MS Kathmandu KL 699: Uttaratantra, 45-66 "Daśaka"
| https://www.klib.gov.np/ | |
| Kaiser Library | |
| KL 699 | |
| Siglum | K |
The Nepalese MSS do not follow the sequence of the vulgate here. Vulgate 6.38 is between Nepalese 6.58 and 6.59.
Physical description
| Format | Pothi |
|---|---|
| Material | Palm leaf |
Contents
| (incomplete) | |
|---|---|
| Title | Suśrutasaṃhitā |
| Author | Suśruta |
| Language | |
| Manuscript filiation | N |
History
| Date of production | 0301. M Saṃvat 301 (878 CE). |
|---|---|
| Place of origin | Kathmandu |
Editorial conventions
Revision history
| 2021-05-01 | Transcription of of 6.17 |
|---|---|
| 2021-05-26 | Transcription of of 6.43 |
| 2021-05-26 | Transcription of of 6.44 |
| 2021-05-30 | Transcription of of 6.45 |
| 2021-06-17 | Transcription of of 6.41 |
| 2021-06-17 | Transcription of of 6.01 |
| 2021-07-19 | Transcription of of 6.42 |
| 2021-06-17 | Transcription of 6.04 |
| 2021-06-21 | Transcription of 6.15 |
| 2021-08-23 | Transcription of 6.38 |
| 2021-09-15 | Transcription of 6.39 |
| 2021-09-22 | Transcription of 6.47 |
| 2022-01-20 | Transcription of 6.03 |
| 2022-01-20 | Transcription of 6.05 |
| 2022-01-27 | Transcription of 6.07 |
| 2022-01-31 | Transcription of 6.08 |
| 2022-02-16 | Transcription of 6.60 |
| 2022-02-22 | Transcription of 6.09 |
| 2022-02-23 | Transcription of 6.10 |
| 2022-02-27 | Transcription of 6.11 |
| 2022-03-03 | Transcription of 6.18 |
| 2022-03-05 | Transcription of 6.61 |
| 2022-03-05 | Transcription of 6.16 |
| 2022-03-09 | Transcription of 6.30 |
| 2022-03-12 | Transcription of 6.19 |
| 2022-03-24 | Transcription of 6.62 |
| 2022-03-22 | Transcription of 6.25 |
| 2022-03-22 | Transcription of 6.26 |
| 2022-03-24 | Transcription of 6.27 |
| 2022-03-28 | Transcription of 6.28 |
| 2022-04-01 | Transcription of 6.20 |
| 2022-04-04 | Transcription of 6.29 |
| 2022-04-04 | Transcription of 6.63 |
| 2022-04-04 | Transcription of 6.31 |
| 2022-04-19 | Transcription of 6.34 |
| 2022-04-21 | Transcription of 6.35 |
| 2022-04-27 | Transcription of 6.36 |
| 2022-05-26 | Transcription of 6.37 |
| 2022-05-29 | Transcription of 6.64 |
| 2022-06-25 | Transcription of 6.65 |
| 2022-06-29 | Transcription of 6.66 |
| 2022-07-02 | Transcription of 6.46 |
| 2022-07-04 | Transcription of 6.53 |
| 2022-07-06 | Transcription of 6.48 |
| 2022-07-10 | Transcription of 6.49 |
| 2022-07-13 | Transcription of 6.50 |
| 2022-07-15 | Transcription of 6.51 |
| 2022-07-11 | Transcription of 6.63 |
| 2022-07-19 | Transcription of 6.55 (6.53 in K and H) |
| 2022-07-21 | Transcription of 6.54 |
| 2022-07-22 | Transcription of 6.56 (6.54 in K and H) |
| 2022-07-31 | Transcription of 6.57 (6.55 in K and H) |
| 2022-08-02 | Transcription of 6.40 |
| 2022-08-12 | Transcription of 6.58 (6.56 in K and H) |
| 2022-08-31 | Transcription of 6.59 (6.57 in K and H) |
| 2022-11-25 | Transcription of the colophon from f. 209r |
| 2023-07-24 | Correction of 6.65 (6.64 in Nepalese mss) |
| 2023-08-28 | Transcription of 6.39.1-100 from folios 167_v, 168_r, 1689_v, 169_r, 169v. |
| 2024-01-31 | Rechecked 6.39 against |
| 2024-10-25 | Added Zenodo links and corrections in milestone and pb tags |
| 2024-11-27 | Split the uttaratantra files from 31-end into 31-44 and 45-66. Updated all the file and folder names accordingly. |
| 2025-03-31 | Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty. |
| 2025-05-20 | Updated facs. Added missing texts in 6.46 and in 6.47 and fixed xml ids in 6.47 so that saktumiva can collate. |
| 2025-05-27 | Added 6.24 (6.51 or Kāyacikitsā 16) of the Nepalese version. |
| 2026-01-20 | Restructuring of the Uttaratantra xml files. The xml files are now divided according to the internal naming of the sections, Śālākyatantra (adhyāyas 1-26), Kumāratantra (27-38), Kāyacikitsātantra (39-59), Bhūtavidyātantra (60-62), Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66). |
| 2026-02-02 | More restructuring of the Uttaratantra xml files in line with the manuscript colophons and verse SS.SS.6.66.17ii. The final ten xml files are now brought together as a single group, combining the last 3 adhyāyas of the vulgate's Kāyacikitsātantra and all of the vulgate's Bhūtavidyātantra (60-62) and Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66). |
| 2026-02-25 | Fixed alignment problems and updated the trailers |
| 2026-04-25 | Completed adding and checking page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org. |
Text transcription
| K |
athāto
mūtradoṣapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
āmādhyaśanaśīlasya kaphapittapradūṣitaṃ |
srotobhir bastim āgamya mūtraṃ vyāpādayed atha |
srotobhir bastim āgamya mūtraṃ vyāpādayed atha |
vivarṇṇam āvilaṃ sāṃdraṃ kṛcchrād api ca tad bhavet |
tato vegapratīghātād udāvarttena vāyunā |
tato vegapratīghātād udāvarttena vāyunā |
prapīḍyaśoṣyamāne tu mūtrarogās tadudbhavāḥ |
vātakuṇḍalikāṣṭhīlā vātabastis tathaiva ca |
mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ | || kṣayas tathā |
vātakuṇḍalikāṣṭhīlā vātabastis tathaiva ca |
mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ | || kṣayas tathā |
mūtragranthir mūtraśukro mūtravātas tathaiva ca |
mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīrttitāḥ ||
mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīrttitāḥ ||
raukṣyād vegavighātād vā vāyur vastau savedanaḥ |
mūtram āvadhyaviguṇo bhramaty ākuṇḍalīkṛtaḥ |
mūtram āvadhyaviguṇo bhramaty ākuṇḍalīkṛtaḥ |
mūtram alpālpam atha vā sarujaṃ saṃpravarttate ||
vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhim vidyāt sudāruṇaṃ ||
vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhim vidyāt sudāruṇaṃ ||
śakṛnmārgasya basteś ca
vāyur antaram āśritaḥ |
aṣṭhīlāvadghāanaṃ
granthiṃ karotiy acalam unnataṃ |
aṣṭhīlāvadgh
vinmūtranilasaṃgaś ca tatrādhmānañ ca jāyate |
vātāṣṭhīleti tām āhur vyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ ||
vātāṣṭhīleti tām āhur vyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ ||
vegaṃ vidhārayed yas tu mūtrasya kuśalo naraḥ |
niruṇaddhi mukhaṃ tasya baster bastigato nilaḥ |
niruṇaddhi mukhaṃ tasya baster bastigato nilaḥ |
mūtrasaṅgo bhavet tena
bastikukṣinipīḍanaḥ |
vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||
vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||
sandhārya vegaṃ mūtrasya bhūyo yaḥ sraṣṭum icchati |
tasya nābhyeti yadi vā kathaṃ cit saṃpravarttate |
tasya nābhyeti yadi vā kathaṃ cit saṃpravarttate |
pravāhato mandarujam alpam alpaṃ punaḥ punaḥ |
mūtrātītaṃ tu taṃ vidyān mūtravegavighātajaṃ |
mūtrātītaṃ tu taṃ vidyān mūtravegavighātajaṃ |
mūtrasya vege vihate tad udāvarttasaṃjñitaṃ ||
apānaḥ kupito vāyur udaraṃ pūrayed bhṛṣaṃ |
apānaḥ kupito vāyur udaraṃ pūrayed bhṛṣaṃ |
nābher adhastād ādhmānaṃ
janayet tīvravedanaṃ |
taṃ mūtrajaṭharam vidyād adho bastinirodhaṇaṃ ||
taṃ mūtrajaṭharam vidyād adho bastinirodhaṇaṃ ||
bastau vāpy atha nāle maṇau vā yasya dehinaḥ |
mūtraṃ pravṛttaṃ sajjota saraktaṃ vā pravāhataḥ |
mūtraṃ pravṛttaṃ sajjota saraktaṃ vā pravāhataḥ |
sravec chanair alpam alpaṃ sarujaṃ vātha vārujam |
viguṇānilajo vyādhir mūtrotsaṃgaḥ sa saṃjñitaḥ ||
viguṇānilajo vyādhir mūtrotsaṃgaḥ sa saṃjñitaḥ ||
rūkṣasya klāntadehasya kukṣau tiṣṭhaṃ sadāgatiḥ |
sadāhavedane kuryāt sukṛcchramūtrasaṃkṣayaṃ ||
sadāhavedane kuryāt sukṛcchramūtrasaṃkṣayaṃ ||
vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtaṃ |
bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahaṃ srāvayed adhaḥ |
bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahaṃ srāvayed adhaḥ |
mūtraṃ hāridram athavā saraktaṃ raktam eva vā |
kṛcchrāt punaḥ punar jantor uṣṇavātaṃ vadanti taṃ ||
kṛcchrāt punaḥ punar jantor uṣṇavātaṃ vadanti taṃ ||
abhyantare bastimukhe vṛtto lpasthiram eva ca |
vedanāvānati sadā mūtramārganirodhakaḥ |
vedanāvānati sadā mūtramārganirodhakaḥ |
jāyate yasya sahasā graṃthir asmarilakṣaṇaḥ |
sa mūtragranthir ity evam ucyate vedanādibhiḥ ||
sa mūtragranthir ity evam ucyate vedanādibhiḥ ||
pratyupasthitamūtras tu maithunaṃ yo bhinandati |
tasya mūtrayuto retaḥ sahasā saṃpravarttate |
tasya mūtrayuto retaḥ sahasā saṃpravarttate |
purastād vāpi mūtrasya paścād vāpi kadā canaḥ ||
bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ tad ucyate ||
bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ tad ucyate ||
viśadaṃ pītakaṃ mūtraṃ sadāha bahalaṃ tathā |
śuṣkaṃ bhavati yac cāpi rocanācūrṇṇasannibhaṃ |
śuṣkaṃ bhavati yac cāpi rocanācūrṇṇasannibhaṃ |
mūtrokasādaṃ tam vidyād rogam pittakṛtam bhiṣak ||
picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchraṃ pravarttate |
picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchraṃ pravarttate |
śuṣkam bhavati yac cāpi śaṃkhacūrṇṇaprapāṇḍuraṃ |
mūtraukasādaṃ taṃ vidyād rogaṃ dvādaśakaṃ kaphāt ||
mūtraukasādaṃ taṃ vidyād rogaṃ dvādaśakaṃ kaphāt ||
kaṣāyacūrṇṇasarpīṃṣi kalkāṃ lehāṃ payāṃsi ca |
kṣāramadyāsavasvedaṃ bastiṃ cottarasaṃjñitāṃ |
kṣāramadyāsavasvedaṃ bastiṃ cottarasaṃjñitāṃ |
vidadhyān matimān tatra samīkṣyāśmarisādhanaṃ |
mūtrodāvarttakayogāṃś ca kārtsnyenehopayojayet |
mūtrodāvartta
kalkam ervārubījānām akṣamātraṃ sasaindhavaṃ |
dhānyāmblayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrāt pramucyate |
dhānyāmblayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrāt pramucyate |
surāṃ sauvarcalavatīṃ mūtrakṛcchrī pibet naraḥ |
madhuṃ māṃsopadaṃśam vā pibed vāpy atha gauḍikaṃ |
madhuṃ māṃsopadaṃśam vā pibed vāpy atha gauḍikaṃ |
pibet kuṃkumakarṣam vā madhūdakasamāyutaṃ |
rātriparyuṣitaṃ prātas tathā sukham avāpnuyāt |
rātriparyuṣitaṃ prātas tathā sukham avāpnuyāt |
dāḍimāṃmbla
yu
tāṃ mukhyām elājīrakanāgaraiḥ |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
pṛthakparṇyādivargañ ca mūlaṃ gokṣurakasya ca |
ardhaprasthena toyasya pacet kṣīrañ caturguṇaṃ |
ardhaprasthena toyasya pacet kṣīrañ caturguṇaṃ |
kṣīrāvaśiṣṭaṃn tatpūtaṃ sarpiṣā saha yojitaṃ |
pibet kṣīran tatas tan tu mūtrakṛcchraharan naraḥ |
pibet kṣīran tatas tan tu mūtrakṛcchraharan naraḥ |
śakṛt kharasya sampīḍya śakṛd vāpy atha vājinaḥ |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
mustābhayādevadārumūrvāṇām madhukasya ca |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣanivāraṇaṃ |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣanivāraṇaṃ |
abhayāmalakākṣāṇāṃ kalkaṃ badarasammitaṃ |
sahāmbhasā salavaṇaṃ piben mūtrarujāpahan |
sahāmbhasā salavaṇaṃ piben mūtrarujāpahan |
udumbarasamaṅ kalkaṃ drākṣāyā jalasaṃyutaṃ |
pibet paryuṣitaṃ rātrau śītaṃ mūtrarujāpahaṃ |
pibet paryuṣitaṃ rātrau śītaṃ mūtrarujāpahaṃ |
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pibet kuḍavasaṃmitaṃ |
mūtradoṣaharaṃ kālyam atha vā kṣaudrasaṃyutaṃ |
mūtradoṣaharaṃ kālyam atha vā kṣaudrasaṃyutaṃ |
prapīḍyāmalakānāṃ tu rasaṃ kuḍavasaṃmmitaṃ |
pītvāgadībhavej jantur mūtradoṣarujāturuḥ |
pītvāgadībhavej jantur mūtradoṣarujāturuḥ |
dhātrīphalarasenaiva sūkṣmelām vā piben naraḥ |
tasyālābhe suśītena svetataṇḍulavāriṇā |
tasyālābhe suśītena svetataṇḍulavāriṇā |
tālasya taruṇam mūlaṃ trapusasya rasaṃ
tathā |
svetakarkaṭakaś caiva prātas tu payasā pibet |
svetakarkaṭakaś caiva prātas tu payasā pibet |
sritam vā madhuraiḥ kṣīraṃ sarpirmiśram piben naraḥ |
mūtradoṣaviśudhyarthaṃ śukradoṣaharaṃ śivaṃ |
mūtradoṣaviśudhyarthaṃ śukradoṣaharaṃ śivaṃ |
balāśvadaṃṣṭrāṃ krauñcāsthikokilākṣakataṇḍulāṃ |
śataparvakamūlañ ca devadāru sacitraṃkaṃ |
śataparvakamūlañ ca devadāru sacitraṃkaṃ |
akṣabījañ ca surayā kalkīkṛtya piben naraḥ |
mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmaribhedanaṃ |
mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmaribhedanaṃ |
pāṭalākṣaram āhṛtya saptakṛtvaḥ parisrutaṃ |
pibet mūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭan tailamātrayeti || ❈ ||
pibet mūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭan tailamātrayeti || ❈ ||
kāyaci || 21 || ❈ ||
athāto mūtrāghātapratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
yadā mūtrayato jantoḥ mūtravego vihanyate |
mūtrāghātaṃ vadanty etam aṣṭadhā sa tu vakṣyate |
mūtrāghātaṃ vadanty etam aṣṭadhā sa tu vakṣyate |
vātena pittena kaphena sarvais tathābhighātaiḥ śakṛdaśmaribhyāṃ |
tathāparaḥ śarkarayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ paṭhito ṣṭamas tuḥ |
tathāparaḥ śarkarayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ paṭhito ṣṭamas tu
alpam alpaṃ bhṛśaṃpīḍya muṣkamehanabastibhiḥ
saṃtudyamānaḥ kṛcchreṇa vātāghātena mehate ||
saṃtudyamānaḥ kṛcchreṇa vātāghātena mehate ||
pītam vāpy atha vā raktaṃ muṣkamehanabastibhir
agnineva ca dahṛmbhiḥ pittāghātena mehate ||
agnineva ca dahṛmbhiḥ pittāghātena mehate ||
samunnaddhodaraḥ kṛcchrān muṣkamehanabastibhiḥ |
saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehate ||
saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehate ||
dāhaśītarujāviṣṭo nānāvarṇṇam muhur muhus
tāmyamānaḥ sa kṛcchreṇa sannipātena mehate ||
tāmyamānaḥ sa kṛcchreṇa sannipātena mehate ||
mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣv abhihateṣu vā |
srotaḥsu mūtrāghātas tu jāyate bhṛṣadāruṇaḥ |
srotaḥsu mūtrāghātas tu jāyate bhṛṣadāruṇaḥ |
vātāghātena liṅgāni tasya tulyāni nirddiśet ||
śakṛtas tu pratīghātād vāyur viguṇatāṃ gataḥ |
śakṛtas tu pratīghātād vāyur viguṇatāṃ gataḥ |
sādhmānañ ca samūlañ ca mūtrasaṅgaṃ karoti ca ||
aśmarīsambhavasyoktaṃ mūtraghātasya lakṣaṇaṃ ||
aśmarīsambhavasyoktaṃ mūtraghātasya lakṣaṇaṃ ||
aśmarī śarkarā caiva śṛṇu kīrttayato mamaḥ |
śarkarāyā viśeṣan tu śṛṇu kīrttayato mama |
śarkarāyā viśeṣan tu śṛṇu kīrttayato mama |
pacyamānaṃ tu pittena śoṣyamānan tu vāyunā |
śleṣmaṇā veṣṭitaṃ cūrṇṇaṃ śarkarety abhisañjñitaṃ ||
śleṣmaṇā veṣṭitaṃ cūrṇṇaṃ śarkarety abhisañjñitaṃ ||
hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaḥ kukṣāv agniś ca durbalaḥ |
tābhir bhavati mūrcchā ca mūtrāghātaś ca dāruṇaḥ |
tābhir bhavati mūrcchā ca mūtrāghātaś ca dāruṇaḥ |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi mūtrāghātacikitsitaṃ |
kāryaṃ bhaved yathā yac ca śṛṇu kīrttayato mama ||
kāryaṃ bhaved yathā yac ca śṛṇu kīrttayato mama ||
kaṣāyāny tha kalkāś ca lehāḥ svedās tathaiva ca |
hitā syur mūtraghāteṣu tathaivottarabastayaḥ |
hitā syur mūtraghāteṣu tathaivottarabastayaḥ |
ervvārubījakalkaḥ syāc chlakṣṇapiṣṭaukṣasammitaḥ |
dhānyāmlbapeyo lavaṇo mūtrāghātena pīḍitaḥ |
dhānyāmlbapeyo lavaṇo mūtrāghātena pīḍitaḥ |
surāṃ sauvarcalavatīm pradhānāṃ prapiben naraḥ |
jīrṇṇabhuktaḥ sadā bhuñjaṃ saguḍaṃ śāntim arcchati |
jīrṇṇabhuktaḥ sadā bhuñjaṃ saguḍaṃ śāntim arcchati |
madhūdakena saṃloḍya karṣaṃ kuṃkumakasya vā |
rātrau paryuṣitam pūtaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
rātrau paryuṣitam pūtaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
dāḍimāṃmblayutaṃ madyaṃ śuṇṭhījīrakasaṃyutaṃ |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
pṛthakparṇyādivargañ ca svadaṃṣṭrāñ caiva tatsamaṃ |
ardhaprasthena dugdhasya paced ardhāḍhakodake |
ardhaprasthena dugdhasya paced ardhāḍhakodake |
kṣīrāvaśiṣṭam āhṛtya
pūtaṃ sarpir vidhūpitaṃ |
śītīkṛtaṃ pibed enaṃ mūtrakṛcchraharan naraḥ |
śītīkṛtaṃ pibed enaṃ mūtrakṛcchraharan naraḥ |
gardasya śakṛd vāpi vājināṃ vā gavāṃ tathā |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
haridrāṃ madhukaṃ mūrvāṃ mustakaṃ devadāru ca |
pibed akṣasamāṃ kalkāṃ payasā mūtrapīḍitaḥ |
pibed akṣasamāṃ kalkāṃ payasā mūtrapīḍitaḥ |
triphalāṃ śūkṣmapiṣṭaṃ vā kalkaṃ badarasammitaṃ |
vāriṇā lavaṇīkṛtya piben mūtrarujāpahaṃ |
vāriṇā lavaṇīkṛtya piben mūtrarujāpahaṃ |
drākṣārasasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāharaṃ |
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pūtaṃ kuḍavasammitaṃ ||
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pūtaṃ kuḍavasammitaṃ ||
mūtradoṣaharam
pītvā naraḥ sampadyate sukhī ||
prapīḍyāmalakānām vā rasaṃ kuḍavasammitaṃ |
pītvāgadībhavej jantur mūtradoṣeṇa pīḍitaḥ |
pītvāgadībhavej jantur mūtradoṣeṇa pīḍitaḥ |
mūtradoṣe pibed vāpi hiṃgvelāpānasaṃyutā |
pānālābhe hitam vāpi svetataṇḍudhāvanaṃ |
pānālābhe hitam vāpi svetataṇḍudhāvanaṃ |
elāhiṃguyutaṃ kṣīraṃ sarpirmiśram piben naraḥ |
mūtradoṣo viśudhyarthaṃ śukradoṣaharañ ca tat |
mūtradoṣo viśudhyarthaṃ śukradoṣaharañ ca tat |
palāśakṣāram āhṛtya saptakṛtvāpariśrutaṃ |
pāyayet tailasaṃsṛṣṭaṃ mūtradoṣeṇa pīḍitaṃ ||
pāyayet tailasaṃsṛṣṭaṃ mūtradoṣeṇa pīḍitaṃ ||
adhyardhaprasṛtaṃ vāpi tathā sa labhate sukhaṃ |
pāṭalīkṣāram āhṛtya palāśakṣāravac ca taṃ |
pāṭalīkṣāram āhṛtya palāśakṣāravac ca taṃ |
vilvasiṃhīyavanāḍaṃ palāśaḥ pāribhadrakaḥ |
eṣāṃ kṣāram parisrāvya surayā saha saṃsṛjet ||
eṣāṃ kṣāram parisrāvya surayā saha saṃsṛjet ||
tatra kalkān imāṃ dadyād badarāsthisamanvitāṃ ||
varāṃgamūṣakāṇy elā ślakṣṇaṃ dṛśadi pīṣayet |
varāṃgamūṣakāṇy elā ślakṣṇaṃ dṛśadi pīṣayet |
ekatraitat samāloḍya pibec charkarayā saha |
eteṣv eva pacet sarpis taṃ lihen madhunā saha |
eteṣv eva pacet sarpis taṃ lihen madhunā saha |
saguḍakṣārasaṃyuktaṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate ||
etat sarvaṃ prayoktavyaṃ mūtrāghāte vijānatā ||
etat sarvaṃ prayoktavyaṃ mūtrāghāte vijānatā ||
mūtradoṣeṣu kṛcchreṣu tena sampadyate gadaḥ |
aśmarīśarkarāhetoḥ pūrvam uktaṃ cikitsitaṃ |
prasamīkṣya yathānyāyaṃ bhiṣak tān api yojayet |
prasamīkṣya yathānyāyaṃ bhiṣak tān api yojayet |
śvadaṃṣṭrāditaṭekuñci hapuṣāṃ kaṇṭakārikāṃ |
kālāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ sirivālikāṃ |
kālāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ sirivālikāṃ |
vidārigandhādi saṃhṛtya tābhiḥ sa tṛvṛtāṃ pibet ||
tailaṃ ghṛtaṃ vā tat peyaṃ tena vāpy anuvāsanaṃ |
tailaṃ ghṛtaṃ vā tat peyaṃ tena vāpy anuvāsanaṃ |
dadyād uttarabastiñ ca vātakṛcchropaśāntaye ||
svadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaraṃ |
svadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaraṃ |
paktvā samyak pibet tac ca dadyād anilaruggharaṃ |
utpalaṃ tṛṇakākolīnyagrodhādīgaṇe kṛtaṃ |
utpalaṃ tṛṇakākolīnyagrodhādīgaṇe kṛtaṃ |
pītaṃ ghṛtaṃ pittakṛcchraṃ nāśayet kṣīram eva vā |
ebhir eva kṛtaṃ snehaṃ trividheṣv eva bastiṣu |
hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīradrākṣārasair yutaṃ |
hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīradrākṣārasair yutaṃ |
rasaṃ mauṣakamustādi varuṇādau ca saṃbhṛtaṃ |
tailaṃ tathā yavāgvādi kaphāghāte praśasyate |
tailaṃ tathā yavāgvādi kaphāghāte praśasyate |
yathādoṣocchrayaṃ kuryād etām eva ca sarvaje |
phalguvṛścikadarbhāśmasāracūrṇṇaṃ ca vāriṇā |
phalguvṛścikadarbhāśmasāracūrṇṇaṃ ca vāriṇā |
surekṣurasadarbhāmbupītaṃ kṛcchrarujāpahaṃ |
tathābhighātaje kuryāt sadyo vraṇacikitsitaṃ |
tathābhighātaje kuryāt sadyo vraṇacikitsitaṃ |
mūtrakṛcchre sadā cāsya kāryā vā vātikī kriyā ||
svedāvagāhāvabhyaṃgaḥ basticūrṇṇakriyās tathā |
svedāvagāhāvabhyaṃgaḥ basticūrṇṇakriyās tathā |
sakṛjje vā tathānyau tu muddhiṣṭau
kriyāvidhīti ||
kāyaci || 22 || 0 ||
athāto yonivyāpatpratiṣedhaṃ vyā
vyākhyāsyāmaḥ ||
paraḥ sukhārthaḥ pramadā
ḥ
supuṃsāṃ yasmād ato yonigatāṃ vikārāṃ |
yatnena vaidyaḥ samupakrameta yasmāt sukhārthan tadadhīna eva |
yatnena vaidyaḥ samupakrameta yasmāt sukhārthan tadadhīna eva |
yoniḥ praduṣṭā grasate na śukraṃ
garbhan na gṛhṇāti tataś ca nārī |
arśāṃsi gulmaṃ pravaraṃ prabhūtāṃ
prāpnoti rogāṃ vividhāṃs tathānyāṃ |
garbhan na gṛhṇāti tataś ca nārī |
arśāṃsi gulmaṃ pravaraṃ prabhūtāṃ
prāpnoti rogāṃ vividhāṃs tathānyāṃ |
mithyopacārāt suratakriyāyāḥ
daivāt tathā cārttavabījadoṣāt |
doṣāḥ praduṣṭāḥ pavanādayas tu
yonyāṃ vicitrāṃ janayanti rogāṃ |
daivāt tathā cārttavabījadoṣāt |
doṣāḥ praduṣṭāḥ pavanādayas tu
yonyāṃ vicitrāṃ janayanti rogāṃ |
te viṃśatir bheṣajahetucihnair
ihopadiṣṭāḥ pṛthag ekaśaś ca |
udāvarttā vandhyasañjñā plutā ca
pariplutā vātalā ceti vātāt ||
ihopadiṣṭāḥ pṛthag ekaśaś ca |
udāvarttā vandhyasañjñā plutā ca
pariplutā vātalā ceti vātāt ||
raktakṣayā vāminī sraṃsanī ca
putraghny atho pittalā caiva pittāt |
atyānando karṇṇir na dve caraṇyau
bhaved anyā śleṣmalā śleṣmaṇā ca |
putraghny atho pittalā caiva pittāt |
atyānando karṇṇir na dve caraṇyau
bhaved anyā śleṣmalā śleṣmaṇā ca |
śaṇḍhy aṇḍinī mahatī sūcīvaktrā
sarvātmikā sarvadoṣās tathānyā ||
sarvātmikā sarvadoṣās tathānyā ||
saphenilam udāvarttā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati |
vandhyām anārttavāṃ vidyād utplutāṃ nityavedanāṃ |
pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharmarucir bhṛśaṃ |
pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharmarucir bhṛśaṃ |
vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā |
catasṛṣv api cādyāsu bhavanty anilavedanā |
catasṛṣv api cādyāsu bhavanty anilavedanā |
sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyā sā lohitakṣayā |
srutāv apy udgired bījaṃ vāminī rajasā plutā |
srutāv apy udgired bījaṃ vāminī rajasā plutā |
prasraṃsanīṃ sraṃsate kṣobhitā duḥprajāyinīṃ |
sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktavisravaiḥ |
sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktavisravaiḥ |
atyathapittalā yonir dāhapākasamanvitāḥ |
catasṛṣviapi cādyāsu
pittaliṃgāni yojayet |
catasṛṣv
atyānandād asantoṣād grāmyadharme dhigacchati |
karṇṇinyāṃ karṇṇikā yonau śleṣmā sṛgbhyāṃ tu jāyate |
karṇṇinyāṃ karṇṇikā yonau śleṣmā sṛgbhyāṃ tu jāyate |
maithune caraṇī pūrvā puruṣāt sātiricyate |
bahuśaś cāticaraṇāt tato bījaṃ na tiṣṭhati |
bahuśaś cāticaraṇāt tato bījaṃ na tiṣṭhati |
śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūgrastātiśītalā |
catasṛṣv api cādyāsu kaphaliṃgāni yojayet |
catasṛṣv api cādyāsu kaphaliṃgāni yojayet |
naṣṭārttavastanaḥ ṣaṇḍhyā kharasparśā ca maithune ||
atikāyagṛhītāyās taruṇyā aṇḍanī bhavet |
atikāyagṛhītāyās taruṇyā aṇḍanī bhavet |
vivṛtā tu mahāyoniḥ sūcīvaktrātisaṃvṛtā |
sarvaliṅgasamutthānāṃ sarvadoṣasamanvitā |
sarvaliṅgasamutthānāṃ sarvadoṣasamanvitā |
catasṛṣv api cādyāsu sarvaliṃgāni darśanaṃ |
pañcāsādhyā bhavantīmā vyādhayaḥ sarvadoṣajāḥ |
pañcāsādhyā bhavantīmā vyādhayaḥ sarvadoṣajāḥ |
pratidoṣaṃ tu sādhyāsu snehādikrama iṣyate |
dadyād uttarabastīś ca viṣeṇa yatheritaṃ |
dadyād uttarabastīś ca viṣeṇa yatheritaṃ |
karkaśāṃ śītalāṃ stabdhām alpasparśān tathaiva ca |
kumbhīsvedair yojayīta sānūpodakasaṃyutaiḥ |
kumbhīsvedair yojayīta sānūpodakasaṃyutaiḥ |
madhurauṣadhasaṃyuktāṃ veśavārāṃś ca yoniṣu |
nikṣiped dhārayeyuś ca balātailam alaṃ śanaiḥ |
nikṣiped dhārayeyuś ca balātailam alaṃ śanaiḥ |
dhāvanāni ca pathyāni kurvīta vamanāni ca |
ūṣācoṣānviteṣūktaṃ kuryāc chītavidhiṃ bhiṣak |
ūṣācoṣānviteṣūktaṃ kuryāc chītavidhiṃ bhiṣak |
durgandhāṃ picchilām vāpi cūrṇṇaiḥ pañcakaṣāyajaiḥ |
pūrayed rājavṛkṣādikaṣāyañ cātra śodhanaṃ |
pūrayed rājavṛkṣādikaṣāyañ cātra śodhanaṃ |
yonikrimiprabandhān tu śodhanadravyasaṃyutaiḥ ||
sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ kalkair āpūrayec chanaiḥ |
sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ kalkair āpūrayec chanaiḥ |
bṛhatīphalakalkair vā tadambupariśodhitā |
sakaṇḍūrān tu nisparśāṃ pūrayed dhūpayec ca tāṃ |
sakaṇḍūrān tu nisparśāṃ pūrayed dhūpayec ca tāṃ |
karṇṇinyāṃ vartt
i
a
yo deyāḥ śodhanadrasaṃyutāḥ |
prasraṃsinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīraṃ svinnā praveśayet |
prasraṃsinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīraṃ svinnā praveśayet |
pidhāya veśavāraiś ca tato bandhaṃ samācaret |
pratidoṣaṃ nidadhyāc ca surāriṣṭasamāṃ bhiṣak |
pratidoṣaṃ nidadhyāc ca surāriṣṭasamāṃ bhiṣak |
kṣīramāṃsarasaprāyam āhāraṃ vidadhīta ca |
śukrārttavastanyadoṣā rasadoṣāś ca kīrttitāḥ |
klaibyasthānāni mūḍhasya garbhasya vidhir eva ca |
klaibyasthānāni mūḍhasya garbhasya vidhir eva ca |
garbhiṇīṃ prati rogeṣu cikitsā cāpy udīritā |anuprajāta rogāṃś ca cikitsed uttarāṃ
bhiṣag
iti
||kāyaci
kāyacikitsā || 23 ||
athāto mānuṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ śruṇu vatsa suśruta ||
niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ |
iti yat prāgabhihitaṃ vistarat tasya vakṣyate ||
iti yat prāgabhihitaṃ vistarat tasya vakṣyate ||
grahāṇyaṃ gativijñānamanavasthāsahiṣṇutā |
kriyā ś cāmānuṣī yasmiṃ sagrahaḥ parikīrttitaāḥ ||
kriyā ś cāmānuṣī yasmiṃ sagrahaḥ parikīrttita
aśucibhinnamayādakṣata??
taṃ |
hiṃsyur hiṃsāvihārārthaṃ satkārārtham athāpi vā |
hiṃsyur hiṃsāvihārārthaṃ satkārārtham athāpi vā |
asaṃkhyeyāṃ grahāṇyas ttu grahādhipatayas tu ye ||
vyañjānte vividhākārā bhidyante te tathāṣṭadhā |
vyañjānte vividhākārā bhidyante te tathāṣṭadhā |
devās ca devārigaṇyas tathaiva gandharvayakṣāḥ pitaro
bhujaṅgāḥ |
rakṣāṃsi yā cāpi piśācahātireṣoṣṭako devagaṇyai grahaukhyaḥ |
rakṣāṃsi yā cāpi piśācahātireṣoṣṭako devagaṇyai grahaukhyaḥ |
saṃtuṣṭaḥ sucira vina ṣṭagandhamālyau nistandrīr
avitathasaṃskṛtābhilāpī |
tejasvī sthitanayano varapradātā brahmaṇyau bhavati ca rudradevajuṣṭaḥ ||
tejasvī sthitanayano varapradātā brahmaṇyau bhavati ca rudradevajuṣṭaḥ ||
saṃsvedīṃ dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo
vigatabhayo vimārgadṛṣṭiḥ |
saṃtuṣṭo bhavati na cānnapānahātairdraṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ ||
saṃtuṣṭo bhavati na cānnapānahātairdraṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ ||
hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ parigatagandhamālyapaḥ |
nṛttādyaiḥ prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
nṛttādyaiḥ prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutagatiralpavāk
sahiṣṇuḥ ||
tejasvī vadati ca kim dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
tejasvī vadati ca kim dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
pretānāṃ nipatati saṃstareṣu piṇḍāṃ śāntātmā jalam
api cāpasavyahastaḥ |
māṃsepsustilakṛtapāyasābhikāmastadbhakṣo bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ ||
māṃsepsustilakṛtapāyasābhikāmastadbhakṣo bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ ||
yastūrvyā prasarati sarpavat kadācit
sṛkvaṇyau vilihati jihvayā tathaiva ||
krordhārttoguḍaṃmadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati bhujaṅgamagra hārttaḥ ||
krordhārttoguḍaṃmadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati bhujaṅgamagra hārttaḥ ||
māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo
bhṛśamatiniṣṭhuro tiśūraḥ |
krodhārtto vipulabalo niśāvihārī | śaucadviḍ bhavati sa rakṣasā gṛhītaḥ |
krodhārtto vipulabalo niśāvihārī | śaucadviḍ bhavati sa rakṣasā gṛhītaḥ |
udhdhastaḥ kṛśaparuṣaś cirapralāpī
durgandho bhṛśamaśucistathātilolaḥ |
bahvāśī vijanahimāṃburātrisevī vyācaṣṭaṃ bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||
bahvāśī vijanahimāṃburātrisevī vyācaṣṭaṃ bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||
sthūlākṣo drutagamanaḥ saphenalehī niṣceṣṭaḥ
patati ca vepatethayāti |
yaś cādridviradanagādivicyutaḥ saṃ saṃhṛṣṭo bhavati sahagrahābhijuṣṭaḥ ||
yaś cādridviradanagādivicyutaḥ saṃ saṃhṛṣṭo bhavati sahagrahābhijuṣṭaḥ ||
devagrahāḥ paurṇṇāmāsyāmāsurāḥ sandhyayor api |
gandhayāḥ prāyaśoṣṭamyāṃ yakṣāś ca pratipatha |
gandhayāḥ prāyaśoṣṭamyāṃ yakṣāś ca pratipatha |
kṛṣṇakṣaye ca pitaraḥ paṇcamyām api coragāḥ |
rakṣāṃsi rātrau paiśācāś carturdaśyāṃ viśaṃ?ti hi ||
rakṣāṃsi rātrau paiśācāś carturdaśyāṃ viśaṃ?ti hi ||
darpaṇyadīn yathā cchāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā |
mayo bhāskarārcīṃṣi tathā dehaṃ ca dehadhṛk |
viśanti na ca dṛśyante grahāstadvaccharīriṇam ||
mayo bhāskarārcīṃṣi tathā dehaṃ ca dehadhṛk |
viśanti na ca dṛśyante grahāstadvaccharīriṇam ||
tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo
niyataś ca satyaṃ |
grahāstathāṣṭāvapi teṣu nityaṃ vyastāḥ samastāś ca yathāprabhāvaṃ |
grahāstathāṣṭāvapi teṣu nityaṃ vyastāḥ samastāś ca yathāprabhāvaṃ |
na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyāṃ kvacidāviśanti |
ye tvāviśantīti vadanti mmūḑhās te bhūtasargād viṣaāyādvyapoḍhā |
ye tvāviśantīti vadanti mmūḑhās te bhūtasargād viṣa
teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṃkhyāḥ |
asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśācarāś cāpi tamāviśanti |
asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśācarāś cāpi tamāviśanti |
niśācarāṇānteṣāṃ hi ye devagaṇasaṃrśritāḥ |
te tu tat satvasaṃsargāsmaddhruttās tu tadañjanāḥ |
te tu tat satvasaṃsargāsmaddhruttās tu tadañjanāḥ |
devagrahā iti khyātāḥ procyante śucayas tu te |
devavac ca namasyante pravarttante ca devavat |
devavac ca namasyante pravarttante ca devavat |
svāmiśīlapriyācārāḥ krama eṣa surādiṣu |
nirṛteryā duhitarastāṃsāṃ sa prabhavaḥ smṛtaḥ ||
nirṛteryā duhitarastāṃsāṃ sa prabhavaḥ smṛtaḥ ||
sanyāso satpravṛtteṣu vṛttiteṣāṃ gaṇaiḥ kṛtāḥ |
hiṃsāvihārā ye keciddivyam bhāvānapāśritāḥ |
hiṃsāvihārā ye keciddivyam bhāvānapāśritāḥ |
bhūtānīti kṛtā saṃjña teṣāṃ
bhūtapravaktṛbhiḥ |
grahasañjñāni bhūtāni tasmād budhyaitayo bhiṣak ||
grahasañjñāni bhūtāni tasmād budhyaitayo bhiṣak ||
vidyayā bhūtavaidyatvamatan tvevaṃ nirucyate |
teāṣāṃ śāntyathamanvicchan vaidyas tu susamāhitaḥ |
te
japyaiḥ saniyamaidhīmān ārabheta kicitsituṃ |
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī |
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī |
bhakṣyāś ca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhirucyate ||
vastrāṇi madyamāṃsāni kṣīrāṇi rudhirāṇi ca |
vastrāṇi madyamāṃsāni kṣīrāṇi rudhirāṇi ca |
yāni yeṣāṃ yatheṣṭāni tāni teṣāṃ pradāpayet |
hiṃsanti manujāṃ yeṣu prāyaśo divaseṣu tu |
hiṃsanti manujāṃ yeṣu prāyaśo divaseṣu tu |
devagrahe devagṛhe hutvāgniṃ prāpayed baliṃ
||
kuśasvastikapūpājyacchatrapāyasasaṃyutaṃ |
āsure tu yathākālaṃ vidadhyāc catvarādiṣu |
āsure tu yathākālaṃ vidadhyāc catvarādiṣu |
gandharvasya gavāṃ mārge maṃdyamāṃsāṃ bujākulaṃ |
hṛdye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ |
hṛdye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ |
atimuktakacampādyaiḥ puṣpaiś ca vitared baliṃ |
catuṣpathai rākṣasasya bhīmeṣu gahaneṣu vā |
śūnyālaye piśācasya cītraṃ
balim upāharet |
na śakyā balinā yetu yogais tāṃ samupācaret |
janvṛkṣacarmaromāṇi śalyakālasunan tathā |
janvṛkṣacarmaromāṇi śalyakālasunan tathā |
hiṃgu mūtrañ ca bastasya dhūpamasmai pradāpayet |
etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ |
etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ |
gajāhvāpippalīmūlaṃ vyoṣāmalakasarṣapān |
godhānakulamārjāraruṣapittaprapeṣimān|
godhānakulamārjāraruṣapittaprapeṣimān|
nasyābhyañjanasekeṣu vidadhyād yogatatvavit ||
nadyāṃ pitṛgrahāyaṣṭaṃ kuśāsuraṇa bhūṣitaṃ |
trenraivopaharec cāpi nāgāya vividhād baliṃ |||
svarāśvāśvatarolūkakarabhaśvaśṛgālajaṃ |
purīśaṃ kaṃkagṛdhrābhyāṃ varāhasya ca
pīṣayet |
bastamūtreṇa tatsiddhaiṃ tailaṃ syāt pūrvavaddhitaṃ |
bastamūtreṇa tatsiddha
śirīṣapuṣpa laśuna śuṇṭhī
siddhārthakaṃ vacāṃ |
mañjiṣṭhāṃ rajanī kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa pīṣayet |
mañjiṣṭhāṃ rajanī kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa pīṣayet |
vartyaś chāyāviśuṣkāstāḥ sapittāt nayanāṃjanaṃ |
naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ
naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ
haridre ca kṛtā vartyaḥ pūrvavannayanañjane |
????????????vacām api |
bastamūtreṇa piṣṭanna matsyapittena pūrvavat |
????????????vacām api |
bastamūtreṇa piṣṭanna matsyapittena pūrvavat |
pūrāṇasarpirlaśunaṃ hiṃgu siddhāthakaṃ vacā |
golomī cājalomī ca bhūtakeśī jaṭī tathā |
kukkuṭī sarpagandhā ca tiktālāvū viāṣāṇike|
kukkuṭī sarpagandhā ca tiktālāvū viāṣāṇike|
vajraproktā vayasthā ca śṛṅgī mohanavalyapi ||
arkamūlaṃ trikaṭu |kaṃ tāla sroto jamañjanaṃ |
arkamūlaṃ trikaṭu |kaṃ tāla sroto jamañjanaṃ |
naipālī haritālañ ca ra |
??????mārjāradvīpavājigajāṃs tathā |
??????mārjāradvīpavājigajāṃs tathā |
śvāvidchālyakagodhānāṃ tathaiva
nakuloṣṭrayauḥ |
vidadhītavasāmūtraṃ rattapittanakhatvacaḥ |
vidadhītavasāmūtraṃ rattapittanakhatvacaḥ |
asmin varge bhiṣak kuyāt tailāni ca ghṛtāni ca |
pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā |
pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā |
avapīḍeñjane caiva vidadhyād guḍikākṛtāṃ |
vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ cūrṇitaṃ tathā |
vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ cūrṇitaṃ tathā |
uddhūpane śla??ṣṭaṃ pradehe
cāvacārayet |
eṣa sarvavikārāṃs tu mānasānavicāritaḥ |
eṣa sarvavikārāṃs tu mānasānavicāritaḥ |
hanyādalpaina kālena snehādirapi ca kramaḥ |
na cācaukṣaṃ prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe |
na cācaukṣaṃ prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe |
ṛte paiṣācamanyeṣāmanukūlaṃ samācaret |
vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ |
vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ |
hitāhitavidhānañ ca nityam eva samācared iti ||
kāyaci || ||
athāto pasmārapratiṣedhaṃ vyāṃ ||
smaraṇan na bhavaty asminn āpac ca parivarjayet |
apasmāra iti proktas tato yaṃ vyādhir antakṛt |
hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā |
nidrānāśaś ca tasmiṃs ca bhaviṣyati bhavanty atha |
nidrānāśaś ca tasmiṃs ca bhaviṣyati bhavanty atha |
saṃjñāvaheṣu srotaḥsu doṣavyāpteṣu mānavaḥ |
dantāṃ khādaṃ vaman phenaṃ vivṛtākṣaḥ patat kṣitau |
so pasmāra iti khyātaḥ sa ca dṛṣṭaś
caturvidhaḥ |
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ kṛṣṇaṃ mām anudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāro nilātmakaḥ |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāro nilātmakaḥ |
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ pītaṃ mām anudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sa pittabhava ucyate |
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ śuklaṃ māmanudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāraḥ kaphātmakaḥ ||
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāraḥ kaphātmakaḥ ||
hṛdi todastṛkledastriṣvapyeteṣu saṃkhyayā |
pralāpaḥ kūjanaṃ krodhaḥ pratyekañ ca bhavanti hi |
pralāpaḥ kūjanaṃ krodhaḥ pratyekañ ca bhavanti hi |
sarvaliṃgasamavāpaḥ sarvadoṣaprakopaje |
animittāgamād vyādher gamanād asṛhād api |
animittāgamād vyādher gamanād asṛhād api |
āgamāccāpy apasmāraṃ vadantyanyo nya dūṣaṇaṃ |
kramopayogād doṣāṇyaṃ kṣaṇikatvāt tathaiva ca |
kramopayogād doṣāṇyaṃ kṣaṇikatvāt tathaiva ca |
āgamād
vaiśvarūpyāc ca sa
tu nirvalyate budhaiḥ |
deve varṣaty api yathā bhūmau bījāni kānicit |
deve varṣaty api yathā bhūmau bījāni kānicit |
śaradi pratirohanti tathā vyādhisamucchrayaḥ |
sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhivivadhitāḥ |
sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhivivadhitāḥ |
darśayanti vikārāṃstu viśvāṃ kramanisargataḥ |
apasmāro mahāvyādhistasmād doṣaja eva tu |
apasmāro mahāvyādhistasmād doṣaja eva tu |
tasya kāyo vidhiḥ sarvā unmādeṣu pravakṣyate |
purāṇasarpiṣa pānamabhyaṅge caiva pūjitaṃ |
purāṇasarpiṣa pānamabhyaṅge caiva pūjitaṃ |
upayogo grahoktānāṃ yogānāṃ vāpy aśeṣataḥ |
bhis rukaṭvaṅgakiṇihīnimbatvagrasasādhitaṃ |
caturguṇe gavāṃ mūtre tailamabhyañjane hitaṃ |
godhāṇakulanāgānāṃ vṛṣabharkṣagavān api |
godhāṇakulanāgānāṃ vṛṣabharkṣagavān api |
pitteṣu tailaṃ siddhāñ ca nasyebhyaṅge ca pūjitaṃ |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
kulatthayavakolāni śarabījaṃ palaṃkaśā |
jaṭilāṃ pañcamūle
dve pathyāni kvāthyayogataḥ |
bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacet tat paittike hitaṃ ||
bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacet tat paittike hitaṃ ||
vātikaṃ bastibhiś cāpi paittikañ ca virecanaiḥ |
kaphajam vamanaidhīmānapasmāramupācaret |
bhārgīsiddhe pacet kṣīre śālitaṇḍulapāyasaṃ |
tryahaṃ kṣaudrayutaṃ bhoktuṃ varāhāyopakalpayet |
tryahaṃ kṣaudrayutaṃ bhoktuṃ varāhāyopakalpayet |
jñātvā ca madhurībhrūtaṃ taṃ
viśasyānnamuddharet |
trīn bhāgāṃ tasya hiṇvasya cūrbhāgena saṃsṛjet
trīn bhāgāṃ tasya hiṇvasya cūrbhāgena saṃsṛjet
maṇḍodakāthe deyaś ca bhārgīkvātha suśītalaḥ
śuddhe kumbhe nidadhyāc ca saṃbhāra taṃ surāt tataḥ |
śuddhe kumbhe nidadhyāc ca saṃbhāra taṃ surāt tataḥ |
jātagandhāṃ jātarasāṃ pāyayed āsavaṃ bhiṣak |
sirāñ ca vyadhayet prāptāṃ maṃgalyaṃ cāpi dhārayed iti ||
sirāñ ca vyadhayet prāptāṃ maṃgalyaṃ cāpi dhārayed iti ||
kāyacikitsā ||
||
athātonmādapratiṣedhaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
madayanty uddhatā doṣā yasmād unmārgam āśritāḥ |
mānaso yamato vyādhirunmāda iti kīrtyate |
mānaso yamato vyādhirunmāda iti kīrtyate |
ekaikaśaḥ sarvaśaś ca dośair atyathamucchritaiḥ |
mānasena ca duḥkhena pañcamaś ca sa ucyate |
mānasena ca duḥkhena pañcamaś ca sa ucyate |
viṣādbhavati ṣaṣṭhaś ca yathāsvaṃ tasya bheṣajaṃ |
sa tu pravṛddhastaruṇo madasaṃjñāṃ bibhartti ha |
sa tu pravṛddhastaruṇo madasaṃjñāṃ bibhartti ha |
mohodvegaḥ svanaḥ śrotre gātrāṇyamapakarṣaṇaṃ |
atyutsāho ruciś cānne svapne kaluṣamajjanaṃ |
atyutsāho ruciś cānne svapne kaluṣamajjanaṃ |
vāyunonmathanaṃ cāpi bhramaś cakragatasya vā |
yasya syur acireṇaivā unmādaṃ so dhigacchati ||
yasya syur acireṇaivā unmādaṃ so dhigacchati ||
āsphoṭāyatyaṭati gāyati nṛttaśīlo vikrośati bhramati cāpy
anilaprakopāt |
tīkṣṇā himāmbuni caye pi sa vahniśaṃkī pittārdito nabhasi paśyati
tārakāṃś ca |
nidrāparo lpakathato lpabhuguṣṇasevī rātrau bhṛśaṃ bhavati cāpi
kaphaprakopāt |
sarvātmake tribhir api vyatimiśritāni rūpāṇi vātakaphapittakṛtāni vidyāt |
cauraiḥ sarājaḥ puruṣair aribhi yathā vā vitrāsitasya
dhanabāndhavasaṃkṣayād vā ||
gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsor jāyeta cotkaṭātaro manaso vikāraḥ |
gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsor jāyeta cotkaṭātaro manaso vikāraḥ |
citraṃ bravīti ca manonugataṃ visaṃjño gāyatyatho hasati rodati
cāpi mūḍhaḥ |
raktekṣaṇai hatabalendriyavāk sudīnaḥ śyāmānano viṣakṛte na saṃjñaḥ ||
raktekṣaṇai hatabalendriyavāk sudīnaḥ śyāmānano viṣakṛte na saṃjñaḥ ||
manujam unmādārtaṃ viśodhayet |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
vividhair avapīḍaiś ca sarṣapasnehasaṃyutaiḥ|
cūrṇṇaṃ śukyātha nāḍyā vā pradhame
vvāsyatastavyoḥ |
satataṃ dhūpayec cainaṃ śvagomāṃsais tupūtibhiḥ |
sarṣapānyañ ca tailena nasyābhyaṅgai hitaḥ sadāḥ |
sarṣapānyañ ca tailena nasyābhyaṅgai hitaḥ sadāḥ |
ayaḥ pāśāvabaddhaś ca rajjuvyāḍāyudhādibhiḥ |
? trāsayed rakṣañ ca taṃ prasupta
tṛ ||
jalodanāśinañ caiva śuddhe veśmani vāsayet |
surakṣitaṃ balavatā jale taṃ pariṣecayet |
surakṣitaṃ balavatā jale taṃ pariṣecayet |
gajair vinītair uragair aviṣaiś cāpi bhīṣayet |
… stambhāvabaddhaṃ yaṣṭībhiḥ kaśābhir vāpi
tāḍayet |
pratudedārayā cainaṃ marmāghātaṃ vivarjayet |
cakrāpidhāne kūpe ca satataṃ tan nivāsayet |
tryahāt tryahād cāsmai dadyād yavāṃgūm atha tarpaṇaṃ |
tryahāt tryahād cāsmai dadyād yavāṃgūm atha tarpaṇaṃ |
kevalenāmbunā vāpi kulmāsām vā bahuśrutaḥ |
brāhmīmendrīṃ viḍaṃgāni vyoṣa hiṃgu jaṭīsurāṃ |
rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasāṃ vacāṃ |
rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasāṃ vacāṃ |
jyotiṣmatīn nāgavinnām anantāmabhayāt tathā |
saurāṣṭrīñ ca samāṃśāni nāgamūtreṇa pīṣayet |
saurāṣṭrīñ ca samāṃśāni nāgamūtreṇa pīṣayet |
cchāyāviśuṣkāstāvartyo yojayed vidhikovidaḥ |
avapīḍe ñjane bhyaṅgo nasye dhūpe tathaiva ca |
avapīḍe ñjane bhyaṅgo nasye dhūpe tathaiva ca |
uropāṃgalalāṭoṣu sirāṃś
cāsya vimokṣayet |
apasmārakriyāñ cāpi grahoddiṣṭāñ ca kārayet |
apasmārakriyāñ cāpi grahoddiṣṭāñ ca kārayet |
śāntadoṣaṃ viśuddhaś ca snehabastibhir ācaret |
mṛdupūrvaṃ made py evaṃ kriyāṃ mṛdvīṃ prayojayet|
śokaśalyaṃ vyapanayed unmāde pañcame bhiṣagiti ||
kāyaci
kitsā ||
||
athāto rasabhedam adhyāyaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
doṣāṇyaṃ pañcadaśadhā prasaro bhihitas tu yaḥ |
triṣaṣṭi rasabhedānāṃ tatprayojanamucyate ||
triṣaṣṭi rasabhedānāṃ tatprayojanamucyate ||
avidagdhā vidagdhā vā bhidyante te triṣaṣṭidhā |
triṣaṣṭirasabhedāṃs tu vīkṣya tatra prayojayet |
triṣaṣṭirasabhedāṃs tu vīkṣya tatra prayojayet |
ekaikasyānugamanaṃ bhāgaśo
yadudīritaḥ |
doṣāṇyaṃ tatra matimāṃ triṣaṣṭīnāṃ prayojayet |
doṣāṇyaṃ tatra matimāṃ triṣaṣṭīnāṃ prayojayet |
yathākramapravṛttānāṃ dvikeṣu madhuro rasaḥ |
pañcānukramate yogān amvlaś catura eva ca | 𑑎
pañcānukramate yogān amvlaś catura eva ca | 𑑎
trīṇyaitā gacchati raso lavaṇaḥ kaṭuko dvayaṃ |
tiktaḥ kaṣāyamanveti te dvikā daśa pañca ca ||
tiktaḥ kaṣāyamanveti te dvikā daśa pañca ca ||
tadyathā | madhurāmvlau | madhuralavaṇau | madhurakaṭukau |
madhuratiktau | madhurakaṣāyau | ete pañcānukrāntā madhureṇa ||
amvlalavaṇaḥ | amvlakaṭukaḥ | amvlatiktaḥ | amvlakaṣāyaḥ | 𑑎
𑑎 te catvāro nukrāntā amvlena |
lavaṇakaṭuḥ | lavaṇatiktaḥ | lavaṇakaṣāyaḥ | ete nukrāntās trayo
lavaṇaina || kaṭutiktaḥ | kaṭukaṣāyaḥ | dvāv anukrāntau kaṭukena ||
tiktakaṣāyaḥ | eka evānukrāntas tiktaina || ete pañcadaśa
dvikasaṃyogāḥ vyākhyātāḥ ||
trikāna ta ūdhvaṃ vakṣyāmaḥ | ādau prayujyamānas tu madhuro
daśa gacchati |
ṣaḍamvlo lavaṇas tasmād adham ekaṃ rasaḥ kaṭuḥ ||
ṣaḍamvlo lavaṇas tasmād adham ekaṃ rasaḥ kaṭuḥ ||
madhurāmvlakaṭuḥ | madhurāmvlatiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṭuḥ |
madhurāmvlalavaṇatiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṣāyaḥ | madhurakaṭutiktaḥ |
madhurakaṭutiktaḥ | madhurakaṭukaṣāyaḥ || madhuratiktakaṣāyaḥ |
evam eteṣān daśānāṃ trikaśaṃyogānāṃ mādau madhuraḥ prayujyate || amvlalavaṇakaṭuḥ | amvlalavaṇatiktaḥ |
amvlalavaṇakaṣāyaḥ | amvlakaṭutiktaḥ | amvlakaṭukaṣāyaḥ |
amvlatiktakaṣāyaḥ |evam eṣāṃ
ṣaṇṇyamādāv amvlaḥ prayujyate || lavaṇakaṭutiktaḥ | lavaṇakaṭukaṣāyaḥ
| lavaṇatiktakaṣāyaḥ | evam eteṣāṃ trayāṇāmādau
lavaṇaḥ prayujyate || kaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣa eka evādau
kaṭukaḥ | evam ete trikasaṃyogā viṃśatir vyākhyātāḥ ||
catuṣkānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ |
catuṣkarasasaṃyoge madhuro daśa gacchati |
amvlacaturo yāti lavaṇastveka eva tu ||
catuṣkarasasaṃyoge madhuro daśa gacchati |
amvlacaturo yāti lavaṇastveka eva tu ||
madhurāmvlalavaṇakaṭukaḥ | madhurāmlalavaṇatiktaḥ |
madhurāmvlalavaṇakaṣāyaḥ | madhurāmvlakaṭutiktaḥ |
madhurāmvlakaṭukaṣāyaḥ | madhurāmvlatiktakaṣāyaḥ | madhuralavaṇakaṭutiktaḥ |
madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ | madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ |
madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ | madhurakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ
daśānāṃ catuṣkasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate ||
amvlalavaṇakaṭutiktaḥ | amvlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ |
amvlalavaṇatiktakaṣāyaḥ | amvlakaṭutiktakaṣāyaḥ | ??m eṣāṃ cartuṇṇāmādāvamvlaḥ
| lavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣa eka evādau lavaṇaḥ | evam ete
pañcadaśa catuṣkasaṃyogāḥ | pañcadaśa vyākhyātāḥ |
pañcakānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ ||
pañcakāṃ pañca madhuraḥ ṣaṭkamamvlas tu gacchati |
pañcakāṃ pañca madhuraḥ ṣaṭkamamvlas tu gacchati |
madhurāmvlalavaṇakaṭutiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ | 𑑎
madhurāmvlalavaṇatiktakaṣāyaḥ |
madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ | madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ
madhurāmvlakaṭutiktakaṣāyaḥ || madhuralavaṅakaṭutiktakaṣāya iti ||
evam eṣāṃ pañcānāṃ pañcakasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate ||
amvlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam ekasyādāv amvlaḥ | evam ete ṣaṭ
pañcakāḥ vyākhyātāḥ ||
ṣaṭkam ekam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ || madhurāmvlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | ekas tu evam ekaḥ ṣaṭkasaṃyogāḥ |
ekaikaśaś ca ṣad rasā bhavanti | prākāśyena | madhuraḥ | amvlaḥ |
lavaṇaḥ | kaṭukaḥ | tiktaḥ | kaṣāyaḥ |
evam ete triṣaṣṭirasayogāḥ vyākhyātāḥ |
doṣabhedāt | dviṣaṣṭyās te prayoktavyā vicakṣaṇair iti ||
doṣabhedāt | dviṣaṣṭyās te prayoktavyā vicakṣaṇair iti ||
kāyaci
kitsā ||
||
athātaḥ svastharakṣaṇīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyaḥ |
prasannātmendriyamanā svastha ity abhidhīyate |
prasannātmendriyamanā svastha ity abhidhīyate |
tasya tadd rakṣaṇaṃ vatsa cikitsāyāḥ paraṃ hitaṃ
|
tasya yad vṛttam uktaṃ hi rakṣaṇañ ca mayāditaḥ ||
tasminn athāṃ samāsoktaṃ vistareṇeha vakṣyate |
tasminn athāṃ samāsoktaṃ vistareṇeha vakṣyate |
yasmin yasmin ṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehināṃ |
teṣu teṣu pradātavyā rasās te te vijānatā ||
teṣu teṣu pradātavyā rasās te te vijānatā ||
praklinnatvāc charīrāṇāṃ varṣāsu khalu dehināṃ |
mande gnau kopam āyānti saṃharṣān mārutādayaḥ |
mande gnau kopam āyānti saṃharṣān mārutādayaḥ |
tasmāt kledaviśuddhyathaṃ doṣasaṃdhāraṇāya ca |
kaṣāyatiktakaṭukai rasaiḥ saṃyuktam adravaṃ ||
kaṣāyatiktakaṭukai rasaiḥ saṃyuktam adravaṃ ||
nātisnigdhaṃ nātirūkṣam uṣṇaṃ dīpanam eva ca |
deyam annaṃ nṛpataye yaj jalañ coktam āditaḥ |
deyam annaṃ nṛpataye yaj jalañ coktam āditaḥ |
taptāyasakṛtāmbho vā pibet kṣaudrānvitañ ca yat |
ahni varṣānilāviṣṭe tyarthaśītāmbusaṃkule |
taruṇatvād vidāhañ ca gacchanty auṣadhayas tathā |
tannimittañ ca matimān nātivyāyāmam ācaret ||
tannimittañ ca matimān nātivyāyāmam ācaret ||
nātiśīte purāṇās tu yavagodhūmaśālayaḥ |
yūṣaiḥ sūpaiś ca kaṭubhir bhojyair
hṛdyaiś ca jāṅgalaiḥ |
mādhvīkaṃ sīdhum alpam vā māhendram atha sārasaṃ |
taptaśītaṃ kṣaudrayutaṃ kaupajam vā pibej jalaṃ |
pūrvānilaṃ gharmasevām udamanthaṃ sarijjalaṃ |
divāsvapnam avaśyāyaṃ varjayec cātra maithunaṃ |
pragharṣodvarttanasnānagandhasragdhūmasevitā
|
bhūmyuṣmaparihārārthaṃ svapet
madhyamae veśmani |
śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇānvitaḥ |
kṣate kledādidoṣāṃś ca varjayec chattrasamvṛtaḥ ||
yāyān nāgavadhūbhiś ca praśastāgurubhūṣita iti ||
vyapanītadharābhogaghananīlāvaguṇṭhite |
vyomni prasannadiṅmārgalabdhaprasarabhāskare |
śakrāstralabdhasandarśajāyamānoddhate namaḥ |
ākrāmati raver lakṣmīs tiraskṛtya ghanaṃ ghanaṃ |
varṣāsu sañcitam pittam auṣṇyāc charadi kupyati |
tasmāt pittaghnaṃ ḥ seveta sarva eva ghanātyaye ||
śītaṃ kaṣāyamadhuram īṣallaghu satiktakaḥ ||
sasarpir jāṅgalayutaṃ śarady adyāt prakāṃkṣataḥ |
hariṇāṃ pṛṣatāṃ lāvāñ cchagān eṇān kapiñjalāṃ ||
mudgāñ cchālīn yavāñ jīrṇṇāṃ seven nātivyavāyavān |
vidāhi kṣāratīkṣṇoṣṇa divāsvapnagurūṇy atha |
śākaṃ guru ca yat māṃsam avaśyāyañ ca varjayet |
sevyaḥ śaradi yannena vidhir eṣa vijānatā |
drākṣekṣukṣīrasevī ca bhavet tatra narādhipa |
drākṣekṣukṣīrasevī ca bhavet tatra narādhipa |
varṣāsu sañcitam pittaṃ nirharec ca virecanaiḥ |
tiktaḥ sarpiḥprayogair vā sirāṇāñ cāpi mokṣaṇaiḥ |
svāduśītañ jalaṃ medhyaṃ śucisphaṭikanirmalaṃ |
śaraccandrāṃśunirdhūtam agastyodayanirviṣaṃ |
prasannatvāc ca salilaṃ sarvam eva tadā hitaṃ |
prasannatvāc ca salilaṃ sarvam eva tadā hitaṃ |
śaratsu pavanañ caiva kamālotpalaśāliṣu |
candanaṃ vā sakarpūraṃ vāsañ cāmalinaṃ laghuḥ |
bhajec ca śāradaṃ mālyaṃ sīdhvoḥ pānañ ca yuktitaḥ |
bhajec ca śāradaṃ mālyaṃ sīdhvoḥ pānañ ca yuktitaḥ |
candrapādāḥ sahṛdvargaḥ sukhāni madhurā giraḥ |
pittapraśamanaṃ yac ca tac ca sarvaṃ samācared
iti || 𑑎
hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūryo nilākulaḥ |
annapānāṃ tilān māṣāṃ śākāni ca dadhīni ca |
tathekṣuvikṛtiīñ chālīṃ sugandhāṃś ca navān
api |
tathekṣuvikṛt
prasahānūpamāṃsāni kravyādabilaśāyināṃ |
audakānāṃ plavānāñ ca pādināñ copayojayet |
audakānāṃ plavānāñ ca pādināñ copayojayet |
madyāni ca prasannāni yac ca kiñcid balapradaṃ |
kāmatas tan niṣeveta puṣṭim icchan himāgame |
kāmatas tan niṣeveta puṣṭim icchan himāgame |
taile koṣṇe sukheṣṇe vā praśastam avagāhanaṃ |
saśiraskaṃ tathābhyaṃgaṃ vyāyāmañ cācared bhṛśaṃ |
sukhodakāvagāhaṃ vā śaucam uṣṇāmbum eva ca |
sukhodakāvagāhaṃ vā śaucam uṣṇāmbum eva ca |
sāṃgārayāne mahati dhūpāmodamadotkaṭo |
aurṇṇakauśeyasamvītaśayane kuthakāstṛte |
kuṃkumāgurudigdhāṃgo nivāte gṛhagahvare |
śayīta śayane cāpi suvistīrṇṇe manorame |
sevyamāno mṛdusparśair nirdayair upagūhanaiḥ |
tatrāpanītahārāṃs tu priyā nāryaḥ
svalaṃkṛtāṃ |
rāmayeyur yathākālaṃ balād api madotkaṭāḥ |
eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ |
hemantaśeṣaḥ śiśiraḥ ke cid icchanti vaidyakāḥ |
meghamārutajaṃ śītaṃ raukṣyaṃ cādānajaṃ yataḥ |
bhajej jijīviṣus tatra soṣṇasnigdhataran vidhiṃ |
tatra mantham avaśyāyaṃ pravātaṃ rūkṣabhojanaṃ |
malināni ca vāsāṃsi tathā snānañ ca varjayed iti ||
tuṣāra paṭa nirhāradīptabhāskara raśmiṣu |
dineṣu jṛmbhamāṇeṣu hīyamānāsu rātriṣu |
puṣpāṭṭahāsaśavalaiś calatkisalayojjvalaiḥ |
???????
bhramarodgītaniḥsvanaiḥ |
darśayatsu vicitrāsu vanopavanarājiṣu |
prakupyati yathoddiṣṭāṃ
sisṛkṣati gadān kaphaḥ |
hemante nicitaḥ śleṣmā śaityāc
chītaḥ śarīriṇāṃ |
auṣṇyād vasante viṣyaṇṇa kurute vividhān gadān |
auṣṇyād vasante viṣyaṇṇa kurute vividhān gadān |
ato mbumadhurasnigdhadivāsvapnagurūṇi ca |
varjjayed vamanādīni karmāṇy api ca kārayet |
varjjayed vamanādīni karmāṇy api ca kārayet |
ṣaṣṭikān anavāñ chālīn nīvārān mudgakodravān |
lāvādiviṣkirarasaiś cādyād yūṣañ ca yuktibhiḥ |
lāvādiviṣkirarasaiś cādyād yūṣañ ca yuktibhiḥ |
paṭolanimbavetrāgratiktaiś cānyair himātyaye |
seven madhvāsavāriṣṭāṃ sīdhuṃ mādhvīkam eva ca |
seven madhvāsavāriṣṭāṃ sīdhuṃ mādhvīkam eva ca |
vyāyāmam añjanan dhūmaṃ tīkṣṇañ ca kavaḍagrahaṃ |
uṣṇāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame |
uṣṇāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame |
yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitaṃ |
vyāyāmo vyadhikaś cātra sarva eva praśasyate |
śirovirekair vamanaiḥ kaṣāyaiḥ kavaḍagrahaiḥ |
nirhared apramattaś ca hemantopacitakaphaṃ |
śuciḥ śuklāmbaradharaś candanāgurubhūṣitaḥ |
pīnastanorujaṃghanāṃ rūpayauvaśālinīṃ |
kānaneṣu vicitreṣu sarvālaṅkārabhūṣitāṃ |
rāmayed yāvad utsāhaṃ sumanāḥ kusumāgame |
tataś candrakarālokāṃ pradoṣaṃ satsuhṛjjanaḥ |
saṃseved athavāliṅgya svapet kāntāṅ
gṛhodare ||
ādadānaḥ karair grīṣme jagatsnehan divākaraḥ
yauvanotsavanibhargnavanitāyām iva kṣitau |
bibhratyāṃ durbhagaṃ rūkṣaṃ reṇvaṅgārāruṇaṃ vapuḥ |
vātacakrasamuddhūtaśuṣkaparṇṇasvanānvitaḥ |
raukṣyaṃ sañjanayaty āśus tataḥ śuṣyanti dehinaḥ |
tasmān nidāghasamaye śoṣaṇaṃ rūkṣaṇañ ca yat |
vyāyāmam uṣṇam āyāsaṃ maithunaṃ paridāhi ca |
rasāṃś cāgniguṇodriktāṃ viśeṣeṇa vivarjayet ||
sarpiḥkhaṇḍaguḍāktāṃs tu sahākārarasānvitāṃ |
saktūn pibet prātas takraiḥ śītatoyottaraṃ naraḥ |
yavagodhūmavikṛtīḥ śālīṃś ca vividhān api |
prasahānūpamāṃsāni vṛṣyāṇy anyāni yāni ca |
prakārair vividhair adyān nidāghe svūkaṭumbinā |
ṣāḍavair vividhai rāgair gauḍikaiś ca susaṃkṛḥ taiḥ |
suśītai snigdhamadhurais tarpayec choṣitāṃs tanūn |
hitañ ca bhojanaṃ grīṣme śītalaṃ madhuraṃ dravaṃ |
saśarkareṇa payasā rātrāv api tu pūjitaṃ |
sarāṃsi vāpyaḥ sarito vanāni rucirāṇi ca |
candanāni parārdhyāni tathā sakamalotpalāḥ |
tālavṛntānilān hārā|
gharmakālaṃ niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca ||
divā śītagṛhe cāpi padmotpaladalāyute |
śayīta ca yathākāmaṃ
spṛśyamāno linilaiḥ sukhaṃ |
rātrau harmyatale hṛdye
puṣpaprakarabhūṣite |
jalajaih kusumaiś citraiś candrapādāvaguṇṭhite |
vyajanair vījyamānaś ca spṛśyamānaś ca komalaiḥ
|
strīṇā stanaiḥ karaiś cāpi
muktāhāraiś ca śītalaiḥ |
saṃsevyāmāna āsīta suhṛdbhir abhisamvṛtaḥ |
śayīta śayane śubhre candanārdrapaṭo naraḥ |
rūkṣocchuṣkeṣu deheṣu grīṣme vā
puṣpito valī ||
pravṛddhagambhīraravair meghair
ativinādite |
prodbhinna kandalaśyāmakadambakuṭajārjjune |
mālatīkusumāmodadaśāśāpūrite
mbare |
surendragopamaṇḍūkaiḥ prakīrṇṇavasudhātale |
dvirephakṛtasaṅgītanalinīvanabhūṣite ||
śikhaṇḍināyakavarair nādyārambhakṛtotsave |
daurbalyakāṣṭhāṃ paramāṃ yadā gacchati bhāskare |
śītavātābhravarṣais tu vāyuḥ prāvṛṣi
kupyati |
nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ samīraṇaṃ |
nihanyād avilambena vidhinā vyādhikovidaḥ |
nihanyād avilambena vidhinā vyādhikovidaḥ |
caryāḥ sukhoṣṇāś ca rasās tailāni vividhāni ca ||
bṛṃhaṇañ cāpi yat kiñ cid
abhiṣyandi tathaiva ca |
navāmbu rūkṣaśītānnaṃ saktūṃś cāpi vivarjayet |
yavaṣaṣṭikaśālīṃś ca godhumān anavāṃs tathā |
yavaṣaṣṭikaśālīṃś ca godhumān anavāṃs tathā |
harmyamadhye nivāte ca bhajec
chayyāṃ mṛdūttarāṃ |
saviṣaprāṇivinmūtralālāniṣṭhīvanādibhiḥ |
saviṣaprāṇivinmūtralālāniṣṭhīvanādibhiḥ |
samāplutan tadā toyam
āntarīkṣaṃ viṣopamaṃ |
vāyunā viṣajuṣṭena prāvṛṣeṇyena dūṣitam |
vāyunā viṣajuṣṭena prāvṛṣeṇyena dūṣitam |
tad dhi sarvopayogeṣu tasmin kāle vivarjayet |
ariṣṭāsavamaireyāṃ sopadaṃśāṃś ca yuktitaḥ |
ariṣṭāsavamaireyāṃ sopadaṃśāṃś ca yuktitaḥ |
pibet prāvṛṣi jīrṇṇāṃs tu rātrau prāvṛṣi varjayet |
nirūhair bastibhiś cāpi tathānyair mārutāpahaiḥ |
nirūhair bastibhiś cāpi tathānyair mārutāpahaiḥ |
kupitaṃ śamayed vātaṃ vārṣikañ ca cared vidhiṃ |
bhūyo varṣī tu parjanyo gaṃgāyā
dakṣiṇe jane |
tatra ca prāvṛtvarṣākhyau
ṛtū teṣāṃ prakīrttitau |
tasya evottare deśe
himavaddravyasaṃkule |
bhūyaḥ śītatamas tatra hemantaśiśire ṛtū ||
ṛtāv ṛtau ya etena vidhinā varttate naraḥ |
ghorān ṛtukṛtān rogān āpnuyāt sa kadā canaḥ |
ata ūrdhvaṃ dvādaśāśanapravicārām vakṣyāmaḥ |
tad yathā śītoṣṇasnigdharūkṣadrava śuṣkeka kālikadvikālikauṣadhayukta hīnamātra doṣapraśamana pravṛdhyathāṃ ||
ata ūrdhvaṃ dvādaśāśanapravicārām vakṣyāmaḥ |
tad yathā śītoṣṇasnigdharūkṣadrava śuṣkeka kālikadvikālikauṣadhayukta hīnamātra doṣapraśamana pravṛdhyathāṃ ||
tṛṣṇāmadavidārhārttān raktapittaviṣāturān |
saṃmūrcchā strīṣu ca kṣīṇāṃ śītair annair upācaret |
saṃmūrcchā strīṣu ca kṣīṇāṃ śītair annair upācaret |
kaphavātāmayāviṣṭāṃ viriktāṃ
snehapāyinaḥ |
aklinnakāyāṃś ca narān uṣṇair annair upācaret |
aklinnakāyāṃś ca narān uṣṇair annair upācaret |
vātikān rūkṣadehāṃś ca vyavāyopahatāṃs tathā |
vyāyāminaś cāpi narāṃ snigdhair annair upācaret |
vyāyāminaś cāpi narāṃ snigdhair annair upācaret |
medasābhiparītāṃs tu sthūlāṃ mehāturān api |
kaphābhipannadehāṃś ca rūkṣair annair upācaret |
kaphābhipannadehāṃś ca rūkṣair annair upācaret |
śuṣkadehāṃ pipāsārttāṃ durbalān api ca
dravaiḥ |
praklinnadehāṃ vraṇinaḥ śuṣkair mehinam eva ca |
praklinnadehāṃ vraṇinaḥ śuṣkair mehinam eva ca |
ekakālaṃ bhaved deyo durbalāgnivivṛddhaye |
samāgnaye tathāhāro dviḥkālam atha pūjitaḥ |
samāgnaye tathāhāro dviḥkālam atha pūjitaḥ |
auṣadhadveṣine deyaṃs tathoṣadhasamāyutaṃ |
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate ||
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate ||
yathartudattas tv āhāro doṣapraśamanaḥ smṛtaḥ |
ataḥ paraṃ tu svasthānāṃ sarva eva praśasyate ||
ataḥ paraṃ tu svasthānāṃ sarva eva praśasyate ||
ata ūdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ | tatrābhaktaṃ | prāgbhaktaṃ |
adhobhaktaṃ |
madhyabhaktaṃ | antarābhaktaṃ | sabhaktaṃ | sāmudgaṃ | muhurmuhur
grāsaṃ | grāsāntarañ ceti ||
tatrābhaktan nāma yaḥ | kevalam auṣadham upayujyate ||
vīryādhikaṃ bhavati bheṣajam annahīnaṃ
hanyāt tathāmayam asaṃśayam āśu caiva |
tad bālavṛddhavanitāmṛdavas tu pītvā
glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayañ ca ||
hanyāt tathāmayam asaṃśayam āśu caiva |
tad bālavṛddhavanitāmṛdavas tu pītvā
glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayañ ca ||
prāgbhaktan nāma | yat prāgbhaktaṃ pīyate | paścād bhujyate | tac
chīghraṃ vipākam upayāti balaṃ na hiṃsyād
annāvṛtatvān na ca murhur muhur vadanān nireti |
prāgbhaktasevi ??dhobalam ādadhāti |
dadyāc ca vṛddha śiśubhīru kṛśāṅganābhyaḥ ||
adhobhaktan nāma | yad bhuktvā pīyate |
pītaṃ yad annam upayujya tad ūrdhvakāye
hatvā gadāṃ bahuvidhāṃś ca balan dādāti ||
hatvā gadāṃ bahuvidhāṃś ca balan dādāti ||
madhyabhaktan nāma | yan madhye bhaktasya pīyate |
madhye tu pītam apahanty avisāribhāvā
ye dehamadhyam abhibhūya bhavanti rogāḥ ||
ye dehamadhyam abhibhūya bhavanti rogāḥ ||
āntarābhaktan nāma | yad antare pīyate
| pūrvāparayor bhaktayoḥ
hṛdyam manobalakaraṃ tv api dīpanañ ca
pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakan tat ||
pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakan tat ||
sabhaktan nāma | auṣadheṣu yat sādhyate
pathyaṃ sabhaktam abalābalayor hi nityaṃ
tad dveṣiṇām api tathā śiśuvṛddhayoś ca |
tad dveṣiṇām api tathā śiśuvṛddhayoś ca |
sāmudgan nāma | yad bhaktasyādāv ante ca pīyate ||
doṣe dvidhā prasārite tu samudgasaṃjñāḥ | ādyantayor yad aśanasya
niṣevyate tu ||
muhur muhur nāma | sabhaktam
abhakta?????????????? ||
śvāse muhur muhur atiprasṛte ca kāse
hikkāvamīṣu ca bhavaty upayojyam etat ||
hikkāvamīṣu ca bhavaty upayojyam etat ||
grāsan nāma | yat piṇḍaṃ vyāmiśram upayujyate |
grāseṣu cūrṇṇam abalāgniṣu dīpanīyaṃ
| vājīkarāṇy api ca yojayituṃ yateta ||
grāsāntaran nāma | piṇḍāntaraṃ yad upayujyate ||
grāsāntareṣu visṛjed vamanīya dhūmāṃc
chvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃś ca lehān ||
chvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃś ca lehān ||
daśauṣadhakālā bhavanti || bhavati cātra |
visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇair dehe ca sulaghau |
śuddhe codgāre hṛdi ca vimale vāte ca sarati |
tathānnasraddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile |
pradeyas tv āhāro bhavati bhiṣajā sātmyaprakriyeti |
śuddhe codgāre hṛdi ca vimale vāte ca sarati |
tathānnasraddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile |
pradeyas tv āhāro bhavati bhiṣajā sātmyaprakriyeti |
bhagavāṃn āha dhadhaṃvantariḥ ||
kāyaci
kitsā || ||
athātas tantrayuktyuddeśaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tratra dvātriṃśat tatrayuktayo bhavanti |
tad yathā adhikaraṇaṃ | yogaḥ padārthaḥ | hetvarthaḥ | uddeśaḥ | nirdeśaḥ | upadeśaḥ | apadeśaḥ | pradeśaḥ | atideśaḥ | apavargaḥ | vākyaśeṣaḥ | arthāpattiḥ | viparyayaḥ | praśaṃgaḥ | ekāntaḥ | anekāntaḥ | pūrvapakṣaḥ | nirṇṇayaḥ | anumataṃ | vidhāṇaṃ | anāgatāpekṣaṇaṃ | atikrāntāpekṣaṇaṃ | saṃśayaḥ | vyākhyānaṃ | svasaṃjñā | nirvacanaṃ | nidarśanaṃ | niyogaḥ | vikalpaḥ | samuccayaḥ | ūhyam iti ||
tad yathā adhikaraṇaṃ | yogaḥ padārthaḥ | hetvarthaḥ | uddeśaḥ | nirdeśaḥ | upadeśaḥ | apadeśaḥ | pradeśaḥ | atideśaḥ | apavargaḥ | vākyaśeṣaḥ | arthāpattiḥ | viparyayaḥ | praśaṃgaḥ | ekāntaḥ | anekāntaḥ | pūrvapakṣaḥ | nirṇṇayaḥ | anumataṃ | vidhāṇaṃ | anāgatāpekṣaṇaṃ | atikrāntāpekṣaṇaṃ | saṃśayaḥ | vyākhyānaṃ | svasaṃjñā | nirvacanaṃ | nidarśanaṃ | niyogaḥ | vikalpaḥ | samuccayaḥ | ūhyam iti ||
atrāha | āsāṃ yuktīnāṃ kiṃ prayojanaṃ | ucyate || vākyayojanam arthayojanañ ca ||
ślokau cātra bhavataḥ ||
asadadvādi prayuktānāñ
ca śabdānāṃ pratiṣedhanaṃ |
svavākyasiddhir api ca kriyate tantrayuktibhiḥ ||
asa
svavākyasiddhir api ca kriyate tantrayuktibhiḥ ||
vyatyāsoktās tu ye hy arthā līnā ye cāpy anirmalāḥ |
leśoktā ye ca kecit syus teṣāñ cāpi prasādhanaṃ |
leśoktā ye ca kecit syus teṣāñ cāpi prasādhanaṃ |
tatra yo rtham adhikṛtyocyate tad adhikaraṇaṃ | yathā rasaṃ
doṣam vā ||
yena vākyaṃ yujyate sa yogaḥ | yathā vyatyāsenoktānāṃ
sannikṛṣṭaviprakṛṣṭānāṃ padārthānām ekīkaraṇaṃ ||
tailaṃ pibec cāmṛtavalli nimba haṃsāhvayā vṛkṣakapippalībhiḥ |
siddhaṃ balābhyāñ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||
siddhaṃ pibed iti prathamaṃ vaktavye dvitīye pāde siddhaṃ prayuktaṃ evan dūrasthānām api padārthānām ekīkaraṇaṃ yogaḥ ||
tailaṃ pibec cāmṛtavalli nimba haṃsāhvayā vṛkṣakapippalībhiḥ |
siddhaṃ balābhyāñ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||
siddhaṃ pibed iti prathamaṃ vaktavye dvitīye pāde siddhaṃ prayuktaṃ evan dūrasthānām api padārthānām ekīkaraṇaṃ yogaḥ ||
yo rtho bhihitaḥ sūtre pade vā sa padārthaḥ | padasya padayoḥ padānām vā
yo rthaḥ sa padārthaḥ | aparimitāś ca padārthāḥ
yatra tu snehā svedābhyañjaneṣu dvayos trayāṇām vārthānām upapatti dṛśyate tatra yo rthaḥ pūrvāparayoga siddho bhavati | yathā vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāma ity ukte sandihyate buddhiḥ katamasya vedasyotpattiṃ vakṣyati | sāmavedādayaś ca vedāḥ | pūrvāparam upalakṣya vinda vida ity etayoś ca dhātvor ekārthaḥ | paścāt padam bhati āyurvedotpattim ayam vivakṣur iti eṣa padārthaḥ |
yatra tu snehā svedābhyañjaneṣu dvayos trayāṇām vārthānām upapatti dṛśyate tatra yo rthaḥ pūrvāparayoga siddho bhavati | yathā vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāma ity ukte sandihyate buddhiḥ katamasya vedasyotpattiṃ vakṣyati | sāmavedādayaś ca vedāḥ | pūrvāparam upalakṣya vinda vida ity etayoś ca dhātvor ekārthaḥ | paścāt padam bhati āyurvedotpattim ayam vivakṣur iti eṣa padārthaḥ |
yad uktaṃ sādhanaṃ bhavati sa hetvarthaḥ |
yathā mṛtpiṇḍo dbhiḥ praklidyate tathā māṣa dugdha prabhṛtibhir vraṇaḥ klidyate ||
yathā mṛtpiṇḍo dbhiḥ praklidyate tathā māṣa dugdha prabhṛtibhir vraṇaḥ klidyate ||
samāsa vacanaṃ samuddeśaḥ
yathā śalyam iti ||
yathā śalyam iti ||
vistaravacanaṃ nirdeśaḥ |
yathā śārīram āgantu ceti ||
yathā śārīram āgantu ceti ||
evam ity upadeśaḥ
yathā rātrau na jāgṛyād divā na supyā iti ||
yathā rātrau na jāgṛyād divā na supyā iti ||
anena kāraṇenety apadeśaḥ |
yathāpadiśyate madhureṇa śleṣmābhivardhata iti ||
yathāpadiśyate madhureṇa śleṣmābhivardhata iti ||
prakṛtasyātikrāntena sādhanaṃ pradeśaḥ |
yathā devadattasyānena śalyam uddhṛtaṃ yajñadattasyāyam uddhariṣyatīti ||
yathā devadattasyānena śalyam uddhṛtaṃ yajñadattasyāyam uddhariṣyatīti ||
prakṛtasyānāgatena
sādhanam atideśaḥ |
yathā yad yasya vāyur ūrdhvam uttiṣṭhati | tenodāvarttī syād iti ||
yathā yad yasya vāyur ūrdhvam uttiṣṭhati | tenodāvarttī syād iti ||
abhipramṛjyāpakarṣaṇam apavargaḥ |
yathā asvedyā viṣopasṛṣṭā anyatra mūtrakīṭaviṣād iti ||
yathā asvedyā viṣopasṛṣṭā anyatra mūtrakīṭaviṣād iti ||
yena padenānuktena vākyaṃ samāpyate sa vākyaśeṣaḥ |
yathā śiraḥpāṇipādapṛṣṭhapārśvodaravān ity ukte puruṣagrahaṇaṃ vināpi gamyate puruṣa evokta iti ||
yathā śiraḥpāṇipādapṛṣṭhapārśvodaravān ity ukte puruṣagrahaṇaṃ vināpi gamyate puruṣa evokta iti ||
yad akīrttitam arthād āpadyate
sārthāpattiḥ |
yathā odanaṃ bhokṣyāmahety ukte arthād āpannaṃ bhavati nāyaṃ pipāsur yavāgūm iti ||
yathā odanaṃ bhokṣyāmahety ukte arthād āpannaṃ bhavati nāyaṃ pipāsur yavāgūm iti ||
yady asya prātilomyaṃ tad viparyayaḥ |
yathā kṛśolpaprāṇabhīravo duciḥkitsya ity ukte viparītaṃ gṛhyate dṛḍhādayaḥ || sucikitsyā iti ||
yathā kṛśolpaprāṇabhīravo duciḥkitsya ity ukte viparītaṃ gṛhyate dṛḍhādayaḥ || sucikitsyā iti ||
prakaraṇāntareṇa samānaḥ prasaṃgaṃḥ
|
yathādhikaraṇāntarito yo rtha asakṛd asakṛd uktaḥ samāpyate sarvatra ||
yathādhikaraṇāntarito yo rtha asakṛd asakṛd uktaḥ samāpyate sarvatra ||
yad avadhāraṇenocyate sa ekāntaḥ |
yathā trivṛtā virecayati madanaphalaṃ vāmayati ||
yathā trivṛtā virecayati madanaphalaṃ vāmayati ||
kvacit tathā kvacid anyathā so nekāntaḥ |
yathā ke???????????? kecid rasā kecid vīryaṃ kecid vipāka iti ||
yathā ke???????????? kecid rasā kecid vīryaṃ kecid vipāka iti ||
yas tu niḥsaṃśayam abhidhīyate sa pūrvapakṣaḥ |
yathā kathaṃ vātanimittāś catvāraḥ pramehā asādhyā bhavanti ||
yathā kathaṃ vātanimittāś catvāraḥ pramehā asādhyā bhavanti ||
tasyottaraṃ nirṇṇayaḥ |
yathā śarīraṃ prapīḍya praścyotayitvādho gatvā vasāmedomajjānuviddhaṃ mūtraṃ sṛjati evam asādhyā vātajāḥ ||
yathā śarīraṃ prapīḍya praścyotayitvādho gatvā vasāmedomajjānuviddhaṃ mūtraṃ sṛjati evam asādhyā vātajāḥ ||
paramatam apratiṣiddham anumataṃ |
yathā yo brūyāt ṣaḍ rasā iti vādī tac ca prati pratipādyānumanyate kathaṃcit tad anumatan nāmaḥ ||
yathā yo brūyāt ṣaḍ rasā iti vādī tac ca prati pratipādyānumanyate kathaṃcit tad anumatan nāmaḥ ||
prakaraṇānupūrvyād abhihitaṃ vidhānaṃ |
yathā sakthi????????????rvyābhihitāni ||
yathā sakthi????????????rvyābhihitāni ||
evaṃ vakṣyatīty anāgatāpekṣaṇaṃ |
yathā ślokasthāne brūyāc cikitseṣu vakṣyāmīti ||
yathā ślokasthāne brūyāc cikitseṣu vakṣyāmīti ||
ity uktām ity atikrāṃtāpekṣaṇaṃ |
yathā cikitsiteṣu brūyāt | ślokasthāne yad abhihitam iti ||
yathā cikitsiteṣu brūyāt | ślokasthāne yad abhihitam iti ||
ubhayahetunidarśanaṃ saṃśayaḥ |
yathā talahṛdayaghātaḥ prāṇaharaḥ pāṇipādacchedana prāṇaharaṃ ||
yathā talahṛdayaghātaḥ prāṇaharaḥ pāṇipādacchedana prāṇaharaṃ ||
tatrātiśayo |
???ha pañcaviṃśakaḥ puruṣo vyākhyāyate | tathā nānyeṣv āyurvedatantreṣu bhūtādiṃ pratyārabdhaṃś cintā iti ||
???ha pañcaviṃśakaḥ puruṣo vyākhyāyate | tathā nānyeṣv āyurvedatantreṣu bhūtādiṃ pratyārabdhaṃś cintā iti ||
anyaśāstrāsāmānyā svasaṃjñā | sveṣu tantreṣu saṃjñā yā sā svasañjñā |
yatheha śāstre mithunam iti | madhusarpiṣor grahaṇaṃ trivṛtam iti sarpistailavasāṃ ||
yatheha śāstre mithunam iti | madhusarpiṣor grahaṇaṃ trivṛtam iti sarpistailavasāṃ ||
lokaprathitam udāharaṇaṃ nirvacanaṃ
| yathoṣṇabhayāc chāyām anusarati ||
dṛṣṭāntavyaktir nirvacanaṃ | yathā agnir vāyusahitaḥ kakṣe
bhivṛddhiṃ gacchati tathā vātapittakaphaduṣṭo vraṇo bhivṛddhiṃ
gacchatīti ||
idam eveti niyogaḥ yathā pathyam eva bhoktavyam iti ||
ide cedañ ceti vikalpaḥ | yathā māṃsavarge eṇahariṇalāvatittirāḥ
pradhānā iti ||
saṃkṣepavacanaṃ samuccayaḥ | yathā rasodanaḥ kṣīrodaṇaḥ saghṛtā vā
yavāgūr bhavatv iti ||
yad anirdiṣṭaṃ buddhigamyan tad ūhyaṃ |
yathā abhihitam anupānavidhau caturvidham annapānaṃ bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyam iti | evaṃ caturvidhe vaktavye dvividham abhihitaṃ || atrohyaṃ bhavati annapāne viśiṣṭe dvayo grahaṇe caturṇṇām api grahaṇaṃ bhavati ||
kiñ cānyat anne bhakṣyam aviruddhaṃ ghanasādharmyāt | peye lehyaṃ dravasādharmyāt | caturvidhas tv āhāraḥ praviralaḥ | prāyeṇa dvividhai eva | ato dvitvam prasiddhim ity
āha bhagavān dhanvatariḥ |
yathā abhihitam anupānavidhau caturvidham annapānaṃ bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyam iti | evaṃ caturvidhe vaktavye dvividham abhihitaṃ || atrohyaṃ bhavati annapāne viśiṣṭe dvayo grahaṇe caturṇṇām api grahaṇaṃ bhavati ||
kiñ cānyat anne bhakṣyam aviruddhaṃ ghanasādharmyāt | peye lehyaṃ dravasādharmyāt | caturvidhas tv āhāraḥ praviralaḥ | prāyeṇa dvividha
kāyaci
kāyacikitsā || 0 || 29 || 0 ||
athāto doṣabhedavikalpam adhyāyaṃ vyā
khyāsyāmaḥ ||
aṣṭāṅgāyurvedavidaṃ kāśirājam mahīpatiṃ |
cchinnaśāstrārthasandehaṃ sūkṣmāgādhamivodadhiṃ |
cchinnaśāstrārthasandehaṃ sūkṣmāgādhamivodadhiṃ |
viśvāmitrasutaḥ śrīmāṃ suśrutaḥ paripṛcchati ||
dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrttitāḥ |
dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrttitāḥ |
kati tatraikaśo jñeyā viṃśo vāpy athavā triśaḥ |
tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃśayacchinmahātapāḥ |
tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃśayacchinmahātapāḥ |
prītātmā nṛpaśārdūla suśrutāyāha
tattvataḥ |
trayo doṣā dhātavaś ca pūrīśaṃ mūtram eva ca |
trayo doṣā dhātavaś ca pūrīśaṃ mūtram eva ca |
dehaṃ sandhārayanty ete hy avyāpannā
rasair hitaiḥ |
puruṣaḥ ṣoḍaṣakalaḥ prāṇāś caikādaśaiva ye |
puruṣaḥ ṣoḍaṣakalaḥ prāṇāś caikādaśaiva ye |
rogāṇāñ ca sahasraṃ yac
chata viṃśatir eva ca |
vyāsataḥ kīrttitan tadvibhinnā
doṣāsu yo guṇāḥ |
dviṣaṣṭidhā bhavanty ete bhūyiṣṭham iti niścayaḥ |
dviṣaṣṭidhā bhavanty ete bhūyiṣṭham iti niścayaḥ |
traya eva pṛthag doṣāḥ dviśo nava samādhikāḥ |
trayodaśādhikaikadvihīnamadhyordhvalakṣaṇaiḥ |
trayodaśādhikaikadvihīnamadhyordhvalakṣaṇaiḥ |
tribhir pañcāśad
etan tu sahaivaṃ kṣayam āgataiḥ |
hīnamadhyādhikādvekakṣīṇavṛddhās tathāpare
hīnamadhyādhikādvekakṣīṇavṛddhās tathāpare
dvādaśaiva samākhyātā rogayonir dviṣaṣṭidhā |
miśrā dhātumalair aiva yānty asaṃkhyeyatām api |
miśrā dhātumalair aiva yānty asaṃkhyeyatām api |
tasmāt prasaṃgaṃ saṃyamya
doṣabhedavikalpanaiḥ |
rogaṃ viditvopacared rasabhedair yathe ritaiḥ |
rogaṃ viditvopacared rasabhedair yathe ritaiḥ |
bhiṣak karttātha karaṇaṃ rasā doṣāś ca kāraṇaṃ ||
kāryam ārogyam evaikam anārogyam athāpi vā |
kāryam ārogyam evaikam anārogyam athāpi vā |
taśmāt sādhu viditvetāṃ rasadoṣavikalpaṇāṃ |
bhiṣajabheṣajaṃ kāryaṃ prāṇyaṃ hanyan yathā kṛtāṃ ||
bhiṣajabheṣajaṃ kāryaṃ prāṇyaṃ hanyan yathā kṛtāṃ ||
adhyāyānāñ catuḥṣaṣṭyā grathitārthapadakramaṃ |
etad eva viśeṣeṇa tantram uttaram ṛddhimat |
etad eva viśeṣeṇa tantram uttaram ṛddhimat |
spagūḍhārthagambhīram agādhaṃ mandacetasāṃ |
yathākramaṃ yathāpraśnaṃ yathātatvaṃ yathāvidhiṃ |
yathāpratijñañ ca mayā bhavatāṃ parikīrttitaṃ ||
yathākramaṃ yathāpraśnaṃ yathātatvaṃ yathāvidhiṃ |
yathāpratijñañ ca mayā bhavatāṃ parikīrttitaṃ ||
sahottaran tv etad adhītya tantraṃ svāyaṃbhuvaṃ taṃ vidhinā kīrttitena |
na hīyate rthāṃ manaso bhyupetādāevaṃ vaco
brāhmyam atīva satyam iti || ❈
||
na hīyate rthāṃ manaso bhyupetād
mūtradoṣo mūtrāghāto yonyamānūṣa eva ca ||
apasmāronmādakañ caiva rasabhedas tathaiva ca |
svastharakṣāvidhāṇañ ca tantrayuktiś ca doṣabhit |
ity ebhir daśakaṃ proktaṃ punaḥ kāyacikitsite || ❈ ||
apasmāronmādakañ caiva rasabhedas tathaiva ca |
svastharakṣāvidhāṇañ ca tantrayuktiś ca doṣabhit |
ity ebhir daśakaṃ proktaṃ punaḥ kāyacikitsite || ❈ ||
samāptañ cedaṃ sahottaratantram ity ato nighaṇṭur
bhabhaviṣyati || ❈ ||
kāle puṇyārjjanasya sakalajanamanohlādiramye vasante
varśe caikottare 'smiṃs tritayaśatagate mādhave māsi śukle
saptamyāṃ puṣya ṛkṣe daśaśatakiraṇe vāsare siddhayoge
utpattyādyambuvelākulavividharujagrāhajuṣṭātiraudre
saṃsāre sāgare 'smiñ jagad idam akhilaṃ glāninam sampravīkṣya
tasmāc chrīharṣacandro nniratiśayaghṛṇābhāvito moktukāmaḥ
prītyā cai?i??????????gaṃ prākhilat suśrutākhyaṃ
saṃsāre sāgare 'smiñ jagad idam akhilaṃ glāninam sampravīkṣya
tasmāc chrīharṣacandro nniratiśayaghṛṇābhāvito moktukāmaḥ
prītyā cai?i??????????gaṃ prākhilat suśrutākhyaṃ
śrīgaṇadevadevakuladūnī gvalakanivāsino vaidyavasuvarmaṇaḥ pustakam idaṃ
paṭhitvārtham avagamya sarvasattvānām upadeśaṃ vidhātuṃ pratipāditam
atas tad ādhikrayābhyāṃ tad gotrajena cin na
kaścid dātavyam | yadā
nopakriyate tadāsyan eva
pratyarpaṇīyam iti ||