A

MS Kathmandu NAK 5-333, Uttaratantra, Kāyacikitsā (adhyāyas 39-24-57)

https://www.klib.gov.np/
Kaiser Library
5-333
Siglum H

[description of manuscript]

Physical description

Format Pothi
Material Paper

Contents

(incomplete)
Title Suśrutasaṃhitā
Title [title of commentary]
Author Suśruta
Language
Manuscript filiation N

History

Date of production 0663. Nepala Saṃvat 663 (1465 CE).
Place of origin Nepal

Editorial conventions

𑑍 𑑚 𑑎 𑑛 𑑊 𑑈 Older form of the Newa gap filler, as written in this manuscript. 𑑎 Broken form of the daṇḍa, written as a daṇḍa with a gap in it. 𑑋 The Sanskrit upadhmaniya character in Newa script ᳶ
Revision history
2020-10-21 Started the file.
2021-04-01 Transcription of 6.17
2021-04-24 Transcription of SS 6.42
2021-05-14 Transcription of SS 6.43
2021-05-16 Transcription of SS 6.44
2021-05-17 Transcription of SS 6.45
2021-05-29 Transcription of SS 6.01
2021-06-17 Transcription of SS 6.41
2021-06-17 Transcription of SS 6.04
2021-07-20 Updated version of SS 6.42
2021-07-21 Transcription of SS 6.15
2021-09-27 Transcription of SS 6.39
2021-10-07 Transcription of SS 6.38
2021-10-26 Transcription of SS 6.47
2021-11-21 Transcription of SS 6.41
2021-11-27 Transcription of SS 6.46
2021-12-01 Transcription of SS 6.48
2021-12-07 Transcription of SS 6.49
2021-12-16 Transcription of SS 6.50
2021-12-26 Transcription of SS 6.51
2022-01-20 Transcription of SS 6.03
2022-01-20 Transcription of SS 6.05
2022-01-27 Transcription of SS 6.07
2022-01-31 Transcription of SS 6.08
2022-02-11 Transcription of SS 6.18
2022-02-22 Transcription of SS 6.09
2022-02-23 Transcription of SS 6.61
2022-02-23 Transcription of SS 6.10
2022-02-27 Transcription of SS 6.11
2022-03-03 Minor corrections in SS 6.18
2022-03-05 Transcription of SS 6.16
2022-03-09 Transcription of SS 6.30
2022-03-12 Transcription of SS 6.19
2022-03-17 Transcription of SS 6.25
2022-03-17 Transcription of SS 6.26
2022-03-17 Transcription of SS 6.27
2022-03-24 Transcription of SS 6.62
2022-03-28 Transcription of SS 6.28
2022-03-29 Transcription of Su.6.63
2022-03-31 Transcription of SS 6.20
2022-04-04 Transcription of SS 6.29
2022-04-04 Transcription of SS 6.31
2022-04-19 Transcription of SS 6.34
2022-04-19 Transcription of Su.6.54
2022-04-21 Transcription of SS 6.35
2022-04-27 Transcription of SS 6.36
2022-04-30 Transcription of Su.6.64
2022-06-11 Transcription of Su.6.65
2022-07-13 Transcription of SS 6.55
2022-07-19 minor corrections in SS 6.55
2022-07-22 Transcription of SS 6.56
2022-07-28 Transcription of SS 6.57
2022-07-31 minor corrections in SS 6.57
2022-08-03 Transcription of SS 6.40 (fragment only survives)
2022-08-04 Transcription of SS 6.58
2022-08-12 minor corrections in SS 6.58
2022-08-16 Transcription of SS 6.59
2023-07-24 Correction of 6.65 (6.64 in Nepalese mss)
2024-01-31 Rechecked and corrected 6.39
2024-11-27 Split the uttaratantra files from 31-end into 31-44 and 45-66. Updated all the file and folder names accordingly.
2025-03-31 Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty.
2026-01-20 Restructuring of the Uttaratantra xml files. The xml files are now divided according to the internal naming of the sections, Śālākyatantra (adhyāyas 1-26), Kumāratantra (27-38), Kāyacikitsātantra (39-59), Bhūtavidyātantra (60-62), Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66).
2026-01-26 Included vulgate 6.38 in the Kāyacikitsā, where it appears in NE
2026-02-24 Fixed alignment problems and updated the trailers
2026-02-25 Fixed alignment problems
2026-04-25 Completed adding page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org.

Text transcription


H
athāto jvarotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yenāmṛtam apāṃ madhyād uddhṛtaṃ pūrvvajanmani |
yato maratvaṃ saṃprāptās tridaśās tridaśeśvaraṃ ||
śiṣyāstaṃ devam āsīna…m papracchuḥ suśrutādayaḥ |
vraṇasyopadravāḥ proktā𑑍 vraṇinām apy ataḥ paraṃ ||
samāsato vyāsataś ca brūhino bhiṣajām varaḥ |
upadraveṇa juṣṭasya𑑍 vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati ||
upadravāś ca vraṇinaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ |
prakṣīṇavalamāṃsasya्\𑑍 śeṣadhātuparikṣayāt ||
tasmād upadravān kṛtsnān vadasva vadatām varaḥ |
teṣān tad vacanaṃ śrutvā prāvravīd bhiṣajām varaḥ ||
jvaram ādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ |
rudrakopāgnisaṃbhūtaḥ sarvvabhūtaḥ pratāpanaḥ ||
tais tair nnāmabhir anekeṣāṃ sattvānām parikīrttyate |
janmādau nidhane caiva bhavatīha na𑑎 saṃśayaḥ ||
ataḥ sarvvavikārāṇāṃ jvaro rājā prakīrttitaḥ |
ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣaha𑑍 te tu taṃ ||
svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvvāṅgagrahaṇam bhṛśa |
yugapady atra roge tu jvara ity upadiśyate ||
doṣaiḥ pṛthak samastaiś ca𑑍 dvandvai rāgantur eva ca |
anekakāraṇo𑑎…tpannaḥ smṛtas tv aṣṭavidho jvaraḥ ||
doṣāḥ prakupitā gāḍham apathyāhārasevinaḥ |
vyāpya deham aśeṣeṇa jvaram āpādayanti ha ||
apimithyāprayuktaiś ca snehādyaiḥ karmmabhir nnṛṇāṃ |
vividhāvidhād avighātāc ca𑑍 rogotthāc chānāt prapākataḥ ||
śramāt kṣayād ajīrṇṇāc ca𑑍 viṣāt sāmya tu paryayāt |
oṣadhīpuṣpagandhāc ca kopān nakṣatrapīḍayā ||
abhiśāpābhicārābhyā…m manobhūtābhiśaṅkayā |
strīṇāmavaprajātānām prajātānān tathāhitaiḥ ||
stanyāvataṇe𑑎 caiva jvaro doṣaiḥ prakupyati |
tair vvegavadbhir bbahudhā samudbhrāntai𑑍 r vvimārggagaiḥ ||
vikṣipyamāṇo 'ntar agni𑑍 r bhbhavaty āśu bahiś caraḥ |
ruṇaddhi cāpy apāndhātuṃ yasmāt tasmāj jvarāturaḥ ||
bhavaty aty uṣṇagātraś ca𑑍 svidyat ena ca sarvvaśaḥ ||
śramoratir vivarṇṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ |
icchādveṣo muhuś cāpi… śītavātātapādiṣu ||
jṛmbhāṅgamarddo gurutā romaharṣo 'rucis tamaḥ |
apraharṣaś ca śīta ca𑑍 bhavatyutpatsyati jvare ||
sāmānyato viśeṣastu jṛmbhāty arthan samīraṇāt |
pittān nayana rddāhaḥ kaphādannārucis tathā ||
sarvvaliṅgasamavāyaḥ sarvvadoṣaprakopaje |
rūpair anyatarābhyān tu𑑍 saṃsṛṣṭe dvandvajaṃ viduḥ ||
vepathur vviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇaᳵ |
nidrānāśaḥ kṣayaḥ stambho gātrāṇāṃ raukṣyam eva ca ||
śiroruggātrarugvaktraṃ vairasyaṃ gāḍhaviṭkatā𑑍 |
śūlādhmānau jṛmbhaṇañ ca𑑍 bhavaty anilaje jvare ||
vegastīkṣṇom atisāraś ca mahādāho𑑍 nidrālpaś ca tathā vamiḥ |
kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānām pākaḥ svedaś ca jāyate ||
pralāpo vaktra kaṭukā𑑎 mūrcchā dāho madas tṛṣā |
pītaviṇmūtranetratva𑑍 m paittike bhrama eva ca ||
staimityaṃ stimito vegaālasyam madhurāsyatā |
śuklamūtrapurīṣatvaṃ𑑍 stambhastṛptir athāpi ca ||
gauravaṃ śītamutkledo… romaharṣo 'tinidratā |
pratiśyāyo 'ruciḥ kāsaḥ kaphaje 'kṣṇoś ca śuklatā ||
sarvvajaḥ sarvvaliṅgs tu viśeṣañ cātra me śṛṇu |
nāty uṣṇaśīto 'lpasaṃjñā bhrāntaprekṣī hatasvaraḥ ||
śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravāyutaḥ |
tam abhinyāsamity āhu?r hataujasamathāpare ||
sannipātajvaraḥ kṛcchra?m asādhyam apare viduḥ |
saptame divase prāpte daśame dvādaśepi vā ||
punar ghorataro bhūtvā praśamaṃ yānti hanti vā ||
dvidoṣoc chrayaliṅgas tu …dvandvajās trividhaḥ smṛtaḥ |
tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śi𑑎rorujā ||
kaṇṭhāsya śoṣo vamathur llomaharṣorucistamaḥ |
parvvabhedaś ca jṛmbhā cavātapittajvarākṛtiḥ ||
stai𑑎…mityam parvvaṇāṃ bhedo nidrā gaurava eva ca |
śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedaḥ pravarttate ||
tandrā mohaḥ pralāpaś ca ?śleṣma𑑍 vātajvarākṛtiḥ ||
liptatiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso 'rucistṛṣā |
muhurddāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ ||
vātādhikatvāt pravadanti tajjñāstṛtīyakam vāpi caturthakam vā |
santāpapānābhyasambhavañ ca pittādhikatvāt pravadanti tajjñāḥ ||
pralepakañ cāpi balāsakañ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ |
muktānubandham viṣamajvarā ye𑑍 jvare śate dvandvasamutthitās tu ||
tvaksthau śleṣmānilau śītam ādau janayato jvare |
tayoḥpraśāntayoḥ pittam ante dāhaṅ karoti ca ||
karoty ādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāham itī sthitiḥ |
tasmin praśānte tv itarau? śītam ante ca kurvvataḥ ||
tāv etau dāhaśītādī? jvarau saṃsarggajau smṛtau |
dāhapūrvvas tayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyatamo mataḥ ||
rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrttiteṣu yathā purā |
svaṃ kālam viṣamo 'bhyeti prasaktaṃ māruto jvaraḥ ||
sa cāpi viṣamo deha𑑍 n na kadācid vimuñcati |
yasmād gauravavaivarṇṇyaṃ kārśyebhyo na vimucyate ||
vege tu samatikrānte𑑍 gatoyam iti lakṣyate |
dhātv antarastho līnatvā?n na saukṣmyād upalabhyate ||
alpadoṣe tv anakṣīṇa? kṣīṇetvana ipānalaḥ ||
doṣo 'lpo 'hitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ |
dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaraṃ ||
satataṃ rasaraktastham anyedyuḥ piśitāśritaḥ |
medogatas tṛtīye 'hni so 'sthimajjagataḥ punaḥ ||
kuryāc cāturthakaṃ ghoram antakaṃ rogasaṃkaraṃ |
saptāham vā daśāham vā dvādaśāham athāpi vā ||
santatyā yovisarggī syā𑑍 t santataḥ sa nigadyate𑑍 |
ahorātre santatakau dvau kālāv anuvarttate ||
anyedy uṣkastvahorātram ekakālaṃ pravarttate |
tṛtīyakastṛtīye 'hni? caturthehni caturthakaḥ ||
kecid bhūtābhiṣaṅgo𑑍 tthaṃ bruvate viṣamajvaraṃ |
vividhenābhighātena𑑍 jvaro yas tu pravarttante ||
yathādoṣaprakopas tu tathā manyeta taṃ jvaraṃ |
śyāvāsyatā viṣakṛte𑑍 tathātīsāra eva ca ||
abhaktaruk pipāsā ca todaś ca sahamūrcchyā |
oṣadhīgandhaje mūrcchā𑑍 śirorukthva yathus tathā ||
kāmaje cittavibhraṃ sa…s tandrālasyam abhaktaruk |
bhayāt pralāpaḥ śokāc ca𑑎 bhavet kopāc ca vepathuḥ ||
abhiśāpābhicārābhyāṃ 𑑍 mohas tṛṣṇā ca jāyate ||
bhūtābhiṣaṅgād udvegahāsyarodanakampanaṃ ||
śramakṣayābhighātotthe𑑍 dehināṃ kupitonilaḥ |
pūrayitvākhilan dehaṃ jvaram āpādayed bhṛśaṃ ||
rogāṇān tu samutthānāṃd vidāhājīrṇṇatas tathā |
jvaroparaḥ saṃbhavati tais tair anyaiś ca hetubhiḥ ||
tasya rūpāṇi vakṣyāmi𑑍 yathāvad anupūrvvaśaḥ |
gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaś cchardy arocakau ||
rasasthetu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate |
raktoniṣṭhīvanaṃ dāho mohaś ccharddanavibhramau ||
pralāpaḥ piṭakās tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇāṃ ||
piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā |
ūṣmāntar ddāhavikṣepau𑑍 glāniḥ syāt māṃsage jvare ||
bhṛśaṃ svedas tṛṣā mūrcchā pralāpaś ccharddir eva ca |
daurggandhyārocakau glāni𑑍 r mmedaḥsthe cāsahiṣṇutā ||
bhedontra kūjanaṃ śvāso virekaś charddir eva ca |
vikṣepaṇañ ca gātrā𑑎ṇā𑑍 m etad asthigate jvare ||
tamaḥ praveśanaṃ hikkā kāsaḥ śai𑑎 tyam vamisstṛṣā tathā |
antarddāho mahāśvāso𑑍 marmmacchedaś ca majjage ||
maraṇaṃ prāpnuyāt tatra śukrasthānagate jvareparaṃ |
śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śuklasya tu viśeṣataḥ ||
dagdhe 'ndhano yathā vahnir ddhātuṃ hatvā yathā viṣaṃ |
kṛtakṛtyo vrajec chāntin dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ ||
vātapittakapho𑑎 tthānāṃ 𑑍 jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā |
tathā teṣām bhiṣag brūyād rasā𑑎 diṣv api buddhimān ||
samastaiḥ sannipātasya𑑍 dhātusthasya vinirddiśet |
dvandvajaṃ dvandvajair eva doṣai𑑎 ś cāpi vadet tu taṃ ||
gambhīras tu jvaro jñeyo𑑍 hy antarddāhena tṛṣṇayā |
ānaddhatvena cāty arthaṃ śvāsakāsodbhavena ca ||
hataprabhendriyaṃ kṣāma𑑍 ma rocakanipīḍitaṃ |
gambhīras tīkṣṇavegā𑑎 rtte jvaritaṃ parivarjjayet ||
hīnamadhyādhikair ddoṣais trisaptadvādaśādikaḥ |
jvaravego bhavet tīkṣṇo yathāpūrvvaṃ sukhakriyaḥ ||
iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmmedānīṃ pravakṣyate || 0 ||
jvarasya pūrvvarūpeṣu varttamānasya buddhimān |
pāyayeta sarppir evācchan tataḥ sampadyate sukhaṃ ||
vidhir mmārutajeṣv eṣa paittikeṣu virecanam |
mṛdu praccharddanaṃ dvandva kaphajeṣu vidhīyate |
dhūmāgnyor iva nānātvaṃ vidyāt prākrūpirūpayoḥ ||
pravyaktarūpeṣu hitam ekāntenāpatarppaṇam |
ānaddha stimitair ddoṣair yāvantaṃ kāla māturaḥ ||
tāvat kālantu laghvannam aśnīyāt tu viriktavat |
na laṃghayen mārutaje𑑍 kṣayaje mānase tathā ||
alaṃghyāś caiva ye pūrvvan dvivraṇīye prakīrttitāḥ? ||
tad dhi mārutakṣttṛṣṇā𑑍 mukhaśoṣabhramānvite ||
kāryān na bā𑑍 lena vṛddhe 𑑍 na garbhbhiṇyon na durbbale |
śopheṣūtthitamātreṣu𑑍 vraṇeṣūgrarujeṣu ca ||
anavasthi𑑎 tadoṣāgne𑑍 r llaghannan doṣapācanam |
jvaraghnan dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam ||
sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ𑑍 kṣutpipāsāsahaṃ lagham |
prasannātmendriyaṃ kṣāman naram vi ????dyāt sulaṃghitam ||
balakṣayatṛṣāmūrcchātandrānidrābhramaklamāḥ |
upadravāś ca śvāsādyāḥ sasambhavanty atilaṃghanāt ||
dīpanaṃ kaphavicchedi𑑍 varcchovātānulomanaṃ |
kaphavātajvarārttānāṃ hitam uṣṇāmbu tṛṣyatam ||
tad dhi mārddavakṛddoṣa𑑍 srotasāṃ śītam anyathā |
sevyamāneta toyena jvaraḥ śītena vardhate ||
pittam adyaviṣottheṣu𑑍 tiktakaiḥ śṛta śītalaṃ |
dīpanī pācanī laghvī jvarārtānāṃ jvarāpahā𑑍 ||
annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā |
laṃghanāmboyavāgūbhir yadā doṣo na pacyate ||
tadā tat mukhavairasya tṛṣṇārocakanāśanaiḥ |
kaṣāyaiḥ pācanair hṛdyair jvaraghnaiḥ samupācaret ||
pañcamūlīkaṣāyan tu𑑍 pācanam pavanajvare𑑍 |
sakṣaudram paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtam ||
pippalyādikaṣāyan tu𑑍 pācanaṃ kaphaje jvare |
saṃṣṛṣṭadoṣeṣu hitaṃ saṃsṛṣṭamatha pācanam ||
mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca |
pakvadoṣam vijānīyāt tadā deyan tad auṣadhaṃ ||
doṣaprakṛtivaikṛtyād ekeṣām pakvalakṣaṇam |
saptarāt paraṃ kecin manyante deyam auṣadham ||
daśarātrāt paraṃ kecid dātavyam iti niścitāḥ |
paittike vā jvare deyam alpakālasamutthite ||
sucir ajvaritasyāpi deyaṃ syād doṣapākataḥ |
yasya doṣānugāḥ pakvāviśuddhasrotasomalāḥ ||
acirajvaritasyāpi… tasya dadyād virecanam |
lālāprasekahṛllāsatamakāṣuddhy arocakāḥ ||
tandrālasyāvipākasya vairasyaṃ gurugātratā |
kṣmannāśovamūtratvaṃ stabdhatā balavān jvaraḥ ||
āmajvarasya liṅgāni na dadhyāt tatra bheṣajaṃ |
bheṣajaṃ hy āmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram ||
????śamanīyañ ca𑑍 karoti viṣamajvaram |
pakvo vyatihṛto doṣo dehe tiṣṭhan ma𑑎 dāty ayaḥ ||
viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryāt malavyapadam eva vā |
prākkarmma vamanañ cāsya kāryam āsthāpanan tathā ||
virecanan tataś cāpi𑑍 śirasaś ca virecanam |
kramaśo baline deyaṃ𑑎 vamanaṃ śleṣmike jvare ||
sarujonilaje kāryaṃ sodāvartte nirūhanam |
pittaprāye virekaḥ syā?t kāryaṃ śīrṣavirecanam ||
kaṭīpṛṣṭhagrahārttasya…dīptāgner anuvāsanam |
kṛśaṃ caivālpadoṣañ ca śamanīyair upācaret ||
kaphābhipanne śirasi 𑑎 kāryaṃ śīrṣavirecanam |
śirogauravaśūlaghna?m indriyapratibodhanam ||
kaṭīpṛṣṭhagrahārttasya dīptāgneranuvānam |
upavāsair bbalasthan tu jvare santarppaṇānthite ||
klinnāṃ yavāgūṃ 𑑎 mandāgniṃ pipāsārttañ ca pāyayet |
śramopavāsānilaje hito nityaṃ rasodanaḥ ||
mudgayūṣodanañ cāpi ??????? deyaḥ kaphasamutthite |
sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ ||
mudgāmalakayūṣastu vātapittātmake jvare |
hrasvamūlakayūṣas tu vātaśleṣmātake jvare ||
nimbakolakayūṣas tu hitaḥ pittakaphātmake |
dāhavamyardditaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇaāyānvitam ||
śarkkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayel lājatarpaṇaṃ ||
…
kaphapittaparītasya grīṣme 'sṛkpitta ūrddhage ||
madyanityasya na hitā yavāgūbhir upācaret |
yūṣair amlair anamlair vvā jāṅgalair vvā rasair hitaiḥ ||
madyaṃ vā madyasātmyāya𑑍 sāmāhāya pradāpayet |
savyoṣam vitaret tātra… kaphārocakapīḍite ||
vaddhapra ryuta doṣas tu𑑍 naro jīrṇṇajvarānvitaḥ ||
pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet ||
pipāva tu payaḥ pītan taruṇe hanti mānavam |
sarvvajvareṣu sulaghur mmātrāvadbhojanaṃ hi 𑑎 tam ||
vegāpāyen yathā tad dhi jvaravegābhivarddhanaṃ |
jvarito hitam aśnīyāt yad api asyārucir bhaved ||
annakā 𑑎 le hy abhuñjānaḥ kṣīyate mriyate 'pi vā |
gurvabhiṣyandikāle ca 𑑎 jvarī nādyāt kathañcana ||
na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā |
santatam viṣamañ cāpi𑑍 kṣīṇasya suci𑑎 rotthitam ||
jvaro sabhojanam pathyaṃ laghubhiḥ samupakramaiḥ |
mudgān masūrāñś caṇakān kulatthān samakuṣṭhakān |
āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet ||
paṭolapatraṃ vārttāku kukkulaṃ pāpacelakaṃ ||
karkkoṭakam parppaṭakaṃ gojihvā vālamūlakam |
patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritoya pradāpayet ||
lāvān kapiñjalān eṇān pṛṣatān karabhāñ chaśān |
kālapucchān kuraṅgāñ ś ca𑑍 tathaiva mṛgamātṛkān ||
māṃsārthe māṃsasātmyāya jvaritāya pradāpayet |
sārasakrauñcaśikhinas tathā kukkuṭatittirāḥ ||
gurūṣṇatvān na śasyanta iti kecidvyavasthitāḥ |
jvaritānāṃ prakopan tu𑑍 yadā yāti samīraṇaḥ ||
tadā tepi hi śasyante mātrākālopapāditā |
parīṣekān pradehāñ ś ca𑑍 snehān saṃśodhanāni ca ||
divāsvapnaṃ vyavā yañ ca vyāyāmaṃ śiśirañ jalam |
sāravanti ca bhojyāni varjjayet taruṇajvarī ||
īhādi navadhānyāni𑑍 krodhādīñś ca vivarjjayet ||
śoṣaś charddirmmadomūrcchāmohastṛṣṇā hy arocakaḥ |
prāpnoty upadravāne tān pariṣekādi sevanāt ||
anavasthitadoṣāgne…r ebhiḥ sandhukṣito jvaraḥ |
gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yāty asādhyatvam eva vā ||
mukta𑑎 syāpi jvareṇeha𑑍 durbbalasyāhitair jjvaraḥ |
praty āsanne dahed dehaṃ śuṣkakakṣam ivānalaḥ ||
na syāt kāryaḥ parīhāro… jvaram ukte na dehinā |
yāvan na prakṛtisthaḥ syā…d doṣataḥ prāṇatas tathā ||
jvare pramoho bhavati svalpair apy avaceṣṭitaiḥ |
niṣaṇṇaṃ bhojaye…t tasmān mūtroccārau ca kārayet ||
…
arocake gātrasāde… vaivarṇṇāyā ṅgamalādiṣu |
śāntajvaro viśodhyaḥ syādanuba… || …|| ||
folio dscn3461 fol 486.jpg : 1
cātra vātavyādhiharaṃ hitaṃ |
jvarādīn avirodhāc ca sādhayet svaiś cikitsitair iti || ||
ukte ca tantre atīsāracikitsā saptatriṃśattamo 'dhyāyaḥ kāyacikitsāyāṃ dvitīyaḥ || ❈ ||
folio dscn3461 fol 486V
athātaḥ śoṣacikitsitam vyākhyāsyāmaḥ
anekadoṣān ugato vahurogāgamaḥ |
durvvijñeyo durnnivāryaḥ śoṣo vyādhir mahāvalaḥ
saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ity abhidhīyate ||
kriyākṣayakaratvāc ca kṣaya ity ucyate punaḥ |
rājñaś candramaso yasmādabhūd eṣa kilāmayaḥ ||
tasmāt taṃ rājayakṣmeti kecid āhuḥ punarj janāḥ |
sa vyastair jjāyate doṣair iti kecid vadanti hi ||
ekādaśānām ekasmin sānnidhyāt tantrayuktitaḥ |
kriyānāṃ cāvibhāgena prāgekotpādanena ca ||
eka eva mataḥ śoṣa sannipātātmako hyataḥ |
udre¦kāntasya liṅgāni doṣāṇāṃ tu bhavanti ha ||
kṣayād vegapratīghātād āghātād viṣamāśanāt |
jāyante kupitair doṣair vyāptadehasya dehinaḥ ||
kaphanair ddoṣais tu rūddhe rasavartmasu |
ativyavāyino vāpi kṣīṇaretasy anantaraṃ ||
kṣīyante dhātavaḥ sarvve tataḥ śuṣyati mānavaḥ |
svarabhedo'nilācchūlaṃ saṃkācaṃ śvāṃsapārśvaḥ ||
jvaro dāho'tisāraś ca pittād raktasya cāgamaḥ ||
śirasaḥ parisaḥ paripūrṇatvam abhaktacchanda eva ca ||
kāsaḥ kaṇṭhasya codvaṃso vijñeyaḥ kakaphakopataḥ |
ekādaśabhiḥ ṣaḍbhir vvā pañcabhi samanvitaṃ ||
jahyāc choṣārdditaṃ jantum icchan suvipulaṃ yaśaḥ ||
vyavāyaśokasthāvirya vyāyāmādhvapraśāṣiṇāṃ |
vraṇakṣarati yandhātuṃ śoṣāṇāṃ lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgair ūpadrutaḥ |
pāṇḍudeho yathāpūrvvaṃ kṣāyante cāsya dhātavaḥ ||
pradhānaśīlaḥ srastāṃgaḥ śokaśoṣyati tādṛśaḥ |
jarāśoṣī kṛśo mando hata¦vuddhiś balendriyaḥ ||
kampanorūcimān bhinnakāṃsapātrasamasvaraḥ |
saṃprasrutāsyanāsākṣi suptarūkṣa¦samaccaviḥ ||
adhvapraśoṣī srastāṃgaḥ saṃbhṛṣtaparuṣacchaviḥ |
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ ||
ṣṭhīvati śleṣmaṇāṃ hīnaṃ gauravārūcipīḍitaḥ |
vyavā¦yaśoṣī bhūyiṣṭham ebhir eva samanvitaḥ ||
liṅgai rūkṣayakṛtaiḥ saṃyuktasya kṣatādvinā |
raktakṣayād vedanābhis tathaivāhārayantraṇāt ||
vraṇitasya bhavec choṣo doṣaih̤ sādhyatamasya ca |
vyāyāmabhāṣyādhyanair abhighātātimaithunaiḥ ||
karmmaṇā cāpyurasyena vakṣo yasya vidāritaṃ |
tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati ||
kāṃsapracchadayec cāpi pītaraktāsitārūṇaṃ |
santaptavakṣaso'tyarthaṃ dūyamānena tāmyati ||
durgandhoccvāsavadano bhinnavarṇṇaḥ svaro naraḥ |
keṣāñcid eva śoṣo hi kāraṇo bhedam āgataḥ ||
na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānān nivātanaṃ |
kṣayā eva hi vijñeyā pratyekandhātusaṃjñitāḥ ||
cikitsitaṃ tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye ||
śvāsāṅgasādaka¦phasaṃśrayatāluśoachardyagnisādaparipīnasapāṇḍunidrā |
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklakṣaṇa bhavati māṃsaparo riraṃsuḥ ||
svapneṣu kākaśukaśalyakanīlakaṇṭhān gṛdhrās tathaiva ca kapīskṛkalāsekāṃś ca |
paścet sarāṃsi vimalaāḥ sanadīś ca vāiḥ śuṣkāṃstarūnarūṇadhūmadavārdditāṃś ca ||
ahāśanaṃ parikṣīṇaṃ śoṣātīsārapīḍitaṃ |
śūnamūṣkodarañ cāpi yakṣmiṇam parivarjayet ||
upācared ātmavantan dīptāgnimakṛśan naraṃ |
sthirādivargasiddhena payasājāvikenavai ||
snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaṃñ cādhaś ca śodhanaṃ | āsthāpanaṃ tthāḥpaścāc chirasaś ca virecanaṃ ||
rasair bhuñjīta śuddhaś ca yavagodhūmaśālayaḥ |
vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo¦ bhajante vātajā gadāḥ ||
vṛṃhaṇīyo hitas tasyahitasnigdhānilāpahaḥ ||
gṛdhrānulūkān śakunāṃstathākhūn gaṇḍapadān vyālavileśayāñś ca ||
dadyātprakārair dvividdhair vvidhijñaḥ sasaindhavān sarṣapatailabhṛṣṭān ||
deyāni māṃsāni vajāṅgalāni mudgāḍhakīyūṣarasāś ca pathyāḥ |
kharoṣṭranāgāś ca tarāśi khādet mubhṛṣṭhāni sukalpitāni ||
māṃsopadaṃśāñś ca pivedariṣṭān mādhvīkasevī ca¦bhavet manuṣyaḥ |
arkkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāñś ca bhakṣyān ||
khādet pivet cāpi ajāvikaṃ vā kṛśo yavāgvā saha bhaktakāle |
vyoṣaṃ ghṛtakṣaudrayutañca lihyācca vyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārttaḥ ||
māṃsādamāṃseṣu ghṛtañ ca siddhaṃ śoṣāpahaṃ kṣaudrayutaṃ vadanti |
drākṣāsitāmāgadhikāś ca lehāḥ sakṣaudratailaṃ kṣayakāsahantā ||
ghṛtena cājena samākṣikena turaṅgagandhātilamāṣacūrṇṇaṃ |
sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ cūrṇaghṛtakṣaudrayutaṃ ca lihyā ||
kṣīraṃ pived vāpyatha vājigandhāvipakvam evaṃ labhateṅgamuṣṭhiṃ |
tad utthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pived vāpi payonupānam ||
sevate cājena samākṣikeṇa turaṅgagandhātilamāṣacūrṇaṃ |
utsādane cāpi turaṃgagandhā yojyāyavāścaiva punarnavo ca ||
kṛtsne vṛṣe tatkusumaiś ca siddhaṃ sarppiḥ pivetkṣaudrahitaṃ hitāśī |
yakṣmāṇametat pravalañ ca kāsaṃ śvāsan nihanyād api pāṇḍutāñ ca ||
śakṛdrasāś cāśvagavājamāvyāḥ kvāthā mitāś caiva tatthaiva bhāgaiḥ |
mūrvvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīra¦sya bhāgas tv aparo ghṛtasya ||
bhāgān navaitā vipaced vidijño datvā trivargammadhurañ ca kṛtsnaṃ |
kaṭutrikañ caiva sabhadradārūghṛtotamaṃ yakṣmaniv-araṇīyaṃ ||
dve pañcamūle varuṇaḥ karañja bhallātakāvilvapunarnavo ca ||
yavān kulatthāñś ca varāṇi caiva sa cittakañ cāpi mahīkadamvaṃ ||
kṛtvā kaṣāyam vipacedhi tasya ṣaḍbhirhi pā¦tre ghṛtapātram ekaṃ |
datvā mahāvṛkṣapayobhayāñca vyāṃśukā.lavaṇottamañ ca ||
etadhi śoṣañjaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāñś ca sahānilena |
plīhodaroktan tu hitañ ca sarppis trīṇy eva cānyāni hitāni cātra ||
upadravāñś ca svaravaikṛtādīn |yedava|nikhilena śāntāṃ |
elājamodāmalakābhayāś ca gāyatrinimvāsanasālasārāṃ ||
viḍaṅgabhallātakacitrakāñś ca kaṭutrika..surāṣṭrajañś |
pakvā jale yena pacet sarppis tasmin susiddhe tv avatārite ca ||
triṃśatpalāny atra sitopalāyā dadyāt tugākṣīripalāni pañca |
prasthe ghṛtasya dviguṇañ ca dadyāt palam ya prātar eto¦ lihec ca ||
līhvā piven kṣīram atandritas tu |
etad dhi medhyaṃ paramaṃ pavitraṃ cakṣuṣyam āyuṣataman tathaiava |
yakṣmāṇam āyur vyapahanti caiva pāṇḍvāmayañ cāpi bhagandarañ ca |
na cātra kiñcit parivarjjanīyaṃ rasāyanañ caitadupāsyamānaṃ |
striyo ratikrodhamasūyatāñ ca tyahetddurāṃ viṣayān bhajet |
dvijān gurūñs tāñ strīdaśāñś ca pūjed vācaś ca puṇyāḥ śṛṇuyād dvijebhya iti || ||
uttaratantre śoṣavikitsā aṣṭatriṃsattamaḥ kāyacikitsāyāṃ tṛtīyodhyāyaḥ ||
folio 3416upper
athāto gulmapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathoktaiḥ kopanair doṣāḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ ||
janayanti nṛṇāñ gulmaṃ sa pañcavidha ucyate ||
hṛnnā syor antare granthiḥ saṃcārī yadi vācalaḥ |
vṛttaś cayaḥ saṃcayavān sagulma iti saṃjñitaḥ ||
gupitānilamūlatvād guḍhagulmodayād api |
gulmavad vā viśālatvād gulma ityabhidhīyate ||
sa yasmād ātmani cayaṃ gacchatyapsviva vudvudaḥ |
antaś carati yasmāc ca na pākamvupayātyataḥ ||
sa vyastair jāyate doṣaiḥ samastair api cocchritaiḥ ||
puruṣāṇān tathā strīṇāṃ jñeyo raktena yo paraḥ ||
kṛcchraviṇmūtravātatva mānāhotranikūjanaṃ |
dveṣonne vāyūr ūrdhvaś ca pūrvarūpeṣu gulmināṃ ||
hṛtkūkṣiśūlaṃ mūkhakha ṇṭhaśoṣo vāyornnirodho viṣamāgnitā ca |
te te vikārāḥ pavanātmikāś ca bhavanti gulme'nilasambhave tu ||
svedajvarāhāravidāhadāhā stṛṣṇāṅgarāgaḥ ka ṭūvakratā ca |
pittasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti pittaprabhave tu gulme ||
anne na lipsā gurūgātratā ca charddipraseko madhurāsyatā ca |
kapha pra liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasambhave ca ||
sarvvātmakaḥ sarvvarūjopapannas taṃ yāpya sādhyām pravadanti tajjñāḥ ||
navaprasūtāhitabhojanā yā yā cāma li rbham visṛjedṛtau vā ||
vāyurhi tasyāḥ pravigṛhyaraktaṃ karoti gulmaṃ sarūjaṃ sadāhaṃ ||
pittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāparamaṃ nivodha |
na spandate nodarameti vṛddhim bhavanti liṅgāni ca garbhiṇīnāṃ ||
taṃ raktagulmam pravadanti tajjñāḥ sa cāpya sādhyā tu pitānilatvāt |
vātagulmārdditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ snehavirecanaiḥ |
upācared yathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ ||
jīrṇāsane kupyati vātagulme vidāhakāletveśanasya pittāt ||
gulmaḥ kaphāt mūrchati rukamātre sarvāsu valāsu ca sannipāte |
strīṇā tu yaḥ śoṇitakoṣagulmaḥ sa yoniśūlaṃ tu mūlaṃ karoti ||
yonyāḥ parisrāvam aniṣtagandham viśeṣaliṅgāni bhavanti caiṣāṃ ||
pittagulmārdditaṃ pītaṃ kākolyādikṛtaṃ ghṛtaṃ ||
viriktam madhuraiyohair nnirūhaiḥ samupācaret ||
śleṣmagulmārdditaṃ snigdhaṃ pippalyādighṛtaṃ na tu |
tīkṣair vviriktan tadrūpair nnirūhaiḥ samupācaret ||
sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ |
pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ ||
viśeṣamaparañcāsyāḥ śṛṇu raktaprabhedanaṃ |
palāśakṣora toyena siddhaṃ sarppiḥ prayojayet ||
uṣṇair vvā bhedayed bhinne vidhir āsṛgdaro hitaḥ |
ānūpaudakamajjāno vasātailaṃ ghṛtāni ca ||
vipaced ekataḥ śastaṃ vātagulme 'nuvāsanaṃ |
jāṅgalaikaśaphānāñ ca vasā sarppiñ ca pittaje ||
tailaṃ jāñgalamajjānam eva gulmaikaphotthite ||
dhātrīphalānāṃ svarase ṣaḍaṅga vipaced ghṛtaṃ |
śarkkarāsandhaivopetaṃ tadhitam vātagulmināṃ ||
kulatthamūlakakvātha dadhikāñjikasarppiṣāṃ |
pañcāḍhakāni vipaced āvāpya dvipalāni tu ||
sauvarcalamvitaṃ hiṃgudevadārvv atha saindhavaṃ |
vātagulmāpahaṃ sarppir etad vīpaṇam eva ca ||
āragvadhādau vipaced dīpanīyayutaṃ ghṛtaṃ |
kṣāravarge paced cānyaṃ pacen mūtragaṇe paraṃ |
ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtāny etāny asaṃśayaṃ |
tṛṇamūlīkaṣāye tu jīvanīyaiḥ paced ghṛtaṃ ||
nyagrodhādikaṣāyeṇa ghṛte vāpyapalādike |
raktapittothitaṃ hanti ghṛtānyasaṃśayaṃ |
yathā doṣāc chrāyañ cāpi cikitset sānnipātikaṃ |
cūrṇaṃ higvādikañ cāpi ghṛtam vā plīhanāśanaṃ |
pived gulmāpahaṃ kāle sarpiś tailvakam eva vā ||
pāṭhā sa ca vyāvṛhatīdvayañ ca eva śumūlena samāni pañca |
saṃcchindyasaṃcūrdhyātha dhārayitvā jālādakaṃ taiḥ saha pācanīyaṃ |
athāvatāvyaṃ vāvaśeṣa mātrākṣamātraṃ tṛvṛtaṃ vidhāya |
sa nāgaraṃ gulmavadhāyayeṃ tadvātagulmeṣu virecanaṃ syāt ||
dantīvacāhiṃgvajamodapāṇa kṣāraṃ yavānāṃ lavaṇatrikañ ca |
sacitrakaṃ jīrakaveraṃ syān mātuluṅgasya ca mūlakañ ca ||
eṣāṃ samānaṃ svaśupeṣitānāṃ sukhāmvunā prātarūposya mātrā |
naro bhṛṣām apy adarapravṛdvāṃ sadyorūjām vātakṛtān nihanti ||
drākṣāpayasyā madhukañ ca mūkhyaṃ sacandanampadmakamūtpalañ ca |
kṣaudrānvitanḍuladhāvanena pītvānudet pittakṛtaṃ tu gulmaṃ ||
bhāgnīpaṭolīṃ madhukañ ca pāṭhāṃ rohilyatthaulā saha pippalībhiḥ |
etāni piṣṭhvā madhunā vali pītaṃ śamaṃ nāśati pittagulmaṃ ||
harītakānyāmalamviḍaṅgaṃ viśvāsadhaṃ ceti samāni kṛtvā |
kṣaudrānvitaṃ sa triphalā kaṣāyaṃ yaḥ śleṣmagulmaṃ prapivanti hanyāt ||
ca vyā ghṛtan trivṭātriīyan tathā caturthā gajapippalīñ ca |
phalatrayāṇāṃ saha pippalībhiḥ pacet samustā salilāḍhakasthaṃ ||
mṛdvagnisiddhaṃ kṣatavāvaśeṣaṃ pūtampivet kṣaudrayūtaṃ hitāya |
tat śleṣmagulmaṃ tvathavātagulmaṃ nirvāpayet hyagnimivāmvuvegaḥ ||
sadevakāṣṭhaṃ cirivilvajaṃ tvak sapippalī pippalimūlabhāgnī |
pītvā nalakvāthayutaṃ tu vāri pramucyate śoṇiapittagulmāt ||
ghoṣañ ca bhāgjīṃ ca guḍapragāḍhāṃ nārīpivet māmṛditāṃ ghṛtena |
sukhāmvunā hanhyatharaktagulmaṃ naṣṭañ ca puṣpaṃ punarādadhāti ||
samuṣkakaṃ cekṣarasaṃ svadaṃṭrāṃśokampalāśen tilanālameva |
nīpakvadamvañ ca samātuluṅga pūtīkarañ ca sakapitthavilvaṃ ||
vallūttamām apy amṛtāñ ca vallīṃ vṛkṣādanīṃ jātim atthaiṅgudīñ ca |
etāḥ pratānā kvathayādaśva pradāhayan kṣāram athādadīta ||
pṛthak pṛthak kāḍhakamānayuktaṃ tat mapukṛtvaḥ srutam ādadīta |
sukhāmvunāveśamani sannipāte kṛtoyavasāni yataḥ kṣamāvān ||
aṣṭāḍhakantat prasitamvidadhyāt mūlaṃ tu lāmvāpyatha citrakasya |
sukalpitāṃ tām vipaced vidhikṣāḥ pūtam vidhyād athayād aśeṣaṃ ||
palāni catvāri punastathāsya ni kṛtvā kvathacitrakasya |
tad vāḍhake cāpi jalāsya siddhaṃ pādāvaśeṣaṃ kvathagālanīyaṃ ||
tena prapiṣyeva palonmitānāṃ misamvariṣṭhaṃ gaṇamauṣadhānāṃ | kaṭutrivargaṃ lavaṇānyahāṣṭhau dve rohiṇīṃ cāmlakavetasañ ca ||
ca bhāgnīṃ ca vayāñ ca pāṭhaṃ sajīrakaṃ mūlamahājamodāṃ |
hiṅguṃ tu saṃ cātiviṣañ cq mustamelāṃ sa ca vyāgajapippalīñ ca ||
ālo garbhaṃ kṛtvimamatramiṣṭaṃ pūrvvasrutaṃ kṣāramathāpacet tu | mṛdvagninā vā kvathitaṃ śanais tu modarvvilepāt pariśoṣitas tu ||
kolapramāṇaṃ guṭikāṃ vidadhyād dvebhakṣayitvaiva maonnamadyāt |
tataḥ padānāṃ śatameva gatvā yataḥ prakāṃkṣaḥ punareva ||
dve bhakṣayitaiva matonnamadyādapūrvvavadjātamahāprakāṃkṣaḥ |
sa eva guṭikā prayogā dahaḥ sukhenaiva sahasraśāpi ||
tisras tu gulmīguṭikāṃ prayuktvā mūlāt tataḥ pañca nihanti gulmān |
catvāri aśāṃsinihani pītāḥ dhyore tathā vātakaphādare ca ||
yevā pare vātakaphapravṛttā dyorānṛṇāṃ kukṣigatā vikārāḥ |
tān hani sarvvān śca yahuṃś ca pītā ghṛtena coktena jalena cāpi ||
kāyagnisainyaṃ grahaṇīpradoṣamasraṃvidāhitvamavāpyajīrṇṇaṃ |
nihanti sadyojara yanti cānnampāṣāṇacūrṇair api miśritaṃ yat ||
kumvurūṇi triphalā maricāni viḍaṅgakaṃ |
pippalyaścājamodaṃ ca kūṭajasya phalāni ca ||
citrakaṃ kālikājājī ekaikaṃ palikaṃ miaṃ |
aṣṭaupalāni trivṛtaḥ pañcāśat syādguḍasya tu ||
tailasya kuḍadvau tu rasamāmalakasya ca |
trayaḥ prasṭhāc ca tat sarvvaṃ śanair mmṛdvagninā pacet ||
ghanībhūtaṃ phalaiḥ kṛtvā samamāmalakasya tu |
agnipramāṇam vijñāya bhakṣayet prātarūtthitaḥ ||
papramehāś ca pāṇḍurogān sakāmalāṃ | śoṣaṃ kuṣthodarāṇāṃsi śamayec ca bhagandarān ||
yonirogaharovṛṣyo medhā valavapukkarāḥ |
guḍakalyāṇasaṃkṣas tu mataś cāpi rasāyanaiḥ ||
tile kṣurakapālāśa sārṣapaṃ yavanālajaṃ |
bhasmamūlakajaṃ cāpi gojavikharahastināṃ ||
mūtreṇa mahiṣīṇāñ ca palikaiś cāpi cūrṇṇitaiḥ |
kuṣṭhasaindhavayaṣṭhīka nāgarakrimihaṃtribhiḥ ||
ajamodāc ca daśabhiḥ sāmudrāc ca palair yutaṃ |
ayas pātre 'gnikakasyena paktvā lehya matthoddharet |
tasya mātrām pived daddhnā surayā sarppiṣā pi vā |
dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā ||
gulmavātavikārāś ca kṣāroyaṃ hantyasaṃśayam ||
svarjjikākuṣṭhasahitaḥ kṣāraḥ ketakajopi vā |
pītatailena śa mayet gulmaṃ pavanasaṃbhavaṃ ||
pītaṃ sukhāmvunā vāpi svarjikākuṣṭhasaindhavaṃ |
vṛścikamurūvūkaś ca varṣābhūvṛhatīdvayaṃ ||
citrakaṃ ca jaladroṇe pacet pādāvaśeṣitaṃ |
māgadhacitraka lipte kumbhe nidhāpayet ||
madhunaḥ prasthamāvāpya pathyācūrṇṇārdhasaṃyutaṃ |
viśoṣitan daśāhan tu jīrṇṇabhaktaḥ piven naraḥ ||
ariṣṭhoyaṃ jayedgulmamavipākañ ca dustaraṃ ||
pāṭhānikumbharajanī trikaṭutriphalāgnikā |
lavaṇaṃ vṛkṣakavījāni cūrṇṇagomūtrasādhitaṃ ||
ghanībhūtan tu guṭikāṃ kṛtvā khāded abhuktavān |
gulmaplīhāgnisādāṃstān nāśayeyur aśeṣataḥ ||
sukhoṣṭhājāṃgalarasāḥ susnigdhā vyaktasaindhavāḥ |
peyā vā aharaiḥ siddhākaulatthāḥ saṃkṛtārasāḥ ||
khalāsapañcamūlāś ca gulmino bhojane hitāḥ |
kumbhīpiṇḍeṣṭakasvedā na kuryāc cavakuśo bhiṣak ||
gulminaḥ sarvva evoktā durvvirecya tam ā bhṛśāḥ |
ataś canā - susvinnāṃ sraṃsanenopapādayeta ||
vimlāpanaṃ bhedanāni tathaivasy añjanāni ca |
upanāhoś ca kartavyāḥ sukhoṣṭhāḥ sālvalādayaḥ ||
udaroktāni sarpiṣimūtravartiḥ kriyā thā |
lavaṇāṇi ca yojyāni yānyuktānyanilāc kurye ||
dantīdravantīmūleṣu tathā vātahareṣu ca |
kārayed āsavāriṣṭhān ślokasthāne yatheritān ||
vātavarccāni rodhe vā sāmudrārdrakasarṣapaiḥ |
kṛtvā pāyo nidhātavyā varttayo maricottarāḥ ||
khāded vānyāṅkurābhṛṣṭāṃ pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ |
ūrddhvavātan tu manujaṃ gulminan na nirūhayet ||
pivet trivṛnnāgaramvā saguḍamvā harītakīṃ |
guggulan bhṛvṛtāṃ danīṃ dravantīṃ saindhavāmvacāṃ ||
mūtramadyapayodrākṣārasair vvīkṣa valāvalaṃ |
evaṃ pīlūni piṣṭhāni pivet salavaṇāni tu ||
pippaipippaiulacitrakājājisaindhavaiḥ |
yuktā surāghnanti gulmaṃ śīghrakāle prayojitā ||
vaddhavinmārūto gulmī bhuñjīta payasā yavān |
kulmāṣān vāvahusnehān bhakṣayellavaṇāt tarān ||
vallūrammūlakammatsyaṃśuṣkaśākāni vaidalaṃ |
na khādeccālūkaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca |
laghnananandīpanaṃ snigdha uṣṇaṃ vātānulomanaṃ |
vṛṃhaṇaṃ ca bhaved yas tu tad hitaṃ vātagulmināṃ ||
sthānāvaseko raktasya vāhumadhye sirāvyadhaṃ |
svedonulomanañ caiva tad hitam vātagulmināṃ ||
tṛṣṇā yābhiparī toyaḥ ādhyāto bhaktapīḍitaḥ |
prāṇakṣīśo 'tisārī ca yaś ca śūlaiḥ prapīdyate ||
varjjanīyā bhaven hy ete virikkeyo 'bhipūjyate iti || ||
uttaratantre gulmapratiṣedha na catvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ caturtho'dyāyaḥ || ||
folio 446r:2
athāto hṛdrogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vegāghātoṣṇarūkṣānnairatimātropasevitaiḥ |
virūddhādyaśanājjīrṇairasātmyaiś cāpi bhojanaiḥ ||
dūṣayitvā rasaṃ doṣā viguṇā hṛdayaṅ gatāḥ |
hṛdi bādhām prakurvvanti hṛdrogan tam pracakṣate ||
āyamyate mārutena hṛdayan tudyate tathā |
nirmmathyate dīryate ca … poṭyatepi ca ||
tṛṣṇoṣṇādāhacoṣāḥ syuḥ paittike hṛdaya klamāḥ |
dhūmāyanañ ca mūrcchā ca svedaḥ śoṣo mukhasya ca ||
gauravaṃ kaphasaṃsrāvo ruci stambho 'gnimārddavam |
mādhuryam api cāsasya𑑍 balāsāpahate hṛdi ||
utkleśaḥ ṣṭhīvanan to daḥ śūlaṃ hṛllāsakocamī |
aruciḥ śyāvanetratvam śothaś ca kṛmijo bhavet ||
dramaklamo sādaśothau jñeyāsteṣām upadravāḥ |
krimije krimijātīnām śleṣmikāṇāṃ ca ye matāḥ ||
vātopasṛṣṭe hṛdaye vāmayet snigdhamāturam |
dvipañcamūlīkvāthena𑑍 sasnehalavaṇena tu ||
pippalyelāvacāhiṃ guyavabhasmāni saindhavaḥ |
sauvarccalaṃ tathā śuṇṭhīmajamodaṃ ca cūrṇṇitaḥ ||
phaladhānyāmlakaulattha dadhimadyāsavādibhiḥ |
pāyayec chuddhadehañ ca𑑍 snehenānyatamena vā ||
bhojayejjīrṇṇabhaiṣajyaṃ jāṃgalaiḥ saghṛtai rasaiḥ |
vātaghnasiddhaṃ tailañ ca dadyād basti vicakaṣaṇaḥ ||
śrīparṇṇīmadhukakṣaudra sitāguḍajalairvvamet |
pittopasṛṣṭa hṛdaye𑑍 sevate madhuraśritam ||
ghṛtaṅ ka𑑍 ṣāyāṃ coddiṣṭaṃ𑑍 pittajvaravināśanām |
tṛptasya ca rasairmmukhyair jāṃgalaiḥ saghṛtairbhbhiṣak ||
sakṣaudraṃ vitarebastim tailaṃ madhukaphādhikam |
vacānimbakeṣāyābhyāṃ vāntaṃ hṛdi kaphotthite ||
pāyayec cūrṇṇamuddiṣṭam vātajo bhojayec ca tam |
vatmā tailam viddhyāc ca𑑍 bastiṃ bastiviśāradāḥ ||
kṛmihṛdrogiṇāṃ snigdham bhojayet piśitodanam |
dadhnā ca𑑍 palalopetam tryahaṃ paś cādvirecayet ||
sugandhibhiḥ salavaṇai ryogaiḥ sājājiśarkkaraiḥ |
viḍaṃgagāḍhair dhānyāmlam pāyayeddhiamulam ||
hṛdistithāḥ patantyevamadhastāt kṛmayo nṛṇām |
yavānnam vitareccāsmai𑑍 saviḍaṃgamataḥ param iti ||
uttaratantre hṛdrogacikitsā catvāriṃ śattamaḥ kāyacikitsāyāṃ pañcamodhyāyaḥ ||
athātaḥ pāṇḍurpgapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vyāyāmamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam |
niṣevyamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvaṃ ||
pāṇdvāmayoṣṭārddhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastair yugapac ca doṣaiḥ |
sarvveṣu caivaṣvihapāṇḍabhāvo yato 'dhikotaḥ khalu pāṇḍurogaḥ ||
tvaksphoṭaṣṭhīvanagātrasāda mṛdbhakṣaṇaprekṣaṇakūṭaśothāḥ |
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puras sarāṇi ||
sa kāmalāpānnakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo lākarakolasākhyaḥ |
vibhāṣyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nivodhya vakṣyāmnupūrvvaśaste ||
kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhan tad varṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
vātena pāṇḍum manujaṃ vyavasye dyuktan tathānyais tad upadravaiś ca ||
pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tad varṇṇaviṇmūtranakhānanñ ca |
pittena pāṇḍum manujam vyavasye dyuktaṃn tathānyais tad ūpadravaiś ca ||
śukle kṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhan tad varṇṇaviṇmūtranakhānanañ ca |
kaphena pāṇḍum manujaṃ vyavasye dhyuktan tathānyais tad upadravaiś ca ||
abhaktarūgnair avagātra sādāḥ sarvveṣu tandrī ca valaksayañ ca |
sarvvātmake sarvvamidaṃ vyavasyelliṃgāni vakṣyāmyatha kāmalāyāḥ ||
sahasānnamamla madyādapathyāni ca tasya pittaṃ |
karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣāt pūrvvaritau tandrivalakṣayau ca ||
bhedas tu tasyetara kumbhasāhvaḥ śopho mahān tatra ca parvvabhedaḥ |
jvarāṅgamarddabhramadāhatṛṣṇā kṣayonvito lākarakālaset tu ||
tam vātapittāddharipītanīlaṃ halīmaketi pravadanti kecit ||
upadravāsteṣvarūciḥ pipāsā charddirjvarāḥ śīrṣaujāgni sādaḥ |
śoṣosthirūk kaṇṭhagatovalatvaṃ mūrcchākaphe hṛdyavapīḍanañ ca ||
sādhye tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛte tūrddhvamadhaś ca śuddhaṃ |
sampādayet kṣaudraghṛtapragāḍhair harītakīcūrṇṇayutaiḥ prayogaiḥ ||
pivedghṛtaṃ vā rajanādi pakkvaṃ yatraiphalan tailvakameva cāpi |
vairecanadravyavipācitm vā yogāś ca vairecanikā ghṛtena ||
mūtre nikumbhārddhaoalam vipācya pivedabhīkṣṇaṃ kuḍavārddhamātraṃ |
khāded guḍam vāpya bhayāvipakva māragvadhādhikvathitam pivedvā ||
ayoeajaḥ vyoṣaviḍaṅgacūrṇṇaṃ lihyādharidrān triphalānvitām vā |
sarppirmmadhubhyām vidadhīta vāpi śāstrapadeśābhihitāṃś ca yogām ||
harec ca doṣān vakuśo 'lpamātrāñ ca yed hi doṣeṣu vinirhateṣu |
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujañ ca manthaṃ pivet kṣaudrayutaṃ samāṃśaṃ ||
ubhe vṛhatyau rajane śukākhyāṃ kākādanīṃ cāpi sakākamācī |
ādāriviṃkhyo sakadamvapuṣpo vipacya sarppirvvipacet kaṣāye ||
tat pāṇḍutāṃ hantyupasevyamānaṃ kṣīreṇavā māgadhikā yathāgniṃ |
pivec ca yaṣṭhīmadhukaṃ kaṣāyaṃ cūrṇṇakṛtam vā madhunāśaṃ ||
gomūtrayuktan triphalādalānān datvā yasaṃ cūrṇṇamanalpakālaṃ |
pravālamuktāṃjanaśaṃkhacūrṇṇaṃ lihyāt tathā garikajaṃ ca cūrṇṇaṃ ||
ādyaṃ śa . tsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrāṃ lavaṇottamañ ca | pṛthak palāṃśāni samagram etat cūrṇṇaṃ hitāśī madhunāvalihyāt ||
sauvarccalaṃ liṅgukirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmvunā vā |
mūrvvāharidrā malakam pived vā sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre ||
mūlam valācitrakayoḥ pived vā pāṇḍāmayārttokṣa samaṃ hitāśī |
sukhāmvunā vā lavaṇena tulyaṃ śigrāḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyaṃ ||
t nyagrodhavargasya pive t kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī |
sālādikaṃ cāpyatha sālacūrṇṇaṃ kṣaudrāplutam vā malakaṃ sukhārthī ||
viḍaṅgamusto rajanājamoda parūṣakāvyoṣavinirddihanyaḥ |
cūrṇṇāni kṛtvā guḍaśarkkare ca tathaiva sarppirmadhunī śubhe ca ||
saṃbhārayetadvipacet hitāya sārodake sāravato gaṇasya |
jātañ ca lehyam matimān viditvā nidhāpayenmuṣka kaje samudge ||
hantyeṣa yogaḥ khalu pāṇḍurogaṃ saśothamugrāmapi kāmalāñ ca |
saśarkkarākāmalinān tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī ||
kāleyake cāpi ghṛtam vipakvaṃ hitaṃ ca tasyārdrajanādi mitraṃ |
śālāhvayaṃ vāpyatha mākṣikam vā kumbhāhvaye mūtrayutam pived vā ||
mūtrasthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃmāsam pivet vāpi hiraṇye kiṭṭam |
drākṣāguḍūcyāmalakīrasena siddhaṃ ghṛtaṃ lākarake hitāye ||
siddhāsya vastim madhuro halīme hanyastvariṣṭā mṛdavaśa pathyā ||
gauḍānariṣṭān madhuśarkkarāṃñ ca mūtrāsavān kṣāraghṛtāṃstathaiva ||
snigdhān rasānāmalakair ūpetāṃ kolānvitām vāpi hi jāṅgalānāṃ |
seveta śothābhihitāṃ ś ca yogān pāṇḍvāmayī śāliyavañ ca nityaṃ ||
jvaraṃ tṛṣāṃ charddimathātisāraṃ mūrcchākṣayaṃśvāsamannalipsāṃ |
tathāvipākaṃsvarabhedasādām jayed yathāsvāṃ prasamīkṣyadoṣān ||
anteṣu śūnam paruhīnamadhyaṃ mlānan tathānteṣu ca madhyaśūnaṃ|
gudeṣu śophāstvathamuṣkaśūnaṃ prātāmyamānañ ca visaṃjñakalpaṃ ||
vivarjjayet pāṇḍukinaṃ yaśo 'rtho tathātisārajvarapīḍitaṃ ceti || ||
uttaratanre ekacatvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ ṣaṣṭhodhyāyaḥ || ||
athāto raktapittapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
vyāyāmabhārādhyayanavyavo yātapasevanaiḥ |
tīkṣṇoṣṇakṣāralavaṇair amlaiḥ kaṭvabhir eva ca ||
abhīkṣṇaṃ sevato tyuṣṇo rasaḥ pittam pradūṣayet |
pittam vidagdhaṃ svaguṇair vvidahatyāśu śoṇitaṃ ||
tataḥ pravattate raktam ūrdddhañ cādho dvidhāpi vā |
āmāsayād vrajed ūrdhvam adhaḥ pakvāsayād rahet ||
vidagdhayoś cāpy ubhayor dvidhābhāgam pravarttena |
ūrdhvan sādhyamadhoyāpyamasādhyaṃ yugapadgataṃ ||
yakṛn plīhāsyām ichanti kecid raktagatiṃ janāḥ |
sadanaṃ śītakāmitvaṃ kaṇṭhadhūmāyanaṃ vamiḥ ||
lohagandhiś ca niśvāso bhavaty asmin bhaviṣyati ||
vāhyāsṛglakṣaṇais tasya sa khyā doṣocchritair vviduḥ ||
daurvvalyaṃśvāsakāsajvaravamathumadā pāṇḍutādāhamūrcchā bhukte cānne vidāhas tv adhṛtir api sadā hṛdyatulyāvapīḍā|
tṛṣṇā kaṇṭhasya bhedaḥ śirasi ca pavanaṃ pūtiniṣṭhīvanañ ca
dveṣo bakte vipāko viratir api bhavad raktapittopasargāt ||
mānsaprakṣālanābhaṃ kvathitam api yakṛtkarddamāmbhonibham vā medaḥ pūyāsthikalpaṃ yakṛd iva yadi vā pakvajambūphalābhaṃ |
yat kṛṣṇaṃ yac ca nīlabhṛśamatikuṇapaṃ yatra coktā vikārās tad varjyaṃ raktapittaṃ surapatidhanuṣā yac ca tulyam vibhāti ||
nodṛktam ādausaṃgrhyāṃ valinobhiṣajā sadā |
hṛt pāṇḍugrahaṇīroga plīhagulmajvarāvahaṃ ||
adhaḥ pravṛttam vamanair ūrddhagan tu virecanaiḥ |
jayed anyatarañ cāpi kṣīṇasya śamanair asṛk ||
drākṣākāśmaryamadhuka sitāyetam virecanaṃ |
yaṣṭhīmadhukasiddhañ ca sakṣaudram vamanaṃ hitaṃ ||
payāṃsi śītāni rasāś ca jāṅgalāḥ satīnamūdgāyavaśāliṣaṣṭikā |
jīvanti śailūsuniṣaṇṇayūthikāṃs tathātimuktāṃṅkurasinduvārajāḥ ||
śākaṃ hitan sarppiṣisaṃskṛtaṃ sadā pathyāñ ca dhātrīphaladāḍimānvitaṃ |
rasāś ca pārāvatahaṃ sakurmmajajāḥ peyās tathā cāpi ghṛtāntarā hitāḥ ||
sāntānikāś cotpalapūrvvakeṣu ghṛteṣu siddhāḥ payasaḥ sitā .ḥ |
himāpradehāmadhurāgaṇāś ca ghṛtāni pathyāni ca raktapitte ||
madhūkasaubhāñjanakodirajaiḥ priyaṅgukānāṃ kusumaiś ca cūrṇṇitaḥ |
bhiṣag vidadhyāc caturaḥ samākṣikāṃ hitāya lehānasṛjaḥ praśāntaye ||
lihyāc ca dugdhadrumajān na vā .rān madhudvitīyāṃ sitakarṇṇikasya |
pathyāñ ca kharjjūraphalaṃ samākṣikaṃ phalāni cānyānyapitaṅguṇānyathā ||
raktātisārābhihitānyogān atrāpi yojayet |
nīlotpalānām madhunā bhasma vāripariplutaṃ ||
pīvec chītakaṣāyam vā jamvvāmrārjunasambhavaṃ |
āmodumvaraniryasam pivet sakṣaudraśarkaraṃ ||
śuddhekṣugaṇḍamāyoṣye nave kumbhe himāmbhasā |
yojayitvā sthitaṃ rātrā vākāśe sotpalan tu tat ||
prātaḥ srutaṃ kṣaudrayutam pivec choṇitayaipittakaḥ |
trayasīmūlakalkam vā sakṣaudran taṇḍulāmvunā ||
peved akṣasamaṅ kalkaṃ madhukasyaivameva vā |
candanam padmakaṃ lodhramevamevaṃ samampivet ||
karañjavījam evāt sitākṣaudrayutam pivet |

majjānamidgudasyaivam peyo ma dhukasaṃyutāḥ ||
sukhoṣṇalavaṇaṃ vījaṃ karañjadadhimastunā |
pived vāpi tryaahaṃ martyo raktapittābhipīḍitaḥ ||
raktapittaharāḥ śastāḥ ṣaḍete yogamulamāḥ |

pathyā caivāvapīḍeṣu grāṇataḥ pramṛte 'sṛji ||
atiniḥsrutarakto vā kṣaudrayuktaṃ pived asṛk |
yakṛd vā bhakṣayed ājā māṃsaṃ pittasamāyutaṃ ||
palāśavṛntasvarase vipakvaṃ
sarppiḥ pivet kṣaudrayutaṃ hitāśī ||
saśarkaraṃ kṣīraghṛtaṃ pived vā
vanaspatīnāṃ svarasaiḥ kṛtam vā ||
drākṣāmuśīrāṇy atha padmakaṃ sitā
pṛthak palāṃśonyūdake samāvayet |
sthitaṃ niśān tad rudhirāmayaṃ jayet
pītam payo vāmvusamaṃ hitāśinā ||
samākṣikam vājiśakṛdrasam vā vāsākaṣāyaṃ sahitam pivedvā |
lihyāt tathā vāstukavījacūrṇṇaṃ kṣaudrāplutaṃ taṇḍulasāhvayam vā ||
liheta kālāñjanacūrṇṇam eva liheta vākṣaudrayutāṃ tu kākhyāṃ |
drākṣāsitāntikākarohiṇīñ ca himāmvunāvāmadhukañjayeyaṃ ||
pathyāmahiṃsrāṃ rajanīghṛtañ ca
lihet tathā śoṇitapittarogī |
mūlāni puṣpāṇi ca mātuluṅgyāḥ piṣṭvā pivet taṇḍuladhāvanena ||
ghrāṇapravṛtte 'sṛji nasya muktāṃ saśarkkarān nāsikayoḥ payo vā |
drākṣārasaṃ kṣīraghṛtaṃ pivedvā saśarkkaraṃ cekṣurasaṃ hitaṃ vā ||
śītopacāram madhuraṃ ca kuryād
viśeṣataḥ śoṇitapittaroge |
sitāghṛtaṃ kṣaudrayutena cāpi
vidārigandhādigaṇaśritena ||
kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ
hitaṃ ghṛtaṃ cāpy anuvāsanārthaṃ |
mañjiṣṭhalodhrāñjanagairikotpalaiḥ
suvarṇṇakālīyakaśaṃkhacandanaiḥ ||
sitāśvagandhāmbujayaṣṭhisāhvayair
mmṛṇālasaugandhikatulyapeṣi𑑍 ḥ |
āsthāpyayenam payasā samākṣikair
ghṛtāplutaiḥ śītajalāvasevitaṃ ||
kṣīrodana.uktamathānuvāsaye
ghṛtena yaṣṭhīmadhukaśritena |
adhovahaṃ śoṇitameṣa nāśayet
tathātisāraṃ rūdhirasya dustaraṃ ||
virekayogeṣvati caiva śasyate
vāmyat sūraktam vijite valānvitaḥ |
evaṃ vidhā .ttaravastuyaś ca mūtrāsayasthe rūdhire vidheyāḥ ||
asṛgdarepyeṣavidhiḥ strīṇāñ kāryovijānatā |
śastrakarmmaṇi raktañ yasyātīva pravarttate ||
trayāṇām api doṣāṇāṃ śoṇitasya ca sarvvaśaḥ ||
liṅgāny ālokya vitarec cikitsitam anantaram iti || ||
uttaratantre raktapittacikitsā dvācatvāriṃsattamaḥ kāyacikitsāyāṃ saptamaḥ || ||
folio 451r : 6
athāto mūrcchāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
kṣīṇasya bahudoṣasya viruddhāhārasevinaḥ |
vegāghātād atīpātā𑑍 ddhīnasatvasya vā punaḥ ||
karaṇāyataneṣūgrā bāhyeṣvābhyantareṣu ca |
niviśante yadā doṣāstathā mūrcchati mānavaḥ ||
saṃjñāvahāsu nāḍīṣu pithitāsvanilādiṣu |
tamo 'bhyudeti sahasā sukhaduḥkhavyapohakṛt ||
sukhaduḥkhavyapohāc ca naraḥ patati kāṣṭhavat |
moho mūrccheti tāmāhuḥ ṣaḍvidhā sā ca kīrtyate ||
vātādibhiḥ śoṇitena𑑍 madyena ca viṣeṇa ca |
ṣaḍsvetāsu ca pittīntu prabhutvenāvatiṣṭhate ||
hṛtpīḍā jṛmbhaśūlāniḥ saṃjñādaur bbalyam eva ca |
sarvvāsāṃ pūrvvarūpāṇi𑑍 yathāsvañ ca vibhāvayet ||
apasmāreṇa liṅgāni tāsāṃ muktāni tatvataḥ |
pṛthivyāpastanaurūpaṃ raktaṃ gandhaś ca tatrayaḥ ||
tasmād raktasya gandhena mūrcchanti bhuvi mānavāḥ |
dravyasvabhāvam ity eke 𑑍 dṛṣṭvā yad api muhyati ||
guṇās tīvrataratvena sthitās tu viṣamadyayoḥ |
ta eva tasmād ābhyān tu moho jāyed yatheritā ||
stabdhāṅgadṛṣṭir asṛjāṅgūḍhocchvāsaś ca mūrcchitaḥ |
madyena vilapañ chete niṣṭanaṃ bhrāntacetasaḥ ||
gātrāṇi vikṣipan bhūyo𑑍 yāvatpaktin na yāti tat |
vepathuḥ svapnatṛṣṇā syu stamaś ca viṣamūrcchite ||
veditavyaṃ tīvrataraṃ yathāsvaṃ viṣalakṣaṇaiḥ |
sekāvagāhau maṇayaḥ sahārāḥ śītāḥ pradehā vyajanānilāś ca |
śītāni pānāni ca gandhavanti sarvvāsu mūrcchāsvanivāritāni ||
saśarkkarāṇīkṣurasampiyālaṃ drākṣāmadhūkasvarasānvitāni |
kharjjūrakāśmaryarasānvitāni tāni sarppīṃṣi ca jīvanāni ||
siddhāni vargge madhure payāṃsi𑑍 sadāḍimā jāṅgalajā rasāś ca |
tathā yavā lo𑑍 hitaśālayaś ca𑑍 satīnamudgāḥ?????? ||
bhujaṅgapuṣpam maricānyuśīraṃ kolasya madhyan tu pibet samāni |
śītena toyena tathā salihyā kṣaudreṇa kṛṣṇāṃ sahitāṃ hitāya ||
kuryāc ca nāsāvadanāvarodhaṃ kṣīraṃ pibedvāpyatha mānuṣāṇām |
mūrcchāprasaktān tu śirovirekairjjayed abhīkṣṇam vamanaiś ca tīkṣṇaiḥ ||
harītakīkvāthakṛtaṃ pibed vā dhātrīphalānāṃ svarase kṛtam vā |
drākṣāsitādāḍimalājavanti𑑍 śītāni nīlotpalapadmayanti ||
pibet kaṣāyāṇi ca gandhavanti𑑍 pittajvaraṃ yāti ca saṃ nayanti |
prabhūtadoṣas tamaso tirekā𑑍t
saṃmūrcchito naiva vibudhyate yaḥ ||
savyastasaṃjño bhṛśaduścikitsyo jñeyas tathā buddhimatā manuṣyaḥ |
mṛtopamaṃ tu tvarayā cikitsed āśvevataṃ mṛtyuvaśaṃ prayāntaṃ ||
tīkṣṇā??bhyañjanadhūmayogais tathā nakhābhyantarasūtipātaiḥ |
vāditragītānurayairapūrvvair vvismāpanair guptaphalaiḥ prakarṣaiḥ ||
etat prasaktair vvamanānulomyais tīkṣnair vviśuddhaṃ laghupathyabhojyaiḥ |
phalatrikaiḥ pippalicitrakādyaiḥ śilājatoś cāpi tathā prayogaiḥ ||
saśarkkarair mmāsam upacareta𑑍 viśeṣato jīrṇṇaghṛtaṃ pibec ca ||
yathāsvañ ca jvaraghnāni kaṣāyāni prayojayet |
sarvvamūrcchāparītānāṃ viṣajāyāṃ viṣāpahamiti ||
uttaratantre mūrcchācikitsā tricatvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāmaṣṭamodhyāyaḥ ||
folio 452v : 4
athātaḥ pānātyayapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
madyamuṣṇan tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmam viṣadam eva ca |
rūkṣamāśukarañ caiva vyavāyi ca vikāśi ca ||
auṣṇyācchītopacārañ ca𑑍 taikṣṇā hanti manogatim |
puṃstvaṅ kaphañ ca sūkṣmatvād viśatyavayavān bahūn ||
vaiśadyān tu kaphaṃ hanyādrucim vāpi pravarttayet |
mārutaṃ kopayed raukṣyādāśutvād āśukarmakṛt ||
harṣadaṃ ca vyavāyitvād vikāsitvād visarppṇaṃ |
tad amla rasatas tūktaṃ laghudīpanam eva ca ||
kecillavaṇavarjjyās tu rasānatrādiśanti ha |
snigdhais tad amlair mmāṃsaiś ca bhakṣyaiś ca masaha sevitaṃ ||
bhaved āyuḥprakarṣāya𑑍 balāyopacayāya ca |
kāmyatā manasasi tuṣṭi s tejo vikrama eva ca ||
vidhivat sevyamāne tu𑑍 madye saṃnihitā guṇāḥ |
tad evānannam ajñena se vāvyamānamamātrayā ||
kayāgninā hy agnisamaṃ sametya kurute madam |
madena karaṇānān tu bhāvānyatve kṛte sati ||
nigūḍham api bhāva𑑍 svaṃ prakāśīkurute vaśaḥ |
śleṣmikānyalpapittāṃs tu snigdhāṃ mātropasevinaḥ ||
pānaṃ na bādhane tyartham viparītāṃs tu bādhate ||
buddhismṛtiḥprītikaraḥ sukhaś ca pānānnanidrā𑑍 rativarddhanaś ca |
sampā𑑍 ya gītasvaravarddhanaś caproktotiramyaḥ prathamo mado hi ||
avyaktabuddhismṛtivāgviceṣṭaḥ sonmattalīlākṛtir apraśāntaḥ |
ālasyanidrābhihato muhuś ca madhyena mattaḥ puruṣo madena ||
gacchedagamyān na gurūṃś ca maneytravādedabhakṣyāṇi ca naṣṭasaṃjñaḥ |
brūyāc ca guhyāni hṛdi sthitāni made tṛtīye puruṣo 'svatantraḥ ||
caturthe tu made mūḍhā bhagnadārvive niṣkriyayaḥ |
kāryākāryāvabhāg ajño mṛtād apy aparomṛtaḥ ||
komṛtaṃ tādṛśaṃ gacched unmādam iva cāparaṃ |
bahudoṣam iva amuḍhaḥ kāntāreṣv avaśaṃ kṛtī ||
nirbhbhaktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityaṃ |
āyādaye kṣaṣutamān vikānāpādayec cāpi śarīrabhedaṃ ||
kruddhena bhītena pipāsite śokābhitaptena bubhukṣitena𑑍 |
vyāyāmabhārīādhvaparirkṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi ||
atyamburakṣāvatodareṇa𑑍 sājīrṇṇabhaktena tathābalena |
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhān vikārān ||
pānātyayaṃ suparamam pānājīrṇṇam athāpi ca |
pānavibhramamugrañ ca𑑍 teṣām vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
stabdhāṅgamarddahṛdayagrahatodakampā pānātyaye 'nilakṛte śiraso rujaś ca |
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchā pittātyaye vadanalohitapītatā ca ||
śleṣmātyaye vamathuśītakaphaprasekāḥ sarvvātmake bhavati kāra𑑍 vikārasaṃpat |
tandrāśarīragurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvamarucir mmalamūtrasaṃgān ||
liṅgaṃ mada𑑍 sya paramasya vadanti tajñāḥstṛṣṇā rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedaṃ |
ādhmānam udgiraṇam amlaraso vidāheḥ pānetvajīrṇṇam upagacchati lakṣaṇāni ||
hṛdgātratodavamathujvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphaśravaṇamūrddhvarujā vidāhāḥ |
dveṣaḥ surān navikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramam uśantyakhilena dhīrāḥ ||
hikkājvaro vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahatān bhajante |
teṣāṃ nivāraṇavidhiṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhānamakhilena vidhin nibodha ||
madyaṃ tu racukramaricārjakadīpyakādyaṃ sauvarccalāyutamalaṃ pavanasya śāntyaiḥ |
pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṅgubhir vvā sauvarccalena ca yutam vitare sukhāya ||
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ kuryāt subhānyapi ca ṣaḍavapānakāni |
seveta vā phalarasopatitān suhṛdyānānūpavarggapiśitāni ca gandhava nti ||
pittātyaye madhuravarggakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitaṃ samadhuśarkkaramiṣṭagandhaṃ |
pītvā ca madyamapi cekṣurasaṃ pragāḍhaṃ niḥśeṣatat kṣaṇamavasthitamullikhec ca ||
lāvena𑑍 tittirirasāṃś ca vipibedanamlān maudgān saśarkkara ghṛtāṃś ca hitāya yūṣān |
pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhec ca sadyena bimbividalādakasaṃyutena ||
seveta tiktakaṭukāṃś ca rasānudārān yogāṃś ca tīkṣṇakaṭukopahitān hitāya |
pathyaṃ yavānnavikṛtāni ca jāṅgalāni śleṣmaghnamanyadapi yac ca niratyayaṃ syāt ||
tvagapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajājimaricaiś ca surādka yāṃśaiḥ |
peyaṃ kapittharasavāriparūṣakādyaṃ vārātyayeṣu vidhivatsrutamambarānte ||
hrīverapadmaparipelavamustakādyaiḥ puṣpairvvilipya karavīrajalodbhavaiś ca |
piṣṭaiḥ sapadmakayutairapi sārivādyaiḥ sekaṃ jalaiś ca vitare…malaiḥ suśītaiḥ ||
tvakpatracocaparicailabhujaṅgapuṣpa śleṣmāntakaprasavakalkaguḍair upetaṃ |
drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārttais tatpānakaṃ śuci sugandhi narairnniṣevyam ||
piṣṭam pibec ca madhukaṃ kaṭurohiṇīñ ca mūlaṃ tu tulyamasakṛt trapuṣībhavaṃ yat |
karyāsimevamatha nāgabalāñ ca tulyāṃ pītvā sukhī bhavati sā𑑍 dhu suvarccalā ca ||
kāśmaryadāruviḍapippalīdāḍimeṣu drākṣānvitesu kṛtamambuni pānakaṃ yat |
tad bījapūrakarasāyutam āśu pītaṃ śāntiṃ parāmadagadaiṣv acirāt karoti ||
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ satṛvṛtāsu pibed athāpi |
sauvarccalāyutam udārarasam phalāmlaṃ bhārggīsritena ca jalena hito vasekaḥ ||
ikṣvākudhāmārggavavṛkṣakāni kākāhvayodumbarikāṃś ca dugdhe |
vipācya tasyāñjalinā vameddhi madyaṃ pibec cāpi gate tvajīrṇṇe ||
tvagapuṣpaviḍajīraka hiṅgukṛṣṇāḥ seveta cāpi maricailayutaṃ phalāmlāṃ |
uṣṇāmbusaindhavayutās tv athavā yathoktaṃ cavyailahiṅgumagadhāphalamūlaśuṇṭhī ||
hṛdyaiḥ khalair api ca bhojanamatra śastaṃ drākṣākapitthaviḍadāḍimapānakaṃ yat |
tat pānavibhramaharam madhuśarkkarāḍhyam āmrātakolarasapānakam eva cāpi ||
kharjjūravetrakaravīraparūṣakeṣu drākṣātṛvṛ tsu ca kṛtaṃ saghṛtaṃ hitam vā |
śrīparṇṇiyuktamathavā tu pivedimāni yaṣṭīkasotpalahimāmbuvimiśritāni ||
kṣīrīpravālavisajīrakanāgapuṣpapatrailavālusitaśārivapadmakāni |
āmrātabhavyakaramarddakapitthakolavṛkṣāmlavetrasitabījakadāḍimāni ||
seveta vā maricajīrakanāgapuṣpatvakpattraśuṇṭhicavikailayutān rasāṃs tu |
sūkṣmāmbarasrutahimāsu sugandhigatvāṃ mānodbhavāṃ nudati saptagadānaśeṣān ||
pañcendriyārtheavidhayo mṛduśeṣayogāḥ hṛdyāḥ sukhāś ca manasaḥ satataṃ niṣevyāḥ |
pānātyayeṣu … ||
…navayauvanapīnagātryaḥ sevyāś ca pañcaviṣayātiśayāyuvatyaḥ ||
pibedrasaṃ puṣpaphalodbhavam vā sitāmadhūkaṃ trisugandhayuktaṃ |
saṃcūrṇṇyā saṃyojya ca nāgapuṣpaiḥ sajājikṛṣṇāmaricaiś ca tulyaiḥ ||
varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkayuktāśamyānudārāṃkurajīrakāni |
drākṣā sa kṛṣṇāmadhukaṃ rasañ ca kṣīraṃ samāloḍya pibe t sutantat ||
bhavec ca madyena tu yena pātitaḥ surāsavābhyām madhunāthavā naraḥ |
tad eva tasmai vidhivat pradāpayed viparyaye bhraṃsagatonythācchati ||
yathā narendropahatasya kasyacidbhavet prasādastata eva nānyataḥ |
dhruvan tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva nānyataḥ ||
vicchinnamadyaḥ sahasā ya tas tu madyan niṣevate |
tasya pānātyayoddiṣṭāḥ vikārāḥ sambhavanti hi ||
madyasyāgneyavāyavyau guṇāvambuvahāni tu |
srotāṃsi śoṣayettāṃ hi tatas tṛṣṇopajāyate ||
pāṭalyutpaladaṇḍena mudgaparṇṇyā ca sādhitaṃ |
pibet pippalisammiśraṃ tatrāmbho himaśītalam ||
sarppistailavasādugdhadadhibhṛṅgarasairyutam |
kvāthena bilvayavayoḥ sarvvagandhaiś ca peṣimaiḥ ||
pakvam abhyañjanaṃ śreṣṭhaṃ seke kvāthaś ca śītalaḥ |
rasavanti ca bhojyāni𑑍 yathāsvam avacārayet ||
tvacaṃ prāptas tu pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ |
dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam ||
śītaṃ vidhānamata ūrddhvam anuramiṣye dāhapraśāntikaramṛddhivatān narāṇāṃ |
tatrādito malayajena hitaḥ pradehaś candrāṃśuhāratuhinodakaśītalena ||
śītāmbuśītalanaraiś ca śayānamenaṃ hārairmmṛṇālavalayairabalā spṛśeyuḥ |
bhinnotpalojjvalahime saghane śayīta patreṣu vā sajalabinduṣu padminīnāṃ ||
sambījayet pavanamāhṛtamaṅganābhiḥ kahlārapadmadalaśaivalasañcayebhyaḥ |
śītair vvanāntapavanair upavījyamānaḥ prītaś cared bhavanakānanadīrghikāsu ||
dāhābhibhūtamathavā pariṣecayettu lāmajjamburuhatoya samaiḥ suśītaiḥ |
visrāvitāṃ hṛtamalān navavāripūrṇṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitodāṃ ||
vāvīm bhajed ruciracandanabhūṣitāṅgaḥ kāntākaraspaṛśanaharṣitaromakūpaḥ |
tatrainamamburuhapatrasamaiḥ spṛśantyo hastair nnimagnavadanaiḥ kaṭhinaiḥ stanaiś ca ||
toyāvagāḍhakuśalā madhurapralāpāḥ saṃharṣayeyurabalāś ca dulaiḥ svabhāvaiḥ |
dhārāgṛhe pragalitodaradurddinānte klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau ||
gandhodakaiḥ sakusumair upasiktabhūke tatrāmbucandanarasair upadigadhakuḍye |
jātyutpalapriyatakesarapuṇḍarīkapunnāganāgakaravīrakṛtopakāre ||
tasmin gṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta yannādvṛtānilavikampitapuṣpadāmni |
pāryātravindhyahimavatmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇāṃ ||
udbhinnanīlanalināmburuhāṅkurāṇāñ candrodayasya ca śṛṇuyāc ca kathām manojñāṃ |
glānaṃ sudīnamanasaṃ manaso 'nukūlāḥ pīnastanorujaghanāstarusāradigdhāḥ ||
tā svevamārddavasanām maha saṃviśeyuḥ śliṣyāvaloḥ śithilamekhalahārayaṣṭyāḥ ||
harṣayeyurnnaraṃn nāryaḥ svaguṇai rambhasi sthitāḥ |
hanyuḥ śaityānvitāḥ pittaṃ harṣayeyurataḥ striyaḥ ||
raktapittas tṛṣādāhe svayam eva vidhiḥ smṛtaḥ |
sāmānyato viśeṣas tu śṛṇu dāheṣv aśeṣataḥ ||
kṛtsnadehānugaṃ raktaṃmudvṛttaḥ pradahen naraṃ |
ūṣyate cūṣyate cā pi𑑍 tāmrābhastāmralocanaḥ ||
lohagandhāṅgavadano vahnineva sadahyate |
kaṣāyatiktamadhuraiḥ saṃsarggāhāramādiśet ||
aśāmyatyathavā dāho rasais taptasya jāṅgalaiḥ |
śākhāśrayāṃ yathānyāyaṃ rogāṇāṃ vedhayet sirāṃ ||
pittajvaraṃharoyas tu vidhiḥ so pyatra pūjitaḥ |
tṛṣṇānirodhādagdhādau kṣīṇe tejaḥ samuddhataḥ ||
sabāhyābhyantaran deham pradehe mandacetasaḥ |
saśuṣkagalatālvauṣṭho jihvān niṣkṛṣya veṣṭane ||
tejas tatropaśamayed ardhvātuṃ ca virddhayet |
pāyayet kāmamambhaś ca śarkkarāmbhaḥ payo pi vā ||
śī𑑍 tam ikṣurasaṃ manthaṃ vitarec choṣeritaṃ vidhiṃ |
aprāptaṃ vā prārthayatā tathā cintayato pi vā ||
āhāraāsya virodhāc ca𑑍 śarīram apanaśyati |
tataḥ kṣayamavāpnoti dāhaś cā syopajāyate ||
pramohaś ca pralāpaś ca mūrcchāśītābhinandanaṃ |
rujābhiḥ pīḍyatetyarthañ jantur ddāhe kṣayātmake ||
iṣṭāḥ śabdādayas tatra pittaghnaś ca vidhiḥ smṛtaḥ |
asṛjaḥ pū𑑍 rṇṇakoṣṭhasya𑑍 dāho bhavati dustaraḥ ||
vidhiḥ sadyovraṇīyoktas tasya lakṣaṇam eva ca |
dhātukṣayo dāhas… tena mūrcchātṛṣānvitaḥ ||
kṣāmasvaraḥ kriyāhīnaḥ sīdate bhṛśapīḍitaḥ |
tamiṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhir abhisaṃvṛtam ||
kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet |
mamābhighātajo𑑍 py asti𑑍 so 'sādhyaḥ saptamo madaḥ ||
sarvva eva tu ca varjjyāḥ syuḥ śītagātreṣu dehiṣu |
praśāntopadravāś cāpi śodhanaṃ prāk samācaret ||
sajīrakāṇyārddrakaśṛṃgaveraṃ sauvarccalāṇy ardhajalāplutāni |
madyāni hṛdyāni ca sāravanti𑑍 pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇāṃ ||
jalāplutaṃ candanarūṣitāṅgaḥ sragvī sabhaktān piśitopadaṃśān |
pibet surāṃ naiva labheta rogān manogatighnañ ca madan na yāti iti || ||
uttaratantre pānatyayacikitsā catuś catvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyān navamodhyāyaḥ ||
folio 457v : 4
athātastṛṣṇāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
bhayaśramābhyāṃ rasasaṃkṣayād vā ūrddhvaṃ citaṃ pittavivarddhanaiś ca |
pittaṃ savātaṃ kupitan narāṇāṃ tāluprapannañ janayet pipāsāṃ ||
srotaḥsvabāvāmbuṣu dūṣiteṣu doṣais tṛṣāṃ sansavatīha jantoḥ |
tisraḥ smṛtā lohitajā caturthī kṣayāt tathānyāmasamudbhavā ca ||
syāt saptamī bhaktasamudbhavā ca liṅgāni tāsāṃ śṛṇu sauṣadhāni |
śuṣkāsyatā mārutasambhavāyā todas tathā kaṇṭhaśiraḥsu cāpi ||
srotovirodhā virasaś ca vaktraṃ śītabhir adbhiś ca vivṛddhimeti |
mūrcchāpralāpo rucitāluśoṣau raktekṣaṇatvaṃ pratataś ca doṣḥ ||
śītābhikāṃkṣā mukhatiktatā ca𑑍 pittātmikāyāṃ paridhūpanañ ca |
bāṣpāvarodhaḥ kaphasaṃbhavāgnau tṛṣṇā valāsena bhavet tathā tu ||
nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca bhayārdditaḥ śuṣyati cātimātram ||
kṣatasya rukchoṇitanirggamābhyān tṛṣṇā caturthī kṣatajā bhavet sā ||
raktakṣayādyā kṣayajā matāsau tayārdditaḥ śuṣyati dahyate ca |
abhyarthamākāṃkṣati cāpi noyaṃ tāṃ sannipātād iti kecid āhuḥ ||
raktakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet |
tridoṣaliṅgāmasamudbhavā tu hṛcchūlaniṣṭhī vanasamprayuktā ||
snigdhan tathāmlaṃ lavaṇa ca bhuktaṃ gurvannam evāpi tṛṣāṃ karoti |
tṛṣṇābhivṛddhāmudare ca pūrṇṇe𑑍 taṃ vāmayet māgadhikodakena ||
vilekhanañ cātra hitaṃ vadanti syāddāḍimāmrātakamātuluṅgaiḥ |
tṛṣṇā prayogaiḥ prativāraṇīyā śītaiś ca samyag rasavīryajātaiḥ ||
gaṇḍūṣam amlair vvirase ca vaktre kuryāc chubhair āmalakasya cūrṇṇaiḥ |
suvarṇṇarudhyārūpyādibhir agnitaptair lloṣṭaiḥ kṛtam vā sikatāsu cāpi ||
jalaṃ sukhoṣṇaiḥ śamayet tu tṛṣṇāṃ saśarkkaraṃ kṣaudrayutaṃ hitaṃ vā |
pañcāṃgikāḥ paṃcagaṇā ya uktāsteṣv ambusiddhaṃ prathame gaṇe vā ||
piban sukhoṣṇaṃ manujo cireṇa𑑍 tṛṣo vimucye hitavātajāyāḥ |
pittotthitāṃ pittaharair vvipakvaṃ nihanti toyampaya eva vāpi ||
bilvāḍhakīkanyasipañcamūlaṃ garbhbheṣu siddhaṃ kaphajan nihanti |
hitam bhavec ccharddanam eva cātra taptena nimbaprasavodakena ||
sarvvāsu tṛṣṇāstvathavāpi paittaṃ kuryād vidhin tena śamam vrajanti |
paryāgato𑑍 dumbarajo rasas tu saśarkkarās tv akvathitodakam vā ||
varggasya siddhasya ca śārivādeḥ peyaṃ jalaṃ syāt tu tṛ ṣābhibhūteḥ |
kaśeruśṛṅgāṭakapadmakaiś ca𑑍 biśeṣusiddhaṃ tv atha𑑍 vā pibeta ||
lājotpalośīrakucandanāni datvā pravāte niśi vāsaye tu |
tad uttaman toyam udāragandhi𑑍 sitāyuta????ñ ca peyaṃ ||
drākṣāpragāḍhañ ca hitāya vaidyas tṛṣṇārdditebhyo vitaren narebhyaḥ |
saśārivādau tṛṇapañcamūlī𑑍 tathotpalādau prathame gaṇe ca ||
kuryāt kaṣāyāṇi yathaitaduktammadhūkapuṣpādi??pareṣu |
rājādanakṣīrikapītaneṣu𑑍 ṣaṭ pānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
rājādanakṣīrikapītaneṣuṣaṭpānakānyatra hitāni ca syuḥ ||
satuṇḍikerāṇy athavā pibettu piṣṭāni kāryāsasamudbhavāni |
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇenajayed rasānāmasṛjaś ca mānaiḥ ||
kṣayotthitāṃ kṣīrajalāṃ nihanyān māṃsodakam vā madhurodakam vā𑑍 |
āmotthiāṃ bilvavacāyutānāṃ jayet kaṣāyairatha dīpanānām |
gurvannajāmullikhanairjjayec ca kṣayādṛte sarvvakṛtāś ca tṛṣṇā ||
lepāvagādaupariṣecanāni kuryāttathā śītaguhāni cāpi |
saṃśodhanaṃ kṣīrarasāghṛtāni sarvvāsu lehāmmadhunā himāś ceti ||
jvaro 'tisāraḥ śoṣaś ca gulmahṛtpāṇḍulohitaḥ |
mūrcchāpānātyayaś caiva tṛṣṇayā pūryate daśa?? ||
uttaratantre tṛṣṇṇācikitsāpañcacatvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ daśamo 'dhyāyaḥ ||
folio 459r : 4
athātaścharddipratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
chādayannānanam vegair arddayannaṅgabhañjanaiḥ |
nirucyate ccharddiriti doṣo vaktrāt pradhāvitaḥ ||
īra|| …yan śleṣmapittau tu udānau vyāpadaṅgataḥ |
ūrddhvam āgacchati bhṛśaṃ viruddhāhārasevinaḥ ||
praseko hṛdayotkledo bhaktasyānābhinandanaṃ |
pūrvvarūpam mataṃ cchardyā yathāsvañ cāpi nirddiśet ||
yaḥ phenilaṃ ccharddayatelpamalpaṃ śūlārddito 'bhyardditapārśvapṛṣṭhaḥ |
śrāntaḥ saśoṣaṃ bahuśaḥ sanīlaṃ sāvātakopaprabhavātu charddiḥ ||
amlaṃ bhṛśam vā kaṭutiktavaktraḥ pītaṃ saraktaṃ haritam vamedvā |
sadāhatodajvaravaktraśoṣaṃ sāpittakopaprabhavāmatā tu ||
yo hṛṣṭaromā madhuraṃ prabhūtaṃ śuklaṃ himaṃ sāṃdrakaphānuviddhaṃ |
abhaktaruggauravasādayuktaṃ vamedvamī sā kaphakopajā tu ||
sarvvāṇi liṅgāni bhavanti yasyāḥ sā sarvvadoṣaprabhavā matā tu |
bībhatsajā dauhṛdajanmajātva sātmyu prakopāt krimijā ca yā hi ||
sā pañcamītāñ ca nibhāvayeta doṣocchrayeṇaiva yathoktamādau ||
śūlahṛllāsabahulā krimijā tu viśeṣataḥ |
kṛmihṛdrogatulyena lakṣaṇaina ca lakṣitāḥ ||
kṣīṇasyopadravatīṃ sāsṛkprāyāṃ sacandrikāṃ |
charddiṃ prasaktāṃ kuśalo nārabheta cikitsituṃ |
vamīṣu bahudoṣāsu cchardanaṃ hitamucya te ||
virecanam vā yuṃjīta yathādoṣocchrayam bhiṣak |
saṃsarggaś cānupūrvveṇa yathāsvaṃ bheṣajāyutaṃ ||
laghūṇi pariśuṣkāṇi sātmyānyanyāni cāparet |
yathāsvañ ca kaṣāyāṇi jvaraghnāni prayojayet ||
hanyāt kṣīrodakaṃ pītañ charddim pavanasambhavāṃ |
??mūlakayūṣo vā sasarppiṣkaḥ sasaindhavaḥ ||
yavāgūṃ madhumiśrām vā pañcamūlakṛtāṃ pibet |
phalāmlaṃ viṣkirarasaṃ pibedvā vyaktasaindhavaṃ ||
pittopaśamanīyāni pākyānica himāni ca |
kaṣāyāṇyupayuktāni ghnanti pittakṛtāṃ vamīṃ ||
śodhanaṃ madhuraṃ cātra drākṣārasasamāyutaṃ |
balavatyām praśansanti sarppistaiḥmailvakam eva vā ||
āragvadhādiniryuhaṃ daśāṅgayogam eva vā |
pāyayet madhusaṃyuktaṃ kaphajāyaṃ cikitsakaḥ ||
kṛtaṃ guḍūcyā vidhivat kaṣāyaṃ himasaṃjñitaṃ |
tisṛṣv api bhavet pathyaṃ mākṣikena samāyutaṃ ||
bībhatsyajāṃ hṛdyatamaiḥrddauhṛdī kākṣitaiḥ phalaiḥ |
laṃghanair vvamanaiś cā𑑍 sāṃ sātmyair vvā sātmyakopajāṃ ||
kṛmihṛdrogavac cāpi kṛmijāṃ sādhayed vamīṃ |
yathādoṣañ ca vitarec chastaṃ vidhim anantaraṃ ||
dadhittharasasaṃyuktāḥ pippalīṃ mā kṣikānvitā |
muhurmmuhur nnaro līḍhvā cchardibhyaḥ parimucyate ||
samākṣikā mustarasā pītā vā taṇḍulāmbunā |
tarppaṇā vā madhuyutās tisṛṇām api bheṣajaṃ ||
svayaṃ guptāṃ sayaṣṭyāhvāṃ taṇḍulāmbumadhudravāṃ |
pibed yavāgūm athavā sūtaṃ patraiḥ karañjakaiḥ ||
yuktāmlalavaṇāḥ piṣṭāḥ kustumbaro thavā hitāḥ ||
taṇḍulāmbuyutaṃ khādet kapitthaṣaṇena vā |
sitācaṃdanamadhvāktaṃ lihyādvā makṣikāśakṛt ||
sarppiḥkṣaudrasitā lājāḥ śaktūn lihyāt tathāmivā |
dhātrīrasaiś candanam vā śrita mudgadalāmbuvā ||
komalāmalakamajjāno lihed vāpi trivarṇṇakṃ |
sakṣaudraṃ śālilājānāṃ yavāgūm vā piben naraḥ |
ghreyāṇy upakṣipec cāpi sugandhīni cikitsakaḥ |
jāṃgalāni ca śūlyāni ṣāḍavānehyapānakāḥ ||
bhojanāni ca citrāṇi kuryāt sarvvāsv atandritaḥ |
apriyāṇy api seveta jalenodvejayed apīti ||
uttaratantre ccharddicikitsā ṣaṭcatvāriṃ ttamaḥ kāyacikitsāyām ekadaśo dhyāyaḥ ||
folio 460v : 4
athāto hikkāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vidāhiguruviṣṭambhir ūkṣābhiṣyandibhojanaiḥ |
śītayā𑑍 nāsanasthānāṃ rajodhūmānalānilaiḥ ||
vyāyāmakarmmabhārādhvavegāghātāpatarppaṇaiḥ |
hikkā śvāsaś ca𑑍 kāsaś ca nṝṇāsam upajāyate ||
muhurmmuhur vāyur udeti sasvano yakṛtplihāntrāṇi mukhe samutkṣipan |
sa ghoṣavānāśu hinasti yasmā t tatas tu hikketya bhidhīyate budhaiḥ ||
anujāṃ yamalā kṣudrāṃ gambhīrā mahatīn tathā |
vāyuḥ kaphenānugataḥ pañca hikkā karoti ha ||
vāyurannaira?jīrṇṇaḥ kaṭukairarddito bhṛśaṃ |
hikkāyatyūrdhvago bhūtvā tāṃ vidyādannajāṃ bhiṣak ||
cireṇa yamalairvvegairyā hikkā saṃpravarttate |
kampayantī śirogrīvaṃ yamalāṃ tām vivirddiśet ||
vikṛṣṇakālairyā vegairmmahadbhiḥ saṃpravarttate |
kṣudrikā nāma sā hikkā |
ghorā gaṃbhīranādinī ||
anekopadravavaātī gambhīrā nāma sā smṛtā |
marmmāṇyāpīḍayantī ca satataṃ yā pravarttate ||
mahāhikketi sā jñeyā sarvvagātravikampanī ||
āyamyate hikkāmānasya deho dṛṣṭiś cordhvan nāmyate yasya cāpi |
kṣīṇonnadvidvikṣipan yaś ca dehaṃ tau dvāu cāntyau varjjayet klāmyamānau ||
prāṇāyāmodvejanottrāsanāni pipīlikai rddāśanaṃ cātra śastaṃ ||
saśarkkarammadhukaṃ cāvapīḍe kṣaudrāyutā māgadhikā tathaiva |
ikṣorasaḥ kṣīramuṣṇañjalam vā balānvite ccharddanam vā praśastaṃ ||
dhūmam pibet sarjjarasasya cāpi nepālyām vā goviṣāṇodbhavam vā |
sarppiḥsnigdhaṃ carmmabālaiḥ kṛtām vā hikkāsthāne svedanañ cāpi kāryaṃ ||
kṣaudrāplutaṃ gairikaṃ kāñcanākhyaṃ ni? ?sya grāmyasattvāsthijaṃ vā |
romnāṃ bhasmaś vā vidhāṃ śalyakānāṃ saṃhṛtyam vā vastagobhyāṃ yathāvat ||
sarppirmmadhubhyāṃgi?patrajam vā bhasmo lihet pippalicūrṇṇayuktaṃ |
dagdhvā phaletindukaudumbarābyāmevaṃ lihed vāpi gadaṃ jighāṃsuḥ ||
suvarccikā bījapūrṇṇādrasena kṣaudropetāṃ hanti līḍhvāśu hikkāṃ |
caturgguṇeṣv admu pibet susiddhaṃ sa nāgaraṃ gauḍikadugdhamājāṃ ||
sarppiḥsnigdhā ghnanti hikkāṃ sukhoṣṇāṃ grāsāyavāgvaḥ sukhoṣṇāḥ |
yāvat tṛptiṃ cobhayaṃ sevyamānaṃ ghorāṃ hikkām hanti mūtraṃ tvajānāṃ ||
pūtikīṭaṃ laśunaṃ hiṅgumatsyāṃ tvacaṃ ca saṃcūrṇṇa subhāvitaṃ tat |
kṣaudraṃ sitānnāgapuṣaṃ ca tulyaṃ pibed rasenekṣumadhūkajena ||
pibet palam vā lavaṇottamasya dvābhyām palābhyāṃ haviṣaḥ samagraṃ |
kapotapārāvataśalyakodbhavāṃ krvyādagodhāvṛṣadaṃśajāṃ rasāṃ ||
pibet phalāmlāṃnahimāṃsasaindhavāṃ snigdhāṃs tathā raṇyamṛgadvijodbhavāṃ |
harītakīṃ coṣṇajalānupānaṃ pibed ghṛtaṃ kṣārarajova kīrṇṇaṃ ||
rasaṃ kapitthātmadhupippalīñ ca ??? pāṇiprapibet sukhāya |
kṛṣṇāṃ sitām āmalakañ ca lihyāt saśṛṅgaveram madhunāthavāpi ||
lājāñjanekolamadhyañ ca tulayaṃ hikkāhanyāt puṣparasena līḍhaṃ ||
phalaṃ puṣpañ ca pāṭalāyāḥ gairikaṃ kaṭurohiṇī |
kharjjūramadhyaṃ māgadhyaḥ kāsīsaṃ dadhināma ca ||
catvāra ete yogāḥ syuḥ pādeṣv eva caturṣv iha |
madhudvitīyā karttavyā sā hikkāsu vijānatā ||
virecanaṃ pathyatamaṃ sasaindhavaṃ
hitaṃ sukhoṣṇaṃ pravadanti hikkine |
samīraṇe py ūrdhvagate py athāpare
vadanti nasyaṃ susukhāya hikkinām iti ||
|| uttaratantre hikkācikitsā saptacatvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ dvādaśamo dhyāyaḥ ||
folio 462r : 3
athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
????? ?rhikkā bahubhiḥ samprapadyate |
tair eva kāraṇaiḥ śvāsau ghorau bhavati dehināṃ ||
vihāya prakṛtim vāyurapānaḥ kaphasaṃyutaḥ |
śvāsayatyūrdhago bhūtvā taṃ śvāsam paricakṣate ||
kṣudrakas tamakacchinno mahān ūrdhvaś ca pañcadhā |
bhidyate sa mahā??????????
????? hṛtpīḍā śūlamādhmānam eva ca |
ānāho vaktravairasyaṃ śaṃkhanistoda eva ca ||
kiñcid ārabhate karmma yasya śvāsaḥ pravarttate |
niṣaṇṇasyaiti śāntiñ ca sa kṣudra iti saṃjñitaḥ ||
tṛṭbhedavamathuprāyaḥ kaṇṭhaghurighurikānvitaḥ |
ghoṣeṇa mahatā tāmyaṃ sakāsaṃ sakaphaṃ naraḥ ||
ānāho vaktravairasyaṃ śaṅkhanistoda eva ca |
yaḥ svame śvased durbbalonnadviṭyabhavaitamakasaṃjñitaḥ ||
sa śāmyati kaṭocchintrau svapataś ca vivarddhate |
ādhmāti dahyamānena bastinā sarujan naraḥ ||
sarvvaprāṇena vicchinnaṃ śvasantaṃ chinnam ādiśet |
niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārttaṃ śuṣkakaṇṭhotighoṣavān ||
saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvaset sa mahān smṛtaḥ ||
marmmasvāyamyamāneṣu muhur mmūḍhaḥ śvaset tu yaḥ |
ūrddhvaprekṣī hṛtaravastam ūrddhvaśvāsam ādiśet ||
kṣudraḥ sādhyatamas teṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate |
trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbbalasya ca ||
snehabastikramaṃ kecidūrddhvañ cādhaś ca śodhanaṃ |
mṛdu prāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśakti ha ||
kāse śvāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitaṃ |
ghṛtam purā𑑍 ṇaṃ saṃsiddhaṃ viḍasauvarccalābhayaiḥ ||
pippalyādiḥ pratīvāpaḥ siddham vā prathame gaṇe |
sapañcalavaṇaṃ sarppiḥ śvāsakāsau vyapohati ||
hiṃsrāviḍaṃgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ |
dviḥkṣīraṃ sarppiṣaḥ prasthaṃ caturgguṇajalānvitaṃ ||
kolamātraṃ paced ebhiḥ śvāsakāsau vyapohati |
aśā?rocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedaṃ jayet tathā ||
kṛtsne vṛṣakaṣāye tu pacet sarppiś caturgguṇaṃ |
tanmūlakusumāvāpaṃ śīta kṣaudreṇa yojayet ||
karkkaṭākhyāṃ sitāṃsustāṃ bhārggīśuṇṭhīmadhūlikāṃ |
rasāñjanaṃ samadhukaṃ sāmānyā vāpya yogataḥ ||
ghṛtaprastham paced dhīmān śītatoye caturgguṇe |
suvahāṃ kālikāṃ bharggīṃ śukākhyāṃ naiculaṃ phalaṃ ||
kākādanīṃ śṛṅgaveraṃ varṣābhūbṛhatīdvayaṃ |
kolamātrair ghṛtaprasthaṃ paced etair jaladvilādikaṃ ||
sauvarccalayavakṣārakaṭukāvyoṣasaindhavaiḥ |
vacābhayāviḍaṅgaiś ca paced vāvidhivadghṛtaṃ ||
gopavallyudake siddhaṃ syād anyad dviguṇe ghṛtaṃ |
pañcaitāni havīṃṣyāhur bhbhiṣajaḥ śvāsakāsayoḥ ||
tailaṃ daśaguṇaiḥ siddhaṃ bhṛṅgarājarase śubhe |
pīyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati ||
phalāmlā viṣkirarasāḥ ?? pravyaktasaindhavāḥ |
eṇādīnāṃ śirobhir vvā sakulatthāḥ sasaindhavāḥ ||
hanyuḥ śvāsañ ca kāsañ ca sakṛtāni payāṃsi ca |
timirasya ca bījāni karkkaṭākhyā ca cūrṇṇitā ||
durālabhātha pippalyaḥ kaṭukākhyā harītakī |
śvāviḍmayūraromāṇi kolapippalitaṇḍulāḥ ||
bhārggītva ??veraṇḍa śarkkarā śalykaṃ gajā |
kaṭutrikasyabījāni cūrṇṇitāni tu kevalaṃ ||
pañca ślokārdhikā hy ete lehā ye samyag īritāḥ |
sarppirmmadhubhyāṃ te saṃlehya śvāsakāsārdditair nnaraiḥ ||
saptacchadasya puṣpāṇi pippalyaś cāpi mastunā |
pibet sampi ṣya madhunā ||
????dhvanekaśaḥ |
sarppiṣā vāpi vedeṣāṃ sakṣaudrāṃ śvāsapīḍitaḥ ||
śirīṣakundakadalīpuṣpaṃ pippalisaṃyutaṃ |
taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayec chvāsānaśeṣataḥ ||
drākṣāṃ harītakīṅ kṛṣṇāṃ karkkaṭākhyāṃ durālabhāṃ ||
sarppirmmadhubhyām vilihañ chvāsān hanti sudustarān ||
kolimajjā tālamūlaṃ piṣṭvā carmmamasīṃ tathā |
lihyāt kṣaudreṇa pāmā? sarppirmmadhusamāyutaṃ ||
nī kadambo raktaghnas taṃ pītvā taṇḍulāmbunā |
haridrāṃ maricaṃ rāsnāṃ guḍaṃ drākṣāṃ sapippalīṃ ||
lihyāt kṣaudreṇa tulyāni śvāsārto hitabhojanaḥ |
bhārggīṃ trikaṭukaṃ tailaṃ haridrāṃ kaṭurohiṇīṃ ||
pippalyo maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasa eva ca |
taṭakoṭisya bījāni paced utkārikāṃ śubhām |
sevyamānā nihanteṣāṃ śvāsān hanti sudurjjayāniti ||
uttaratantre śvāsacikitsāṣṭacatvāriṃśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ trayodaśa ||
athātaḥ kāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yair evaṃ kāraṇair hikkā śvāsaś caivopajāyate ||
prāṇo hy udānānugataḥ pradiṣṭaḥ saṃbhinnakāṃsasvanatulyaghonatulyaghoṣaḥ |
nireti vaktrāt sahasā saghoṣaṃ kāsaḥ sa vidvadbhir udāhṛtas tu ||
sa vātapittaprabhavaḥ kaphāc ca kṣatāt tathānyaḥ kṣayajo paraś ca |
pañcaprakāraḥ paṭhito bhiṣagbhir vviśeṣato lakṣaṇataḥ purāṇaiḥ ||
hṛcśaṃkhamūrddhodarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalaḥ kṣataujāḥ |
prasaktam antaḥsasamīraṇena bhinnasvaraḥ kāsati śuṣkam eva ||
urovidāhajvaravaktraśoṣair abhyarditas tiktamukhas tṛṣārttaḥ |
pittena pītāni vamet kaṭūni kāseta pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ ||
pralipyamānena mukhena sīdan śirorujārttakaphapūrṇṇadehaḥ |
abhaktaruggauravapāṇḍuyuktaḥ kāsed bhṛśaṃ sāndrakaphaḥ kaphena ||
vakṣo timātraṃ vihitaṃ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ |
viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṃ ṣṭhīvaty abhīkṣṇaṃ kṣatajantam āhuḥ ||
sa gātraśūlajvaradāhamohaṃ prāṇakṣayaṃ copalabheta kāsāt |
śuṣyan viniṣṭhīvati durbbalas tu prakṣīṇamāṃso rudhiraṃ sapūyaṃ ||
taṃ sarvvaliṅgaṃ bhṛśaṃ duścikitsyaṃ cikitsitajñāḥ kṣayakāsam āhuḥ ||
pathyā sitāmāma?????lakāni lājāḥ samāgadhaṃ cāpi vicūrṇṇya śuṇṭhī |
sarppirmmadhubhyāṃ vinniheddhi kāsī sasaindhavaṃ coṣṇajalena kṛṣṇāṃ ||
pibed guḍaṃ pippaliśṛṅgaveraṃ drākṣāñ ca sarppirmmadhunā lihec ca |
drākṣāṃ sitā māgadhikāñ ca tulyāṃ saśṛṅgaveraṃ madhukaṃ tugāñ ca ||
sarppirmmdhubhyāṃ vilihet samāṃśāṃ kṣaudreṇatulyammricaṃ sitāñ ca |
saṃcūrṇṇya maṇḍena pibec ca dadhnoḥ hareṇa vaḥ pippalikāṃ ca tulyāṃ ||
dadhnā lihet kāsarujābhibhūtaḥ
ubhe haridre suradāruśuṇṭhīṃ | gāyatrisārañ ca pibet samāṃśaṃ
bastasya mūtre sukhāmbunā vā || dantī dravantīñ ca satilvakānāṃ
bhṛṣṭāni sarppīḥ ṣvatha bādarāṇi | khādet palāṃśāni sasaindhavāni
hiṅgoḥ pibet kolasamaṃ hitāśī || sauvīrakeṇāmlarasena vāpi |
kṣaudreṇa lihyāt maricāni cāpi | bhārggīvacāhiṅgukṛtā tu varttiḥ
rdhūme praśastā ghṛtasaṃprayuktā ||
pibec ca śīdhum maricānvitam vā |
mañjiṣṭhaśuṇṭhījalamṛttikābhiḥ | kṣīraṃ śṛtam mākṣikasaṃyutam vā
nidigdhikāmūlasamāṃśasiddhāṃ || khādec ca mudgān maricopadaṃśām
utkārikāṃ sarppiṣi nāgarāḍhyāṃ |
yat plīhni sarppirvvihitaṃ ṣaḍaṅgaṃ tad vātakāsaṃ jayati prasahyaṃ ||
vidārigandhādigaṇaśritaṃ vā rasena vā yat khalu kaṇṛkāryāḥ |
virecanaṃ snaihikam aktra coktamāsthāpanañ cāpi vadanti pathyaṃ ||
dhūmam pibet snaihikam apramattaḥ pibet sukhoṣṇaṃ ghṛtam eva cātra ||
hitā yavāgvaḥ sva raseṣu siddhāḥ payāṃsi lehyāḥ saghṛtās tathaiva ||
praccharddanaṃ kāyaśirovirekās tathaiva dhūmāḥ kavaḍagrahāś ca |
uṣṇāmla lehyāḥ kaṭukāś ca hanyuḥ kapham viśeṣeṇa viśoṣaṇañ ca ||
kaṭutrikañ cāpi vadanti mukhyaṃ ghṛtaṃ krimighnasvarase vipakvaṃ |
nirgguṇḍipatrasvarasena siddhaṃ sarppiḥ kaphottham vinihanti kāsaṃ ||
vidārigandhotpalasārivādī niḥkvāthya varggam madhurañ ca kṛtsnaṃ |
ghṛtam pibed ikṣurasāmbudugdhaiḥ kākolivarggañ ca saśarkkare tat ||
prātaḥ pibet pittakṛte tu kāse kṣato hito yaḥ kṣatajaś ca kāsaḥ |
kharjjūramustāmadhukaṃ piyālaṃ madhūlikā pippalibhārgicūrṇṇaṃ ||
sarppiḥ sitā mākṣikasamprayuktaṃ trīn hanti kāsānupayujyamānaṃ |
mañjiṣṭhamūrvvājanavahnipāthāṃ kṛṣṇāṃ haridrāñ ca tathā vicūrṇṇya ||
kṣaudreṇa kāso kṣatajo kṣayotthe pibed ghṛtaṃ cekṣurase vipakvaṃ |
guḍodakaṃ vā kvathitaṃ pibeta kṣaudreṇa śītaṃ maricopadaṃśaṃ ||
cūrṇṇaṃ pibedāmalakasya cāpi kṣīre vipakvaṃ saghṛtaṃ hitāya |
cūrṇṇāni godhūmayathodbhavāni kākolivarggaś ca kṛtaḥ susūkṣmaḥ ||
kāseṣu peyastriṣu kāsavadbhiḥ kṣaudreṇa dugdhena ghṛtena vāpi |
kulīraśuktīś ca ṭakaiṇalāvānniḥ kvāthya varggam madhurais tathānyaiḥ ||
pibed ghṛtaṃ tan tu niṣevyamānaṃ hanyāt kṣayotthaṃ kṣatajañ ca kāsaṃ | śatāvarīnāgavarīvipakvaṃ ghṛtaṃ vidadhyāc ca hitāya tasya ||
jantughnadārutriphaloṣaṇatrayaṃ sapadmakaṃ saṃbhṛtamekatastataḥ |
sitāsamāṃśair avalihyamāno lahaḥ sakāsān nudati prasahyaṃ ||
śaṭīpalāgranthikapuṣkarāgni cavyātmaguptākharaśaṅkhapuṣpī |
dvipañca mūlī ca paldvibhāge bhāgena sanbhṛtya vipācayīta ||
yavāḍhakañ cāpyabhayā śatañ ca vāryāḍhakaiḥ pañcabhiraṃ𑑍 śeṣaṃ |
kvātham pacec chauṇṭhikatailabhāge sarppīṃ ṣidatvā kuḍavonmitāni ||
guḍasya bhāgārddhaśataṃ vipakvaṃ yavas thalyāṃtannidheyaṃ suśītaṃ |
palāny aṣṭau madhunas tatra datvā tvagelaśuṇṭhīmaricañ ca yuñjyāt ||
dve dve cādyād avalihyāc ca lehān pathye pathyāśī sarvvakāsān jighāṃsuḥ |
śvāsaṃ hikkāṃ svarabhedakṣayañ ca kārṣyaṃ ccharddiṃ vātarktajvarañ ca ||
hṛtpāṇḍurogaṃ śvayathuṃkāmalāṃ mūrcchāṃ doṣāṃ mūtrakṛcchrārttavañ ca |
hanyād agastyena niṣevito yaṃ lehe rujāṃ vainudati prasahyam iti ||
uttaratantre kāsacikitsā ūnapañcāśattamaḥ kāyacikitsā caturdaśa ||
folio 466r : 3
athātaḥ svaropaghātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
atyuc caśabdakaraṇādhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ paṭhanādayas tu |
te śabdavāhīṣu sisugatā pratiṣṭha? ?svaraṃ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||
vātena kṛṣṇanayanānanamūtravarccā bhinnasvaram vadati garddabhavat kharañ ca |
pittena pītanayanānanamūtravarcchā brūyādbhalena saha dāhasamanvitena ||
brūyāt kaphena satataṃ kapharuddhakaṇṭho mandaṃ śanairvvadati cāpi divā viśeṣāt |
sarvvātmake bhavati sarvvavikārasaṃpattaṃ cāpyasādhyamṛṣyaḥ svarabhedamāhuḥ ||
dhūmāyati kṣatakṛte??? kṣayāc ca vāśeṣa cāpi hatavāk parivarjjayīta |
antarggatasvaramalajyamavākpravīṇaṃ medoc chrayādvadati digdhagalastṛṣāluḥ ||
snigdhāṃ svarāturanarānavabaddhadoṣān nyāyena charddanavirecanabastibhiś ca |
nasyāvapīḍamukhaśodhanadhūmalehaiḥ saṃpādayeta vividhaiḥ kavaḑagrahaiś ca ||
yaḥ śvāsakāsavidhirādita eva coktas taṃ cāpyaśeṣamavatārayituṃ yateta ||
svaropaghāte 'nilaje bhaktopari ghṛtaṃ pibet |
kāsamarddakavārttākumārkkavasvarasairyutaṃ ||
siddhaṃ ghṛtaṃ hantyanilaṃ siddhaṃ cārttagale rase |
yavakṣārājamodābhyāṃ citrakāmalakeṣu vā ||
devadārvyagnimanthābhyāṃ siddhāmājaṃ samākṣikaṃ |
sukhodakānupāno vā sasarppiṣṭo guḍodakaḥ ||
kṣīrānnapānaṃ paitte tu pibet sarppiratandritaḥ |
aśnuyāc ca sasarppiṣkaṃ yaṣṭīmadhukapāyasaṃ ||
lihet madhurakānām vā cūrṇṇaṃ madhusamāyutaṃ |
śatāvarīcūrṇṇayogam balācūrṇṇam athāpi vā ||
pibet kaṭūni mūtreṇa kaphaje svarasaṃ kṣaye |
lihedvā madhutailābhyāṃ bhuktvā khādet kaṭūni vā ||
svaropaghāte medoje |
kṣayaje vāpi pratyākṣāyārat kriyāṃ |
saravvaje kṣataje tadvad bhiṣagvidyād vicakṣaṇaḥ ||
śarkkarāmadhumiśrāṇi śritāni madhuraiḥ saha |
pibet payāṃsi yasyo dve vadato 'bhihatasvara iti ||
uttaratantre pañcāśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ svaropaghātacikitsāpañcadaśamodhyāyaḥ ||
folio dscn3441 fol 466
|| athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
nārīprasaṅgac chiraso bhighātād dhūmād rajācchītam avaśya yac ca |
vinigrahān mūtrapurīṣayoś ca sadyaḥ pratiśyāyanimittam uktaṃ ||
cayaṃ gatāmūrddhani mārutādayaḥ pṛthak samastāś ca tathaiva śoṇitaṃ |
prakopyamānāvividhaiḥ prakāpanairaṇair nnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi ||
śiro gurutvaṃ kṣavathu pravarttanaṃ tathāṅgamarddaḥ parihṛṣṭaromatā |
upadravāś cāpy aparo pṛthagvidhā nnṛṇām pratiśyāyapurassarāḥ smṛtā
ānaddha pihitā nāsā tanusrāvaprasekinī |
galatālvoṣṭhaghoṣaś ca nistodaḥ śaṅkhayos tathā ||
svaropaghātaś ca bhavet pratiśyāyenilātmake ||
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike ||
kṛṣo 'bhipāṇḍūḥ santapto bhavet tṛṣṇānipiḍītaḥ |
sadhūmam agniṃ sahasā vamatīva ca mānavaḥ ||
ghrāṇotkaphaḥ kaphakṛteśuklaḥ pāṇḍuṃ vrajedghanaḥ |
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhaved guruśiromukhaḥ ||
galatālvoṣṭhaśirasaḥ kaṇḍūyanam atīva ca |
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo 'kasmād vinivarttate ||
sampakvo vā vipakvo vā sasatvaprabhavo mataḥ |
praklidyate punar nnāsā punaś ca pariśuṣyati ||
muhur ānahyate cāpi muhur vvipriyate thavā |
niśvāsovatinirggandhas tathāgandhān na vetti ca ||
evaṃ duṣṭapratiśyāyañ jānīyāt sarvvam eva tu |
raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravarttate ||
tāmrākṣasya bhavej jantur uroghātaprapīḍitaḥ |
durggandhocchvāsavadano gandhān api na vetti ca ||
mūrcchanti krimayaś cātra svetā snigdhānavas tathā |
krimiśīrṣavikāreṇa samānañcāsya lakṣaṇaṃ ||
bādhiryam āndhyam aghratvaṃ ghorān vā nayanāmayān |
kāryāgnisādaśoṣān vā vṛddhāḥ kurvvanti pīnasāḥ ||
navam pratiśyāyam apāsya sarvvān upācaret sarppiṣa eva pānaiḥ |
svedair vvicitrair vvamanaiś ca yuktaiḥ kālopapannair avapīḍitaiś ca ||
śiro virekaṃ tv apare tu kecid āmena dātavyam iti bruvanti|
apacyamānasya ca pācanārthaṃ svedo hito mlaṃ vihimañ ca bhojyaṃ ||
niṣevyamāṇam payasārdrakam vā sampācayec cakṣuvikārayogaiḥ |
pakvam phalañ cāpy avalambamānaṃ śiro virekair apakarṣayec ca ||
virecanāsthāpanadhūmapānair avekṣya doṣān kavaḍagrahaiś ca |
jayed viri? mṛdutāñ ca teṣāṃ prāglakṣaṇoktaṃ vidhim ādiśec ca ||
vātike tu𑑎𑑎𑑎𑑎 pratiśyāye pibet sarppir yathākramaṃ |
pañcabhir llavaṇaiḥ siddham prathamena gaṇena ca ||
pittaraktotthayoḥpeyaṃ sarppir mmadhurakaiḥ śritaṃ |
pariśekān pradehām̐ś ca kuryād api ca śītalān ||
kaphaje sarppiṣā snigdhatilamāṣavipakvayā |
yavāgvā vāmayed vāntaḥ kaphaghnaṃ kramam ācaret ||
sarppīṃṣi kaṭusiddhāni tīkṣṇādhūmāḥ kaṭūni ca |
bheṣajāny upayujyāni hanyuḥ sarvvaprakopajaṃ ||
yathāsvaṃ doṣaśamanais tailapakvam pramāṇataḥ |
nastaprayuktam udvṛttāṃ pratiśyāyān apohati ||
mūtrayuktāḥ samuddiṣṭāḥ kriyāḥkrimiṣu yojayet |
yāpanārthaṃ krimighnāni bhojanāni ca buddhimān iti || ❈ ||
uttaratantre ekapañcāśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ pratiśyāyacikitsā ṣoḍaśamo dhyāyaḥ ||
folio 468r : 4
athātaḥ kṛimipratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
ajīrṇā
bhojīmadhūrāmlanityodravapriyaḥ piṣta guḍopabhoktā|
vyāyāmajātānicavarjamānodivāśayā…no labhate kṛimīṃs tu ||
viṃśateḥ kṛimijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ smṛtaḥ |
purīṣakapharaktāni tesāṃ vakṣyāmi lakṣaṇaṃ ||
ajaupāḥ pībanāḥ kampāḥ svetā gaṇḍūpadās tathā |
cūravo dvimukhāś caiva vijñeyās tu purīṣajāḥ ||
svetāḥ sūkṣmā studantyete gudaṃ pratisaranti ca |
teṣāme vā pareḥ pucchaiḥ pṛthavaś ca bhavanti hi ||
śūlāṭopaśakṛdbheda paktinā śakarāś ca te ||
darbhapuṣyo mahāpuṣpā pralūtānyaś cipiṭās tathā |
pipīlikā kāraruhā vijñeyāḥ kapha sambhavāḥ ||
majjādonetraleḍhārastāluśtotrabhujas tathā |
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāś ca te ||
karṇaromanakhādāś cadantādāḥ kikkisās tathā |
kuṣṭhajāḥ saparīsarppāḥ jñeyāḥ śo ṇitasaṃbhavāḥ ||
te saraktāś ca kṛṣṇāś ca teśām ante ca du ṭṭaṣāḥ |
raktādhiṣṭhānajān prāyo vikārājanayantiḥ ||
māṣapiṣṭānnavidala parṇaśākaiḥ purīṣajāḥ |
māṃsamāṣa guḍa kṣīra dadhiśuktaiḥ kaphodbhavāḥ ||
viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitabhā bhavanti ca |
eṣāmanyatama vaidyo jighāṃsuḥ snigdhamāttaram||
surasādivipakvena sarppiṣāvāntamādiśaḥ |
virecayettīkṣṇatarairyogairāsthāpayīta ca ||
yavakolakśalatthānāṃ surasā dergaṇasya ca |
viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca ||
niruṭ mathatailen tat siddhe nānuvā sayet
tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaidrayutaṃ pibet ||
kramūkaḥ surasaṃ vāpi pūrvavattīkṣatabhojanaḥ |
pāribhadrakapatrāṇāṃ purvvatsurasaṃ pibet |
palāśabīja???pibedvā kśaidra saṃyutaṃ||
pṛthagvā surasādīnaṃ paturasthāvārasam
lihedaś ca sakṛccūrṇaṃ vaiḍaṅgaṃ vā samikṣikam |
patrair mmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ ||
khādet pūpalikāṃ pakvā dhānyāmlāñ ca pibed anu |
surasādhair ganaṇaiḥ pakvaṃ tailaṃ tat pānam iṣyate ||
viḍaṅgacūrṇamiśair vvā piṣṭairbhakṣyāṃ prayojayet|
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ tail pācitāṃ||
śvāvidhaḥ śakṛtaś cūrṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvimaḥ|
viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena rasena ca ||
kṣaidreṇa līḍhvānupibed rasamāmlakam śubham |
pibed vā pippalīcūrnama jamūtreṇa saṃyutam ||
akṣābhayor ase vāpi vidhir eṣo yasād api ||
pūtīkasyarasaṃ vāpi surasyā????
saptarātraṃ pibed ghṛṣṭaṃ trapu vo dadhimastunā |
purīṣajān śśeṣmajā ś ca hanyād evaṃ kṛmīn bhiṣaka ||
śirohṛt karṇanāsāṣkisamśritāśca pṛthak pṛthak |
viṣeśatoñjanairnnasyaira va pīnḍaiś ca sādhayet ||
śakṛdrasaṃ saraṅgasya śoṣyatumau vibhāvayet |
niḥkvāthena viḍaṅgānāṃ cūrṇaṃ pradhamanaṃ tu tat ||
ayaś cūrṇāsyatrai levā vi dhināyojayīt ca |
sakāṃsanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syāt suranādike ||
indraluptavidhiś cāpi vidheyo romavājiṣu |
dantājānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharogike ||
raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsitat |
surasādiś ca sarvvaṣu sarvvathaivopayojayet ||
pravyaktatikatakaṭukaṃ bhojanañ ca hitaṃ sada |
ku latharasasaṃyuktaṃ? kṣārapānañ ca pūjitam ||
kṣīrāṣi mānsāni ghṛtāni caiva dadhīniśākāni ca parṇavanti |
māṣāna tau 'mlānmadhūrā easā ca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayīt ||
uttaratantre dvapancaśattamaḥ kāyacikitsāyaṃ kṛmicikitsa nāma saptadaṣamodhyāyaḥ ||54 ||
folio 470r(95r)4b
athāta udāvarttapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
adhaś corddhvañ ca bhā𑑎vānām pravṛttānāṃ svabhāvataḥ |
na vegān dhārayet prājño, vātādīnāṃ jijīviṣuḥ ||
vātaviṇmūtrajṛmbhāṇā,m asruṇaḥ kṣavathor api |
udgārasya tathā ccharddyā retasaś cāpi dhāraṇāt ||
kṣuttṛṣṇocchvāsanidrāṇāṃm udāvartto bhaved iha |
vyāhanyamānavegārtta udāvartto nirucyate ||
tasyābhidhāsye vyāsena, lakṣaṇaṃ sacikitsitaṃ |
trayodaśavidhasyāsya bhitasyaitais tu kāraṇaiḥ ||
ādhmānaśūlo hṛdayoparodhaṃ śirorujam vāsamatīva hikkāṃ |
kāsapratiśyāyagalagrahatvāvalāsapittaprasarañ ca ghoraṃ ||
kuryād apāno 'bhihataḥ svamārge, hanyāt purīṣaṃ mukhataḥ kṣiped vā |
āṭopaśūlau parivarttanañ ca saṃgaḥ purīṣasya tathorddhvavātaḥ ||
purīṣamāsyād api vā nireti purīṣavege bhihate narasya |
mūtrasya vege bhihate naras tu, kṛcchreṇa mūtraṃ sravate lpam alpaṃ ||
meḍhre gude vaṃkṣaṇamuṣkanābhipradeśeṣv atha mūrddhni cāpi |
ānaddhabastiś ca bhavanti tīvrā rujaś ca śūlair iva tudyate ca ||
manyāgalastambhaśirovikārā, jṛmbhopaghātāt pavanātmikāḥ syuḥ |
tathākṣināsāvadanāmayāś ca, bhavanti tīvrāḥ saha karṇṇarogaiḥ ||
āna𑑎ndajam vāpy atha śokajam vā netrodakam prāptam amuñcato hi, |
śirogurutvan nayanāmayāś ca, bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena ||
bhavanti gāḍhaṃ kṣavathor vvighātāc chiro𑑎kṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ |
kaṇṭhasya pūrṇṇatvam atīva todaḥ kukṣau tu vāyor ubhayoḥ pravṛttiḥ ||
udgāravege bhihate bhavanti jantor vvikārāḥ pavanaprasūtāḥ |
charddyābhighātena bhavec ca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdham annaṃ ||
mūtrāyane pāyuni muṣkayoś ca śotho rujā mūtravinigrahaś, ca |
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhaved vā te te vikārābhihate tu śukre ||
tandrāṅgamarddāvaruciḥ śramaś ca, kṣudho vikārāḥ kṛśatā ca dṛṣṭā |
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ sravaṇāvarodhas tṛṣṇābhighātād dhṛdayavyathā ca ||
śrāntasya niśvāsavinigraheṇa, hṛdrogamohā𑑎v atha vāpi gulmaḥ |
jṛmbho ṅgamarddo ṅgaśirotha jāḍyaṃ, nidrābhighātād athavāpi tandrī ||
tṛṣṇārdditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlair abhidrutaṃ |
śakṛdvamantam matimān udāvarttinam u𑑎tsṛjet ||
sarvveṣv eteṣu vidhivad udāvartteṣu3 kṛtsnaśaḥ |
vāyoḥ kriyā vidhātavyā svamārggapratipattaye ||
sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me |
āsthāpanam mārutaje snigdhasvinnam viśeṣataḥ ||
purīśaje tu karttavyo, vidhir ānā𑑎hikas tu yaḥ |
sauvarccalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tv abhihate pibet ||
elām vāpy atha madyena, kṣīravāri pibeta vā |
dhātrīphalānāñ ca rasaṃ satailam vā pibet tryahaṃ ||
rasam aśvapurīṣasya garddabhasya pibet tu vā |
māsopadaṃśam madyan tu mukhyaṃ seveta yogavit ||
bhadradāru ghanaṃ mūrvvā haridrāṃ madhukan tathā |
kolapramāṇāni pibet māṣakvāthena yogavit ||
dursparśāyāḥ svarasam vā, kaṣāyaṃ kuṃkṣamasya vā |
ervvārubījaṃ toyena, pibed vā lavaṇīkṛtaṃ ||
kaṇāmūlaśritaṃ kṣīraṃ, drākṣārasam athāpi vā |
yogām̐ś ca vitared atra pūrvoktān aśmarīrbhidaḥ ||
mūtrakṛcchrakramañ cāpi kuryān niravaśeṣataḥ |
bhūyo vakṣyāmi yogām̐ś ca, mūtrāghātopaśāntaye ||
snehasvedair udāva𑑎rttajṛmbhajaṃ samupācaret |
aśrumokṣāsruje kāryaḥ snigdhasvinna𑑎sya dehinaḥ ||
tīkṣṇaṃjanāvapīḍābhyāṃ, tīkṣṇagandhopajighraṇaiḥ |
varttiprayogair atha vā, kṣavaśaktim prava𑑎rttayet ||
udgāraje kramopetasnaihikaṃ dhūmam ācaret |
ccharddyāghātaṃ yathādoṣaṃ, samyak snehādibhir jayet ||
bastiśuddhikarāvāpaṃ, caturgguṇajalaṃ payaḥ |
āvārināsakva𑑎thitaṃ, pītavantaṃ prakāmataḥ ||
kāmayeran priyāṃ nāryāṃ śukrodāvarttinan naraṃ, |
kṣudvighāte hitaṃ snigdham uṣṇam alpana ca bhojanaṃ, ||
tṛṣṇāghāte pibet manthaṃ, yavāgūm vā suśītalāṃ, |
bhojyed rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ ||
nidrāghāte pibet kṣīraṃ, svape ceṣṭakathārataḥ |
ādhmānādyeṣu rogeṣu, yathāsvaṃ prayateta hi ||
yac ca yatra bhavet prāptaṃ tac ca tasmin prayojayet |
vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ ||
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvarttaṃ karoti ha |
vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamodovahāni vai ||
srotāṃsy udāvarttayati purīśaś cāpi varttayet |
tato hṛdbastiśūlārtto hṛllāsārucipīḍitaḥ ||
vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa labhate naraḥ |
śvāsakāsapratiśyāyadāhasādatṛṣājvaraṃ ||
vamīṃ hikkāṃ śirorogam manassravaṇavibhramāṃ, |
bahūn anyām̐ś ca labhate, vikārān vātakopajān ||
tat tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet |
doṣato bhinnavarccāṃsi bhuktaṃ cāpy anuvāsayet ||
bhavec chāntim vrajaty evam udāvarttas tu dāruṇaḥ |
athainam bahuśaḥ svinnaṃ, yuñjyāt snehavi𑑎recanaiḥ ||
pāyayed vā tṛvṛtpīluyavāgvām amlapānakaiḥ |
hiṅgukuṣṭhavacāsvarjji,viḍañ cāpi dviruttaraṃ ||
yogāv etān udāvarttaṃ śūlañ cātibalañ jeyet |
devadārvyagnikau kuṣṭhaṃ, śuṇṭhīṃ pathyām palaṃkaṣāṃ, ||
pauṣkarasya ca mūlāni, toyasyārddhāḍhake pacet |
pādāvasiṣṭan tat pītam udāvarttaṃ vyapohati ||
mūlakaṃ śuṣkam ārddrañ ca, varṣābhūlapañcakaṃ |
ārevataphalaṃ cāpsu, yatkṣatena ghṛtaṃ pacet ||
tat pīyamānakaṃ tyugraṃm udāvarttam aśeṣataḥ |
vacām ativiṣām pāṭhāṃ yavakṣāraṃ harītakīṃ ||
kṛṣṇān nirddahanīñ caiva pibed uṣṇena vāriṇā |
ikṣvākumūlam madanaṃ viśalyātiviṣe vacāṃ, ||
kuṣṭhakiṇvāgnikau cāpi, pibet tulyāni pūrvvavat |
mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīṃ pibet ||
yac ca prasthaṃ bale dve ca, kaṇṭakāryā jalāḍhake |
paktvārddham prasthaśeṣan tu pibed dhiṅgusamāyataṃ, ||
madanālābubījāni, pippalī sanidigdhikāṃ |
saṃcūrṇṇya nāḍyapradhame, dviṣety etad yathā gudaṃ, ||
cūrṇṇaṃ nikumbhakampilya,śyāmekvānthāgni𑑎kodbhavaṃ |
kṛtavedhanasya kṛṣṇāyā lavaṇānāñ ca sādhayet ||
gavāṃ mūtreṇa tā varttyaḥ kārayeta gudaṃgamāḥ |
sadyaḥ śarmmakarāv etau yogāv amṛtasambhavāv iti || ❈ ||
uttaratantre trayaḥpañcāśattamaḥ kāyacikitsāyām udāvarttacikitsāṣṭādaśamo 'dhyāyaḥ || ❈ ||
folio 472v(97v)6
folio 472v(97v)6
athāto viśūcikāpratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
ajīrṇṇam āmaṃ viṣṭabdham vidagdhaṃ ca yad īritaṃ |
viśūcyalasakau tasmād bhavec cāpi viḍambikā ||
sūcībhir iva gātrāṇi tudan santiṣṭhate 'nilaḥ |
yasyām ajīrṇṇāt sā vaidyair vvisūcīti nirucyate ||
na tāṃ parimitāhārā labhante viditāgamāḥ |
mūḍhās tām ajitātmāno labhante śana2lolupāḥ ||
mūrcchātisārau vamathuḥ pipāsā śūlabhramodveṣṭanajṛmbhadāhāḥ |
vaivarṇṇyakampau hṛdaye rujaś ca bhavanti tasyāṃ śirasaś ca bhedaḥ ||
kukṣir ānahyate 'tyarthaṃ tāmyate parikūjati |
niruddho mārutaś caiva, kukṣāv upari dhāvati ||
vātavarcco nirodhaś ca, kukṣau yasya bhṛśam bhavet |
tasyālasakam ācaṣṭe, tṛṣṇodgārau ca yasya tu ||
duṣṭañ ca bhuktaṅ kaphamārutābhyāṃ𑑎 pravarttate norddhvam adhaś ca yasya |
viḍambikān tasya suduścikitsyām ācakṣate śāstravidaḥ purāṇāḥ ||
yatrastha𑑎m āmaṃ hi rujārttam eva deśaṃ viśeṣeṇa vikārajātaiḥ |
doṣeṇa yenānugatañ ca gāḍhaṃ taṃ lakṣaṇair āmasamudbhavaiś ca ||
yaḥ śyāvadantauṣṭhanakho lpasaṃjñaś ccharddyarddito 'bhyantarayātanetraḥ |
kṣāmasvaraḥ sarvvavimuktasandhi,r yāyān naraḥ so 'punar āgamāya ||
sādhyasya pārṣṇyo dahanaṃ praśastam agnipratāpo vamanañ ca tīkṣṇaṃ |
pakve tato 'nnaṃ tu vilaṃghanaḥ syāt sampācanam vā𑑎pi virecanam vā, ||
viśuddhadehasya hi sadya eva, mūrcchātisārādir upaiti śāntiṃ, |
āsthāpanañ cāpi hitam vadanti, sarvvāsu yogān na parān nibodhaḥ ||
pathyā vacā hiṅgu viḍaṃ vicūrṇṇasukhāmbunāsātiviṣan niṣevet |
kṣārāgadam vā lavaṇaṃ viḍam vā, guḍapragāḍhān atha sarṣapam vā ||
amlena vā saindhavahiṃguyuktaiḥ sabījapūrṇṇau sukṛtau trivarggau |
kaṭutrikam vā lavaṇair upetam pibet snuhīkṣīravimiśritam vā𑑎 ||
kṛṣṇājamodākṣasamāgnikāni, tulyam pibed vā magadhānikumbhau |
uṣṇābhir adbhir mmagadhodbhavānāṃ𑑎 kalkam pibed vāpy atha nāgadantyā ||
vyoṣaṃ karañjāsya phalaṃ haridrāṃ mūlaṃ samaṃ vāpy atha mātuluṅgyāḥ |
chāyāviśuṣkā guḍikā kṛtās tā hanyur vvisūcīn nayanāñjanena ||
suvāmitaṃ sādhu virecitam vā𑑎 sulaṃghitam vā manujaṃ viditvā |
peyādibhir ddīpanapācanīyaiḥ samyakkṣudhārttaṃ samupakrameta ||
āmaṃ śakṛd vā nicitaṃ krameṇa, bhūyo vibaddhaṃ viguṇānilena |
pravarttamānan na yathāstam eta,d vikāram ānāham udāharanti ||
tasmin bhavanty āmasamudbhave tu bhramapratiśyāyaśirovidāhāḥ |
āmāśaye śūlam atho𑑎 gurutvaṃ hṛtstambham udgāravighātanañ ca ||
stambhaḥ kaṭīpṛṣṭhapurīṣamūtre, śūlo tha mūrcchā sa śakṛd vamec ca |
śvāsaś ca pakvāśayaje bhavanti liṅgāni cātrālasakodbhavāni ||
āmodbhaved vāntam upakrameta, saṃsaktabhaktaṃ kramadīpanīyaiḥ |
athetaraṃ yo na śakṛd vameta, taṃ sādhayet svinnam imaiḥ prayogaiḥ ||
visūcikāyām parikīrttitāni, dravyāṇi vairecani𑑎kāni yāni |
saṃcūrṇṇya varttim vitared vidhijño mahiṣyajāvyuṣṭragavāñ ca mūtraiḥ ||
svinnapāyau viniveśya tāś ca, cūrṇṇāni caiṣāṃ pradhamet tu nāḍyā |
mūtreṇa vā sādhyā yathā𑑎vidhānaṃ, dravyāni yāny ūrddhvam adhaś ca yānti ||
kvāthena tenāśu te nirūhayīta, mātrārddhayuktena samākṣikeṇa |
tribhaṇḍipiṣṭaṃ lavaṇaprakuñcan datvā viriktaṃ kramam ādiśec ca ||
eteṣv eva ca tailena sādhitena sukhāmbunā | prāptaṃ yadi na ca syād vā bhāgeṣv eva tu vāsanam iti || ❈ ||
uttaratantre catuḥpañcāśattamaḥ kāyacikitsā𑑎yāṃ visūcicikitsā ūnaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ || ❈ ||
folio 474r(99r)6
folio 474r(99r)6
athāto 'rocakapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
doṣaiḥ pṛthak trividhaśokasamucchrayāc ca, bhaktāyaneṣu hṛdi cāvatate pragāḍhaṃ |
nānne rucir bbhavati taṃ bhiṣajo vikāraṃ bhaktopaghātam iha pañcavidhaṃ vadanti || |
hṛcchūlaśoṣavamathuḥ svarasaṃkṣayāc ca, vātāt sadāhamadatṛḍ vamane ca pittaṃ |
pittāt kaphena hṛdaye gurutāvilepaḥ śleṣmaprasekavamathuḥ saśiro rujañ ca ||
sarvvātmakaṃ trividhaliṅgam atho vadanti, śokopaghātajam athānila_laṅaiś ca |
vātātmakair vvirasam āsyam arocake tu, pittena tiktakaṭukaṃ madhuraṃ kaphena ||
sarvvair upetam upadhārayasannipāte, dainyaṃ bhṛśam bhavati śokasamudbhave tu |
vāṃtovacādir anile vidhivat pittena _koṣṇatoyamadirānyatamena cūrṇṇaṃ, ||
kṛṣṇāviḍaṃgayavabhasmahareṇubhārggī,rāsnailahiṃgulavaṇottamanāgarāṇāṃ, |
pitte guḍāmbumadhurair vvamanaṃ praśastaṃ, lehas tu saindhavasitāmadhusarppiriṣṭaḥ ||
nimbāmbuchardditavataḥ kaphaje nupānaṃ, rājadrumāmbu madhunā tu sadīpyakāḍhyaṃ, |
cūrṇṇaṃ yad uktam atha vā tilajetare ca, sarvvaiś ca sarvvakṛtam evam upakrameta ||
drākṣāpaṭolaviḍavetrakarīranimbamūrvvābhayākṣabadarāmalakendravṛkṣāḥ |
bījaiḥ karañjanṛpavṛkṣabhavaiś ca piṣṭair lehaṃ pacet surabhimūtrayutaṃ yathāvat ||
mustāvacākaṭukarohiṇinirddahanyas tulyātha vāpi rajanābhayasaṃprayuktā |
mūtre vike dviradamūtrayutāḥ paced vā, pāṭhāsamām ativiṣāṃ rajanāñ ca mukhyāṃ ||
maṇḍūkim arkkam amṛtāṃ raśalāṅgalākhyāṃ, mūtre paceta mahiṣasya vidhānavidvān |
etān na santi caturo bhyasatas tu lehān gulmāruciś ca śikhisādahṛdāmayām̐ś ca ||
sātmyāsvadeśacaritān vividhām̐ś ca bhakṣyān𑑎 pānāni mūlaphalapācarāyogā_ |
seved rasāṃś ca vividhān vividhaiḥ prakāraiḥr bbhuñjīta vāpi laghurūkṣamanaḥsukhāni ||
āsthāpanam vividham atra vi𑑎recanañ ca kuryāt mṛdūni śirasaś ca virecanāni |
trīṇy ū𑑎ṣaṇāni triphalāṃ rajanīdvayañ ca cūrṇṇīkṛtāni yavaśūkavimiśritāni ||
kṣaudrāyutāni vitaret mukhadhāvanārtha,m anyāni tiktakaṭukāni ca bheṣajāni |
mustāni kaphavarggadaśāṃśasiddhaiḥ kvāther jayet madhuyutair vvividhaiś ca lehaiḥ ||
mūtrāsavair gguḍakṛtaiś ca tathāpy ajpegriṣṭaiḥ kṣārāsavaiś ca madhumādhavatu_gaṃdhaiḥ |
syād deśa eva kaphavātahared vidhiś ca śāntiṃ gate hutabhuji praśamāya tasya ||
icchāvināśabhayajeṣu ca bādhakeṣu, bhāvād bhavāya vitaret khalu śalyatāyān |
artheṣu cātipatiteṣu punarbbhavāya paurāṇikasrutimukhair avamānayeta iti || 0 ||
charddir hikkā śvāsakāsau svaraghātam athāparaṃ |
pratiśyāyaḥ krimiś caiva, sodāvarttā viśūcikā ||
arocakena ca tathā pūryate dvitīyo daśa || ❈ ||
uttaratantre pañcapañcāśattamaḥ kāyacikitsāyām arocakacikitsā viṃśatitamaḥ || ❈ ||
>
↺
<