃ |
rasāś ca pārāvatahaṃsakurmajapeyā peyās tathā cāpi ghṛtāntarā hitāḥ |
rasāś ca pārāvatahaṃsakurmajapeyā peyās tathā cāpi ghṛtāntarā hitāḥ |
santānikāś cotpalapūrvakeṣu ghṛteṣu siddhāḥ payasaḥ
sitāhvā |
himāḥ pradehā madhurā gaṇāś ca ghṛtāni pathyāni ca raktapitte |
himāḥ pradehā madhurā gaṇāś ca ghṛtāni pathyāni ca raktapitte |
madhūkaśobhāñjanakodirajaiḥ priyaṃgukānāṃ kusumaiś ca
cūrṇanitaḥ |
bhiṣag vidadhyāc caturaḥ samākṣikāṃ hitāya lehānasṛjāḥ praśāntaye |
bhiṣag vidadhyāc caturaḥ samākṣikāṃ hitāya lehānasṛjāḥ praśāntaye |
lihyāc ca dugdhadrumajan navāṃkurāṃ madhudvitīyāṃ
sitakarṇikasya |
pathyāñ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapitaṇguṇānyatha ||
pathyāñ ca kharjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapitaṇguṇānyatha ||
raktānisārābhihitānyogānatrāpi yojayet |
||nilotpalānām madhunā bhasma vāpi parisrutaṃ |
śuddhekṣugaṇḍamāpoṣya nave kumbhe hitāṃbhasā |
yojayitvā sthitaṃ rātrāvākāśe sotpalaṃ tu tat |
prātaḥ śrutaṃ kṣaudrayutaṃ pivec choṇitaipittakaḥ |
prātaḥ śrutaṃ kṣaudrayutaṃ pivec choṇitaipittakaḥ |
pivec chitakaṣāyaṃ vā jamvāmrārjunasambhavaṃ |
āmodumvaraniryāsaṃ pivet sakṣaudraśarkaraṃ |
āmodumvaraniryāsaṃ pivet sakṣaudraśarkaraṃ |
trapuśīmūlakalkam vā sakṣaudraṃ taṇḍutālāmvunā |
pived akṣasamaṃ kalkaṃ madhukalpaivam eva vā |
pived akṣasamaṃ kalkaṃ madhukalpaivam eva vā |
candanaṃ padmaṃ kaṃlodhram evaṃ mevaṃ samaṃ pivet |
karañjavījam evam vā sitākṣaudrayutaṃ pivet |
karañjavījam evam vā sitākṣaudrayutaṃ pivet |
majjānamidgudasyaivam peyo madhukasaṃyutāḥ |
sukhoṣṇalavaṇaṃ vījaṃ karañjadadhimastunā |
sukhoṣṇalavaṇaṃ vījaṃ karañjadadhimastunā |
pived vāpi tryahaṃ martyo raktapittābhipīḍitaḥ |
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogam uttamāḥ |
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogam uttamāḥ |
pathyā caivāvapīḍeṣu grāṇataḥ pramṛte sṛji |
atinissrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pivedasṛk |
yakṛd vā bhakṣayed ājāmāṃsaṃ pittasamāyutaṃ |
atinissrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pivedasṛk |
yakṛd vā bhakṣayed ājāmāṃsaṃ pittasamāyutaṃ |
palāśavṛntasvarase vipakvaṃ
sarpi pivet kṣaudrayutaṃ hitāśī |
saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pived vā
vanaspatīṃ svarasaiḥ kṛtam vā |
sarpi pivet kṣaudrayutaṃ hitāśī |
saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pived vā
vanaspatīṃ svarasaiḥ kṛtam vā |
drākṣāmuśīrāṇy atha padmakaṃ sitā
pṛthak palāṃśyudake samāvayet |
sthitāṃ niśān tad rudhirāmayañ jayet
pītaṃ payo vāmvusamaṃ hitāśinā |
pṛthak palāṃśyudake samāvayet |
sthitāṃ niśān tad rudhirāmayañ jayet
pītaṃ payo vāmvusamaṃ hitāśinā |
samākṣikaṃ vājiśakṛdrasaṃ vā
vāsākaṣāyaṃ sahitaṃ pived vā |
lihyāt tathā vāstukavījacūrṇaṃ
kṣaudraplutaṃ taṇḍulasāhvayam vā |
vāsākaṣāyaṃ sahitaṃ pived vā |
lihyāt tathā vāstukavījacūrṇaṃ
kṣaudraplutaṃ taṇḍulasāhvayam vā |
liheta kālāñjanacūrṇām eva
liheta vā kṣaudrayutāṃ tu kākhyāṃ |
drāṣāsitātiktakarohiṇīñ ca
himāmvunā vā madhukañ jayeyaṃ |
liheta vā kṣaudrayutāṃ tu kākhyāṃ |
drāṣāsitātiktakarohiṇīñ ca
himāmvunā vā madhukañ jayeyaṃ |
pathyāmahīṃsrāṃ rajanīṃ ghṭañ ca
lihet tathā śoṇitapittarogī |
lihet tathā śoṇitapittarogī |
mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ
piṣṭvā pivet taṇḍuladhāvanena |
piṣṭvā pivet taṇḍuladhāvanena |
ghrāṇapravṛtte sṛji nasya muktaṃ
saśarakarāṃ nāsikayoḥ payo vā |
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pived vā
saśarkaraṃ cekṣurasaṃ hitam vā |
saśarakarāṃ nāsikayoḥ payo vā |
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pived vā
saśarkaraṃ cekṣurasaṃ hitam vā |
śitopacāraṃ madhurañ ca kuryād
viśeṣataḥ śoṇitapittarogai |
śitāghṛtañ kṣaudrayutena cāpi
vidārigandhādigaṇaśritena |
viśeṣataḥ śoṇitapittarogai |
śitāghṛtañ kṣaudrayutena cāpi
vidārigandhādigaṇaśritena |
kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ
hitaṃ ghdigital-image 190vtaṃ cāpy anuvāsanārthaṃ ||
mañjiṣṭharodhrāñjanagairikotpalaiḥ
suvarṇakālīyakaśaṃkhacandanaiḥ |
hitaṃ ghdigital-image 190vtaṃ cāpy anuvāsanārthaṃ ||
mañjiṣṭharodhrāñjanagairikotpalaiḥ
suvarṇakālīyakaśaṃkhacandanaiḥ |
sitāśvagandhāmbujayaṣṭhisāhvayaiḥ
mṛṇālasaugandhikatulyapeṣiḥ |
ghṛtāplutaiḥ śitajalāvasevitaṃ |
mṛṇālasaugandhikatulyapeṣiḥ |
ghṛtāplutaiḥ śitajalāvasevitaṃ |
kṣīrodanaṃ bhktamam athānuvāsayed
ghṛtena yaṣṭhīmadhukaśritena |
adhovahaṃ śoṇitam eṣa nāśayet
tathātisāraṃ rudhirasya |
ghṛtena yaṣṭhīmadhukaśritena |
adhovahaṃ śoṇitam eṣa nāśayet
tathātisāraṃ rudhirasya |
kayoge ṣvati caiva śasyate
vāmyat sūraś ca rakte vijite valānvitaḥ |
vāmyat sūraś ca rakte vijite valānvitaḥ |
evaṃ vidhā ttaravastayañ ca
mūtrāśayasthe rudhire vidheyāḥ |
asṛgdare py eṣa vidhiḥ strīṇāñ kāryo vijānatā |
śastrakarmaṇi raktañ yasyātīva pravarttate |
śastrakarmaṇi raktañ yasyātīva pravarttate |
trayāṇām api doṣāṇāṃ śoṇitasya ca sarvaśaḥ |
liṅgāny ālokya vitarec cikitsitam anantaram iti ||
liṅgāny ālokya vitarec cikitsitam anantaram iti ||
kāyaci || || ||
folio 190v IMG_0051.jpg
athāto mūrcchā pratiṣedhaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ |
vegāghātād abhīghātād dhīnasatvasya vā punaḥ |
vegāghātād abhīghātād dhīnasatvasya vā punaḥ |
karaṇāyataneṣūgrābāhyeṣv abhyantareṣu ca |
niviśante yadā doṣās tadā mūrcchati mānavaḥ |
niviśante yadā doṣās tadā mūrcchati mānavaḥ |
saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pithitāsvanilādiṣu |
tamobhyupaiti sahasā sukhadaḥkhavyapohakṛt |
tamobhyupaiti sahasā sukhadaḥkhavyapohakṛt |
sukhaduḥkhavyapohāc ca naraḥ naraḥ patati kāṣṭhavat |
moho mūrcchati tām āhuḥ ṣaḍvidhā sā ca kīrtyate |
moho mūrcchati tām āhuḥ ṣaḍvidhā sā ca kīrtyate |
vātādibhiḥ śoṇitena madyena ca viśeṇa ca |
ṣaṭsvetāsu ca paittīn tu prabhutvenāvatiṣṭhate |
ṣaṭsvetāsu ca paittīn tu prabhutvenāvatiṣṭhate |
hṛtpīḍā jṛmbhaṇaṃ glāniḥ saṃjñādaurbalyam eva ca |
sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi yathāsvañ ca vibhāvayet |
sarvāsāṃ pūrvarūpāṇi yathāsvañ ca vibhāvayet |
apasmāraṇaliṅgāni tāsāmuktāni tatvataḥ |
pṛthivyāpastamorūpaṃ raktaṃ gandhaś ca tatra yaḥ |
pṛthivyāpastamorūpaṃ raktaṃ gandhaś ca tatra yaḥ |
tasmād raktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |
dravyasvabhāvam ity eke dṛṣṭvā yad api muhyati |
dravyasvabhāvam ity eke dṛṣṭvā yad api muhyati |
guṇas tīvrataratvena sthitās tu viṣamadyayoḥ |
ta eva tasmād ābhyāṃ tu moho jāyed yatheritā |
ta eva tasmād ābhyāṃ tu moho jāyed yatheritā |
tapdhāṅgadṛṣṭirasṛjā gūḍhocchvāsaś ca
mūrcchitaḥ |
madyena vilapaṃ cchete niṣṭanaṃ bhrāntacetasaḥ |
gātrāṇi vikṣipaṃ bhūyo yāvat paktiṃ na yāti tat |
gātrāṇi vikṣipaṃ bhūyo yāvat paktiṃ na yāti tat |
vepathuḥ svapnatṛṣṇāsyu stambhaś ca viśamūrcchite |
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ ||
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ ||
sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehāḥ vyajanānilāś
ca |
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni |
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvāsu mūrcchāsvanivāritāni |
śītena toyena tathā salehyāt | kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sasitāṃ
hitāya |
kuryāc ca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibed vāpy atha mānuṣīṇāṃ |
mūrcchāprasaktān tu śirovarekair jayed abhīkṣṇaṃ vamanaiś ca tīkṣṇaiḥ |
mūrcchāprasaktān tu śirovarekair jayed abhīkṣṇaṃ vamanaiś ca tīkṣṇaiḥ |
harītakīkvāthakṛtaṃ pibed vā dhātrīphalānāṃsvarase kṛtaṃ vā |
drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpalapadmavanti |
drākṣāsitādāḍimalājavanti śītāni nīlotpalapadmavanti |
pibat kaṣāyāṇi ca gandhavanti | pittajvaraṃ yāti śaman nayanti |
prabhūtadoṣas tamaso tirekāt
saṃmūrcchito naiva vibudhyate yaḥ |
prabhūtadoṣas tamaso tirekāt
saṃmūrcchito naiva vibudhyate yaḥ |
savyastasaṃjño bhṛśaduścikitsyo jñeyas tathā buddhimatā manuṣyaḥ |
mṛtopaman tu tvarayā cikitsed āśvevataṃ mṛtyuvaśaṃ prayāntaṃ
|
tīkṣṇāñjanābhyañjanadhūmayogais tathā nakhābhyantarasūtipātaiḥ |
vāditragītānurayairapūrvvair vismāpanai
guptaphala prakarṣaiḥ |
tadvatprasaktair vamanānulomyais tīkṣnair viśuddhaṃ
laghupathyabhojyaiḥ |
phalatrikaiḥ pippalicitrakāḍhyaiḥ śilājatoś cāpi tathā
prayogaiḥ |
saśarkaraur māsam upācareta viśeṣato jīrṇṇaghṛtaṃ pibec ca |
saśarkaraur māsam upācareta viśeṣato jīrṇṇaghṛtaṃ pibec ca |
yathāsvañ ca jvaraghnāni kaṣāyāṇi prayojayet |
sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpaham iti ||
sarvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpaham iti ||
kāyaci || 8 || 0 ||
folio 191r
athātaḥ pānātyayapratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
madyam uṣṇan tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadam eva ca |
rūkṣam āśukarañ caiva vyavāyi ca vikāśi ca |
rūkṣam āśukarañ caiva vyavāyi ca vikāśi ca |
auṣṇyāc chītopacārañ ca taikṣṇyād dhanti mano gatiṃ |
puṃstvaṃ kaphañ ca sūkṣmatvād dhimatyavayavānvahṛt |
vaiṣamyāt tu kaphaṃ hanyād rūcivāpi pravarttayet |
puṃstvaṃ kaphañ ca sūkṣmatvād dhimatyavayavānvahṛt |
vaiṣamyāt tu kaphaṃ hanyād rūcivāpi pravarttayet |
mārutaṃ kopayed raukṣyād āśutvād āśukarmakṛt |
harṣadañ ca vyavāyitvād vikāśitvān visarpiṇaṃ |
harṣadañ ca vyavāyitvād vikāśitvān visarpiṇaṃ |
tad amvlarasatas tūktaṃ laghudīpanam eva ca |
kecil lavaṇavarjyāṃs tu rasān atrādiśanti ha |
kecil lavaṇavarjyāṃs tu rasān atrādiśanti ha |
snigdhais tad amvlair māṃsaiś ca bhakṣyaiś ca saha sevitaṃ |
bhaved āyuḥ prakarṣāya valāyopacayāya ca |
bhaved āyuḥ prakarṣāya valāyopacayāya ca |
kāmyatā manasas tuṣṭis tejo vikrama eva ca |
vidhivat sevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ |
vidhivat sevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ |
tad evānannam ajñena sevyamānam amātrayā |
kāyāgninā hy agnisamaṃ sametya kurute madaṃ |
kāyāgninā hy agnisamaṃ sametya kurute madaṃ |
madena karaṇānān tu bhāvānyatve kṛte sati |
nigūḍham api bhāvaṃ svaṃ prakāśīkurute vaśaḥ |
nigūḍham api bhāvaṃ svaṃ prakāśīkurute vaśaḥ |
ślaiṣmikān alpapittāṃs tu snigdhāṃ mātropasevinaḥ |
pānaṃ na vādhatety arthaṃ viparītāṃs tu bādhate ||
pānaṃ na vādhatety arthaṃ viparītāṃs tu bādhate ||
buddhismṛtiprītikaraḥ sukham ca pānānna nidrārati ca vanam ca |
saṃpāṭhagītasvaravavanam ca proktautiramyaḥ prathamo mado hi ||
saṃpāṭhagītasvaravavanam ca proktautiramyaḥ prathamo mado hi ||
avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākṛti ca
praśāntaḥ |
ālasyanidrābhihato muhuś ca madhyena mattaḥ puruṣo madena ||
ālasyanidrābhihato muhuś ca madhyena mattaḥ puruṣo madena ||
gacched agamyān na guruś ca manye khāded abhakṣyāṇi ca
naṣṭasaṃjñaḥ |
brūyāc ca guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīyoe
puruṣo svatantraḥ |
brūyāc ca guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīy
caturthe tu madai mūḍho bhagnadārv iva niḥkriyāḥ |
kāryākāryā vibhāgajñāmṛtādadhyaparo mataḥ |
kāryākāryā vibhāgajñāmṛtādadhyaparo mataḥ |
komṛtaṃ tādṛśaṃ
gacched unmādam iva cāparaṃ |
bahudoṣam ivāmūḍhaḥ kāntāreṣv avaśaṃ kṛtī |
bahudoṣam ivāmūḍhaḥ kāntāreṣv avaśaṃ kṛtī |
nirbhaktam ekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ
manujena nityaṃ |
utpādayet kaṣṭatarāṃvikārānāpādayec cāpi śarīramedaṃ |
utpādayet kaṣṭatarāṃvikārānāpādayec cāpi śarīramedaṃ |
kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena vubhukṣitena |
vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi |
vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi |
atyamlabhakṣyāvatatodareṇa sājīrṇṇabhaktena tathāvalena |
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhāṃ vikārāṃ |
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhāṃ vikārāṃ |
pānātyayaṃ suparamaṃ pānājīrṇṇamathāpi ca |
pānavibhramamugrañ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
pānavibhramamugrañ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
stambhāṅgamardahṛdayagrahatodakampā pānātyayenilakṛte śiraso rujaś
ca |
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchā pittātyaye vadanalohitapītatā ca |
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchā pittātyaye vadanalohitapītatā ca |
śleṣmātyaye vamathuśītakaphaprasaktāḥ | sarvātmake bhavati
sarvavikārasampat |
tatandrāṃ śarīragurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvam arucin malamūtrasaṃgāṃ |
tatandrāṃ śarīragurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvam arucin malamūtrasaṃgāṃ |
liṃgaṃ madasya paramasya vadanti tajjñāstṛṣṇāṃ rujāṃ śirasi
sandhiṣu cāpi bhedaṃ |
ādhmānamudgiraṇamamvlaraso vidāhaḥ | pāne tvajīrṇṇam upagacchati lakṣaṇāni |
ādhmānamudgiraṇamamvlaraso vidāhaḥ | pāne tvajīrṇṇam upagacchati lakṣaṇāni |
hṛdgātratodavamathurjvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphasravaṇamūdhvarujo vidāhāḥ |
dveṣaḥ surānna vikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ |
hikkājvarau vamathu vepathu pārśvaśūlāḥ kāsabhramāv api ca
pānahatāṃ bhajante |
teṣān nivāraṇavidhiṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhāṇam akhilena
vidhiṃ śṛṇuśva |
madyan tu cukramaricārjakadīpyakāḍhyāṃ sauvarcalāyutamalaṃ pavanasya śāntyai |
madyan tu cukramaricārjakadīpyakāḍhyāṃ sauvarcalāyutamalaṃ pavanasya śāntyai |
pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṃgubhir vā sauvarcalena ca yutaṃ
vitaret sukhāya |
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ | kuryāc chubhāṇyapi ca ṣāḍavapānakāni |
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ | kuryāc chubhāṇyapi ca ṣāḍavapānakāni |
seveta vā phalarasopahitāmca hṛdyānānūpavargapiśitāni ca
gandhavanti ||
pittātyaye madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitāṃ samadhuśarkaramiṣṭagandhaṃ |
pittātyaye madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitāṃ samadhuśarkaramiṣṭagandhaṃ |
pītvā ca madyam api cekṣurasapragāḍhaṃ |
niḥśeṣataḥ kṣaṇamavasthitamullikhec ca |
lāvaiṇatittirarasāṃś ca pivedanamvlāṃ maudgaṃ saśarkaraghṛtāṃś ca hitāya yūṣān ||
lāvaiṇatittirarasāṃś ca pivedanamvlāṃ maudgaṃ saśarkaraghṛtāṃś ca hitāya yūṣān ||
pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhec ca | madyena
vimvividulodakasaṃyutena |
seveta tiktakaṭukāṃś ca rasānudārānyogāṃś ca tīktakaṭukopahitāṃ hitāya |
seveta tiktakaṭukāṃś ca rasānudārānyogāṃś ca tīktakaṭukopahitāṃ hitāya |
pathyāṃ yavāṃ na vikṛtāni ca jāṃgalāni | śleṣmaghnamanyadapi yac ca
niratyayaṃ syāt |
tvaṅgāgapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ
ślakṣṇairajojimaricaiś ca surāhvayāṃśaiḥ |
peyaṃ kapittharasavāriparūkāḍhyaṃ pānātyayeṣu
vidhivatsrutamamvarānte |
hrīverapadmaparipelavamustakāḍhyaiḥ puṣpairvilipyakaravīrajalodbhavaiś ca |
hrīverapadmaparipelavamustakāḍhyaiḥ puṣpairvilipyakaravīrajalodbhavaiś ca |
piṣṭaiḥ sapadmakayutair api sārivādyaiḥ | sekaṃ
jalaiś ca vitaredamalaiḥ suśītaiḥ |
tvakpatracocamaricailabhujaṅgapuṣpaśleṣmātakaprasavakalkaguḍair upetaṃ |
tvakpatracocamaricailabhujaṅgapuṣpaśleṣmātakaprasavakalkaguḍair upetaṃ |
drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārttai | stanpānakaṃ śuci
sugandhi narairniṣevyaṃ |
piṣṭaṃ pivec ca madhukaṃ kaṭurohiṇīṃ ca | mūlañ ca tulyamasakṛttrapuśī bhavaṃ yat |
piṣṭaṃ pivec ca madhukaṃ kaṭurohiṇīṃ ca | mūlañ ca tulyamasakṛttrapuśī bhavaṃ yat |
kārpāsimevamathanāgavalāṃ ca tulyāṃ pītvā sukhī bhavati sādhu
suvarcalāñ ca |
kārśmaryadāruviḍapippalidāḍimeṣu drākṣānviteṣu kṛtamāmvuni pānakaṃ yat |
kārśmaryadāruviḍapippalidāḍimeṣu drākṣānviteṣu kṛtamāmvuni pānakaṃ yat |
tadvījapūrakarasāyutamāśu pītaṃ | śāntiṃ parāṃ madagadeṣv
acirātkaroti |
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ satṛvṛtāsu pivedathāpi |
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ satṛvṛtāsu pivedathāpi |
sauvarcalāyutamudārarasāṃ phalāmvla | bhārgī śritena ca jalena
hitovasekaḥ |
ikṣvākudhāmārgavavṛkṣakāni kākāhvayodumvarikāṃ ca dugdhe
vipācya tasyāṃjalinā vameddhi madyaṃ piveccāhnigate tvajīrṇṇe |
vipācya tasyāṃjalinā vameddhi madyaṃ piveccāhnigate tvajīrṇṇe |
tvaṅnāgapuṣpaviḍajīrakahiṃgukṛṣṇāḥ | seveta
cāpi maricailayutaṃ phalāmvlaṃ |
uṣṇāmvu saindhavayutās tv athavā yathoktaṃ | cavyailahiṃgumagadhāphalamūlaśuṇṭhī |
uṣṇāmvu saindhavayutās tv athavā yathoktaṃ | cavyailahiṃgumagadhāphalamūlaśuṇṭhī |
hṛdyaiḥ khalair api ca bhojanam atra śastaṃ |
drākṣākapitthaphaladāḍimapānakaṃ yat |
tatpānavibhramaharaṃ madhuśarkarāḍhyamāmrātakolarasapānakam eva cāpi |
tatpānavibhramaharaṃ madhuśarkarāḍhyamāmrātakolarasapānakam eva cāpi |
kharjūravetrakaravīśaparuṣakeṣu drākṣātṛvṛtsu ca kṛtaṃ |
saghṛtaṃ hitaṃ vā |
śrīparṇṇiyuktamathavā tu pivedimāni yaṣṭīkasotpalahimāṃvu vimiśritāni |
śrīparṇṇiyuktamathavā tu pivedimāni yaṣṭīkasotpalahimāṃvu vimiśritāni |
kṣīrīpravālavisajīrakanāgapuṣpapatrelavālusitasārivapadmakāni
|
āmrātabhavyakaramardakapitthakolavṛkṣāmvlavetrasitabījakadāḍimāni |
āmrātabhavyakaramardakapitthakolavṛkṣāmvlavetrasitabījakadāḍimāni |
seveta vā
maricajīrakanāgapuṣpatvakpatraśuṇṭhicavikailayutānrasāṃs tu |
sūkṣmāmvaraśrutahimāṃśusugandhigandhāṃ mānodbhavāṃ nudati saptagadānaśeṣān |
sūkṣmāmvaraśrutahimāṃśusugandhigandhāṃ mānodbhavāṃ nudati saptagadānaśeṣān |
pañcendriyārthavidhayo mṛdupānayogāḥ hṛdyāḥ sukhāś ca manasaḥ
satatanniṣevyā ||
pānātyayeraṣu navayauvanapīnagātryaḥ sevyāś ca pañcaviṣayātiśayāyuvatyaḥ |
pānātyaye
pivedrasaṃ puṣpaphalodbhavam vā sitāmadhūkatrisugandhayuktaṃ |
sañcūrṇya saṃyojya ca nāgapuṣpairajājikṛṣṇāmaricaiś ca tulyaiḥ |
sañcūrṇya saṃyojya ca nāgapuṣpairajājikṛṣṇāmaricaiś ca tulyaiḥ |
varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkayuktāḥ śasyānyudārāṃkurajīrakāni |
drākṣāmakṛṣṇāmadhukaṃ rasaṃ ca kṣīraṃ samāloḍya pivetśrutantat |
drākṣāmakṛṣṇāmadhukaṃ rasaṃ ca kṣīraṃ samāloḍya pivetśrutantat |
bhavec ca madyena tu yena pātitaḥ | surāsavāmvāmadhunāthavānaraḥ|
tadeva tasmai vidhivat pradhāpayed viparyaye bhraṃśam ato nyathārcchati
tadeva tasmai vidhivat pradhāpayed viparyaye bhraṃśam ato nyathārcchati
yathā narendropahatasya kasyacidbhavetprasādastata eva nānyataḥ |
dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavetprasādastata eva nānyataḥ ||
dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavetprasādastata eva nānyataḥ ||
vicchinnamadyaḥ sahasā yas tu madyanniṣevate |
tasya pānātyayoddiṣṭā vikārādigital-image 192vsaṃbhavanti hi |
tasya pānātyayoddiṣṭā vikārādigital-image 192vsaṃbhavanti hi |
madyasyāgneyavāyavyau guṇāvamvuvahāni tu |
srotāṃsi śoṣayetāṃ hi tatastṛṣṇopajāyate |
srotāṃsi śoṣayetāṃ hi tatastṛṣṇopajāyate |
pāṭalyutpaladaṇḍeṣu mudgaparṇyā ca sādhitaṃ |
pivetpippalisaṃmiśraṃ tatrāmbho himaśītalaṃ |
pivetpippalisaṃmiśraṃ tatrāmbho himaśītalaṃ |
sarpistailavasādugdhadadhibhṛṅgarasairyutaṃ |
kvāthena vilvayavayoḥ sarvagandhaiś ca peṣimaiḥ |
kvāthena vilvayavayoḥ sarvagandhaiś ca peṣimaiḥ |
pakvamabhyañjane śreṣṭhaṃ seke kvāthaś ca
śītalaḥ|
rasavanti ca bhojyāniyathāsvamavacārayet |
rasavanti ca bhojyāniyathāsvamavacārayet |
tvacaṃ prāptas tu pānoṣmā pittaraktātimūrcchitaḥ |
dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattattra bheṣajaṃ ||
dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattattra bheṣajaṃ ||
śītaṃ vidhāṇamata ūrdhvamanukramiṣye
dāhapraśāṃtikaramṛddhivatānnanarāṇāṃ |
tatrādito malayajena hitaḥ pradehaścandrāṃśuhāratuhinodakaśītalena |
tatrādito malayajena hitaḥ pradehaścandrāṃśuhāratuhinodakaśītalena |
śītāmvaśītalataraiś ca śayānayenaṃ hārairmṛṇālavalayairavalāḥ
spṛśeyuḥ |
bhinnotpalojvalahime śayane śayīta | patreṣu vā sajalavinduṣu padminīnāṃ |
bhinnotpalojvalahime śayane śayīta | patreṣu vā sajalavinduṣu padminīnāṃ |
samvījayetpavanamāhṛtamaṅganābhiḥ |
kalhārapadmadalaśaivalasaṃcayebhyaḥ |
śītairvanāntapavanair upavījyamānaḥ | prītaścaredbhavanakānanadīrghikāsu |
śītairvanāntapavanair upavījyamānaḥ | prītaścaredbhavanakānanadīrghikāsu |
dāhābhibhūtamathavāpariṣecayet tu lāmajjakāmvuruhatoyamayaiḥ
suśītaiḥ ||
visrāvitāṃ hṛtamalānnavavāripūrṇṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitodāṃ |
visrāvitāṃ hṛtamalānnavavāripūrṇṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitodāṃ |
vāpīmbhajedruciracandanabhūṣitāṅgaḥ |
kāntākaragrahaṇaharṣitaromakūpaḥ |
tatrainamamvurupahapatrasamaiḥ spṛśatyo hastairnimagnavadanaiḥ kaṭhinai
stanaiś ca |
tatrainamamvuru
toyāvagāhakuśalā madhurapralāpāṃssaṃharṣayeyuravalāś ca dulaiḥ
svabhāvaiḥ ||
dhārāgṛhe pracalitodaradurdinānte klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau|
dhārāgṛhe pracalitodaradurdinānte klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau|
gandhodakaiḥ sakusumair upasiktabhūke
patrāmvucandanarasair upadigdhakuḍye |
jātyutpalapriyakakeśarapuṇḍarīka punnāganāgakaravīrakṛtopakārai |
jātyutpalapriyakakeśarapuṇḍarīka punnāganāgakaravīrakṛtopakārai |
tasmiṃgṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta
yatnāhṛtāvikaṃpitapuṣpadāmni |
pāryātravindhyahimavanmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇāṃ |
pāryātravindhyahimavanmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇāṃ |
udbhinnanīlanalināmvuruhāṃkurāṇāṃ candrodayasya
śṛṇuyāccakathāṃ manojñāṃ |
mlānaṃ mudīnamanasaṃ manasonukūlāḥ | pīnastanorujaghanāstarusāradigdhāḥ ||
mlānaṃ mudīnamanasaṃ manasonukūlāḥ | pīnastanorujaghanāstarusāradigdhāḥ ||
tāsvenamārdravasanāḥ saha samviśeyuḥ śliṣyāvalāḥ
śithilamekhalahārayaṣṭyaḥ |
harṣayeyurnaraṃ nāryaḥ svaguṇairambhasi sthitāḥ |
hanyuḥśaityānvitāḥ pittaṃ harṣayeyurataḥ striyaḥ |
hanyuḥśaityānvitāḥ pittaṃ harṣayeyurataḥ striyaḥ |
raktapittastṛṣādāhe svayam eva vidhi smṛtaḥ |
sāmānyato viśeṣas tu śṛṇu dāheśvaśeṣataḥ |
sāmānyato viśeṣas tu śṛṇu dāheśvaśeṣataḥ |
kṛtsnadehānugaṃ
raktamudvṛntaḥ pradahennaraṃ |
dūṣyate cūṣyate cāpi tāmrābhastāmralocanaḥ |
dūṣyate cūṣyate cāpi tāmrābhastāmralocanaḥ |
lohagandhāṅgavadano vahnireva sadahyate |
kaṣāyatiktamadhuraiḥ saṃsargāhāramādiśet |
kaṣāyatiktamadhuraiḥ saṃsargāhāramādiśet |
aśāmyatyathavā dāhe rasaistṛptasya jāṅgalaiḥ |
śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rohiṇyāṃ vedhayetśirāṃ |
śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rohiṇyāṃ vedhayetśirāṃ |
pittajvaraharo yas tu vidhiḥso
py atra pūjitaḥ |
tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhataḥ |
tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhataḥ |
sa bāhyābhyantaraṃ dehaṃ pradahetmandacetasaḥ ||
sa śuṣkagalatālvauṣṭho jihvāṃ niḥkriṣya ceṣṭate |
sa śuṣkagalatālvauṣṭho jihvāṃ niḥkriṣya ceṣṭate |
tejastatropaśamayed avdhātuś ca vivardhayet |
pāyayetkāmamambhaś ca śarkarānnaḥ payo pi vā |
pāyayetkāmamambhaś ca śarkarānnaḥ payo pi vā |
śītamikṣurasaṃ manthaṃ vitarecceritaṃ vidhiṃ
|
aprāptam vā prārthayatā tathā
cintayatopi vā |
āhārasya virodhāc ca śarīram upanaśyate |
tataḥ kṣayamavāpnoti dāhaś cāsyopajāyate
|
pramohaś
caś ca pralāpaś ca mūrcchāśītābhinandanaṃ |
rujābhiḥ pīḍyatety arthaṃ janturdāhakṣayātmake
|
iṣṭāḥ śabdādayas tatra pittaghnaś ca vidhiḥ
smṛtaḥ |
asṛjaḥ pūrṇṇakoṣṭhasya dāho bhavati dustaraḥ |
vidhiḥ sadyo vraṇīyoktaṃ tasya lakṣaṇam eva ca |
dhātukṣayokto yo dāhas tena mūrcchātṛṣānvitaḥ |
dhātukṣayokto yo dāhas tena mūrcchātṛṣānvitaḥ |
kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ sīdate bhṛśapīḍitaḥ ||
tam iṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhir abhisaṃvṛtaṃ |
kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet |
kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet |
marmābhighātajo py asti sosādhyaḥ saptamo madaḥ |
sarva eva tu varjyā syuḥ śītagātreṣu dehiṣu |
sarva eva tu varjyā syuḥ śītagātreṣu dehiṣu |
praśāntopadravaś cāpi śodhaṇaṃ prāptam ācaret |
sajīrakaṇyārdrakaśṛṃgaverasauvarcalārnyavajalāplutāni |
madyāni hṛdyāni ca gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇāṃ ||
madyāni hṛdyāni ca gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇāṃ ||
jalāplutaś candanabhūṣitāṃgaḥ sragvī sabhaktāṃ piśitopadaṃśāṃ |
pivet surāṃ naiva labheta rogāṃ mano matighnañ ca madan na yātīti ||0||
pivet surāṃ naiva labheta rogāṃ mano matighnañ ca madan na yātīti ||0||
kāyaci ||9
folio 193r
athāta tṛṣṇāpratiṣedhaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
bhayabhramābhyāṃ rasasaṃkṣayād vā ūrdhvaṃ citam pittavivavanaiś ca |
pittaṃ savātaṃ kupitaṃ narāṇāṃ tāluprapannaṃ janayet pipāsāṃ |
srotaḥ svapāmvasvuṣudūṣiteṣu doṣais
tṛṣāṃ sambhavatīha jantoḥ |
tisraḥ smṛtā lohitajā caturthī kṣayāt tathānyām asamudbhavā ca |
syāt saptamī bhaktasamudbhavā ca liṅgāni tāsāṃ śṛṇu sauṣadhāni ||
syāt saptamī bhaktasamudbhavā ca liṅgāni tāsāṃ śṛṇu sauṣadhāni ||
śuṣkāmyatā mārutasambhavāyā todas tathā kaṇṭhaśirassu cāpi |
sroto nirodhā virasaś ca vaktraṃ sītābhir adbhiś ca vivṛddhimeti |
sroto nirodhā virasaś ca vaktraṃ sītābhir adbhiś ca vivṛddhimeti |
mūrcchā pralāpo rucivaktraśoṣo raktekṣaṇatvaṃpratataś ca
doṣa |
sītābhikāṃkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpaṇañ ca |
sītābhikāṃkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpaṇañ ca |
bāṣpāvarodhaḥ kaphasambhṛtegnau tṛṣṇā balāsena bhavet tathā tu |
nidrāgurutvaṃ madhurāsyatā ca bhayārditaḥ śuṣyati cātimātraṃ |
kṣatasya rukchoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā
bhavet sā |
raktakṣayādyā kṣayajā matāsau tayārditaḥ śuṣyati dahyate ca |
abhyarthamākāṃkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ |
abhyarthamākāṃkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ |
raktakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet |
tridoṣaliṅgāmasamudbhavā tu hṛcchūlaniṣṭhīvanasaṃprayuktā |
tridoṣaliṅgāmasamudbhavā tu hṛcchūlaniṣṭhīvanasaṃprayuktā |
snigdhaṃ tathāmlaṃ lavaṇañ ca bhuktaṃ gurvannamevāpi tṛṣāṃ karoti |
tṛṣṇābhivṛddhāvudare ca pūrṇṇe taṃ vāmayet māgadhikodakena |
vilekhanañcātra hitaṃ vadanti syāddāḍi māmrātakamātuluṃgaiḥ |
vilekhanañcātra hitaṃ vadanti syāddāḍi māmrātakamātuluṃgaiḥ |
tṛṣṇāprayogaiḥ prativāraṇīyā śītaiś ca samyagrasavīryajātaiḥ |
gaṇḍūṣamamlair virase ca vaktre kuryāc chubhair āmalakasya cūrṇṇaiḥ |
gaṇḍūṣamamlair virase ca vaktre kuryāc chubhair āmalakasya cūrṇṇaiḥ |
suvarṇṇarūpyādibhir agnitaptair loṣṭraiḥ kṛtair
vā sikatāsu cāpi |
jalaiḥ sukhoṣṇaiḥ śamayet tu tṛṣṇāṃ saśarkaraiḥ kṣaudrayutaṃ hitam vā ||
jalaiḥ sukhoṣṇaiḥ śamayet tu tṛṣṇāṃ saśarkaraiḥ kṣaudrayutaṃ hitam vā ||
pañcāṃgikāḥ pañcagaṇā ya uktās teṣv ambusiddhaṃ prathame
gaṇe vā |
pibaṃ sukhoṣṇaṃ manujo cireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ ||
pibaṃ sukhoṣṇaṃ manujo cireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ ||
pittotthitāṃ pittaharair vipakvaṃ nihanti toyaṃ paya
eva vāpi ||
bilvāḍhakīkanyasipañcamūlaṃ darbheṣu siddhaṃ kaphajaṃ nihanti |
hitam bhavec chardanam eva cātra taptenanimbaprasavodakena |
hitam bhavec chardanam eva cātra taptenanimbaprasavodakena |
sarvāsu tṛṣṇāsvathavāpi paittṃ kuryād vidhiṃ tena śamaṃvrajanti |
prayāgatodumbarajorasas tu saśarkarāstvakkvathitodakam vā |
prayāgatodumbarajorasas tu saśarkarāstvakkvathitodakam vā |
vargasya siddhasya ca śārivādeḥ peyaṃ jalaṃ syāt tu tṛṣābhibhūte |
kaśeruśṛṃgāṭakapadmakaiś ca viśeṣu siddhaṃ tvathavā pibeta
kaśeruśṛṃgāṭakapadmakaiś ca viśeṣu siddhaṃ tvathavā pibeta
jalotpalośīrakucandanāni datvā pravāte niśi vāmayet tu
taduttaman toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ ca peyaṃ |
taduttaman toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ ca peyaṃ |
drākṣāpragāḍhañ ca hitāya vaidyas tṛṣṇārditebhyo vitaren
narebhyaḥ |
saśārivādau tṛṇapañcamūlī tathotpalādau prathame gaṇe ca |
saśārivādau tṛṇapañcamūlī tathotpalādau prathame gaṇe ca |
kuryāt kaṣāyāṇi yathaitaduktaṃ madhūkapuṣpādiṣu cāpareṣu |
rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭpānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭpānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
satuṇḍikerāṇyathavā pibet tu piṣṭāni kāryāni
samudbhavāni |
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jāyedrasānāmasṛjaś ca pānaiḥ |
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jāyedrasānāmasṛjaś ca pānaiḥ |
kṣayotthitāṃ kṣīrajalaṃ nihanyān māṃsodakam vā
madhurodakam vā |
āmotthitāṃ bilvavacāyutānāṃ jāyet kaṣāyairatha dīpanānāṃ |
āmotthitāṃ bilvavacāyutānāṃ jāyet kaṣāyairatha dīpanānāṃ |
gurvannadāmullikhanair jayec ca kṣayādṛte sarvakṛtāś ca
tṛṣṇāḥ |
lepāvagāhau pariṣecanāni kuryāt tathā śītagṛhāṇi cāpi |
saṃśodhanaṃ kṣīrarasāghṛtāni sarvāsu lehā madhurāṃ himāṃś ceti || ❈ ||
saṃśodhanaṃ kṣīrarasāghṛtāni sarvāsu lehā madhurāṃ himāṃś ceti || ❈ ||
jvarotisāraḥ śoṣaś ca gulmahṛtpāṇḍulohitaḥ
mūrcchā pānātyayaś caiva tṛṣṇayā pūryate daśaḥ ||
kāyacikitsāyāṃ prathamo daśa || ❈ ||
folio 193v
athātaś charddipratiṣedhaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
cchādayannānanaṃ vegair ardayann aṃgabhañjanaiḥ |
nirucyate cchardir iti doṣo vaktrāt pradhāvitaḥ |
nirucyate cchardir iti doṣo vaktrāt pradhāvitaḥ |
īrayañcchleṣmapittau tu udāno vyāpadaṃ gataḥ |
ūrdhvam āgacchati bhṛśaṃ viruddhāhārasevinaḥ |
praseko hṛdayotkledobhaktasyānabhinandanaṃ |
pūrvarūpāṃ mataṃ cchardyā yathāsvaṃ cāpi nirdiśet ||
pūrvarūpāṃ mataṃ cchardyā yathāsvaṃ cāpi nirdiśet ||
yaḥ phenilaṃ cchardayate lpamalpaṃ śūlārditobhyarditapārśvapṛṣṭhaḥ |
śrāntaḥ saṇoṣaṃ bahuśaḥ salīnaṃ sāvātakopaprabhavātu cchardiḥ |
śrāntaḥ saṇoṣaṃ bahuśaḥ salīnaṃ sāvātakopaprabhavātu cchardiḥ |
vyomvlaṃ bhṛśaṃ vā kaṭutiktavaktraḥpītaṃ saraktaṃ haritaṃ vamedvā |
sadāhatodajvaravaktraśoṣaṃ sāpittakopaprabhavā matā tu |
sadāhatodajvaravaktraśoṣaṃ sāpittakopaprabhavā matā tu |
yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ
sāṃdrakaphānuviddhaṃ |
abhaktaruggauravasādayuktaṃ vamedvamī sā kaphakopajā tu ||
abhaktaruggauravasādayuktaṃ vamedvamī sā kaphakopajā tu ||
sarvāṇi liṅgāni bhavanti yasyāḥ sā sarvadoṣaprabhavā matā tu ||
bībhatsajā dauhṛdajanmajātva sātmyaprakopāt krimijā ca yā hi |
sā pañcamī tāñ ca vibhāvayīta doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||
bībhatsajā dauhṛdajanmajātva sātmyaprakopāt krimijā ca yā hi |
sā pañcamī tāñ ca vibhāvayīta doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||
śūlahṛllāsabahulā krimijā tu viśeṣataḥ |
krimihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā ||
krimihṛdrogatulyena lakṣaṇena ca lakṣitā ||
kṣīṇasyopadravavatīṃ sāsṛkprāyāṃ sacandrikāṃ |
cchardiprasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsituṃ ||
cchardiprasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsituṃ ||
vamīṣu bahudoṣāsu cchardanaṃ hitamucyate ||
virecanam vā yuñjīta yathodoṣocchrayaṃ bhiṣak |
virecanam vā yuñjīta yathodoṣocchrayaṃ bhiṣak |
saṃsargāś cānupūrveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaṃ |
laghūṇi pariśuṣkāṇi sātmyānyanyāni cācaret |
laghūṇi pariśuṣkāṇi sātmyānyanyāni cācaret |
yathāsvañ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet |
hanyāt kṣīrodakaṃ pītaṃ cchardiṃ pavanasaṃbha vāṃ |
hanyāt kṣīrodakaṃ pītaṃ cchardiṃ pavanasaṃbha vāṃ |
mudgāmalakayūṣo vā sasarpiṣkaḥ sasaindhavaḥ |
yavāgūṃ madhumiśrām vā pañcamūlakṛtāṃ pibet |
yavāgūṃ madhumiśrām vā pañcamūlakṛtāṃ pibet |
phalāmblaṃ viṣkirarasaṃ pibedvā vyaktasaindhavaṃ |
pittopaśamanīyāni pākyāni ca himāni ca |
kaṣāyānyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīṃ |
kaṣāyānyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīṃ |
śodhaṇaṃ madhurañcātra drākṣārasasamāyutaṃ |
balavatyāṃ praśaṃsanti sarpistailvakam eva vā |
balavatyāṃ praśaṃsanti sarpistailvakam eva vā |
āragvadhādiniryūhaṃ daśāṃgaṃ yogam eva vā |
pāyayet madhusaṃyuktaṃ kaphajāyāṃ cikitsakaḥ |
pāyayet madhusaṃyuktaṃ kaphajāyāṃ cikitsakaḥ |
kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ himasañjñitaṃ |
tisṛṣv api bhavet pathyaṃ mākṣikeṇa samāyutaṃ |
tisṛṣv api bhavet pathyaṃ mākṣikeṇa samāyutaṃ |
bībhatsajāṃ hṛdyatamairdohyadī kāṃkṣitaiḥ phalaiḥ |
laṃghanair vamanaiś cāsāṃ sātmyair vā sātmyakopajāṃ |
laṃghanair vamanaiś cāsāṃ sātmyair vā sātmyakopajāṃ |
krimihṛdrogavac cāpi krimijaṃ śodhayed vamīṃ |
yathādoṣāñ ca vitarecchastaṃ vidhimanantaraṃ |
yathādoṣāñ ca vitarecchastaṃ vidhimanantaraṃ |
dadhittharasasaṃyuktāḥ pippalīmākṣikānvitāḥ |
muhurmuhurnaro līḍhvā cchardibhyaḥ parimucyate ||
muhurmuhurnaro līḍhvā cchardibhyaḥ parimucyate ||
samākṣikā madhurasā pītā vā taṇḍulāmbunā |
tarppaṇā vā madhuyutā tisṛṇām api bheṣajāṃ |
tarppaṇā vā madhuyutā tisṛṇām api bheṣajāṃ |
svayaṃ guptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ tāṇḍūlāmbumadhudravāṃ |
pibed yavāgūm athavā siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ |
pibed yavāgūm athavā siddhāṃ patraiḥ karañjajaiḥ |
yuktāmvlavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumburyothavā hitāḥ |
taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā |
taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṃ tryūṣaṇena vā |
sitā candanamadhvaktāṃ lihyādvā makṣikāśakṛt |
sarpikṣaudrasitā lājā śaktuṃ lihyāt tathāpi vā |
dhātrīrasaiścandanam vā
śritāṃ mudgadalāmbunā |
kolāmalakamajjāno lihed vāpi trivarṇṇakaṃ |
kolāmalakamajjāno lihed vāpi trivarṇṇakaṃ |
sakṣaudraṃ śālilājānāṃ yavāgū vā piben naraḥ |
ghreyāṇyupakṣipec cāpi sugandhīni cikitsakaḥ |
ghreyāṇyupakṣipec cāpi sugandhīni cikitsakaḥ |
jāṃgalāni ca śūlyāni ṣāḍavālehyapānakāḥ |
bhojanāni ca citrāṇi kuryāt sarvasvatandritaḥ |
bhojanāni ca citrāṇi kuryāt sarvasvatandritaḥ |
apriyāṇy api seveta jalenodvejayed apīti ||
kāyaci || la
folio 194v
athāto hikkāpratiṣedhaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
vidāhiguruviṣambhir ūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ |
śītayānāsanasthānaṟajo dhūmānalānilaiḥ |
śītayānāsanasthānaṟajo dhūmānalānilaiḥ |
vyāyāmakarmabhārādhvavegāghātāpatarpaṇaiḥ |
hikkāśvāsaś ca kāsaś ca nṛṇāṃ samupajāyate |
muhurmuhur vāyurudeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhe
samutkṣipan |
sa ghoṣavānāsu hina
sa ghoṣavānāsu hina
annajāṃ yamalāṃ kṣudrāṃ gambhīrāṃ mahatīn tathā |
vāyuḥ kaphenānugataḥ pañcahikkā karoti ha |
vāyuḥ kaphenānugataḥ pañcahikkā karoti ha |
vāyurannair avasttīrṇaḥ kaṭukair ardito bhṛśaṃ |
hikkayatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyād annajāṃ bhiṣak |
cireṇa yamalair vegair yā hikkā sampravarttate |
cireṇa yamalair vegair yā hikkā sampravarttate |
kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tāṃ vinirdiśet ||
vikṛṣṭakālairyā vegair mahadbhiḥ sampravarttate |
vikṛṣṭakālairyā vegair mahadbhiḥ sampravarttate |
kṣudrikā nāma sā hikkājatrumūlāt pradhāvitā ||
nābhipravṛttā yā hikkā ghorāgambhīranādinī |
nābhipravṛttā yā hikkā ghorāgambhīranādinī |
anekopadravavatī gambhīrā nāma sā smṛtā ||
marmāṇyāpīḍayantīva satataṃ yā pravarttate |
mahāhikketi sā jñeyā sarvagātravikampanī ||
mahāhikketi sā jñeyā sarvagātravikampanī ||
āyamyate hikkamānasya dehe dṛṣṭiścordhvaṃ nāmyate yasya
cāpi |
kṣīṇonnadvidvikṣipaṃ yaś ca dehaṃ tau dvau cāntyau varjayet klāmyamānau |
kṣīṇonnadvidvikṣipaṃ yaś ca dehaṃ tau dvau cāntyau varjayet klāmyamānau |
prāṇāyāmodvejanotrāsanāni pipīlikair dāśanañ cātra
śastaṃ |
saśarkaram madhukañcāvapīḍet kṣaudrānvitāmāgadhikās
tathaiva |
īkṣorasāḥ kṣīramuṣṇaṃ jalam vā | balānvite cchardanam vā praśastaṃ
|
dhūmaṃ pibet sarjarasyasya cāpi nepālyam vā goviṣāṇodbhavastā |
sarpiḥ snigdhaṃ carmabālaiḥ hṛtam vā hikkāsthāne svedanaṃ vāpi
kāryaṃ |
kṣaudrāplutaṃ gairikaṃ kāñcanākhyaṃ lihyād bhasmagrāmyasatvāsthijam vā |
kṣaudrāplutaṃ gairikaṃ kāñcanākhyaṃ lihyād bhasmagrāmyasatvāsthijam vā |
romṇāṃ bhasmaśvāvidhāṃ śalyakānāṃ saṃhṛtya vavastagobhyāṃ yathāvat
|
sarpirmadhubhyāṃ śigvipatrajam vā bhasmollihet pippalicūrṇṇayuktaṃ
|
dagdhvā phaletindukodumbarābhyām evaṃ lihedvāpi gadaṃ jighāṃsuḥ
|
suvarcikā bījapūrṇṇādrasena kṣaudropetāṃ hanti līḍhvāśu
hikkāṃ |
caturguṇeṣv adhmu pibet susiddhaṃ sanāgaraṃ
gauḍikadugdhamājaṃ |
sarpiḥ snigdhā ghnanti hikkāṃ sukhoṣṇā grāsāyavāgvaḥ payasaḥ
sukhoṣṇāḥ ||
yāvat tṛptiṃcobhayaṃ sevyamānaṃ ghoraṃ hikkāṃ hanti
mūtraṃ tvajānāṃ |
pūtiḥ kīṭāṃ laśunaṃ hiṃgumatsyāṃ tvacañ ca samcūrṇṇa subhāvitantat
|
kṣaudraṃ sitāṃ nāṃgapuṣpañca tulyaṃ pibedrasenekṣumadhūkajena |
kṣaudraṃ sitāṃ nāṃgapuṣpañca tulyaṃ pibedrasenekṣumadhūkajena |
pibet palaṃ vā lavaṇaottamasya dvābhyāṃ palābhyāṃ haviṣaḥ samagraṃ
|
kapotapārāvataśalyakodbhavāṃ kravyādagodhāvṛṣadaṃśajāmrasāṃ ||
pibed phalāmvlā na hi mānsasaindhavāṃ snigdhāṃsthāraṇyamṛgadvijodbhavāṃ |
pibed phalāmvlā na hi mānsasaindhavāṃ snigdhāṃsthāraṇyamṛgadvijodbhavāṃ |
harītakīñcoṣṇajalānupānaṃ pibetghṛtaṃ kṣārarajovakīrṇṇaṃ |
rasaṃ kapitthāt madhupippalīñ ca pāṇipramāṇaṃ prapibet
sukhāya |
kṛṣṇāṃ sitām āmalakañ ca lihyāt sa śṛṅgaveraṃ madhunāthavāpi |
lājāñjanekam alam adhyañ ca tulyaṃ hikkā hanyāt puṣparasena līḍhaṃ ||
phalaṃ puṣpañca pāṭalyāḥ gairikaṃ kaṭurohiṇīṃ |
kharjuramadhyaṃ māgadhyaḥ kāsīsaṃ dadhināma ca |
kharjuramadhyaṃ māgadhyaḥ kāsīsaṃ dadhināma ca |
catvāra ete yogā syuḥ pādeṣv evaṃ caturṣv iha
madhudvitīyāḥ karttavyās te hikkā suvijānatā ||
madhudvitīyāḥ karttavyās te hikkā suvijānatā ||
virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ
hitaṃ sukhoṣṇaṃ pravadanti hikkine |
samīraṇūrdhvagate py athāpare
vadanti nasyaṃ susukhāya hikkinām iti ||
hitaṃ sukhoṣṇaṃ pravadanti hikkine |
samīraṇūrdhvagate py athāpare
vadanti nasyaṃ susukhāya hikkinām iti ||
kāya ci || lṛ || o ||
folio 195r
athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
yair eva kāraṇai hikkā bahubhiḥ saṃprapadyate |
tairevakāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehināṃ |
tairevakāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehināṃ |
vihāya prakṛtiṃ vāyurapānaḥ kaphasaṃyutaḥ
śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate |
śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate |
kṣudrakastamakaschinno mahānūrdhvaś ca pañcadhā |
bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvasaḥ kopa viśeṣataḥ |
bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvasaḥ kopa viśeṣataḥ |
prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā śūlamādhmānam eva ca |
ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistodam eva ca |
ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistodam eva ca |
kiñcidārabhataḥ karma yasya śvāsaḥ pravarttate |
niṣaṇṇasyaitiśāntiñ ca sakṣudra iti saṃjñitaḥ |
niṣaṇṇasyaitiśāntiñ ca sakṣudra iti saṃjñitaḥ |
tṛṭsvedavamathuprāyaḥ kaṇṭhe ghuraghurānvitaḥ |
ghoṣeṇa mahatā tāmyaṃ sakāsaṃ sakaphan naraḥ |
ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistoda eva ca |
yaḥ śvased durbalonnadviṭ sa vai tamakasaṃjñitaḥ |
saṃśāmyati kaphocchittau svapataś ca vivardhate |
ādhmāti dahyamānena bastinā sarujan naraḥ |
sarvaprāṇena vicchinnaṃ śvāsaṃtaṃ cchinnamādiśet |
sarvaprāṇena vicchinnaṃ śvāsaṃtaṃ cchinnamādiśet |
niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārttaḥ śuṣkakaṇṭhotighoṣavān |
saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvaset sa mahāṃ smṛtaḥ |
saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvaset sa mahāṃ smṛtaḥ |
marmasvāyamyamaneṣu muhurmūḍhaḥ śvaset tu yaḥ
ūrdhvaprekṣīhatarabastamūrdhvaśvāsamādiśet |
ūrdhvaprekṣīhatarabastamūrdhvaśvāsamādiśet |
kṣudraḥ sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate |
traya śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca |
traya śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca |
snehabastikramaṃ kecid ūrdhvaś cādhaś ca śodhaṇaṃ |
mṛduḥ prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsinām ādiśanti ha |
mṛduḥ prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsinām ādiśanti ha |
kāse śvāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitaṃ |
ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhaṃ viḍasauvarcalābhayaiḥ |
ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhaṃ viḍasauvarcalābhayaiḥ |
pippalyādi pratīvāpaṃ siddham vā prathame gaṇe |
sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsau
vyapohati ||
hiṃsrāviṃḍaṃgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ |
hiṃsrāviṃḍaṃgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ |
dvikṣīraṃ sarpiṣaḥ prasthañcaturguṇajalānvitaṃ |
kolamātraiḥ pacedebhiḥ śvāsakāsau vyapohati |
kolamātraiḥ pacedebhiḥ śvāsakāsau vyapohati |
arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedañkṣayantathā ||
kṛtsne vṛṣakaṣāye tu pacet sarpiścaturguṇaṃ |
kṛtsne vṛṣakaṣāye tu pacet sarpiścaturguṇaṃ |
tanmūlakusamāvāpaṃ śītaṃ kṣaudreṇa yojayet ||
karkaṭāhvaṃ sitāṃ sustāṃ bhārgīṃ śūṇṭhīm madhūlikāṃ ||
rasāñjanaṃ samadhukaṃ samānyā
vāpya yogataḥ |
ghṛtaprasthaṃ paceddhīmāṃ śītatoye caturguṇe ||
suvahāṃ kālikāṃ bhārgīśukākhyāṃ naiculaṃ phalaṃ |
kākādanīṃ śṛṃgaveraṃ varṣābhūbṛhatīdvayaṃ |
kolamātrair ghṛtaprasthaṃ pacedetair jaladvikaṃ ||
kolamātrair ghṛtaprasthaṃ pacedetair jaladvikaṃ ||
sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣasaindhavaiḥ |
vacābhayāviḍaṅgaiś ca paced vā vidhivadghṛtaṃ ||
gopavalyudake siddhaṃ syādanya dviguṇe ghṛtaṃ
gopavalyudake siddhaṃ syādanya dviguṇe ghṛtaṃ
pañcaitāni havīṃṣy āhur bhiṣajaḥ śvāsakāsayoḥ ||
tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ kesarājarase śubhe |
pīyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati ||
pīyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati ||
phalāmvlāviṣkirarasā snigdhāḥ pravyaktasaindhavāḥ |
eṇādīnāṃ śirobhir vā sakulatthāḥ sasaindhavāḥ |
eṇādīnāṃ śirobhir vā sakulatthāḥ sasaindhavāḥ |
hanyuḥ śvāsañ ca kāsaś ca saṃskṛtāni payāṃsi ca ||
timirasya ca bījāni karkaṭākhyā ca cūrṇṇitāḥ |
timirasya ca bījāni karkaṭākhyā ca cūrṇṇitāḥ |
durālabhāthapippalyaḥ kaṭukākhya
harītakī |
śvāviḍmayūraromāṇi kolapippalitaṇḍulāḥ |
śvāviḍmayūraromāṇi kolapippalitaṇḍulāḥ |
bhārgī tvakśṛṅgaverañ ca śarkarāśalyakaṃ gajaṃ |
vṛttakāṇṭakabījāni cūrṇṇitāni tu kevalaṃ |
vṛttakāṇṭakabījāni cūrṇṇitāni tu kevalaṃ |
pañcaślokādhikā hyete lehā ye samyagīritāḥ |
sarpirmadhubhyāṃ saṃlehā śvāsakāsārditairniraiḥ |
sarpirmadhubhyāṃ saṃlehā śvāsakāsārditairniraiḥ |
saptacchadasya puṣpāṇi pippalyaś cāpi mastunā |
pibet sampiṣya madhunā dhānām vāpy atha bhakṣayet |
pibet sampiṣya madhunā dhānām vāpy atha bhakṣayet |
arkāṅkurair bhāvitānāṃ yavānāṃ sādhvanekaśaḥ |
sarpiṇā vāpi vedeṣāṃ sakṣaudrāṃ śvāsapīḍitaḥ |
sarpiṇā vāpi vedeṣāṃ sakṣaudrāṃ śvāsapīḍitaḥ |
śirīṣakundakadalīpuṣpaṃ pippalisaṃyutaṃ |
taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayec chvāsān aśeṣataḥ |
taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayec chvāsān aśeṣataḥ |
drākṣāṃ harītakī kṛṣṇaāṃ karkaṭākhyān durālabhāṃ
sarpirmadhubhyāṃ vilihaṃ cchvāsāṃ hanti sudustarāṃ |
kolimajjā tālumūlaṃ piṣṭvā carmamaśintathā |
lihyāt kṣaudreṇa pāmārgasarpirmadhusamāyutaṃ |
lihyāt kṣaudreṇa pāmārgasarpirmadhusamāyutaṃ |
nīpaḥ kadambo raktaghnaḥ taṃ pītvā taṇḍulāmbunā |
haridrāṃ maricaṃ rāsnāṃ guḍaṃ drākṣāṃ sapippalīṃ |
lihyāt kṣaudreṇa tulyāni śvāsārtto hitabhojanaḥ ||
bhārgīn trikaṇṭakaṃ tailaṃ haridrāṃ kaṭurohiṇīṃ |
pippalyo maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasa eva ca |
taṭakolasya bījāni paced utkārikāṃ śubhāṃ |
taṭakolasya bījāni paced utkārikāṃ śubhāṃ |
sevyamānā nihanty eṣā śvāsānāśu sudurjayām iti ||
kāyaci || lṛ || o ||
folio 195v
athātaḥ kāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yair eva kāraṇair hikkā śvāsaś caivopajāyate |
tair eva kāraṇair nṛṇāṃ kāsaḥ samupajāyate |
tair eva kāraṇair nṛṇāṃ kāsaḥ samupajāyate |
prāṇo hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ
saṃbhinnakāṃsasvanatulyaghonatulyaghoṣaḥ |
nireti vaktrāt sahasā saghoṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhir udāhṛtas tu |
nireti vaktrāt sahasā saghoṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhir udāhṛtas tu |
sa vātapittaprabhavaḥ kaphāc ca kṣatāttathānyaḥ
kṣayajoparaś ca |
pañcaprakāraḥ paṭhito bhiṣagbhir viśeṣato lakṣaṇataḥ purādigital-image 196r… ||
pañcaprakāraḥ paṭhito bhiṣagbhir viśeṣato lakṣaṇataḥ purādigital-image 196r… ||
hṛcśaṃkhamūrddhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇavalaḥ kṣataujā |
prasaktamantaḥ kaphaam īraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkam eva |
prasaktamantaḥ kaphaam īraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkam eva |
urovidāhajvaravaktraśoṣair abhyarditastiktamukhastṛṣārtaḥ |
pittena pītāni vamet kaṭūni kāseta pāṇḍuḥ paridahya mānaḥ |
pittena pītāni vamet kaṭūni kāseta pāṇḍuḥ paridahya mānaḥ |
pralipyamānena mukhena sīdan śirorujārtaḥ kaphapūrṇṇadehaḥ |
abhaktaruggauravapāṇḍuyuktaḥ kāsedbhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena |
abhaktaruggauravapāṇḍuyuktaḥ kāsedbhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena |
vakṣotimātraṃ vihataṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ
viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ tam āhuḥ |
viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṃ kṣatajaṃ tam āhuḥ |
sa gātraśū|laṃjvaradāhamohaṃ
prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsāt |
śuṣyan viniṣṭhīvati durbbalas tu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyaṃ ||
śuṣyan viniṣṭhīvati durbbalas tu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyaṃ ||
taṃ sarvaliṅgaṃ bhṛśaduścikitsyaṃ cikitsitajñe
kṣayakāsam āhuḥ ||
pathyāṃ sitām āmalakāni lājāḥ samāgadhañ cāpi vicūrṇṇya śuṇṭhī |
sarpir madhubhyāṃ viliheddhi kāsī sasaindhavaṃ coṣṇajalena kṛṣṇāṃ |
sarpir madhubhyāṃ viliheddhi kāsī sasaindhavaṃ coṣṇajalena kṛṣṇāṃ |
pibed guḍaṃ pippaliśṛṃgaveraṃ drākṣāñ ca sarppirmadhunā lihec ca |
drākṣāṃ sitāṃ māgadhikāñ ca tulyāṃ saśṛṃgaveraṃ madhukaṃ tugāñ ca ||
drākṣāṃ sitāṃ māgadhikāñ ca tulyāṃ saśṛṃgaveraṃ madhukaṃ tugāñ ca ||
sarpimadhubhyāṃ vilihet samāṃśāṃ kṣaudreṇa tulyaṃ maricaṃ sitāñ ca
|
saṃcūrṇṇya maṇḍena pibec ca da dhnoḥ hareṇa vaḥ pippalikāñ ca tulyāṃ ||
saṃcūrṇṇya maṇḍena pibec ca da dhnoḥ hareṇa vaḥ pippalikāñ ca tulyāṃ ||
dadhnā lihet kāsakaragnim agraḥ
ubhe haridre suradāruśuṇṭhī | gāyatrisārañ ca pibet samāṃśaṃ
ubhe haridre suradāruśuṇṭhī | gāyatrisārañ ca pibet samāṃśaṃ
vastasya mūtreṇa sukhāmvunā vā dantīdravantī ca satilvakānāṃ
bhṛṣṭāni sarpīḥ ṣvatha bādarāṇi || khādet palāṃśāni sasaindhavāni
bhṛṣṭāni sarpīḥ ṣvatha bādarāṇi || khādet palāṃśāni sasaindhavāni
hiṅgoḥ pibet kolasamaṃ hitāśī |sauvīrakeṇāmlarasena vāpi |
kṣaudreṇa lihyātmaricāni cā | bhārgīvacāhiṃgukṛtā ca
vartiḥ
kṣaudreṇa lihyātmaricāni cā
dhūme praśastā ghṛtasaṃprayuktā |
pibec ca śīdhuṃ maricānvitaṃ vā
mañjiṣṭhaśuṇṭhījalamṛtikābhiḥ | kṣīraṃ śritam
mākṣikasaṃyutam vā
nidigdhikāmūlasamāṃśasiddhāṃ | khādec ca mudgāṃ maricopadaṃśām
nidigdhikāmūlasamāṃśasiddhāṃ | khādec ca mudgāṃ maricopadaṃśām
utkārikāṃ sarpiṣi nāgarāḍhyāṃ |
yat plīhni sarpirvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tadvātakāsaṃ jayati
prasahyaṃ |
vidārigandhādigaṇaśritaṃ vā rasena vā yatkhalukaṇṭhakāryāḥ |
vidārigandhādigaṇaśritaṃ vā rasena vā yatkhalukaṇṭhakāryāḥ |
virecanaṃ snaihikam atra coktam āthāpanaṃ cāpi vadanti
pathyaṃ |
dhūmam pibet snaihikamapramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtam eva cātra ||
dhūmam pibet snaihikamapramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtam eva cātra ||
hitā yavāgvaś ca raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehyāḥ saghṛtās tathaiva
||
prachardanaṃ kāyaśirovirekās tathaiva dhūmāḥ kavaḍagrahāś ca |
prachardanaṃ kāyaśirovirekās tathaiva dhūmāḥ kavaḍagrahāś ca |
uṣṇāmla lehyāḥ kaṭukāś ca hanyuḥ kapham viśeṣeṇa
viśoṣaṇañ ca |
kaṭutrikañ cāpi vadanti mukhyaṃ ghṛtaṃ kri ghnasvarase vipakvaṃ |
kaṭutrikañ cāpi vadanti mukhyaṃ ghṛtaṃ kri
nirguṇḍipatrasvarasena siddhaṃ sarpiḥ kaphottham vinihanti kāsaṃ |
vidārigandhotpalasārivādī niḥkvāthya vargam madhurañ ca
kṛtsnaṃ |
ghṛtam pibed ikṣurasāmbudugdhaiḥ kākolivargañ ca saśarkañ tat |
prātaḥ pibet pittakṛte tu kāse kṣato hito yaḥ kṣatajaś ca kāsaḥ |
prātaḥ pibet pittakṛte tu kāse kṣato hito yaḥ kṣatajaś ca kāsaḥ |
kharjūramustāmadhukaṃ piyālaṃ madhūlikā
pippalibhārgicūrṇaṃ ||
sarpiḥ sitā mākṣi saṃprayuktaṃ trīṃ digital-image 196vhanti kāsānupayujyamānaṃ |
sarpiḥ sitā mākṣi
mañjiṣṭhamūrvājanavahnipāthāṃ kṛṣṇāṃ haridrāñ ca tathā vicūrṇya
||
kṣaudreṇa kāse kṣatajo kṣayotthe pibed ghṛtaṃ cekṣurase
vipakvaṃ |
guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeta kṣaudreṇa śītaṃ maricopadaṃśaṃ
||
cūrṇaṃ pibed āmalakasya cāpi kṣīre vipakvaṃ saghṛtaṃ
hitāya ||
cūrṇāni godhūma yathodbhavāni kākolivargañ ca kṛtaḥ |
cūrṇāni godhūma yathodbhavāni kākolivargañ ca kṛtaḥ
…ṣu peyastṛṣu kāsavadbhiḥ kṣaudreṇa dugdhena
ghṛtena vāpi |
kulīraśuktīś caṭakaiṇa lāvānniḥ kvāthya vargam madhurais
tathānyaiḥ |
pibed ghṛtaṃ tan tu niṣevyamānaṃ hanyāt kṣayotthaṃ kṣatajañ ca kāsaṃ || śatāvarīnāgavalāvipakvaṃ ghṛtaṃ vidadhyāc ca hitāya tasya ||
pibed ghṛtaṃ tan tu niṣevyamānaṃ hanyāt kṣayotthaṃ kṣatajañ ca kāsaṃ || śatāvarīnāgavalāvipakvaṃ ghṛtaṃ vidadhyāc ca hitāya tasya ||
jantughnadārutriphaloṣaṇatrayaṃ sapadmakaṃ saṃbhṛtam
ekatastataḥ |
sitāsamāṃśair avalihyamāno ḥ sakāsānudati
prasahyaṃ ||
śaṭīpalāgranthikapuṣkarāgni cavyātmaguptākharaśaṃkhapuṣpī |
dvipañcamūlī ca paladvibhāge bhāgena sambhṛtya
vipācayīta |
yavāḍhakañ cāpy abhayā śatañ ca vāryāḍhakaiḥ pañcabhir aṃ
hri śeṣaṃ |
kvātham pacec chauṇṭhikatailabhāge sarpīṃ ṣidatvā kuḍavonmitāni |
guḍasya bhāgārddhaśataṃ vipakvaṃ śītaṃ |
palānya… madhunas tatra datvā tvagelaśuṇṭhī
maricañ ca yuñjyāt |
dve dve cādyād avalihyāc ca lehāṃ pathye pathyāśī sarvakāsān
jñghāṃsuḥ ||
śvāsaṃ hikkāṃ svarabhedaṃ kṣayañ ca kārṣyaṃ chardiṃ vātarktaṃ
jvarañ ca ||
hṛtpāṇḍurogaṃ śvayathuṃkāmalāṃ mūrcchāṃ doṣmūtrakṛcchrārta va ca
|
hanyād agastyena niṣevito yaṃ lehārujāṃ vai nudati
prasahyam iti ||
kāsaci ||loṣṭha || ❈ ||
folio 196v
athātaḥ svaropaghātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
atyuc caśabdakaraṇyadhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ
prakupitāḥ paṭhanādayas tu |
te śabdavāhīṣu sirāsugatāḥ pratiṣṭhaṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ |
te śabdavāhīṣu sirāsugatāḥ pratiṣṭhaṃ hanyuḥ svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ |
vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnasvaraṃ vadati gardabhavat
kharañ ca |
pittena pītanayanānanamūtravarcā brūyāt galaina sa ca dāhasamanvitena |
pittena pītanayanānanamūtravarcā brūyāt galaina sa ca dāhasamanvitena |
brūyāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭhau mandaṃ śanairvadati cāpi divā viśeṣāt |
sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpat | tañ cāpy asādhyam ṛṣyaḥ svarabhedam āhuḥ |
sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpat | tañ cāpy asādhyam ṛṣyaḥ svarabhedam āhuḥ |
dhūmāyati kṣatakṛte kṣayamāpnuyāc ca | vāgeṣa cāpi hatavāk
parivarjanīyaḥ |
antargatasvaram alakṣyam avākpravīṇaṃ medocchrayād vadati digdhagalastṛṣāluḥ |
antargatasvaram alakṣyam avākpravīṇaṃ medocchrayād vadati digdhagalastṛṣāluḥ |
snigdhāṃ svarāturanarān avabaddhadoṣāṃ nyāyena
cchardanavirecanabastibhiś tu |
nasyāvapīḍamukhaśodhanadhūmalehaiḥ saṃpādayeta vividhaiḥ kavaḑagrahaiś ca |
nasyāvapīḍamukhaśodhanadhūmalehaiḥ saṃpādayeta vividhaiḥ kavaḑagrahaiś ca |
yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva coktaṃ śtam
cāpy aśeṣam avatārayituṃ yateta ||
svaropaghāte nilaje bhaktopari ghṛtaṃ pibet |
kāsamardakavārttākumārkavasvarase yutaṃ ||
kāsamardakavārttākumārkavasvarase yutaṃ ||
siddhaṃ ghṛtaṃ hanty anilaṃ siddhaṃ vārkagale rase |
yavaākṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā |
yava
devadārvyagnimabhyāṃ siddham ājaṃ samākṣikaṃ |
sukhodakānupāno vā sasarpiṣko guḍodanaḥ |
sukhodakānupāno vā sasarpiṣko guḍodanaḥ |
kṣīrānupānaṃ paitte tu pibet sarpiratandritaḥ |
aśnuyāc ca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasaṃ |
aśnuyāc ca sasarpiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasaṃ |
lihet madhurakāṇyaṃ vā cūrṇṇaṃ madhusamāyutaṃ |
śatāvarīcūrṇayogaṃ balācūrṇṇam athāpi vā |
śatāvarīcūrṇayogaṃ balācūrṇṇam athāpi vā |
pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje
svarasaṃ kṣaye |
lihedvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||
lihedvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||
svaropaghātai medoje kaphavadvidhiriṣyate ||
raktaje kṣayaje vāpi pratyākhyāyācaret kriyāṃ |
raktaje kṣayaje vāpi pratyākhyāyācaret kriyāṃ |
sarvaje kṣataje tadvat
bhiṣag vidyād vicakṣaṇaḥ ||
śarkarāmadhumiśrāṇi śritāni madhuraiḥ saha |
pibet payāṃsi yasyo ccairvadato bhihatasvara iti ||
pibet payāṃsi yasyo ccairvadato bhihatasvara iti ||
…kāyacikitsā || 15 || || ❈ ||
folio 197r1
athātaḥ pratiśyāyapratiṣedham adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
nārīprasaṃgac chiraso bhighātād dhūmād rajācchītam
avaśyayāc ca |
vinigrahān mūtrapurīṣayoś ca sadyaḥ pratiśyāyanimittam uktaṃ |
vinigrahān mūtrapurīṣayoś ca sadyaḥ pratiśyāyanimittam uktaṃ |
cayaṃ gatā mūrdhani
mārutādayaḥ pṛthak samastāś ca tathaiva śoṇitaṃ |
prakopyamānā vividhaiḥ prakopanair nṝṇāṃ pratiśyāyakarā bhavaṃti hi |
prakopyamānā vividhaiḥ prakopanair nṝṇāṃ pratiśyāyakarā bhavaṃti hi |
śiro gurutvaṃ kṣavathuḥ pravarttanaṃ tathāṃgamardaḥ |
parihṛṣṭaromatā
upadravāś cāpy apare pṛthagvidhāḥ | nṝṇām pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ |
upadravāś cāpy apare pṛthagvidhāḥ | nṝṇām pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ |
ānaddha pithitā nāsā tanusrāvaprasevanī |
galatālvoṣṭhaghoṣaś ca nistodaḥ śaṃkhayos tathā |
galatālvoṣṭhaghoṣaś ca nistodaḥ śaṃkhayos tathā |
svaropaghātaś ca bhavet pratiśyāye nilātmake |
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike |
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike |
kṛṣo bhipāṇḍūḥ saṃtapto bhavet tṛṣṇānipiḍītaḥ |
sadhūmam agniṃ sahasā vamatīva ca mānavaḥ |
sadhūmam agniṃ sahasā vamatīva ca mānavaḥ |
ghrāṇotkaphaḥ kaphakṛte śuklaḥ
pāṇḍur vrajed ghāanaḥ |
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhaved guruśiromukhaḥ |
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhaved guruśiromukhaḥ |
galatālvoṣṭhaśirasaḥ kaṇḍūyanam atīva ca |
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo kasmād vinivarttate |
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo kasmād vinivarttate |
saṃpakvo vāpy apakvo vā sa sarvaprabhavo mataḥ |
praklidyate punar nnāsā punaś ca pariśuṣyati |
muhur ānahyate cāpi muhur vivriyate tha vā |
niśvāso vatidurgandhas tathāgandhān na vetti ca |
niśvāso vatidurgandhas tathāgandhān na vetti ca |
evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt sarvam eva tu |
raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravarttate |
tāmrākṣaś ca bhavej jaṃtur uroghātaprapīḍitaḥ |
tāmrākṣaś ca bhavej jaṃtur uroghātaprapīḍitaḥ |
durggandhocchvāsavadano gandhān api na vetti ca ||
mūrcchanti krimayaś cātra svetā snigdhāṇavas tathā |
mūrcchanti krimayaś cātra svetā snigdhāṇavas tathā |
krimiśīrṣavikāreṇa samānañ cāsya lakṣaṇaṃ |
bādhiryam āndhyam aghratvaṃ ghorān vā nayanāmayāṃ |
kāryāgnisādaśoṣān vā vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ ||
kāryāgnisādaśoṣān vā vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ ||
navaṃ pratiśyāyam apāsya sarvān upācaret sarpiṣa eva pānaiḥ |
svedair vicitrair vamanaiś ca yuktaiḥ kālopapannair avapīḍanaiś ca ||
śiro virekaṃ tv apare tu kecid āmena dātavyam iti bruvanti |
svedair vicitrair vamanaiś ca yuktaiḥ kālopapannair avapīḍanaiś ca ||
śiro virekaṃ tv apare tu kecid āmena dātavyam iti bruvanti |
apacyamānasya ca pācanārthaṃ svedo hito mblaṃ vihimañ ca bhojyaṃ |
niṣevyamāṇam payasārdrakam vā sampācayec cakṣuvikārayogaiḥ |
niṣevyamāṇam payasārdrakam vā sampācayec cakṣuvikārayogaiḥ |
pakvaṃ kaphañ cāpy avalambamānaṃ śiro virekair
apakarṣayec ca |
virecanāsthāpanadhūmāapānair avekṣya
doṣāṃ kavalagrahaiś ca |
virecanāsthāpanadhūm
jayed viditvā mṛdutāñ ca teṣāṃ prāglakṣaṇoktaṃ vidhim
ādiśec ca ||
vātike tu pratiśyāye pibet sarpir yathākramaṃ |
pañcabhir llavaṇaiḥ siddham prathamena gaṇena ca |
pañcabhir llavaṇaiḥ siddham prathamena gaṇena ca |
pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpir madhurakaiḥ śritaṃ |
pariśekāṃ pradehāṃś ca kuryād
api
…
kaphaje sarppiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā |
yavāgvā vāmayed vāntaḥ kaphaghnaṃ kramam ācaret |
sarpīṃṣi kaṭusiddhāni tīkṣṇādhūmāḥ kaṭūni ca |
bheṣajāny upayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajaṃ |
bheṣajāny upayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajaṃ |
yathāsvaṃ doṣaśamanais tailapakvam pramāṇataḥ ||
nastaprayuktam udvṛttāṃ pratiśyāyān apohati |
nastaprayuktam udvṛttāṃ pratiśyāyān apohati |
mūtrayuktāḥ samuddiṣṭāḥ kriyāḥ krimiṣu yojayet |
yāpanārthaṃ krimighnāni bhojanāni ca buddhimān iti || ||
yāpanārthaṃ krimighnāni bhojanāni ca buddhimān iti || ||
kāyacikitsāyāṃ || 16 || 0 ||
folio 197v
athātaḥ kṛimipratiṣedhaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
ajīrṇṇā …
bhojīmadhūrāmvlanityodravapriyaḥ
piṣtaguḍopayoktā|
vyāyāmajātāni
viṃśate kṛimijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ smṛtaḥ |
purīśakapharaktāni tesāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ |
purīśakapharaktāni tesāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ |
ājaupāḥ pībanāḥ kampāḥ śvetāḥ
gaṇḍūpadās tathā |
curavo dvimukhāś caiva vijñeyās tu purīśajāḥ ||
curavo dvimukhāś caiva vijñeyās tu purīśajāḥ ||
śvetāḥ sūkṣmā studantyete gudaṃ pratisaranti ca |
teṣām evā pare pucchaiḥ pṛthavaś ca bhavaṃti hi |
teṣām evā pare pucchaiḥ pṛthavaś ca bhavaṃti hi |
śūlāṭopaśakṛdbhedapaktinā śakarāś ca te |
da
pralūtāś cipiṭās tathā |
pipīlikā kāraruhā vijñeyāḥ kaphasaṃbhavāḥ |
pipīlikā kāraruhā vijñeyāḥ kaphasaṃbhavāḥ |
majjādonetraleḍhārastāluśrotrabhujas tathā |
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāś ca te |
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāś ca te |
karṇṇaromanakhādāś ca dantādāḥ kikkisās tathā |
kuṣṭhajāḥ saparīsarpāḥ jñeyāḥ śoṇitasambhavāḥ |
kuṣṭhajāḥ saparīsarpāḥ jñeyāḥ śoṇitasambhavāḥ |
te saraktāś ca kṛṣṇāś ca teśām ante ca durdṛśaḥ ||
raktādhiṣṭhānajāṃ prāyo vikārāñjanayanti ha |
raktādhiṣṭhānajāṃ prāyo vikārāñjanayanti ha |
māṣapiṣṭānnavidalaparṇṇaśākaiḥ purīṣajāḥ |
māṃsamāṣaguḍakṣīradadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ |
māṃsamāṣaguḍakṣīradadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ |
viruddhājīrṇṇaśākādyaiḥ śoṇitābhā bhavanti ca |
eṣāmanyatamāṃ vaidyo jighāṃsuḥ
snigdhamāturāṃ |
surasādivipavena sarpiṣāvāntamāditaḥ |
virecayaittīkṣṇatarairyogairāsthāpayīta ca |
virecayaittīkṣṇatarairyogairāsthāpayīta ca |
yavakolakulatthānāṃ surasāderga ca |
viḍaṅgasnehayuktau na kvāthena lavaṇena ca |
viḍaṅgasnehayuktau na kvāthena lavaṇena ca |
nirūḍham athatailen tat siddhenānuvā sayet
tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaudrayutaṃ pibet ||
kramūkaḥ svarasam vāpi
pūrvavattīkṣaṇabhojanaḥ |
pāribhadrakapatrāṇāṃ purvatsurasaṃ pibet |
palāśabījasya rasaṃ pibedvā kśaudra saṃyutaṃ|
pṛthagvā surasādīnāṃ patturasyāthavārasaṃ |
lihedaś ca śakṛccūrṇṇaṃ vaiḍaṃgaṃ vā samikṣikam |
patrair mūṣikaparṇyā vā saṃpiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ |
patrair mūṣikaparṇyā vā saṃpiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ |
khādet pūpalikāṃ pakvā dhānyāmvlañ ca
pibed anu |
surasādyair gaṇaiḥ pakvaṃ tailan tat pānam iṣyate |
surasādyair gaṇaiḥ pakvaṃ tailan tat pānam iṣyate |
viḍaṃgacūrṇṇamisrair vā piṣṭairbhakṣāṃ prayojayet |
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ tailpācitāṃ |
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ tailpācitāṃ |
śvāvidhaḥ sakṛtaś cūrṇṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvitaḥ |
viḍaṃgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena rasena ca |
viḍaṃgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena rasena ca |
kṣaudreṇa līḍhvānupibed rasamām alakaṃ śubhaṃ |
pibed vā pippalīcūrṇṇam ajamūtreṇa saṃyutaṃ|
akṣābhayārase vāpi vidhir eṣo yasād api |
pūtīkasya rasam vāpi surasyāṃ vā pibet naraḥ |
saptarātraṃ pibed ghṛṣṭaṃ trapu vā dadhimastunā |
purīśajāṃ śleṣmajāṃś ca hanyād evaṃ krimīṃ bhiṣak |
purīśajāṃ śleṣmajāṃś ca hanyād evaṃ krimīṃ bhiṣak |
śirohṛt karṇṇanāsākṣisaṃśritāṃś ca pṛthak pṛthak |
viśeṣatoñjanaivarjamānādi vāsayānālaḍate krimīrnasyaira va pīḍaiś ca sādhayet |
viśeṣatoñjanaivarjamānādi vāsayānālaḍate krimīrnasyaira va pīḍaiś ca sādhayet |
sakṛdrasaṃ śāraṅgasya śoṣyantumau vibhāvayet |
niḥkvāthena viḍaṃgānāṃ cūrṇṇaṃ pradhamanan tu tat |
niḥkvāthena viḍaṃgānāṃ cūrṇṇaṃ pradhamanan tu tat |
ayaś cūrṇṇānyaneraiva vidhināyojayīta ca |
sakāṃsanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syāt surasādike |
sakāṃsanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syāt surasādike |
indraluptevidhiś cāpi vidheyo romarājiṣu |
dantājānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharaugike |
dantājānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharaugike |
raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsitāt |
surasādiṃ ca sarveṣu sarvathaivopayojayet |
surasādiṃ ca sarveṣu sarvathaivopayojayet |
pravyaktatiktakaṭukaṃ bhojanañ ca hitaṃ sadā |
kulatharasasaṃyuktaṃ kṣārapānañ ca pūjitaṃ |
kulatharasasaṃyuktaṃ kṣārapānañ ca pūjitaṃ |
kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni caiva dadhīni śākāni ca parṇavanti |
māṣāna tomvlāṃ madhūrāṃ rasāṃś ca krmīṃ jighāṃsuḥ parivarjayīta |
māṣāna tomvlāṃ madhūrāṃ rasāṃś ca krmīṃ jighāṃsuḥ parivarjayīta |
kāyaci
kitsā || ||
folio 198r
folio 199r
athāta udāvarttapratiṣedhaṃ
vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
adhaś cordhvañ ca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ |
na vegān dhārayet prājño vātādīnāñ jijīviṣuḥ |
na vegān dhārayet prājño vātādīnāñ jijīviṣuḥ |
vātaāviḍmūtrajṛmbhāṇām asruṇaḥ kṣavathor
api |
udgārasya tathā rcchadyā retasaś cāpi dhāraṇāt ||
udgārasya tathā rcchadyā retasaś cāpi dhāraṇāt ||
kṣuttṛṣṇocchvāsanidrāṇām udāvartto bhaved iha |
vyāhanyamānavegārtta udāvartto nirucyate |
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ |
vyāhanyamānavegārtta udāvartto nirucyate |
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ |
trayodaśavidhasyāsya bhinnasyetais tu kāraṇaiḥ |
ādhmānaśūlo hṛdayo parodhaṃ śirorujaṃ śvāsam atīva
hikkāṃ |
kāsapratiśyāyagalagrahatvād valāsapittaprasarañ ca ghoraṃ |
kāsapratiśyāyagalagrahatvād valāsapittaprasarañ ca ghoraṃ |
kuryād apāno bhihataḥ svamārge hanyāt purīśaṃ mukhataḥ
kṣiped vā |
āṭopaśūlau parivarttanañ ca saṃgaḥ purīśasya tathordhvavātaḥ |
āṭopaśūlau parivarttanañ ca saṃgaḥ purīśasya tathordhvavātaḥ |
purīśamāsyād api vā nireti purīśavege bhihite narasya |
mūtrasya vege bhihi
a
te naras tu kṛcchreṇa mūtraṃ sravate lpam alpaṃ |
mūtrasya vege bhih
meḍhre gude vaṃkṣaṇabastimuṣkanābhipradeśeṣv atha mūrdhni cāpi |
ānaddhabasteś ca bhavanti tīvrā rujaś ca śūlauair iva tudyate ca |
ānaddhabasteś ca bhavanti tīvrā rujaś ca śūl
manyāgalastambhaśirovikārāḥ | jṛmbhopaghātāt
pavanātmikā syuḥ |
tathākṣināsāvadanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha karṇṇarogaiḥ |
tathākṣināsāvadanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha karṇṇarogaiḥ |
ānandajam vāpy atha śokajam vā netrodakaṃ prāptam amuñcato hi |
śirogurutvaṃ nayanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasenaḥ
śirogurutvaṃ nayanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena
bhavanti gāḍhaṃ kṣavathor vighātāc chirokṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ |
kaṇṭhasya pūrṇṇatvam atīva todaḥ kukṣau tu vāyor ubhayoḥ pravṛttiḥ |
kaṇṭhasya pūrṇṇatvam atīva todaḥ kukṣau tu vāyor ubhayoḥ pravṛttiḥ |
udgāravege bhihate bhavanti jantor vikārāḥ pavanaprasūtāḥ |
chardyābhighātena bhavec ca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdham annaṃ |
chardyābhighātena bhavec ca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdham annaṃ |
mūtrāyaṇe pāyuni muṣkayoś ca śotho rujā mūtravinigrahaś ca |
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhaved vā te te vikārābhihate tu śukre |
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhaved vā te te vikārābhihate tu śukre |
tandrāṅgamardāvaruci śramaś ca kṣudhor vikārā kṛśatā ca dṛṣṭā |
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhas tṛṣṇābhighātād dhṛdayavyathā ca |
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhas tṛṣṇābhighātād dhṛdayavyathā ca |
śrāntasya niśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāv atha vāpi gulmaḥ |
jṛmbho ṅgadigital-image 198vmardo ṅgaśirotha jāḍyaṃ nidrābhighātād athavāpi tandrī ||
jṛmbho ṅgadigital-image 198vmardo ṅgaśirotha jāḍyaṃ nidrābhighātād athavāpi tandrī ||
tṛṣṇārdditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlair abhidrutaṃ |
śakṛdvamantaṃ matimān udāvarttinam utsṛjet |
śakṛdvamantaṃ matimān udāvarttinam utsṛjet |
sarsveṣv eteṣu vidhivad udāvartteṣu kṛtsnaśaḥ |
vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārgapratipattaye |
vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārgapratipattaye |
sāmānyataḥ pṛthaktvena
kriyāṃ bhūyo nibodha me |
āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinnam viśeṣataḥ
āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinnam viśeṣataḥ
purīśaje tu karttavyo vidhir ānāhikas tu
yaḥ |
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tv abhihate pibet |
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tv abhihate pibet |
elām vāpy atha madyena kṣīravāriṃ pibeta vā |
dhātrīphalānāñ ca rasaṃ satailam vā pibet tryahaṃ |
dhātrīphalānāñ ca rasaṃ satailam vā pibet tryahaṃ |
rasam aśvapurīśasya gardabhasya pibeta vā |
māṃsopadanśaṃ madyan tu mukhyaṃ seveta yogavit |
māṃsopadanśaṃ madyan tu mukhyaṃ seveta yogavit |
bhadradāru ghaṇaṃ mūrvāṃ haridrāṃ madhukan tathā |
kolapramāṇāni piben māṣakvāthena yogavit |
kolapramāṇāni piben māṣakvāthena yogavit |
duspaśāyāḥ svarasam vā kaṣāyaṃ kuṃkumasya vā ||
ervārubījaṃ toyena pibed vā lavaṇīkṛtaṃ |
ervārubījaṃ toyena pibed vā lavaṇīkṛtaṃ |
pañcamūlaśritaṃ kṣīraṃ drākṣārasam athāpi vā |
yogāṃś ca vitared atra pūrvoktān aśmarībhidaḥ |
yogāṃś ca vitared atra pūrvoktān aśmarībhidaḥ |
mūtrakṛcchrakramañ cāpi kuryān niravaśeṣataḥ ||
bhūyo vakṣyāmi yogāṃś ca mūtrāghātopaśāntaye |
bhūyo vakṣyāmi yogāṃś ca mūtrāghātopaśāntaye |
snehasvedair udāvarttaṃ jṛmbhajaṃ samupācaret |
aśrumokṣāsruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ |
aśrumokṣāsruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ |
tīkṣṇāṃjanāvapīḍābhyāṃ
tīkṣṇagandhopajighraṇaiḥ |
varttiprayogair atha vā kṣavasaktiṃ pravarttayet |
varttiprayogair atha vā kṣavasaktiṃ pravarttayet |
udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmam ācaret |
cchardyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhir jayet |
bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ |
āvārināśākvathitaṃ pītavantaṃ prakāmataḥ |
kāmayeran priyāṃ nāryāṃ śukrodāvarttinan naraṃ |
kāmayeran priyāṃ nāryāṃ śukrodāvarttinan naraṃ |
kṣudvighāte hitaṃ snigdham uṣṇam alpañ ca bhojanaṃ |
tṛṣṇāghāte piben manthaṃ yavāgūm vā suśītalāṃ |
tṛṣṇāghāte piben manthaṃ yavāgūm vā suśītalāṃ |
bhojyed rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ |
nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapec ceṣṭakathārataḥ |
nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapec ceṣṭakathārataḥ |
ādhmānādyeṣu rogeṣu yathāsvaṃ prayateta hi |
yac ca yatra bhavet prāptaṃ tac ca tasmiṃ prayojayet |
yac ca yatra bhavet prāptaṃ tac ca tasmiṃ prayojayet |
vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ |
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti ha |
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti ha |
vātamūtrapurīśāsṛkkaphamedovahāni vai |
srotāṃsy udāvarttayati purīśam vāpi varttayet |
srotāṃsy udāvarttayati purīśam vāpi varttayet |
tato hṛdbastiśūlārtto hṛllāsārucipīḍitaḥ |
vātamūtrapurīśāṇi kṛcchreṇa labhate nnaraḥ |
vātamūtrapurīśāṇi kṛcchreṇa labhate nnaraḥ |
śvāsakāsapratiśyāyadāhamohatṛṣājvaraṃ |
vamīṃ hikkāṃ śirorogaṃ manaḥśravaṇavibhramāṃ |
vamīṃ hikkāṃ śirorogaṃ manaḥśravaṇavibhramāṃ |
bahūn anyāṃś ca labhate vikārām vātakopajāṃ |
tat tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet |
tat tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet |
doṣato bhinnavarcāṃsi bhuktaṃ cāpy anuvāsayet |
bhavec chāntim vrajaty evam udāvarttas tu dāruṇaḥ |
bhavec chāntim vrajaty evam udāvarttas tu dāruṇaḥ |
athainaṃ bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāt snehavirecanaiḥ |
pāyayed vā tṛvṛtpīluyavāgvām amblapānakaiḥ ||
pāyayed vā tṛvṛtpīluyavāgvām amblapānakaiḥ ||
hiṃgukuṣṭhavacāsvarjiviḍañ cāpi dviruttaraṃ |
yogāv etāv udāvarttaṃ śūlaṃ cātibalaṃ jeyet |
yogāv etāv udāvarttaṃ śūlaṃ cātibalaṃ jeyet |
devadārvyagnikau
digital-image 199rkuṣṭhaṃ śuṇṭhīṃ pathyāṃ palaṃkaśāṃ |
pauṣkarasya ca mūlāni toyasyārdhāḍhake pacet |
pauṣkarasya ca mūlāni toyasyārdhāḍhake pacet |
pādāvaśiṣṭaṃ tat pītam udāvarttaṃ vyapohati |
mūlakaṃ śuṣkam ārdrañ ca varṣābhūmūlapañcakaṃ |
mūlakaṃ śuṣkam ārdrañ ca varṣābhūmūlapañcakaṃ |
ārevataphalañ cāpsu paktvā tena ghṛtam pacet |
tat pīyamānaṃ haṃty ugram udāvarttam aśeṣataḥ |
tat pīyamānaṃ haṃty ugram udāvarttam aśeṣataḥ |
vacām ativiṣam pāṭhāṃ yavakṣāraṃ harītakīṃ |
kṛṣṇān nirdahanīñ caiva pibed uṣṇena vāriṇā |
kṛṣṇān nirdahanīñ caiva pibed uṣṇena vāriṇā |
ikṣvākumūlaṃ madanaṃ viśalyātiviṣe vacāṃ |
kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau cāpi pibet tulyāni pūrvavat |
kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau cāpi pibet tulyāni pūrvavat |
mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīṃ pibet |
yac ca prasthaṃ pale dve ca kaṇṭakāryā jalāḍhake |
yac ca prasthaṃ pale dve ca kaṇṭakāryā jalāḍhake |
paktvārdhaprasthaśeṣaṃ tu pibed dhiṃgusamāyataṃ |
madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikāṃ |
madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikāṃ |
sañcūrṇṇya nāḍyapradhame dviṣety etad yathā gudaṃ |
cūrṇṇaṃ nnikumbhakampilyaśyāmektvākvagnikodbhavaṃ |
cūrṇṇaṃ nnikumbhakampilyaśyāmektvākvagnikodbhavaṃ |
kṛtavedhanasya kṛṣṇāyā lavaṇānāñ ca sādhayet |
gavāṃ mūtreṇa tā vartyaḥ kārayeta gudaṃgamāḥ |
sadyaḥ śarmakarāv etau yogāv amṛtasambhavāv iti || ❈ ||
gavāṃ mūtreṇa tā vartyaḥ kārayeta gudaṃgamāḥ |
sadyaḥ śarmakarāv etau yogāv amṛtasambhavāv iti || ❈ ||
kāyaci || 18 || ❈ ||
folio 199r
folio 199v
athāto viṣūcikāpratiṣedhaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ
||
ajīrṇṇam āmaṃ viṣṭabdhaṃ vidagdhañ ca yad īritaṃ |
viṣūcyalasakau tasmād bhavec cāpi viḍaṃbikā |
viṣūcyalasakau tasmād bhavec cāpi viḍaṃbikā |
sūcībhir irava gātrāṇi tudaṃ santiṣṭhate nilaḥ |
yasyām ajīrṇṇāt sā vaidyair viṣūcīti nirucyate |
yasyām ajīrṇṇāt sā vaidyair viṣūcīti nirucyate |
na tām parimitāhārā labhante viditāgamāḥ |
mūḍhās tām ajitātmāno labhante||_ || śanalolupāḥ ||
mūḍhās tām ajitātmāno labhante||_ || śanalolupāḥ ||
mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā śūlabhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ |
vaivarṇṇyakampau hṛdaye rujaś ca bhavanti tasyāṃ śirasaś ca bhedaḥ |
vaivarṇṇyakampau hṛdaye rujaś ca bhavanti tasyāṃ śirasaś ca bhedaḥ |
kukṣir ānahyate tyarthaṃ tāmyate parikūjiati |
niruddho mārutaś caiva kukṣāv upari dhāvati |
niruddho mārutaś caiva kukṣāv upari dhāvati |
vātavarco nirodhaś ca kukṣau yasya bhṛśam bhavet |
tasyālasakam ācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu |
tasyālasakam ācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu |
tuṣṭan tu bhukta.m kaphamārutābhyāṃ pravarttate nordhvam adhaś ca
yasya |
viḍambikāṃ tasya suduścitsām ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ |
viḍambikāṃ tasya suduścitsām ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ |
yatrastham āmaṃ hi rujārttam eva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ |
doṣeṇa yenānugataṃ ca gāḍhaṃ taṃ lakṣaṇair āmasamudbhavaiś ca |
doṣeṇa yenānugataṃ ca gāḍhaṃ taṃ lakṣaṇair āmasamudbhavaiś ca |
yaḥ syāvadantauṣṭhanakho lpasaṃjñaḥ cchardyardito bhyantarayātanetraḥ
kṣāmasvaraḥ | sarvavimuktasandhir yāyān naro so 'punar āgamāya |
kṣāmasvaraḥ | sarvavimuktasandhir yāyān naro so 'punar āgamāya |
sādhyasya pārṣṇyor dahanaṃ praśastam agnipratāpo vamanañ ca
tīkṣṇaṃ |
pakve tato nne tu vilaṃghanaṃ syāt sampācanam vāpi virecanam vā |
pakve tato nne tu vilaṃghanaṃ syāt sampācanam vāpi virecanam vā |
viśuddhadehasya hi sadya eva mūrcchātisārādir upaiti śāntiṃ |
āsthāpanañ cāpi hitam vadanti sarvāsu yogān aparān nibodha ||
āsthāpanañ cāpi hitam vadanti sarvāsu yogān aparān nibodha ||
pathyā vacā hiṃgu viḍaṃ vicūrṇṇyasukhāmbunāsātiviṣaṃ
niṣevet |
kṣārāgadam vā lavaṇaṃ viḍam vā guḍapragāḍhān atha sarṣapam vā |
amlena vā saindhavahiṃguyuktau sabījapūrṇṇau sukṛtau trivargau |
amlena vā saindhavahiṃguyuktau sabījapūrṇṇau sukṛtau trivargau |
kaṭutrikam vā lavaṇair upetaṃ pibet snuhīkṣīravimiśritam vā |
kṛṣṇājamodākṣasamāgnikāni tulyaṃ digital-image 199vpibed vā magadhānikumbhau |
uṣṇābhir adbhir magadhodbhavānāṃ kalkam pibed vāpy atha nāgadantyā
|
vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridrāṃ mūlaṃ samaṃ vāpy atha mātuluṅgyāḥ |
vyoṣaṃ karañjasya phalaṃ haridrāṃ mūlaṃ samaṃ vāpy atha mātuluṅgyāḥ |
cchāyāviśuṣkā guḍikā kṛtās tāḥ hanyur visūciṃ nayanāñjanena
ḥ|
suvāmitaṃ sādhu virecitaṃ vā sulaṅghitam vā manujaṃ viditvā |
suvāmitaṃ sādhu virecitaṃ vā sulaṅghitam vā manujaṃ viditvā |
peyādibhir dīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārttaṃ samupakrameta ||
āmaṃ śakṛd vā nici… bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena |
āmaṃ śakṛd vā nici… bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena |
pravarttamānaṃ na yathāstam etad vikāram ānāham udāharanti |
tasmiṃ bhavaty āmasamudbhave tu bhramapratiśyāyaśirovidāhāḥ |
tasmiṃ bhavaty āmasamudbhave tu bhramapratiśyāyaśirovidāhāḥ |
āmāśaye śūlam atho gurutvaṃ hṛtstambham udgāravighātanañ ca |
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīśamūtre śūlo tha mūrcchā sa śakṛd vamec ca |
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīśamūtre śūlo tha mūrcchā sa śakṛd vamec ca |
śvāsaś ca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni cātrālasakodbhavāni |
āmodbhave vāntam upakrameta saṃsaktabhaktaṃ kramadīpanīyaiḥ |
āmodbhave vāntam upakrameta saṃsaktabhaktaṃ kramadīpanīyaiḥ |
athetaraṃ yo na śakṛd vameta taṃ sādhayet svinnam imaiḥ prayogaiḥ
|
viṣūcikāyāṃ parikīrttitāni dravyāṇi vairecanikāni yāni |
viṣūcikāyāṃ parikīrttitāni dravyāṇi vairecanikāni yāni |
saṃcūrṇṇya varttim vitared vidhijño mahiṣyajāvyuṣṭragavāṃś ca
mūtraiḥ |
svinnasya pāyau viniveśya tāś ca cūrṇṇāni caiṣāṃ pradhamet tu nāḍyā |
svinnasya pāyau viniveśya tāś ca cūrṇṇāni caiṣāṃ pradhamet tu nāḍyā |
mūtreṇa vā sādhya yathāvidhāṇaṃ dravyāni yāny ūrdhvam adhaś ca
yānti |
kvāthena tenāśu nirūhayīta mātrārdhayuktena samākṣikeṇa |
kvāthena tenāśu nirūhayīta mātrārdhayuktena samākṣikeṇa |
tribhaṇḍipiṣṭaṃ lavaṇaprakuñcaṃ datvā viriktaṃ kramam ādiśec ca |
eteṣv eva ca tailena sādhitena sukhāmbunā | prāptaṃ yadi na ca syād vā bhāgeṣv eṣv anuvāsanam iti ||
eteṣv eva ca tailena sādhitena sukhāmbunā | prāptaṃ yadi na ca syād vā bhāgeṣv eṣv anuvāsanam iti ||
kāyaci || 19 || 0 ||
folio 199v
folio 200r
athāto rocakapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
doṣaiḥ pṛthak trividhasokasamucchrayāc ca bhaktāyaneṣu hṛdi
cāvatate pragāḍhaṃ |
nānne rucir bhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātam iha pañcavidhaṃ vadanti | |
nānne rucir bhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātam iha pañcavidhaṃ vadanti | |
hṛcchūlaśoṣavamathuḥ svarasaṃkṣayāc ca vātā
sadāhamadatṛḍ vamane ca pittaṃ |
pittāt kaphena hṛdaye gurutāvilepaḥ śleṣmaprasekavamathuḥ śiraso rujañ ca |
pittāt kaphena hṛdaye gurutāvilepaḥ śleṣmaprasekavamathuḥ śiraso rujañ ca |
sarvātmakaṃ trividhaliṃgam atho vadanti ||
śokopaghātajam athānilalakṣaṇais tu |
vātātmake virasam āsyam arocake tu pittena tiktakaṭukaṃ madhuraṃ kaphena |
śokopaghātajam athānilalakṣaṇais tu |
vātātmake virasam āsyam arocake tu pittena tiktakaṭukaṃ madhuraṃ kaphena |
sarvair upetam upadhārayasannipāte | dainyaṃ bhṛśam bhavati
śokasamudbhave tu |
vāṃtovacādir anile vidhivat pibec ca snehoṣṇatoyamadirānyatamena cūrṇṇaṃ |
vāṃtovacādir anile vidhivat pibec ca snehoṣṇatoyamadirānyatamena cūrṇṇaṃ |
kṛṣṇāviḍaṃgayavabhasmahareṇubhārgīrāsnailahiṃgulavaṇottamanāgarāṇāṃ |
pitte guḍāmbumadhurair vamanaṃ praśastaṃ lehaś ca saindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ |
pitte guḍāmbumadhurair vamanaṃ praśastaṃ lehaś ca saindhavasitāmadhusarpiriṣṭaḥ |
nimbāmbuccharditavataḥ kaphaje
nupānaṃ rājadrumāmbu madhunā tu sadīpyakāḍhyaṃ |
cūrṇṇaṃ yad uktam atha vā tilaje tad eva sarvaiś ca sarvakṛtam evam upakrameta |
cūrṇṇaṃ yad uktam atha vā tilaje tad eva sarvaiś ca sarvakṛtam evam upakrameta |
drākṣāpaṭolaviḍavetrakarīranimbamūrvābhayākṣabadarāgalakendravṛkṣāḥ
|
bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiś ca piṣṭai lehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat |
bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiś ca piṣṭai lehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat |
mustāvacākaṭukarohiṇidigital-image 200rnirdahanyas tulyātha vāpi
rajanābhayasaṃprayuktā |
mūtre vike dviradamūtrayutāḥ paced vā pāṭhāsamām ativiṣāṃ rajanāñ ca mukhyāṃ |
mūtre vike dviradamūtrayutāḥ paced vā pāṭhāsamām ativiṣāṃ rajanāñ ca mukhyāṃ |
maṇḍūkim arkam amṛtāṃ raśalāṃgalākhyāṃ mūtre paceta mahiṣasya
vidhāṇavidvān |
etān na santi caturo bhyasatas tu lehān gulmāruciś ca śikhisādahṛdāmayāś ca |
etān na santi caturo bhyasatas tu lehān gulmāruciś ca śikhisādahṛdāmayāś ca |
sātmyāsvadeśacaritāṃ vividhāṃś ca bhakṣyāṃ pānāni
mūlaphalaṣāḍavarogayogāṃ |
seved rasāṃś ca vividhāṃ vividhaiḥ prakārair bhuñjīta vāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni |
seved rasāṃś ca vividhāṃ vividhaiḥ prakārair bhuñjīta vāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni |
āsthāpanaṃ vividham atra virecanañ ca kuryān mṛdūni
śirasaś ca virecanāni |
trīṇy ūṣaṇāni triphalāṃ rajanīdvayañ ca cūrṇṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni |
trīṇy ūṣaṇāni triphalāṃ rajanīdvayañ ca cūrṇṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni |
kṣaudrāyutāni vitaren mukhadhāvanārthaṃm anyāni
tiktakaṭukāni ca bheṣajāni |
mustādirājaphalavargadaśāṃgasiddhaḥ kvāthair jayen madhuyutair vividhaiś ca lehaiḥ ||
mustādirājaphalavargadaśāṃgasiddhaḥ kvāthair jayen madhuyutair vividhaiś ca lehaiḥ ||
mūtrāsavair guḍakṛtaiś ca tathāpy ariṣṭaiḥ kṣārāsavaiś ca
madhumādhavatulyagandhaiḥ |
syād eṣa eva kaphavātaharo vidhiś ca | śātiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya |
syād eṣa eva kaphavātaharo vidhiś ca | śātiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya |
icchāvināśabhayajeṣu ca bādhakeṣu | bhāvād bhavāya vitaret khalu
śalyatāpān |
artheṣu cātipatiteṣu punarbhavāya paurāṇikaśrutimukhair avamānayeta iti || kāyaci || 20 || 0 ||
artheṣu cātipatiteṣu punarbhavāya paurāṇikaśrutimukhair avamānayeta iti || kāyaci || 20 || 0 ||
cchardi hikkā śvāsakāsaḥ svaraghātam athāparaṃ |
pratiśyāyaḥ krimiś caiva sodāvarttā visūcikā |
arocakena ca tathā pūryate dvitīyo daśaḥ ||
❈ ||
pratiśyāyaḥ krimiś caiva sodāvarttā visūcikā |
arocakena ca tathā pūryate dvitī