A

MS Kathmandu NAK 5-333, Uttaratantra, Daśaka (adhyāyas 58-38-66)

https://www.klib.gov.np/
Kaiser Library
5-333
Siglum H

[description of manuscript]

Physical description

Format Pothi
Material Paper

Contents

(incomplete)
Title Suśrutasaṃhitā
Title [title of commentary]
Author Suśruta
Language
Manuscript filiation N

History

Date of production 0663. Nepala Saṃvat 663 (1465 CE).
Place of origin Nepal

Editorial conventions

𑑍 𑑚 𑑎 𑑛 𑑊 𑑈 Older form of the Newa gap filler, as written in this manuscript. 𑑎 Broken form of the daṇḍa, written as a daṇḍa with a gap in it. 𑑋 The Sanskrit upadhmaniya character in Newa script ᳶ
Revision history
2020-10-21 Started the file.
2021-04-01 Transcription of 6.17
2021-04-24 Transcription of SS 6.42
2021-05-14 Transcription of SS 6.43
2021-05-16 Transcription of SS 6.44
2021-05-17 Transcription of SS 6.45
2021-05-29 Transcription of SS 6.01
2021-06-17 Transcription of SS 6.41
2021-06-17 Transcription of SS 6.04
2021-07-20 Updated version of SS 6.42
2021-07-21 Transcription of SS 6.15
2021-09-27 Transcription of SS 6.39
2021-10-07 Transcription of SS 6.38
2021-10-26 Transcription of SS 6.47
2021-11-21 Transcription of SS 6.41
2021-11-27 Transcription of SS 6.46
2021-12-01 Transcription of SS 6.48
2021-12-07 Transcription of SS 6.49
2021-12-16 Transcription of SS 6.50
2021-12-26 Transcription of SS 6.51
2022-01-20 Transcription of SS 6.03
2022-01-20 Transcription of SS 6.05
2022-01-27 Transcription of SS 6.07
2022-01-31 Transcription of SS 6.08
2022-02-11 Transcription of SS 6.18
2022-02-22 Transcription of SS 6.09
2022-02-23 Transcription of SS 6.61
2022-02-23 Transcription of SS 6.10
2022-02-27 Transcription of SS 6.11
2022-03-03 Minor corrections in SS 6.18
2022-03-05 Transcription of SS 6.16
2022-03-09 Transcription of SS 6.30
2022-03-12 Transcription of SS 6.19
2022-03-17 Transcription of SS 6.25
2022-03-17 Transcription of SS 6.26
2022-03-17 Transcription of SS 6.27
2022-03-24 Transcription of SS 6.62
2022-03-28 Transcription of SS 6.28
2022-03-29 Transcription of Su.6.63
2022-03-31 Transcription of SS 6.20
2022-04-04 Transcription of SS 6.29
2022-04-04 Transcription of SS 6.31
2022-04-19 Transcription of SS 6.34
2022-04-19 Transcription of Su.6.54
2022-04-21 Transcription of SS 6.35
2022-04-27 Transcription of SS 6.36
2022-04-30 Transcription of Su.6.64
2022-06-11 Transcription of Su.6.65
2022-07-13 Transcription of SS 6.55
2022-07-19 minor corrections in SS 6.55
2022-07-22 Transcription of SS 6.56
2022-07-28 Transcription of SS 6.57
2022-07-31 minor corrections in SS 6.57
2022-08-03 Transcription of SS 6.40 (fragment only survives)
2022-08-04 Transcription of SS 6.58
2022-08-12 minor corrections in SS 6.58
2022-08-16 Transcription of SS 6.59
2023-07-24 Correction of 6.65 (6.64 in Nepalese mss)
2024-01-31 Rechecked and corrected 6.39
2024-11-27 Split the uttaratantra files from 31-end into 31-44 and 45-66. Updated all the file and folder names accordingly.
2025-03-31 Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty.
2025-05-20 fixed xml ids in 6.47 so that saktumiva can collate.
2026-01-20 Restructuring of the Uttaratantra xml files. The xml files are now divided according to the internal naming of the sections, Śālākyatantra (adhyāyas 1-26), Kumāratantra (27-38), Kāyacikitsātantra (39-59), Bhūtavidyātantra (60-62), Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66).
2026-02-02 More restructuring of the Uttaratantra xml files in line with the manuscript colophons and verse SS.SS.6.66.17.add2. The final ten xml files are now brought together as a single group, combining the last 3 adhyāyas of the vulgate's Kāyacikitsātantra and all of the vulgate's Bhūtavidyātantra (60-62) and Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66).
2020-10-21 Started the file.
2021-04-01 Transcription of 6.17
2021-04-24 Transcription of SS 6.42
2021-05-14 Transcription of SS 6.43
2021-05-16 Transcription of SS 6.44
2021-05-17 Transcription of SS 6.45
2021-05-29 Transcription of SS 6.01
2021-06-17 Transcription of SS 6.41
2021-06-17 Transcription of SS 6.04
2021-07-20 Updated version of SS 6.42
2021-07-21 Transcription of SS 6.15
2021-09-27 Transcription of SS 6.39
2021-10-07 Transcription of SS 6.38
2021-10-26 Transcription of SS 6.47
2021-11-21 Transcription of SS 6.41
2021-11-27 Transcription of SS 6.46
2021-12-01 Transcription of SS 6.48
2021-12-07 Transcription of SS 6.49
2021-12-16 Transcription of SS 6.50
2021-12-26 Transcription of SS 6.51
2022-01-20 Transcription of SS 6.03
2022-01-20 Transcription of SS 6.05
2022-01-27 Transcription of SS 6.07
2022-01-31 Transcription of SS 6.08
2022-02-11 Transcription of SS 6.18
2022-02-22 Transcription of SS 6.09
2022-02-23 Transcription of SS 6.61
2022-02-23 Transcription of SS 6.10
2022-02-27 Transcription of SS 6.11
2022-03-03 Minor corrections in SS 6.18
2022-03-05 Transcription of SS 6.16
2022-03-09 Transcription of SS 6.30
2022-03-12 Transcription of SS 6.19
2022-03-17 Transcription of SS 6.25
2022-03-17 Transcription of SS 6.26
2022-03-17 Transcription of SS 6.27
2022-03-24 Transcription of SS 6.62
2022-03-28 Transcription of SS 6.28
2022-03-29 Transcription of Su.6.63
2022-03-31 Transcription of SS 6.20
2022-04-04 Transcription of SS 6.29
2022-04-04 Transcription of SS 6.31
2022-04-19 Transcription of SS 6.34
2022-04-19 Transcription of Su.6.54
2022-04-21 Transcription of SS 6.35
2022-04-27 Transcription of SS 6.36
2022-04-30 Transcription of Su.6.64
2022-06-11 Transcription of Su.6.65
2022-07-13 Transcription of SS 6.55
2022-07-19 minor corrections in SS 6.55
2022-07-22 Transcription of SS 6.56
2022-07-28 Transcription of SS 6.57
2022-07-31 minor corrections in SS 6.57
2022-08-03 Transcription of SS 6.40 (fragment only survives)
2022-08-04 Transcription of SS 6.58
2022-08-12 minor corrections in SS 6.58
2022-08-16 Transcription of SS 6.59
2023-07-24 Correction of 6.65 (6.64 in Nepalese mss)
2024-01-31 Rechecked and corrected 6.39
2024-11-27 Split the uttaratantra files from 31-end into 31-44 and 45-66. Updated all the file and folder names accordingly.
2025-03-31 Removed the empty passage tags so that these passages do not show up in the edition as being present but empty.
2025-05-20 fixed xml ids in 6.47 so that saktumiva can collate.
2026-01-20 Restructuring of the Uttaratantra xml files. The xml files are now divided according to the internal naming of the sections, Śālākyatantra (adhyāyas 1-26), Kumāratantra (27-38), Kāyacikitsātantra (39-59), Bhūtavidyātantra (60-62), Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66).
2026-02-25 Fixed alignment problems and updated the trailers
2026-04-25 Completed adding page-begin pb elements with @facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from archive.org.

Text transcription


H
jpeg
athāto mūtradoṣapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
āmādhyaśanaśīlasya, kaphapittapradūṣitaṃ |
srotobhir bbastim āgamya mūtraṃ vyāpādayed atha ||
vivarṇṇam āvilan sāndraṃ kṛcchrād api ca tad bhavet |
tato vegapratīghātād udāvarttena vāyunā ||
prapīḍyaśoṣyamāṇe tu, mūtrarogās tadudbhavāḥ |
vātakuṇḍalikāṣṭhīlā vātabastis tathaiva ca ||
mūtrātītaḥ sajaṭharo, mūtrotsaṅgaḥ kṣayas tathā |
mūtragranthir mūtraśukro mūtrapātas tathaiva ca ||
mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīrttitāḥ ||
raukṣād vegavighātād vā, vāyur vvastau savedanaḥ |
mūtram āvadhyaviguṇo bhramaty ākuṇḍalīkṛtaḥ |
mūtram alpālpam atha vā, sarujaṃ saṃpravarttate |
vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhim vidyāt sudāruṇaṃ ||
śakṛtmārggasya basteś ca, vāyur antaram āśritaḥ |
aṣṭhīlāvadghanaṃ granthiṃ karoty acalam unnataṃ ||
viṇmūtranilasaṃgaś ca mūtrādhmānaṃ ca jāyate |
vātāṣṭhīleti tām āhu,r vvyādhim vyādhiviśāra𑑎dāḥ ||
vegaṃ vidhārayed yas tu, mūtrasya kuśalo naraḥ |
niruṇaddhi mukhan tasya, baster bbastigato nilaḥ ||
mūtrasaṅgo bhavet tena bastikukṣinipīḍanaḥ |
vātaba𑑎stiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||
sandhārya vegaṃ mūtrasya bhūyo yaḥ sraṣṭum icchati |
tasya bhābhyeti yadi vā kathañ cit sampravarttate ||
pravāhato mandarujam alpam alpaṃ punaḥ punaḥ |
mūtrātītaṃ tu taṃ vidyāt mūtravegavighātajaṃ ||
mūtrasya vege bhihate, tad udāvarttasaṃjñitaṃ |
apānaḥ kupito vāyur udaraṃ pūrayed bhṛśaṃ ||
nābher adhastād ādhmānaṃ, janayet tīvravedanaṃ |
taṃ mūtrajaṭharam vidyād adho bastinirodhanaṃ ||
bastau jpegvāpy atha nā_le, manau vā yasya dehinaḥ |
mūtraṃ pravṛtta sajjota saraktaṃ vā pravāhataḥ ||
sravec chanair alpam alpaṃ, sarujaṃ vātha vārujam |
viguṇānilajo vyādhir mūtrotsaṅgaḥ sa saṃjñitaḥ ||
rūkṣasya klāntadehasya kukṣau tiṣṭhan sadāgatiḥ |
sadāhavedanaṃ kuryāt sukṛcchramūtraṃ sakṣayaṃ, ||
vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtaṃ, |
bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva, pradahan srāvayed adhaḥ ||
mūtraṃ hāridram athavā, saraktaṃ raktam eva vā |
kṛcchrāt punaḥ punar jjantor uṣṇavātaṃ vadanti taṃ ||
abhyantare bastimukhe, vṛtto lpasthiram eva ca |
vedanāvānati sadā, mūtramārgganirodhakaḥ ||
jāyate yasya sahasā granthir aśmarilakṣaṇaṃ, |
sa mūtragranthir ity eva,m ucyate vedanādibhiḥ ||
pratyupasthitamūtras tu𑑎 maithunaṃ yo 'bhinandati |
tasmāt mūtrayuto retaḥ sahasā saṃpravarttate ||
purastād vāpi mūtrasya paścād vāpi kadā cana |
bhasmodakapratīkāsaṃ mūtraśukran tad ucyate ||
viśadam pītakaṃ mūtraṃ, sadāha bahalan tathā |
śuṣkaṃ bhavati yac cāpi, rocanācūrṇṇasannibhaṃ ||
mūtrokasādan tam vidyād rogaṃ pittakṛtam bhiṣak ||
picchilaṃ sahasā svetaṃ, tathā kṛcchram pravarttate |
śuṣkaṃ bhavati _rccāsaṃ śaṃkhacūrṇṇaprapāṇḍuraṃ |
mūtraukasādaṃ taṃ vidyād rogaṃ dvādaśakaṃ kaphāt ||
kaṣāyacūrṇṇasarppīṃṣi, kalkān lehān payāṃsi ca |
kṣāramadyāsavasvedaṃ bastiṃ cottarasaṃjñitāṃ ||
vidadhyāt matimān tatra samīkṣyāśmarisādhanaṃ |
mūtrodāvarttayogām̐ś ca, kārtsnyenekopayojayet ||
kalkamervvārubījānām akṣamātraṃ sasaindhavaṃ, |
dhānyāmlayuktam pītvaiva, mūtrakṛcchrāt pramucyate ||
surāṃ sauvarccalavatīṃ mūtrakṛcchrī pibet naraḥ |
madhu māṃsopadaṃśam vā 𑑎pibed vāpy atha gauḍikaṃ, ||
pibet kuṃkumakarṣam vā, madhūdakasamāyutaṃ |
rātriparyuṣitaṃ prātas tathā sukham avāpnuyāt ||
dāḍimāmlayutāṃ mukhyāṃm elājīrakanāgaraiḥ |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ, mūtrakṛcchrāt pramucyate ||
pṛthakparṇṇyādivarggañ ca mūlaṃ gokṣurakasya ca |
arddhaprasthena toyasya pacet kṣīrañ caturgguṇaṃ, ||
kṣīrāvaśiṣṭaṃ tatpūtaṃ, sarppiṣā saha yojitaṃ |
pibet kṣaret tatas tan tu, mūtrakṛcchraṃ haran naraḥ ||
śakṛt kharasya sampīḍya, śakṛd vāpy atha vājinaḥ |
rasasya tasya kuḍavaṃ, pibet mūtrarujāpahaṃ, ||
mustābhayādevadāru,mūrvvāṇāṃ madhukasya ca |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣanivāraṇaṃ ||
abhayāmalakākṣāṇāṃ kalkaṃ badarasammitaṃ ||
sahāmbhasā salavaṇaṃ, pibet mūtrarujāpahaṃ ||
udumbarasamaṃ kalkaṃ drākṣāyā jalasaṃyutaṃ |,
pibet paryuṣitaṃ rātrau śītaṃ mūtrarujāpahaṃ ||
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pibet kuḍavasammitaṃ |
mūtradoṣaharaṃ kāryaṃm atha vā kṣaudrasaṃyutaṃ, ||
prapīḍyāmalakānān tu, rasaṃ kuḍavasammitaṃ |
pī𑑎tvāgadībhavej jaṃtur mūtradoṣarujāturuḥ ||
dhātrīphalarasenaiva, sūkṣmelām vā piben naraḥ |
tasyālābhe suśītena, svetataṇḍulavāriṇā ||
tālasya taruṣām mūlaṃ trapuṣasya rasan tathā |
svetakarkkaṭakaś caiva, prātas tu payasā pibet ||
sritam vā madhuraiḥ kṣīraṃ, sarppirmmiśram piben naraḥ |
mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ śukradoṣaharaṃ śivaṃ ||
balāsvadaṃṣṭrāṃ kroñcāsthikokilākṣakataṇḍulāṃ |
śataparvvakamūlañ ca, devadāru sacitrakaṃ ||
akṣabījañ ca surayā kalkīkṛtya piben naraḥ |
mūtradoṣaviśuddhyarthan tathaivāśmaribhedanaṃ, ||
pāṭalākṣaram āhṛtya, saptakṛtvaḥ parisrutaṃ, |
pibet mūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭaṃ tai𑑎lamātrayeti || ❈ ||
uttaratantre ṣaṭpañcāśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ mūtradoṣacikitsā ekaviṃśatitamo dhyāyaḥ || ❈ ||
athāto mūtrāghātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yadā mūtrayato jantor mmūtravego vihanyate |
mūtrāghātam vadanty etam aṣṭadhā sa tu vakṣyate ||
vātena pittena kaphena sarvvais tathābhighātaiḥ sakṛdaśmaribhyāṃ, |
tathāparaḥ śarkkarā ayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ paṭhito 'ṣṭamas tu ||
alpam alpaṃ bhṛśampīḍya, muṣkamehanabastibhiḥ |
_samānaḥ kṛcchreṇa vātāghātena mehate ||
pītam vāpy atha vā raktaṃ, muṣkamehanabastibhiḥ |
agnim eva ca𑑎 hṛ_mbhiḥ pittāghātena mehate ||
samunnaddhodaraḥ kṛcchrāt muṣkamehanabastibhiḥ |
saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehate, ||
dāhaśītarujāviṣṭo nānāva𑑎rṇṇo muhur mmuhuḥ |
tāmyamānaḥ sa kṛcchreṇa sarvvāghātena mehate ||
mūtravāhiṣu śa_ ṣv abhihateṣu𑑎 vā |
srotaḥsu mūtrāghātas tu, jāyate bhṛśadāruṇaḥ ||
vātāghātena liṅgāni, tasya tulyāni nirddiśet |
śakṛtas tu pratīghātātt vāyur vviguṇatāṃ gataḥ ||
sādhmānañ ca samūlañ ca jpeg mūtrasaṅgaṃ karoti ca |
aśmarīsambhavasyoktaṃ mūtraghātasya lakṣaṇaṃ ||
aśmarī śarkarā _śṛṇu kīrttayato mama |
śarkkarāyā viśeṣan tu, śṛṇu kīrttayato mama ||
pacyamānaṃ tu pittena śoṣyamāṇan tu vāyunā |
śleṣmaṇā veṣṭitaṃ cūrṇṇaṃ śarkkarety abhisaṃjñitaṃ ||
hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaḥ kukṣāv agniś ca durbbalaḥ |
tābhir bbhavati mūrcchā ca, mūtrāghātaś ca dāruṇaḥ ||
ataḥ param pravakṣyāmi mūtrāghātacikitsitaṃ |
kāryam bhaved yathā yac ca, śṛṇu kī𑑎rttayato mama ||
kaṣāyāśyathakalkāś ca lehāḥ svedās tathaiva ca |
hitāḥ syur mmūtraghāteṣu tathaivottarabastayaḥ ||
ervvārubījakalkaḥ syāc chlakṣṇapiṣṭaukasammitaḥ |
dhānyāmlapeyo lavaṇo mūtrāghātena pīḍitaḥ ||
surāṃ sauvarccalavatīṃ pradhānāṃ prapiben naraḥ |
jīrṇṇabhuktaḥ sadā bhuñjan saguḍaṃ śāntim arcchati ||
madhūdakena saṃloḍya, karṣaṃ kuṅkuma𑑎kasya vā |
rātrau paryuṣitam pūtaṃ, piben mūtrarujāpahaṃ , ||
dāḍimāmlayutam madyaṃ śuṇṭhījīrakasaṃyutaṃ, |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ, mūtrakṛcchrāt pravarttate ||
pṛthakparṇṇyādivarggañ ca, svadaṃṣṭrāṃ caiva tatsamāṃ,|
arddhasthena dugdhasya paced arddhāḍhakodake ||
kṣīrāvaśiṣṭam āhṛtya pūtaṃ sarppir vvidhūpitaṃ |
śītīkṛtaṃ pibed enaṃ mūtrakṛcchraharan naraḥ ||
garddabhasya śakṛd vāpi, vājināṃ vā gavāṃ tathā |
rasasya tasya kuḍavaṃ, pibet mūtrarujāpahaṃ ||
haridrā madhukaṃ mūrvvā mustakaṃ devadāru ca |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ payasā mūtrapīḍitaḥ ||
triphalāṃ śūkṣmapiṣṭam vā kalkaṃ badarasammitaṃ, |
vāriṇā lavaṇīkṛtya, pibet mūtrarujāpahaṃ ||
drākṣārasasya kuḍavaṃ, pibet mūtrarujāpahaṃ,|
nidigdhikāyāḥ sva su3rasaṃ pūtaṃ kuḍavasammitaṃ, ||
mūtradoṣaharaṃ pītvā naraḥ sampadyate sukhī ||
prapīḍyāmalakānān tu, rasaṅ kuḍavasammitaṃ, |
pītvāgadībhavej jantur mmūtradoṣeṇa4 pīḍitaḥ ||
mūtradoṣe pibed vāpi, hiṃgvelāpānasaṃyutā |
pānālābhe hitam vāpi svetataṇḍudhāvanaṃ, ||
elāhiṃguyutaṃ kṣīraṃ sarpirmmiśram piben naraḥ |
mūtradoṣo viśuddhyarthaṃ śukradoṣaharañ ca yat ||
palāśakṣāram āhṛtya saptakṛ𑑎tvāpariśrutaṃ |
pāyayet tailasaṃyuktaṃ mūtradoṣeṇa pīḍitaṃ, ||
adhyarddhaprasṛtaṃ cāpi, tathā sa labhate sukhaṃ |
pāṭalīkṣāram āhṛtya, palāśakṣāravac ca taṃ ||
vilvasiṃhīyavanāḍyaṃ, palāśaḥ pāribhadrakaḥ |
eṣāṃ kṣāram parisrāvya, surasā saha saṃsṛjet ||
tatra kalkān imān dadyād badarāsthisamajpegnvitān |
varāṃgamūṣikāṇy elā, ślakṣṇaṃ dṛśadi pīṣayet ||
ekatraitat samāloḍya pibec charkkarayā saha |
eteṣv eva pacet sarppis taṃ lihen madhunā saha ||
saguḍakṣārasaṃyuktaṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
etat sarvvaṃ prayoktavyaṃ mūtrāghāte vijānatā ||
mūtradoṣeṣu kṛcchreṣu, tena sampadyate gadaḥ |
aśmarīśarkkarāhetoḥ pūrvvam uktaṃ cikitsitaṃ ||
prasamīkṣya yathānyāyaṃ𑑎 bhiṣak tān api yojayet |
śvadaṃṣṭrāditaṭokuñci hapuṣāṃ kaṇṭakārikāṃ ||
kālāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ sirivālikaṃ, |
vidārigandhādi saṃhṛtya, tābhiḥ sa trivṛtāṃ pibet ||
tailaṃ ghṛtaṃ vātapeyaṃ tena vāpy anuvāsanaṃ, |
dadyād uttarabastiñ ca vā_ ||
svadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ, saguḍakṣīranāgaraṃ |
paktvā samyak pibet tac ca dadyād anilaruggharaṃ ||
utpalaṃ tṛṇakākolīnyagrodhādīgaṇaiḥ kṛtaṃ ,|
pītaṃ ghṛtaṃ pittakṛcchran nāśayet kṣīram eva vā ||
ebhir eva kṛtaṃ snehaṃ trividheṣv eva bastiṣu |
hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīradrākṣārasair yutaṃ, ||
rasaṃ mauṣakamustādi, varuṇādau _ |
_ praśasyate ||
yathādoṣocchrayaṅ kuryād etām eva ca sarvvadā |
phalguvṛścikadarbbhāśmasāracūrṇṇañ ca vāriṇā ||
surekṣurasadarbbhāmbu,pītaṃ kṛcchrarujāpahaṃ, ||
tathābhighātaje kuryāt sadyo vraṇacikitsitaṃ |
mūtrakṛcchre sadā cāsya kāryā vātikī kriyās tathā ||
svedāvagāhāvabhyaṅgau basticūrṇṇa_s tathā ||
sakṛjje vā tathāmyau tu samuddiṣṭau kriyāvidhīti || ❈ ||
uttaratantre saptapañcāśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ mūtrāghātacikitsā dvāviṃśatitamaḥ || ❈ ||
athāto yoni¦vyāpatpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
paraḥ sukhārthaḥ pramadā supuṃsām yasmād ato yomigatān vikārān |
yatnena vaidyaḥ samupakrameta , yasmāt sukhārthaṃ tad adhīna eva ||
yoniḥ praduṣṭā grasate na śukraṃ
gṛhṇāti … tataś ca nārī |
arśāṃsi gulmaṃ pravaraṃ prabhūtāṃ
prāpnoti rogān vividhām̐s tathānyān ||
mithyopacārāḥ suratakriyāyā¦
daivāt tathā cārttavabījadoṣāt |
doṣāḥ praduṣṭāḥ pavanādayas tu ,
yonyām vicitrān janayanti rogā¦n ||
te viṃśatir bbheṣajahetucihnair
ihopadiṣṭāḥ pṛthag ekaśaś ca |
udāvarttā vandhyasaṃjñā plutā ca,
pariplutā vātalā ceti vātāt ||
raktakṣayā vāminī sramsanī ca
putraghny atho¦ pittalā caiva pittāt |
atyānandā karṇṇi na dve caraṇyau
bhaved anyā śleṣmalā śleṣmaṇā ca ||
śaṇḍhy aṇḍinī mahatī sūcīvaktrā
sarvvātmikā sarvvadoṣā tathānyā ||
saphenilam udāvarttā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati |
vandhyām anārttavāṃ vidyād utplutān nityavedanāṃ ||
pariplutāyāṃ bhavati , grāmyadharmmarucir bbhṛśam |
vātalāḥ karkkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā ||
catasṛṣv api cādyā¦su bhavanty anilavedanāḥ ||
sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyāḥ sā lohitakṣayā ||
srutāv apy udgired bījam vāminī rajasā plutā |
prasraṃsanīṃ saṃśraṃsate kṣobhitā duḥprajāyinīṃ ||
sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhbhaṃ putraghnī raktavisravaiḥ |
atyarthaṃ pittalā yo¦nir ddāhapākasamanvitā ||
catasṛṣv api cādyāsu , pittaliṅgāni yojayet ||
atyānandād asaṃtoṣā grāmyadharmme 'dhigacchati |
karṇṇinyāṃ karṇṇikā yonau śleṣmā sṛgbhyān tu jāyate ||
maithune caraṇī pūrvvā puruṣāt sātirucyate |
bahuśaś cāticaraṇāt tato bījaṃ na tiṣṭhati ||
śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūgrastātiśītalā |
catasṛṣv api cādyāsu kaphaliṅgāni yojayet ||
naṣṭārttavaḥ stanaḥ ṣaṃḍhyā kharasparśā ca maithune |
atikāyagṛhītāyās taruṇyā aṇḍanī bhavet ||
jpeg vivṛtā tu mahāyoniḥ sūcīvaktrābhisaṃvṛtā |
sarvvaliṅgasamutthānāṃ sarvvadoṣamanvitā ||
catasṛṣv api cādyāsu sarvvaliṅgānidarśanaṃ |
pañcāsādhyā vadantīsā vyādhayaḥ sarvvadoṣajāḥ |
pratidoṣaṃ tu sādhyāsu snehādikrama iṣyate ||
dadyād uttarabastīm̐ś ca , viśeṣeṇa yatheritā |
karkkaśāṃ śītalāṃ stabdhām alpasyaiṣān tathaiva ca ||
ku¦mbhīsvedair yojayīta , sānūpodakasaṃyutaiḥ |
madhurauṣadhasaṃyuktāṃ veśavārām̐ś ca yoniṣu ||
nikṣiped dhārayeyuś ca , balātailam alaṃ śanaiḥ |
dhāvanāni ca pathyāni kurvvīta śamanāni ca ||
uṣācoṣānviteṣūktaṃ kuryāc chītavi¦dhim bhiṣak |
durggandhā picchilām vāpi , cūrṇṇaiḥ pañcakaṣāyajaiḥ ||
pūrayed rājavṛkṣādikaṣāyañ cātra śodhanaṃ |
yonikrimiprabandhān tu śodhanadravyasaṃyutaiḥ ||
sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ kalkair āpūrayec chanaiḥ |
bṛhatīphalakalkair vvā tad ambupariśodhitā ||
sakaṇḍurān tu nisparśāṃ pūrayed dhūpayec ca tāṃ |
karṇṇinyāṃ varttayo deyāḥ śodhanaṃ dra__​_​_​_​ ||
__​_​_​_​_​_​bhyaktāṃ kṣīraṃ svinnā praveśayet |
pidhāya vesavāraiś ca , tato bandhaṃ sa¦mācaret ||
pratidoṣaṃ nidadhyāc ca , surāriṣṭasamāṃ bhiṣak |
kṣīramāṃsarasaprāyam āhāraṃ vidadhīta ca ||
śukrārttavastanyadoṣā rasadoṣāś ca kīrttitāḥ |
klaibyasthānāni mūḍha¦sya , garbhbhasya vidhir eva ca ||
garbbhiṇī prati rogeṣu__​_​_​_​_​_​_​_​ ||
__​_​_​_​_​_​_​_​ cikitsed uttaram bhiṣag
iti || uttaratantre 'ṣṭapañcāśattamaḥ kāyacikitsāyāṃ yonivyāpaccikitsā trayoviṅśatitamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ ||
athāto 'mānuṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ śṛṇu vatsa suśrutaḥ||
niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva |||| kṣatāturaḥ |
iti yat prāgabhihitam vistaran tasya vakṣyate ||
grahāṇāṃ gativijñānam anavasthā???? |
?????? yasmin sagrahaḥ parikīttitāḥ ||
aśuciṃ bhinnamaryādaṃ kṣatam vā yadi vākṣataṃ |
hiṃsyur hiṃsāvihārārthaṃ satkārārtham athāpi vā ||
asakhyeyāṃ grahāṇān tu grahādhipatayas tu ye |
vyañjante vividhākārā bhidyante te tathāṣṭadhā ||
devās ca dauvārigaṇās tathaiva gandhārvvayakṣāḥ pitaro bhujaṅgāḥ |
rakṣāṃsi ?????cajātireṣo 'ṣṭako devagaṇo grahāgryaḥ ||
saṃtuṣṭaḥ śucira vinaṣṭagandhamālyo nistandrī ravitathasaṃskṛtābhilāṣī |
tejasvī sthiranayano varapradātā brahmaṇyo bhavati ca rudradevajuṣṭaḥ ||
saṃsvedī dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo vimārggadṛṣṭiḥ |
santuṣṭo bhavati na cānnapānajātair duṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ ||
hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ parigatagandhamālyadhūpaḥ |
nṛtyādaiḥ prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutagatiralpavāk sahiṣṇuḥ |
tejasvī vadati ca kiṃ dadāsi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
pretānāṃ nipatati saṃstareṣu piṇḍān śāntātmā jalam api cāpasavyahastaḥ |
māṃsepsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhakto bhavati pitṛgrahābhijūṣṭaḥ ||
yastūrvvyām prasarati sarppavat kadācit sṛkvaṇyau vilihati jihvayā tathaiva |
krodhārttoguḍamadhudugdhapāyasepsurvvijñeyo bhavati bhujaṅgasagrahārttaḥ ||
māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnnillaṃjjo bhṛśamatiniṣṭhurotiśūraḥ |
krodhārtto vipulabalo niśāvihārī śaucadviḍ bhavati sa rakṣasā gṛhītaḥ ||
uddhastaḥ kṛśaparuṣaś cirapralīāpī durggandho bhṛśamaśucistathātilolaḥ |
bahvāśī vijanahimāmburotrisevī vyācaṣṭaṃ bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||
sthūlākṣo drutagamanaḥ saphenalehī niśceṣṭaḥ patati ca vepatetha yāti |
paś cāddhidviradanagādivicyutaḥ san saṃhṛṣṭo bhavati sahegrahābhijuṣṭaḥ ||
devagrahāḥ paurṇṇamāsyāmāsurāḥ sandhyayor api |
kṛṣṇakṣaye ca pitaraḥ pañcamyām api coragāḥ ||
rakṣāṃsi rātrau paiśācāś caturddaśyām viśanti hi |
darppaṇādīn yathācachāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā ||
maṇayo bhāskarārccīṃṣi tathā dehañ ca dehedhṛk |
viśanti na ca dṛśyante grahāstadvaccharīriṇaṃ ||
tapā tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmmā niyatañ ca satyaṃ |
grahāstathāṣṭāvapi teṣu nityaṃ vyastāḥ samastāyaś ca yathāprabhāvaṃ ||
na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti … |
ye tvāviśantīvi vadanti mūḑhās te bhū???d viṣayād vyapohyā ||
teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṃkhyāḥ |
asṛgvasāmāṃsabhujāḥ sabhīmān niśācarāś cāpi tamāviśanti ||
niśācarāṇāṃ teṣāṃ hi ye devagaṇasaṃśritāḥ |
te tu tat satvasaṃsarggāmmadhṛttās tu tad añjanāḥ ||
devagrahā iti khyātāḥ procyante śucayas tu te |
devavac ca namasyā?? ||
api śīlapriyācārāḥ krama eva surādiṣu |
nairṛter yā duhitarastāsāṃ sa prabhavaḥ smṛtaḥ ||
sanyāso sat pravṛtteṣu vṛttisteṣāṃ gaṇaiḥ kṛtāḥ |
hiṃsāvihārā ye keciddivyām bhāvānpāśritāḥ ||
bhūtānīti kṛtā saṃjñā teṣāṃ bhūtapravṛkṣyabhiḥ |
grahasaṃjñāni bhūtāni tasmād budhyekayo bhiṣak ||
…
teṣāṃ śāntyarthamanvicchan vaidyas tu sumāhitaḥ ||
jāpyaiḥ saniyamair ddhīmān ārabheta citsitaṃ |
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarppiṣā ||
bhakṣyāś ca sarvva sarvveṣāṃ sāmānyo vidhirucyate |
vastrāṇi madyamāṃsāni kṣīrāṇi rudhirāṇi ca ||
yāni yeṣāṃ yathe??????? dāpayet |
hinsanti manujān yeṣu prāyaśo divaseṣu tu ||
devagrahe devagrahe hutvāgnim prāpayed baliṃ ||
kuśasvastikapūpājyacchatrapāyasasaṃyutaṃ ||
asure tu yathākālaṃ vidadhyāc catvarādiṣu |
gandharvvasya gavāṃ mārgge madyaṃ māṃsābujākulaṃ ||
hṛdye veśmani yakṣasya kulmāśāsṛksurādibhiḥ |
atimuktakacampādyaiḥ puṣpaiś ca vitarebaliṃ ||
nadyāṃ pitṛgrahāyaṣṭaṃ kuśāstaraṇabhūṣitaṃ |
tatraiṣāpaharec cāpi nāgāya vidhivad baliṃ ||
catuṣpathe rākṣasasya bhīmeṣu gahaneṣu vā |
śūnyālaye piśācasya citram balim upāharet ||
na śakyā balinā yetu yogaistān samupācaret |
janvṛkṣacarmmaromāṇi śalyakālasunan tathā ||
hiṅgu mūtrañ ca bastasya dhūpamasmai pradāpayet |
etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ ||
gajāhvāpippalīmūlaṃ vyoṣāmalakasarṣapān |
godhānakulamārjjāraṛṣapittaprapeṣimān ||
nasyābhyañjanasekeṣu vidadhyād yogatatvavit |
svarāśvāśvatarolūkakarabhaś ca sṛgālajaṃ ||
purīṣaṃ kāṅkagṛdhrṇāṃnyā varāhasya ca pīṣayet ||
bastamūtreṇa tatsiddhaṃ tailaṃ syāt pūrvvavaddhitaṃ ||
śirīṣapuṣpa lasuna śuṇṭhī siddhārthakaṃ vacāṃ |
mañjiṣṭhāṃ rajanīṃ kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa pīṣayet ||
varttyaś chāyāviśuṣkāstāḥ sapittā nayanāṃ janaṃ ||
naktamālaphalaṃ vyoṣam mūlaṃ śyonākabilvayoḥ |
haridre ca kṛtā varttyaḥ pūrvvavannayanāñjane ||
saindhavaṃ kaṭukāṃ hiṅgu vayaḥsthā ca vacām api |
bastamūtreṇa piṣṭan tat matsyapittena pūrvvavat ||
purāṇasarppirllasunaṃ hiṅgu siddhārthakaṃ vacā |
golomī cājalomī ca bhūtakeśī jaṭī tathā ||
kukkuṭī sarṣapagandhā ca tiktālāvū viāṣāṇike |
vajraproktā vayaḥsthā ca śṛṅgī mohanavallyapi ||
arkkamūla trikaṭukaṃ tāla srotojamañjanaṃ |
nepālī haritālañ ca rakṣoghnaṃ yac ca kīrttitaṃ ||
siṃhavyāghrarkṣamārjjāradvīpivājigajāṃs tathā |
śvāvidchalyakagodhānāṃ tathaiva nakuloṣṭrayoḥ ||
vidadhīta vasāmūtraṃ raktapittanakhatvacaḥ |
asmin vargge bhiṣak kuryāt tailāni ca ghṛtāni ca ||
pānābhyañjananasyeṣu nāti yojyāni jānatā |
avapīḍeñjane caiva vidadhyād guḍikākṛtāṃ ||
vidadhīta paārīṣeke kvathitaṃ cūrṇṇitaṃ tathā |
uddhūpane ślakṣṇapiṣṭaṃ pradehe cāvacārayet ||
eṣa sarvvavikārāṃs tu mānasānavicāritaḥ |
hanyādalpena kālena snehādirapi ca kramaḥ ||
na cācaukṣaṃ prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe |
ṛte piśācāmanyeṣāmanukūlaṃ samācaret ||
vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ |
hitāhitavidhānañ ca nityam eva samācared iti ||
uttaratantre ūnaṣaṣṭitamo bhūtavidyā amānuṣapratiṣedhaṃ prathamaḥ ||
athāto 'pasmārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
smaraṇan na bhavaty asminn āpac ca parivarjjayet |
𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 apasmāra iti proktas tatoyaṃ vyādhir antakṛ𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 apasmāra iti proktas tato yaṃ vyādhir antakṛt ||
hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā |
nidrānāśaś ca tasmiṃś ca bhaviṣyati bhavanty atha ||
saṃjñāvaheṣu srotassu doṣavyāpteṣu mānavaḥ |
???????????? patat kṣitau ||
sopasmāra iti khyātaḥ sa ca dṛṣṭaś caturvvidhaḥ |
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ kṛṣṇa māmanudhāvati ||
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāro nilātmakaḥ ||
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ pītaṃ mām anudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sa pittabhava ucyate ||
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ sveta mām anudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāra kaphātmakaḥ ||
hṛdi stodas tṛbhūkledas triṣv apeteṣu saṃkhyayā |
pralāpaḥ kūjanaṃ krodhaḥ pratyekañ ca bhavanti hi ||
sarvvaliṃgasamāvāpaḥ sarvvadoṣaprakopaje |
animittāgamād vyadho gamanād asṛjād api ||
āgamācāpy apasmāram vadantyo nyonyadū ?? |
???????? kṣaṇikatvāt tathaiva ca ||
āgamād vaisvarūpyāc ca sa tu nirvvarṇṇyate budhaiḥ ||
deve varṣaty api yathā bhūmau bījāni kānicit |
śaradi pratirohanti tathā vyādhisamucchrayaḥ ||
sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhivivardhitāḥ |
darśayanti vikārāṃstu viśvāṃkramanisarggataḥ ||
apasmā???vyādhistasmād doṣaja eva tu |
tasya kāryo vidhiḥ sarvva unmādeṣu pravakṣyate ||
purāṇasarppiṣaḥ pānamabhyaṅge caiva pūjitaṃ |
upayogo grahoktānāṃ yogānāṃ vāpy aśeṣataḥ ||
śigrukaṭvaṅgakiṇihīnimbatvagrasasādhitaṃ |
caturguṇe gavāṃ mūtre tailmabhyaṅganai hitaṃ ||
godhānakulanālānāṃ vṛṣabhakṣa??rapi |
pitteṣu tailaṃ siddhāñ ca nasyebhyaṅge ca pūjitam ||
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasañ ca virecanaiḥ |
kulatthayavakolāni sarabījaṃ palaṃkaśā ||
jaṭilā pañcamūle dve pathyāni kvāthyayogataḥ |
bastamūtrayutaṃ sarppiḥ pacet tat pattikaṃ hitaṃ ||
vātikaṃ bastibhiś cāpi paittikañ ca virecanaiḥ |
kaphajam vamanair dhīmān apasmāram upācaret ||
bhārggīsiddhe pacet kṣīre śālitaṇḍulapāyasaṃ |
tryahaṃ kṣaudrayutaṃ bhoktuṃ varāhāyopakalpayet ||
jñātvā ca madhurībhūtaṃ tam visasyānumuddharet |
trīn bhāgāntasya hiṇvasya cūrṇṇabhāgena saṃsṛjet ||
maṇḍodakārthe deyaś ca bhārggīkvāthe suśītale |
śuddhe kumbhe nidadhyāc ca saṃbhāra taṃ surāt tataḥ ||
jātagandhā jātarasān pāyayed āsavam bhiṣak |
sirāñ ca vyadhayet prāptāṃ maṅgalyañ cāpi dhārayed iti ||
uttaratantre ṣaṣṭitamo bhūtavidyāyām apasmārapracikitsā dvitīyodhyāyaḥ |||
athāta unmādapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
madayanty uddhatā doṣā yasmād unmārggam āśritāḥ |
mānaso yamato vyādhirunmāda iti kīrtyate ||
ekaikaśaḥ sarvvaśaś ca doṣair atyarthamūrcchitaiḥ |
mānasena ca duḥkhena pañcamaś ca sa ucyate ||
viṣādbhavati ṣaṣṭhaś ca yathāsvaṃ tasya bheṣajaṃ |
sa tu pravṛddhastaruṇo madasaṃjñāṃ bibhartti ha ||
mohodvegaḥ svanaḥ srotre gātrāṇāmapakarṣaṇaṃ |
atyutsāho ruciś cānne svapne kaluṣamajjanaṃ ||
vāyunotmathanañ cāpi bhramasya ?? tasya vā |
yasya syur acireṇaiva unmādaṃ so dhigacchati ||
āsphoṭayatyasati gāyati nṛtyaśīlo vikrośati bhramati cāpy anilaprakopāt |
tīkṣṇā himāmbuni caye pi sa vahniśaṅkī pittārddito nabhasi paśyati tārakāś ca ||
nidrāparo lpakathato lpabhuguṣṇasevī rātrau bhṛśam bhavati cāpi kaphaprakopāt |
sarvātmake tribhir api vyatimiśritāni rūpāṇi vātakaphapittakṛtāni vidyāt ||
cauraiḥ sarājapuruṣair aribhir yathā vā vitrāsitasya dhanabāndhavasaṃkṣayādvā |
gāḍhakṣate manasi ca priyayā riraṃsorj jāyeta cotkaṭataro manaso vikāraḥ ||
citram bravīti ca mano nugataṃ visaṃjño gāyaty atho hasati roditi ???? |
?????????yavāk sudīnaḥ śyāmānano viṣakṛte na bhaved visaṃjñaḥ ||
snigdha svinnan tu manujām unmādārttaṃ viśodhayet |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ ||
vividhair avapīḍaiś ca sarṣapasnehapīḍitaiḥ |
cūrṇṇaṃ śuklātha nāḍyā vā pradhame vāsyatas trayoḥ ||
satataṃ dhūpayec cainaṃ svagomā????? |
??????????bhyaṅgo hitaḥ sadā ||
ayaḥ pāṣāvabaddhaś ca rajjuvyāḍāyudhādibhaḥ |
? trāsayed rakṣamāṇañ ca naṃtaṃ prasuptaṃ tṛṇāgninā ||
jalādanāśinañ caiva śuddhe veśmani vāsayet |
surakṣitam balavatā jale tam parisecayet ||
… stambhāvabaddhaṃ yaṣṭībhiḥ kaśābhir vvāpi tāḍayet |
? marmāghātam vivarjjayet ||
cakrāpidhāne kūpe ca satatan tan nivāsayet |
tryahāt tryahāc cāsmai dadyād yavāgūm atha tarppaṇaṃ |
kevalen āmbunā vāpi kulmāśām vā bahuśrutaḥ ||
brāhmīmendrī viḍaṅgāni vyoṣa hiṅgu jaṭīsurāṃ |
rāsnāṃ viṣaghnaṃ lasunaṃ viśalyāṃ surasām vacāṃ ||
jyotiṣmatī nāgavinnām anantāmabhavet tathā |
saurāṣṭrīṇa samāṃśāni nāgamūtreṇa pīṣayet ||
chāyāviśuṣkās tāvatyāṃ yojayed vidhikovidaḥ |
avapīte ñjane bhyaṅgejpeg nasye dhūpe tathaiva ca ||
uropāṅgalalāṭeṣu sirāṃ cāsya vimokṣayet |
apasmārakriyāñ cāpi grahoddiṣṭāṃ ca kārayet ||
śāntadoṣaṃ viśuddhaś ca snehabastibhir ācaret |
mṛdupūrvve made py evaṃ kriyāṃ mṛdvīm prayojayet ||
śokaśalyaṃ vyapanayed unmāde pañcame bhiṣag iti ||
uttaratantre ekaṣaṣṭitamo bhūtavidyāyāṃm unmādacikitsā tṛtīyo 𑑎𑑎𑑎dhyāyaḥ || ||
athāto rasabhedam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
doṣāṇāṃ pañcadaśadhā prasaro bhihitas tu yaḥ |
triṣaṣṭirasabhedānāṃ tatprayojanam ucyate ||
avidagdhā vida||gdhā vābhidyante? triṣaṣṭidhā |
triṣaṣṭirasabhedāṃs tu vīkṣya tatra prayojayet ||
ekaikasyānugamanaṃ gāgaso yad udīritaḥ |
doṣāṇān tatra matimān triṣaṣṭīnām prayojayet ||
yathākramapravṛttānāṃ dvikeṣu madhuro rasaḥ |
pañcānukramata yogānamlaś catura eva ca ||
trīṇy etā gacchati raso lavaṇaḥ kaṭuko dvayaṃ |
tikta kaṣāyam anveti te dvikā daśa pañca ca ||
tad yathā || madhurāmlau | madhuralavaṇau | madhurakaṭukau | madhuratiktau | madhurakaṣāyau | ete pañcānukrāntā madhureṇa || amlalavaṇaḥ | amlakaṭukaḥ | amlatiktaḥ | amlakaṣāyaḥ | te catvāro nukrāntā amlena || lavaṇakaṭuḥ | lavaṇatiktaḥ | lavaṇakaṣāyaḥ | ete 'nukrāntā𑑎s trayo lavaṇena || kaṭutiktaḥ | kaṭukaṣāyaḥ | dvāvanukrāntau kaṭukena || tiktakaṣāyaḥ | eka evānukrāntas tiktena || ete pañcadaśa dvikasaṃyogā vyākhyātāḥ ||
trikāna ta ūrddhvaṃ vakṣyāmaḥ || ādau prayujyamānas tu madhuro daśa gacchati |
ṣaḍamlo lavaṇas tasmād arddhamekaṃ rasaḥ kaṭuḥ ||
madhurāmlakaṭuḥ | madhurāmlatiktaḥ | madhurāmlalavaṇaḥ| madhurāmlakaṣāyaḥ | madhuralavaṇakaṭuḥ | madhuralavaṇātiktaḥ | madhuralavaṇakaṣāyaḥ | madhurakaṭutiktaḥ | madhurakaṭukaṣāyaḥ | madhuratiktakaṣāyaḥ | evam eteṣāṃ daśānān trikasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate || amlalavaṇakaṭuḥ | amlalavaṇatiktaḥ | amlalavaṇakaṣāyaḥ | amlakaṭutiktaḥ | amlakaṭukaṣāyaḥ | amlatiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ ṣaṇṇām ādāv amlaḥ prayujyate || lavaṇakaṭutiktaḥ | lavaṇakaṭukaṣāyaḥ | lavaṇatiktakaṣāyaḥ | evam eteṣān trayāṇām ādau lavaṇaḥ prayujyate || kaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣa eka evādau kaṭukaḥ || evam eteṣān trikasaṃyogā viṃśatir vyākhyātāḥ ||
catuṣkānata ūrddhvam vakṣyāmaḥ |
catuṣkarasasaṃyoge madhuro daśa gacchati |
amlaś caturo yāti lavaṇas tv eka eva tu ||
madhurāmlalavaṇakaṭukaḥ | madhurāmlalavaṇatiktaḥ | madhurāmlalavaṇakaṣāyaḥ | madhurāmlakaṭutiktaḥ | madhurāmlakaṭukaṣāyaḥ | madhurāmlatiktakaṣāyaḥ | madhuralavaṇakaṭutiktaḥ | madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ | madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ | madhurakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣān daśānāñ catuṣkasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate || amlalavaṇakaṭutiktaḥ | amlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ | amlalavaṇatiktakaṣāyaḥ | amlakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāñ caturṇṇāṃm ādāv amlaḥ pryujyate || lavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣa evādau lavaṇaḥ | evam eteṣāñ catuṣkasaṃyogāḥ pañcadaśa vyākhyātāḥ ||
pañcakānata ūrddhvam vakṣyāmaḥ |
pañcakaḥ pañca madhuraḥ ṣaṭkamamlas tu gacchati |
madhurāmlalavaṇakaṭutiktaḥ | madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ | madhurāmlalavaṇatiktakaṣāyaḥ | madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ | madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ pañcānām pañcaka saṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate | amlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam ekasyādāvamlaḥ | evam ete ṣaṭ pañcakā vyākhyātāḥ ||
ṣaṭkamekam ata ūrddhvam vakṣyāmaḥ | madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eka ṣaṭksaṃyogāḥ |
ekaikaśaś ca ṣad rasā bhavanti |prakā?? | madhuraḥ | amlaḥ | lavaṇaḥ | kaṭukaḥ | tiktaḥ | kaṣāyaḥ |
evam ete triṣaṣṭirasasaṃyogā vyākhyātāḥ |
doṣabhedāt dviṣaṣṭyās te prayoktavyā vicakṣaṇair iti ||
uttaratantre rasabhedā dviṣaṣṭitamoḥdhyāyaḥ || ||
athātaḥ svastharakṣaṇīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyāḥ |
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate ||
ta|| ||sya tad rakṣaṇam vatsa cikitsāyāḥ paraṃ hitaṃ ||
tasya yad vṛttam uktaṃ 𑑎 hi rakṣaṇañ ca mayāditaḥ ||
tasminn arthān samāsoktaṃ vistareṇeha vakṣyate |
yasminn arthān samāsoktaṃ vistareṇeha vakṣyate ||
yasmin yasmin ṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehināṃ |
teṣu teṣu pradātavyā rasās te te vijānatā ||
praklinnatvāc charīrāṇāṃ varṣāsu khalu dehināṃ|
mande gnau kopam āyānti saṃharṣā𑑎𑑎𑑎𑑎 𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 𑑎𑑎𑑎𑑎t mārutādayaḥ ||
tasmāt kledaviśuddhyarthan doṣasandhāraṇāya ca |
kaṣāyatiktakaṭukai rasaiḥ saṃyuktaṃm adravaṃ ||
nātisnigdhan nātirūkṣam uṣṇaṃ dīpanam eva ca |
deyam annan nṛpataye yaj jalaṃ coktam āditaḥ ||
taptāyasaḥ kṛtāmbho vā pibet kṣaudrayutañ ca yat |

ahni varṣānilāviṣṭe tyarthaśītāmbusaṅkule ||
taruṇatvād vidāhañ ca gacchanty auṣayas tathā |
tannimittaṃ ca matimān nātivyāyāmam ācaret ||
nātiśīte purāṇās tu yavagodhūmaśālayaḥ |
yūṣaiḥ mūpaiś ca kaṭubhir bbhojyair hṛdyaiś ca jāṅgalaiḥ ||
mādhvīkaṃ sīdhum alpam vā māhendram atha sārasaṃ |
taptaśītaṃ kṣaudrayutaṃ kaupajam vā pibej jalaṃ ||
pūrvvānilaṃ gharmmasevām udamanthaṃ sarijjalaṃ |
divāsvapnam avaśyāyaṃ varjayec cātra maithunaṃ ||
pragharṣodvarttanasnānagandhasragdhūmasevinā |
bhūmyuṣmaparihārārthaṃ svapet madhyamaveśmani ||
śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇānvitaḥ |
kṣate kledādidoṣāṃś ca varjjayec cha???? ||
yāyān nāgavadhūbhiś ca praśastāgurubhūṣita iti || 𑑎
vyāpanītadharābhogaghananīlāvaguṇṭhite |
vyomni prasannadiṅmārggalabdhaprasarabhāskare ||
śakrāstralabdhasandarśajāyamānoddhate tataḥ |
ākramati laver llakṣmīs tiraskṛtya ghanaṃ ghanaṃ ||
varṣāsu sañcitam pittam auṣṇyāc charadi kupyati |
tasmāt pittaghnaṃ ???????????
????? madhuram īṣallaghu satiktakaṃ |
sasarppir jjāṅgalayutaṃ śa śarady adyāt prakāṃkṣataḥ ||
haṇiṇān pṛṣatān lāvāñ chaśān eṇān kapiñjalān |
mudgāñ chālīn yavān jīrṇṇān seven nātivyavāyavān ||
divāhi kṣāratīkṣṇoṣṇadivāsvapnagurūṇy atha |
śākaṃ guru ca yat māṃsam avaśyāyañ ca varjjayet ||
??????????????????kṣukṣīrasevī ca bhavet tatra𑑎𑑎 𑑎𑑎𑑎𑑎 𑑎𑑎𑑎vet tatra narādhipa |
varṣāsu sañcitaṃ pittaṃ nirharec ca virecanaiḥ |
tiktaḥ sarppiḥprayogair vvā sirāṇāñ ca vimokṣaṇaiḥ ||
svāduśītañ jala medhyaṃ śucisphaṭikanirmmalaṃ |
śaraccandrāṃśunirddhūtam agastyodayanirvviṣaṃ ||
prasannatvāc ca salilaṃ sarvvam eva tadā hitaṃ |
????????????? śāliṣu ||
candanaṃ vā sakarpūraṃ vāsañ cāmalinaṃ laghuḥ |
bhajec ca śāradaṃ mālyaṃ sīdhvoḥdhoḥ pānañ ca yuktitaḥ ||
candrapādāḥ sahṛdvarggaḥ sukhāni ?dhurā śiraḥ |
pittaprasamanaṃ yac ca tac ca sarvvan samācared iti | 𑑎
hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūryo nilākulaḥ |
annapānān tilān māṣān śākāni ca???? |
tathekṣuvikṛtāñ chālīn sugandhāṃś ca ?vān api |
prasahānūpamāṃsāni kravyādabilaśāyināṃ ||
audakānāṃ plavānāñ ca pādināṃ copayojayet |
madyāni ca prasannāni yac ca kiñcid balapradaṃ ||
kāmatas tan niseveta puṣṭim icchan himāgame |
tailakoṣṇasukhoṣṇe vā praśastam avagāhanaṃ ||
saśiraṣkan tathābhyaṅgam vyā??cācared bhṛśaṃ |
sukhodakāvagāham vā śaucam uṣṇāmbum eva ca ||
sāṃgārayāne mahati ? dhūpāmodamadotkaṭau |
aurṇṇakauseyasamvītaśayane kuthakāstṛte || 𑑎
kuṃkumāgurudigdhāṃge nivāte gṛhagahvare |
śayīta śayane cāpi suvistīrṇṇe manorame ||
sevyamāno mṛdusparśai nirddayair upagūhanaiḥ | 𑑎
tatrāpanītahārāṃs tu priyā nāryaḥ svalaṃkṛtāṃ ||
rāmayeyur yathākālaṃ balād api madotkaṭāḥ |
eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ ||
hemantaśeṣaḥ śiśiraḥ ke cid icchanti vaidyakāḥ |
meghamārutajaṃ śītaṃ raukṣyaṃ cādānajaṃ yataḥ ||
bhajej jijīviṣus tatra soṣṇasnigdhataram vidhiṃ |
tatra mantham avasyāyam pravātaṃ rūkṣabhojanaṃ ||
malināni ca vāsānsi tathā snānañ ca varjjayed iti || 0 ||
tuṣārapavanirhāradīptabhāskararasmiṣu |
dineṣu jṛmbhamāṇeṣu hīyamānāsu rātriṣu ||
puṣpāṭṭahāsaśavalaiś calatkisalayojjvalaiḥ |
kokilodghuṣṭasamadabhramarodgītanisvanaiḥ ||
darśayatsu vicitrāsu vanopavanarājiṣu |
prakupyanti yathoddiṣṭān sisṛkṣati gadān kaphaḥ ||
hemante nicitaḥ śleṣmā śaityāc chītaḥ śarīriṇāṃ |
auṣṇyād vasante viṣyarṇṇa kurute vividhān gadān ||
ato mbumadhurasnigdhadivāsvapnagurūṇi ca |
varjjayed vamanādīni karmmāṇy api ca kārayet ||
ṣaṣṭikān anavāñ chālīn nīvārān mudgakodravān |
lāvādiviṣkirarasaiś cādyād yūṣañ ca yuktibhiḥ ||
paṭolanimbavetrāgratiktaiś cānyair himātyaye |
???dhvāsavāriṣṭā sīdhumādhvīkam eva ca ||
vyāyāmam añjanan dhūman tīkṣṇañ ca kavaḍagrahaṃ |
uṣṇāmbunā ca sa?rthān seveta kusumāgame ||
yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojane hitaṃ ||
vyāyāmaṃ vyadhikañ cāsya sarvva eva praśasyate ||
śirovirekair vvamanaiḥ kaṣāyaiḥ kavaḍagrahaiḥ |
nirhared apramattaś ca hemante pacitaṅ kaphaṃ |
śuciḥ ??????ścandanāgarubhūṣitaḥ ||
pīnastanorujaṃghānā rūpayauvanaśālinīṃ ||
kānaneṣu vicitreṣu sarvvālaṅkārabhūṣitāṃ |
rāmayed yāvad utsāhaṃ sumanāḥ kusumāgame ||
tataś candrakarālokān pradoṣaṃ satsuhṛjjanaḥ |
saṃseved athavāliṅgya svapet kāntāṅ gṛhodare || 𑑎
ādadānaḥ karair grīṣme jagatsnehaṃ????
? vanitāyām iva kṣitau ||
vibhratyāṃ durbbhagaṃ rūkṣaṃ rathadbhārāruṇam vapuḥ |
vātacakrasamuddhūtaśuṣkaparṇṇasvanānvitaṃ ||
raukṣyaṃ saṃjanayaty āśu tataḥ śuṣyaṃti dehinaḥ |
tasmān nidāghasamaye śoṣaṇaṃ rūkṣaṇañ ca yat ||
vyāyāmam uṣṇam āyāsaṃ maithunaṃ paridāhi ca |
rasāṃś cāgnigu????????? jayet ||
sarppiḥkhaṇḍaguḍāktāṃs tu sahākārarasānvitān |
śaktūn pibet prātas takraiḥ śītatoyottaraṃ naraḥ ||
yavagodhūmavikṛtīḥ śālīṃś ca vividhān api |
prasahānūpamānsāni vṛṣyāṇy anyāni yāni ca ||
prakārair vvividhair adyān nidāghe svakuṭumbinā |
ṣāḍavair vvividhai rāgair mmo???? saṃskṛtaiḥ ||
suśītaiḥ snigdhamadhurais tarppayec choṣitāṃs tarūn |
hitañ ca bhojanaṃ grīṣme śītalam madhuran dravaṃ ||
saśarkkareṇa payasā rātrāv api tu pūjitaṃ |
sarānsi vāpyaḥ sarito vanāni rucirāṇi ca ||
candanāni parārdhyāni tathā sakamalotpalāḥ ||
tālavṛntānilā hārās tathā śītagṛhāṇi ca ||
gharmmakālan nibodheta vāsānsi sulaghūni ca |
divā śītagṛhe cāpi padmotpaladalāyute |
śayīta ca yanakāmaṃ spṛśyamānā nilaiḥ sukhaiḥ ||
rātrau harmmyatale hṛdye puṣpaprakarabhūṣite |
jalajaih kusumaiś citraiś candrapādāvaguṇṭhitaiḥ ||
vyajanair vvījamānaś ca spṛśyamānaś ca komalaiḥ |
strīṇāṃ stanaiḥ karaiś cāpi muktāhāraiś ca śītalaiḥ ||
saṃsevyamāna āsīta suhṛdbhir abhisamvṛtaḥ |
śayīta śayane śubhre candanārdrakaṭo naraḥ ||
rūkṣocchuṣkeṣu deheṣu grīṣme vā puṣpito valī || 𑑎
pravṛddhagambhīrarambhīraraver mmeghair ativināditaiḥ |
prodbhinnakandale śyāmakadambakuṭajārjjune ||
mālatīkusumāmodadaśāśāpūrite mbare |
surendragopamaṇḍūkaiḥ prakīrṇṇavasudhātale ||
dvirephakṛtasaṅgītanalinīvanabhūṣite |
śikhaṇḍināyakavanair nnādyārambhakṛtotsave ||
daurbbalyakāṣṭhāṃ paramāṃ yadā gacchati bhāskare |
śītavātābhravarṣais tu vāyuḥ prāvṛṣi kupyati ||
nidāghopacitañ caiva prakupyanti samīraṇaṃ |
nihanyād avilambena vidhinā vyādhikovidaḥ ||
caryāḥ sukhoṣṇāś ya ratās tailāni vividhāni ca |
bṛṃhaṇa??? kiñ cid abhiṣyandi tathaiva ca ||
navāmbu rūkṣaśītānnaṃ śaktūṃś cāpi vivarjjayet |
yavaṣaṣṭikaśālīṃś ca??????s tathā ||
harmmyamadhye nivāte ca bhajec chayyāṃ mṛdūttarāṃ |
saviṣaprāṇiviṇmūtralālāniṣṭhīvanādibhiḥ ||
samāplutan tadā toyam āntarīkṣaṃ viṣopamaṃ |
vāyunā viṣajuṣṭena prāvṛṣe yena dūṣitam ||
tad dhi sarvvopayogeṣu tasmin kāle vivarjjayet |
ariṣṭāsavamaireyaṃ sopadaṃśāṃs ca yuktitaḥ ||
pibet prāvṛṣi jīrṇṇāṃs tu rātrau prāvṛṣi varjjayet |
nirūhair bbastibhiś cāpi tathānye mārutāpahaiḥ ||
kupitaṃ śamayed vātam vārṣikañ ca cared vidhiṃ |
bhūyo varṣī tu parjjyanyo gaṅgāyā dakṣiṇe jane ||
tatra ca pravṛtvapārthyo ṛtū teṣāṃ prakīrttitau ||
tasya evottare deṣe himavaddravyasaṃkule |
bhūyaḥ śītatamas tatra hemantaśiśire ṛtū ||
ṛtāv ṛtau ya etena vidhinā varttate naraḥ |
ghorān ṛtukṛtān rogān nāpnuyān na kadā cana ||
ata ūrddhvan dvādaśāśanapravicārān vakṣyāmaḥ ||
tad yathā śītoṣṇasnigdharūkṣadravaśuṣkekakālikauṣadhayuktahīnamātrādoṣa??manapravṛddhyarthān ||
tṛṣṇāmadavidāhārttād raktapittaviṣāturān|
saṃmūrcchā strīṣu ca kṣīṇāṃ śītair annair upācaret ||
kaphavātāmayāviṣṭāṃ viriktaṃ snehapāyinaḥ |
aklinnakāyāṃś ca narān uṣṇair annair upācaret ||
vātikān rūkṣadehāṃś ca vyavāyopahatāṃs tathā |
vyāyāminaś cāpi narān snigdhair annair upācaret ||
medasā??????????rān api |
kaphābhipannadehāś ca rūkṣair varggair upācaret ||
śuṣkadehī pipāsārttā durbbalān api ca vraṇaiḥ |
praklinnadehavraṇinaḥ śuṣkair mmehinam eva ca ||
ekakālam bhaved deyo durbbalāgnivivṛddhaye |
samāgnaye tathāhāro dviḥkālam atha pūjitaḥ ||
auṣadhadveṣiṇe deya???????? |
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate ||
yatharttū dahas tv āhāro doṣaḥ praśamanaḥ smṛtaḥ |
ataḥ paraṃ ttūś ca skānāṃ sarvva eva praśasyate || 𑑎
ata ūrddhvaṃ daśoṣadhakālān vakṣyāmaḥ || tatrābhaktaṃ prāgbhaktaṃ | adhobhaktaṃ | madhyebhaktaṃ | āntarābhaktaṃ | subhaktaṃ | sāmudgaṃ | muhurmmuhur ggrāsaṃ | grāsāntarañ ceti || ????? ||
????? yaḥ kevalam auṣadham upayute ||
vīryādhikaṃ bhavati bheṣajam anuhīnaṃ
hanyāt tathāmayam asaṃśayam āśca caiva |
tad bālavṛddhavanitāmṛdavas tu pītvā
ślātiṃ parāṃ samupayānti balakṣayañ ca ||
prāgbhaktan nāma || yat prāgbhaktan tat pīyate paścānujyate tac

chīghraṃ vipākam upayāti balan na hiṃsyād
annāvṛtatvān na ca muhur mmuhur vvadanān nireti |
prāgbhaktasevinam adhobalam ādadhāti |
dadyāc ca vṛddhasistūbhīrukṛśāṅganānyaḥ ||
adhobhaktan nāma || yad bhuktvā pīyate
pītaṃ yad annam upayujya tad ūrddhvakāye
hatvā gadāṃ bahuvidhāṃś ca balaṃ dadāti ||
madhyabhaktan nāma | yan madhye bhaktasya pīyate |
madhye ttū pītam apahanty avisāritābhāvā
ye dehamadhyam atibhūya bhavanti rogāḥ ||
āntarābhaktan nāma || yad a?re pāyate | pūrvvāparayo bhaktayoḥ |
hṛdyaṃ manobalakaraṃ tv api dīpanañ ca |
pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakan tat ||
sabhaktan nāma | oṣadheyu yat sādhyate
pathyaṃ sabhaktam abalābalayor hi nityaṃ |
tad veṣiṇām api tathā sistūvṛddhayoś ca ||
sāmudgan nāma | yad bhaktasyādāv ante ca pīyate |
doṣe dvidhā prasavite ttū samudgasaṃjñāḥ | ādyantayo?????????? ||
muhur mmuhur nnāma | sabhaktam vā yad oṣadhaṃ muhur mmuhur upayujyate |
śvāse muhur mmuhur atiprasṛte ca kāse
hikkāvamīṣu ca bhavaty upayojyam etat ||
grāsan nāma | yat piṇḍaṃ vyāmiśram upayujyate |
grāseṣu cūrṇṇam abalāgniṣu dīpanīyaṃ vājīkarāṇy api ca yojayituṃ yateta ||
grāsāntaran nāma | piṇḍā???????????
????ṣu visṛjed vamanīyadhūmāc
chvāsādiṣu ???viṣṭaguṇāṃś ca lehān ||
evam ete daśauṣadhakālā bhavanti || bhavati cātra ||

visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇai | dehe ca sulaghau |
sūddhe codgare hṛdi ca vimale vāte ca sarati |
tathānnaśuddhāyā klamaparisame kūkṣau śithile |
prayadeyas tv āhāro bhavati | ??ṣaja???sātmrakriyeti |
bhagavān āha dhanvantariḥ ||
uttare tantre svastharakṣaṇīyaṃ dvāpañcāśattamaḥ kāyacikitsāyām aṣṭāviṃśatitamaḥ ||
athātas tantrayuktyād deśan nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra dvātriṃśat tantrayuktayo bhavanti |
tad yathā | adhikaraṇaṃ| yogaḥ | padārthaḥ| hetvarthaḥ | uddeśaṃ | || || atideśaḥ | upadeśaḥ | pradeśaḥ | atideśaṃ | apavarggaḥ | vākyaśeṣaḥ | arthāpattiḥ | viparyayaḥ | prasaṅgaḥ | ekāntaḥ | anekāntaḥ | pūrvvapakṣaḥ | nirṇṇayaḥ | aḍūmataṃ | vidhānaṃ | anāgataipekṣaṇaṃ | atikrāntāpekṣaṇam | saṃśayaḥ | vyākhyānaṃ | svasaṃjñā | nirvvacanaṃ | nidarśanaṃ | niyogaḥ | vikalpaḥ | samuccayaḥ | ūhyam iti ||
atrāha | āsāṃ yuktīnāṃ kiṃ prayojanaṃ | ucyate | vākyayojanam arthayojanañ ca ||
ślokau cātra bhavataḥ ||
asadaprayuktānāñ ca śabdānām pratiṣedhanaṃ |
svavākyasiddhir api ca kriyate tantrayuktibhiḥ ||
vyatyāsoktās tu ye hy arthā līnā ye cāpy anirmmalāḥ |
lesauktā ye ca kecit syus teṣāñ cāpi prasādhanaṃ ||
tatra yo rdham adhikṛtyocyate tad adhikaraṇaṃ | yathā rasaṃ doṣaṃ vā ||
yena vākyaṃ yujyate sa yogaḥ | yathā ???nāṃ sannikṛṣṭānām padārthānām ekīkaraṇaṃ |
tailaṃ pibec cāmṛtavallinimbahaṃhṛyāvṛkṣakapippalībhiḥ |
siddhaṃ balābhyāñ ca sadevadāru hitāya nitya galagaṇḍaroge | ||
dvisaṃ pibed iti prathamaṃ vaktavye dvitīye | pāde siddhaṃ prayuktam evan dūrasthānām api padānām ekīkaraṇaṃ yogaḥ ||
yo 'rtho bhihitaḥ sūtra pa??????????????yo rthaḥ sa padārthaḥ | aparimitāsra padārthāḥ |
yatra ntū snehasvedābhyañjaneṣu dvayos trayāṇām vārthānām upapattir dṛśyate tatra yo 'rthaḥ pūrvvāparayogasiddho bhavati | yathā vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāma ity ukte | sandihyate buddhiḥ katamasya vedasyotpattiṃ vakṣyati | sāmavedādayaś ca ve???????? kṣya vinda vida ity etayoś ca dhātvor ekārthaḥ | paścāt padam bhavati | āyurvvedotpattim ayam vivakṣur iti eṣa padārthaḥ |
yad uktaṃ sādhanaṃ bhavati sa hetvarthaḥ |
yathā mṛtpiṇḍo 'dbhiḥ praklidyate tathā māṣadugdhaprabhṛtibhir vvraṇaḥ klidyate ||
samāsavacana sa uddeśaḥ |
yathā salyam iti |
vistaravacanaṃ nirddeśaḥ |
yathā sārīram ā?ntū ceti ||
evam ity upadeśaḥ ||
yathā rātrau na jāgṛyād divā na supyād iti ||
anena kāraṇenety apadeśaḥ |
yathāpadiśyate madhureṇa śleṣmābhivardhana īti ||
prakṛtasyātikrāntena sādhanam pradeśaḥ ||
yathā devadattasyānena salyam uddhṛtaṃ yajñadattasyāyam uddhariṣyatīti ||
prakṛtasyānāgatena sādhanam atideśaḥ |
yathā yad yasya vāyur ūrdhvam uttiṣṭhati | tenodāvantī syād iti ||
abhipramṛjvāpakarṣaṇam apavarggaḥ |
yathā asvedyā viṣopasṛṣṭā anyatra mūtrakīṭaviṣād iti |
yena panāntūktena vākyaṃ samāpyate sa vākyaśeṣaḥ |
yathā śiraḥpāṇipādapṛṣṭhadhāsvediravān ity ukte puruṣagrahaṇam vināpi gamyate puruṣa evokta iti ||
dayakīrttitam arthād āpadyate sārthāpattiḥ |
yathā odanaṃ bhokṣyāmahe tyakte arthād āpannam bhavati | nāyaṃ pipāsur yavāgūr iti |
yady asya prātilomyaṃ tad viparyayaḥ |
yathā kṛśālpaprāṇābhīravo duścikitsyā ity ukta viparītaṃ gṛhante dṛḍhādayaḥ | sucikitsyā iti ||
prakaraṇāntareṇa samānaḥ prasaṃgaḥ |
yathādhikaraṇāntarito yo rtha asakṛd asakṛd a???ḥ samāpyate sarvvatra ||
yad avadhāraṇenocyate sa ekāntaḥ ||
yathā trivṛtā virecati madanaphalaṃ vāmayati |
kvacit tathā kvacid anyathā so 'nekāntaḥ |
yathā kecid ācāryā bruvate dravyam pradhānaṃ kecid rasāḥ kecid dvitīyā kecid vipāka iti ||
yas tū niḥsaṃśayam abhidhīyate sa pūrvvapakṣaḥ |
yathā kathaṃ vāte nimittāś catvāraḥ pramehā asādhyā bhavanti |
tasyāntaran nirṇṇayaḥ |
yathā śarīraṃ prapīḍya praścotayitvādho gatvā vasāmedomajjāttūvi𑑎ddhaṃ mūtraṃ sṛjati evam asādhyā vātajāḥ ||
paramamatapratiṣiddhamantramataṃ |
yathā yo brūyāt pattrasā iti || vādī tac ca prati pratipādyāt tū manyate kathañ cit tamatan nāma ||
prakaraṇān tū pūrvvyād abhihitaṃ vidhānam ||
yathā śakti sakthi2marmmāṇy ekādaśa prakaraṇāt tū pūrvvyā???ni ||
evaṃ vakṣyatīty anāgatāpekṣaṇaṃ |
yathā ślokasthāne brūyāc cikitsyeṣu vakṣyāmīti ||
ity uktam atikrāntāpekṣaṇaṃ |
yathā cikitsiteṣu brūyāc chlokasthāne yad abhihitam iti ||
ubhayantattūnidarśanaṃ saṃśayaḥ |
yathā lahṛdayaghātaḥ prāṇaharaḥ pāṇipādacchedanam aprāṇaharaḥ ||
tatrātimayo 'pavarṇṇanaṃ vyākhyānaṃ |
yatheha pañcaviṅśakaḥ ??? vyākhyāyate | tathā nānyeṣv āyurvvedatantreṣu sutādim pratyārabdhaś cintā iti ||
anyaśāstrāsāmānyā svajñā ??ṣu tantreṣu saṃjñā yā svasaṃjñā |
yatheha śāstre mithunam iti | madhusarppiṣo grahaṇaṃ trivṛtam iti | sarppistailavasā ||
lokaprathitam udāharaṇaṃ nirvvacanaṃ | yathoṣṇabhayāc chām antūsarati ||
dṛṣṭāntavyaktir nnirvvacanaṃ | yathā agnir vvāyusahi???????????????phaduṣṇo vraṇo bhivṛddhiṃ gacchatīti ||
idam eveti niyo𑑎gaḥ | yathā pathyam eva bhoktavyam iti ||
idam evedañ ceti vikalpaḥ | yathā māṃsavargge eṇahariṇalāvatittirāḥ pradhānā īti ||
saṃkṣepa vacanaṃ ca samuccayaḥ | …
tad iṣṭaṃ buddhigamyan tad ūhyaṃ ||
ya??????????????????????????????????????????hitaṃ | atrohyam bhavati annapāne viśiṣṭe dvayo grahaṇe caturṇṇām a𑑎pi grahaṇaṃ bhavatīti ||
kiñcānyena anne bhakṣyam aviruddhad yena sādharmmyāt |
caturvvidhas tv āharaḥ | praviralaḥ prāyeṇa dvividha eva ca | ato dvitvaprasiddha????? |
?????????????????????????????????????? annaśāstrārthasandehaṃ sukṣmāgādham ivodadhiṃ |
viśvāmitrasutaḥ śrīmān suśrutaḥ paripṛcchati ||
dviṣaṣṭir ddoṣabhedā ye punas tān parikīrttitāḥ |
kati tatraikaśo jñayā viṃśo vāpy athavā triśaḥ ||
tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃśayacchinya?
????
????rayanty ete hy avyāpannā rasair hitaiḥ |
puruṣaḥ ṣoḍśakalaḥ prāṇāś caikā daśaś caye ||
rogaṇāñ ca sahasraṃ yac chatam viṅśatir eva ca |
vyāsataḥ kīrttitan tad dhi bhinnādoṣās tryo guṇāḥ ||
dviṣaṣṭidhā bhavanty ete bhūyiṣṭham iti niścayaḥ |
traya eva????????????????????????????
???????????kṣayam āgataiḥ ||
hīnamadhyādhikād vekakṣīṇavṛddhas tathāpare |
dvādaśaiva samākhyātā rogayonir dviṣaṣṭidhā ||
miśrādhātumlaiś caiva yānty asaṃkhyeyanām api |
tasmāt prasaṃga saṃsavya doṣabhedavikalpanaiḥ ||
rogam viditvopacared rasa??????
?????????ṇāṃ henty anyathā kṛtaṃ ||
adhyāyānāñ catuḥṣaṣtyā grathitārthapadakramaṃ |
etad eva viśeṣeṇa tantram uttaram ṛddhimat ||
spa?gūḍhārthagambhīram agādham mandacetasāṃ |
yathākramaṃ ???? yathāprasnaṃ yathāvidhiḥ ||
yathāpratijñāś ca mayā bha???????
????????????????????????????????
apasmāronmādakañ caiva rasabhedas tathaiva ca ||
svasthārakṣāvidhānañ ca tantrayuktiś ca doṣabhit |
ity ebhir ddarśakaṃ proktaṃ punaḥ kāyacikitsite || ❈ ||
iti sauśrute sahottaratantraṃ catuḥṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ || ❈ ||
>
↺
<