MS Kathmandu NAK 5-333, Uttaratantra, Kāyacikitsā (adhyāyas 39-24-57)
| https://www.klib.gov.np/ | |
| Kaiser Library | |
| 5-333 | |
| Siglum | H |
[description of manuscript]
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Paper |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Title | [title of commentary] |
| Author | Suśruta |
| Language | |
| Manuscript filiation | N |
History
| Date of production | 0663. Nepala Saṃvat 663 (1465 CE). |
|---|---|
| Place of origin | Nepal |
Editorial conventions
Revision history
| 2020-10-21 | Started the file. |
|---|---|
| 2021-04-01 | Transcription of 6.17 |
| 2021-04-24 | Transcription of SS 6.42 |
| 2021-05-14 | Transcription of SS 6.43 |
| 2021-05-16 | Transcription of SS 6.44 |
| 2021-05-17 | Transcription of SS 6.45 |
| 2021-05-29 | Transcription of SS 6.01 |
| 2021-06-17 | Transcription of SS 6.41 |
| 2021-06-17 | Transcription of SS 6.04 |
| 2021-07-20 | Updated version of SS 6.42 |
| 2021-07-21 | Transcription of SS 6.15 |
| 2021-09-27 | Transcription of SS 6.39 |
| 2021-10-07 | Transcription of SS 6.38 |
| 2021-10-26 | Transcription of SS 6.47 |
| 2021-11-21 | Transcription of SS 6.41 |
| 2021-11-27 | Transcription of SS 6.46 |
| 2021-12-01 | Transcription of SS 6.48 |
| 2021-12-07 | Transcription of SS 6.49 |
| 2021-12-16 | Transcription of SS 6.50 |
| 2021-12-26 | Transcription of SS 6.51 |
| 2022-01-20 | Transcription of SS 6.03 |
| 2022-01-20 | Transcription of SS 6.05 |
| 2022-01-27 | Transcription of SS 6.07 |
| 2022-01-31 | Transcription of SS 6.08 |
| 2022-02-11 | Transcription of SS 6.18 |
| 2022-02-22 | Transcription of SS 6.09 |
| 2022-02-23 | Transcription of SS 6.61 |
| 2022-02-23 | Transcription of SS 6.10 |
| 2022-02-27 | Transcription of SS 6.11 |
| 2022-03-03 | Minor corrections in SS 6.18 |
| 2022-03-05 | Transcription of SS 6.16 |
| 2022-03-09 | Transcription of SS 6.30 |
| 2022-03-12 | Transcription of SS 6.19 |
| 2022-03-17 | Transcription of SS 6.25 |
| 2022-03-17 | Transcription of SS 6.26 |
| 2022-03-17 | Transcription of SS 6.27 |
| 2022-03-24 | Transcription of SS 6.62 |
| 2022-03-28 | Transcription of SS 6.28 |
| 2022-03-29 | Transcription of Su.6.63 |
| 2022-03-31 | Transcription of SS 6.20 |
| 2022-04-04 | Transcription of SS 6.29 |
| 2022-04-04 | Transcription of SS 6.31 |
| 2022-04-19 | Transcription of SS 6.34 |
| 2022-04-19 | Transcription of Su.6.54 |
| 2022-04-21 | Transcription of SS 6.35 |
| 2022-04-27 | Transcription of SS 6.36 |
| 2022-04-30 | Transcription of Su.6.64 |
| 2022-06-11 | Transcription of Su.6.65 |
| 2022-07-13 | Transcription of SS 6.55 |
| 2022-07-19 | minor corrections in SS 6.55 |
| 2022-07-22 | Transcription of SS 6.56 |
| 2022-07-28 | Transcription of SS 6.57 |
| 2022-07-31 | minor corrections in SS 6.57 |
| 2022-08-03 | Transcription of SS 6.40 (fragment only survives) |
| 2022-08-04 | Transcription of SS 6.58 |
| 2022-08-12 | minor corrections in SS 6.58 |
| 2022-08-16 | Transcription of SS 6.59 |
| 2023-07-24 | Correction of 6.65 (6.64 in Nepalese mss) |
| 2024-01-31 | Rechecked and corrected 6.39 |
| 2024-11-27 | Split the uttaratantra files from 31-end into 31-44 and 45-66. Updated all the file and folder names accordingly. |
| 2025-03-31 | Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty. |
| 2026-01-20 | Restructuring of the Uttaratantra xml files. The xml files are now divided according to the internal naming of the sections, Śālākyatantra (adhyāyas 1-26), Kumāratantra (27-38), Kāyacikitsātantra (39-59), Bhūtavidyātantra (60-62), Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66). |
| 2026-01-26 | Included vulgate 6.38 in the Kāyacikitsā, where it appears in NE |
| 2026-02-24 | Fixed alignment problems and updated the trailers |
| 2026-02-25 | Fixed alignment problems |
| 2026-04-25 | Completed adding page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
Text transcription
| H |
athāto jvarotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yenāmṛtam apāṃ madhyād uddhṛtaṃ pūrvvajanmani |
yato maratvaṃ saṃprāptās tridaśās tridaśeśvaraṃ ||
yato maratvaṃ saṃprāptās tridaśās tridaśeśvaraṃ ||
śiṣyāstaṃ devam āsīna…m papracchuḥ suśrutādayaḥ |
vraṇasyopadravāḥ proktā𑑍 vraṇinām apy ataḥ paraṃ ||
vraṇasyopadravāḥ proktā𑑍 vraṇinām apy ataḥ paraṃ ||
samāsato vyāsataś ca brūhino bhiṣajām
varaḥ |
upadraveṇa juṣṭasya𑑍 vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
upadraveṇa juṣṭasya𑑍 vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
upadravāś ca vraṇinaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ |
prakṣīṇavalamāṃsasya्\𑑍 śeṣadhātuparikṣayāt ||
prakṣīṇavalamāṃsasya्\𑑍 śeṣadhātuparikṣayāt ||
tasmād upadravān kṛtsnān vadasva vadatām
varaḥ |
teṣān tad vacanaṃ śrutvā prāvravīd bhiṣajām varaḥ ||
jvaram ādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ |
jvaram ādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ |
rudrakopāgnisaṃbhūtaḥ sarvvabhūtaḥ pratāpanaḥ
||
tais tair nnāmabhir anekeṣāṃ sattvānām parikīrttyate |
tais tair nnāmabhir anekeṣāṃ sattvānām parikīrttyate |
janmādau nidhane caiva bhavatīha na𑑎
saṃśayaḥ ||
ataḥ sarvvavikārāṇāṃ jvaro rājā prakīrttitaḥ |
ataḥ sarvvavikārāṇāṃ jvaro rājā prakīrttitaḥ |
ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣaha𑑍
te tu taṃ ||
svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvvāṅgagrahaṇam
bhṛśa |
yugapady atra roge tu jvara ity upadiśyate ||
doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca𑑍 dvandvai rāgantur eva ca |
doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca𑑍 dvandvai rāgantur eva ca |
anekakāraṇo𑑎…tpannaḥ smṛtas
tv aṣṭavidho jvaraḥ ||
doṣāḥ prakupitā gāḍham apathyāhārasevinaḥ |
doṣāḥ prakupitā gāḍham apathyāhārasevinaḥ |
vyāpya deham aśeṣeṇa jvaram āpādayanti ha ||
apimithyā prayuktaiś
ca snehādyaiḥ karmmabhir nnṛṇāṃ |
vividhāvidhād
avighātāc ca𑑍 rogotthāc
chānāt prapākataḥ
||
śramāt kṣayād ajīrṇṇāc ca𑑍 viṣāt sāmya tu paryayāt |
śramāt kṣayād ajīrṇṇāc ca𑑍 viṣāt sāmya tu paryayāt |
oṣadhīpuṣpagandhāc ca kopān nakṣatrapīḍayā ||
abhiśāpābhicārābhyā…m manobhūtābhiśaṅkayā |
abhiśāpābhicārābhyā…m manobhūtābhiśaṅkayā |
strīṇāmavaprajātānām prajātānān tathāhitaiḥ ||
stanyāvataṇe𑑎 caiva jvaro doṣaiḥ prakupyati |
stanyāvataṇe𑑎 caiva jvaro doṣaiḥ prakupyati |
tair vvegavadbhir bbahudhā samudbhrāntai𑑍
r vvimārggagaiḥ ||
vikṣipyamāṇo 'ntar agni𑑍 r bhbhavaty āśu bahiś caraḥ |
vikṣipyamāṇo 'ntar agni𑑍 r bhbhavaty āśu bahiś caraḥ |
ruṇaddhi cāpy apāndhātuṃ yasmāt tasmāj jvarāturaḥ ||
bhavaty aty uṣṇagātraś ca𑑍 svidyat ena ca sarvvaśaḥ ||
bhavaty aty uṣṇagātraś ca𑑍 svidyat ena ca sarvvaśaḥ ||
śramoratir vivarṇṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ
|
icchādveṣo muhuś cāpi… śītavātātapādiṣu ||
icchādveṣo muhuś cāpi… śītavātātapādiṣu ||
jṛmbhāṅgamarddo gurutā romaharṣo 'rucis tamaḥ |
apraharṣaś ca śīta ca𑑍 bhavatyutpatsyati jvare ||
apraharṣaś ca śīta ca𑑍 bhavatyutpatsyati jvare ||
sāmānyato viśeṣastu jṛmbhāty arthan samīraṇāt |
pittān nayana rddāhaḥ kaphādannārucis tathā ||
pittān nayana rddāhaḥ kaphādannārucis tathā ||
sarvvaliṅgasamavāyaḥ sarvvadoṣaprakopaje |
rūpair anyatarābhyān tu𑑍 saṃsṛṣṭe dvandvajaṃ viduḥ ||
rūpair anyatarābhyān tu𑑍 saṃsṛṣṭe dvandvajaṃ viduḥ ||
vepathur vviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇaᳵ
|
nidrānāśaḥ kṣayaḥ stambho gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca ||
nidrānāśaḥ kṣayaḥ stambho gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca ||
śiroruggātrarugvaktraṃ vairasyaṃ
gāḍhaviṭkatā𑑍 |
śūlādhmānau jṛmbhaṇañ ca𑑍 bhavaty anilaje jvare ||
śūlādhmānau jṛmbhaṇañ ca𑑍 bhavaty anilaje jvare ||
vegastīkṣṇom atisāraś
ca mahādāho𑑍 nidrālpaś ca tathā
vamiḥ |
kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānām pākaḥ svedaś ca jāyate ||
kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānām pākaḥ svedaś ca jāyate ||
pralāpo vaktra kaṭukā𑑎
mūrcchā dāho madas tṛṣā |
pītaviṇmūtranetratva𑑍 m paittike bhrama eva ca ||
pītaviṇmūtranetratva𑑍 m paittike bhrama eva ca ||
staimityaṃ stimito vegaālasyam madhurāsyatā |
śuklamūtrapurīṣatvaṃ𑑍 stambhastṛptir athāpi ca ||
śuklamūtrapurīṣatvaṃ𑑍 stambhastṛptir athāpi ca ||
gauravaṃ
śītamutkledo…
romaharṣo 'tinidratā |
pratiśyāyo 'ruciḥ kāsaḥ kaphaje 'kṣṇoś ca
śuklatā ||
sarvvajaḥ sarvvaliṅgs tu viśeṣañ
cātra me śṛṇu |
nāty uṣṇaśīto 'lpasaṃjñā bhrāntaprekṣī
hatasvaraḥ ||
śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravāyutaḥ |
tam abhinyāsamity āhu?r hataujasamathāpare ||
sannipātajvaraḥ kṛcchra?m asādhyam apare viduḥ |
sannipātajvaraḥ kṛcchra?m asādhyam apare viduḥ |
saptame divase prāpte daśame dvādaśepi vā ||
punar ghorataro bhūtvā praśamaṃ yānti hanti vā ||
dvidoṣoc chrayaliṅgas tu …dvandvajās trividhaḥ smṛtaḥ |
dvidoṣoc chrayaliṅgas tu …dvandvajās trividhaḥ smṛtaḥ |
tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śi𑑎rorujā ||
kaṇṭhāsya śoṣo vamathur llomaharṣorucistamaḥ |
kaṇṭhāsya śoṣo vamathur llomaharṣorucistamaḥ |
parvvabhedaś ca jṛmbhā cavātapittajvarākṛtiḥ ||
stai𑑎…mityam parvvaṇāṃ bhedo nidrā gaurava eva ca |
stai𑑎…mityam parvvaṇāṃ bhedo nidrā gaurava eva ca |
śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedaḥ
pravarttate ||
tandrā mohaḥ pralāpaś ca ?śleṣma𑑍 vātajvarākṛtiḥ ||
tandrā mohaḥ pralāpaś ca ?śleṣma𑑍 vātajvarākṛtiḥ ||
liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso 'rucistṛṣā |
muhurddāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||
muhurddāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||
vātādhikatvāt pravadanti tajjñāstṛtīyakam vāpi
caturthakam vā |
santāpapānābhyasambhavañ ca pittādhikatvāt pravadanti tajjñāḥ ||
pralepakañ cāpi balāsakañ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ |
muktānubandham viṣamajvarā ye𑑍 jvare śate dvandvasamutthitās tu ||
muktānubandham viṣamajvarā ye𑑍 jvare śate dvandvasamutthitās tu ||
tvaksthau śleṣmānilau śītam ādau janayato jvare |
tayoḥpraśāntayoḥ pittam ante dāhaṅ karoti ca ||
tayoḥpraśāntayoḥ pittam ante dāhaṅ karoti ca ||
karoty ādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāham itī sthitiḥ |
tasmin praśānte tv itarau? śītam ante ca kurvvataḥ ||
tasmin praśānte tv itarau? śītam ante ca kurvvataḥ ||
tāv etau dāhaśītādī? jvarau saṃsarggajau smṛtau |
dāhapūrvvas tayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ ||
dāhapūrvvas tayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ ||
rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrttiteṣu yathā purā |
svaṃ kālam viṣamo 'bhyeti prasaktaṃ māruto
jvaraḥ ||
sa cāpi viṣamo deha𑑍 n na kadācid vimuñcati |
sa cāpi viṣamo deha𑑍 n na kadācid vimuñcati |
yasmād
gauravavaivarṇṇyaṃ
kārśyebhyo na vimucyate ||
vege tu samatikrānte𑑍 gatoyam iti lakṣyate |
vege tu samatikrānte𑑍 gatoyam iti lakṣyate |
dhātv antarastho līnatvā?n na saukṣmyād upalabhyate ||
alpadoṣe tv anakṣīṇa? kṣīṇetvana ipānalaḥ ||
alpadoṣe tv anakṣīṇa? kṣīṇetvana ipānalaḥ ||
doṣo 'lpo 'hitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā
punaḥ |
dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaraṃ ||
dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaraṃ ||
satataṃ rasaraktastham anyedyuḥ piśitāśritaḥ |
medogatas tṛtīye 'hni so 'sthimajjagataḥ punaḥ ||
medogatas tṛtīye 'hni so 'sthimajjagataḥ punaḥ ||
kuryāc cāturthakaṃ ghoram antakaṃ rogasaṃkaraṃ
|
saptāham vā daśāham vā dvādaśāham athāpi vā ||
santatyā yovisarggī syā𑑍 t santataḥ sa nigadyate𑑍 |
santatyā yovisarggī syā𑑍 t santataḥ sa nigadyate𑑍 |
ahorātre santatakau dvau kālāv anuvarttate ||
anyedy uṣkastvahorātram ekakālaṃ pravarttate |
anyedy uṣkastvahorātram ekakālaṃ pravarttate |
tṛtīyakastṛtīye 'hni? caturthehni caturthakaḥ ||
kecid bhūtābhiṣaṅgo𑑍
tthaṃ bruvate viṣamajvaraṃ |
vividhenābhighātena𑑍 jvaro
yas tu
pravarttante
||
yathādoṣaprakopas tu tathā manyeta taṃ jvaraṃ |
śyāvāsyatā viṣakṛte𑑍 tathātīsāra eva ca ||
śyāvāsyatā viṣakṛte𑑍 tathātīsāra eva ca ||
abhaktaruk pipāsā ca todaś ca sahamūrcchyā |
oṣadhīgandhaje mūrcchā𑑍 śirorukthva yathus tathā ||
oṣadhīgandhaje mūrcchā𑑍 śirorukthva yathus tathā ||
kāmaje cittavibhraṃ sa…s tandrālasyam abhaktaruk |
bhayāt pralāpaḥ śokāc ca𑑎
bhavet kopāc ca vepathuḥ ||
abhiśāpābhicārābhyāṃ 𑑍 mohas tṛṣṇā ca jāyate ||
abhiśāpābhicārābhyāṃ 𑑍 mohas tṛṣṇā ca jāyate ||
bhūtābhiṣaṅgād udvegahāsyarodanakampanaṃ ||
śramakṣayābhighātotthe𑑍 dehināṃ kupitonilaḥ |
śramakṣayābhighātotthe𑑍 dehināṃ kupitonilaḥ |
pūrayitvākhilan dehaṃ jvaram āpādayed bhṛśaṃ ||
rogāṇān tu samutthānāṃd vidāhājīrṇṇatas tathā |
rogāṇān tu samutthānā
jvaroparaḥ saṃbhavati tais tair
anyaiś ca hetubhiḥ ||
tasya rūpāṇi vakṣyāmi𑑍 yathāvad anupūrvvaśaḥ |
tasya rūpāṇi vakṣyāmi𑑍 yathāvad anupūrvvaśaḥ |
gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaś cchardy arocakau
||
rasasthetu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate |
rasasthetu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate |
raktoniṣṭhīvanaṃ dāho
mohaś ccharddanavibhramau ||
pralāpaḥ piṭakās tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇāṃ ||
pralāpaḥ piṭakās tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇāṃ ||
piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā |
ūṣmāntar ddāhavikṣepau𑑍 glāniḥ syāt māṃsage jvare ||
ūṣmāntar ddāhavikṣepau𑑍 glāniḥ syāt māṃsage jvare ||
bhṛśaṃ svedas tṛṣā mūrcchā pralāpaś ccharddir
eva ca |
daurggandhyārocakau glāni𑑍 r mmedaḥsthe cāsahiṣṇutā ||
daurggandhyārocakau glāni𑑍 r mmedaḥsthe cāsahiṣṇutā ||
bhedontra kūjanaṃ śvāso virekaś charddir eva ca |
vikṣepaṇañ ca gātrā𑑎ṇā𑑍 m etad asthigate jvare ||
vikṣepaṇañ ca gātrā𑑎ṇā𑑍 m etad asthigate jvare ||
tamaḥ praveśanaṃ hikkā kāsaḥ śai𑑎
tyam vamisstṛṣā tathā |
antarddāho mahāśvāso𑑍 marmmacchedaś ca majjage ||
maraṇaṃ prāpnuyāt tatra śukrasthānagate jvareparaṃ |
antarddāho mahāśvāso𑑍 marmmacchedaś ca majjage ||
maraṇaṃ prāpnuyāt tatra śukrasthānagate jvareparaṃ |
śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śuklasya tu
viśeṣataḥ ||
dagdhe 'ndhano yathā vahnir ddhātuṃ hatvā yathā viṣaṃ |
dagdhe 'ndhano yathā vahnir ddhātuṃ hatvā yathā viṣaṃ |
kṛtakṛtyo vrajec chāntin dehaṃ hatvā tathā
jvaraḥ ||
vātapittakapho𑑎 tthānāṃ 𑑍 jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā |
vātapittakapho𑑎 tthānāṃ 𑑍 jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā |
tathā teṣām bhiṣag brūyād rasā𑑎
diṣv api buddhimān ||
samastaiḥ sannipātasya𑑍 dhātusthasya vinirddiśet |
samastaiḥ sannipātasya𑑍 dhātusthasya vinirddiśet |
dvandvajaṃ dvandvajair eva doṣai𑑎
ś cāpi vadet tu taṃ ||
gambhīras tu jvaro jñeyo𑑍 hy antarddāhena tṛṣṇayā |
gambhīras tu jvaro jñeyo𑑍 hy antarddāhena tṛṣṇayā |
ānaddhatvena cāty arthaṃ śvāsakāsodbhavena ca
||
hataprabhendriyaṃ kṣāma𑑍 ma rocakanipīḍitaṃ |
hataprabhendriyaṃ kṣāma𑑍 ma rocakanipīḍitaṃ |
gambhīras tīkṣṇavegā𑑎
rtte jvaritaṃ parivarjjayet ||
hīnamadhyādhikair ddoṣais trisaptadvādaśādikaḥ |
hīnamadhyādhikair ddoṣais trisaptadvādaśādikaḥ |
jvaravego bhavet tīkṣṇo yathāpūrvvaṃ sukhakriyaḥ ||
iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmmedānīṃ pravakṣyate
|| 0 ||
jvarasya pūrvvarūpeṣu varttamānasya buddhimān |
pāyayeta sarppir evācchan tataḥ sampadyate sukhaṃ ||
pāyayeta sarppir evācchan tataḥ sampadyate sukhaṃ ||
vidhir mmārutajeṣv eṣa paittikeṣu virecanam |
mṛdu praccharddanaṃ dvandva kaphajeṣu vidhīyate |
mṛdu praccharddanaṃ dvandva kaphajeṣu vidhīyate |
dhūmāgnyor iva nānātvaṃ vidyāt
prākrūpirūpayoḥ ||
pravyaktarūpeṣu hitam ekāntenāpatarppaṇam |
pravyaktarūpeṣu hitam ekāntenāpatarppaṇam |
ānaddha stimitair ddoṣair yāvantaṃ kāla māturaḥ ||
tāvat kālantu laghvannam
aśnīyāt tu viriktavat |
na laṃghayen mārutaje𑑍 kṣayaje mānase tathā ||
na laṃghayen mārutaje𑑍 kṣayaje mānase tathā ||
alaṃghyāś caiva ye pūrvvan dvivraṇīye prakīrttitāḥ? ||
tad dhi mārutakṣttṛṣṇā𑑍 mukhaśoṣabhramānvite ||
kāryān na bā𑑍 lena vṛddhe 𑑍 na garbhbhiṇyon na durbbale |
śopheṣūtthitamātreṣu𑑍 vraṇeṣūgrarujeṣu ca ||
anavasthi𑑎 tadoṣāgne𑑍 r llaghannan doṣapācanam |
tad dhi mārutakṣttṛṣṇā𑑍 mukhaśoṣabhramānvite ||
kāryān na bā𑑍 lena vṛddhe 𑑍 na garbhbhiṇyon na durbbale |
śopheṣūtthitamātreṣu𑑍 vraṇeṣūgrarujeṣu ca ||
anavasthi𑑎 tadoṣāgne𑑍 r llaghannan doṣapācanam |
jvaraghnan dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam ||
sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ𑑍 kṣutpipāsāsahaṃ lagham |
sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ𑑍 kṣutpipāsāsahaṃ lagham |
prasannātmendriyaṃ kṣāman naram vi
????dyāt sulaṃghitam ||
balakṣayatṛṣāmūrcchātandrānidrābhramaklamāḥ |
balakṣayatṛṣāmūrcchātandrānidrābhramaklamāḥ |
upadravāś ca śvāsādyāḥ
sasambhavanty atilaṃghanāt ||
dīpanaṃ kaphavicchedi𑑍 varcchovātānulomanaṃ |
dīpanaṃ kaphavicchedi𑑍 varcchovātānulomanaṃ |
kaphavātajvarārttānāṃ hitam uṣṇāmbu tṛṣyatam ||
tad dhi mārddavakṛddoṣa𑑍 srotasāṃ śītam anyathā |
tad dhi mārddavakṛddoṣa𑑍 srotasāṃ śītam anyathā |
sevyamāneta toyena jvaraḥ śītena vardhate ||
pittam adyaviṣottheṣu𑑍 tiktakaiḥ śṛta śītalaṃ |
pittam adyaviṣottheṣu𑑍 tiktakaiḥ śṛta śītalaṃ |
dīpanī pācanī laghvī jvarārtānāṃ jvarāpahā𑑍 ||
annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā |
laṃghanāmboyavāgūbhir yadā doṣo na
pacyate ||
tadā tat mukhavairasya tṛṣṇārocakanāśanaiḥ |
tadā tat mukhavairasya tṛṣṇārocakanāśanaiḥ |
kaṣāyaiḥ pācanair hṛdyair jvaraghnaiḥ samupācaret ||
pañcamūlīkaṣāyan tu𑑍 pācanam pavanajvare𑑍 |
pañcamūlīkaṣāyan tu𑑍 pācanam pavanajvare𑑍 |
sakṣaudram paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtam ||
pippalyādikaṣāyan tu𑑍 pācanaṃ kaphaje jvare |
pippalyādikaṣāyan tu𑑍 pācanaṃ kaphaje jvare |
saṃṣṛṣṭadoṣeṣu hitaṃ saṃsṛṣṭamatha pācanam
||
mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu
maleṣu ca |
pakvadoṣam vijānīyāt tadā deyan tad auṣadhaṃ ||
pakvadoṣam vijānīyāt tadā deyan tad auṣadhaṃ ||
doṣaprakṛtivaikṛtyād ekeṣām pakvalakṣaṇam |
saptarāt paraṃ kecin manyante deyam auṣadham
||
daśarātrāt paraṃ kecid dātavyam
iti niścitāḥ |
paittike vā jvare deyam alpakālasamutthite ||
paittike vā jvare deyam alpakālasamutthite ||
sucir ajvaritasyāpi deyaṃ syād doṣapākataḥ |
yasya doṣānugāḥ pakvāviśuddhasrotasomalāḥ
||
acirajvaritasyāpi…
tasya dadyād virecanam |
lālāprasekahṛllāsatamakāṣuddhy arocakāḥ
||
tandrālasyāvipākasya vairasyaṃ gurugātratā |
kṣmannāśovamūtratvaṃ stabdhatā balavān jvaraḥ ||
kṣmannāśovamūtratvaṃ stabdhatā balavān jvaraḥ ||
āmajvarasya liṅgāni
na dadhyāt tatra bheṣajaṃ |
bheṣajaṃ hy āmadoṣasya bhūyo jvalayati
jvaram ||
????śamanīyañ ca𑑍 karoti viṣamajvaram |
pakvo vyatihṛto doṣo dehe tiṣṭhan ma𑑎
dāty ayaḥ ||
viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryāt malavyapadam eva vā
|
prākkarmma vamanañ cāsya kāryam āsthāpanan tathā ||
virecanan tataś cāpi𑑍 śirasaś ca virecanam |
virecanan tataś cāpi𑑍 śirasaś ca virecanam |
kramaśo baline deyaṃ𑑎
vamanaṃ śleṣmike jvare ||
sarujonilaje kāryaṃ sodāvartte nirūhanam |
pittaprāye virekaḥ syā?t kāryaṃ śīrṣavirecanam ||
kaṭīpṛṣṭhagrahārttasya…dīptāgner anuvāsanam |
kṛśaṃ caivālpadoṣañ ca
śamanīyair upācaret ||
kaphābhipanne śirasi 𑑎
kāryaṃ śīrṣavirecanam |
śirogauravaśūlaghna?m indriyapratibodhanam ||
kaṭīpṛṣṭhagrahārttasya dīptāgneranuvānam |
upavāsair bbalasthan tu jvare santarppaṇānthite ||
klinnāṃ yavāgūṃ 𑑎
mandāgniṃ pipāsārttañ ca pāyayet |
śramopavāsānilaje hito nityaṃ rasodanaḥ ||
mudgayūṣodanañ cāpi
??????? deyaḥ kaphasamutthite |
sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ
||
mudgāmalakayūṣastu vātapittātmake jvare |
hrasvamūlakayūṣas tu vātaśleṣmātake jvare ||
nimbakolakayūṣas tu hitaḥ pittakaphātmake |
nimbakolakayūṣas tu hitaḥ pittakaphātmake |
dāhavamyardditaṃ kṣāmaṃ
nirannaṃ tṛṣṇaāyānvitam ||
śarkkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayel lājatarpaṇaṃ ||
śarkkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayel lājatarpaṇaṃ ||
kaphapittaparītasya grīṣme 'sṛkpitta ūrddhage
||
madyanityasya na hitā yavāgūbhir upācaret |
madyanityasya na hitā yavāgūbhir upācaret |
yūṣair amlair anamlair vvā jāṅgalair vvā rasair hitaiḥ ||
madyaṃ vā madyasātmyāya𑑍 sāmāhāya pradāpayet |
madyaṃ vā madyasātmyāya𑑍 sāmāhāya pradāpayet |
savyoṣam vitaret tātra… kaphārocakapīḍite ||
vaddhapra
ryuta doṣas tu𑑍 naro
jīrṇṇajvarānvitaḥ ||
pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet ||
pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet ||
pipāva tu payaḥ pītan taruṇe hanti
mānavam |
sarvvajvareṣu sulaghur mmātrāvadbhojanaṃ hi 𑑎 tam ||
sarvvajvareṣu sulaghur mmātrāvadbhojanaṃ hi 𑑎 tam ||
vegāpāyen yathā tad dhi jvaravegābhivarddhanaṃ |
jvarito hitam aśnīyāt yad api asyārucir bhaved ||
jvarito hitam aśnīyāt yad api asyārucir bhaved ||
annakā 𑑎
le hy abhuñjānaḥ kṣīyate mriyate 'pi vā |
gurvabhiṣyandikāle ca 𑑎
jvarī nādyāt kathañcana ||
na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā |
santatam viṣamañ cāpi𑑍 kṣīṇasya suci𑑎 rotthitam ||
santatam viṣamañ cāpi𑑍 kṣīṇasya suci𑑎 rotthitam ||
jvaro sabhojanam pathyaṃ laghubhiḥ
samupakramaiḥ |
mudgān masūrāñś caṇakān kulatthān samakuṣṭhakān |
mudgān masūrāñś caṇakān kulatthān samakuṣṭhakān |
āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet ||
paṭolapatraṃ vārttāku kukkulaṃ pāpacelakaṃ ||
paṭolapatraṃ vārttāku kukkulaṃ pāpacelakaṃ ||
karkkoṭakam parppaṭakaṃ gojihvā vālamūlakam |
patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritoya pradāpayet ||
patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritoya pradāpayet ||
lāvān kapiñjalān eṇān pṛṣatān karabhāñ chaśān
|
kālapucchān kuraṅgāñ ś ca𑑍 tathaiva mṛgamātṛkān ||
kālapucchān kuraṅgāñ ś ca𑑍 tathaiva mṛgamātṛkān ||
māṃsārthe māṃsasātmyāya jvaritāya pradāpayet |
sārasakrauñcaśikhinas tathā kukkuṭatittirāḥ ||
sārasakrauñcaśikhinas tathā kukkuṭatittirāḥ ||
gurūṣṇatvān na śasyanta iti kecidvyavasthitāḥ |
jvaritānāṃ prakopan tu𑑍 yadā yāti samīraṇaḥ ||
jvaritānāṃ prakopan tu𑑍 yadā yāti samīraṇaḥ ||
tadā tepi hi śasyante mātrākālopapāditā
|
parīṣekān pradehāñ ś ca𑑍 snehān saṃśodhanāni ca ||
parīṣekān pradehāñ ś ca𑑍 snehān saṃśodhanāni ca ||
divāsvapnaṃ vyavā yañ ca vyāyāmaṃ śiśirañ jalam |
sāravanti ca bhojyāni varjjayet taruṇajvarī ||
īhādi navadhānyāni𑑍 krodhādīñś ca vivarjjayet ||
īhādi navadhānyāni𑑍 krodhādīñś ca vivarjjayet ||
śoṣaś charddirmmadomūrcchāmohastṛṣṇā hy arocakaḥ |
prāpnoty upadravāne tān pariṣekādi sevanāt ||
prāpnoty upadravāne tān pariṣekādi sevanāt ||
anavasthitadoṣāgne…r
ebhiḥ sandhukṣito jvaraḥ |
gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yāty asādhyatvam eva vā ||
gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yāty asādhyatvam eva vā ||
mukta𑑎
syāpi jvareṇeha𑑍 durbbalasyāhitair
jjvaraḥ |
praty āsanne dahed dehaṃ śuṣkakakṣam ivānalaḥ ||
praty āsanne dahed dehaṃ śuṣkakakṣam ivānalaḥ ||
na syāt kāryaḥ parīhāro… jvaram ukte na dehinā |
yāvan na prakṛtisthaḥ syā…d doṣataḥ prāṇatas tathā ||
yāvan na prakṛtisthaḥ syā…d doṣataḥ prāṇatas tathā ||
jvare pramoho bhavati svalpair apy avaceṣṭitaiḥ |
niṣaṇṇaṃ bhojaye…t tasmān mūtroccārau ca kārayet ||
niṣaṇṇaṃ bhojaye…t tasmān mūtroccārau ca kārayet ||
arocake gātrasāde…
vaivarṇṇāyā ṅgamalādiṣu |
śāntajvaro viśodhyaḥ syādanuba… || …|| ||
śāntajvaro viśodhyaḥ syādanuba… || …|| ||
folio dscn3461 fol 486.jpg : 1
cātra vātavyādhiharaṃ hitaṃ |
jvarādīn avirodhāc ca sādhayet svaiś
cikitsitair iti || ||
ukte ca tantre atīsāracikitsā
saptatriṃśattamo 'dhyāyaḥ kāyacikitsāyāṃ dvitīyaḥ || ❈
||
folio dscn3461 fol 486V
athātaḥ śoṣacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ
anekadoṣān ugato vahurogāgamaḥ |
durvvijñeyo durnnivāryaḥ śoṣo vyādhir mahāvalaḥ
durvvijñeyo durnnivāryaḥ śoṣo vyādhir mahāvalaḥ
saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ity
abhidhīyate ||
kriyākṣayakaratvāc ca kṣaya ity ucyate punaḥ |
kriyākṣayakaratvāc ca kṣaya ity ucyate punaḥ |
rājñaś candramaso yasmādabhūd eṣa kilāmayaḥ ||
tasmāt taṃ rājayakṣmeti kecid āhuḥ punarj janāḥ |
tasmāt taṃ rājayakṣmeti kecid āhuḥ punarj janāḥ |
sa vyastair jjāyate doṣair iti kecid
vadanti hi ||
ekādaśānām ekasmin sānnidhyāt tantrayuktitaḥ |
ekādaśānām ekasmin sānnidhyāt tantrayuktitaḥ |
kriyānāṃ cāvibhāgena prāgekotpādanena
ca ||
eka eva mataḥ śoṣa sannipātātmako hyataḥ |
eka eva mataḥ śoṣa sannipātātmako hyataḥ |
udre¦kāntasya liṅgāni doṣāṇāṃ tu bhavanti
ha ||
kṣayād vegapratīghātād āghātād viṣamāśanāt |
kṣayād vegapratīghātād āghātād viṣamāśanāt |
jāyante kupitair doṣair vyāptadehasya
dehinaḥ ||
kapha nair ddoṣais tu rūddhe
rasavartmasu |
kapha
ativyavāyino vāpi kṣīṇaretasy anantaraṃ ||
kṣīyante dhātavaḥ sarvve tataḥ śuṣyati mānavaḥ |
kṣīyante dhātavaḥ sarvve tataḥ śuṣyati mānavaḥ |
svarabhedo'nilācchūlaṃ saṃkācaṃ śvāṃsapārśva ḥ
||
jvaro dāho'tisāraś ca pittād raktasya cāgamaḥ ||
jvaro dāho'tisāraś ca pittād raktasya cāgamaḥ ||
śirasaḥ parisaḥ paripūrṇatvam abhaktacchanda
eva ca ||
kāsaḥ kaṇṭhasya codvaṃso vijñeyaḥ kakaphakopataḥ |
kāsaḥ kaṇṭhasya codvaṃso vijñeyaḥ kakaphakopataḥ |
ekādaśabhiḥ ṣaḍbhir vvā pañcabhi samanvitaṃ ||
jahyāc choṣārdditaṃ jantum icchan
suvipulaṃ yaśaḥ ||
vyavāyaśokasthāvirya vyāyāmādhvapraśāṣiṇāṃ |
vraṇakṣarati yandhātuṃ śoṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
vraṇakṣarati yandhātuṃ śoṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgair
ūpadrutaḥ |
pāṇḍudeho yathāpūrvvaṃ kṣāyante cāsya dhātavaḥ ||
pāṇḍudeho yathāpūrvvaṃ kṣāyante cāsya dhātavaḥ ||
pradhānaśīlaḥ srastāṃgaḥ
śokaśoṣyati tādṛśaḥ |
jarāśoṣī kṛśo mando
hata¦vuddhiś balendriyaḥ ||
kampanorūcimān bhinnakāṃsapātrasamasvaraḥ |
kampanorūcimān bhinnakāṃsapātrasamasvaraḥ |
saṃprasrutāsyanāsākṣi suptarūkṣa¦samaccaviḥ ||
adhvapraśoṣī srastāṃgaḥ saṃbhṛṣtaparuṣacchaviḥ
|
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ ||
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ ||
ṣṭhīvati śleṣmaṇāṃ hīnaṃ gauravārūcipīḍitaḥ
|
vyavā¦yaśoṣī bhūyiṣṭham ebhir eva
samanvitaḥ ||
liṅgai rūkṣayakṛtaiḥ saṃyuktasya kṣatādvinā |
liṅgai rūkṣayakṛtaiḥ saṃyuktasya kṣatādvinā |
raktakṣayād vedanābhis tathaivāhārayantraṇāt ||
vraṇitasya bhavec choṣo doṣaih̤ sādhyatamasya ca |
vraṇitasya bhavec choṣo doṣaih̤ sādhyatamasya ca |
vyāyāmabhāṣyādhyanair abhighātātimaithunaiḥ
||
karmmaṇā cāpyurasyena vakṣo yasya vidāritaṃ
|
tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati
||
kāṃsapracchadayec cāpi
pītaraktāsitārūṇaṃ |
santaptavakṣaso'tyarthaṃ dūyamānena tāmyati ||
santaptavakṣaso'tyarthaṃ dūyamānena tāmyati ||
durgandhoccvāsavadano bhinnavarṇṇaḥ svaro naraḥ
|
keṣāñcid eva śoṣo hi kāraṇo bhedam āgataḥ ||
keṣāñcid eva śoṣo hi kāraṇo bhedam āgataḥ ||
na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānān nivātanaṃ |
kṣayā eva hi vijñeyā pratyekandhātusaṃjñitāḥ ||
kṣayā eva hi vijñeyā pratyekandhātusaṃjñitāḥ ||
cikitsitaṃ tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye
||
śvāsāṅgasādaka¦phasaṃśrayatāluśoachardyagnisādaparipīnasapāṇḍunidrā |
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklakṣaṇa bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ ||
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklakṣaṇa bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ ||
svapneṣu kākaśukaśalyakanīlakaṇṭhān
gṛdhrās tathaiva ca kapīskṛkalāsekāṃś ca
|
paścet sarāṃsi vimalaāḥ sanadīś ca vāiḥ śuṣkāṃstarūnarūṇadhūmadavārdditāṃś ca ||
paścet sarāṃsi vimalaāḥ sanadīś ca vāiḥ śuṣkāṃstarūnarūṇadhūmadavārdditāṃś ca ||
ahāśanaṃ parikṣīṇaṃ
śoṣātīsārapīḍitaṃ |
śūnamūṣkodarañ cāpi yakṣmiṇam parivarjayet ||
śūnamūṣkodarañ cāpi yakṣmiṇam parivarjayet ||
upācared ātmavantan dīptāgnimakṛśan naraṃ |
sthirādivargasiddhena payasājāvikenavai ||
sthirādivargasiddhena payasājāvikenavai ||
snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaṃñ
cādhaś ca śodhanaṃ | āsthāpanaṃ tthāḥpaścāc
chirasaś ca virecanaṃ ||
rasair bhuñjīta śuddhaś ca yavagodhūmaśālayaḥ
|
vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo¦
bhajante vātajā gadāḥ ||
vṛṃhaṇīyo hitas tasyahitasnigdhānilāpahaḥ ||
vṛṃhaṇīyo hitas tasyahitasnigdhānilāpahaḥ ||
gṛdhrānulūkān
śakunāṃstathākhūn gaṇḍapadān
vyālavileśayāñś ca ||
dadyātprakārair dvividdhair vvidhijñaḥ sasaindhavān sarṣapatailabhṛṣṭān ||
dadyātprakārair dvividdhair vvidhijñaḥ sasaindhavān sarṣapatailabhṛṣṭān ||
deyāni māṃsāni vajāṅgalāni
mudgāḍhakīyūṣarasāś ca pathyāḥ |
kharoṣṭranāgāś ca tarāśi khādet mubhṛṣṭhāni sukalpitāni ||
kharoṣṭranāgāś ca tarāśi khādet mubhṛṣṭhāni sukalpitāni ||
māṃsopadaṃśāñś ca pivedariṣṭān mādhvīkasevī
ca¦bhavet manuṣyaḥ |
arkkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāñś ca bhakṣyān ||
arkkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāñś ca bhakṣyān ||
khādet pivet cāpi ajāvikaṃ vā kṛśo
yavāgvā saha bhaktakāle |
vyoṣaṃ ghṛtakṣaudrayutañca lihyācca vyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārttaḥ ||
vyoṣaṃ ghṛtakṣaudrayutañca lihyācca vyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārttaḥ ||
māṃsādamāṃseṣu ghṛtañ ca siddhaṃ śoṣāpahaṃ
kṣaudrayutaṃ vadanti |
drākṣāsitāmāgadhikāś ca lehāḥ sakṣaudratailaṃ kṣayakāsahantā ||
drākṣāsitāmāgadhikāś ca lehāḥ sakṣaudratailaṃ kṣayakāsahantā ||
ghṛtena cājena samākṣikena
turaṅgagandhātilamāṣacūrṇṇaṃ |
sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ cūrṇaghṛtakṣaudrayutaṃ ca lihyā ||
sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ cūrṇaghṛtakṣaudrayutaṃ ca lihyā ||
kṣīraṃ pived vāpyatha vājigandhāvipakvam evaṃ
labhateṅgamuṣṭhiṃ |
tad utthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pived vāpi payonupānam ||
tad utthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pived vāpi payonupānam ||
sevate cājena samākṣikeṇa turaṅgagandhātilamāṣacūrṇaṃ |
utsādane cāpi turaṃgagandhā yojyāyavāścaiva punarnavo ca ||
kṛtsne vṛṣe tatkusumaiś ca siddhaṃ sarppiḥ pivetkṣaudrahitaṃ hitāśī |
utsādane cāpi turaṃgagandhā yojyāyavāścaiva punarnavo ca ||
kṛtsne vṛṣe tatkusumaiś ca siddhaṃ sarppiḥ pivetkṣaudrahitaṃ hitāśī |
yakṣmāṇametat pravalañ ca kāsaṃ
śvāsan nihanyād api pāṇḍutāñ ca ||
śakṛdrasāś cāśvagavājamāvyāḥ kvāthā mitāś caiva tatthaiva bhāgaiḥ |
śakṛdrasāś cāśvagavājamāvyāḥ kvāthā mitāś caiva tatthaiva bhāgaiḥ |
mūrvvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīra¦sya bhāgas tv aparo ghṛtasya ||
bhāgān navaitā vipaced vidijño datvā trivargammadhurañ ca kṛtsnaṃ |
bhāgān navaitā vipaced vidijño datvā trivargammadhurañ ca kṛtsnaṃ |
kaṭutrikañ caiva sabhadradārūghṛtotamaṃ
yakṣmaniv-araṇīyaṃ ||
dve pañcamūle varuṇaḥ karañja bhallātakāvilvapunarnavo ca ||
dve pañcamūle varuṇaḥ karañja bhallātakāvilvapunarnavo ca ||
yavān kulatthāñś ca varāṇi caiva sa
cittakañ cāpi mahīkadamvaṃ ||
kṛtvā kaṣāyam vipacedhi tasya ṣaḍbhirhi pā¦tre ghṛtapātram ekaṃ |
kṛtvā kaṣāyam vipacedhi tasya ṣaḍbhirhi pā¦tre ghṛtapātram ekaṃ |
datvā
mahāvṛkṣapayobhayāñca
vyāṃśukā.lavaṇottamañ ca ||
etadhi śoṣañjaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāñś ca sahānilena |
etadhi śoṣañjaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāñś ca sahānilena |
plīhodaroktan tu hitañ ca sarppis trīṇy eva cānyāni hitāni
cātra ||
upadravāñś ca svaravaikṛtādīn |yedava|nikhilena śāntāṃ |
upadravāñś ca svaravaikṛtādīn |yedava|nikhilena śāntāṃ |
elājamodāmalakābhayāś ca
gāyatrinimvāsanasālasārāṃ ||
viḍaṅgabhallātakacitrakāñś ca kaṭutrika..surāṣṭrajañś |
viḍaṅgabhallātakacitrakāñś ca kaṭutrika..surāṣṭrajañś |
pakvā jale yena pacet sarppis tasmin
susiddhe tv avatārite ca ||
triṃśatpalāny atra sitopalāyā dadyāt tugākṣīripalāni pañca |
triṃśatpalāny atra sitopalāyā dadyāt tugākṣīripalāni pañca |
prasthe ghṛtasya dviguṇañ ca dadyāt palam ya
prātar eto¦ lihec ca ||
līhvā piven kṣīram atandritas tu |
līhvā piven kṣīram atandritas tu |
etad dhi medhyaṃ paramaṃ pavitraṃ cakṣuṣyam
āyuṣataman tathaiava |
yakṣmāṇam āyur vyapahanti caiva pāṇḍvāmayañ cāpi bhagandarañ ca |
yakṣmāṇam āyur vyapahanti caiva pāṇḍvāmayañ cāpi bhagandarañ ca |
na cātra kiñcit parivarjjanīyaṃ
rasāyanañ caitadupāsyamānaṃ |
striyo ratikrodhamasūyatāñ ca tyahetddurāṃ viṣayān bhajet |
dvijān gurūñs tāñ strīdaśāñś ca pūjed vācaś ca puṇyāḥ śṛṇuyād dvijebhya iti || ||
dvijān gurūñs tāñ strīdaśāñś ca pūjed vācaś ca puṇyāḥ śṛṇuyād dvijebhya iti || ||
uttaratantre śoṣavikitsā aṣṭatriṃsattamaḥ
kāyacikitsāyāṃ tṛtīyodhyāyaḥ ||
folio 3416upper
athāto gulmapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathoktaiḥ kopanair doṣāḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ
||
janayanti nṛṇāñ gulmaṃ sa pañcavidha ucyate ||
janayanti nṛṇāñ gulmaṃ sa pañcavidha ucyate ||
hṛnnā
syor antare granthiḥ saṃcārī yadi vācalaḥ |
vṛttaś cayaḥ saṃcayavān sagulma iti saṃjñitaḥ ||
vṛttaś cayaḥ saṃcayavān sagulma iti saṃjñitaḥ ||
gupitānilamūlatvād guḍhagulmodayād api |
gulmavad vā viśālatvād gulma ityabhidhīyate ||
sa yasmād ātmani cayaṃ gacchatyapsviva vudvudaḥ |
sa yasmād ātmani cayaṃ gacchatyapsviva vudvudaḥ |
antaś carati yasmāc ca na pākamvupayātyataḥ
||
sa vyastair jāyate doṣaiḥ samastair api cocchritaiḥ ||
sa vyastair jāyate doṣaiḥ samastair api cocchritaiḥ ||
puruṣāṇān tathā strīṇāṃ jñeyo raktena
yo paraḥ ||
kṛcchraviṇmūtravātatva mānāhotranikūjanaṃ |
kṛcchraviṇmūtravātatva mānāhotranikūjanaṃ |
dveṣonne vāyūr ūrdhvaś ca pūrvarūpeṣu gulmināṃ
||
hṛtkūkṣiśūlaṃ mūkhakha ṇṭhaśoṣo
vāyornnirodho viṣamāgnitā ca |
te te vikārāḥ pavanātmikāś ca bhavanti gulme'nilasambhave tu ||
te te vikārāḥ pavanātmikāś ca bhavanti gulme'nilasambhave tu ||
svedajvarāhāravidāhadāhā stṛṣṇāṅgarāgaḥ ka ṭūvakratā ca |
pittasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti pittaprabhave tu gulme ||
pittasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti pittaprabhave tu gulme ||
anne na lipsā gurūgātratā ca charddipraseko
madhurāsyatā ca |
kapha pra liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasambhave ca ||
kapha pra liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasambhave ca ||
sarvvātmakaḥ sarvvarūjopapannas taṃ yāpya
sādhyām pravadanti tajjñāḥ ||
navaprasūtāhitabhojanā yā yā cāma li rbham visṛjedṛtau vā ||
navaprasūtāhitabhojanā yā yā cāma li rbham visṛjedṛtau vā ||
vāyurhi
tasyāḥ pravigṛhyaraktaṃ karoti gulmaṃ sarūjaṃ sadāhaṃ
||
pittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāparamaṃ nivodha |
pittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāparamaṃ nivodha |
na spandate nodarameti vṛddhim bhavanti liṅgāni
ca garbhiṇīnāṃ ||
taṃ raktagulmam pravadanti tajjñāḥ sa cāpya sādhyā tu pitānilatvāt |
taṃ raktagulmam pravadanti tajjñāḥ sa cāpya sādhyā tu pitānilatvāt |
vātagulmārdditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ
snehavirecanaiḥ |
upācared yathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ ||
upācared yathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ ||
jīrṇāsane kupyati vātagulme
vidāhakāletveśanasya pittāt ||
gulmaḥ kaphāt mūrchati rukamātre sarvāsu valāsu ca sannipāte |
gulmaḥ kaphāt mūrchati rukamātre sarvāsu valāsu ca sannipāte |
strīṇā tu yaḥ śoṇitakoṣagulmaḥ sa
yoniśūlaṃ tu mūlaṃ karoti ||
yonyāḥ parisrāvam aniṣtagandham viśeṣaliṅgāni bhavanti caiṣāṃ ||
yonyāḥ parisrāvam aniṣtagandham viśeṣaliṅgāni bhavanti caiṣāṃ ||
pittagulmārdditaṃ pītaṃ kākolyādikṛtaṃ ghṛtaṃ ||
viriktam madhuraiyohair nnirūhaiḥ samupācaret ||
viriktam madhuraiyohair nnirūhaiḥ samupācaret ||
śleṣmagulmārdditaṃ snigdhaṃ
pippalyādighṛtaṃ na tu |
tīkṣair vviriktan tadrūpair nnirūhaiḥ samupācaret ||
tīkṣair vviriktan tadrūpair nnirūhaiḥ samupācaret ||
sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ |
pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ ||
pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ ||
viśeṣamaparañcāsyāḥ śṛṇu raktaprabhedanaṃ |
palāśakṣora toyena siddhaṃ sarppiḥ prayojayet ||
palāśakṣora toyena siddhaṃ sarppiḥ prayojayet ||
uṣṇair vvā bhedayed bhinne vidhir āsṛgdaro
hitaḥ |
ānūpaudaka majjāno vasātailaṃ ghṛtāni
ca ||
vipaced ekataḥ śastaṃ vātagulme 'nuvāsanaṃ |
vipaced ekataḥ śastaṃ vātagulme 'nuvāsanaṃ |
jāṅgalaikaśaphānāñ ca vasā sarppiñ ca pittaje
||
tailaṃ jāñgalamajjānam eva gulmaikaphotthite ||
tailaṃ jāñgalamajjānam eva gulmaikaphotthite ||
dhātrīphalānāṃ svarase ṣaḍaṅga vipaced ghṛtaṃ |
śarkkarāsandhaivopetaṃ tadhitam vātagulmināṃ ||
śarkkarāsandhaivopetaṃ tadhitam vātagulmināṃ ||
kulatthamūlakakvātha dadhikāñjikasarppiṣāṃ
|
pañcāḍhakāni vipaced āvāpya dvipalāni tu ||
pañcāḍhakāni vipaced āvāpya dvipalāni tu ||
sauvarcalamvitaṃ hiṃgudevadārvv atha saindhavaṃ
|
vātagulmāpahaṃ sarppir etad vīpaṇam eva ca ||
vātagulmāpahaṃ sarppir etad vīpaṇam eva ca ||
āragvadhādau vipaced dīpanīyayutaṃ
ghṛtaṃ |
kṣāravarge paced cānyaṃ pacen mūtragaṇe paraṃ |
ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |
ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |
tṛṇamūlīkaṣāye tu jīvanīyaiḥ paced ghṛtaṃ ||
nyagrodhādikaṣāyeṇa ghṛte vāpyapalādike |
nyagrodhādikaṣāyeṇa ghṛte vāpyapalādike |
raktapittothitaṃ hanti ghṛtānyasaṃśayaṃ |
yathā doṣāc chrāyañ cāpi cikitset
sānnipātikaṃ |
cūrṇaṃ higvādikañ cāpi ghṛtam vā plīhanāśanaṃ |
cūrṇaṃ higvādikañ cāpi ghṛtam vā plīhanāśanaṃ |
pived gulmāpahaṃ kāle sarpiś tailvakam eva vā
||
pāṭhā sa ca vyāvṛhatīdvayañ ca eva
śumūlena samāni pañca |
saṃcchindyasaṃcūrdhyātha dhārayitvā jālādakaṃ taiḥ saha pācanīyaṃ |
saṃcchindyasaṃcūrdhyātha dhārayitvā jālādakaṃ taiḥ saha pācanīyaṃ |
athāvatāvyaṃ
vāvaśeṣa mātrākṣamātraṃ tṛvṛtaṃ vidhāya |
sa nāgaraṃ gulmavadhāyayeṃ tadvātagulmeṣu virecanaṃ syāt ||
sa nāgaraṃ gulmavadhāyayeṃ tadvātagulmeṣu virecanaṃ syāt ||
dantīvacāhiṃgvajamodapāṇa kṣāraṃ
yavānāṃ lavaṇatrikañ ca |
sacitrakaṃ jīrakaveraṃ syān mātuluṅgasya ca mūlakañ ca ||
sacitrakaṃ jīrakaveraṃ syān mātuluṅgasya ca mūlakañ ca ||
eṣāṃ samānaṃ svaśupeṣitānāṃ
sukhāmvunā prātarūposya mātrā |
naro bhṛṣām apy adarapravṛdvāṃ sadyorūjām vātakṛtān nihanti ||
naro bhṛṣām apy adarapravṛdvāṃ sadyorūjām vātakṛtān nihanti ||
drākṣāpayasyā madhukañ ca mūkhyaṃ
sacandanampadmakamūtpalañ ca |
kṣaudrānvitanḍuladhāvanena pītvānudet pittakṛtaṃ tu gulmaṃ ||
kṣaudrānvitanḍuladhāvanena pītvānudet pittakṛtaṃ tu gulmaṃ ||
bhāgnīpaṭolīṃ madhukañ ca pāṭhāṃ
rohilyatthaulā saha pippalībhiḥ |
etāni piṣṭhvā madhunā vali pītaṃ śamaṃ nāśati pittagulmaṃ ||
etāni piṣṭhvā madhunā vali pītaṃ śamaṃ nāśati pittagulmaṃ ||
harītakānyāmalamviḍaṅgaṃ viśvāsadhaṃ
ceti samāni kṛtvā |
kṣaudrānvitaṃ sa triphalā kaṣāyaṃ yaḥ śleṣmagulmaṃ prapivanti hanyāt ||
kṣaudrānvitaṃ sa triphalā kaṣāyaṃ yaḥ śleṣmagulmaṃ prapivanti hanyāt ||
ca vyā ghṛtan trivṭātriīyan tathā caturthā gajapippalīñ ca |
phalatrayāṇāṃ saha pippalībhiḥ pacet samustā salilāḍhakasthaṃ ||
phalatrayāṇāṃ saha pippalībhiḥ pacet samustā salilāḍhakasthaṃ ||
mṛdvagnisiddhaṃ kṣatavāvaśeṣaṃ pūtampivet
kṣaudrayūtaṃ hitāya |
tat śleṣmagulmaṃ tvathavātagulmaṃ nirvāpayet hyagnimivāmvuvegaḥ ||
tat śleṣmagulmaṃ tvathavātagulmaṃ nirvāpayet hyagnimivāmvuvegaḥ ||
sadevakāṣṭhaṃ cirivilvajaṃ tvak sapippalī
pippalimūlabhāgnī |
pītvā nalakvāthayutaṃ tu vāri pramucyate śoṇiapittagulmāt ||
pītvā nalakvāthayutaṃ tu vāri pramucyate śoṇiapittagulmāt ||
ghoṣañ ca bhāgjīṃ ca
guḍapragāḍhāṃ nārīpivet māmṛditāṃ ghṛtena |
sukhāmvunā hanhyatharaktagulmaṃ naṣṭañ ca puṣpaṃ punarādadhāti ||
sukhāmvunā hanhyatharaktagulmaṃ naṣṭañ ca puṣpaṃ punarādadhāti ||
samuṣkakaṃ cekṣarasaṃ
svadaṃṭrāṃśokampalāśen tilanālameva |
nīpakvadamvañ ca samātuluṅga pūtīkarañ ca sakapitthavilvaṃ ||
nīpakvadamvañ ca samātuluṅga pūtīkarañ ca sakapitthavilvaṃ ||
vallūttamām apy amṛtāñ
ca vallīṃ vṛkṣādanīṃ jātim atthaiṅgudīñ ca |
etāḥ pratānā kvathayādaśva pradāhayan kṣāram athādadīta ||
etāḥ pratānā kvathayādaśva pradāhayan kṣāram athādadīta ||
pṛthak pṛthak kāḍhakamānayuktaṃ tat
mapukṛtvaḥ srutam ādadīta |
sukhāmvunāveśamani sannipāte kṛtoyavasāni yataḥ kṣamāvān ||
sukhāmvunāveśamani sannipāte kṛtoyavasāni yataḥ kṣamāvān ||
aṣṭāḍhakantat
prasitamvidadhyāt mūlaṃ tu lāmvāpyatha citrakasya |
sukalpitāṃ tām vipaced vidhikṣāḥ pūtam vidhyād athayād aśeṣaṃ ||
sukalpitāṃ tām vipaced vidhikṣāḥ pūtam vidhyād athayād aśeṣaṃ ||
palāni catvāri punastathāsya ni kṛtvā kvathacitrakasya |
tad vāḍhake cāpi jalāsya siddhaṃ pādāvaśeṣaṃ kvathagālanīyaṃ ||
tad vāḍhake cāpi jalāsya siddhaṃ pādāvaśeṣaṃ kvathagālanīyaṃ ||
tena prapiṣyeva palonmitānāṃ
misamvariṣṭhaṃ gaṇamauṣadhānāṃ | kaṭutrivargaṃ lavaṇānyahāṣṭhau dve rohiṇīṃ
cāmlakavetasañ ca ||
ca bhāgnīṃ ca vayāñ
ca pāṭhaṃ sajīrakaṃ mūlamahājamodāṃ |
hiṅguṃ tu saṃ cātiviṣañ cq mustamelāṃ sa ca vyāgajapippalīñ ca ||
hiṅguṃ tu saṃ cātiviṣañ cq mustamelāṃ sa ca vyāgajapippalīñ ca ||
ālo
garbhaṃ kṛtvimamatramiṣṭaṃ pūrvvasrutaṃ
kṣāramathāpacet tu | mṛdvagninā vā kvathitaṃ śanais tu
modarvvilepāt pariśoṣitas tu ||
kolapramāṇaṃ guṭikāṃ vidadhyād
dvebhakṣayitvaiva maonnamadyāt |
tataḥ padānāṃ śatameva gatvā yataḥ prakāṃkṣaḥ punareva ||
tataḥ padānāṃ śatameva gatvā yataḥ prakāṃkṣaḥ punareva ||
dve bhakṣayitaiva matonnamadyādapūrvvavadjātamahāprakāṃkṣaḥ |
sa eva guṭikā prayogā dahaḥ sukhenaiva sahasraśāpi ||
sa eva guṭikā prayogā dahaḥ sukhenaiva sahasraśāpi ||
tisras tu gulmīguṭikāṃ prayuktvā mūlāt
tataḥ pañca nihanti gulmān |
catvāri aśāṃsinihani pītāḥ dhyore tathā vātakaphādare ca ||
catvāri aśāṃsinihani pītāḥ dhyore tathā vātakaphādare ca ||
yevā pare vātakaphapravṛttā
dyorānṛṇāṃ kukṣigatā vikārāḥ |
tān hani sarvvān śca yahuṃś ca pītā ghṛtena coktena jalena cāpi ||
tān hani sarvvān śca yahuṃś ca pītā ghṛtena coktena jalena cāpi ||
kāyagnisainyaṃ
grahaṇīpradoṣamasraṃvidāhitvamavāpyajīrṇṇaṃ
|
nihanti sadyojara yanti cānnampāṣāṇacūrṇair api miśritaṃ yat ||
nihanti sadyojara yanti cānnampāṣāṇacūrṇair api miśritaṃ yat ||
kumvurūṇi triphalā
maricāni viḍaṅgakaṃ |
pippalyaścājamodaṃ ca kūṭajasya phalāni ca ||
pippalyaścājamodaṃ ca kūṭajasya phalāni ca ||
citrakaṃ kālikājājī ekaikaṃ palikaṃ miaṃ
|
aṣṭaupalāni trivṛtaḥ pañcāśat syādguḍasya tu ||
aṣṭaupalāni trivṛtaḥ pañcāśat syādguḍasya tu ||
tailasya kuḍadvau tu
rasamāmalakasya ca |
trayaḥ prasṭhāc ca tat sarvvaṃ śanair mmṛdvagninā pacet ||
trayaḥ prasṭhāc ca tat sarvvaṃ śanair mmṛdvagninā pacet ||
ghanībhūtaṃ phalaiḥ kṛtvā
samamāmalakasya tu |
agnipramāṇam vijñāya bhakṣayet prātarūtthitaḥ ||
agnipramāṇam vijñāya bhakṣayet prātarūtthitaḥ ||
papramehāś ca pāṇḍurogān
sakāmalāṃ | śoṣaṃ kuṣthodarāṇāṃsi śamayec ca bhagandarān
||
yonirogaharovṛṣyo medhā valavapukkarāḥ |
guḍakalyāṇasaṃkṣas tu mataś cāpi rasāyanaiḥ ||
guḍakalyāṇasaṃkṣas tu mataś cāpi rasāyanaiḥ ||
tile kṣurakapālāśa sārṣapaṃ yavanālajaṃ |
bhasmamūlakajaṃ cāpi gojavikharahastināṃ
||
mūtreṇa mahiṣīṇāñ ca palikaiś cāpi cūrṇṇitaiḥ |
mūtreṇa mahiṣīṇāñ ca palikaiś cāpi cūrṇṇitaiḥ |
kuṣṭhasaindhavayaṣṭhīka nāgarakrimihaṃtribhiḥ
||
ajamodāc ca daśabhiḥ sāmudrāc ca palair yutaṃ |
ajamodāc ca daśabhiḥ sāmudrāc ca palair yutaṃ |
ayas pātre 'gnikakasyena paktvā lehya
matthoddharet |
tasya mātrām pived daddhnā surayā sarppiṣā pi vā |
tasya mātrām pived daddhnā surayā sarppiṣā pi vā |
dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā ||
gulmavātavikārāś ca kṣāroyaṃ hantyasaṃśayam ||
gulmavātavikārāś ca kṣāroyaṃ hantyasaṃśayam ||
svarjjikākuṣṭhasahitaḥ kṣāraḥ ketakajopi vā |
pītatailena śa mayet gulmaṃ pavanasaṃbhavaṃ ||
pītatailena śa mayet gulmaṃ pavanasaṃbhavaṃ ||
pītaṃ sukhāmvunā vāpi svarjikākuṣṭhasaindhavaṃ
|
vṛścikamurūvūkaś ca varṣābhūvṛhatīdvayaṃ ||
vṛścikamurūvūkaś ca varṣābhūvṛhatīdvayaṃ ||
citrakaṃ ca jaladroṇe pacet pādāvaśeṣitaṃ |
māgadhacitraka lipte kumbhe nidhāpayet ||
māgadhacitraka lipte kumbhe nidhāpayet ||
madhunaḥ prasthamāvāpya
pathyācūrṇṇārdhasaṃyutaṃ |
viśoṣitan daśāhan tu jīrṇṇabhaktaḥ piven naraḥ ||
viśoṣitan daśāhan tu jīrṇṇabhaktaḥ piven naraḥ ||
ariṣṭhoyaṃ jayedgulmamavipākañ ca
dustaraṃ ||
pāṭhānikumbharajanī trikaṭutriphalāgnikā |
pāṭhānikumbharajanī trikaṭutriphalāgnikā |
lavaṇaṃ vṛkṣakavījāni cūrṇṇagomūtrasādhitaṃ
||
ghanībhūtan tu guṭikāṃ kṛtvā khāded abhuktavān |
gulmaplīhāgnisādāṃstān nāśayeyur aśeṣataḥ ||
gulmaplīhāgnisādāṃstān nāśayeyur aśeṣataḥ ||
sukhoṣṭhājāṃgalarasāḥ susnigdhā
vyaktasaindhavāḥ |
peyā vā aharaiḥ siddhākaulatthāḥ saṃkṛtārasāḥ
||
khalāsapañcamūlāś ca gulmino
bhojane hitāḥ |
kumbhīpiṇḍeṣṭakasvedā na kuryāc cavakuśo
bhiṣak ||
gulminaḥ sarvva evoktā durvvirecya tam ā bhṛśāḥ |
gulminaḥ sarvva evoktā durvvirecya tam ā bhṛśāḥ |
ataś canā - susvinnāṃ sraṃsanenopapādayeta ||
vimlāpanaṃ bhedanāni tathaivasy añjanāni ca |
vimlāpanaṃ bhedanāni tathaivasy añjanāni ca |
upanāhoś ca kartavyāḥ sukhoṣṭhāḥ sālvalādayaḥ
||
udaroktāni sarpiṣimūtravartiḥ kriyā thā |
udaroktāni sarpiṣimūtravartiḥ kriyā thā |
lavaṇāṇi ca yojyāni yānyuktānyanilāc kurye ||
dantīdravantīmūleṣu tathā vātahareṣu ca |
kārayed āsavāriṣṭhān ślokasthāne yatheritān
||
vātavarccāni rodhe vā sāmudrārdrakasarṣapaiḥ |
kṛtvā pāyo nidhātavyā varttayo maricottarāḥ
||
khāded vānyāṅkurābhṛṣṭāṃ
pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ |
ūrddhvavātan tu manujaṃ gulminan na nirūhayet
||
pivet trivṛnnāgaramvā saguḍamvā harītakīṃ |
pivet trivṛnnāgaramvā saguḍamvā harītakīṃ |
guggulan bhṛvṛtāṃ danīṃ dravantīṃ
saindhavāmvacāṃ ||
mūtramadyapayodrākṣārasair vvīkṣa valāvalaṃ |
mūtramadyapayodrākṣārasair vvīkṣa valāvalaṃ |
evaṃ pīlūni piṣṭhāni pivet salavaṇāni tu ||
pippaipippaiulacitrakājājisaindhavaiḥ |
pippaipippaiulacitrakājājisaindhavaiḥ |
yuktā surāghnanti gulmaṃ śīghrakāle
prayojitā ||
vaddhavinmārūto gulmī bhuñjīta payasā yavān |
vaddhavinmārūto gulmī bhuñjīta payasā yavān |
kulmāṣān vāvahusnehān
bhakṣayellavaṇāt tarān ||
vallūrammūlakammatsyaṃśuṣkaśākāni
vaidalaṃ |
na khādeccālūkaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca
|
laghnananandīpanaṃ snigdha uṣṇaṃ vātānulomanaṃ |
vṛṃhaṇaṃ ca bhaved yas tu tad hitaṃ vātagulmināṃ ||
vṛṃhaṇaṃ ca bhaved yas tu tad hitaṃ vātagulmināṃ ||
sthānāvaseko raktasya vāhumadhye
sirāvyadhaṃ |
svedonulomanañ caiva tad hitam vātagulmināṃ ||
svedonulomanañ caiva tad hitam vātagulmināṃ ||
tṛṣṇā yābhiparī
toyaḥ ādhyāto bhaktapīḍitaḥ |
prāṇakṣīśo 'tisārī ca yaś ca śūlaiḥ prapīdyate ||
prāṇakṣīśo 'tisārī ca yaś ca śūlaiḥ prapīdyate ||
varjjanīyā bhaven hy ete virikkeyo
'bhipūjyate iti || ||
uttaratantre gulmapratiṣedha
na catvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ caturtho'dyāyaḥ ||
||
folio 446r:2
athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vegāghātoṣṇarūkṣānnairatimātropasevitaiḥ |
virūddhādyaśanājjīrṇairasātmyaiś cāpi bhojanaiḥ ||
virūddhādyaśanājjīrṇairasātmyaiś cāpi bhojanaiḥ ||
dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṅ gatāḥ
|
hṛdi bādhām prakurvvanti hṛdrogan tam pracakṣate ||
hṛdi bādhām prakurvvanti hṛdrogan tam pracakṣate ||
āyamyate mārutena hṛdayan tudyate tathā |
nirmmathyate dīryate ca … poṭyatepi ca ||
nirmmathyate dīryate ca … poṭyatepi ca ||
tṛṣṇoṣṇādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdaya
klamāḥ |
dhūmāyanañ ca mūrcchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca ||
dhūmāyanañ ca mūrcchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca ||
gauravaṃ
kaphasaṃsrāvo
ruci stambho 'gnimārddavam |
mādhuryam api cāsasya𑑍 balāsāpahate hṛdi ||
mādhuryam api cāsasya𑑍 balāsāpahate hṛdi ||
utkleśaḥ ṣṭhīvanan to
daḥ śūlaṃ hṛllāsakocamī |
aruciḥ śyāvanetratvam śothaś ca kṛmijo bhavet ||
aruciḥ śyāvanetratvam śothaś ca kṛmijo bhavet ||
dramaklamo sādaśothau
jñeyāsteṣām upadravāḥ |
krimije krimijātīnām śleṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ ||
krimije krimijātīnām śleṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ ||
vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturam |
dvipañcamūlīkvāthena𑑍 sasnehalavaṇena tu ||
dvipañcamūlīkvāthena𑑍 sasnehalavaṇena tu ||
pippalyelāvacāhiṃ
guyavabhasmāni saindhavaḥ |
sauvarccalaṃ tathā śuṇṭhīmajamodaṃ ca cūrṇṇitaḥ ||
sauvarccalaṃ tathā śuṇṭhīmajamodaṃ ca cūrṇṇitaḥ ||
phaladhānyāmlakaulattha dadhimadyāsavādibhiḥ |
pāyayec chuddhadehañ ca𑑍 snehenānyatamena vā ||
pāyayec chuddhadehañ ca𑑍 snehenānyatamena vā ||
bhojayejjīrṇṇabhaiṣajyaṃ jāṃgalaiḥ
saghṛtai rasaiḥ |
vātaghnasiddhaṃ tailañ ca dadyād basti vicakaṣaṇaḥ ||
vātaghnasiddhaṃ tailañ ca dadyād basti vicakaṣaṇaḥ ||
śrīparṇṇīmadhukakṣaudra sitāguḍajalairvvamet |
pittopasṛṣṭa hṛdaye𑑍 sevate madhuraśritam ||
pittopasṛṣṭa hṛdaye𑑍 sevate madhuraśritam ||
ghṛtaṅ ka𑑍
ṣāyāṃ coddiṣṭaṃ𑑍
pittajvaravināśanām |
tṛptasya ca rasairmmukhyair jāṃgalaiḥ saghṛtairbhbhiṣak ||
tṛptasya ca rasairmmukhyair jāṃgalaiḥ saghṛtairbhbhiṣak ||
sakṣaudraṃ vitarebastim tailaṃ
madhukaphādhikam |
vacānimbakeṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphotthite ||
vacānimbakeṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphotthite ||
pāyayec cūrṇṇamuddiṣṭam vātajo bhojayec ca tam
|
vatmā tailam viddhyāc ca𑑍 bastiṃ bastiviśāradāḥ ||
vatmā tailam viddhyāc ca𑑍 bastiṃ bastiviśāradāḥ ||
kṛmihṛdrogiṇāṃ snigdham
bhojayet piśitodanam |
dadhnā ca𑑍 palalopetam tryahaṃ paś cādvirecayet ||
dadhnā ca𑑍 palalopetam tryahaṃ paś cādvirecayet ||
sugandhibhiḥ salavaṇai
ryogaiḥ sājājiśarkkaraiḥ |
viḍaṃgagāḍhair dhānyāmlam pāyayeddhiamulam ||
viḍaṃgagāḍhair dhānyāmlam pāyayeddhiamulam ||
hṛdistithāḥ patantyevamadhastāt kṛmayo nṛṇām |
yavānnam vitareccāsmai𑑍 saviḍaṃgamataḥ param iti ||
yavānnam vitareccāsmai𑑍 saviḍaṃgamataḥ param iti ||
uttaratantre hṛdrogacikitsā catvāriṃ
śattamaḥ kāyacikitsāyāṃ pañcamodhyāyaḥ ||
athātaḥ pāṇḍurpgapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vyāyāmamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ
divāsvapnamatīva tīkṣṇam |
niṣevyamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvaṃ ||
niṣevyamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvaṃ ||
pāṇdvāmayoṣṭārddhavidhaḥ pradiṣṭaḥ
pṛthaksamastair yugapac ca doṣaiḥ |
sarvveṣu caivaṣvihapāṇḍabhāvo yato 'dhikotaḥ khalu pāṇḍurogaḥ ||
sarvveṣu caivaṣvihapāṇḍabhāvo yato 'dhikotaḥ khalu pāṇḍurogaḥ ||
tvaksphoṭaṣṭhīvanagātrasāda mṛdbhakṣaṇaprekṣaṇakūṭaśothāḥ |
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puras sarāṇi ||
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puras sarāṇi ||
sa kāmalāpānnakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo
lākarakolasākhyaḥ |
vibhāṣyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nivodhya vakṣyāmnupūrvvaśaste ||
vibhāṣyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nivodhya vakṣyāmnupūrvvaśaste ||
kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhan tad
varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
vātena pāṇḍum manujaṃ vyavasye dyuktan tathānyais tad upadravaiś ca ||
vātena pāṇḍum manujaṃ vyavasye dyuktan tathānyais tad upadravaiś ca ||
pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tad
varṇṇaviṇmūtranakhānanñ ca |
pittena pāṇḍum manujam vyavasye dyuktaṃn tathānyais tad ūpadravaiś ca ||
pittena pāṇḍum manujam vyavasye dyuktaṃn tathānyais tad ūpadravaiś ca ||
śukle kṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhan tad
varṇṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
kaphena pāṇḍum manujaṃ vyavasye dhyuktan tathānyais tad upadravaiś ca ||
kaphena pāṇḍum manujaṃ vyavasye dhyuktan tathānyais tad upadravaiś ca ||
abhaktarūgnair avagātra sādāḥ sarvveṣu tandrī
ca valaksayañ ca |
sarvvātmake sarvvamidaṃ vyavasyelliṃgāni vakṣyāmyatha kāmalāyāḥ ||
sarvvātmake sarvvamidaṃ vyavasyelliṃgāni vakṣyāmyatha kāmalāyāḥ ||
sahasānnamamla madyādapathyāni ca tasya pittaṃ
|
karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣāt pūrvvaritau tandrivalakṣayau ca ||
karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣāt pūrvvaritau tandrivalakṣayau ca ||
bhedas tu tasyetara kumbhasāhvaḥ śopho
mahān tatra ca parvvabhedaḥ |
jvarāṅgamarddabhramadāhatṛṣṇā kṣayonvito lākarakālaset tu ||
jvarāṅgamarddabhramadāhatṛṣṇā kṣayonvito lākarakālaset tu ||
tam vātapittāddharipītanīlaṃ
halīmaketi pravadanti kecit ||
upadravāsteṣvarūciḥ pipāsā charddirjvarāḥ śīrṣaujāgni sādaḥ |
upadravāsteṣvarūciḥ pipāsā charddirjvarāḥ śīrṣaujāgni sādaḥ |
śoṣosthirūk kaṇṭhagatovalatvaṃ mūrcchākaphe hṛdyavapīḍanañ ca ||
sādhye tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛte tūrddhvamadhaś ca śuddhaṃ |
sādhye tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛte tūrddhvamadhaś ca śuddhaṃ |
sampādayet kṣaudraghṛtapragāḍhair
harītakīcūrṇṇayutaiḥ prayogaiḥ ||
pivedghṛtaṃ vā rajanādi pakkvaṃ yatraiphalan tailvakameva cāpi |
pivedghṛtaṃ vā rajanādi pakkvaṃ yatraiphalan tailvakameva cāpi |
vairecanadravyavipācitm vā yogāś ca
vairecanikā ghṛtena ||
mūtre nikumbhārddhaoalam vipācya pivedabhīkṣṇaṃ kuḍavārddhamātraṃ |
mūtre nikumbhārddhaoalam vipācya pivedabhīkṣṇaṃ kuḍavārddhamātraṃ |
khāded guḍam vāpya bhayāvipakva
māragvadhādhikvathitam pivedvā ||
ayoeajaḥ vyoṣaviḍaṅgacūrṇṇaṃ lihyādharidrān triphalānvitām vā |
ayoeajaḥ vyoṣaviḍaṅgacūrṇṇaṃ lihyādharidrān triphalānvitām vā |
sarppirmmadhubhyām vidadhīta vāpi
śāstrapadeśābhihitāṃś ca yogām ||
harec ca doṣān vakuśo 'lpamātrāñ ca yed hi doṣeṣu vinirhateṣu |
harec ca doṣān vakuśo 'lpamātrāñ ca yed hi doṣeṣu vinirhateṣu |
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujañ ca manthaṃ pivet
kṣaudrayutaṃ samāṃśaṃ ||
ubhe vṛhatyau rajane śukākhyāṃ kākādanīṃ cāpi sakākamācī |
ubhe vṛhatyau rajane śukākhyāṃ kākādanīṃ cāpi sakākamācī |
ādāriviṃkhyo sakadamvapuṣpo vipacya
sarppirvvipacet kaṣāye ||
tat pāṇḍutāṃ hantyupasevyamānaṃ kṣīreṇavā māgadhikā yathāgniṃ |
tat pāṇḍutāṃ hantyupasevyamānaṃ kṣīreṇavā māgadhikā yathāgniṃ |
pivec ca yaṣṭhīmadhukaṃ kaṣāyaṃ
cūrṇṇakṛtam vā madhunāśaṃ ||
gomūtrayuktan triphalādalānān datvā yasaṃ cūrṇṇamanalpakālaṃ |
gomūtrayuktan triphalādalānān datvā yasaṃ cūrṇṇamanalpakālaṃ |
pravālamuktāṃjanaśaṃkhacūrṇṇaṃ
lihyāt tathā garikajaṃ ca cūrṇṇaṃ ||
ādyaṃ śa . tsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrāṃ lavaṇottamañ ca | pṛthak palāṃśāni samagram etat cūrṇṇaṃ hitāśī madhunāvalihyāt ||
ādyaṃ śa . tsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrāṃ lavaṇottamañ ca | pṛthak palāṃśāni samagram etat cūrṇṇaṃ hitāśī madhunāvalihyāt ||
sauvarccalaṃ liṅgukirātatiktaṃ
kalāyamātrāṇi sukhāmvunā vā |
mūrvvāharidrā malakam pived vā sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre ||
mūrvvāharidrā malakam pived vā sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre ||
mūlam valācitrakayoḥ pived vā
pāṇḍāmayārttokṣa samaṃ hitāśī |
sukhāmvunā vā lavaṇena tulyaṃ śigrāḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyaṃ ||
sukhāmvunā vā lavaṇena tulyaṃ śigrāḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyaṃ ||
t nyagrodhavargasya pive
t kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī |
sālādikaṃ cāpyatha sālacūrṇṇaṃ kṣaudrāplutam vā malakaṃ sukhārthī ||
sālādikaṃ cāpyatha sālacūrṇṇaṃ kṣaudrāplutam vā malakaṃ sukhārthī ||
viḍaṅgamusto rajanājamoda
parūṣakāvyoṣavinirddihanyaḥ |
cūrṇṇāni kṛtvā guḍaśarkkare ca tathaiva sarppirmadhunī śubhe ca ||
cūrṇṇāni kṛtvā guḍaśarkkare ca tathaiva sarppirmadhunī śubhe ca ||
saṃbhārayetadvipacet hitāya sārodake
sāravato gaṇasya |
jātañ ca lehyam matimān viditvā nidhāpayenmuṣka kaje samudge ||
jātañ ca lehyam matimān viditvā nidhāpayenmuṣka kaje samudge ||
hantyeṣa yogaḥ khalu pāṇḍurogaṃ
saśothamugrāmapi kāmalāñ ca |
saśarkkarākāmalinān tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||
saśarkkarākāmalinān tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||
kāleyake cāpi ghṛtam vipakvaṃ hitaṃ ca tasyārdrajanādi
mitraṃ |
śālāhvayaṃ vāpyatha mākṣikam vā kumbhāhvaye mūtrayutam pived vā ||
śālāhvayaṃ vāpyatha mākṣikam vā kumbhāhvaye mūtrayutam pived vā ||
mūtrasthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃmāsam pivet vāpi hiraṇye kiṭṭam |
drākṣāguḍūcyāmalakīrasena siddhaṃ ghṛtaṃ lākarake hitāye ||
drākṣāguḍūcyāmalakīrasena siddhaṃ ghṛtaṃ lākarake hitāye ||
siddhāsya vastim madhuro halīme hanyastvariṣṭā
mṛdavaśa pathyā ||
gauḍānariṣṭān madhuśarkkarāṃñ ca mūtrāsavān kṣāraghṛtāṃstathaiva ||
gauḍānariṣṭān madhuśarkkarāṃñ ca mūtrāsavān kṣāraghṛtāṃstathaiva ||
snigdhān rasānāmalakair ūpetāṃ kolānvitām vāpi
hi jāṅgalānāṃ |
seveta śothābhihitāṃ ś ca yogān pāṇḍvāmayī śāliyavañ ca nityaṃ ||
seveta śothābhihitāṃ ś ca yogān pāṇḍvāmayī śāliyavañ ca nityaṃ ||
jvaraṃ tṛṣāṃ charddimathātisāraṃ
mūrcchākṣayaṃśvāsamannalipsāṃ |
tathāvipākaṃsvarabhedasādām jayed yathāsvāṃ prasamīkṣyadoṣān ||
tathāvipākaṃsvarabhedasādām jayed yathāsvāṃ prasamīkṣyadoṣān ||
anteṣu śūnam paruhīnamadhyaṃ mlānan
tathānteṣu ca madhyaśūnaṃ|
gudeṣu śophāstvathamuṣkaśūnaṃ prātāmyamānañ ca visaṃjñakalpaṃ ||
gudeṣu śophāstvathamuṣkaśūnaṃ prātāmyamānañ ca visaṃjñakalpaṃ ||
vivarjjayet pāṇḍukinaṃ yaśo 'rtho
tathātisārajvarapīḍitaṃ ceti || ||
uttaratanre ekacatvāriṃśattamaḥ
kāyacikitsāyāṃ ṣaṣṭhodhyāyaḥ || ||
athāto raktapittapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
vyāyāmabhārādhyayanavyavo
yātapasevanaiḥ |
tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇair amlaiḥ kaṭvabhir eva ca ||
tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇair amlaiḥ kaṭvabhir eva ca ||
abhīkṣṇaṃ sevato tyuṣṇo rasaḥ pittam pradūṣayet
|
pittam vidagdhaṃ svaguṇair vvidahatyāśu śoṇitaṃ ||
pittam vidagdhaṃ svaguṇair vvidahatyāśu śoṇitaṃ ||
tataḥ pravattate raktam ūrdddhañ
cādho dvidhāpi vā |
āmāsayād vrajed ūrdhvam adhaḥ pakvāsayād rahet ||
āmāsayād vrajed ūrdhvam adhaḥ pakvāsayād rahet ||
vidagdhayoś cāpy ubhayor dvidhābhāgam
pravarttena |
ūrdhvan sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yugapadgataṃ ||
yakṛn plīhāsyām ichanti kecid raktagatiṃ janāḥ
|
sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ
||
lohagandhiś ca niśvāso bhavaty asmin bhaviṣyati
||
vāhyāsṛglakṣaṇais tasya sa khyā doṣocchritair vviduḥ ||
vāhyāsṛglakṣaṇais tasya sa khyā doṣocchritair vviduḥ ||
daurvvalyaṃśvāsakāsajvaravamathumadā
pāṇḍutādāhamūrcchā bhukte cānne vidāhas tv adhṛtir api sadā
hṛdyatulyāvapīḍā|
tṛṣṇā kaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca pavanaṃ pūtiniṣṭhīvanañ ca
dveṣo bakte vipāko viratir api bhavad raktapittopasargāt ||
tṛṣṇā kaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca pavanaṃ pūtiniṣṭhīvanañ ca
dveṣo bakte vipāko viratir api bhavad raktapittopasargāt ||
mānsaprakṣālanābhaṃ kvathitam api
yakṛtkarddamāmbhonibham vā medaḥ pūyāsthikalpaṃ yakṛd
iva yadi vā pakvajambūphalābhaṃ |
yat kṛṣṇaṃ yac ca nīlabhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārās tad varjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yac ca tulyam vibhāti ||
yat kṛṣṇaṃ yac ca nīlabhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārās tad varjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yac ca tulyam vibhāti ||
nodṛktam ādausaṃgrhyāṃ valinobhiṣajā
sadā |
hṛt pāṇḍugrahaṇīroga plīhagulmajvarāvahaṃ ||
hṛt pāṇḍugrahaṇīroga plīhagulmajvarāvahaṃ ||
adhaḥ pravṛttam vamanair ūrddhagan tu
virecanaiḥ |
jayed anyatarañ cāpi kṣīṇasya śamanair asṛk ||
jayed anyatarañ cāpi kṣīṇasya śamanair asṛk ||
drākṣākāśmaryamadhuka sitāyetam virecanaṃ |
yaṣṭhīmadhukasiddhañ ca sakṣaudram vamanaṃ hitaṃ ||
yaṣṭhīmadhukasiddhañ ca sakṣaudram vamanaṃ hitaṃ ||
payāṃsi śītāni rasāś ca jāṅgalāḥ
satīnamūdgāyavaśāliṣaṣṭikā |
jīvanti śailūsuniṣaṇṇayūthikāṃs tathātimuktāṃṅkurasinduvārajāḥ ||
jīvanti śailūsuniṣaṇṇayūthikāṃs tathātimuktāṃṅkurasinduvārajāḥ ||
śākaṃ hitan sarppiṣisaṃskṛtaṃ sadā pathyāñ ca
dhātrīphaladāḍimānvitaṃ |
rasāś ca pārāvatahaṃ sakurmmajajāḥ peyās tathā cāpi ghṛtāntarā hitāḥ ||
rasāś ca pārāvatahaṃ sakurmmajajāḥ peyās tathā cāpi ghṛtāntarā hitāḥ ||
sāntānikāś cotpalapūrvvakeṣu ghṛteṣu siddhāḥ
payasaḥ sitā .ḥ |
himāpradehāmadhurāgaṇāś ca ghṛtāni pathyāni ca raktapitte ||
himāpradehāmadhurāgaṇāś ca ghṛtāni pathyāni ca raktapitte ||
madhūkasaubhāñjanakodirajaiḥ
priyaṅgukānāṃ kusumaiś ca cūrṇṇitaḥ |
bhiṣag vidadhyāc caturaḥ samākṣikāṃ hitāya lehānasṛjaḥ praśāntaye ||
bhiṣag vidadhyāc caturaḥ samākṣikāṃ hitāya lehānasṛjaḥ praśāntaye ||
lihyāc ca dugdhadrumajān na vā
.rān madhudvitīyāṃ sitakarṇṇikasya |
pathyāñ ca kharjjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapitaṅguṇānyathā ||
pathyāñ ca kharjjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapitaṅguṇānyathā ||
raktātisārābhihitānyogān atrāpi yojayet |
nīlotpalānām madhunā bhasma
vāripariplutaṃ ||
pīvec chītakaṣāyam vā
jamvvāmrārjunasambhavaṃ |
āmodumvaraniryasam pivet sakṣaudraśarkaraṃ ||
āmodumvaraniryasam pivet sakṣaudraśarkaraṃ ||
śuddhekṣugaṇḍamāyoṣye nave kumbhe
himāmbhasā |
yojayitvā sthitaṃ rātrā vākāśe sotpalan tu
tat ||
prātaḥ srutaṃ kṣaudrayutam pivec choṇitayaipittakaḥ |
prātaḥ srutaṃ kṣaudrayutam pivec choṇitayaipittakaḥ |
trayasīmūlakalkam vā
sakṣaudran taṇḍulāmvunā ||
peved akṣasamaṅ kalkaṃ madhukasyaivameva vā |
peved akṣasamaṅ kalkaṃ madhukasyaivameva vā |
candanam padmakaṃ lodhramevamevaṃ samampivet
||
karañjavījam evāt sitākṣaudrayutam pivet |
karañjavījam evāt sitākṣaudrayutam pivet |
majjānamidgudasyaivam peyo ma dhukasaṃyutāḥ ||
sukhoṣṇalavaṇaṃ vījaṃ karañjadadhimastunā |
pived vāpi tryaahaṃ martyo
raktapittābhipīḍitaḥ ||
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogamulamāḥ |
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogamulamāḥ |
pathyā caivāvapīḍeṣu grāṇataḥ pramṛte 'sṛji ||
atiniḥsrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pived asṛk |
yakṛd vā bhakṣayed ājā māṃsaṃ pittasamāyutaṃ ||
palāśavṛntasvarase vipakvaṃ
sarppiḥ pivet kṣaudrayutaṃ hitāśī ||
saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pived vā
vanaspatīnāṃ svarasaiḥ kṛtam vā ||
sarppiḥ pivet kṣaudrayutaṃ hitāśī ||
saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pived vā
vanaspatīnāṃ svarasaiḥ kṛtam vā ||
drākṣāmuśīrāṇy atha padmakaṃ sitā
pṛthak palāṃśonyūdake samāvayet |
sthitaṃ niśān tad rudhirāmayaṃ jayet
pītam payo vāmvusamaṃ hitāśinā ||
pṛthak palāṃśonyūdake samāvayet |
sthitaṃ niśān tad rudhirāmayaṃ jayet
pītam payo vāmvusamaṃ hitāśinā ||
samākṣikam vājiśakṛdrasam vā vāsākaṣāyaṃ
sahitam pivedvā |
lihyāt tathā vāstukavījacūrṇṇaṃ kṣaudrāplutaṃ taṇḍulasāhvayam vā ||
lihyāt tathā vāstukavījacūrṇṇaṃ kṣaudrāplutaṃ taṇḍulasāhvayam vā ||
liheta kālāñjanacūrṇṇam eva liheta
vākṣaudrayutāṃ tu kākhyāṃ |
drākṣāsitāntikākarohiṇīñ ca himāmvunāvāmadhukañjayeyaṃ ||
drākṣāsitāntikākarohiṇīñ ca himāmvunāvāmadhukañjayeyaṃ ||
pathyāmahiṃsrāṃ rajanīghṛtañ ca
lihet tathā śoṇitapittarogī |
lihet tathā śoṇitapittarogī |
mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ piṣṭvā pivet
taṇḍuladhāvanena ||
ghrāṇapravṛtte 'sṛji nasya muktāṃ saśarkkarān
nāsikayoḥ payo
vā |
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pivedvā saśarkkaraṃ cekṣurasaṃ hitaṃ vā ||
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pivedvā saśarkkaraṃ cekṣurasaṃ hitaṃ vā ||
śītopacāram madhuraṃ ca kuryād
viśeṣataḥ śoṇitapittaroge |
sitāghṛtaṃ kṣaudrayutena cāpi
vidārigandhādigaṇaśritena ||
viśeṣataḥ śoṇitapittaroge |
sitāghṛtaṃ kṣaudrayutena cāpi
vidārigandhādigaṇaśritena ||
kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ
hitaṃ ghṛtaṃ cāpy anuvāsanārthaṃ |
mañjiṣṭhalodhrāñjanagairikotpalaiḥ
suvarṇṇakālīyakaśaṃkhacandanaiḥ ||
hitaṃ ghṛtaṃ cāpy anuvāsanārthaṃ |
mañjiṣṭhalodhrāñjanagairikotpalaiḥ
suvarṇṇakālīyakaśaṃkhacandanaiḥ ||
sitāśvagandhāmbujayaṣṭhisāhvayair
mmṛṇālasaugandhikatulyapeṣi𑑍 ḥ |
āsthāpyayenam payasā samākṣikair
ghṛtāplutaiḥ śītajalāvasevitaṃ ||
mmṛṇālasaugandhikatulyapeṣi𑑍 ḥ |
āsthāpyayenam payasā samākṣikair
ghṛtāplutaiḥ śītajalāvasevitaṃ ||
kṣīrodana.uktamathānuvāsaye
ghṛtena yaṣṭhīmadhukaśritena |
adhovahaṃ śoṇitameṣa nāśayet
tathātisāraṃ rūdhirasya dustaraṃ ||
ghṛtena yaṣṭhīmadhukaśritena |
adhovahaṃ śoṇitameṣa nāśayet
tathātisāraṃ rūdhirasya dustaraṃ ||
virekayogeṣvati caiva śasyate
vāmyat sūraktam vijite valānvitaḥ |
vāmyat sūraktam vijite valānvitaḥ |
evaṃ vidhā .ttaravastuyaś
ca mūtrāsayasthe rūdhire vidheyāḥ ||
asṛgdarepyeṣavidhiḥ strīṇāñ kāryovijānatā
|
śastrakarmmaṇi raktañ yasyātīva pravarttate ||
śastrakarmmaṇi raktañ yasyātīva pravarttate ||
trayāṇām api doṣāṇāṃ śoṇitasya ca sarvvaśaḥ ||
liṅgāny ālokya vitarec cikitsitam anantaram iti || ||
liṅgāny ālokya vitarec cikitsitam anantaram iti || ||
uttaratantre raktapittacikitsā
dvācatvāriṃsattamaḥ kāyacikitsāyāṃ saptamaḥ || ||
folio 451r : 6
athāto mūrcchāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ |
vegāghātād atīpātā𑑍 ddhīnasatvasya vā punaḥ ||
vegāghātād atīpātā𑑍 ddhīnasatvasya vā punaḥ ||
karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyantareṣu ca |
niviśante yadā doṣāstathā mūrcchati mānavaḥ ||
niviśante yadā doṣāstathā mūrcchati mānavaḥ ||
saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pithitāsvanilādiṣu |
tamo 'bhyudeti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt ||
tamo 'bhyudeti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt ||
sukhaduḥkhavyapohāc ca naraḥ patati kāṣṭhavat |
moho mūrccheti tāmāhuḥ ṣaḍvidhā sā ca kīrtyate ||
moho mūrccheti tāmāhuḥ ṣaḍvidhā sā ca kīrtyate ||
vātādibhiḥ śoṇitena𑑍 madyena ca viṣeṇa
ca |
ṣaḍsvetāsu ca pittīntu prabhutvenāvatiṣṭhate ||
ṣaḍsvetāsu ca pittīntu prabhutvenāvatiṣṭhate ||
hṛtpīḍā jṛmbhaśūlāniḥ saṃjñādaur
bbalyam eva ca |
sarvvāsāṃ pūrvvarūpāṇi𑑍 yathāsvañ ca vibhāvayet ||
sarvvāsāṃ pūrvvarūpāṇi𑑍 yathāsvañ ca vibhāvayet ||
apasmāreṇa liṅgāni tāsāṃ muktāni tatvataḥ |
pṛthivyāpastanaurūpaṃ raktaṃ gandhaś ca tatrayaḥ ||
pṛthivyāpastanaurūpaṃ raktaṃ gandhaś ca tatrayaḥ ||
tasmād raktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |
dravyasvabhāvam ity eke 𑑍 dṛṣṭvā yad api muhyati ||
dravyasvabhāvam ity eke 𑑍 dṛṣṭvā yad api muhyati ||
guṇās tīvrataratvena sthitās tu viṣamadyayoḥ |
ta eva tasmād ābhyān tu moho jāyed yatheritā ||
ta eva tasmād ābhyān tu moho jāyed yatheritā ||
stabdhāṅgadṛṣṭir asṛjāṅgūḍhocchvāsaś ca
mūrcchitaḥ |
madyena vilapañ chete niṣṭanaṃ bhrāntacetasaḥ
||
gātrāṇi vikṣipan bhūyo𑑍 yāvatpaktin na yāti tat |
gātrāṇi vikṣipan bhūyo𑑍 yāvatpaktin na yāti tat |
vepathuḥ svapnatṛṣṇā syu stamaś ca viṣamūrcchite ||
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ |
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ |
sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehā
vyajanānilāś ca |
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvvāsu mūrcchāsvanivāritāni ||
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvvāsu mūrcchāsvanivāritāni ||
saśarkkarāṇīkṣurasampiyālaṃ
drākṣāmadhūkasvarasānvitāni |
kharjjūrakāśmaryarasānvitāni tāni sarppīṃṣi ca jīvanāni ||
kharjjūrakāśmaryarasānvitāni tāni sarppīṃṣi ca jīvanāni ||
siddhāni vargge madhure payāṃsi𑑍 sadāḍimā jāṅgalajā rasāś ca |
tathā yavā lo𑑍 hitaśālayaś ca𑑍 satīnamudgāḥ?????? ||
tathā yavā lo𑑍 hitaśālayaś ca𑑍 satīnamudgāḥ?????? ||
bhujaṅgapuṣpam maricānyuśīraṃ kolasya madhyan
tu pibet samāni |
śītena toyena tathā salihyā kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sahitāṃ hitāya ||
śītena toyena tathā salihyā kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sahitāṃ hitāya ||
kuryāc ca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ
pibedvāpyatha mānuṣāṇām |
mūrcchāprasaktān tu śirovirekairjjayed abhīkṣṇam vamanaiś ca tīkṣṇaiḥ ||
mūrcchāprasaktān tu śirovirekairjjayed abhīkṣṇam vamanaiś ca tīkṣṇaiḥ ||
harītakīkvāthakṛtaṃ pibed vā
dhātrīphalānāṃ svarase kṛtam vā |
drākṣāsitādāḍimalājavanti𑑍 śītāni nīlotpalapadmayanti ||
drākṣāsitādāḍimalājavanti𑑍 śītāni nīlotpalapadmayanti ||
pibet kaṣāyāṇi ca gandhavanti𑑍 pittajvaraṃ yāti ca saṃ nayanti |
prabhūtadoṣas tamaso tirekā𑑍t
saṃmūrcchito naiva vibudhyate yaḥ ||
prabhūtadoṣas tamaso tirekā𑑍t
saṃmūrcchito naiva vibudhyate yaḥ ||
savyastasaṃjño bhṛśaduścikitsyo jñeyas tathā
buddhimatā manuṣyaḥ |
mṛtopamaṃ tu tvarayā cikitsed āśvevataṃ
mṛtyuvaśaṃ prayāntaṃ ||
tīkṣṇā??bhyañjanadhūmayogais tathā
nakhābhyantarasūtipātaiḥ |
vāditragītānurayairapūrvvair vvismāpanair guptaphalaiḥ prakarṣaiḥ ||
etat prasaktair vvamanānulomyais
tīkṣnair vviśuddhaṃ laghupathyabhojyaiḥ |
phalatrikaiḥ pippalicitrakādyaiḥ śilājatoś
cāpi tathā prayogaiḥ ||
saśarkkarair mmāsam upacareta𑑍 viśeṣato jīrṇṇaghṛtaṃ pibec ca ||
saśarkkarair mmāsam upacareta𑑍 viśeṣato jīrṇṇaghṛtaṃ pibec ca ||
yathāsvañ ca jvaraghnāni kaṣāyāni prayojayet |
sarvvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpahamiti ||
sarvvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpahamiti ||
uttaratantre mūrcchācikitsā
tricatvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāmaṣṭamodhyāyaḥ ||
folio 452v : 4
athātaḥ pānātyayapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
madyamuṣṇan tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmam viṣadam eva
ca |
rūkṣamāśukarañ caiva vyavāyi ca vikāśi ca ||
rūkṣamāśukarañ caiva vyavāyi ca vikāśi ca ||
auṣṇyācchītopacārañ
ca𑑍 taikṣṇā hanti manogatim |
puṃstvaṅ kaphañ ca sūkṣmatvād viśatyavayavān bahūn ||
vaiśadyān tu kaphaṃ hanyādrucim vāpi pravarttayet |
puṃstvaṅ kaphañ ca sūkṣmatvād viśatyavayavān bahūn ||
vaiśadyān tu kaphaṃ hanyādrucim vāpi pravarttayet |
mārutaṃ kopayed raukṣyādāśutvād āśukarmakṛt ||
harṣadaṃ ca vyavāyitvād vikāsitvād visarppṇaṃ |
harṣadaṃ ca vyavāyitvād vikāsitvād visarppṇaṃ |
tad amla rasatas tūktaṃ
laghudīpanam eva ca ||
kecillavaṇavarjjyās tu rasānatrādiśanti ha |
kecillavaṇavarjjyās tu rasānatrādiśanti ha |
snigdhais tad amlair mmāṃsaiś ca bhakṣyaiś ca
masaha sevitaṃ ||
bhaved āyuḥprakarṣāya𑑍 balāyopacayāya ca |
bhaved āyuḥprakarṣāya𑑍 balāyopacayāya ca |
kāmyatā manasasi tuṣṭi s tejo vikrama eva ca ||
vidhivat sevyamāne tu𑑍 madye saṃnihitā guṇāḥ |
vidhivat sevyamāne tu𑑍 madye saṃnihitā guṇāḥ |
tad evānannam ajñena
se vāvyamānamamātrayā ||
kayāgninā hy agnisamaṃ sametya kurute madam |
kayāgninā hy agnisamaṃ sametya kurute madam |
madena karaṇānān tu bhāvānyatve kṛte sati ||
nigūḍham api bhāva𑑍 svaṃ prakāśīkurute vaśaḥ |
nigūḍham api bhāva𑑍 svaṃ prakāśīkurute vaśaḥ |
śleṣmikānyalpapittāṃs tu
snigdhāṃ mātropasevinaḥ ||
pānaṃ na bādhane tyartham viparītāṃs tu bādhate ||
pānaṃ na bādhane tyartham viparītāṃs tu bādhate ||
buddhismṛtiḥprītikaraḥ sukhaś ca
pānānnanidrā𑑍
rativarddhanaś ca |
sampā𑑍 ya gītasvaravarddhanaś caproktotiramyaḥ prathamo mado hi ||
sampā𑑍 ya gītasvaravarddhanaś caproktotiramyaḥ prathamo mado hi ||
avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ
sonmattalīlākṛtir apraśāntaḥ |
ālasyanidrābhihato muhuś ca madhyena mattaḥ puruṣo madena ||
ālasyanidrābhihato muhuś ca madhyena mattaḥ puruṣo madena ||
gacchedagamyān na gurūṃś
ca maneytravādedabhakṣyāṇi ca naṣṭasaṃjñaḥ |
brūyāc ca guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīye puruṣo 'svatantraḥ ||
brūyāc ca guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīye puruṣo 'svatantraḥ ||
caturthe tu made mūḍhā bhagnadārvive
niṣkriyayaḥ |
kāryākāryāvabhāg ajño mṛtād apy aparomṛtaḥ ||
kāryākāryāvabhāg ajño mṛtād apy aparomṛtaḥ ||
komṛtaṃ tādṛśaṃ gacched
unmādam iva cāparaṃ |
bahudoṣam iva amuḍhaḥ kāntāreṣv avaśaṃ kṛtī ||
bahudoṣam iva amuḍhaḥ kāntāreṣv avaśaṃ kṛtī ||
nirbhbhaktamekāntata eva
madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityaṃ |
āyādaye kṣaṣutamān vikānāpādayec cāpi śarīrabhedaṃ ||
āyādaye kṣaṣutamān vikānāpādayec cāpi śarīrabhedaṃ ||
kruddhena bhītena pipāsite śokābhitaptena
bubhukṣitena𑑍 |
vyāyāmabhārīādhvaparirkṣatena
vegāvarodhābhihatena cāpi ||
vyāyāmabhār
atyamburakṣāvatodareṇa𑑍
sājīrṇṇabhaktena tathābalena |
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhān vikārān ||
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhān vikārān ||
pānātyayaṃ suparamam
pānājīrṇṇam athāpi ca |
pānavibhramamugrañ ca𑑍 teṣām vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
pānavibhramamugrañ ca𑑍 teṣām vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
stabdhāṅgamarddahṛdayagrahatodakampā pānātyaye 'nilakṛte śiraso rujaś
ca |
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchā pittātyaye vadanalohitapītatā ca ||
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchā pittātyaye vadanalohitapītatā ca ||
śleṣmātyaye vamathuśītakaphaprasekāḥ
sarvvātmake bhavati kāra𑑍
vikārasaṃpat |
tandrāśarīragurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvamarucir mmalamūtrasaṃgān ||
tandrāśarīragurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvamarucir mmalamūtrasaṃgān ||
liṅgaṃ mada𑑍
sya paramasya vadanti tajñāḥstṛṣṇā
rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedaṃ |
ādhmānam udgiraṇam amlaraso vidāheḥ pānetvajīrṇṇam upagacchati lakṣaṇāni ||
ādhmānam udgiraṇam amlaraso vidāheḥ pānetvajīrṇṇam upagacchati lakṣaṇāni ||
hṛdgātratodavamathujvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphaśravaṇamūrddhvarujā vidāhāḥ |
dveṣaḥ surān navikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramam uśantyakhilena
dhīrāḥ ||
hikkājvaro vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahatān bhajante |
teṣāṃ nivāraṇavidhiṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhānamakhilena vidhin
nibodha ||
madyaṃ tu racukramaricārjakadīpyakādyaṃ sauvarccalāyutamalaṃ pavanasya śāntyaiḥ |
madyaṃ tu racukramaricārjakadīpyakādyaṃ sauvarccalāyutamalaṃ pavanasya śāntyaiḥ |
pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṅgubhir vvā
sauvarccalena ca yutam vitare sukhāya ||
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ kuryāt subhānyapi ca ṣaḍavapānakāni |
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ kuryāt subhānyapi ca ṣaḍavapānakāni |
seveta vā phalarasopatitān
suhṛdyānānūpavarggapiśitāni ca gandhava
nti ||
pittātyaye madhuravarggakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitaṃ samadhuśarkkaramiṣṭagandhaṃ |
pittātyaye madhuravarggakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitaṃ samadhuśarkkaramiṣṭagandhaṃ |
pītvā ca madyamapi cekṣurasaṃ
pragāḍhaṃ niḥśeṣatat kṣaṇamavasthitamullikhec ca ||
lāvena𑑍 tittirirasāṃś ca vipibedanamlān maudgān saśarkkara ghṛtāṃś ca hitāya yūṣān |
lāvena𑑍 tittirirasāṃś ca vipibedanamlān maudgān saśarkkara ghṛtāṃś ca hitāya yūṣān |
pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhec
ca sadyena bimbividalādakasaṃyutena ||
seveta tiktakaṭukāṃś ca rasānudārān yogāṃś ca tīkṣṇakaṭukopahitān hitāya |
seveta tiktakaṭukāṃś ca rasānudārān yogāṃś ca tīkṣṇakaṭukopahitān hitāya |
pathyaṃ yavānnavikṛtāni ca
jāṅgalāni śleṣmaghnamanyadapi yac ca
niratyayaṃ syāt ||
tvagapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajājimaricaiś ca
surādka yāṃśaiḥ |
peyaṃ kapittharasavāriparūṣakādyaṃ vārātyayeṣu
vidhivatsrutamambarānte ||
hrīverapadmaparipelavamustakādyaiḥ puṣpairvvilipya karavīrajalodbhavaiś ca |
hrīverapadmaparipelavamustakādyaiḥ puṣpairvvilipya karavīrajalodbhavaiś ca |
piṣṭaiḥ sapadmakayutairapi sārivādyaiḥ
sekaṃ jalaiś ca vitare…malaiḥ suśītaiḥ ||
tvakpatracocaparicailabhujaṅgapuṣpa śleṣmāntakaprasavakalkaguḍair upetaṃ |
tvakpatracocaparicailabhujaṅgapuṣpa śleṣmāntakaprasavakalkaguḍair upetaṃ |
drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārttais
tatpānakaṃ śuci sugandhi narairnniṣevyam ||
piṣṭam pibec ca madhukaṃ kaṭurohiṇīñ ca mūlaṃ tu tulyamasakṛt trapuṣībhavaṃ yat |
piṣṭam pibec ca madhukaṃ kaṭurohiṇīñ ca mūlaṃ tu tulyamasakṛt trapuṣībhavaṃ yat |
karyāsimevamatha nāgabalāñ ca tulyāṃ pītvā
sukhī bhavati sā𑑍 dhu suvarccalā ca ||
kāśmaryadāruviḍapippalīdāḍimeṣu drākṣānvitesu kṛtamambuni pānakaṃ yat |
kāśmaryadāruviḍapippalīdāḍimeṣu drākṣānvitesu kṛtamambuni pānakaṃ yat |
tad bījapūrakarasāyutam āśu pītaṃ śāntiṃ
parāmadagadaiṣv acirāt karoti ||
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ satṛvṛtāsu pibed athāpi |
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ satṛvṛtāsu pibed athāpi |
sauvarccalāyutam udārarasam phalāmlaṃ bhārggīsritena ca
jalena hito vasekaḥ ||
ikṣvākudhāmārggavavṛkṣakāni kākāhvayodumbarikāṃś ca dugdhe |
vipācya tasyāñjalinā vameddhi madyaṃ pibec cāpi gate tvajīrṇṇe ||
vipācya tasyāñjalinā vameddhi madyaṃ pibec cāpi gate tvajīrṇṇe ||
tvagapuṣpaviḍajīraka hiṅgukṛṣṇāḥ seveta cāpi
maricailayutaṃ phalāmlāṃ |
uṣṇāmbusaindhavayutās tv athavā yathoktaṃ cavyailahiṅgumagadhāphalamūlaśuṇṭhī ||
uṣṇāmbusaindhavayutās tv athavā yathoktaṃ cavyailahiṅgumagadhāphalamūlaśuṇṭhī ||
hṛdyaiḥ khalair api ca bhojanamatra śastaṃ
drākṣākapitthaviḍadāḍimapānakaṃ yat |
tat pānavibhramaharam madhuśarkkarāḍhyam āmrātakolarasapānakam eva cāpi ||
tat pānavibhramaharam madhuśarkkarāḍhyam āmrātakolarasapānakam eva cāpi ||
kharjjūravetrakaravīraparūṣakeṣu drākṣātṛvṛ
tsu ca kṛtaṃ saghṛtaṃ hitam vā |
śrīparṇṇiyuktamathavā tu pivedimāni yaṣṭīkasotpalahimāmbuvimiśritāni ||
śrīparṇṇiyuktamathavā tu pivedimāni yaṣṭīkasotpalahimāmbuvimiśritāni ||
kṣīrīpravālavisajīrakanāgapuṣpapatrailavālusitaśārivapadmakāni |
āmrātabhavyakaramarddakapitthakolavṛkṣāmlavetrasitabījakadāḍimāni ||
āmrātabhavyakaramarddakapitthakolavṛkṣāmlavetrasitabījakadāḍimāni ||
seveta vā maricajīrakanāgapuṣpatvakpattraśuṇṭhicavikailayutān rasāṃs tu |
sūkṣmāmbarasrutahimāsu sugandhigatvāṃ mānodbhavāṃ nudati saptagadānaśeṣān ||
sūkṣmāmbarasrutahimāsu sugandhigatvāṃ mānodbhavāṃ nudati saptagadānaśeṣān ||
pañcendriyārtheavidhayo
mṛduśeṣayogāḥ hṛdyāḥ sukhāś ca
manasaḥ satataṃ niṣevyāḥ
|
pānātyayeṣu … ||
pānātyayeṣu … ||
…navayauvanapīnagātryaḥ
sevyāś ca pañcaviṣayātiśayāyuvatyaḥ ||
pibedrasaṃ puṣpaphalodbhavam vā sitāmadhūkaṃ
trisugandhayuktaṃ |
saṃcūrṇṇyā saṃyojya ca nāgapuṣpaiḥ sajājikṛṣṇāmaricaiś ca tulyaiḥ ||
saṃcūrṇṇyā saṃyojya ca nāgapuṣpaiḥ sajājikṛṣṇāmaricaiś ca tulyaiḥ ||
varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkayuktāśamyānudārāṃkurajīrakāni
|
drākṣā sa kṛṣṇāmadhukaṃ rasañ ca kṣīraṃ samāloḍya pibe t sutantat ||
drākṣā sa kṛṣṇāmadhukaṃ rasañ ca kṣīraṃ samāloḍya pibe t sutantat ||
bhavec ca madyena tu yena pātitaḥ
surāsavābhyām madhunāthavā naraḥ |
tad eva tasmai vidhivat pradāpayed viparyaye bhraṃsagatonythācchati ||
tad eva tasmai vidhivat pradāpayed viparyaye bhraṃsagatonythācchati ||
yathā narendropahatasya kasyacidbhavet prasādastata eva nānyataḥ |
dhruvan tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva nānyataḥ ||
dhruvan tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva nānyataḥ ||
vicchinnamadyaḥ sahasā ya
tas tu madyan niṣevate |
tasya pānātyayoddiṣṭāḥ vikārāḥ sambhavanti
hi ||
tasya pānātyayoddiṣṭā
madyasyāgneyavāyavyau guṇāvambuvahāni tu
|
srotāṃsi śoṣayettāṃ hi tatas tṛṣṇopajāyate ||
srotāṃsi śoṣayettāṃ hi tatas tṛṣṇopajāyate ||
pāṭalyutpaladaṇḍena mudgaparṇṇyā ca sādhitaṃ |
pibet pippalisammiśraṃ tatrāmbho himaśītalam ||
pibet pippalisammiśraṃ tatrāmbho himaśītalam ||
sarppistailavasādugdhadadhibhṛṅgarasairyutam |
kvāthena bilvayavayoḥ sarvvagandhaiś ca peṣimaiḥ ||
kvāthena bilvayavayoḥ sarvvagandhaiś ca peṣimaiḥ ||
pakvam abhyañjanaṃ śreṣṭhaṃ seke kvāthaś ca śītalaḥ |
rasavanti ca bhojyāni𑑍 yathāsvam avacārayet ||
rasavanti ca bhojyāni𑑍 yathāsvam avacārayet ||
tvacaṃ prāptas tu pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ |
dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam ||
dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam ||
śītaṃ vidhānamata
ūrddhvam anuramiṣye dāhapraśāntikaramṛddhivatān
narāṇāṃ |
tatrādito malayajena hitaḥ pradehaś candrāṃśuhāratuhinodakaśītalena ||
tatrādito malayajena hitaḥ pradehaś candrāṃśuhāratuhinodakaśītalena ||
śītāmbuśītalanaraiś ca śayānamenaṃ
hārairmmṛṇālavalayairabalā spṛśeyuḥ |
bhinnotpalojjvalahime saghane śayīta patreṣu vā sajalabinduṣu padminīnāṃ ||
bhinnotpalojjvalahime saghane śayīta patreṣu vā sajalabinduṣu padminīnāṃ ||
sambījayet pavanamāhṛtamaṅganābhiḥ kahlārapadmadalaśaivalasañcayebhyaḥ |
śītair vvanāntapavanair upavījyamānaḥ prītaś cared bhavanakānanadīrghikāsu ||
śītair vvanāntapavanair upavījyamānaḥ prītaś cared bhavanakānanadīrghikāsu ||
dāhābhibhūtamathavā pariṣecayettu lāmajjamburuhatoya samaiḥ
suśītaiḥ |
visrāvitāṃ hṛtamalān navavāripūrṇṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitodāṃ ||
visrāvitāṃ hṛtamalān navavāripūrṇṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitodāṃ ||
vāvīm bhajed
ruciracandanabhūṣitāṅgaḥ kāntākaraspaṛśanaharṣitaromakūpaḥ |
tatrainamamburuhapatrasamaiḥ spṛśantyo hastair nnimagnavadanaiḥ kaṭhinaiḥ stanaiś ca ||
tatrainamamburuhapatrasamaiḥ spṛśantyo hastair nnimagnavadanaiḥ kaṭhinaiḥ stanaiś ca ||
toyāvagāḍhakuśalā madhurapralāpāḥ
saṃharṣayeyurabalāś ca dulaiḥ svabhāvaiḥ |
dhārāgṛhe pragalitodaradurddinānte klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau ||
dhārāgṛhe pragalitodaradurddinānte klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau ||
gandhodakaiḥ sakusumair upasiktabhūke
tatrāmbucandanarasair upadigadhakuḍye |
jātyutpalapriyatakesarapuṇḍarīkapunnāganāgakaravīrakṛtopakāre ||
jātyutpalapriyatakesarapuṇḍarīkapunnāganāgakaravīrakṛtopakāre ||
tasmin gṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta
yannādvṛtānilavikampitapuṣpadāmni |
pāryātravindhyahimavatmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇāṃ ||
pāryātravindhyahimavatmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇāṃ ||
udbhinnanīlanalināmburuhāṅkurāṇāñ candrodayasya ca śṛṇuyāc ca kathām
manojñāṃ |
glānaṃ sudīnamanasaṃ manaso 'nukūlāḥ pīnastanorujaghanāstarusāradigdhāḥ ||
glānaṃ sudīnamanasaṃ manaso 'nukūlāḥ pīnastanorujaghanāstarusāradigdhāḥ ||
tā svevamārddavasanām maha
saṃviśeyuḥ śliṣyāvaloḥ
śithilamekhalahārayaṣṭyāḥ ||
harṣayeyurnnaraṃn nāryaḥ
svaguṇai rambhasi sthitāḥ |
hanyuḥ śaityānvitāḥ pittaṃ harṣayeyurataḥ striyaḥ ||
hanyuḥ śaityānvitāḥ pittaṃ harṣayeyurataḥ striyaḥ ||
raktapittas tṛṣādāhe svayam eva vidhiḥ smṛtaḥ
|
sāmānyato viśeṣas tu śṛṇu dāheṣv aśeṣataḥ ||
sāmānyato viśeṣas tu śṛṇu dāheṣv aśeṣataḥ ||
kṛtsnadehānugaṃ
raktaṃmudvṛttaḥ pradahen
naraṃ |
ūṣyate cūṣyate cā pi𑑍 tāmrābhastāmralocanaḥ ||
ūṣyate cūṣyate cā pi𑑍 tāmrābhastāmralocanaḥ ||
lohagandhāṅgavadano vahnineva sadahyate |
kaṣāyatiktamadhuraiḥ saṃsarggāhāramādiśet ||
kaṣāyatiktamadhuraiḥ saṃsarggāhāramādiśet ||
aśāmyatyathavā dāho rasais
taptasya jāṅgalaiḥ |
śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rogāṇāṃ vedhayet sirāṃ ||
śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rogāṇāṃ vedhayet sirāṃ ||
pittajvaraṃharoyas tu
vidhiḥ so pyatra pūjitaḥ |
tṛṣṇānirodhādagdhādau kṣīṇe tejaḥ samuddhataḥ ||
tṛṣṇānirodhādagdhādau kṣīṇe tejaḥ samuddhataḥ ||
sabāhyābhyantaran
deham pradehe mandacetasaḥ |
saśuṣkagalatālvauṣṭho jihvān niṣkṛṣya veṣṭane ||
saśuṣkagalatālvauṣṭho jihvān niṣkṛṣya veṣṭane ||
tejas tatropaśamayed
ardhvātuṃ ca
virddhayet |
pāyayet kāmamambhaś ca śarkkarāmbhaḥ payo pi vā ||
pāyayet kāmamambhaś ca śarkkarāmbhaḥ payo pi vā ||
śī𑑍
tam ikṣurasaṃ manthaṃ vitarec choṣeritaṃ vidhiṃ |
aprāptaṃ vā prārthayatā tathā cintayato pi vā ||
āhāraāsya virodhāc ca𑑍 śarīram apanaśyati |
tataḥ kṣayamavāpnoti dāhaś cā
syopajāyate ||
pramohaś ca pralāpaś ca
mūrcchāśītābhinandanaṃ |
rujābhiḥ pīḍyatetyarthañ jantur ddāhe
kṣayātmake ||
iṣṭāḥ śabdādayas tatra pittaghnaś ca vidhiḥ smṛtaḥ |
asṛjaḥ pū𑑍
rṇṇakoṣṭhasya𑑍 dāho bhavati dustaraḥ ||
vidhiḥ sadyovraṇīyoktas tasya lakṣaṇam eva ca
|
dhātukṣayo dāhas… tena mūrcchātṛṣānvitaḥ ||
dhātukṣayo dāhas… tena mūrcchātṛṣānvitaḥ ||
kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ
sīdate bhṛśapīḍitaḥ |
tamiṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhir
abhisaṃvṛtam ||
kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet |
kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet |
mamābhighātajo𑑍
py asti𑑍 so 'sādhyaḥ
saptamo madaḥ ||
sarvva eva tu ca varjjyāḥ syuḥ śītagātreṣu dehiṣu |
sarvva eva tu ca varjjyāḥ syuḥ śītagātreṣu dehiṣu |
praśāntopadravāś cāpi śodhanaṃ prāk samācaret ||
sajīrakāṇyārddrakaśṛṃgaveraṃ sauvarccalāṇy ardhajalāplutāni |
madyāni hṛdyāni ca sāravanti𑑍 pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇāṃ ||
madyāni hṛdyāni ca sāravanti𑑍 pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇāṃ ||
jalāplutaṃ candanarūṣitāṅgaḥ
sragvī sabhaktān piśitopadaṃśān |
pibet surāṃ naiva labheta rogān manogatighnañ ca madan na yāti iti || ||
pibet surāṃ naiva labheta rogān manogatighnañ ca madan na yāti iti || ||
uttaratantre
pānatyayacikitsā catuś catvāriṃśattamaḥ
kāyacikitsāyān navamodhyāyaḥ ||
folio 457v : 4
athātastṛṣṇāpratiṣedhamadhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
bhayaśramābhyāṃ rasasaṃkṣayād vā ūrddhvaṃ
citaṃ pittavivarddhanaiś ca |
pittaṃ savātaṃ kupitan narāṇāṃ tāluprapannañ janayet pipāsāṃ ||
srotaḥsvabāvāmbuṣu dūṣiteṣu doṣais tṛṣāṃ
sansavatīha jantoḥ |
tisraḥ smṛtā lohitajā caturthī kṣayāt
tathānyāmasamudbhavā ca ||
syāt saptamī bhaktasamudbhavā ca liṅgāni tāsāṃ śṛṇu sauṣadhāni |
syāt saptamī bhaktasamudbhavā ca liṅgāni tāsāṃ śṛṇu sauṣadhāni |
śuṣkāsyatā mārutasambhavāyā todas tathā
kaṇṭhaśiraḥsu cāpi ||
srotovirodhā virasaś ca vaktraṃ śītabhir adbhiś ca vivṛddhimeti |
srotovirodhā virasaś ca vaktraṃ śītabhir adbhiś ca vivṛddhimeti |
mūrcchāpralāpo rucitāluśoṣau raktekṣaṇatvaṃ
pratataś ca doṣḥ ||
śītābhikāṃkṣā mukhatiktatā ca𑑍 pittātmikāyāṃ paridhūpanañ ca |
śītābhikāṃkṣā mukhatiktatā ca𑑍 pittātmikāyāṃ paridhūpanañ ca |
bāṣpāvarodhaḥ kaphasaṃbhavāgnau tṛṣṇā valāsena bhavet tathā tu ||
nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca
bhayārdditaḥ śuṣyati cātimātram ||
kṣatasya rukchoṇitanirggamābhyān tṛṣṇā
caturthī kṣatajā bhavet sā ||
raktakṣayādyā kṣayajā matāsau
tayārdditaḥ śuṣyati dahyate ca |
abhyarthamākāṃkṣati cāpi noyaṃ tāṃ sannipātād iti kecid āhuḥ ||
abhyarthamākāṃkṣati cāpi noyaṃ tāṃ sannipātād iti kecid āhuḥ ||
raktakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet |
tridoṣaliṅgāmasamudbhavā tu hṛcchūlaniṣṭhī vanasamprayuktā ||
tridoṣaliṅgāmasamudbhavā tu hṛcchūlaniṣṭhī vanasamprayuktā ||
snigdhan tathāmlaṃ lavaṇa ca bhuktaṃ gurvannam
evāpi tṛṣāṃ karoti |
tṛṣṇābhivṛddhāmudare ca pūrṇṇe𑑍 taṃ vāmayet māgadhikodakena ||
vilekhanañ cātra hitaṃ vadanti syāddāḍimāmrātakamātuluṅgaiḥ |
vilekhanañ cātra hitaṃ vadanti syāddāḍimāmrātakamātuluṅgaiḥ |
tṛṣṇā prayogaiḥ prativāraṇīyā śītaiś ca samyag
rasavīryajātaiḥ ||
gaṇḍūṣam amlair vvirase ca vaktre kuryāc chubhair āmalakasya cūrṇṇaiḥ |
gaṇḍūṣam amlair vvirase ca vaktre kuryāc chubhair āmalakasya cūrṇṇaiḥ |
suvarṇṇarudhyārūpyādibhir
agnitaptair lloṣṭaiḥ kṛtam vā sikatāsu cāpi ||
jalaṃ sukhoṣṇaiḥ śamayet tu tṛṣṇāṃ saśarkkaraṃ kṣaudrayutaṃ hitaṃ vā |
jalaṃ sukhoṣṇaiḥ śamayet tu tṛṣṇāṃ saśarkkaraṃ kṣaudrayutaṃ hitaṃ vā |
pañcāṃgikāḥ paṃcagaṇā ya uktāsteṣv ambusiddhaṃ
prathame gaṇe vā ||
piban sukhoṣṇaṃ manujo cireṇa𑑍 tṛṣo vimucye hitavātajāyāḥ |
piban sukhoṣṇaṃ manujo cireṇa𑑍 tṛṣo vimucye hitavātajāyāḥ |
pittotthitāṃ pittaharair vvipakvaṃ
nihanti toyampaya eva vāpi ||
bilvāḍhakīkanyasipañcamūlaṃ garbhbheṣu
siddhaṃ kaphajan nihanti |
hitam bhavec ccharddanam eva cātra taptena nimbaprasavodakena ||
hitam bhavec ccharddanam eva cātra taptena nimbaprasavodakena ||
sarvvāsu tṛṣṇāstvathavāpi paittaṃ
kuryād vidhin tena śamam vrajanti |
paryāgato𑑍 dumbarajo rasas tu saśarkkarās tv akvathitodakam vā ||
paryāgato𑑍 dumbarajo rasas tu saśarkkarās tv akvathitodakam vā ||
varggasya siddhasya ca śārivādeḥ peyaṃ jalaṃ
syāt tu tṛ ṣābhibhūteḥ |
kaśeruśṛṅgāṭakapadmakaiś ca𑑍 biśeṣusiddhaṃ tv atha𑑍 vā pibeta ||
kaśeruśṛṅgāṭakapadmakaiś ca𑑍 biśeṣusiddhaṃ tv atha𑑍 vā pibeta ||
lājotpalośīrakucandanāni datvā pravāte niśi vāsaye tu |
tad uttaman toyam udāragandhi𑑍 sitāyuta????ñ ca peyaṃ ||
tad uttaman toyam udāragandhi𑑍 sitāyuta????ñ ca peyaṃ ||
drākṣāpragāḍhañ ca hitāya vaidyas
tṛṣṇārdditebhyo vitaren narebhyaḥ |
saśārivādau tṛṇapañcamūlī𑑍 tathotpalādau prathame gaṇe ca ||
saśārivādau tṛṇapañcamūlī𑑍 tathotpalādau prathame gaṇe ca ||
kuryāt kaṣāyāṇi
yathaitaduktammadhūkapuṣpādi??pareṣu |
rājādanakṣīrikapītaneṣu𑑍 ṣaṭ pānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
rājādanakṣīrikapītaneṣuṣaṭpānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
rājādanakṣīrikapītaneṣu𑑍 ṣaṭ pānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
rājādanakṣīrikapītaneṣuṣaṭpānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
satuṇḍikerāṇy athavā pibettu piṣṭāni kāryāsasamudbhavāni |
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇenajayed rasānāmasṛjaś ca mānaiḥ ||
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇenajayed rasānāmasṛjaś ca mānaiḥ ||
kṣayotthitāṃ kṣīrajalāṃ nihanyān māṃsodakam vā
madhurodakam vā𑑍 |
āmotthiāṃ bilvavacāyutānāṃ jayet kaṣāyairatha dīpanānām |
āmotthiāṃ bilvavacāyutānāṃ jayet kaṣāyairatha dīpanānām |
gurvannajāmullikhanairjjayec ca kṣayādṛte
sarvvakṛtāś ca tṛṣṇā ||
lepāvagādaupariṣecanāni
kuryāttathā śītaguhāni cāpi |
saṃśodhanaṃ kṣīrarasāghṛtāni sarvvāsu lehāmmadhunā himāś ceti ||
saṃśodhanaṃ kṣīrarasāghṛtāni sarvvāsu lehāmmadhunā himāś ceti ||
jvaro 'tisāraḥ śoṣaś ca gulmahṛtpāṇḍulohitaḥ
|
mūrcchāpānātyayaś caiva tṛṣṇayā pūryate
daśa?? ||
uttaratantre
tṛṣṇṇācikitsāpañcacatvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ daśamo
'dhyāyaḥ ||
folio 459r : 4
athātaścharddipratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
chādayannānanam vegair
arddayannaṅgabhañjanaiḥ |
nirucyate ccharddiriti doṣo vaktrāt pradhāvitaḥ ||
nirucyate ccharddiriti doṣo vaktrāt pradhāvitaḥ ||
īra|| …yan
śleṣmapittau tu udānau vyāpadaṅgataḥ |
ūrddhvam āgacchati bhṛśaṃ
viruddhāhārasevinaḥ ||
praseko hṛdayotkledo bhaktasyānābhinandanaṃ |
pūrvvarūpam mataṃ cchardyā yathāsvañ cāpi nirddiśet ||
pūrvvarūpam mataṃ cchardyā yathāsvañ cāpi nirddiśet ||
yaḥ phenilaṃ ccharddayatelpamalpaṃ śūlārddito
'bhyardditapārśvapṛṣṭhaḥ |
śrāntaḥ saśoṣaṃ bahuśaḥ sanīlaṃ sāvātakopaprabhavātu charddiḥ ||
śrāntaḥ saśoṣaṃ bahuśaḥ sanīlaṃ sāvātakopaprabhavātu charddiḥ ||
amlaṃ bhṛśam vā kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ
saraktaṃ haritam vamedvā |
sadāhatodajvaravaktraśoṣaṃ sāpittakopaprabhavāmatā tu ||
sadāhatodajvaravaktraśoṣaṃ sāpittakopaprabhavāmatā tu ||
yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ
sāṃdrakaphānuviddhaṃ |
abhaktaruggauravasādayuktaṃ vamedvamī sā kaphakopajā tu ||
abhaktaruggauravasādayuktaṃ vamedvamī sā kaphakopajā tu ||
sarvvāṇi liṅgāni bhavanti yasyāḥ sā
sarvvadoṣaprabhavā matā tu |
bībhatsajā dauhṛdajanmajātva sātmyu prakopāt krimijā ca yā hi ||
sā pañcamītāñ ca nibhāvayeta doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||
bībhatsajā dauhṛdajanmajātva sātmyu prakopāt krimijā ca yā hi ||
sā pañcamītāñ ca nibhāvayeta doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||
śūlahṛllāsabahulā krimijā tu viśeṣataḥ |
kṛmihṛdrogatulyena lakṣaṇaina ca lakṣitāḥ ||
kṛmihṛdrogatulyena lakṣaṇaina ca lakṣitāḥ ||
kṣīṇasyopadravatīṃ sāsṛkprāyāṃ sacandrikāṃ |
charddiṃ prasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsituṃ |
charddiṃ prasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsituṃ |
vamīṣu bahudoṣāsu cchardanaṃ hitamucya
te ||
virecanam vā yuṃjīta yathādoṣocchrayam bhiṣak |
virecanam vā yuṃjīta yathādoṣocchrayam bhiṣak |
saṃsarggaś cānupūrvveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaṃ
||
laghūṇi pariśuṣkāṇi sātmyānyanyāni cāparet |
laghūṇi pariśuṣkāṇi sātmyānyanyāni cāparet |
yathāsvañ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet
||
hanyāt kṣīrodakaṃ pītañ charddim pavanasambhavāṃ |
hanyāt kṣīrodakaṃ pītañ charddim pavanasambhavāṃ |
??mūlakayūṣo vā sasarppiṣkaḥ sasaindhavaḥ ||
yavāgūṃ madhumiśrām vā pañcamūlakṛtāṃ pibet |
yavāgūṃ madhumiśrām vā pañcamūlakṛtāṃ pibet |
phalāmlaṃ viṣkirarasaṃ pibedvā
vyaktasaindhavaṃ ||
pittopaśamanīyāni pākyānica himāni ca |
kaṣāyāṇyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīṃ ||
kaṣāyāṇyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīṃ ||
śodhanaṃ madhuraṃ cātra
drākṣārasasamāyutaṃ |
balavatyām praśansanti sarppistaiḥmailvakam eva vā ||
balavatyām praśansanti sarppistaiḥmailvakam eva vā ||
āragvadhādiniryuhaṃ
daśāṅgayogam eva vā |
pāyayet madhusaṃyuktaṃ kaphajāyaṃ cikitsakaḥ ||
pāyayet madhusaṃyuktaṃ kaphajāyaṃ cikitsakaḥ ||
kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ
himasaṃjñitaṃ |
tisṛṣv api bhavet pathyaṃ mākṣikena samāyutaṃ ||
tisṛṣv api bhavet pathyaṃ mākṣikena samāyutaṃ ||
bībhatsyajāṃ
hṛdyatamaiḥrddauhṛdī
kākṣitaiḥ phalaiḥ |
laṃghanair vvamanaiś cā𑑍 sāṃ sātmyair vvā sātmyakopajāṃ ||
laṃghanair vvamanaiś cā𑑍 sāṃ sātmyair vvā sātmyakopajāṃ ||
kṛmihṛdrogavac cāpi kṛmijāṃ sādhayed vamīṃ |
yathādoṣañ ca vitarec chastaṃ vidhim anantaraṃ ||
yathādoṣañ ca vitarec chastaṃ vidhim anantaraṃ ||
dadhittharasasaṃyuktāḥ pippalīṃ mā
kṣikānvitā |
muhurmmuhur nnaro līḍhvā cchardibhyaḥ parimucyate ||
muhurmmuhur nnaro līḍhvā cchardibhyaḥ parimucyate ||
samākṣikā mustarasā pītā vā taṇḍulāmbunā |
tarppaṇā vā madhuyutās tisṛṇām api bheṣajaṃ ||
tarppaṇā vā madhuyutās tisṛṇām api bheṣajaṃ ||
svayaṃ guptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ
taṇḍulāmbumadhudravāṃ |
pibed yavāgūm athavā sūtaṃ patraiḥ karañjakaiḥ ||
pibed yavāgūm athavā sūtaṃ patraiḥ karañjakaiḥ ||
yuktāmlalavaṇāḥ
piṣṭāḥ kustumbaro thavā hitāḥ ||
taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṣaṇena vā |
taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṣaṇena vā |
sitācaṃdanamadhvāktaṃ lihyādvā makṣikāśakṛt ||
sarppiḥkṣaudrasitā lājāḥ
śaktūn lihyāt tathāmivā |
dhātrīrasaiś candanam vā śrita mudgadalāmbuvā
||
komalāmalakamajjāno lihed vāpi trivarṇṇakṃ |
komalāmalakamajjāno lihed vāpi trivarṇṇakṃ |
sakṣaudraṃ śālilājānāṃ yavāgūm vā piben naraḥ
|
ghreyāṇy upakṣipec cāpi sugandhīni cikitsakaḥ |
ghreyāṇy upakṣipec cāpi sugandhīni cikitsakaḥ |
jāṃgalāni ca śūlyāni ṣāḍavānehyapānakāḥ
||
bhojanāni ca citrāṇi kuryāt sarvvāsv atandritaḥ |
bhojanāni ca citrāṇi kuryāt sarvvāsv atandritaḥ |
apriyāṇy api seveta jalenodvejayed
apīti ||
uttaratantre ccharddicikitsā
ṣaṭcatvāriṃ
ttamaḥ kāyacikitsāyām ekadaśo dhyāyaḥ ||
folio 460v : 4
athāto hikkāpratiṣedhamadhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
vidāhiguruviṣṭambhir ūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ |
śītayā𑑍 nāsanasthānāṃ rajodhūmānalānilaiḥ ||
śītayā𑑍 nāsanasthānāṃ rajodhūmānalānilaiḥ ||
vyāyāmakarmmabhārādhvavegāghātāpatarppaṇaiḥ |
hikkā śvāsaś ca𑑍
kāsaś ca nṝṇāsam upajāyate ||
muhurmmuhur vāyur udeti sasvano
yakṛtplihāntrāṇi mukhe samutkṣipan |
sa ghoṣavānāśu hinasti yasmā t tatas tu hikketya bhidhīyate budhaiḥ ||
sa ghoṣavānāśu hinasti yasmā t tatas tu hikketya bhidhīyate budhaiḥ ||
anujāṃ yamalā kṣudrāṃ
gambhīrā mahatīn tathā |
vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkā karoti ha ||
vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkā karoti ha ||
vāyurannaira?jīrṇṇaḥ kaṭukairarddito bhṛśaṃ |
hikkāyatyūrdhvago bhūtvā
tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak ||
cireṇa yamalairvvegairyā hikkā saṃpravarttate |
cireṇa yamalairvvegairyā hikkā saṃpravarttate |
kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tām
vivirddiśet ||
vikṛṣṇakālairyā vegairmmahadbhiḥ saṃpravarttate |
vikṛṣṇakālairyā vegairmmahadbhiḥ saṃpravarttate |
kṣudrikā nāma sā hikkā |
ghorā gaṃbhīranādinī ||
ghorā gaṃbhīranādinī ||
anekopadravavaātī gambhīrā nāma
sā smṛtā |
marmmāṇyāpīḍayantī ca satataṃ yā
pravarttate ||
mahāhikketi sā jñeyā sarvvagātravikampanī ||
mahāhikketi sā jñeyā sarvvagātravikampanī ||
āyamyate hikkāmānasya deho dṛṣṭiś cordhvan nāmyate yasya cāpi |
kṣīṇonnadvidvikṣipan yaś ca dehaṃ tau dvāu cāntyau varjjayet klāmyamānau ||
kṣīṇonnadvidvikṣipan yaś ca dehaṃ tau dvāu cāntyau varjjayet klāmyamānau ||
prāṇāyāmodvejanottrāsanāni pipīlikai
rddāśanaṃ cātra śastaṃ ||
saśarkkarammadhukaṃ cāvapīḍe kṣaudrāyutā
māgadhikā tathaiva |
ikṣorasaḥ kṣīramuṣṇañjalam vā balānvite
ccharddanam vā praśastaṃ ||
dhūmam pibet sarjjarasasya cāpi
nepālyām vā goviṣāṇodbhavam vā |
sarppiḥsnigdhaṃ
carmmabālaiḥ kṛtām vā hikkāsthāne svedanañ cāpi kāryaṃ ||
kṣaudrāplutaṃ gairikaṃ kāñcanākhyaṃ ni? ?sya grāmyasattvāsthijaṃ vā |
kṣaudrāplutaṃ gairikaṃ kāñcanākhyaṃ ni? ?sya grāmyasattvāsthijaṃ vā |
romnāṃ bhasmaś vā vidhāṃ śalyakānāṃ saṃhṛtyam
vā vastagobhyāṃ yathāvat ||
sarppirmmadhubhyāṃgi?patrajam vā bhasmo lihet pippalicūrṇṇayuktaṃ |
dagdhvā phaletindukaudumbarābyāmevaṃ lihed vāpi gadaṃ jighāṃsuḥ ||
suvarccikā bījapūrṇṇādrasena kṣaudropetāṃ
hanti līḍhvāśu hikkāṃ |
caturgguṇeṣv admu pibet
susiddhaṃ sa nāgaraṃ gauḍikadugdhamājāṃ ||
sarppiḥsnigdhā ghnanti hikkāṃ sukhoṣṇāṃ
grāsāyavāgvaḥ sukhoṣṇāḥ |
yāvat tṛptiṃ cobhayaṃ sevyamānaṃ ghorāṃ hikkām
hanti mūtraṃ tvajānāṃ ||
pūtikīṭaṃ laśunaṃ hiṅgumatsyāṃ tvacaṃ ca saṃcūrṇṇa subhāvitaṃ tat |
kṣaudraṃ sitānnāgapuṣaṃ ca tulyaṃ pibed rasenekṣumadhūkajena ||
kṣaudraṃ sitānnāgapuṣaṃ ca tulyaṃ pibed rasenekṣumadhūkajena ||
pibet palam vā lavaṇottamasya dvābhyām
palābhyāṃ haviṣaḥ samagraṃ |
kapotapārāvataśalyakodbhavāṃ
krvyādagodhāvṛṣadaṃśajāṃ rasāṃ ||
pibet phalāmlāṃnahimāṃsasaindhavāṃ snigdhāṃs
tathā raṇyamṛgadvijodbhavāṃ |
pibet phalāmlā
harītakīṃ
coṣṇajalānupānaṃ pibed ghṛtaṃ kṣārarajova
kīrṇṇaṃ ||
rasaṃ kapitthātmadhupippalīñ ca ???
pāṇiprapibet sukhāya |
kṛṣṇāṃ sitām āmalakañ ca lihyāt saśṛṅgaveram
madhunāthavāpi ||
lājāñjanekolamadhyañ ca tulayaṃ
hikkāhanyāt
puṣparasena līḍhaṃ ||
phalaṃ puṣpañ ca pāṭalāyāḥ gairikaṃ kaṭurohiṇī
|
kharjjūramadhyaṃ māgadhyaḥ kāsīsaṃ dadhināma ca ||
kharjjūramadhyaṃ māgadhyaḥ kāsīsaṃ dadhināma ca ||
catvāra ete yogāḥ syuḥ pādeṣv eva caturṣv iha
|
madhudvitīyā karttavyā sā hikkāsu vijānatā ||
madhudvitīyā karttavyā sā hikkāsu vijānatā ||
virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ
hitaṃ sukhoṣṇaṃ pravadanti hikkine |
samīraṇe py ūrdhvagate py athāpare
vadanti nasyaṃ susukhāya hikkinām iti ||
hitaṃ sukhoṣṇaṃ pravadanti hikkine |
samīraṇe py ūrdhvagate py athāpare
vadanti nasyaṃ susukhāya hikkinām iti ||
|| uttaratantre hikkācikitsā
saptacatvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ dvādaśamo dhyāyaḥ ||
folio 462r : 3
athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
?????
?rhikkā bahubhiḥ
samprapadyate |
tair eva kāraṇaiḥ śvāsau ghorau bhavati dehināṃ ||
tair eva kāraṇaiḥ śvāsau ghorau bhavati dehināṃ ||
vihāya prakṛtim vāyurapānaḥ kaphasaṃyutaḥ |
śvāsayatyūrdhago bhūtvā taṃ śvāsam paricakṣate ||
śvāsayatyūrdhago bhūtvā taṃ śvāsam paricakṣate ||
kṣudrakas tamakacchinno mahān ūrdhvaś ca
pañcadhā |
bhidyate sa mahā??????????
bhidyate sa mahā??????????
????? hṛtpīḍā
śūlamādhmānam eva ca |
ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistoda eva ca ||
ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistoda eva ca ||
kiñcid ārabhate karmma yasya śvāsaḥ pravarttate
|
niṣaṇṇasyaiti śāntiñ ca sa kṣudra iti saṃjñitaḥ ||
niṣaṇṇasyaiti śāntiñ ca sa kṣudra iti saṃjñitaḥ ||
tṛṭbhedavamathuprāyaḥ
kaṇṭhaghurighurikānvitaḥ |
ghoṣeṇa mahatā tāmyaṃ sakāsaṃ sakaphaṃ naraḥ ||
ānāho vaktravairasyaṃ śaṅkhanistoda eva ca |
yaḥ svame śvased
durbbalonnadviṭyabhavaitamakasaṃjñitaḥ ||
sa śāmyati kaṭocchintrau svapataś ca vivarddhate |
ādhmāti dahyamānena bastinā sarujan naraḥ ||
sarvvaprāṇena vicchinnaṃ śvasantaṃ chinnam ādiśet |
sarvvaprāṇena vicchinnaṃ śvasantaṃ chinnam ādiśet |
niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārttaṃ
śuṣkakaṇṭhotighoṣavān ||
saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvaset sa mahān smṛtaḥ ||
saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvaset sa mahān smṛtaḥ ||
marmmasvāyamyamāneṣu
muhur mmūḍhaḥ śvaset tu yaḥ |
ūrddhvaprekṣī hṛtaravastam ūrddhvaśvāsam ādiśet ||
ūrddhvaprekṣī hṛtaravastam ūrddhvaśvāsam ādiśet ||
kṣudraḥ sādhyatamas teṣāṃ tamakaḥ
kṛcchra ucyate |
trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbbalasya ca ||
trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbbalasya ca ||
snehabastikramaṃ kecidūrddhvañ cādhaś ca
śodhanaṃ |
mṛdu prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśakti ha ||
mṛdu prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśakti ha ||
kāse śvāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitaṃ |
ghṛtam purā𑑍 ṇaṃ saṃsiddhaṃ viḍasauvarccalābhayaiḥ ||
ghṛtam purā𑑍 ṇaṃ saṃsiddhaṃ viḍasauvarccalābhayaiḥ ||
pippalyādiḥ pratīvāpaḥ siddham vā prathame
gaṇe |
sapañcalavaṇaṃ sarppiḥ śvāsakāsau
vyapohati ||
hiṃsrāviḍaṃgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ |
hiṃsrāviḍaṃgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ |
dviḥkṣīraṃ sarppiṣaḥ prasthaṃ
caturgguṇajalānvitaṃ ||
kolamātraṃ paced ebhiḥ śvāsakāsau vyapohati |
kolamātraṃ paced ebhiḥ śvāsakāsau vyapohati |
aśā?rocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedaṃ jayet tathā ||
kṛtsne vṛṣakaṣāye tu pacet sarppiś caturgguṇaṃ |
kṛtsne vṛṣakaṣāye tu pacet sarppiś caturgguṇaṃ |
tanmūlakusumāvāpaṃ śīta kṣaudreṇa yojayet ||
karkkaṭākhyāṃ sitāṃsustāṃ bhārggīśuṇṭhīmadhūlikāṃ |
rasāñjanaṃ samadhukaṃ sāmānyā vāpya yogataḥ
||
ghṛtaprastham paced dhīmān śītatoye
caturgguṇe |
suvahāṃ kālikāṃ bharggīṃ śukākhyāṃ naiculaṃ
phalaṃ ||
kākādanīṃ śṛṅgaveraṃ
varṣābhūbṛhatīdvayaṃ |
kolamātrair ghṛtaprasthaṃ paced etair jaladvilādikaṃ ||
kolamātrair ghṛtaprasthaṃ paced etair jaladvilādikaṃ ||
sauvarccalayavakṣārakaṭukāvyoṣasaindhavaiḥ |
vacābhayāviḍaṅgaiś ca paced vāvidhivadghṛtaṃ ||
gopavallyudake siddhaṃ syād anyad dviguṇe ghṛtaṃ |
gopavallyudake siddhaṃ syād anyad dviguṇe ghṛtaṃ |
pañcaitāni havīṃṣyāhur bhbhiṣajaḥ
śvāsakāsayoḥ ||
tailaṃ daśaguṇaiḥ siddhaṃ bhṛṅgarājarase śubhe
|
pīyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati ||
pīyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati ||
phalāmlā viṣkirarasāḥ ?? pravyaktasaindhavāḥ
|
eṇādīnāṃ śirobhir vvā sakulatthāḥ sasaindhavāḥ ||
eṇādīnāṃ śirobhir vvā sakulatthāḥ sasaindhavāḥ ||
hanyuḥ śvāsañ ca kāsañ ca sakṛtāni
payāṃsi ca |
timirasya ca bījāni karkkaṭākhyā ca cūrṇṇitā ||
timirasya ca bījāni karkkaṭākhyā ca cūrṇṇitā ||
durālabhātha pippalyaḥ kaṭukākhyā harītakī |
śvāviḍmayūraromāṇi kolapippalitaṇḍulāḥ ||
śvāviḍmayūraromāṇi kolapippalitaṇḍulāḥ ||
bhārggītva
??veraṇḍa śarkkarā
śalykaṃ gajā |
kaṭutrikasyabījāni cūrṇṇitāni tu kevalaṃ ||
kaṭutrikasyabījāni cūrṇṇitāni tu kevalaṃ ||
pañca ślokārdhikā hy ete lehā ye samyag īritāḥ
|
sarppirmmadhubhyāṃ te saṃlehya śvāsakāsārdditair nnaraiḥ ||
sarppirmmadhubhyāṃ te saṃlehya śvāsakāsārdditair nnaraiḥ ||
saptacchadasya puṣpāṇi pippalyaś cāpi mastunā
|
pibet sampi ṣya madhunā ||
pibet sampi ṣya madhunā ||
????dhvanekaśaḥ |
sarppiṣā vāpi vedeṣāṃ sakṣaudrāṃ śvāsapīḍitaḥ ||
sarppiṣā vāpi vedeṣāṃ sakṣaudrāṃ śvāsapīḍitaḥ ||
śirīṣakundakadalīpuṣpaṃ pippalisaṃyutaṃ |
taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayec chvāsānaśeṣataḥ ||
taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayec chvāsānaśeṣataḥ ||
drākṣāṃ harītakīṅ kṛṣṇāṃ karkkaṭākhyāṃ durālabhāṃ ||
sarppirmmadhubhyām vilihañ chvāsān hanti
sudustarān ||
kolimajjā tālamūlaṃ piṣṭvā carmmamasīṃ tathā |
lihyāt kṣaudreṇa pāmā? sarppirmmadhusamāyutaṃ ||
lihyāt kṣaudreṇa pāmā? sarppirmmadhusamāyutaṃ ||
nī
kadambo raktaghnas taṃ pītvā taṇḍulāmbunā |
haridrāṃ maricaṃ rāsnāṃ guḍaṃ drākṣāṃ
sapippalīṃ ||
lihyāt kṣaudreṇa tulyāni śvāsārto hitabhojanaḥ
|
bhārggīṃ trikaṭukaṃ tailaṃ haridrāṃ
kaṭurohiṇīṃ ||
pippalyo maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasa eva ca |
taṭakoṭisya bījāni paced utkārikāṃ śubhām |
taṭakoṭisya bījāni paced utkārikāṃ śubhām |
sevyamānā nihanteṣāṃ śvāsān
hanti sudurjjayāniti ||
uttaratantre
śvāsacikitsāṣṭacatvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ trayodaśa ||
athātaḥ kāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yair evaṃ kāraṇair hikkā śvāsaś caivopajāyate ||
prāṇo hy udānānugataḥ pradiṣṭaḥ
saṃbhinnakāṃsasvanatulyaghonatulyaghoṣaḥ |
nireti vaktrāt sahasā saghoṣaṃ kāsaḥ sa vidvadbhir udāhṛtas tu ||
nireti vaktrāt sahasā saghoṣaṃ kāsaḥ sa vidvadbhir udāhṛtas tu ||
sa vātapittaprabhavaḥ kaphāc ca
kṣatāt tathānyaḥ kṣayajo paraś ca |
pañcaprakāraḥ paṭhito bhiṣagbhir vviśeṣato lakṣaṇataḥ purāṇaiḥ ||
pañcaprakāraḥ paṭhito bhiṣagbhir vviśeṣato lakṣaṇataḥ purāṇaiḥ ||
hṛcśaṃkhamūrddhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ
kṣīṇabalaḥ kṣataujāḥ |
prasaktam antaḥsasamīraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkam eva ||
prasaktam antaḥsasamīraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkam eva ||
urovidāhajvaravaktraśoṣair abhyarditas
tiktamukhas tṛṣārttaḥ |
pittena pītāni vamet kaṭūni kāseta pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ ||
pittena pītāni vamet kaṭūni kāseta pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ ||
pralipyamānena mukhena sīdan
śirorujārttakaphapūrṇṇadehaḥ |
abhaktaruggauravapāṇḍuyuktaḥ kāsed bhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena ||
abhaktaruggauravapāṇḍuyuktaḥ kāsed bhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena ||
vakṣo timātraṃ vihitaṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ |
viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvaty abhīkṣṇaṃ kṣatajantam āhuḥ ||
viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvaty abhīkṣṇaṃ kṣatajantam āhuḥ ||
sa gātraśūlajvaradāhamohaṃ prāṇakṣayaṃ
copalabheta kāsāt |
śuṣyan viniṣṭhīvati durbbalas tu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyaṃ ||
śuṣyan viniṣṭhīvati durbbalas tu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyaṃ ||
taṃ sarvvaliṅgaṃ bhṛśaṃ duścikitsyaṃ
cikitsitajñāḥ kṣayakāsam āhuḥ ||
pathyā sitāmāma?????lakāni lājāḥ samāgadhaṃ
cāpi vicūrṇṇya śuṇṭhī |
sarppirmmadhubhyāṃ vinniheddhi kāsī sasaindhavaṃ coṣṇajalena kṛṣṇāṃ ||
sarppirmmadhubhyāṃ vinniheddhi kāsī sasaindhavaṃ coṣṇajalena kṛṣṇāṃ ||
pibed guḍaṃ pippaliśṛṅgaveraṃ drākṣāñ ca
sarppirmmadhunā lihec ca |
drākṣāṃ sitā māgadhikāñ ca tulyāṃ saśṛṅgaveraṃ madhukaṃ tugāñ ca ||
drākṣāṃ sitā māgadhikāñ ca tulyāṃ saśṛṅgaveraṃ madhukaṃ tugāñ ca ||
sarppirmmdhubhyāṃ vilihet samāṃśāṃ
kṣaudreṇatulyammricaṃ sitāñ ca |
saṃcūrṇṇya maṇḍena pibec ca dadhnoḥ hareṇa
vaḥ pippalikāṃ ca tulyāṃ ||
saṃcūrṇṇya maṇḍena pibec ca dadhno
dadhnā lihet kāsarujābhibhūtaḥ
ubhe haridre suradāruśuṇṭhīṃ | gāyatrisārañ ca pibet samāṃśaṃ
ubhe haridre suradāruśuṇṭhīṃ | gāyatrisārañ ca pibet samāṃśaṃ
bastasya mūtre sukhāmbunā vā || dantī dravantīñ ca satilvakānāṃ
bhṛṣṭāni sarppīḥ ṣvatha bādarāṇi | khādet palāṃśāni sasaindhavāni
bhṛṣṭāni sarppīḥ ṣvatha bādarāṇi | khādet palāṃśāni sasaindhavāni
hiṅgoḥ pibet kolasamaṃ hitāśī ||
sauvīrakeṇāmlarasena vāpi |
kṣaudreṇa lihyāt maricāni cāpi | bhārggīvacāhiṅgukṛtā tu varttiḥ
kṣaudreṇa lihyāt maricāni cāpi | bhārggīvacāhiṅgukṛtā tu vartti
rdhūme praśastā ghṛtasaṃprayuktā ||
pibec ca śīdhum maricānvitam vā |
mañjiṣṭhaśuṇṭhījalamṛttikābhiḥ | kṣīraṃ śṛtam
mākṣikasaṃyutam vā
nidigdhikāmūlasamāṃśasiddhāṃ || khādec ca mudgān maricopadaṃśām
nidigdhikāmūlasamāṃśasiddhāṃ || khādec ca mudgān maricopadaṃśām
utkārikāṃ sarppiṣi nāgarāḍhyāṃ |
yat plīhni sarppirvvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tad
vātakāsaṃ jayati prasahyaṃ ||
vidārigandhādigaṇaśritaṃ vā rasena vā yat khalu kaṇṛkāryāḥ |
vidārigandhādigaṇaśritaṃ vā rasena vā yat khalu kaṇṛkāryāḥ |
virecanaṃ snaihikam
aktra
coktamāsthāpanañ cāpi vadanti pathyaṃ ||
dhūmam pibet snaihikam apramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtam eva cātra ||
dhūmam pibet snaihikam apramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtam eva cātra ||
hitā yavāgvaḥ
sva raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehyāḥ saghṛtās
tathaiva ||
praccharddanaṃ kāyaśirovirekās tathaiva dhūmāḥ kavaḍagrahāś ca |
praccharddanaṃ kāyaśirovirekās tathaiva dhūmāḥ kavaḍagrahāś ca |
uṣṇāmla lehyāḥ kaṭukāś ca hanyuḥ kapham
viśeṣeṇa viśoṣaṇañ ca ||
kaṭutrikañ cāpi vadanti mukhyaṃ ghṛtaṃ krimighnasvarase vipakvaṃ |
kaṭutrikañ cāpi vadanti mukhyaṃ ghṛtaṃ krimighnasvarase vipakvaṃ |
nirgguṇḍipatrasvarasena siddhaṃ sarppiḥ
kaphottham vinihanti kāsaṃ ||
vidārigandhotpalasārivādī
niḥkvāthya varggam madhurañ ca kṛtsnaṃ |
ghṛtam pibed ikṣurasāmbudugdhaiḥ
kākolivarggañ ca saśarkkare tat ||
prātaḥ pibet pittakṛte tu kāse kṣato hito yaḥ kṣatajaś ca kāsaḥ |
prātaḥ pibet pittakṛte tu kāse kṣato hito yaḥ kṣatajaś ca kāsaḥ |
kharjjūramustāmadhukaṃ
piyālaṃ madhūlikā pippalibhārgicūrṇṇaṃ ||
sarppiḥ sitā mākṣikasamprayuktaṃ trīn hanti kāsānupayujyamānaṃ |
sarppiḥ sitā mākṣikasamprayuktaṃ trīn hanti kāsānupayujyamānaṃ |
mañjiṣṭhamūrvvājanavahnipāthāṃ kṛṣṇāṃ
haridrāñ ca tathā vicūrṇṇya ||
kṣaudreṇa kāso kṣatajo kṣayotthe pibed ghṛtaṃ
cekṣurase vipakvaṃ |
guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeta kṣaudreṇa śītaṃ
maricopadaṃśaṃ ||
cūrṇṇaṃ pibedāmalakasya cāpi kṣīre vipakvaṃ saghṛtaṃ hitāya |
cūrṇṇāni godhūmayathodbhavāni kākolivarggaś ca kṛtaḥ susūkṣmaḥ ||
cūrṇṇāni godhūmayathodbhavāni kākolivarggaś ca kṛtaḥ susūkṣmaḥ ||
kāseṣu peyastriṣu kāsavadbhiḥ kṣaudreṇa
dugdhena ghṛtena vāpi |
kulīraśuktīś ca ṭakaiṇalāvānniḥ kvāthya varggam madhurais
tathānyaiḥ ||
pibed ghṛtaṃ tan tu niṣevyamānaṃ hanyāt kṣayotthaṃ kṣatajañ ca kāsaṃ | śatāvarīnāgavarīvipakvaṃ ghṛtaṃ vidadhyāc ca hitāya tasya ||
pibed ghṛtaṃ tan tu niṣevyamānaṃ hanyāt kṣayotthaṃ kṣatajañ ca kāsaṃ | śatāvarīnāgavarīvipakvaṃ ghṛtaṃ vidadhyāc ca hitāya tasya ||
jantughnadārutriphaloṣaṇatrayaṃ
sapadmakaṃ saṃbhṛtamekatastataḥ |
sitāsamāṃśair avalihyamāno lahaḥ sakāsān
nudati prasahyaṃ ||
śaṭīpalāgranthikapuṣkarāgni cavyātmaguptākharaśaṅkhapuṣpī |
dvipañca mūlī ca paldvibhāge bhāgena
sanbhṛtya vipācayīta ||
yavāḍhakañ cāpyabhayā śatañ ca vāryāḍhakaiḥ
pañcabhiraṃ𑑍 śeṣaṃ |
kvātham pacec chauṇṭhikatailabhāge
sarppīṃ ṣidatvā kuḍavonmitāni ||
guḍasya bhāgārddhaśataṃ vipakvaṃ yavas
thalyāṃtannidheyaṃ
suśītaṃ |
palāny aṣṭau madhunas tatra datvā
tvagelaśuṇṭhīmaricañ ca yuñjyāt ||
dve dve cādyād
avalihyāc ca lehān pathye pathyāśī sarvvakāsān
jighāṃsuḥ |
śvāsaṃ hikkāṃ svarabhedakṣayañ ca kārṣyaṃ
ccharddiṃ vātarktajvarañ ca ||
hṛtpāṇḍurogaṃ śvayathuṃkāmalāṃ mūrcchāṃ doṣāṃ
mūtrakṛcchrārttavañ ca |
hanyād agastyena niṣevito yaṃ lehe rujāṃ
vainudati prasahyam iti ||
uttaratantre kāsacikitsā ūnapañcāśattamaḥ
kāyacikitsā caturdaśa ||
folio 466r : 3
athātaḥ svaropaghātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
atyuc
caśabdakaraṇādhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ
prakupitāḥ paṭhanādayas tu |
te śabdavāhīṣu sisugatā pratiṣṭha? ?svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||
te śabdavāhīṣu sisugatā pratiṣṭha? ?svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||
vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarccā
bhinnasvaram vadati garddabhavat kharañ ca |
pittena pītanayanānanamūtravarcchā brūyādbhalena saha dāhasamanvitena ||
pittena pītanayanānanamūtravarcchā brūyādbhalena saha dāhasamanvitena ||
brūyāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭho mandaṃ
śanairvvadati cāpi divā viśeṣāt |
sarvvātmake bhavati sarvvavikārasaṃpattaṃ cāpyasādhyamṛṣyaḥ svarabhedamāhuḥ ||
sarvvātmake bhavati sarvvavikārasaṃpattaṃ cāpyasādhyamṛṣyaḥ svarabhedamāhuḥ ||
dhūmāyati kṣatakṛte??? kṣayāc ca vāśeṣa cāpi hatavāk
parivarjjayīta |
antarggatasvaramalajyamavākpravīṇaṃ medoc chrayādvadati digdhagalastṛṣāluḥ ||
antarggatasvaramalajyamavākpravīṇaṃ medoc chrayādvadati digdhagalastṛṣāluḥ ||
snigdhāṃ svarāturanarānavabaddhadoṣān nyāyena charddanavirecanabastibhiś ca |
nasyāvapīḍamukhaśodhanadhūmalehaiḥ saṃpādayeta vividhaiḥ kavaḑagrahaiś ca ||
nasyāvapīḍamukhaśodhanadhūmalehaiḥ saṃpādayeta vividhaiḥ kavaḑagrahaiś ca ||
yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva coktas taṃ
cāpyaśeṣamavatārayituṃ yateta ||
svaropaghāte 'nilaje bhaktopari ghṛtaṃ pibet |
kāsamarddakavārttākumārkkavasvarasairyutaṃ ||
kāsamarddakavārttākumārkkavasvarasairyutaṃ ||
siddhaṃ ghṛtaṃ hantyanilaṃ siddhaṃ
cārttagale rase |
yavakṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā ||
yavakṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā ||
devadārvyagnimanthābhyāṃ siddhāmājaṃ
samākṣikaṃ |
sukhodakānupāno vā sasarppiṣṭo guḍodakaḥ ||
sukhodakānupāno vā sasarppiṣṭo guḍodakaḥ ||
kṣīrānnapānaṃ paitte tu pibet
sarppiratandritaḥ |
aśnuyāc ca sasarppiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasaṃ ||
aśnuyāc ca sasarppiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasaṃ ||
lihet madhurakānām vā cūrṇṇaṃ madhusamāyutaṃ |
śatāvarīcūrṇṇayogam balācūrṇṇam athāpi vā ||
śatāvarīcūrṇṇayogam balācūrṇṇam athāpi vā ||
pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje svarasaṃ kṣaye |
lihedvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||
lihedvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||
svaropaghāte medoje |
kṣayaje vāpi pratyākṣāyārat kriyāṃ |
kṣayaje vāpi pratyākṣāyārat kriyāṃ |
saravvaje kṣataje tadvad bhiṣagvidyād
vicakṣaṇaḥ ||
śarkkarāmadhumiśrāṇi śritāni madhuraiḥ
saha |
pibet payāṃsi yasyo dve vadato 'bhihatasvara iti ||
pibet payāṃsi yasyo dve vadato 'bhihatasvara iti ||
uttaratantre pañcāśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ
svaropaghātacikitsāpañcadaśamodhyāyaḥ ||
folio dscn3441 fol 466
|| athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
nārīprasaṅgac chiraso bhighātād dhūmād rajācchītam avaśya yac ca |
vinigrahān mūtrapurīṣayoś ca sadyaḥ pratiśyāyanimittam uktaṃ ||
vinigrahān mūtrapurīṣayoś ca sadyaḥ pratiśyāyanimittam uktaṃ ||
cayaṃ gatāmūrddhani mārutādayaḥ pṛthak samastāś
ca tathaiva śoṇitaṃ |
prakopyamānāvividhaiḥ prakāpanairaṇair nnṛṇāṃ
pratiśyāyakarā bhavanti hi ||
prakopyamānāvividhaiḥ prakā
śiro gurutvaṃ kṣavathu pravarttanaṃ
tathāṅgamarddaḥ parihṛṣṭaromatā |
upadravāś cāpy aparo pṛthagvidhā nnṛṇām pratiśyāyapurassarāḥ smṛtā
upadravāś cāpy aparo pṛthagvidhā nnṛṇām pratiśyāyapurassarāḥ smṛtā
ānaddha pihitā nāsā tanusrāvaprasekinī |
galatālvoṣṭhaghoṣaś ca nistodaḥ śaṅkhayos tathā ||
galatālvoṣṭhaghoṣaś ca nistodaḥ śaṅkhayos tathā ||
svaropaghātaś ca bhavet pratiśyāyenilātmake ||
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike ||
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike ||
kṛṣo 'bhipāṇḍūḥ santapto bhavet
tṛṣṇānipiḍītaḥ |
sadhūmam agniṃ sahasā vamatīva ca mānavaḥ ||
sadhūmam agniṃ sahasā vamatīva ca mānavaḥ ||
ghrāṇotkaphaḥ kaphakṛteśuklaḥ pāṇḍuṃ
vrajedghanaḥ |
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhaved guruśiromukhaḥ ||
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhaved guruśiromukhaḥ ||
galatālvoṣṭhaśirasaḥ kaṇḍūyanam atīva ca |
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo 'kasmād vinivarttate ||
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo 'kasmād vinivarttate ||
sampakvo vā vipakvo vā
sasatvaprabhavo mataḥ |
praklidyate punar nnāsā punaś ca pariśuṣyati
||
muhur ānahyate cāpi muhur vvipriyate thavā |
niśvāsovatinirggandhas tathāgandhān na vetti ca ||
niśvāsovatinirggandhas tathāgandhān na vetti ca ||
evaṃ duṣṭapratiśyāyañ jānīyāt sarvvam eva tu
|
raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravarttate
||
tāmrākṣasya bhavej jantur uroghātaprapīḍitaḥ |
tāmrākṣasya bhavej jantur uroghātaprapīḍitaḥ |
durggandhocchvāsavadano gandhān api na vetti ca ||
mūrcchanti krimayaś cātra svetā snigdhānavas tathā |
mūrcchanti krimayaś cātra svetā snigdhānavas tathā |
krimiśīrṣavikāreṇa samānañcāsya lakṣaṇaṃ
||
bādhiryam āndhyam aghratvaṃ ghorān vā
nayanāmayān |
kāryāgnisādaśoṣān vā vṛddhāḥ kurvvanti pīnasāḥ ||
kāryāgnisādaśoṣān vā vṛddhāḥ kurvvanti pīnasāḥ ||
navam pratiśyāyam apāsya sarvvān upācaret
sarppiṣa eva pānaiḥ |
svedair vvicitrair vvamanaiś ca yuktaiḥ kālopapannair avapīḍitaiś ca ||
śiro virekaṃ tv apare tu kecid āmena dātavyam iti bruvanti|
svedair vvicitrair vvamanaiś ca yuktaiḥ kālopapannair avapīḍitaiś ca ||
śiro virekaṃ tv apare tu kecid āmena dātavyam iti bruvanti|
apacyamānasya ca pācanārthaṃ svedo hito mlaṃ
vihimañ ca bhojyaṃ ||
niṣevyamāṇam payasārdrakam vā sampācayec cakṣuvikārayogaiḥ |
niṣevyamāṇam payasārdrakam vā sampācayec cakṣuvikārayogaiḥ |
pakvam phalañ cāpy avalambamānaṃ śiro
virekair apakarṣayec ca ||
virecanāsthāpanadhūmapānair avekṣya doṣān kavaḍagrahaiś ca |
virecanāsthāpanadhūmapānair avekṣya doṣān kavaḍagrahaiś ca |
jayed viri?
mṛdutāñ ca teṣāṃ prāglakṣaṇoktaṃ vidhim ādiśec ca
||
vātike tu𑑎𑑎𑑎𑑎 pratiśyāye pibet sarppir
yathākramaṃ |
pañcabhir llavaṇaiḥ siddham prathamena gaṇena ca ||
pañcabhir llavaṇaiḥ siddham prathamena gaṇena ca ||
pittaraktotthayoḥpeyaṃ
sarppir mmadhurakaiḥ śritaṃ |
pariśekān pradehām̐ś ca kuryād api ca śītalān
||
kaphaje sarppiṣā snigdha tilamāṣavipakvayā |
yavāgvā vāmayed vāntaḥ kaphaghnaṃ kramam
ācaret ||
sarppīṃṣi kaṭusiddhāni tīkṣṇādhūmāḥ kaṭūni ca |
bheṣajāny upayujyāni hanyuḥ sarvvaprakopajaṃ ||
bheṣajāny upayujyāni hanyuḥ sarvvaprakopajaṃ ||
yathāsvaṃ doṣaśamanais tailapakvam pramāṇataḥ |
nastaprayuktam udvṛttāṃ pratiśyāyān apohati ||
nastaprayuktam udvṛttāṃ pratiśyāyān apohati ||
mūtrayuktāḥ samuddiṣṭāḥ kriyāḥkrimiṣu
yojayet |
yāpanārthaṃ krimighnāni bhojanāni ca buddhimān iti || ❈ ||
yāpanārthaṃ krimighnāni bhojanāni ca buddhimān iti || ❈ ||
uttaratantre ekapañcāśattamaḥ
kāyacikitsāyāṃ pratiśyāyacikitsā ṣoḍaśamo dhyāyaḥ ||
folio 468r : 4
athātaḥ kṛimipratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
ajīrṇā
bhojīmadhūrāmlanityodravapriyaḥ piṣta guḍopabhoktā|
vyāyāmajātānicavarjamānodivāśayā…no labhate kṛimīṃs tu ||
vyāyāmajātānicavarjamānodivāśayā…no labhate kṛimīṃs tu ||
viṃśateḥ kṛimijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ smṛtaḥ |
purīṣakapharaktāni tesāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
purīṣakapharaktāni tesāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
ajaupāḥ pībanāḥ kampāḥ svetā gaṇḍūpadās tathā |
cūravo dvimukhāś caiva vijñeyās tu purīṣajāḥ ||
cūravo dvimukhāś caiva vijñeyās tu purīṣajāḥ ||
svetāḥ sūkṣmā studantyete gudaṃ pratisaranti ca |
teṣāme vā pareḥ pucchaiḥ pṛthavaś ca bhavanti hi ||
teṣāme vā pareḥ pucchaiḥ pṛthavaś ca bhavanti hi ||
śūlāṭopaśakṛdbheda paktinā śakarāś ca te ||
darbhapuṣyo mahāpuṣpā pralūtānyaś cipiṭās tathā
|
pipīlikā kāraruhā vijñeyāḥ kapha sambhavāḥ ||
pipīlikā kāraruhā vijñeyāḥ kapha sambhavāḥ ||
majjādonetraleḍhārastāluśtotrabhujas tathā
|
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāś ca te ||
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāś ca te ||
karṇaromanakhādāś cadantādāḥ kikkisās tathā |
kuṣṭhajāḥ saparīsarppāḥ jñeyāḥ śo ṇitasaṃbhavāḥ ||
kuṣṭhajāḥ saparīsarppāḥ jñeyāḥ śo ṇitasaṃbhavāḥ ||
te saraktāś ca kṛṣṇāś ca teśām ante ca du
ṭṭaṣāḥ |
raktādhiṣṭhānajān prāyo vikārājanayantiḥ ||
raktādhiṣṭhānajān prāyo vikārājanayantiḥ ||
māṣapiṣṭānnavidala parṇaśākaiḥ purīṣajāḥ |
māṃsamāṣa guḍa kṣīra dadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ ||
māṃsamāṣa guḍa kṣīra dadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ ||
viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitabhā bhavanti ca
|
eṣāmanyatama vaidyo jighāṃsuḥ
snigdhamāttaram||
surasādivipakvena sarppiṣāvāntamādiśaḥ |
virecayettīkṣṇatarairyogairāsthāpayīta ca ||
virecayettīkṣṇatarairyogairāsthāpayīta ca ||
yavakolakśalatthānāṃ
surasā dergaṇasya ca |
viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca ||
viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca ||
niruṭ
mathatailen tat siddhe nānuvā sayet
tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaidrayutaṃ pibet ||
kramūkaḥ surasaṃ vāpi
pūrvavattīkṣatabhojanaḥ |
pāribhadrakapatrāṇāṃ purvvatsurasaṃ pibet
|
palāśabīja???pibedvā kśaidra saṃyutaṃ||
pṛthagvā surasādīnaṃ paturasthāvārasam
lihedaś ca sakṛccūrṇaṃ vaiḍaṅgaṃ vā
samikṣikam |
patrair mmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ ||
patrair mmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ ||
khādet pūpalikāṃ pakvā dhānyāmlāñ ca pibed anu
|
surasādhair ganaṇaiḥ pakvaṃ tailaṃ tat pānam iṣyate ||
surasādhair ganaṇaiḥ pakvaṃ tailaṃ tat pānam iṣyate ||
viḍaṅgacūrṇamiśair vvā piṣṭairbhakṣyāṃ
prayojayet|
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ tail pācitāṃ||
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ tail pācitāṃ||
śvāvidhaḥ śakṛtaś cūrṇaṃ saptakṛtvaḥ
subhāvimaḥ|
viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena rasena ca ||
viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena rasena ca ||
kṣaidreṇa līḍhvānupibed rasamāmlakam śubham |
pibed vā pippalīcūrnama jamūtreṇa saṃyutam ||
akṣābhayor ase vāpi vidhir eṣo yasād api ||
pūtīkasyarasaṃ vāpi surasyā????
saptarātraṃ pibed ghṛṣṭaṃ trapu vo dadhimastunā |
purīṣajān śśeṣmajā ś ca hanyād evaṃ kṛmīn bhiṣaka ||
purīṣajān śśeṣmajā ś ca hanyād evaṃ kṛmīn bhiṣaka ||
śirohṛt karṇanāsāṣkisamśritāśca pṛthak pṛthak |
viṣeśatoñjanairnnasyaira va pīnḍaiś ca sādhayet ||
viṣeśatoñjanairnnasyaira va pīnḍaiś ca sādhayet ||
śakṛdrasaṃ saraṅgasya
śoṣyatumau vibhāvayet |
niḥkvāthena viḍaṅgānāṃ cūrṇaṃ pradhamanaṃ tu tat ||
niḥkvāthena viḍaṅgānāṃ cūrṇaṃ pradhamanaṃ tu tat ||
ayaś cūrṇāsyatrai levā vi dhināyojayīt ca |
sakāṃsanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syāt suranādike ||
sakāṃsanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syāt suranādike ||
indraluptavidhiś cāpi vidheyo romavājiṣu |
dantājānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharogike ||
dantājānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharogike ||
raktajānāṃ pratīkāraṃ
kuryāt kuṣṭhacikitsitat |
surasādiś ca sarvvaṣu sarvvathaivopayojayet ||
surasādiś ca sarvvaṣu sarvvathaivopayojayet ||
pravyaktatikatakaṭukaṃ bhojanañ ca hitaṃ sada
|
ku latharasasaṃyuktaṃ? kṣārapānañ ca pūjitam ||
ku latharasasaṃyuktaṃ? kṣārapānañ ca pūjitam ||
kṣīrāṣi mānsāni ghṛtāni caiva dadhīniśākāni ca parṇavanti |
māṣāna tau 'mlānmadhūrā easā ca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayīt ||
māṣāna tau 'mlānmadhūrā easā ca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayīt ||
uttaratantre dvapancaśattamaḥ
kāyacikitsāyaṃ kṛmicikitsa nāma saptadaṣamodhyāyaḥ ||54
||
folio 470r(95r)4b
folio 472v(97v)6
athāta udāvarttapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
adhaś corddhvañ ca bhā𑑎vānām pravṛttānāṃ svabhāvataḥ |
na vegān dhārayet prājño vātādīnāṃ jijīviṣuḥ ||
na vegān dhārayet prājño vātādīnāṃ jijīviṣuḥ ||
vātaviṇmūtrajṛmbhāṇām asruṇaḥ kṣavathor api |
udgārasya tathā ccharddyā retasaś cāpi dhāraṇāt ||
udgārasya tathā ccharddyā retasaś cāpi dhāraṇāt ||
kṣuttṛṣṇocchvāsanidrāṇāṃm udāvartto bhaved iha |
vyāhanyamānavegārtta udāvartto nirucyate ||
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ |
vyāhanyamānavegārtta udāvartto nirucyate ||
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ |
trayodaśavidhasyāsya bhitasyaitais tu kāraṇaiḥ
||
ādhmānaśūlo hṛdayoparodhaṃ śirorujam vāsamatīva
hikkāṃ |
kāsapratiśyāyagalagrahatvāvalāsapittaprasarañ ca ghoraṃ ||
kāsapratiśyāyagalagrahatvāvalāsapittaprasarañ ca ghoraṃ ||
kuryād apāno 'bhihataḥ svamārge hanyāt purīṣaṃ mukhataḥ kṣiped vā |
āṭopaśūlau parivarttanañ ca saṃgaḥ purīṣasya tathorddhvavātaḥ ||
āṭopaśūlau parivarttanañ ca saṃgaḥ purīṣasya tathorddhvavātaḥ ||
purīṣamāsyād api vā nireti purīṣavege bhihate
narasya |
mūtrasya vege bhihate naras tu kṛcchreṇa mūtraṃ sravate lpam alpaṃ ||
mūtrasya vege bhihate naras tu kṛcchreṇa mūtraṃ sravate lpam alpaṃ ||
meḍhre gude vaṃkṣaṇamuṣkanābhipradeśeṣv atha
mūrddhni cāpi |
ānaddhabastiś ca bhavanti tīvrā rujaś ca śūlair iva tudyate ca ||
ānaddhabastiś ca bhavanti tīvrā rujaś ca śūlair iva tudyate ca ||
manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātāt pavanātmikāḥ
syuḥ |
tathākṣināsāvadanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha karṇṇarogaiḥ ||
tathākṣināsāvadanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha karṇṇarogaiḥ ||
āna𑑎ndajam vāpy atha śokajam vā netrodakam prāptam amuñcato
hi |
śirogurutvan nayanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena ||
śirogurutvan nayanāmayāś ca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena ||
bhavanti gāḍhaṃ kṣavathor vvighātāc chiro𑑎kṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ |
kaṇṭhasya pūrṇṇatvam atīva todaḥ kukṣau tu vāyor ubhayoḥ pravṛttiḥ ||
kaṇṭhasya pūrṇṇatvam atīva todaḥ kukṣau tu vāyor ubhayoḥ pravṛttiḥ ||
udgāravege bhihate bhavanti jantor vvikārāḥ
pavanaprasūtāḥ |
charddyābhighātena bhavec ca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdham annaṃ ||
charddyābhighātena bhavec ca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdham annaṃ ||
mūtrāyane pāyuni muṣkayoś ca śotho rujā
mūtravinigrahaś ca |
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhaved vā te te vikārābhihate tu śukre ||
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhaved vā te te vikārābhihate tu śukre ||
tandrāṅgamarddāvaruciḥ śramaś
ca kṣudho vikārāḥ kṛśatā
ca dṛṣṭā |
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ sravaṇāvarodhas tṛṣṇābhighātād dhṛdayavyathā ca ||
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ sravaṇāvarodhas tṛṣṇābhighātād dhṛdayavyathā ca ||
śrāntasya niśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohā𑑎v atha vāpi gulmaḥ |
jṛmbho ṅgamarddo ṅgaśirotha jāḍyaṃ nidrābhighātād athavāpi tandrī ||
jṛmbho ṅgamarddo ṅgaśirotha jāḍyaṃ nidrābhighātād athavāpi tandrī ||
tṛṣṇārdditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlair
abhidrutaṃ |
śakṛdvamantam matimān udāvarttinam u𑑎tsṛjet ||
śakṛdvamantam matimān udāvarttinam u𑑎tsṛjet ||
sarvveṣv eteṣu vidhivad udāvartteṣu
kṛtsnaśaḥ |
vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārggapratipattaye ||
vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārggapratipattaye ||
sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me
|
āsthāpanam mārutaje snigdhasvinnam viśeṣataḥ ||
āsthāpanam mārutaje snigdhasvinnam viśeṣataḥ ||
purīśaje tu karttavyo vidhir ānā𑑎hikas
tu yaḥ |
sauvarccalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tv abhihate pibet ||
sauvarccalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tv abhihate pibet ||
elām vāpy atha madyena kṣīravāri pibeta vā |
dhātrīphalānāñ ca rasaṃ satailam vā pibet tryahaṃ ||
dhātrīphalānāñ ca rasaṃ satailam vā pibet tryahaṃ ||
rasam aśvapurīṣasya garddabhasya pibet tu vā |
māsopadaṃśam madyan tu mukhyaṃ seveta yogavit ||
māsopadaṃśam madyan tu mukhyaṃ seveta yogavit ||
bhadradāru ghanaṃ mūrvvā haridrāṃ madhukan
tathā |
kolapramāṇāni pibet māṣakvāthena yogavit ||
kolapramāṇāni pibet māṣakvāthena yogavit ||
dursparśāyāḥ svarasam vā kaṣāyaṃ kuṃkṣamasya vā |
ervvārubījaṃ toyena pibed vā lavaṇīkṛtaṃ ||
ervvārubījaṃ toyena pibed vā lavaṇīkṛtaṃ ||
kaṇāmūlaśritaṃ kṣīraṃ drākṣārasam athāpi vā |
yogām̐ś ca vitared atra pūrvoktān aśmarīrbhidaḥ ||
yogām̐ś ca vitared atra pūrvoktān aśmarīrbhidaḥ ||
mūtrakṛcchrakramañ cāpi kuryān
niravaśeṣataḥ |
bhūyo vakṣyāmi yogām̐ś ca mūtrāghātopaśāntaye ||
bhūyo vakṣyāmi yogām̐ś ca mūtrāghātopaśāntaye ||
snehasvedair udāva𑑎rttajṛmbhajaṃ samupācaret |
aśrumokṣāsruje kāryaḥ snigdhasvinna𑑎sya dehinaḥ ||
aśrumokṣāsruje kāryaḥ snigdhasvinna𑑎sya dehinaḥ ||
tīkṣṇaṃjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopajighraṇaiḥ |
varttiprayogair atha vā kṣavaśaktim prava𑑎rttayet ||
varttiprayogair atha vā kṣavaśaktim prava𑑎rttayet ||
udgāraje kramopetasnaihikaṃ dhūmam ācaret |
ccharddyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhir jayet ||
bastiśuddhikarāvāpaṃ caturgguṇajalaṃ payaḥ |
āvārināsakva𑑎thitaṃ pītavantaṃ
prakāmataḥ ||
kāmayeran priyāṃ nāryāṃ śukrodāvarttinan naraṃ |
kāmayeran priyāṃ nāryāṃ śukrodāvarttinan naraṃ |
kṣudvighāte hitaṃ snigdham uṣṇam alpana ca
bhojanaṃ ||
tṛṣṇāghāte pibet manthaṃ yavāgūm vā suśītalāṃ |
tṛṣṇāghāte pibet manthaṃ yavāgūm vā suśītalāṃ |
bhojyed rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ
||
nidrāghāte pibet kṣīraṃ svape ceṣṭakathārataḥ |
nidrāghāte pibet kṣīraṃ svape ceṣṭakathārataḥ |
ādhmānādyeṣu rogeṣu yathāsvaṃ prayateta hi ||
yac ca yatra bhavet prāptaṃ tac ca tasmin prayojayet |
yac ca yatra bhavet prāptaṃ tac ca tasmin prayojayet |
vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ
||
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti ha |
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti ha |
vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamodovahāni vai ||
srotāṃsy udāvarttayati purīśaś cāpi varttayet |
srotāṃsy udāvarttayati purīśaś cāpi varttayet |
tato hṛdbastiśūlārtto hṛllāsārucipīḍitaḥ
||
vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa labhate naraḥ |
vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa labhate naraḥ |
śvāsakāsapratiśyāyadāhasādatṛṣājvaraṃ ||
vamīṃ hikkāṃ śirorogam manassravaṇavibhramāṃ |
vamīṃ hikkāṃ śirorogam manassravaṇavibhramāṃ |
bahūn anyām̐ś ca labhate vikārān vātakopajān ||
tat tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet |
tat tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet |
doṣato bhinnavarccāṃsi bhuktaṃ cāpy
anuvāsayet ||
bhavec chāntim vrajaty evam udāvarttas tu dāruṇaḥ |
bhavec chāntim vrajaty evam udāvarttas tu dāruṇaḥ |
athainam bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāt snehavi𑑎recanaiḥ ||
pāyayed vā tṛvṛtpīluyavāgvām amlapānakaiḥ |
pāyayed vā tṛvṛtpīluyavāgvām amlapānakaiḥ |
hiṅgukuṣṭhavacāsvarjjiviḍañ cāpi dviruttaraṃ ||
yogāv etān udāvarttaṃ śūlañ cātibalañ jeyet |
yogāv etān udāvarttaṃ śūlañ cātibalañ jeyet |
devadārvyagnikau kuṣṭhaṃ śuṇṭhīṃ pathyām palaṃkaṣāṃ ||
pauṣkarasya ca mūlāni toyasyārddhāḍhake pacet |
pauṣkarasya ca mūlāni toyasyārddhāḍhake pacet |
pādāvasiṣṭan tat pītam udāvarttaṃ
vyapohati ||
mūlakaṃ śuṣkam ārddrañ ca varṣābhūlapañcakaṃ |
mūlakaṃ śuṣkam ārddrañ ca varṣābhūlapañcakaṃ |
ārevataphalaṃ cāpsu yatkṣatena ghṛtaṃ pacet ||
tat pīyamānakaṃ tyugraṃm udāvarttam aśeṣataḥ
|
tat pīyamānakaṃ tyugra
vacām ativiṣām pāṭhāṃ yavakṣāraṃ
harītakīṃ ||
kṛṣṇān nirddahanīñ caiva pibed uṣṇena vāriṇā |
kṛṣṇān nirddahanīñ caiva pibed uṣṇena vāriṇā |
ikṣvākumūlam madanaṃ viśalyātiviṣe vacāṃ ||
kuṣṭhakiṇvāgnikau cāpi pibet tulyāni pūrvvavat |
kuṣṭhakiṇvāgnikau cāpi pibet tulyāni pūrvvavat |
mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīṃ pibet ||
yac ca prasthaṃ bale dve ca kaṇṭakāryā jalāḍhake |
yac ca prasthaṃ bale dve ca kaṇṭakāryā jalāḍhake |
paktvārddham prasthaśeṣan tu pibed
dhiṅgusamāyataṃ ||
madanālābubījāni pippalī sanidigdhikāṃ |
madanālābubījāni pippalī sanidigdhikāṃ |
saṃcūrṇṇya nāḍyapradhame dviṣety etad yathā gudaṃ ||
cūrṇṇaṃ nikumbhakampilyaśyāmekvānthāgni𑑎kodbhavaṃ |
cūrṇṇaṃ nikumbhakampilyaśyāmekvānthāgni𑑎kodbhavaṃ |
kṛtavedhanasya kṛṣṇāyā lavaṇānāñ ca sādhayet
||
gavāṃ mūtreṇa tā varttyaḥ kārayeta gudaṃgamāḥ |
sadyaḥ śarmmakarāv etau yogāv amṛtasambhavāv iti || ❈ ||
gavāṃ mūtreṇa tā varttyaḥ kārayeta gudaṃgamāḥ |
sadyaḥ śarmmakarāv etau yogāv amṛtasambhavāv iti || ❈ ||
uttaratantre trayaḥpañcāśattamaḥ kāyacikitsāyām
udāvarttacikitsāṣṭādaśamo 'dhyāyaḥ || ❈ ||
folio 472v(97v)6
folio 474r(99r)6
athāto viśūcikāpratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
ajīrṇṇam āmaṃ viṣṭabdham vidagdhaṃ ca yad īritaṃ |
viśūcyalasakau tasmād bhavec cāpi viḍambikā ||
viśūcyalasakau tasmād bhavec cāpi viḍambikā ||
sūcībhir iva gātrāṇi tudan santiṣṭhate 'nilaḥ |
yasyām ajīrṇṇāt sā vaidyair vvisūcīti nirucyate ||
yasyām ajīrṇṇāt sā vaidyair vvisūcīti nirucyate ||
na tāṃ parimitāhārā labhante
viditāgamāḥ |
mūḍhās tām ajitātmāno labhante śanalolupāḥ ||
mūḍhās tām ajitātmāno labhante śanalolupāḥ ||
mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā
śūlabhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ |
vaivarṇṇyakampau hṛdaye rujaś ca bhavanti tasyāṃ śirasaś ca bhedaḥ ||
vaivarṇṇyakampau hṛdaye rujaś ca bhavanti tasyāṃ śirasaś ca bhedaḥ ||
kukṣir ānahyate 'tyarthaṃ tāmyate parikūjati |
niruddho mārutaś caiva kukṣāv upari dhāvati ||
niruddho mārutaś caiva kukṣāv upari dhāvati ||
vātavarcco nirodhaś ca kukṣau yasya bhṛśam bhavet |
tasyālasakam ācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu ||
tasyālasakam ācaṣṭe tṛṣṇodgārau ca yasya tu ||
duṣṭañ ca bhuktaṅ kaphamārutābhyāṃ𑑎
pravarttate norddhvam adhaś ca yasya |
viḍambikān tasya suduścikitsyām ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ ||
viḍambikān tasya suduścikitsyām ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ ||
yatrastha𑑎m āmaṃ hi rujārttam eva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ |
doṣeṇa yenānugatañ ca gāḍhaṃ taṃ lakṣaṇair āmasamudbhavaiś ca ||
doṣeṇa yenānugatañ ca gāḍhaṃ taṃ lakṣaṇair āmasamudbhavaiś ca ||
yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho lpasaṃjñaś
ccharddyarddito 'bhyantarayātanetraḥ |
kṣāmasvaraḥ sarvvavimuktasandhir yāyān naraḥ so 'punar āgamāya ||
kṣāmasvaraḥ sarvvavimuktasandhir yāyān naraḥ so 'punar āgamāya ||
sādhyasya pārṣṇyo dahanaṃ praśastam
agnipratāpo vamanañ ca tīkṣṇaṃ |
pakve tato 'nnaṃ tu vilaṃghanaḥ syāt sampācanam vā𑑎pi virecanam vā ||
pakve tato 'nnaṃ tu vilaṃghanaḥ syāt sampācanam vā𑑎pi virecanam vā ||
viśuddhadehasya hi sadya eva mūrcchātisārādir upaiti
śāntiṃ |
āsthāpanañ cāpi hitam vadanti sarvvāsu yogān na parān nibodhaḥ ||
āsthāpanañ cāpi hitam vadanti sarvvāsu yogān na parān nibodhaḥ ||
pathyā vacā hiṅgu viḍaṃ vicūrṇṇasukhāmbunāsātiviṣan niṣevet |
kṣārāgadam vā lavaṇaṃ viḍam vā guḍapragāḍhān atha sarṣapam vā ||
amlena vā saindhavahiṃguyuktaiḥ sabījapūrṇṇau sukṛtau trivarggau |
amlena vā saindhavahiṃguyuktaiḥ sabījapūrṇṇau sukṛtau trivarggau |
kaṭutrikam vā lavaṇair upetam pibet
snuhīkṣīravimiśritam vā𑑎
||
kṛṣṇājamodākṣasamāgnikāni tulyam pibed vā magadhānikumbhau
|
uṣṇābhir adbhir mmagadhodbhavānāṃ𑑎
kalkam pibed vāpy atha nāgadantyā ||
vyoṣaṃ karañjāsya phalaṃ haridrāṃ mūlaṃ samaṃ vāpy atha mātuluṅgyāḥ |
vyoṣaṃ karañjāsya phalaṃ haridrāṃ mūlaṃ samaṃ vāpy atha mātuluṅgyāḥ |
chāyāviśuṣkā guḍikā kṛtās tā hanyur vvisūcīn
nayanāñjanena ||
suvāmitaṃ sādhu virecitam vā𑑎 sulaṃghitam vā manujaṃ viditvā |
suvāmitaṃ sādhu virecitam vā𑑎 sulaṃghitam vā manujaṃ viditvā |
peyādibhir ddīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārttaṃ
samupakrameta ||
āmaṃ śakṛd vā nicitaṃ krameṇa bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena |
āmaṃ śakṛd vā nicitaṃ krameṇa bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena |
pravarttamānan na yathāstam etad vikāram ānāham udāharanti ||
tasmin bhavanty āmasamudbhave tu bhramapratiśyāyaśirovidāhāḥ |
tasmin bhavanty āmasamudbhave tu bhramapratiśyāyaśirovidāhāḥ |
āmāśaye śūlam atho𑑎
gurutvaṃ hṛtstambham
udgāravighātanañ ca ||
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre śūlo tha mūrcchā sa śakṛd vamec ca |
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre śūlo tha mūrcchā sa śakṛd vamec ca |
śvāsaś ca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni
cātrālasakodbhavāni ||
āmodbhaved vāntam upakrameta saṃsaktabhaktaṃ kramadīpanīyaiḥ |
āmodbhaved vāntam upakrameta saṃsaktabhaktaṃ kramadīpanīyaiḥ |
athetaraṃ yo na śakṛd vameta taṃ sādhayet svinnam imaiḥ
prayogaiḥ ||
visūcikāyām parikīrttitāni dravyāṇi vairecani𑑎kāni yāni |
visūcikāyām parikīrttitāni dravyāṇi vairecani𑑎kāni yāni |
saṃcūrṇṇya varttim vitared vidhijño
mahiṣyajāvyuṣṭragavāñ ca mūtraiḥ ||
svinnapāyau viniveśya tāś ca cūrṇṇāni caiṣāṃ pradhamet tu nāḍyā |
svinnapāyau viniveśya tāś ca cūrṇṇāni caiṣāṃ pradhamet tu nāḍyā |
mūtreṇa vā sādhyā yathā𑑎vidhānaṃ dravyāni yāny ūrddhvam adhaś ca
yānti ||
kvāthena tenāśute
nirūhayīta
mātrārddhayuktena samākṣikeṇa |
kvāthena tenāśu
tribhaṇḍipiṣṭaṃ lavaṇaprakuñcan datvā viriktaṃ
kramam ādiśec ca ||
eteṣv eva ca tailena sādhitena sukhāmbunā | prāptaṃ yadi na ca syād vā bhāgeṣv eva tu vāsanam iti || ❈ ||
eteṣv eva ca tailena sādhitena sukhāmbunā | prāptaṃ yadi na ca syād vā bhāgeṣv eva tu vāsanam iti || ❈ ||
uttaratantre catuḥpañcāśattamaḥ
kāyacikitsā𑑎yāṃ visūcicikitsā
ūnaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ || ❈ ||
folio 474r(99r)6
athāto 'rocakapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
doṣaiḥ pṛthak trividhaśokasamucchrayāc ca bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate
pragāḍhaṃ |
nānne rucir bbhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātam iha pañcavidhaṃ vadanti || |
nānne rucir bbhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātam iha pañcavidhaṃ vadanti || |
hṛcchūlaśoṣavamathuḥ svarasaṃkṣayāc
ca vātāt sadāhamadatṛḍ
vamane ca pittaṃ |
pittāt kaphena hṛdaye gurutāvilepaḥ śleṣmaprasekavamathuḥ saśiro rujañ ca ||
pittāt kaphena hṛdaye gurutāvilepaḥ śleṣmaprasekavamathuḥ saśiro rujañ ca ||
sarvvātmakaṃ trividhaliṅgam atho
vadanti śokopaghātajam
athānila_laṅaiś ca |
vātātmakair vvirasam āsyam arocake tu pittena tiktakaṭukaṃ madhuraṃ kaphena ||
vātātmakair vvirasam āsyam arocake tu pittena tiktakaṭukaṃ madhuraṃ kaphena ||
sarvvair upetam
upadhārayasannipāte
dainyaṃ bhṛśam bhavati śokasamudbhave tu |
vāṃtovacādir anile vidhivat pittena _koṣṇatoyamadirānyatamena cūrṇṇaṃ ||
vāṃtovacādir anile vidhivat pittena _koṣṇatoyamadirānyatamena cūrṇṇaṃ ||
kṛṣṇāviḍaṃgayavabhasmahareṇubhārggīrāsnailahiṃgulavaṇottamanāgarāṇāṃ |
pitte guḍāmbumadhurair vvamanaṃ praśastaṃ lehas tu saindhavasitāmadhusarppiriṣṭaḥ ||
pitte guḍāmbumadhurair vvamanaṃ praśastaṃ lehas tu saindhavasitāmadhusarppiriṣṭaḥ ||
nimbāmbuchardditavataḥ kaphaje nupānaṃ rājadrumāmbu madhunā tu
sadīpyakāḍhyaṃ |
cūrṇṇaṃ yad uktam atha vā tilajetare ca sarvvaiś ca sarvvakṛtam evam upakrameta ||
cūrṇṇaṃ yad uktam atha vā tilajetare ca sarvvaiś ca sarvvakṛtam evam upakrameta ||
drākṣāpaṭolaviḍavetrakarīranimbamūrvvābhayākṣabadarāmalakendravṛkṣāḥ |
bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiś ca piṣṭair lehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat ||
bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiś ca piṣṭair lehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat ||
mustāvacākaṭukarohiṇinirddahanyas tulyātha vāpi rajanābhayasaṃprayuktā |
mūtre vike dviradamūtrayutāḥ paced vā pāṭhāsamām ativiṣāṃ rajanāñ ca mukhyāṃ ||
mūtre vike dviradamūtrayutāḥ paced vā pāṭhāsamām ativiṣāṃ rajanāñ ca mukhyāṃ ||
maṇḍūkim arkkam amṛtāṃ
raśalāṅgalākhyāṃ mūtre
paceta mahiṣasya vidhānavidvān |
etān na santi caturo bhyasatas tu lehān gulmāruciś ca śikhisādahṛdāmayām̐ś ca ||
etān na santi caturo bhyasatas tu lehān gulmāruciś ca śikhisādahṛdāmayām̐ś ca ||
sātmyāsvadeśacaritān vividhām̐ś ca bhakṣyān𑑎
pānāni mūlaphalapācarāyogā_ |
seved rasāṃś ca vividhān vividhaiḥ prakāraiḥr bbhuñjīta vāpi
laghurūkṣamanaḥsukhāni ||
seved rasāṃś ca vividhān vividhaiḥ prakārai
āsthāpanam vividham atra vi𑑎recanañ ca kuryāt mṛdūni
śirasaś ca virecanāni |
trīṇy ū𑑎ṣaṇāni triphalāṃ rajanīdvayañ ca cūrṇṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni ||
trīṇy ū𑑎ṣaṇāni triphalāṃ rajanīdvayañ ca cūrṇṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni ||
kṣaudrāyutāni vitaret
mukhadhāvanārtham anyāni
tiktakaṭukāni ca bheṣajāni |
mustāni kaphavarggadaśāṃśasiddhaiḥ kvāther jayet madhuyutair vvividhaiś ca lehaiḥ ||
mustāni kaphavarggadaśāṃśasiddhaiḥ kvāther jayet madhuyutair vvividhaiś ca lehaiḥ ||
mūtrāsavair gguḍakṛtaiś ca tathāpy ajpegriṣṭaiḥ kṣārāsavaiś ca
madhumādhavatu_gaṃdhaiḥ |
syād deśa eva kaphavātahared vidhiś ca śāntiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya ||
syād deśa eva kaphavātahared vidhiś ca śāntiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya ||
icchāvināśabhayajeṣu ca bādhakeṣu bhāvād bhavāya vitaret
khalu śalyatāyān |
artheṣu cātipatiteṣu punarbbhavāya paurāṇikasrutimukhair avamānayeta iti || 0 ||
artheṣu cātipatiteṣu punarbbhavāya paurāṇikasrutimukhair avamānayeta iti || 0 ||
charddir hikkā śvāsakāsau svaraghātam athāparaṃ |
pratiśyāyaḥ krimiś caiva sodāvarttā viśūcikā ||
arocakena ca tathā pūryate dvitīyo daśa || ❈ ||
pratiśyāyaḥ krimiś caiva sodāvarttā viśūcikā ||
arocakena ca tathā pūryate dvitīyo daśa || ❈ ||
uttaratantre pañcapañcāśattamaḥ
kāyacikitsāyām arocakacikitsā viṃśatitamaḥ || ❈ ||