The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā: Uttaratantra, the final Daśaka (adhyāyas 58-38-66)
Published in 2020 by The Suśruta Project (https://sushrutaproject.github.io) in
| Siglum | NE |
|---|
Physical description
JKT
Revision history
| 2020-11-04 | Began this file. |
|---|---|
| 2023-07-24 | Added 6.65 |
| 2023-10-23 | Added draft chapters of all remaining adhyāyas based on K. Cleaned up the files, removing transcription codes. |
| 2024-11-27 | Split the uttaratantra files from 31-end into 31-44 and 45-66. Updated all the file and folder names accordingly. |
| 2025-05-30 | We copied chapter xml:id 6.24 "pratiśyāya" from provisional-edition_uttaratantra-01-30.txt to this file, provisional-edition_uttaratantra-45-66.txt, between svaropaghāta and krimi (xml:id 53 and 54). This is the position of the pratiśyāya chapter in the Nepalese MSS. |
| 2020-11-04 | Began this file. |
| 2023-07-24 | Added 6.65 |
| 2023-10-23 | Added draft chapters of all remaining adhyāyas based on K. Cleaned up the files, removing transcription codes. |
| 2024-11-27 | Split the uttaratantra files from 31-end into 31-44 and 45-66. Updated all the file and folder names accordingly. |
| 2025-08-03 | Put caesuras after each lable, for clarity when reading on screen. |
| 2020-11-04 | Began this file. |
| 2023-07-24 | Added 6.65 |
| 2023-10-23 | Added draft chapters of all remaining adhyāyas based on K. Cleaned up the files, removing transcription codes. |
| 2024-11-27 | Split the uttaratantra files from 31-end into 31-44 and 45-66. Updated all the file and folder names accordingly. |
| 2025-05-30 | We copied chapter xml:id 6.24 "pratiśyāya" from provisional-edition_uttaratantra-01-30.txt to this file, provisional-edition_uttaratantra-45-66.txt, between svaropaghāta and krimi (xml:id 53 and 54). This is the position of the pratiśyāya chapter in the Nepalese MSS. |
| 2026-01-20 | Restructuring of the Uttaratantra xml files. The xml files are now divided according to the internal naming of the sections, Śālākyatantra (adhyāyas 1-26), Kumāratantra (27-38), Kāyacikitsātantra (39-59), Bhūtavidyātantra (60-62), Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66). |
| 2026-02-02 | More restructuring of the Uttaratantra xml files in line with the manuscript colophons and verse SS.SS.6.66.17ii. The final ten xml files are now brought together as a single group, combining the last 3 adhyāyas of the vulgate's Kāyacikitsātantra and all of the vulgate's Bhūtavidyātantra (60-62) and Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66). |
| 2026-02-25 | Fixed alignment problems and updated the trailers |
[Uttaratantra 58-38-66, Daśaka]
[Adhyāya 58: draft edition based on MS K]
athāto mūtradoṣapratiṣedham vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.1]
āmādhyaśanaśīlasya kaphapittapradūṣitaṃ |
srotobhir bastim āgamya mūtraṃ vyāpādayed atha |
srotobhir bastim āgamya mūtraṃ vyāpādayed atha |
[6.58.2.add1]
vivarṇṇam āvilaṃ sāṃdraṃ kṛcchrād api ca tad bhavet |
tato vegapratīghātād udāvarttena vāyunā |
tato vegapratīghātād udāvarttena vāyunā |
[6.58.2.add2]
prapīḍyaśoṣyamāne tu mūtrarogās tadudbhavāḥ |
vātakuṇḍalikāṣṭhīlā vātabastis tathaiva ca |
mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ | || kṣayas tathā |
vātakuṇḍalikāṣṭhīlā vātabastis tathaiva ca |
mūtrātītaḥ sajaṭharo mūtrotsaṅgaḥ | || kṣayas tathā |
[cf. 1938 ed. 6.58.3]
mūtragranthir mūtraśukro mūtravātas tathaiva ca |
mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīrttitāḥ ||
mūtraukasādau dvau cāpi rogā dvādaśa kīrttitāḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.4]
raukṣyād vegavighātād vā vāyur vastau savedanaḥ |
mūtram āvadhyaviguṇo bhramaty ākuṇḍalīkṛtaḥ |
mūtram āvadhyaviguṇo bhramaty ākuṇḍalīkṛtaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.58.5]
mūtram alpālpam atha vā sarujaṃ saṃpravarttate ||
vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhim vidyāt sudāruṇaṃ ||
vātakuṇḍalikāṃ taṃ tu vyādhim vidyāt sudāruṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.6]
śakṛnmārgasya basteś ca vāyur antaram āśritaḥ |
aṣṭhīlāvadghanaṃ granthiṃ karoty acalam unnataṃ |
aṣṭhīlāvadghanaṃ granthiṃ karoty acalam unnataṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.7]
vinmūtranilasaṅgaś ca tatrādhmānañ ca jāyate |
vātāṣṭhīleti tām āhur vyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ ||
vātāṣṭhīleti tām āhur vyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.8]
vegaṃ vidhārayed yas tu mūtrasya kuśalo naraḥ |
niruṇaddhi mukhaṃ tasya baster bastigato nilaḥ |
niruṇaddhi mukhaṃ tasya baster bastigato nilaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.58.9]
mūtrasaṅgo bhavet tena bastikukṣinipīḍanaḥ |
vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||
vātabastiḥ sa vijñeyo vyādhiḥ kṛcchraprasādhanaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.10]
sandhārya vegaṃ mūtrasya bhūyo yaḥ sraṣṭum icchati |
tasya nābhyeti yadi vā kathaṃ cit saṃpravarttate |
tasya nābhyeti yadi vā kathaṃ cit saṃpravarttate |
[cf. 1938 ed. 6.58.11]
pravāhato mandarujam alpam alpaṃ punaḥ punaḥ |
mūtrātītaṃ tu taṃ vidyān mūtravegavighātajaṃ |
mūtrātītaṃ tu taṃ vidyān mūtravegavighātajaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.12]
mūtrasya vege vihate tad udāvarttasaṃjñitaṃ ||
apānaḥ kupito vāyur udaraṃ pūrayed bhṛṣaṃ |
apānaḥ kupito vāyur udaraṃ pūrayed bhṛṣaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.13]
nābher adhastād ādhmānaṃ janayet tīvravedanaṃ |
taṃ mūtrajaṭharam vidyād adho bastinirodhaṇaṃ ||
taṃ mūtrajaṭharam vidyād adho bastinirodhaṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.14]
bastau vāpy atha nāle maṇau vā yasya dehinaḥ |
mūtraṃ pravṛttaṃ sajjota saraktaṃ vā pravāhataḥ |
mūtraṃ pravṛttaṃ sajjota saraktaṃ vā pravāhataḥ |
[cf. 1938 ed. 6.58.15]
sravec chanair alpam alpaṃ sarujaṃ vātha vārujam |
viguṇānilajo vyādhir mūtrotsaṅgaḥ sa saṃjñitaḥ ||
viguṇānilajo vyādhir mūtrotsaṅgaḥ sa saṃjñitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.16]
rūkṣasya klāntadehasya kukṣau tiṣṭhaṃ sadāgatiḥ |
sadāhavedane kuryāt sukṛcchramūtrasaṃkṣayaṃ ||
sadāhavedane kuryāt sukṛcchramūtrasaṃkṣayaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.17]
vyāyāmādhvātapaiḥ pittaṃ bastiṃ prāpyānilāvṛtaṃ |
bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahaṃ srāvayed adhaḥ |
bastiṃ meḍhraṃ gudaṃ caiva pradahaṃ srāvayed adhaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.58.22]
mūtraṃ hāridram athavā saraktaṃ raktam eva vā |
kṛcchrāt punaḥ punar jantor uṣṇavātaṃ vadanti taṃ ||
kṛcchrāt punaḥ punar jantor uṣṇavātaṃ vadanti taṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.23]
abhyantare bastimukhe vṛtto lpasthiram eva ca |
vedanāvānati sadā mūtramārganirodhakaḥ |
vedanāvānati sadā mūtramārganirodhakaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.58.18]
jāyate yasya sahasā graṃthir asmarilakṣaṇaḥ |
sa mūtragranthir ity evam ucyate vedanādibhiḥ ||
sa mūtragranthir ity evam ucyate vedanādibhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.19]
pratyupasthitamūtras tu maithunaṃ yo bhinandati |
tasya mūtrayuto retaḥ sahasā saṃpravarttate |
tasya mūtrayuto retaḥ sahasā saṃpravarttate |
[cf. 1938 ed. 6.58.20]
purastād vāpi mūtrasya paścād vāpi kadā canaḥ ||
bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ tad ucyate ||
bhasmodakapratīkāśaṃ mūtraśukraṃ tad ucyate ||
[cf. 1938 ed. 6.58.21]
viśadaṃ pītakaṃ mūtraṃ sadāha bahalaṃ tathā |
śuṣkaṃ bhavati yac cāpi rocanācūrṇṇasannibhaṃ |
śuṣkaṃ bhavati yac cāpi rocanācūrṇṇasannibhaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.24]
mūtrokasādaṃ tam vidyād rogam pittakṛtam bhiṣak ||
picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchraṃ pravarttate |
picchilaṃ saṃhataṃ śvetaṃ tathā kṛcchraṃ pravarttate |
[cf. 1938 ed. 6.58.25]
śuṣkam bhavati yac cāpi śaṃkhacūrṇṇaprapāṇḍuraṃ |
mūtraukasādaṃ taṃ vidyād rogaṃ dvādaśakaṃ kaphāt ||
mūtraukasādaṃ taṃ vidyād rogaṃ dvādaśakaṃ kaphāt ||
[cf. 1938 ed. 6.58.26]
kaṣāyacūrṇṇasarpīṃṣi kalkāṃ lehāṃ payāṃsi ca |
kṣāramadyāsavasvedaṃ bastiṃ cottarasaṃjñitāṃ |
kṣāramadyāsavasvedaṃ bastiṃ cottarasaṃjñitāṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.27]
vidadhyān matimān tatra samīkṣyāśmarisādhanaṃ |
mūtrodāvarttakayogāṃś ca kārtsnyenehopayojayet |
mūtrodāvarttakayogāṃś ca kārtsnyenehopayojayet |
[cf. 1938 ed. 6.58.28]
kalkam ervārubījānām akṣamātraṃ sasaindhavaṃ |
dhānyāmblayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrāt pramucyate |
dhānyāmblayuktaṃ pītvaiva mūtrakṛcchrāt pramucyate |
[cf. 1938 ed. 6.58.29]
surāṃ sauvarcalavatīṃ mūtrakṛcchrī pibet naraḥ |
madhuṃ māṃsopadaṃśam vā pibed vāpy atha gauḍikaṃ |
madhuṃ māṃsopadaṃśam vā pibed vāpy atha gauḍikaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.30]
pibet kuṃkumakarṣam vā madhūdakasamāyutaṃ |
rātriparyuṣitaṃ prātas tathā sukham avāpnuyāt |
rātriparyuṣitaṃ prātas tathā sukham avāpnuyāt |
[cf. 1938 ed. 6.58.31]
dāḍimāṃmblatāṃ mukhyām elājīrakanāgaraiḥ |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
[cf. 1938 ed. 6.58.32]
pṛthakparṇyādivargañ ca mūlaṃ gokṣurakasya ca |
ardhaprasthena toyasya pacet kṣīrañ caturguṇaṃ |
ardhaprasthena toyasya pacet kṣīrañ caturguṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.33]
kṣīrāvaśiṣṭaṃn tatpūtaṃ sarpiṣā saha yojitaṃ |
pibet kṣīran tatas tan tu mūtrakṛcchraharan naraḥ |
pibet kṣīran tatas tan tu mūtrakṛcchraharan naraḥ |
[cf. 1938 ed. 6.58.34]
śakṛt kharasya sampīḍya śakṛd vāpy atha vājinaḥ |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.35]
mustābhayādevadārumūrvāṇām madhukasya ca |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣanivāraṇaṃ |
pibed akṣasamaṃ kalkaṃ mūtradoṣanivāraṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.36]
abhayāmalakākṣāṇāṃ kalkaṃ badarasammitaṃ |
sahāmbhasā salavaṇaṃ piben mūtrarujāpahan |
sahāmbhasā salavaṇaṃ piben mūtrarujāpahan |
[cf. 1938 ed. 6.58.37]
udumbarasamaṅ kalkaṃ drākṣāyā jalasaṃyutaṃ |
pibet paryuṣitaṃ rātrau śītaṃ mūtrarujāpahaṃ |
pibet paryuṣitaṃ rātrau śītaṃ mūtrarujāpahaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.38]
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pibet kuḍavasaṃmitaṃ |
mūtradoṣaharaṃ kālyam atha vā kṣaudrasaṃyutaṃ |
mūtradoṣaharaṃ kālyam atha vā kṣaudrasaṃyutaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.39]
prapīḍyāmalakānāṃ tu rasaṃ kuḍavasaṃmmitaṃ |
pītvāgadībhavej jantur mūtradoṣarujāturuḥ |
pītvāgadībhavej jantur mūtradoṣarujāturuḥ |
[cf. 1938 ed. 6.58.40]
dhātrīphalarasenaiva sūkṣmelām vā piben naraḥ |
tasyālābhe suśītena svetataṇḍulavāriṇā |
tasyālābhe suśītena svetataṇḍulavāriṇā |
[cf. 1938 ed. 6.58.41]
tālasya taruṇam mūlaṃ trapusasya rasaṃ tathā |
svetakarkaṭakaś caiva prātas tu payasā pibet |
svetakarkaṭakaś caiva prātas tu payasā pibet |
[cf. 1938 ed. 6.58.42]
sritam vā madhuraiḥ kṣīraṃ sarpirmiśram piben naraḥ |
mūtradoṣaviśudhyarthaṃ śukradoṣaharaṃ śivaṃ |
mūtradoṣaviśudhyarthaṃ śukradoṣaharaṃ śivaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.43]
balāśvadaṃṣṭrāṃ krauñcāsthikokilākṣakataṇḍulāṃ |
śataparvakamūlañ ca devadāru sacitraṃkaṃ |
śataparvakamūlañ ca devadāru sacitraṃkaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.44]
akṣabījañ ca surayā kalkīkṛtya piben naraḥ |
mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmaribhedanaṃ |
mūtradoṣaviśuddhyarthaṃ tathaivāśmaribhedanaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.58.45]
pāṭalākṣaram āhṛtya saptakṛtvaḥ parisrutaṃ |
pibet mūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭan tailamātrayeti || ❈ ||
pibet mūtravikāraghnaṃ saṃsṛṣṭan tailamātrayeti || ❈ ||
[cf. 1938 ed. 6.58.46]
kāyaci || 21 || ❈ ||
[Adhyāya 59: draft edition based on MS K]
athāto mūtrāghātapratiṣedhaṃ vyāvyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.59.1]
yadā mūtrayato jantoḥ mūtravego vihanyate |
mūtrāghātaṃ vadanty etam aṣṭadhā sa tu vakṣyate |
mūtrāghātaṃ vadanty etam aṣṭadhā sa tu vakṣyate |
[cf. 1938 ed. 6.59.1.1]
vātena pittena kaphena sarvais tathābhighātaiḥ
śakṛdaśmaribhyāṃ |
tathāparaḥ śarkarayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ paṭhito 'ṣṭamas tu |
tathāparaḥ śarkarayā sukaṣṭo mūtropaghātaḥ paṭhito 'ṣṭamas tu |
[cf. 1938 ed. 6.59.3]
alpam alpaṃ bhṛśaṃpīḍya muṣkamehanabastibhiḥ
saṃtudyamānaḥ kṛcchreṇa vātāghātena mehate ||
saṃtudyamānaḥ kṛcchreṇa vātāghātena mehate ||
[cf. 1938 ed. 6.59.4]
pītam vāpy atha vā raktaṃ muṣkamehanabastibhir
agnineva ca dahṛmbhiḥ pittāghātena mehate ||
agnineva ca dahṛmbhiḥ pittāghātena mehate ||
[cf. 1938 ed. 6.59.5]
samunnaddhodaraḥ kṛcchrān muṣkamehanabastibhiḥ |
saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehate ||
saṃhṛṣṭaromā gurubhiḥ śleṣmāghātena mehate ||
[cf. 1938 ed. 6.59.6]
dāhaśītarujāviṣṭo nānāvarṇṇam muhur muhus
tāmyamānaḥ sa kṛcchreṇa sannipātena mehate ||
tāmyamānaḥ sa kṛcchreṇa sannipātena mehate ||
[cf. 1938 ed. 6.59.7]
mūtravāhiṣu śalyena kṣateṣv abhihateṣu vā |
srotaḥsu mūtrāghātas tu jāyate bhṛṣadāruṇaḥ |
srotaḥsu mūtrāghātas tu jāyate bhṛṣadāruṇaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.59.8]
vātāghātena liṅgāni tasya tulyāni nirddiśet ||
śakṛtas tu pratīghātād vāyur viguṇatāṃ gataḥ |
śakṛtas tu pratīghātād vāyur viguṇatāṃ gataḥ |
[cf. 1938 ed. 6.59.9]
sādhmānañ ca samūlañ ca mūtrasaṅgaṃ karoti ca ||
aśmarīsambhavasyoktaṃ mūtraghātasya lakṣaṇaṃ ||
aśmarīsambhavasyoktaṃ mūtraghātasya lakṣaṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.59.10]
aśmarī śarkarā caiva śṛṇu kīrttayato mamaḥ |
śarkarāyā viśeṣan tu śṛṇu kīrttayato mama |
śarkarāyā viśeṣan tu śṛṇu kīrttayato mama |
[cf. 1938 ed. 6.59.11]
pacyamānaṃ tu pittena śoṣyamānan tu vāyunā |
śleṣmaṇā veṣṭitaṃ cūrṇṇaṃ śarkarety abhisañjñitaṃ ||
śleṣmaṇā veṣṭitaṃ cūrṇṇaṃ śarkarety abhisañjñitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.59.12]
hṛtpīḍā vepathuḥ śūlaḥ kukṣāv agniś ca durbalaḥ |
tābhir bhavati mūrcchā ca mūtrāghātaś ca dāruṇaḥ |
tābhir bhavati mūrcchā ca mūtrāghātaś ca dāruṇaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.59.13]
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi mūtrāghātacikitsitaṃ |
kāryaṃ bhaved yathā yac ca śṛṇu kīrttayato mama ||
kāryaṃ bhaved yathā yac ca śṛṇu kīrttayato mama ||
[6.59.13.add1]
kaṣāyāny tha kalkāś ca lehāḥ svedās tathaiva ca |
hitā syur mūtraghāteṣu tathaivottarabastayaḥ |
hitā syur mūtraghāteṣu tathaivottarabastayaḥ |
[6.59.13.add2]
ervvārubījakalkaḥ syāc chlakṣṇapiṣṭaukṣasammitaḥ |
dhānyāmlbapeyo lavaṇo mūtrāghātena pīḍitaḥ |
dhānyāmlbapeyo lavaṇo mūtrāghātena pīḍitaḥ |
[6.59.13.add3]
surāṃ sauvarcalavatīm pradhānāṃ prapiben naraḥ |
jīrṇṇabhuktaḥ sadā bhuñjaṃ saguḍaṃ śāntim arcchati |
jīrṇṇabhuktaḥ sadā bhuñjaṃ saguḍaṃ śāntim arcchati |
[6.59.13.add4]
madhūdakena saṃloḍya karṣaṃ kuṃkumakasya vā |
rātrau paryuṣitam pūtaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
rātrau paryuṣitam pūtaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
[6.59.13.add5]
dāḍimāṃmblayutaṃ madyaṃ śuṇṭhījīrakasaṃyutaṃ |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
pītvā surāṃ salavaṇāṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate |
[6.59.13.add6]
pṛthakparṇyādivargañ ca svadaṃṣṭrāñ caiva tatsamaṃ |
ardhaprasthena dugdhasya paced ardhāḍhakodake |
ardhaprasthena dugdhasya paced ardhāḍhakodake |
[6.59.13.add7]
kṣīrāvaśiṣṭam āhṛtya pūtaṃ sarpir vidhūpitaṃ |
śītīkṛtaṃ pibed enaṃ mūtrakṛcchraharan naraḥ |
śītīkṛtaṃ pibed enaṃ mūtrakṛcchraharan naraḥ |
[6.59.13.add8]
gardasya śakṛd vāpi vājināṃ vā gavāṃ tathā |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
rasasya tasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāpahaṃ |
[6.59.13.add9]
haridrāṃ madhukaṃ mūrvāṃ mustakaṃ devadāru ca |
pibed akṣasamāṃ kalkāṃ payasā mūtrapīḍitaḥ |
pibed akṣasamāṃ kalkāṃ payasā mūtrapīḍitaḥ |
[6.59.13.add10]
triphalāṃ śūkṣmapiṣṭaṃ vā kalkaṃ badarasammitaṃ |
vāriṇā lavaṇīkṛtya piben mūtrarujāpahaṃ |
vāriṇā lavaṇīkṛtya piben mūtrarujāpahaṃ |
[6.59.13.add11]
drākṣārasasya kuḍavaṃ piben mūtrarujāharaṃ |
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pūtaṃ kuḍavasammitaṃ ||
nidigdhikāyāḥ svarasaṃ pūtaṃ kuḍavasammitaṃ ||
[6.59.13.add12]
mūtradoṣaharam pītvā naraḥ sampadyate sukhī ||
[6.59.13.add13]
prapīḍyāmalakānām vā rasaṃ kuḍavasammitaṃ |
pītvāgadībhavej jantur mūtradoṣeṇa pīḍitaḥ |
pītvāgadībhavej jantur mūtradoṣeṇa pīḍitaḥ |
[6.59.13.add14]
mūtradoṣe pibed vāpi hiṅgvelāpānasaṃyutā |
pānālābhe hitam vāpi svetataṇḍudhāvanaṃ |
pānālābhe hitam vāpi svetataṇḍudhāvanaṃ |
[6.59.13.add15]
elāhiṅguyutaṃ kṣīraṃ sarpirmiśram piben naraḥ |
mūtradoṣo viśudhyarthaṃ śukradoṣaharañ ca tat |
mūtradoṣo viśudhyarthaṃ śukradoṣaharañ ca tat |
[6.59.13.add16]
palāśakṣāram āhṛtya saptakṛtvāpariśrutaṃ |
pāyayet tailasaṃsṛṣṭaṃ mūtradoṣeṇa pīḍitaṃ ||
pāyayet tailasaṃsṛṣṭaṃ mūtradoṣeṇa pīḍitaṃ ||
[6.59.13.add17]
adhyardhaprasṛtaṃ vāpi tathā sa labhate sukhaṃ |
pāṭalīkṣāram āhṛtya palāśakṣāravac ca taṃ |
pāṭalīkṣāram āhṛtya palāśakṣāravac ca taṃ |
[6.59.13.add18]
vilvasiṃhīyavanāḍaṃ palāśaḥ pāribhadrakaḥ |
eṣāṃ kṣāram parisrāvya surayā saha saṃsṛjet ||
eṣāṃ kṣāram parisrāvya surayā saha saṃsṛjet ||
[6.59.13.add19]
tatra kalkān imāṃ dadyād badarāsthisamanvitāṃ ||
varāṅgamūṣakāṇy elā ślakṣṇaṃ dṛśadi pīṣayet |
varāṅgamūṣakāṇy elā ślakṣṇaṃ dṛśadi pīṣayet |
[6.59.13.add20]
ekatraitat samāloḍya pibec charkarayā saha |
eteṣv eva pacet sarpis taṃ lihen madhunā saha |
eteṣv eva pacet sarpis taṃ lihen madhunā saha |
[6.59.13.add21]
saguḍakṣārasaṃyuktaṃ mūtrakṛcchrāt pramucyate ||
etat sarvaṃ prayoktavyaṃ mūtrāghāte vijānatā ||
etat sarvaṃ prayoktavyaṃ mūtrāghāte vijānatā ||
[6.59.13.add22]
mūtradoṣeṣu kṛcchreṣu tena sampadyate gadaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.59.14]
aśmarīśarkarāhetoḥ pūrvam uktaṃ cikitsitaṃ |
prasamīkṣya yathānyāyaṃ bhiṣak tān api yojayet |
prasamīkṣya yathānyāyaṃ bhiṣak tān api yojayet |
[cf. 1938 ed. 6.59.16]
śvadaṃṣṭrāditaṭekuñci hapuṣāṃ kaṇṭakārikāṃ |
kālāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ sirivālikāṃ |
kālāṃ śatāvarīṃ rāsnāṃ varuṇaṃ sirivālikāṃ |
[cf. 1938 ed. 6.59.17]
vidārigandhādi saṃhṛtya tābhiḥ sa tṛvṛtāṃ pibet ||
tailaṃ ghṛtaṃ vā tat peyaṃ tena vāpy anuvāsanaṃ |
tailaṃ ghṛtaṃ vā tat peyaṃ tena vāpy anuvāsanaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.59.18]
dadyād uttarabastiñ ca vātakṛcchropaśāntaye ||
svadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaraṃ |
svadaṃṣṭrāsvarase tailaṃ saguḍakṣīranāgaraṃ |
[cf. 1938 ed. 6.59.19]
paktvā samyak pibet tac ca dadyād anilaruggharaṃ |
utpalaṃ tṛṇakākolīnyagrodhādīgaṇe kṛtaṃ |
utpalaṃ tṛṇakākolīnyagrodhādīgaṇe kṛtaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.59.20]
pītaṃ ghṛtaṃ pittakṛcchraṃ nāśayet kṣīram eva vā |
[cf. 1938 ed. 6.59.21]
ebhir eva kṛtaṃ snehaṃ trividheṣv eva bastiṣu |
hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīradrākṣārasair yutaṃ |
hitaṃ virecanaṃ cekṣukṣīradrākṣārasair yutaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.59.22]
rasaṃ mauṣakamustādi varuṇādau ca saṃbhṛtaṃ |
tailaṃ tathā yavāgvādi kaphāghāte praśasyate |
tailaṃ tathā yavāgvādi kaphāghāte praśasyate |
[cf. 1938 ed. 6.59.23]
yathādoṣocchrayaṃ kuryād etām eva ca sarvaje |
phalguvṛścikadarbhāśmasāracūrṇṇaṃ ca vāriṇā |
phalguvṛścikadarbhāśmasāracūrṇṇaṃ ca vāriṇā |
[cf. 1938 ed. 6.59.24]
surekṣurasadarbhāmbupītaṃ kṛcchrarujāpahaṃ |
tathābhighātaje kuryāt sadyo vraṇacikitsitaṃ |
tathābhighātaje kuryāt sadyo vraṇacikitsitaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.59.25]
mūtrakṛcchre sadā cāsya kāryā vā vātikī kriyā ||
svedāvagāhāvabhyaṅgaḥ basticūrṇṇakriyās tathā |
svedāvagāhāvabhyaṅgaḥ basticūrṇṇakriyās tathā |
[cf. 1938 ed. 6.59.26]
sakṛjje vā tathānyau tu muddhiṣṭau kriyāvidhīti ||
[cf. 1938 ed. 6.59.27]
kāyaci || 22 || 0 ||
[Adhyāya 58 (Kāyacikitsā 23), Adhyāya 38 in the vulgate: draft edition based on MS K]
From here down to the end of 6.38.4 is mostly the text of KL 699, with critical editing ongoing athāto yonivyāpatpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.38.1]
paraḥ sukhārthaḥ pramadā supuṃsāṃ
yasmād ato yonigatān vikārān |
yatnena vaidyaḥ samupakrameta
yasmāt sukhārthan tadadhīna eva ||
yasmād ato yonigatān vikārān |
yatnena vaidyaḥ samupakrameta
yasmāt sukhārthan tadadhīna eva ||
[6.38.3.add]
yoniḥ praduṣṭā grasate na śukraṃ
garbhan na gṛhṇāti tataś ca nārī |
arśāṃsi gulmaṃ pravaraṃ prabhūtāṃ
prāpnoti rogān vividhāṃs tathānyān ||
garbhan na gṛhṇāti tataś ca nārī |
arśāṃsi gulmaṃ pravaraṃ prabhūtāṃ
prāpnoti rogān vividhāṃs tathānyān ||
[6.38.4.add]
mithyopacārāt suratakriyāyā
daivāt tathā cārttavabījadoṣāt |
doṣāḥ praduṣṭāḥ pavanādayas tu
yonyāṃ vicitrān janayanti rogān |
daivāt tathā cārttavabījadoṣāt |
doṣāḥ praduṣṭāḥ pavanādayas tu
yonyāṃ vicitrān janayanti rogān |
[6.38.5.add]
te viṃśatir bheṣajahetucihnair
ihopadiṣṭāḥ pṛthag ekaśaś ca ||
udāvarttā vandhyasañjñā plutā ca
pariplutā vātalā ceti vātāt |
ihopadiṣṭāḥ pṛthag ekaśaś ca ||
udāvarttā vandhyasañjñā plutā ca
pariplutā vātalā ceti vātāt |
[6.38.6.add]
raktakṣayā vāminī sraṃsanī ca
putraghny atho pittalā caiva pittāt ||
atyānandā karṇṇinī dve caraṇyau
bhaved anyā śleṣmalā śleṣmaṇā ca |
putraghny atho pittalā caiva pittāt ||
atyānandā karṇṇinī dve caraṇyau
bhaved anyā śleṣmalā śleṣmaṇā ca |
[6.38.7.add]
śaṇḍhy aṇḍinī mahatī sūcīvaktrā
sarvātmikā sarvadoṣās tathānyā ||
sarvātmikā sarvadoṣās tathānyā ||
[6.38.8.add]
saphenilam udāvarttā rajaḥ kṛcchreṇa muñcati |
[cf. 1938 ed. 6.38.9]
vandhyām anārttavāṃ vidyād utplutāṃ nityavedanām |
pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharmarucir bhṛśaṃ ||
pariplutāyāṃ bhavati grāmyadharmarucir bhṛśaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.38.10]
vātalā karkaśā stabdhā śūlanistodapīḍitā |
catasṛṣv api cādyāsu bhavanty anilavedanāḥ |
catasṛṣv api cādyāsu bhavanty anilavedanāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.38.11]
sadāhaṃ kṣīyate raktaṃ yasyāḥ sā lohitakṣayā |
srutāv apy udgired bījaṃ vāminī rajasā plutā |
srutāv apy udgired bījaṃ vāminī rajasā plutā |
[cf. 1938 ed. 6.38.12]
prasraṃsanī saṃsraṃsate kṣobhitā duḥprajāyinī |
sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktavisravaiḥ |
sthitaṃ sthitaṃ hanti garbhaṃ putraghnī raktavisravaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.38.13]
atyarthaṃ pittalā yonir dāhapākasamanvitā |
catasṛṣv api cādyāsu pittaliṅgāni yojayet |
catasṛṣv api cādyāsu pittaliṅgāni yojayet |
[cf. 1938 ed. 6.38.14]
atyānandād asantoṣād grāmyadharme 'dhigacchati |
karṇṇinyāṃ karṇṇikā yonau śleṣmāsṛgbhyāṃ tu jāyate |
karṇṇinyāṃ karṇṇikā yonau śleṣmāsṛgbhyāṃ tu jāyate |
[cf. 1938 ed. 6.38.15]
maithune caraṇī pūrvā puruṣāt sātiricyate |
bahuśaś cāticaraṇāt tato bījaṃ na tiṣṭhati |
bahuśaś cāticaraṇāt tato bījaṃ na tiṣṭhati |
[cf. 1938 ed. 6.38.16]
śleṣmalā picchilā yoniḥ kaṇḍūgrastātiśītalā |
catasṛṣv api cādyāsu kaphaliṅgāni yojayet |
catasṛṣv api cādyāsu kaphaliṅgāni yojayet |
[cf. 1938 ed. 6.38.17]
naṣṭārttavastanaḥ ṣaṇḍhyāṃ kharasparśā ca maithune ||
atikāyagṛhītāyās taruṇyā aṇḍanī bhavet |
atikāyagṛhītāyās taruṇyā aṇḍanī bhavet |
[cf. 1938 ed. 6.38.18]
vivṛtā tu mahāyoniḥ sūcīvaktrātisaṃvṛtā |
sarvaliṅgasamutthānāṃ sarvadoṣasamanvitā |
sarvaliṅgasamutthānāṃ sarvadoṣasamanvitā |
[cf. 1938 ed. 6.38.19]
catasṛṣv api cādyāsu sarvaliṅganidarśanam |
pañcāsādhyā bhavantīmā vyādhayaḥ sarvadoṣajāḥ |
pañcāsādhyā bhavantīmā vyādhayaḥ sarvadoṣajāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.38.20]
pratidoṣaṃ tu sādhyāsu snehādikrama iṣyate |
dadyād uttarabastīś ca viśeṣeṇa yatheritaṃ |
dadyād uttarabastīś ca viśeṣeṇa yatheritaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.38.21]
karkaśāṃ śītalāṃ stabdhām alpasparśān tathaiva ca |
kumbhīsvedair yojayīta sānūpodakasaṃyutaiḥ |
kumbhīsvedair yojayīta sānūpodakasaṃyutaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.38.22]
madhurauṣadhasaṃyuktān veśavārāṃś ca yoniṣu |
nikṣiped dhārayeyuś ca balātailam alaṃ śanaiḥ |
nikṣiped dhārayeyuś ca balātailam alaṃ śanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.38.23]
dhāvanāni ca pathyāni kurvīta vamanāni ca |
ūṣācoṣānviteṣūktaṃ kuryāc chītavidhiṃ bhiṣak |
ūṣācoṣānviteṣūktaṃ kuryāc chītavidhiṃ bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 6.38.24]
durgandhāṃ picchilām vāpi cūrṇṇaiḥ pañcakaṣāyajaiḥ |
pūrayed rājavṛkṣādikaṣāyañ cātra śodhanaṃ ||
pūrayed rājavṛkṣādikaṣāyañ cātra śodhanaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.38.25]
yonikrimiprabandhāṃ tu śodhanadravyasaṃyutaiḥ |
sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ kalkair āpūrayec chanaiḥ ||
sagomūtraiḥ salavaṇaiḥ kalkair āpūrayec chanaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.38.26]
bṛhatīphalakalkair vā tadambupariśodhitā |
sakaṇḍūrāṃ tu nisparśāṃ pūrayed dhūpayec ca tām |
sakaṇḍūrāṃ tu nisparśāṃ pūrayed dhūpayec ca tām |
[cf. 1938 ed. 6.38.27]
karṇṇinyāṃ varttayo deyāḥ śodhanadravyasaṃyutāḥ |
prasraṃsinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīraṃ svinnā praveśayet |
prasraṃsinīṃ ghṛtābhyaktāṃ kṣīraṃ svinnā praveśayet |
[cf. 1938 ed. 6.38.28]
pidhāya veśavāraiś ca tato bandhaṃ samācaret |
pratidoṣaṃ nidadhyāc ca †surāriṣṭasamāṃ† bhiṣak |
pratidoṣaṃ nidadhyāc ca †surāriṣṭasamāṃ† bhiṣak |
[cf. 1938 ed. 6.38.29]
kṣīramāṃsarasaprāyam āhāraṃ vidadhīta ca |
[cf. 1938 ed. 6.38.30cd]
śukrārttavastanyadoṣā rasadoṣāś ca kīrttitāḥ |
klaibyasthānāni mūḍhasya garbhasya vidhir eva ca ||
klaibyasthānāni mūḍhasya garbhasya vidhir eva ca ||
[cf. 1938 ed. 6.38.31]
garbhiṇīṃ prati rogeṣu cikitsā cāpy udīritā |
anuprajāta rogāṃś ca cikitsed uttarān bhiṣak ||
anuprajāta rogāṃś ca cikitsed uttarān bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 6.38.32]
iti ||
[Adhyāya 60: draft edition based on MS K]
athāto mānuṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.1]
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ śṛṇu vatsa suśruta ||
[cf. 1938 ed. 6.60.2]
niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ |
iti yat prāgabhihitaṃ vistaran tasya vakṣyate ||
iti yat prāgabhihitaṃ vistaran tasya vakṣyate ||
[cf. 1938 ed. 6.60.3]
grahāṇyaṃ gativijñānam anavasthāsahiṣṇutā |
kriyāś cāmānuṣī yasmiṃ sagrahaḥ parikīrttitā ||
kriyāś cāmānuṣī yasmiṃ sagrahaḥ parikīrttitā ||
[cf. 1938 ed. 6.60.4]
aśucibhinnamayādakṣata taṃ |
hiṃsyur hiṃsāvihārārthaṃ satkārārtham athāpi vā |
hiṃsyur hiṃsāvihārārthaṃ satkārārtham athāpi vā |
[cf. 1938 ed. 6.60.5]
asaṃkhyeyāṃ grahāṇyas ttu grahādhipatayas tu ye ||
vyañjānte vividhākārā bhidyante te tathāṣṭadhā |
vyañjānte vividhākārā bhidyante te tathāṣṭadhā |
[cf. 1938 ed. 6.60.6]
devās ca devārigaṇyas tathaiva gandharvayakṣāḥ pitaro
bhujaṅgāḥ |
rakṣāṃsi yā cāpi piśācahātireṣoṣṭako devagaṇyai grahaukhyaḥ |
rakṣāṃsi yā cāpi piśācahātireṣoṣṭako devagaṇyai grahaukhyaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.7]
saṃtuṣṭaḥ sucira vina ṣṭagandhamālyau nistandrīr
avitathasaṃskṛtābhilāpī |
tejasvī sthitanayano varapradātā brahmaṇyau bhavati ca rudradevajuṣṭaḥ ||
tejasvī sthitanayano varapradātā brahmaṇyau bhavati ca rudradevajuṣṭaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.8]
saṃsvedīṃ dvijagurudevadoṣavaktā jihmākṣo vigatabhayo
vimārgadṛṣṭiḥ |
saṃtuṣṭo bhavati na cānnapānahātairdraṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ ||
saṃtuṣṭo bhavati na cānnapānahātairdraṣṭātmā bhavati ca devaśatrujuṣṭaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.9]
hṛṣṭātmā pulinavanāntaropasevī svācāraḥ parigatagandhamālyapaḥ
|
nṛttādyaiḥ prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
nṛttādyaiḥ prahasati cāru cālpaśabdaṃ gandharvagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.10]
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīro drutagatiralpavāk
sahiṣṇuḥ ||
tejasvī vadati ca kim dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
tejasvī vadati ca kim dadāmi kasmai yo yakṣagrahaparipīḍito manuṣyaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.11]
pretānāṃ nipatati saṃstareṣu piṇḍāṃ śāntātmā jalam api
cāpasavyahastaḥ |
māṃsepsustilakṛtapāyasābhikāmastadbhakṣo bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ ||
māṃsepsustilakṛtapāyasābhikāmastadbhakṣo bhavati pitṛgrahābhijuṣṭaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.12]
yastūrvyā prasarati sarpavat kadācit sṛkvaṇyau vilihati
jihvayā tathaiva ||
krordhārttoguḍaṃmadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati bhujaṅgamagra hārttaḥ ||
krordhārttoguḍaṃmadhudugdhapāyasepsurvijñeyo bhavati bhujaṅgamagra hārttaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.13]
māṃsāsṛgvividhasurāvikāralipsurnirlajjo bhṛśamatiniṣṭhuro
tiśūraḥ |
krodhārtto vipulabalo niśāvihārī | śaucadviḍ bhavati sa rakṣasā gṛhītaḥ |
krodhārtto vipulabalo niśāvihārī | śaucadviḍ bhavati sa rakṣasā gṛhītaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.14]
udhdhastaḥ kṛśaparuṣaś cirapralāpī durgandho
bhṛśamaśucistathātilolaḥ |
bahvāśī vijanahimāṃburātrisevī vyācaṣṭaṃ bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||
bahvāśī vijanahimāṃburātrisevī vyācaṣṭaṃ bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.15]
sthūlākṣo drutagamanaḥ saphenalehī niṣceṣṭaḥ patati ca
vepatethayāti |
yaś cādridviradanagādivicyutaḥ saṃ saṃhṛṣṭo bhavati sahagrahābhijuṣṭaḥ ||
yaś cādridviradanagādivicyutaḥ saṃ saṃhṛṣṭo bhavati sahagrahābhijuṣṭaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.16]
devagrahāḥ paurṇṇāmāsyāmāsurāḥ sandhyayor api |
gandhayāḥ prāyaśoṣṭamyāṃ yakṣāś ca pratipatha |
gandhayāḥ prāyaśoṣṭamyāṃ yakṣāś ca pratipatha |
[cf. 1938 ed. 6.60.17]
kṛṣṇakṣaye ca pitaraḥ paṇcamyām api coragāḥ |
rakṣāṃsi rātrau paiśācāś carturdaśyāṃ viśaṃti hi ||
rakṣāṃsi rātrau paiśācāś carturdaśyāṃ viśaṃti hi ||
[cf. 1938 ed. 6.60.18]
darpaṇyadīn yathā cchāyā śītoṣṇaṃ prāṇino yathā |
mayo bhāskarārcīṃṣi tathā dehaṃ ca dehadhṛk |
viśanti na ca dṛśyante grahāstadvaccharīriṇam ||
mayo bhāskarārcīṃṣi tathā dehaṃ ca dehadhṛk |
viśanti na ca dṛśyante grahāstadvaccharīriṇam ||
[cf. 1938 ed. 6.60.19]
tapāṃsi tīvrāṇi tathaiva dānaṃ vratāni dharmo niyataś ca
satyaṃ |
grahāstathāṣṭāvapi teṣu nityaṃ vyastāḥ samastāś ca yathāprabhāvaṃ |
grahāstathāṣṭāvapi teṣu nityaṃ vyastāḥ samastāś ca yathāprabhāvaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.60.20]
na te manuṣyaiḥ saha saṃviśanti na vā manuṣyāṃ kvacidāviśanti
|
ye tvāviśantīti vadanti mmūhās te bhūtasargād viṣayādvyapoḍhā |
ye tvāviśantīti vadanti mmūhās te bhūtasargād viṣayādvyapoḍhā |
[cf. 1938 ed. 6.60.21]
teṣāṃ grahāṇāṃ paricārakā ye koṭīsahasrāyutapadmasaṃkhyāḥ |
asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśācarāś cāpi tam āviśanti |
asṛgvasāmāṃsabhujaḥ subhīmā niśācarāś cāpi tam āviśanti |
[cf. 1938 ed. 6.60.22]
niśācarāṇān teṣāṃ hi ye devagaṇasaṃrśritāḥ |
te tu tat satvasaṃsargāsmaddhruttās tu tad añjanāḥ |
te tu tat satvasaṃsargāsmaddhruttās tu tad añjanāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.23]
devagrahā iti khyātāḥ procyante śucayas tu te |
devavac ca namasyante pravarttante ca devavat |
devavac ca namasyante pravarttante ca devavat |
[cf. 1938 ed. 6.60.24]
svāmiśīlapriyācārāḥ krama eṣa surādiṣu |
nirṛteryā duhitarastāṃsāṃ sa prabhavaḥ smṛtaḥ ||
nirṛteryā duhitarastāṃsāṃ sa prabhavaḥ smṛtaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.25]
sanyāso satpravṛtteṣu vṛttiteṣāṃ gaṇaiḥ kṛtāḥ |
hiṃsāvihārā ye kecid divyam bhāvānapāśritāḥ |
hiṃsāvihārā ye kecid divyam bhāvānapāśritāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.26]
bhūtānīti kṛtā saṃjña teṣāṃ bhūtapravaktṛbhiḥ |
grahasañjñāni bhūtāni tasmād budhyaitayo bhiṣak ||
grahasañjñāni bhūtāni tasmād budhyaitayo bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 6.60.27]
vidyayā bhūtavaidyatvamatan tv evaṃ nirucyate |
teṣāṃ śānty atham anvicchan vaidyas tu susamāhitaḥ |
teṣāṃ śānty atham anvicchan vaidyas tu susamāhitaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.28]
japyaiḥ saniyamaidhīmān ārabheta kicitsituṃ |
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī |
raktāni gandhamālyāni bījāni madhusarpiṣī |
[cf. 1938 ed. 6.60.29]
bhakṣyāś ca sarve sarveṣāṃ sāmānyo vidhirucyate ||
vastrāṇi madyamāṃsāni kṣīrāṇi rudhirāṇi ca |
vastrāṇi madyamāṃsāni kṣīrāṇi rudhirāṇi ca |
[cf. 1938 ed. 6.60.30]
yāni yeṣāṃ yatheṣṭāni tāni teṣāṃ pradāpayet |
hiṃsanti manujāṃ yeṣu prāyaśo divaseṣu tu |
hiṃsanti manujāṃ yeṣu prāyaśo divaseṣu tu |
[cf. 1938 ed. 6.60.31]
devagrahe devagṛhe hutvāgniṃ prāpayed baliṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.60.32]
kuśasvastikapūpājyacchatrapāyasasaṃyutaṃ |
āsure tu yathākālaṃ vidadhyāc catvarādiṣu |
āsure tu yathākālaṃ vidadhyāc catvarādiṣu |
[cf. 1938 ed. 6.60.33]
gandharvasya gavāṃ mārge maṃdyamāṃsāṃ bujākulaṃ |
hṛdye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ |
hṛdye veśmani yakṣasya kulmāṣāsṛksurādibhiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.34]
atimuktakacampādyaiḥ puṣpaiś ca vitared baliṃ |
[cf. 1938 ed. 6.60.35ab]
catuṣpathai rākṣasasya bhīmeṣu gahaneṣu vā |
[cf. 1938 ed. 6.60.36]
śūnyālaye piśācasya cītraṃ balimupāharet |
[cf. 1938 ed. 6.60.37ab]
na śakyā balinā yetu yogais tāṃ samupācaret |
janvṛkṣacarmaromāṇi śalyakālasunan tathā |
janvṛkṣacarmaromāṇi śalyakālasunan tathā |
[cf. 1938 ed. 6.60.38]
hiṅgu mūtrañ ca bastasya dhūpamasmai pradāpayet |
etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ |
etena śāmyati kṣipraṃ balavānapi yo grahaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.39]
gajāhvāpippalīmūlaṃ vyoṣāmalakasarṣapān |
godhānakulamārjāraruṣapittaprapeṣimān|
godhānakulamārjāraruṣapittaprapeṣimān|
[cf. 1938 ed. 6.60.40]
nasyābhyañjanasekeṣu vidadhyād yogatatvavit ||
[cf. 1938 ed. 6.60.41ab]
nadyāṃ pitṛgrahāyaṣṭaṃ kuśāsuraṇa bhūṣitaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.60.35cd]
tatraivopaharec cāpi nāgāya vividhād baliṃ |||
[cf. 1938 ed. 6.60.36ab]
svarāśvāśvatarolūkakarabhaśvaśṛgālajaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.60.41cd]
purīśaṃ kaṃkagṛdhrābhyāṃ varāhasya ca pīṣayet |
bastamūtreṇa tatsiddhaṃ tailaṃ syāt pūrvavad dhitaṃ |
bastamūtreṇa tatsiddhaṃ tailaṃ syāt pūrvavad dhitaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.60.42]
śirīṣapuṣpa laśuna śuṇṭhī siddhārthakaṃ vacāṃ |
mañjiṣṭhāṃ rajanī kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa pīṣayet |
mañjiṣṭhāṃ rajanī kṛṣṇāṃ bastamūtreṇa pīṣayet |
[cf. 1938 ed. 6.60.43]
vartyaś chāyāviśuṣkāstāḥ sapittāt nayanāṃjanaṃ |
naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ
naktamālaphalaṃ vyoṣaṃ mūlaṃ śyonākabilvayoḥ
[cf. 1938 ed. 6.60.44]
haridre ca kṛtā vartyaḥ pūrvavannayanañjane |
vacām api |
bastamūtreṇa piṣṭanna matsyapittena pūrvavat |
vacām api |
bastamūtreṇa piṣṭanna matsyapittena pūrvavat |
[cf. 1938 ed. 6.60.45]
pūrāṇasarpirlaśunaṃ hiṅgu siddhāthakaṃ vacā |
[cf. 1938 ed. 6.60.46cd]
golomī cājalomī ca bhūtakeśī jaṭī tathā |
kukkuṭī sarpagandhā ca tiktālāvū viāṣāṇike|
kukkuṭī sarpagandhā ca tiktālāvū viāṣāṇike|
[cf. 1938 ed. 6.60.47]
vajraproktā vayasthā ca śṛṅgī mohanavalyapi ||
arkamūlaṃ trikaṭu |kaṃ tāla sroto jamañjanaṃ |
arkamūlaṃ trikaṭu |kaṃ tāla sroto jamañjanaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.60.48]
naipālī haritālañ ca ra |
mārjāradvīpavājigajāṃs tathā |
mārjāradvīpavājigajāṃs tathā |
[cf. 1938 ed. 6.60.49]
śvāvidchālyakagodhānāṃ tathaiva nakuloṣṭrayauḥ |
vidadhītavasāmūtraṃ raktapittanakhatvacaḥ |
vidadhītavasāmūtraṃ raktapittanakhatvacaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.50]
asmin varge bhiṣak kuyāt tailāni ca ghṛtāni ca |
pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā |
pānābhyañjananasyeṣu tāni yojyāni jānatā |
[cf. 1938 ed. 6.60.51]
avapīḍeñjane caiva vidadhyād guḍikākṛtāṃ |
vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ cūrṇitaṃ tathā |
vidadhīta parīṣeke kvathitaṃ cūrṇitaṃ tathā |
[cf. 1938 ed. 6.60.52]
uddhūpane ślaṣṭaṃ pradehe cāvacārayet |
eṣa sarvavikārāṃs tu mānasānavicāritaḥ |
eṣa sarvavikārāṃs tu mānasānavicāritaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.53]
hanyādalpaina kālena snehādirapi ca kramaḥ |
na cācaukṣaṃ prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe |
na cācaukṣaṃ prayuñjīta prayogaṃ devatāgrahe |
[cf. 1938 ed. 6.60.54]
ṛte paiṣācamanyeṣāmanukūlaṃ samācaret |
vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ |
vaidyāturau nihanyuste dhruvaṃ kruddhā mahaujasaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.60.55]
hitāhitavidhānañ ca nityam eva samācared iti ||
[cf. 1938 ed. 6.60.56ab]
kāyaci || ||
[Adhyāya 61: draft edition based on MS K]
athāto pasmārapratiṣedhaṃ vyāṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.61.1]
smaraṇan na bhavaty asminn āpac ca parivarjayet |
[cf. 1938 ed. 6.61.3ab]
apasmāra iti proktas tato yaṃ vyādhir antakṛt |
[cf. 1938 ed. 6.61.3cd]
hṛtkampaḥ śūnyatā svedo dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā |
nidrānāśaś ca tasmiṃs ca bhaviṣyati bhavanty atha |
nidrānāśaś ca tasmiṃs ca bhaviṣyati bhavanty atha |
[cf. 1938 ed. 6.61.7]
saṃjñāvaheṣu srotaḥsu doṣavyāpteṣu mānavaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.61.8ab]
dantāṃ khādaṃ vaman phenaṃ vivṛtākṣaḥ patat kṣitau |
[cf. 1938 ed. 6.61.9cd]
so pasmāra iti khyātaḥ sa ca dṛṣṭaś caturvidhaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.61.10cd]
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ kṛṣṇaṃ mām anudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāro nilātmakaḥ |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāro nilātmakaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.61.12]
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ pītaṃ mām anudhāvati |
[cf. 1938 ed. 6.61.13cd]
tato me cittanāśaḥ syāt sa pittabhava ucyate |
[cf. 1938 ed. 6.61.14ab]
yo brūyād vikṛtaṃ satvaṃ śuklaṃ mām anudhāvati |
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāraḥ kaphātmakaḥ ||
tato me cittanāśaḥ syāt sopasmāraḥ kaphātmakaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.61.15]
hṛdi todastṛkledastriṣvapyeteṣu saṃkhyayā |
pralāpaḥ kūjanaṃ krodhaḥ pratyekañ ca bhavanti hi |
pralāpaḥ kūjanaṃ krodhaḥ pratyekañ ca bhavanti hi |
[cf. 1938 ed. 6.61.16]
sarvaliṅgasamavāpaḥ sarvadoṣaprakopaje |
animittāgamād vyādher gamanād asṛhād api |
animittāgamād vyādher gamanād asṛhād api |
[cf. 1938 ed. 6.61.17]
āgamāccāpy apasmāraṃ vadantyanyo nya dūṣaṇaṃ |
kramopayogād doṣāṇyaṃ kṣaṇikatvāt tathaiva ca |
kramopayogād doṣāṇyaṃ kṣaṇikatvāt tathaiva ca |
[cf. 1938 ed. 6.61.18]
āgamād vaiśvarūpyāc ca sa tu nirvalyate budhaiḥ |
deve varṣaty api yathā bhūmau bījāni kānicit |
deve varṣaty api yathā bhūmau bījāni kānicit |
[cf. 1938 ed. 6.61.19]
śaradi pratirohanti tathā vyādhisamucchrayaḥ |
sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhivivadhitāḥ |
sthāyinaḥ kecidalpena kālenābhivivadhitāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.61.20]
darśayanti vikārāṃstu viśvāṃ kramanisargataḥ |
apasmāro mahāvyādhistasmād doṣaja eva tu |
apasmāro mahāvyādhistasmād doṣaja eva tu |
[cf. 1938 ed. 6.61.21]
tasya kāyo vidhiḥ sarvā unmādeṣu pravakṣyate |
purāṇasarpiṣa pānamabhyaṅge caiva pūjitaṃ |
purāṇasarpiṣa pānamabhyaṅge caiva pūjitaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.61.22]
upayogo grahoktānāṃ yogānāṃ vāpy aśeṣataḥ |
[cf. 1938 ed. 6.61.23ab]
bhis rukaṭvaṅgakiṇihīnimbatvagrasasādhitaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.61.23ef]
caturguṇe gavāṃ mūtre tailamabhyañjane hitaṃ |
godhāṇakulanāgānāṃ vṛṣabharkṣagavān api |
godhāṇakulanāgānāṃ vṛṣabharkṣagavān api |
[cf. 1938 ed. 6.61.24]
pitteṣu tailaṃ siddhāñ ca nasyebhyaṅge ca pūjitaṃ |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
tīkṣṇair ubhayatobhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.61.25]
kulatthayavakolāni śarabījaṃ palaṃkaśā |
[cf. 1938 ed. 6.61.27cd]
jaṭilāṃ pañcamūle dve pathyāni kvāthyayogataḥ |
bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacet tat paittike hitaṃ ||
bastamūtrayutaṃ sarpiḥ pacet tat paittike hitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.61.28]
vātikaṃ bastibhiś cāpi paittikañ ca virecanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.61.26cd]
kaphajam vamanaidhīmānapasmāramupācaret |
[cf. 1938 ed. 6.61.27ab]
bhārgīsiddhe pacet kṣīre śālitaṇḍulapāyasaṃ |
tryahaṃ kṣaudrayutaṃ bhoktuṃ varāhāyopakalpayet |
tryahaṃ kṣaudrayutaṃ bhoktuṃ varāhāyopakalpayet |
[cf. 1938 ed. 6.61.38]
jñātvā ca madhurībhrūtaṃ taṃ viśasyānnamuddharet |
trīn bhāgāṃ tasya hiṇvasya cūrbhāgena saṃsṛjet
trīn bhāgāṃ tasya hiṇvasya cūrbhāgena saṃsṛjet
[cf. 1938 ed. 6.61.39]
maṇḍodakāthe deyaś ca bhārgīkvātha suśītalaḥ
śuddhe kumbhe nidadhyāc ca saṃbhāra taṃ surāt tataḥ |
śuddhe kumbhe nidadhyāc ca saṃbhāra taṃ surāt tataḥ |
[cf. 1938 ed. 6.61.40]
jātagandhāṃ jātarasāṃ pāyayed āsavaṃ bhiṣak |
sirāñ ca vyadhayet prāptāṃ maṅgalyaṃ cāpi dhārayed iti ||
sirāñ ca vyadhayet prāptāṃ maṅgalyaṃ cāpi dhārayed iti ||
[cf. 1938 ed. 6.61.41]
kāyacikitsā || ||
[Adhyāya 62: draft edition based on MS K]
athātonmādapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.62.1]
madayanty uddhatā doṣā yasmād unmārgam āśritāḥ |
mānaso yamato vyādhirunmāda iti kīrtyate |
mānaso yamato vyādhirunmāda iti kīrtyate |
[cf. 1938 ed. 6.62.3]
ekaikaśaḥ sarvaśaś ca dośair atyartham ucchritaiḥ |
mānasena ca duḥkhena pañcamaś ca sa ucyate |
mānasena ca duḥkhena pañcamaś ca sa ucyate |
[cf. 1938 ed. 6.62.4]
viṣādbhavati ṣaṣṭhaś ca yathāsvaṃ tasya bheṣajaṃ |
sa tu pravṛddhas taruṇo madasaṃjñāṃ bibhartti ha |
sa tu pravṛddhas taruṇo madasaṃjñāṃ bibhartti ha |
[cf. 1938 ed. 6.62.5]
mohodvegaḥ svanaḥ śrotre gātrāṇyamapakarṣaṇaṃ |
atyutsāho ruciś cānne svapne kaluṣamajjanaṃ |
atyutsāho ruciś cānne svapne kaluṣamajjanaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.62.6]
vāyunonmathanaṃ cāpi bhramaś cakragatasya vā |
yasya syur acireṇaivā unmādaṃ so 'dhigacchati ||
yasya syur acireṇaivā unmādaṃ so 'dhigacchati ||
[cf. 1938 ed. 6.62.7]
āsphoṭāyaty aṭati gāyati nṛttaśīlo vikrośati bhramati cāpy
anilaprakopāt |
[cf. 1938 ed. 6.62.8cd]
tīkṣṇā himāmbuni caye pi sa vahniśaṃkī pittārdito nabhasi
paśyati tārakāṃś ca |
[cf. 1938 ed. 6.62.9cd]
nidrāparo 'lpakathato 'lpabhug uṣṇasevī rātrau bhṛśaṃ bhavati
cāpi kaphaprakopāt |
[cf. 1938 ed. 6.62.10cd]
sarvātmake tribhir api vyatimiśritāni rūpāṇi
vātakaphapittakṛtāni vidyāt |
[6.62.11.add]
cauraiḥ sarājaḥ puruṣair aribhi yathā vā vitrāsitasya
dhanabāndhavasaṃkṣayād vā ||
gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsor jāyeta cotkaṭātaro manaso vikāraḥ |
gāḍhaṃ kṣate manasi ca priyayā riraṃsor jāyeta cotkaṭātaro manaso vikāraḥ |
[cf. 1938 ed. 6.62.12]
citraṃ bravīti ca manonugataṃ visaṃjño gāyaty atho hasati
rodati cāpi mūḍhaḥ |
raktekṣaṇai hatabalendriyavāk sudīnaḥ śyāmānano viṣakṛte na saṃjñaḥ ||
raktekṣaṇai hatabalendriyavāk sudīnaḥ śyāmānano viṣakṛte na saṃjñaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.62.13]
manujamunmādārtaṃ viśodhayet |
tīkṣṇair ubhayato bhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
tīkṣṇair ubhayato bhāgaiḥ śirasaś ca virecanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.62.14]
vividhair avapīḍaiś ca sarṣapasnehasaṃyutaiḥ|
[cf. 1938 ed. 6.62.15ab]
cūrṇṇaṃ śukyātha nāḍyā vā pradhame vvāsyatastavyoḥ |
[cf. 1938 ed. 6.62.15.add]
satataṃ dhūpayec cainaṃ śvagomāṃsais tu pūtibhiḥ |
sarṣapānyañ ca tailena nasyābhyaṅgai hitaḥ sadāḥ |
sarṣapānyañ ca tailena nasyābhyaṅgai hitaḥ sadāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.62.16]
ayaḥ pāśāvabaddhaś ca rajjuvyāḍāyudhādibhiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.62.17a]
trāsayed rakṣañ ca taṃ prasupta tṛ ||
[cf. 1938 ed. 6.62.18cd]
jalodanāśinañ caiva śuddhe veśmani vāsayet |
surakṣitaṃ balavatā jale taṃ pariṣecayet |
surakṣitaṃ balavatā jale taṃ pariṣecayet |
[6.62.18.add]
gajair vinītair uragair aviṣaiś cāpi bhīṣayet |
[cf. 1938 ed. 6.62.18c]
stambhāvabaddhaṃ yaṣṭībhiḥ kaśābhir vāpi tāḍayet |
[cf. 1938 ed. 6.62.18ab]
pratudedārayā cainaṃ marmāghātaṃ vivarjayet |
[cf. 1938 ed. 6.62.19ef]
cakrāpidhāne kūpe ca satataṃ tan nivāsayet |
tryahāt tryahād cāsmai dadyād yavāṅgūm atha tarpaṇaṃ |
tryahāt tryahād cāsmai dadyād yavāṅgūm atha tarpaṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 6.62.20]
kevalenāmbunā vāpi kulmāsām vā bahuśrutaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.62.21ab]
brāhmīmendrīṃ viḍaṅgāni vyoṣa hiṅgu jaṭīsurāṃ |
rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasāṃ vacāṃ |
rāsnāṃ viṣaghnāṃ laśunaṃ viśalyāṃ surasāṃ vacāṃ |
[cf. 1938 ed. 6.62.30]
jyotiṣmatīn nāgavinnām anantāmabhayāt tathā |
saurāṣṭrīñ ca samāṃśāni nāgamūtreṇa pīṣayet |
saurāṣṭrīñ ca samāṃśāni nāgamūtreṇa pīṣayet |
[cf. 1938 ed. 6.62.31]
cchāyāviśuṣkāstāvartyo yojayed vidhikovidaḥ |
avapīḍe ñjane bhyaṅgo nasye dhūpe tathaiva ca |
avapīḍe ñjane bhyaṅgo nasye dhūpe tathaiva ca |
[cf. 1938 ed. 6.62.32]
uropāṅgalalāṭoṣu sirāṃś cāsya vimokṣayet |
apasmārakriyāñ cāpi grahoddiṣṭāñ ca kārayet |
apasmārakriyāñ cāpi grahoddiṣṭāñ ca kārayet |
[cf. 1938 ed. 6.62.33]
śāntadoṣaṃ viśuddhaś ca snehabastibhir ācaret |
[cf. 1938 ed. 6.62.34ab]
mṛdupūrvaṃ made py evaṃ kriyāṃ mṛdvīṃ prayojayet|
[cf. 1938 ed. 6.62.34ef]
śokaśalyaṃ vyapanayed unmāde pañcame bhiṣagiti ||
[cf. 1938 ed. 6.62.35ab]
kāyacikitsā || ||
[Adhyāya 63: draft edition based on MS K]
athāto rasabhedamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.63.1]
doṣāṇyaṃ pañcadaśadhā prasaro bhihitas tu yaḥ |
triṣaṣṭi rasabhedānāṃ tatprayojanamucyate ||
triṣaṣṭi rasabhedānāṃ tatprayojanamucyate ||
[cf. 1938 ed. 6.63.3]
avidagdhā vidagdhā vā bhidyante te triṣaṣṭidhā |
triṣaṣṭirasabhedāṃs tu vīkṣya tatra prayojayet |
triṣaṣṭirasabhedāṃs tu vīkṣya tatra prayojayet |
[cf. 1938 ed. 6.63.4]
ekaikasyānugamanaṃ bhāgaśo yadudīritaḥ |
doṣāṇyaṃ tatra matimāṃ triṣaṣṭīnāṃ prayojayet |
doṣāṇyaṃ tatra matimāṃ triṣaṣṭīnāṃ prayojayet |
[cf. 1938 ed. 6.63.5]
yathākramapravṛttānāṃ dvikeṣu madhuro rasaḥ |
pañcānukramate yogān amvlaś catura eva ca |
pañcānukramate yogān amvlaś catura eva ca |
[cf. 1938 ed. 6.63.6]
trīṇyaitā gacchati raso lavaṇaḥ kaṭuko dvayaṃ |
tiktaḥ kaṣāyamanveti te dvikā daśa pañca ca ||
tiktaḥ kaṣāyamanveti te dvikā daśa pañca ca ||
[cf. 1938 ed. 6.63.7]
tadyathā | madhurāmvlau | madhuralavaṇau | madhurakaṭukau |
madhuratiktau | madhurakaṣāyau | ete pañcānukrāntā madhureṇa
|| amvlalavaṇaḥ | amvlakaṭukaḥ | amvlatiktaḥ | amvlakaṣāyaḥ |
te catvāro nukrāntā amvlena | lavaṇakaṭuḥ | lavaṇatiktaḥ |
lavaṇakaṣāyaḥ | ete nukrāntās trayo lavaṇaina || kaṭutiktaḥ |
kaṭukaṣāyaḥ | dvāv anukrāntau kaṭukena || tiktakaṣāyaḥ | eka
evānukrāntas tiktaina || ete pañcadaśa dvikasaṃyogāḥ
vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.63.8]
trikāna ta ūdhvaṃ vakṣyāmaḥ | ādau prayujyamānas tu madhuro
daśa gacchati |
ṣaḍamvlo lavaṇas tasmād adham ekaṃ rasaḥ kaṭuḥ ||
ṣaḍamvlo lavaṇas tasmād adham ekaṃ rasaḥ kaṭuḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.63.9]
madhurāmvlakaṭuḥ | madhurāmvlatiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṭuḥ
| madhurāmvlalavaṇatiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṣāyaḥ |
madhurakaṭutiktaḥ | madhurakaṭutiktaḥ | madhurakaṭukaṣāyaḥ ||
madhuratiktakaṣāyaḥ | evam eteṣān daśānāṃ trikaśaṃyogānāṃ
mādau madhuraḥ prayujyate || amvlalavaṇakaṭuḥ |
amvlalavaṇatiktaḥ | amvlalavaṇakaṣāyaḥ | amvlakaṭutiktaḥ |
amvlakaṭukaṣāyaḥ | amvlatiktakaṣāyaḥ |evam eṣāṃ ṣaṇṇyamādāv
amvlaḥ prayujyate || lavaṇakaṭutiktaḥ | lavaṇakaṭukaṣāyaḥ |
lavaṇatiktakaṣāyaḥ | evam eteṣāṃ trayāṇāmādau lavaṇaḥ
prayujyate || kaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣa eka evādau kaṭukaḥ |
evam ete trikasaṃyogā viṃśatir vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.63.10]
catuṣkānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ |
catuṣkarasasaṃyoge madhuro daśa gacchati |
amvlacaturo yāti lavaṇastveka eva tu ||
catuṣkarasasaṃyoge madhuro daśa gacchati |
amvlacaturo yāti lavaṇastveka eva tu ||
[cf. 1938 ed. 6.63.11]
madhurāmvlalavaṇakaṭukaḥ | madhurāmlalavaṇatiktaḥ |
madhurāmvlalavaṇakaṣāyaḥ | madhurāmvlakaṭutiktaḥ |
madhurāmvlakaṭukaṣāyaḥ | madhurāmvlatiktakaṣāyaḥ |
madhuralavaṇakaṭutiktaḥ | madhuralavaṇakaṭukaṣāyaḥ |
madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ | madhuralavaṇatiktakaṣāyaḥ |
madhurakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ daśānāṃ
catuṣkasaṃyogānāmādau madhuraḥ prayujyate ||
amvlalavaṇakaṭutiktaḥ | amvlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ |
amvlalavaṇatiktakaṣāyaḥ | amvlakaṭutiktakaṣāyaḥ | m eṣāṃ
cartuṇṇāmādāvamvlaḥ | lavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣa eka
evādau lavaṇaḥ | evam ete pañcadaśa catuṣkasaṃyogāḥ |
pañcadaśa vyākhyātāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.63.12]
pañcakānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ ||
pañcakāṃ pañca madhuraḥ ṣaṭkamamvlas tu gacchati |
pañcakāṃ pañca madhuraḥ ṣaṭkamamvlas tu gacchati |
[cf. 1938 ed. 6.63.13]
madhurāmvlalavaṇakaṭutiktaḥ | madhurāmvlalavaṇakaṭukaṣāyaḥ |
madhurāmvlalavaṇatiktakaṣāyaḥ | madhurāmlakaṭutiktakaṣāyaḥ |
madhuralavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam eṣāṃ
madhurāmvlakaṭutiktakaṣāyaḥ || madhuralavaṅakaṭutiktakaṣāya
iti || evam eṣāṃ pañcānāṃ pañcakasaṃyogānāmādau madhuraḥ
prayujyate || amvlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | evam ekasyādāv
amvlaḥ | evam ete ṣaṭ pañcakāḥ vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.63.14]
ṣaṭkam ekam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ ||
madhurāmvlalavaṇakaṭutiktakaṣāyaḥ | ekas tu evam ekaḥ
ṣaṭkasaṃyogāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.63.15]
ekaikaśaś ca ṣad rasā bhavanti | prākāśyena | madhuraḥ |
amvlaḥ | lavaṇaḥ | kaṭukaḥ | tiktaḥ | kaṣāyaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.63.16]
evam ete triṣaṣṭirasayogāḥ vyākhyātāḥ |
doṣabhedāt | dviṣaṣṭyās te prayoktavyā vicakṣaṇair iti ||
doṣabhedāt | dviṣaṣṭyās te prayoktavyā vicakṣaṇair iti ||
[cf. 1938 ed. 6.63.17]
kāyacikitsā || ||
[Adhyāya 64: draft edition based on MS K]
athātaḥ svastharakṣaṇīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
[cf. 1938 ed. 6.64.1]
samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyaḥ
|
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate ||2||
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate ||2||
[cf. 1938 ed. 1.15.41]
tasya tad rakṣaṇaṃ vatsa cikitsāyāḥ paraṃ hitam |
tasya yad vṛttam uktaṃ hi rakṣaṇañ ca mayāditaḥ |
tasminn arthaṃ samāsoktaṃ vistareṇeha vakṣyate ||3||
[cf. 1938 ed. 6.64.3cd–4]
yasmin yasmin ṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām |
teṣu teṣu pradātavyā rasās te te vijānatā ||4||
teṣu teṣu pradātavyā rasās te te vijānatā ||4||
[cf. 1938 ed. 6.64.5]
praklinnatvāc charīrāṇāṃ varṣāsu khalu dehinām |
mande 'gnau kopam āyānti saṃharṣān mārutādayaḥ ||5||
mande 'gnau kopam āyānti saṃharṣān mārutādayaḥ ||5||
[cf. 1938 ed. 6.64.6]
tasmāt kledaviśuddhyarthaṃ doṣasaṃdhāraṇāya ca |
kaṣāyatiktakaṭukai rasaiḥ saṃyuktam adravam ||6||
kaṣāyatiktakaṭukai rasaiḥ saṃyuktam adravam ||6||
[cf. 1938 ed. 6.64.7]
nātisnigdhaṃ nātirūkṣam uṣṇaṃ dīpanam eva ca |
deyam annaṃ nṛpataye yaj jalañ coktam āditaḥ ||7||
deyam annaṃ nṛpataye yaj jalañ coktam āditaḥ ||7||
[cf. 1938 ed. 6.64.8]
taptāyasakṛtāmbho vā pibet kṣaudrānvitañ ca yat |
ahni varṣānilāviṣṭe 'tyarthaśītāmbusaṃkule ||8||
[cf. 1938 ed. 6.64.9]
taruṇatvād vidāhañ ca gacchanty auṣadhayas tathā |
tannimittañ ca matimān nātivyāyāmam ācaret ||9||
tannimittañ ca matimān nātivyāyāmam ācaret ||9||
[cf. 1938 ed. 6.64.10]
nātiśīte purāṇās tu yavagodhūmaśālayaḥ |
yūṣaiḥ sūpaiś ca kaṭubhir bhojyā hṛdyaiś ca jāṅgalaiḥ
||10||
mādhvīkaṃ sīdhum alpam vā māhendram atha sārasam |
taptaśītaṃ kṣaudrayutaṃ kaupajam vā pibej jalam ||11||
pūrvānilaṃ gharmasevām udamanthaṃ sarijjalam |
divāsvapnam avaśyāyaṃ varjayec cātra maithunam ||12||
[cf. 1938 ed. 6.64.13ab]
pragharṣodvarttanasnānagandhasragdhūmasevitā |
bhūmyuṣmaparihārārthaṃ svapet madhyamaveśmani ||13||
śīte sāgnau nivāte ca guruprāvaraṇānvitaḥ |
kṣate kledādidoṣāṃś ca varjayec chattrasamvṛtaḥ |
yāyān nāgavadhūbhiś ca praśastāgurubhūṣita iti ||14||
[cf. 1938 ed. 6.64.12]
vyapanītadharābhogaghananīlāvaguṇṭhite |
vyomni prasannadiṅmārgalabdhaprasarabhāskare ||15||
śakrāstralabdhasandarśajāyamānoddhate namaḥ |
ākrāmati raver lakṣmīs tiraskṛtya ghanaṃ ghanam ||16||
varṣāsu sañcitam pittam auṣṇyāc charadi kupyati |
tasmāt pittaghnaṃ seveta sarva eva ghanātyaye ||17||
śītaṃ kaṣāyamadhuram īṣallaghu satiktakam |
sasarpir jāṅgalayutaṃ śarady adyāt prakāṃkṣataḥ ||18||
hariṇān pṛṣatān lāvāñ chagān eṇān kapiñjalān |
mudgāñ chālīn yavāñ jīrṇṇān seven nātivyavāyavān ||19||
vidāhi kṣāratīkṣṇoṣṇa divāsvapnagurūṇy atha |
śākaṃ guru ca yat māṃsam avaśyāyañ ca varjayet ||20||
sevyaḥ śaradi yatnena vidhir eṣa vijānatā |
drākṣekṣukṣīrasevī ca bhavet tatra narādhipa ||21||
varṣāsu sañcitam pittaṃ nirharec ca virecanaiḥ |
tiktasarpiḥprayogair vā sirāṇāñ cāpi mokṣaṇaiḥ ||22||
[first pāda, cf. 1938 ed. 6.64.17ab]
svāduśītañ jalaṃ medhyaṃ śucisphaṭikanirmalam |
śaraccandrāṃśunirdhūtam agastyodayanirviṣam |
prasannatvāc ca salilaṃ sarvam eva tadā hitam ||23||
prasannatvāc ca salilaṃ sarvam eva tadā hitam ||23||
[cf. 1938 ed. 6.64.18cd–19]
śaratsu pavanañ caiva kamalotpalaśāliṣu |
candanaṃ vā sakarpūraṃ vāsaś cāmalinaṃ laghu |
bhajec ca śāradaṃ mālyaṃ sīdhoḥ pānañ ca yuktitaḥ ||24||
bhajec ca śāradaṃ mālyaṃ sīdhoḥ pānañ ca yuktitaḥ ||24||
[cf. 1938 ed. 6.64.20]
candrapādāḥ sahṛdvargaḥ sukhāni madhurā giraḥ |
pittapraśamanaṃ yac ca tac ca sarvaṃ samācared iti ||25||
hemantaḥ śītalo rūkṣo mandasūryo 'nilākulaḥ |
annapānān tilān māṣāñ śākāni ca dadhīni ca |
tathekṣuvikṛtīḥ śālīn sugandhāṃś ca navān api ||26||
tathekṣuvikṛtīḥ śālīn sugandhāṃś ca navān api ||26||
[cf. 1938 ed. 6.64.21cd–28]
prasahānūpamāṃsāni kravyādabilaśāyinām |
audakānāṃ plavānāñ ca pādināñ copayojayet ||27||
audakānāṃ plavānāñ ca pādināñ copayojayet ||27||
[cf. 1938 ed. 6.64.29]
madyāni ca prasannāni yac ca kiñcid balapradam |
kāmatas tan niṣeveta puṣṭim icchan himāgame ||28||
kāmatas tan niṣeveta puṣṭim icchan himāgame ||28||
[cf. 1938 ed. 6.64.30]
taile koṣṇe sukhoṣṇe vā praśastam avagāhanam |
saśiraskaṃ tathābhyaṅgaṃ vyāyāmañ cācared bhṛśam |
sukhodakāvagāhaṃ vā śaucam uṣṇāmbum eva ca ||29||
sukhodakāvagāhaṃ vā śaucam uṣṇāmbum eva ca ||29||
[cf. 1938 ed. 6.64.25]
sāṅgārayāne mahati dhūpāmodamadotkaṭau |
aurṇṇakauśeyasamvītaśayane kuthakāstṛte ||30||
[cf. 1938 ed. 6.64.25cd]
kuṅkumāgurudigdhāṅgo nivāte gṛhagahvare |
śayīta śayane cāpi suvistīrṇṇe manorame ||31||
sevyamānaṃ mṛdusparśair nirdayair upagūhanaiḥ |
tatrāpanītahārās tu priyā nāryaḥ svalaṃkṛtāḥ |
rāmayeyur yathākālaṃ balād api madotkaṭāḥ ||32||
eṣa eva vidhiḥ kāryaḥ śiśire samudāhṛtaḥ |
hemantaśeṣaḥ śiśiraḥ ke cid icchanti vaidyakāḥ ||33||
[first pāda, cf. 1938 ed. 6.64.31cd]
meghamārutajaṃ śītaṃ raukṣyaṃ cādānajaṃ yataḥ |
bhajej jijīviṣus tatra soṣṇasnigdhataraṃ vidhim ||34||
tatra mantham avaśyāyaṃ pravātaṃ rūkṣabhojanam |
malināni ca vāsāṃsi tathā snānañ ca varjayet ||35|| iti |
tuṣāra paṭa nirhāradīptabhāskara raśmiṣu |
dineṣu jṛmbhamāṇeṣu hīyamānāsu rātriṣu ||36||
puṣpāṭṭahāsaśabalaiś calatkisalayojjvalaiḥ |
kokilodghuṣṭasamadabhramarodgītanisvanaiḥ ||37||
darśayatsu vicitrāsu vanopavanarājiṣu |
prakupyati yathoddiṣṭān sisṛkṣati gadān kaphaḥ ||38||
hemante nicitaḥ śleṣmā śaityāc chītaḥ śarīriṇām |
auṣṇyād vasante viṣyaṇṇaṃ kurute vividhān gadān ||39||
auṣṇyād vasante viṣyaṇṇaṃ kurute vividhān gadān ||39||
[cf. 1938 ed. 6.64.32]
ato 'mbumadhurasnigdhadivāsvapnagurūṇi ca |
varjjayed vamanādīni karmāṇy api ca kārayet ||40||
varjjayed vamanādīni karmāṇy api ca kārayet ||40||
[cf. 1938 ed. 6.64.33]
ṣaṣṭikān anavāñ chālīn nīvārān mudgakodravān |
lāvādiviṣkirarasaiś cādyād yūṣañ ca yuktibhiḥ ||41||
lāvādiviṣkirarasaiś cādyād yūṣañ ca yuktibhiḥ ||41||
[cf. 1938 ed. 6.64.34]
paṭolanimbavetrāgratiktaiś cānyair himātyaye |
seven madhvāsavāriṣṭān sīdhuṃ mādhvīkam eva ca ||42||
[cf. 1938 ed. 6.64.35]
vyāyāmam añjanan dhūmaṃ tīkṣṇañ ca kavaḍagraham |
uṣṇāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame ||43||
uṣṇāmbunā ca sarvārthān seveta kusumāgame ||43||
[cf. 1938 ed. 6.64.36]
yavamudgamadhuprāyaṃ vasante bhojanaṃ hitam |
vyāyāmo dvyadhikaś cātra sarva eva praśasyate ||44||
[first pāda, cf. 1938 ed. 6.64.37cd]
śirovirekair vamanaiḥ kaṣāyaiḥ kavaḍagrahaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.64.39cd]
nirhared apramattaś ca hemantopacitaṃ kapham ||45||
[cf. 1938 ed. 6.64.39ab]
śuciḥ śuklāmbaradharaś candanāgurubhūṣitaḥ |
pīnastanorujaghanāṃ rūpayauvanaśālinīm ||46||
kānaneṣu vicitreṣu sarvālaṅkārabhūṣitām |
rāmayed yāvad utsāhaṃ sumanāḥ kusumāgame ||47||
tataś candrakarālokān pradoṣaṃ satsuhṛjjanaḥ |
saṃseved athavāliṅgya svapet kāntāṅ gṛhodare ||48||
ādadānaḥ karair grīṣme jagatsnehan divākaraḥ |
yauvanotsavanirbhagnavanitāyām iva kṣitau ||49||
bibhratyāṃ durbhagaṃ rūkṣaṃ reṇvaṅgārāruṇaṃ vapuḥ |
vātacakrasamuddhūtaśuṣkaparṇṇasvanānvitaḥ |
raukṣyaṃ sañjanayaty āśu tataḥ śuṣyanti dehinaḥ ||50||
tasmān nidāghasamaye śoṣaṇaṃ rūkṣaṇañ ca yat |
vyāyāmam uṣṇam āyāsaṃ maithunaṃ paridāhi ca |
rasāṃś cāgniguṇodriktān viśeṣeṇa vivarjayet ||51||
[cf. 1938 ed. 6.64.40cd–41ab]
sarpiḥkhaṇḍaguḍāktāṃs tu sahakārarasānvitān |
saktūn pibet prātas takraiḥ śītatoyottaraṃ naraḥ ||52||
yavagodhūmavikṛtīḥ śālīṃś ca vividhān api |
prasahānūpamāṃsāni vṛṣyāṇy anyāni yāni ca |
prakārair vividhair adyān nidāghe svakuṭumbinā ||53||
ṣāḍavair vividhai rāgair gauḍikaiś ca susaṃkṛtaiḥ |
suśītaiḥ snigdhamadhurais tarpayec choṣitāṃs tanūn ||54||
hitañ ca bhojanaṃ grīṣme śītalaṃ madhuraṃ dravam |
[cf. 1938 ed. 6.64.44cd]
saśarkareṇa payasā rātrāv api tu pūjitam ||55||
sarāṃsi vāpyaḥ sarito vanāni rucirāṇi ca |
candanāni parārdhyāni srajaḥ sakamalotpalāḥ ||56||
[cf. 1938 ed. 6.64.41cd–42ab]
tālavṛntānilān hārāṃs tathā śītagṛhāṇi ca |
gharmakālaṃ niṣeveta vāsāṃsi sulaghūni ca ||57||
[cf. 1938 ed. 6.64.42cd–43ab]
divā śītagṛhe cāpi padmotpaladalāyute |
śayīta ca yathākāmaṃ spṛśyamāno 'nilaiḥ sukham ||58||
[cf. 1938 ed. 6.64.45a, 46ab]
rātrau harmyatale hṛdye puṣpaprakarabhūṣite |
jalajaih kusumaiś citraiś candrapādāvaguṇṭhite ||59||
vyajanair vījyamānaś ca spṛśyamānaś ca komalaiḥ |
strīṇāṃ stanaiḥ karaiś cāpi muktāhāraiś ca śītalaiḥ ||60||
saṃsevyamāna āsīta suhṛdbhir abhisamvṛtaḥ |
śayīta śayane śubhre candanārdrapaṭo naraḥ |
rūkṣocchuṣkeṣu deheṣu grīṣme vā puṣpito 'balī ||61||
pravṛddhagambhīraravair meghair ativinādite |
prodbhinna kandalaśyāmakadambakuṭajārjjune ||62||
mālatīkusumāmodadaśāśāpūrite 'mbare |
surendragopamaṇḍūkaiḥ prakīrṇṇavasudhātale ||63||
dvirephakṛtasaṅgītanalinīvanabhūṣite |
śikhaṇḍināyakavarair nādyārambhakṛtotsave ||64||
daurbalyakāṣṭhāṃ paramāṃ yadā gacchati bhāskare |
śītavātābhravarṣais tu vāyuḥ prāvṛṣi kupyati ||65||
nidāghopacitaṃ caiva prakupyantaṃ samīraṇam |
nihanyād avilambena vidhinā vyādhikovidaḥ ||66||
nihanyād avilambena vidhinā vyādhikovidaḥ ||66||
[cf. 1938 ed. 6.64.48]
caryāḥ sukhoṣṇāś ca rasās tailāni vividhāni ca |
bṛṃhaṇañ cāpi yat kiñ cid abhiṣyandi tathaiva ca ||67||
[cf. 1938 ed. 6.64.47cd]
navāmbu rūkṣaśītānnaṃ saktūṃś cāpi vivarjayet |
yavaṣaṣṭikaśālīṃś ca godhumān anavāṃs tathā |
yavaṣaṣṭikaśālīṃś ca godhumān anavāṃs tathā |
[cf. 1938 ed. 6.64.50]
harmyamadhye nivāte ca bhajec chayyāṃ mṛdūttarām ||68||
saviṣaprāṇivinmūtralālāniṣṭhīvanādibhiḥ |
saviṣaprāṇivinmūtralālāniṣṭhīvanādibhiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.64.51]
samāplutan tadā toyam āntarīkṣaṃ viṣopamam ||69||
vāyunā viṣajuṣṭena prāvṛṣeṇyena dūṣitam |
vāyunā viṣajuṣṭena prāvṛṣeṇyena dūṣitam |
[cf. 1938 ed. 6.64.52]
tad dhi sarvopayogeṣu tasmin kāle vivarjayet ||70||
ariṣṭāsavamaireyān sopadaṃśāṃś ca yuktitaḥ |
ariṣṭāsavamaireyān sopadaṃśāṃś ca yuktitaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.64.53]
pibet prāvṛṣi jīrṇṇāṃs tu rātrau prāvṛṣi varjayet ||71||
nirūhair bastibhiś cāpi tathānyair mārutāpahaiḥ |
nirūhair bastibhiś cāpi tathānyair mārutāpahaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.64.54]
kupitaṃ śamayed vātaṃ vārṣikañ ca cared vidhim ||72||
[cf. 1938 ed. 6.64.55ab]
bhūyo varṣī tu parjanyo gaṅgāyā dakṣiṇe jane |
tatra ca prāvṛtvarṣākhyau ṛtū teṣāṃ prakīrttitau ||73||
tasya evottare deśe himavaddravyasaṃkule |
bhūyaḥ śītatamas tatra hemantaśiśire ṛtū ||74||
ṛtāv ṛtau ya etena vidhinā varttate naraḥ |
[cf. 1938 ed. 6.64.55cd]
ghorān ṛtukṛtān rogān nāpnuyāt sa kadā cana ||75||
ata ūrdhvaṃ dvādaśāśanapravicārān vakṣyāmaḥ | tad yathā śītoṣṇasnigdharūkṣadrava śuṣkaika kālikadvikālikauṣadhayukta hīnamātra doṣapraśamana pravṛddhyarthān ||76||
ata ūrdhvaṃ dvādaśāśanapravicārān vakṣyāmaḥ | tad yathā śītoṣṇasnigdharūkṣadrava śuṣkaika kālikadvikālikauṣadhayukta hīnamātra doṣapraśamana pravṛddhyarthān ||76||
[cf. 1938 ed. 6.64.56]
tṛṣṇāmadavidāhārttān raktapittaviṣāturān |
saṃmūrcchāṃ strīṣu ca kṣīṇān śītair annair upācaret ||77||
saṃmūrcchāṃ strīṣu ca kṣīṇān śītair annair upācaret ||77||
[cf. 1938 ed. 6.64.57]
kaphavātāmayāviṣṭān viriktān snehapāyinaḥ |
aklinnakāyāṃś ca narān uṣṇair annair upācaret ||78||
aklinnakāyāṃś ca narān uṣṇair annair upācaret ||78||
[cf. 1938 ed. 6.64.58]
vātikān rūkṣadehāṃś ca vyavāyopahatāṃs tathā |
vyāyāminaś cāpi narān snigdhair annair upācaret ||79||
vyāyāminaś cāpi narān snigdhair annair upācaret ||79||
[cf. 1938 ed. 6.64.59]
medasābhiparītāṃs tu sthūlān mehāturān api |
kaphābhipannadehāṃś ca rūkṣair annair upācaret ||80||
kaphābhipannadehāṃś ca rūkṣair annair upācaret ||80||
[cf. 1938 ed. 6.64.60]
śuṣkadehān pipāsārttān durbalān api ca dravaiḥ |
praklinnadehān vraṇinaḥ śuṣkair mehinam eva ca ||81||
praklinnadehān vraṇinaḥ śuṣkair mehinam eva ca ||81||
[cf. 1938 ed. 6.64.61]
ekakālaṃ bhaved deyo durbalāgnivivṛddhaye |
samāgnaye tathāhāro dviḥkālam atha pūjitaḥ ||82||
samāgnaye tathāhāro dviḥkālam atha pūjitaḥ ||82||
[cf. 1938 ed. 6.64.62]
auṣadhadveṣine deyaṃs tathauṣadhasamāyutam |
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate ||83||
mandāgnaye rogiṇe ca mātrāhīnaḥ praśasyate ||83||
[cf. 1938 ed. 6.64.63]
yathartudattas tv āhāro doṣapraśamanaḥ smṛtaḥ |
ataḥ paraṃ tu svasthānāṃ sarva eva praśasyate ||84||
ataḥ paraṃ tu svasthānāṃ sarva eva praśasyate ||84||
[cf. 1938 ed. 6.64.64]
ata ūrdhvaṃ daśauṣadhakālān vakṣyāmaḥ | tatrābhaktam |
prāgbhaktam | adhobhaktam | madhyabhaktam | āntarābhaktam |
sabhaktam | sāmudgam | muhurmuhuḥ | grāsam | grāsāntarañ ceti
||85||
[cf. 1938 ed. 6.64.65]
tatrābhaktan nāma yat kevalam auṣadham upayujyate ||86||
[cf. 1938 ed. 6.64.66]
vīryādhikaṃ bhavati bheṣajam annahīnaṃ
hanyāt tathāmayam asaṃśayam āśu caiva |
tad bālavṛddhavanitāmṛdavas tu pītvā
glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayañ ca ||87||
hanyāt tathāmayam asaṃśayam āśu caiva |
tad bālavṛddhavanitāmṛdavas tu pītvā
glāniṃ parāṃ samupayānti balakṣayañ ca ||87||
[cf. 1938 ed. 6.64.67]
prāgbhaktan nāma yat prāgbhaktaṃ pīyate | paścād bhujyate tat
|||88||
[cf. 1938 ed. 6.64.68]
śīghraṃ vipākam upayāti balaṃ na hiṃsyād
annāvṛtan na ca muhur vadanān nireti |
prāgbhaktasevitam adhobalam ādadhāti
dadyāc ca vṛddha śiśubhīru kṛśāṅganābhyaḥ ||89||
annāvṛtan na ca muhur vadanān nireti |
prāgbhaktasevitam adhobalam ādadhāti
dadyāc ca vṛddha śiśubhīru kṛśāṅganābhyaḥ ||89||
[cf. 1938 ed. 6.64.69]
adhobhaktan nāma yad bhuktvā pīyate ||90||
[cf. 1938 ed. 6.64.70]
pītaṃ yad annam upayujya tad ūrdhvakāye
hatvā gadān bahuvidhāṃś ca balan dadāti ||91||
hatvā gadān bahuvidhāṃś ca balan dadāti ||91||
[cf. 1938 ed. 6.64.72ab]
madhyabhaktan nāma yan madhye bhaktasya pīyate ||92||
[cf. 1938 ed. 6.64.71]
madhye tu pītam apahanty avisāribhāvā
ye dehamadhyam abhibhūya bhavanti rogāḥ ||93||
ye dehamadhyam abhibhūya bhavanti rogāḥ ||93||
[cf. 1938 ed. 6.64.72cd]
āntarābhaktan nāma yad antare pīyate pūrvāparayor bhaktayoḥ
||94||
[cf. 1938 ed. 6.64.73]
hṛdyam manobalakaraṃ tv api dīpanañ ca
pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakan tat ||95||
pathyaṃ sadā bhavati cāntarabhaktakan tat ||95||
[cf. 1938 ed. 6.64.75cd]
sabhaktan nāma auṣadheṣu yat sādhyate ||96||
[cf. 1938 ed. 6.64.74]
pathyaṃ sabhaktam abalābalayor hi nityaṃ
tad dveṣiṇām api tathā śiśuvṛddhayoś ca ||97||
tad dveṣiṇām api tathā śiśuvṛddhayoś ca ||97||
[cf. 1938 ed. 6.64.75ab]
sāmudgan nāma yad bhaktasyādāv ante ca pīyate ||98||
[cf. 1938 ed. 6.64.76]
doṣe dvidhā pravisṛte tu samudgasaṃjñam
ādyantayor yad aśanasya niṣevyate tu ||99||
ādyantayor yad aśanasya niṣevyate tu ||99||
[cf. 1938 ed. 6.64.77]
muhur muhur nāma sabhaktam abhaktaṃ vā yad auṣadhaṃ muhur
muhur upayujyate ||100||
[cf. 1938 ed. 6.64.78]
śvāse muhur muhur atiprasṛte ca kāse
hikkāvamīṣu ca bhavaty upayojyam etat ||101||
hikkāvamīṣu ca bhavaty upayojyam etat ||101||
[cf. 1938 ed. 6.64.79]
grāsan nāma yat piṇḍavyāmiśram upayujyate ||102||
[cf. 1938 ed. 6.64.80]
grāseṣu cūrṇṇam abalāgniṣu dīpanīyaṃ
vājīkarāṇy api ca yojayituṃ yateta ||103||
vājīkarāṇy api ca yojayituṃ yateta ||103||
[cf. 1938 ed. 6.64.82ab]
grāsāntaran nāma piṇḍāntaraṃ yad upayujyate ||104||
[cf. 1938 ed. 6.64.81]
grāsāntareṣu visṛjed vamanīya dhūmāñ
chvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃś ca lehān ||105||
chvāsādiṣu prathitadṛṣṭaguṇāṃś ca lehān ||105||
[cf. 1938 ed. 6.64.82cd]
daśauṣadhakālā bhavanti | bhavati cātra ||106||
[cf. 1938 ed. 6.64.83]
visṛṣṭe viṇmūtre viśadakaraṇair dehe ca sulaghau
viśuddhe codgāre hṛdi ca vimale vāte ca sarati |
tathānnaśraddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile
pradeyas tv āhāro bhavati bhiṣajā sātmyaprakriyeti ||107||
viśuddhe codgāre hṛdi ca vimale vāte ca sarati |
tathānnaśraddhāyāṃ klamaparigame kukṣau ca śithile
pradeyas tv āhāro bhavati bhiṣajā sātmyaprakriyeti ||107||
[cf. 1938 ed. 6.64.84]
bhagavān āha dhanvantariḥ ||108||
[6.64.84.add]
uttare tantre svastharakṣaṇīyaṃ dvāpañcāśattamaḥ
kāyacikitsāyām aṣṭāviṃśatitamaḥ ||
[Adhyāya 65: draft edition based on MS K]
[Adhyāya 65]
athātas tantrayuktyuddeśaṃ nāmādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.65.1]
tatra dvātriṃśat tantrayuktayo bhavanti |
tad yathā | adhikaraṇam | yogaḥ | padārthaḥ | hetvarthaḥ | uddeśaḥ | nirdeśaḥ | upadeśaḥ | apadeśaḥ | pradeśaḥ | atideśaḥ | apavargaḥ | vākyaśeṣaḥ | arthāpattiḥ | viparyayaḥ | prasaṅgaḥ | ekāntaḥ | anekāntaḥ | pūrvapakṣaḥ | nirṇṇayaḥ | anumatam | vidhānam | anāgatāpekṣaṇam | atikrāntāpekṣaṇaṃ | saṃśayaḥ | vyākhyānam | svasaṃjñā | nirvacanam | nidarśanam | niyogaḥ | vikalpaḥ | samuccayaḥ | ūhyam iti ||
tad yathā | adhikaraṇam | yogaḥ | padārthaḥ | hetvarthaḥ | uddeśaḥ | nirdeśaḥ | upadeśaḥ | apadeśaḥ | pradeśaḥ | atideśaḥ | apavargaḥ | vākyaśeṣaḥ | arthāpattiḥ | viparyayaḥ | prasaṅgaḥ | ekāntaḥ | anekāntaḥ | pūrvapakṣaḥ | nirṇṇayaḥ | anumatam | vidhānam | anāgatāpekṣaṇam | atikrāntāpekṣaṇaṃ | saṃśayaḥ | vyākhyānam | svasaṃjñā | nirvacanam | nidarśanam | niyogaḥ | vikalpaḥ | samuccayaḥ | ūhyam iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.3]
atrāha | āsāṃ yuktīnāṃ kiṃ prayojanam | ucyate | vākyayojanam
arthayojanañ ca ||
[cf. 1938 ed. 6.65.4]
ślokau cātra bhavataḥ ||
asadvādiprayuktānāṃ śabdānāṃ pratiṣedhanam |
svavākyasiddhir api ca kriyate tantrayuktibhiḥ ||
asadvādiprayuktānāṃ śabdānāṃ pratiṣedhanam |
svavākyasiddhir api ca kriyate tantrayuktibhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.65.5]
vyatyāsoktās tu ye hy arthā līnā ye cāpy anirmalāḥ |
leśoktā ye ca kecit syus teṣāñ cāpi prasādhanam ||
leśoktā ye ca kecit syus teṣāñ cāpi prasādhanam ||
[cf. 1938 ed. 6.65.6]
tatra yam artham adhikṛtyocyate tad adhikaraṇam | yathā rasaṃ
doṣaṃ vā ||
[cf. 1938 ed. 6.65.8]
yena vākyaṃ yujyate sa yogaḥ | yathā vyatyāsenoktānāṃ
sannikṛṣṭaviprakṛṣṭānāṃ padārthānām ekīkaraṇam ||
tailaṃ pibec cāmṛtavalli nimbanimbaem. vilva JKT haṃsāhvayāhaṃsāhvayāem. hiṃsrābhayā JKT vṛkṣakapippalībhiḥ |
siddhaṃ balābhyāñ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||
siddhaṃ pibed iti prathamaṃ vaktavye dvitīye pādedvitīye pādeem. tṛtīyapāde JKT siddhaṃsiddhaṃem. siddham iti JKT prayuktam |
evan dūrasthānām api padārthānām ekīkaraṇaṃ yogaḥ ||
tailaṃ pibec cāmṛtavalli nimbanimbaem. vilva JKT haṃsāhvayāhaṃsāhvayāem. hiṃsrābhayā JKT vṛkṣakapippalībhiḥ |
siddhaṃ balābhyāñ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge ||
siddhaṃ pibed iti prathamaṃ vaktavye dvitīye pādedvitīye pādeem. tṛtīyapāde JKT siddhaṃsiddhaṃem. siddham iti JKT prayuktam |
evan dūrasthānām api padārthānām ekīkaraṇaṃ yogaḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.65.9]
nimbaem. vilva JKT haṃsāhvayāem. hiṃsrābhayā JKT dvitīye pādeem. tṛtīyapāde JKT siddhaṃem. siddham iti JKT
yo 'rtho 'bhihitaḥ sūtre pade
vā sa padārthaḥ | padasya padayoḥ padānāṃ vā yo 'rthaḥ sa padārthaḥ
|padasya padayoḥ padānāṃ vā yo 'rthaḥ sa padārthaḥ
|em. om. JKT aparimitāś ca padārthāḥ |
yatra tu sneha svedābhyañjaneṣusvedābhyañjaneṣuem. svedāñjaneṣu nirddiṣṭeṣu JKT dvayos trayāṇāṃ vārthānām upapattir dṛśyate tatra yo 'rthaḥ pūrvāparayoga siddho bhavati ||em. sa grahītavyaḥ | JKT yathā vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāma ity ukte sandihyate buddhiḥ katamasya vedasyotpattiṃ vakṣyativakṣyatiem. vivakṣur iti JKT | sāmavedādayaś casāmavedādayaś caem. ṛgvedādayas tu JKT vedāḥ | pūrvāparam upalakṣyapūrvāparam upalakṣyaem. pūrvāpara yogam upalabhya JKT vinda vidavinda vidaem. vid vicāraṇe vid vindati JKT ity etayoś ca dhātvor ekārthaḥekārthaḥem. anekārthayoḥ prayogaḥ JKT | paścāt padampadamem. pratipattir JKT bhavati āyurvedotpattim ayaṃ vivakṣur iti eṣaeṣaem. evaṃ JKT padārthaḥ |
yatra tu sneha svedābhyañjaneṣusvedābhyañjaneṣuem. svedāñjaneṣu nirddiṣṭeṣu JKT dvayos trayāṇāṃ vārthānām upapattir dṛśyate tatra yo 'rthaḥ pūrvāparayoga siddho bhavati ||em. sa grahītavyaḥ | JKT yathā vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāma ity ukte sandihyate buddhiḥ katamasya vedasyotpattiṃ vakṣyativakṣyatiem. vivakṣur iti JKT | sāmavedādayaś casāmavedādayaś caem. ṛgvedādayas tu JKT vedāḥ | pūrvāparam upalakṣyapūrvāparam upalakṣyaem. pūrvāpara yogam upalabhya JKT vinda vidavinda vidaem. vid vicāraṇe vid vindati JKT ity etayoś ca dhātvor ekārthaḥekārthaḥem. anekārthayoḥ prayogaḥ JKT | paścāt padampadamem. pratipattir JKT bhavati āyurvedotpattim ayaṃ vivakṣur iti eṣaeṣaem. evaṃ JKT padārthaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.65.10]
padasya padayoḥ padānāṃ vā yo 'rthaḥ sa padārthaḥ
|em. om. JKT svedābhyañjaneṣuem. svedāñjaneṣu nirddiṣṭeṣu JKT |em. sa grahītavyaḥ | JKT vakṣyatiem. vivakṣur iti JKT sāmavedādayaś caem. ṛgvedādayas tu JKT pūrvāparam upalakṣyaem. pūrvāpara yogam upalabhya JKT vinda vidaem. vid vicāraṇe vid vindati JKT ekārthaḥem. anekārthayoḥ prayogaḥ JKT padamem. pratipattir JKT eṣaem. evaṃ JKT
yad uktaṃ sādhanaṃyad uktaṃ sādhanaṃem. yad anyad uktam anyārthasādhakaṃ JKT bhavati sa hetvarthaḥ |
yathā mṛtpiṇḍo 'dbhiḥ praklidyate tathā māṣa dugdhadugdhaem. mudga JKT prabhṛtibhir vraṇaḥ klidyate ||
yathā mṛtpiṇḍo 'dbhiḥ praklidyate tathā māṣa dugdhadugdhaem. mudga JKT prabhṛtibhir vraṇaḥ klidyate ||
[cf. 1938 ed. 6.65.11]
yad uktaṃ sādhanaṃem. yad anyad uktam anyārthasādhakaṃ JKT dugdhaem. mudga JKT
samāsa vacanaṃvacanaṃem. kathanam JKT
samuddeśaḥsamuddeśaḥem. uddeśaḥ JKT |
yathā śalyam iti ||
yathā śalyam iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.12]
vacanaṃem. kathanam JKT samuddeśaḥem. uddeśaḥ JKT
vistaravacanaṃ nirdeśaḥ |
yathā śārīram āgantu ceti ||
yathā śārīram āgantu ceti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.13]
evam ity upadeśaḥ |
yathā rātrau na jāgṛyād divā na supyādrātrau na jāgṛyād divā na supyādem. tathā na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca varjayet JKT iti ||
yathā rātrau na jāgṛyād divā na supyādrātrau na jāgṛyād divā na supyādem. tathā na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca varjayet JKT iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.14]
rātrau na jāgṛyād divā na supyādem. tathā na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca
varjayet JKT
anena kāraṇenety apadeśaḥ |
yathāpadiśyate madhureṇa śleṣmābhivardhata iti ||
yathāpadiśyate madhureṇa śleṣmābhivardhata iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.15]
prakṛtasyātikrāntena sādhanaṃ pradeśaḥ |
yathā devadattasyānena śalyam uddhṛtaṃ yajñadattasyāyamyajñadattasyāyamem. tasmād yajñadattasyāpy ayam eva JKT uddhariṣyatīti ||
yathā devadattasyānena śalyam uddhṛtaṃ yajñadattasyāyamyajñadattasyāyamem. tasmād yajñadattasyāpy ayam eva JKT uddhariṣyatīti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.16]
yajñadattasyāyamem. tasmād yajñadattasyāpy ayam eva JKT
prakṛtasyānāgatena sādhanam atideśaḥ |
yathā yady asya vāyur ūrdhvam uttiṣṭhati | tenodāvarttī syād iti ||
yathā yady asya vāyur ūrdhvam uttiṣṭhati | tenodāvarttī syād iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.17]
abhipramṛjyāpakarṣaṇam apavargaḥ |
yathā asvedyā viṣopasṛṣṭā anyatra mūtrakīṭaviṣād iti ||
yathā asvedyā viṣopasṛṣṭā anyatra mūtrakīṭaviṣād iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.18]
yena padenānuktena vākyaṃ samāpyate sa vākyaśeṣaḥ |
yathā śiraḥpāṇipādapṛṣṭhapārśvodaravān ity ukte puruṣagrahaṇaṃ vināpi gamyate puruṣa evokta iti ||
yathā śiraḥpāṇipādapṛṣṭhapārśvodaravān ity ukte puruṣagrahaṇaṃ vināpi gamyate puruṣa evokta iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.19]
yad akīrttitam arthād āpadyate sārthāpattiḥ |
yathā odanaṃ bhokṣyāmahety ukte arthād āpannaṃ bhavati nāyaṃ pipāsur yavāgūm iti ||
yathā odanaṃ bhokṣyāmahety ukte arthād āpannaṃ bhavati nāyaṃ pipāsur yavāgūm iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.20]
yady asya prātilomyaṃ tad viparyayaḥ |
yathā kṛśolpaprāṇabhīravo duścikitsyā ity ukte viparītaṃ gṛhyate dṛḍhādayaḥ sucikitsyā iti ||
yathā kṛśolpaprāṇabhīravo duścikitsyā ity ukte viparītaṃ gṛhyate dṛḍhādayaḥ sucikitsyā iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.21]
prakaraṇāntareṇa samānaḥ prasaṅgaḥ |
yathādhikaraṇāntarito yo 'rtho 'sakṛd asakṛd uktaḥ samāpyate sarvatra ||
yathādhikaraṇāntarito yo 'rtho 'sakṛd asakṛd uktaḥ samāpyate sarvatra ||
[cf. 1938 ed. 6.65.22]
yad avadhāraṇenocyate sa ekāntaḥ |
yathā trivṛtā virecayati madanaphalaṃ vāmayati ||
yathā trivṛtā virecayati madanaphalaṃ vāmayati ||
[cf. 1938 ed. 6.65.23]
kvacit tathā kvacid anyathā so 'nekāntaḥ |
yathā kecid ācāryā bruvate dravyam pradhānaṃ kecid rasāḥ kecid vīryaṃ kecid vipāka iti ||
yathā kecid ācāryā bruvate dravyam pradhānaṃ kecid rasāḥ kecid vīryaṃ kecid vipāka iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.24]
yas tu niḥsaṃśayam abhidhīyate sa pūrvapakṣaḥ |
yathā kathaṃ vātanimittāś catvāraḥ pramehā asādhyā bhavanti ||
yathā kathaṃ vātanimittāś catvāraḥ pramehā asādhyā bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.25]
tasyottaraṃ nirṇṇayaḥ |
yathā śarīraṃ prapīḍya praścyotayitvādho gatvā vasāmedomajjānuviddhaṃ mūtraṃ sṛjati evam asādhyā vātajāḥ ||
yathā śarīraṃ prapīḍya praścyotayitvādho gatvā vasāmedomajjānuviddhaṃ mūtraṃ sṛjati evam asādhyā vātajāḥ ||
[cf. 1938 ed. 6.65.26]
paramatam apratiṣiddham anumatam |
yathā yo brūyāt ṣaḍ rasā iti vādī tac ca prati pratipādyānumanyate kathaṃcit tad anumatan nāma ||
yathā yo brūyāt ṣaḍ rasā iti vādī tac ca prati pratipādyānumanyate kathaṃcit tad anumatan nāma ||
[cf. 1938 ed. 6.65.28]
prakaraṇānupūrvyād abhihitaṃ vidhānam |
yathā sakthimarmāṇy ekādaśa prakaraṇānupūrvyābhihitāni ||
yathā sakthimarmāṇy ekādaśa prakaraṇānupūrvyābhihitāni ||
[cf. 1938 ed. 6.65.29]
evaṃ vakṣyatīty anāgatāpekṣaṇam |
yathā ślokasthāne brūyāc cikitsyeṣu vakṣyāmīti ||
yathā ślokasthāne brūyāc cikitsyeṣu vakṣyāmīti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.30]
ity uktam ity atikrāntāpekṣaṇam |
yathā cikitsiteṣu brūyāt, ślokasthāne yad abhihitam iti ||
yathā cikitsiteṣu brūyāt, ślokasthāne yad abhihitam iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.31]
ubhayahetunidarśanaṃ saṃśayaḥ |
yathā talahṛdayaghātaḥ prāṇaharaḥ pāṇipādacchedanam aprāṇaharam ||
yathā talahṛdayaghātaḥ prāṇaharaḥ pāṇipādacchedanam aprāṇaharam ||
[cf. 1938 ed. 6.65.32]
tatrātiśayopavarṇanaṃ vyākhyānam |
yatheha pañcaviṃśakaḥ puruṣo vyākhyāyate | tathā nānyeṣv āyurvedatantreṣu bhūtādiṃ pratyārabdhaṃś cintā iti ||
yatheha pañcaviṃśakaḥ puruṣo vyākhyāyate | tathā nānyeṣv āyurvedatantreṣu bhūtādiṃ pratyārabdhaṃś cintā iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.33]
anyaśāstrāsāmānyā svasaṃjñā | sveṣu tantreṣu saṃjñā yā sā
svasañjñā |
yatheha śāstre mithunam iti madhusarpiṣor grahaṇaṃ trivṛtam iti sarpistailavasām ||
yatheha śāstre mithunam iti madhusarpiṣor grahaṇaṃ trivṛtam iti sarpistailavasām ||
[cf. 1938 ed. 6.65.34]
lokaprathitam udāharaṇaṃ nirvacanam | yathoṣṇabhayāc chāyām
anusarati ||
[cf. 1938 ed. 6.65.35]
dṛṣṭāntavyaktir nidarśanam | yathā agnir vāyusahitaḥ kakṣe
'bhivṛddhiṃ gacchati tathā vātapittakaphaduṣṭo vraṇo
'bhivṛddhiṃ gacchatīti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.36]
idam eveti niyogaḥ | yathā pathyam eva bhoktavyam iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.37]
idaṃ cedañ ceti vikalpaḥ | yathā māṃsavarge
eṇahariṇalāvatittirāḥ pradhānā iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.39]
saṃkṣepavacanaṃ samuccayaḥ | yathā rasodanaḥ kṣīrodaṇaḥ
saghṛtā vā yavāgūr bhavatv iti ||
[cf. 1938 ed. 6.65.38]
yad anirdiṣṭaṃ buddhigamyan tad ūhyam |
yathā abhihitam annapānavidhau caturvidham annapānaṃ bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyam iti | evaṃ caturvidhe vaktavye dvividham abhihitaṃ || atrohyaṃ bhavati annapāne viśiṣṭe dvayor grahaṇe caturṇṇām api grahaṇaṃ bhavati ||
kiñ cānyat anne bhakṣyam aviruddhaṃ ghanasādharmyāt | peye lehyaṃ dravasādharmyāt | caturvidhas tv āhāraḥ praviralaḥ | prāyeṇa dvividha eva | ato dvitvam prasiddham ity āha bhagavān dhanvantariḥ |
yathā abhihitam annapānavidhau caturvidham annapānaṃ bhakṣyaṃ bhojyaṃ lehyaṃ peyam iti | evaṃ caturvidhe vaktavye dvividham abhihitaṃ || atrohyaṃ bhavati annapāne viśiṣṭe dvayor grahaṇe caturṇṇām api grahaṇaṃ bhavati ||
kiñ cānyat anne bhakṣyam aviruddhaṃ ghanasādharmyāt | peye lehyaṃ dravasādharmyāt | caturvidhas tv āhāraḥ praviralaḥ | prāyeṇa dvividha eva | ato dvitvam prasiddham ity āha bhagavān dhanvantariḥ |
[cf. 1938 ed. 6.65.40]
iti kāyacikitsā 29
[Adhyāya 66: draft edition based on MS K]
[Adhyāya 66]
athāto doṣabhedavikalpam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
aṣṭāṅgāyurvedavidaṃ kāśirājam mahīpatiṃ |
cchinnaśāstrārthasandehaṃ sūkṣmāgādhamivodadhiṃ |
cchinnaśāstrārthasandehaṃ sūkṣmāgādhamivodadhiṃ |
[cf. 1938 ed. 6.66.3]
viśvāmitrasutaḥ śrīmāṃ suśrutaḥ paripṛcchati ||
dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrttitāḥ |
dviṣaṣṭirdoṣabhedā ye purastātparikīrttitāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.66.4]
kati tatraikaśo jñeyā viṃśo vāpy athavā triśaḥ |
tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃśayacchinmahātapāḥ |
tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃśayacchinmahātapāḥ |
[cf. 1938 ed. 6.66.5]
prītātmā nṛpaśārdūla suśrutāyāha tattvataḥ |
trayo doṣā dhātavaś ca pūrīśaṃ mūtram eva ca |
trayo doṣā dhātavaś ca pūrīśaṃ mūtram eva ca |
[cf. 1938 ed. 6.66.6]
dehaṃ sandhārayanty ete hy avyāpannā rasair hitaiḥ |
puruṣaḥ ṣoḍaṣakalaḥ prāṇāś caikādaśaiva ye |
puruṣaḥ ṣoḍaṣakalaḥ prāṇāś caikādaśaiva ye |
[cf. 1938 ed. 6.66.7]
rogāṇāñ ca sahasraṃ yac chata viṃśatir eva ca |
[cf. 1938 ed. 6.66.8ab]
vyāsataḥ kīrttitan tadvibhinnā doṣāsu yo guṇāḥ |
dviṣaṣṭidhā bhavanty ete bhūyiṣṭham iti niścayaḥ |
dviṣaṣṭidhā bhavanty ete bhūyiṣṭham iti niścayaḥ |
[cf. 1938 ed. 6.66.9]
traya eva pṛthag doṣāḥ dviśo nava samādhikāḥ |
trayodaśādhikaikadvihīnamadhyordhvalakṣaṇaiḥ |
trayodaśādhikaikadvihīnamadhyordhvalakṣaṇaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.66.10]
tribhir pañcāśad etan tu sahaivaṃ kṣayam āgataiḥ |
hīnamadhyādhikādvekakṣīṇavṛddhās tathāpare
hīnamadhyādhikādvekakṣīṇavṛddhās tathāpare
[cf. 1938 ed. 6.66.11]
dvādaśaiva samākhyātā rogayonir dviṣaṣṭidhā |
miśrā dhātumalair aiva yānty asaṃkhyeyatām api |
miśrā dhātumalair aiva yānty asaṃkhyeyatām api |
[cf. 1938 ed. 6.66.12]
tasmāt prasaṅgaṃ saṃyamya doṣabhedavikalpanaiḥ |
rogaṃ viditvopacared rasabhedair yathe ritaiḥ |
rogaṃ viditvopacared rasabhedair yathe ritaiḥ |
[cf. 1938 ed. 6.66.13]
bhiṣak karttātha karaṇaṃ rasā doṣāś ca kāraṇaṃ ||
kāryam ārogyam evaikam anārogyam athāpi vā |
kāryam ārogyam evaikam anārogyam athāpi vā |
[cf. 1938 ed. 6.66.14]
taśmāt sādhu viditvetāṃ rasadoṣavikalpaṇāṃ | .
bhiṣajabheṣajaṃ kāryaṃ prāṇyaṃ hanyan yathā kṛtāṃ ||
bhiṣajabheṣajaṃ kāryaṃ prāṇyaṃ hanyan yathā kṛtāṃ ||
[6.66.14a]
adhyāyānāñ catuḥṣaṣṭyā grathitārthapadakramaṃ |
etad eva viśeṣeṇa tantram uttaram ṛddhimat |
etad eva viśeṣeṇa tantram uttaram ṛddhimat |
[cf. 1938 ed. 6.66.15]
spaṣṭagūḍhārthagambhīram agāḍhaṃ mandacetasāṃ |
yathākramaṃ yathāpraśnaṃ yathātatvaṃ yathāvidhiṃ |
yathāpratijñañ ca mayā bhavatāṃ parikīrttitaṃ ||
yathākramaṃ yathāpraśnaṃ yathātatvaṃ yathāvidhiṃ |
yathāpratijñañ ca mayā bhavatāṃ parikīrttitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 6.66.16]
sahottaran tv etad adhītya
tantraṃ svāyaṃbhuvaṃ taṃ vidhi kīrttitena |
na hīyate 'rthāṃ manaso 'bhyupetād
evaṃ vaco brāhmyam atīva satyam iti || ❈ ||
tantraṃ svāyaṃbhuvaṃ taṃ vidhi kīrttitena |
na hīyate 'rthāṃ manaso 'bhyupetād
evaṃ vaco brāhmyam atīva satyam iti || ❈ ||
[cf. 1938 ed. 6.66.17]
mūtradoṣo mūtrāghāto yonyamānuṣam eva ca ||
apasmāronmādakañ caiva rasabhedas tathaiva ca
svastharakṣāvidhāṇañ ca tantrayuktiś ca doṣabhit |
ity ebhir daśakaṃ proktaṃ punaḥ kāyacikitsite || ❈ ||
apasmāronmādakañ caiva rasabhedas tathaiva ca
svastharakṣāvidhāṇañ ca tantrayuktiś ca doṣabhit |
ity ebhir daśakaṃ proktaṃ punaḥ kāyacikitsite || ❈ ||
[6.66.17.add]
iti sauśrute sahottaratantraṃ catuḥṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ samāptaḥ
|| ❈ ||
[6.66.trailer1]
samāptañ cedaṃ sahottaratantram ity ato nighaṇṭur bhaviṣyati
|| ❈ ||
[6.66.trailer2]
[Colophon]
rājye śrīmānadeve pṛthusitayaśasi
prodyadinduprakāśe
kāle puṇyārjjanasya sakalajanamanohlādiramye vasante
varṣe caikottare 'smiṃs tritayaśatagate mādhave māsi śukle
saptamyāṃ puṣya ṛkṣe daśaśatakiraṇe vāsare siddhayoge |
kāle puṇyārjjanasya sakalajanamanohlādiramye vasante
varṣe caikottare 'smiṃs tritayaśatagate mādhave māsi śukle
saptamyāṃ puṣya ṛkṣe daśaśatakiraṇe vāsare siddhayoge |
[6.66.colophon1]
utpattyādyambuvelākulavividharujagrāhajuṣṭātiraudre
saṃsāre sāgare 'smiñ jagad idam akhilaṃ glāninam sampravīkṣya
tasmāc chrīharṣacandro niratiśayaghṛṇābhāvito moktukāmaḥ
prītyā caigaṃ prākhilat suśrutākhyam |
saṃsāre sāgare 'smiñ jagad idam akhilaṃ glāninam sampravīkṣya
tasmāc chrīharṣacandro niratiśayaghṛṇābhāvito moktukāmaḥ
prītyā caigaṃ prākhilat suśrutākhyam |
[6.66.colophon2]
śrīgaṇadevadevakuladūnī gvalakanivāsino vaidyavasuvarmaṇaḥ
pustakam idaṃ paṭhitvārtham avagamya sarvasattvānām upadeśaṃ
vidhātuṃ pratipāditam | atas tad ādhikrayābhyāṃ tad gotrajena
kenacin na kañcid dātavyam | yadā nopakriyate tadāsmān eva
pratyarpaṇīyam iti ||
[6.66.colophon3]