<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tei-to-html.xsl"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <script src="./lib/js/xslt-polyfill.min.js" xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"/>
    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Transcription MS Cambridge CUL Add.2491: 03 Śārīrasthānam 4</title>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>
                <p>Suśruta project, University of Alberta</p>
            </publicationStmt>

            <sourceDesc>
                <msDesc>
                    <msIdentifier>
                        <placeName>
                            <settlement>Cambridge</settlement>
                            <country>UK</country>
                        </placeName>
                        <institution>Cambridge University Library</institution>
                        <idno>Add. 2491</idno>
                        <idno type="siglum">C3.4</idno>
                    </msIdentifier>
                    <msContents>
                        <summary>A paper manuscript in Devanāgarī script.</summary>
                        <msItem defective="true" n="1">
                            <author role="author" xml:lang="sa">Gayadāsa</author>
                            <title xml:lang="sa">Nyāyacandrikā</title>
                            <!-- rubric, incipit, explicit, and finalRubric are given as examples -->
                            <textLang mainLang="sa-Newa">Sanskrit in Devanagari script.</textLang>
                            <!-- @mainLang can be "sa-Deva", "sa-Mlym", "sa-Telu", "sa-Newa", etc. See ISO 15924 for more details. -->
                        </msItem>
                    </msContents>

                    <physDesc>
                        <p resp="Jason Birch">Folio 1 missing.</p>
                        <objectDesc form="pothi">
                            <!-- @form can be "pothi", "book", scroll", etc. -->
                            <supportDesc material="paper"
                                ><!-- @material can be "paper", "industrial paper", "handmade paper", "palm-leaf", "palmyra palm-leaf", "talipot palm-leaf", "birch bark", "vellum", etc. --><!-- the following <foliation> tags are examples --></supportDesc>

                        </objectDesc>
                        <handDesc>
                            <handNote medium="ink black" scope="sole" script="newa"/>
                        </handDesc>
                        <scriptDesc>
                            <scriptNote xml:id="script-ba-va"><foreign xml:lang="ba">ba</foreign>
                                and <foreign xml:lang="va">va</foreign> not
                                distinguished.</scriptNote>
                            <scriptNote xml:id="svarna-nasals"/>
                            <!-- see 
				https://github.com/chchch/upama/issues/87#issuecomment-2357860543 -->
                        </scriptDesc>


                    </physDesc>

                    <history>
                        <origin>
                            <origDate calendar="India" when="0301"/>
                            <!-- calendar can be "Vikrama", "Śaka", etc. Dates can be approximate or exact. -->
                        </origin>
                    </history>


                </msDesc>

            </sourceDesc>
        </fileDesc>

        <revisionDesc>
            <change when="2026-08-02" who="Dominik Wujastyk">Changed the filename</change>
            <change when="2026-08-04" who="Andrey Klebanov">Header and proofreading of NC 3.4.1--3. </change>
            <change when="2026-08-11" who="Andrey Klebanov">Proofread until 3.4.5, aligned 3.4.1a
                with the provisional edition.</change>
            <change when="2026-08-24" who="Dominik Wujastyk">Added Saktumiva 2 header and IIIF pointer.</change>
        </revisionDesc>

    </teiHeader>
    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">

        <body>
            <div n="3" type="sthāna">

                <div n="4" type="adhyāya">

                    <!--<milestone n="33r9" unit="folio" facs="MS-ADD-02491-000-00041.jpg"/>-->

                          <lg xml:id="NC.3.4.1a">
                        <l><lb n="9"/>garbhāvakrāṃtiśārī<lb n="10"/>rānaṃtaraṃ
                            garbhavyākaraṇasyocitatvāt | vyākaraṇaṃ vi<subst><del>ka</del><add
                                    place="below">va</add></subst>raṇaṃ | tat śukraśoṇitaṃ
                            garbhāśayagataṃ prāṇi<mod type="subst" rend="added-vowel-stroke"
                                    ><del>na</del><add place="inline">nā</add></mod>ṃ garbhaḥ||</l>
                    </lg>

                    <lg xml:id="NC.3.4.3a">
                        <l>
                            <pb ana="MS-ADD-02491-000-00042.jpg" n="33v"/><lb n="1"/>tac ca prāṇa/ na
                            yeṣām eva bhāvānām anvayavyatirekābhyāṃ anvayavyatireki ca teṣv eva
                            prīṇābhyāṃ paribhāṣayann āha ||<lb n="2"/><subst><del
                                    rend="enclosed-in-square-brackets">agniroma ity ādi</del><add
                                    place="left-margin">agnīṣoma ity ādi ||<metamark
                                        function="insertion">2</metamark></add></subst></l>
                    </lg>
                    <lg xml:id="NC.3.4.3b">
                        <l>kutaḥ punar ādāv evāgniḥ somādi prāṇavyākaraṇam ucyate | anaṃtaroktād
                                garbhapratyaṃgaguṇāgaṇa<lb n="3"/>vat teṣāṃm apy agnīṣomādīnāṃ
                            dharmmādharmmābhyām eva saṃyogayo<add place="above">ḥ</add> kṛ<add
                                place="above">ta</add>tvāt | tad evaṃ pāribhāṣikāmaś ca teṣu
                            darśayituṃ śabdapu|<lb n="4"/>rovarttinām ivaiteṣāṃ prāṇaśabdo prayoge
                            varttayati | manasiś ceti cakāra eṣām api śarīraguṇadoṣāṇām iva
                                dharmmā<lb n="5"/>dharmma nimittatvaṃ samuccayāya |</l>
                    </lg>
                    <lg xml:id="NC.3.4.3c">
                        <l> tatrānilajalānilabhūtānāṃ agnisomamarutāṃ devatārūpeṇādhiṣṭhitā doṣāḥ |
                                ya<lb n="6"/>d āha || svayaṃbhūr eṣa bhavān vāyur ity abhiśabditaḥ |
                            <!-- SS 2.1.5cd --> tathā sthityutpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇam iti
                            <!-- 2.1.7ab -->|| tathā<lb n="7"/>hy udāryo bhaṃgavān agniḥ pācako
                            'nnasyahīśvaraḥ | <!-- cf. 1.35.27 --> tathā soma eva >bhagavān
                            śarīrāṃtargata āpyāyam iti iti | ta ete<lb n="8"/>svābhāvena
                            praṇayaṃtīti prāṇaḥ | śārīrā doṣā vātādayaḥ | tadaivaiteṣāṃ dhātutvam
                            api dadhatīti kṛtvā tathā manodo<lb n="9"/>ṣāḥ satvādīni trīṇi
                            parasparopastaṃbhād ekībhūya prakṛtibhūtāni | praṇayaṃtīti prāṇāḥ |
                            paṃceṃdriyāṇi karmmajāni<lb n="10"/> cakṣurādīni rūpādigrahaṇakarmmaṇā
                            prāṇayaṃti | evaṃ bhūtātmā kmmapuruṣo 'pi || aśeṣasyaiva karmmarāśe
                                caitanya<pb ana="MS-ADD-02491-000-00043.jpg" n="34r"/><lb n="1"
                            />heturiti | prāṇayaṃti na tu ca cetanādhātur eva prāṇanaṃ bhūtānāṃ
                            vakṣyati hi | tad eva cetanāvasthitam iti | atra hi ṣaḍ<lb n="2"/>hetuka
                            eva puruṣo 'dhikṛta iti satvādīnāṃ pṛthak nirdeśo nāsti | agniṣomānilāś
                            ca tatra bhūtagrahaṇenaiva<lb n="3"/> gṛhyaṃte | cetanāgrahaṇeṃdriyāṇi
                            sāmarthyād āpannasamanaso 'vyatirekeṇa satvādīni ucyaṃte | tatra
                                punareṣāṃ<lb n="4"/>caitanye pṛthakgrahaṇena cetanādhātutvaṃ
                            bādhitaṃ | yathā naiṣāṃ ce<subst><del>tu</del><add place="above"
                                    >ta</add></subst>nādhātusamatvaṃ yathā pratyekakarmmanirdeśo<lb
                                n="5"/>svayam evācāryo vakṣyati | evaṃ mano'pi bhūtātmanaḥ
                            śarīrāṃtagrahaṇamokṣaṇahetur iti tadapi prāṇayati ||<lb n="6"/> tad eva
                            sarva eva pratyekaṃ prāṇayaṃtīti | samudāyo py eṣāṃ vyavahāro
                            lāghavārthaḥ paribhāṣitaḥ | jaḍas tu bhūtātma<lb n="7"/>śabdena na mano
                            abhidhatte | manograhaṇaṃ nādhīyate | tanna bhūtātmamanasor vyaktabhedāt
                            | eṣāṃ ca prāṇatvaṃ pratyekaṃ<lb n="8"/>marmmanirddeśa eva pratipāditaṃ
                            bhavam iti | bhavati cātra | cittavātādisatvādibhūtātmeṃdriyapaṃcake |
                                prāṇākhyaṃ<lb n="9"/>paryabhāṣī sma puraskṛtadvācatinā garbhasā
                            kevalaṃ vāṃgapratyaṃgeṣu guṇāḥ | dharmmādharmmātmakāṃ prāṇeṣv api cetat
                                sa<lb n="10"/>mucitaṃ | prāṇeṣv api | agnīṣomīyatvāt garbhasya
                            prathamam agnīṣomo nirddiṣṭo | tatrāṣṭādhārādheyayor ādhā<pb
                                ana="MS-ADD-02491-000-00044.jpg" n="34v"/><lb n="1"/>rasya
                            prāgbhāvāttu ārttavaprāgbhāvenāgneḥ pūrvanirddeśo
                            'lpācatvārapūrvanipātena anaṃtaram agnīṣomādi | trayo<lb n="2"
                            />daśamāvidhaḥ | </l>
                    </lg>

                    <p xml:id="NC.3.4.4">
                        <label>NC.3.4.4</label>
                         prāṇasadbhāva eva śukraśoṇitasya prāṇataḥ pariṇāmena tvagādisaṃbhava iti |
                        anaṃtaraṃ tvagādivyā<lb n="3"/>karaṇaṃ kurvvan āha | tasyā khalu
                        śukraśoṇitasyetyādi | kṣīrasaṃtānikāṣṭaṃdṛṣṭāṃtena bahirvṛttiśukraśoṇita<lb
                            n="4"/>sārārabdhatvaṃ tvacāṃ bodhayaṃti | teṣāṃ bahiḥsthitatvena
                        pratyakṣatvāt prathamarasadhātū 'dhiṣṭhānatvāc ca prathamaṃ vyāka<lb n="5"
                        />raṇaṃ | asāravyākaraṇaṃ vivṛṇvann āha || tāsām ity ādi | tāsām iti
                        nirddhāraṇe ṣaṣṭhī sarvavarṇān
                            rogādikān<!--rogā>gaurā (ro,gau do look very similar)--><lb n="6"/>chāyā
                        mahābhūtapaṃcakena kṛtā paṃcavidhā || tad uktaṃ carake || evā<subst><add
                                place="above">mā</add></subst>dīnāṃ paṃca paṃcānāṃ chāyā
                        vidhilakṣaṇā | a<lb n="7"/>vabhāsinī camapāsyā bhrājakānāgnikṛtaṃ
                        paṃcavidhāṃ ca chāyām iti || carakāt prabhāpy avabhāsate | tatra chāyā<lb
                            n="8"/>prabhavayor viśeṣaḥ | prabhā varṇṇam ākramayati | chāyā tu
                        varṇaprakāśinī | āsannā lakṣate chāyā bhā vikaṣṭāva<lb n="9"/>lakṣyate |
                        tasyāḥ pramāṇaṃ nirddiśan āha || sā vravīhir ityādi || vrīhir atra yavaḥ |
                        nānādhikārāt | yaduktaṃ ya<lb n="10"/>vāhyarddho gudauṣṭa iti ||
                        <!-- SS 2.2.6 --> pradhānakalpanayā gṛhītatvāt śūkadhānyānāṃ nānābhedena
                        pramāṇāniyamāc ca || <pb ana="MS-ADD-02491-000-00045.jpg" n="35r"/>
                        <lb n="1"/>evaṃ dvitīyādiṣv api tāsāṃ saptānām api abhipretaṃ | mānaṃ
                        pradeśāṃtaroditena saṃbaṃdhaṃ kurvvan āha || aṃguṣṭhodara<lb n="2"
                        />mātrasārddhaṃ caturtha ca | carake tu kāyacikitsāsiddhāṃtenaiva ṣaḍ eva
                        tvacaḥ ||<!-- cf. CS 4.7.4 --> atra śalyataṃtrasiddhāṃtena saptaiva <lb
                            n="3"/>tvacāṃ ca yathoditaṃ mānaṃ māṃsaleṣu avakāśeṣu na punar
                        asthipradhāneṣu lalāṭādiṣu | tad uktaṃ bhoje | māṃsale<lb n="4"/>ṣv
                        avakāśeṣu yathāmānaṃ tvacāṃ mataṃ | lalāṭāṃguṣṭhagaṃḍeṣu kapāleṣu
                        tathālpikāḥ |</p>

                    <l xml:id="NC.3.4.5">
                        <label>NC.3.4.5</label>
                         tvacapratyāsannatve kalābhā<lb n="5"/>gaṃ nirddiśan āha || kalāḥ khalv
                        apītyādi || kalāpi saptetyarthaḥ | tāsāṃ sāmānyena lakṣaṇaṃ | saṃkṣepeṇa
                        darśayan āha ||<lb n="6"/> dhātvāśayāṃtaramaryādāḥ dadhatīti dhātavaḥ
                        rasaraktamāṃsādayaḥ | kaphapittapurīṣāny api svasthaṃ svakarmmaṇā dadhatī<lb
                            n="7"/>ti kṛtvā | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.6-7">
                        <label>NC.3.4.6-7</label>
                         tāsāṃm antasthitatvenāpratyakṣāṇām asti pratyupamānaṃ pramāṇaṃ nirddiśan
                        āha | yathāhītyādi | etena ka<lb n="8"/>lāsādhita pṛtha - -
                        nādyupalaṃbhakāryeṇa viviktām avakalānām astitvaṃ sādhitaṃ bhavet | tāsām
                            upaṣṭaṃbhakaṃ<lb n="9"/>nirddiśan āha || snāyubhiś ceti | ādikalābhāgāḥ
                        kalāviśeṣāḥ bhūmibhāgavat | jarāyu ārttava <lb n="10"
                        />syodaryānalapariṇāmena kṣīrasaṃtānivat avayavastenātatān śleṣmaṇāveṣṭitān
                        dhātusaṃdhitvāt ||<pb n="46"/>kalābhāgasya saṃdhiṣu śleṣmā atas tenāveṣṭitān
                        | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.8">
                        <label>NC.3.4.8</label>
                         āsāṃ prathamā māṃsadharā | yayāghriyate māṃsaśirādayā | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.9"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.10">
                        <label>NC.3.4.10</label>
                         dvi<lb n="2"/>tīyā raktadharā | māṃsābhyaṃtaragatā | asyāṃ śoṇitaṃ
                        māsābhyaṃtara sāmānyena tiṣṭhati viśeṣataḥ | punaḥ śirāsu |<lb n="3"
                        />yakṛtplīho ceti | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.11"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.12-13">
                        <label>NC.3.4.12-13</label>
                         tṛtīyā medodharā nāma | athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate | iti |
                        māṃsān niḥsṛtatvān me<lb n="4"/>dasaḥ raktatā | anye tu sneho medaścitāścita
                        evaṃti | etena tṛtīyakalāyāṃ medomajjānoghriyata | iti prati<lb n="5"/>
                        pāditaṃ | etena sthānaikatvena majñaḥ pṛthak kalā nāsti | na cāpi medasaḥ
                        pṛthak snehatā | paṃcasnehatvaprasaṃgāt |<lb n="6"/>vasānupṛthag eva majñaḥ
                        | tābhyāṃ tasyāḥ pṛthak avasthānāt | vasāyās tu asthnibhyo baṃdir eva
                        sthānaṃ saivocyate | va<lb n="7"/>āsati medomajñoḥ
                        punarasthivivarāvasthānena sthānaikyād ekasnehakalpanaṃ |
                            <unclear>ye</unclear>hi snehaṃ majñatrayā dadato te<lb n="8"/>hyasthāny
                        eva pū<unclear>rṇṇā</unclear>ni tiktāthya snehaṃ gṛhnaṃti | na ca
                        tatrāśakyatvāt trayor bhedaṃ kalpayaṃti || vasāsaṃgrāhiṇas tu vasāyā<lb
                            n="9"/>bahiḥ sthita medaso durvijayabhajatvā tathā māṃsād eva ubhayor
                        api saṃbhavatven ekaguṇatvāt || sāmānyena udarādi<lb n="10"/>sthita
                        māsamedasor ubhayor api kvāthasnehaṃ vasām āhuḥ | ata eva atra kecid evaṃ
                        paṭhaṃti || śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ<pb n="47"/>sā vasā parikīrttitā ||
                        tathetareṣu sarveṣu sneho medo vibhāvita iti || itareṣv iti | aśuddheṣu
                        māṃseṣu dhātvaṃ<lb n="2"/>taropadhātumiśreṣṭity arthaḥ | bhavati cātra |
                        asthimadhyasthito majjā medopyatr eva saṃsthitaṃ | tanmajjagrahaṇenaiva<lb
                            n="3"/> medasnehe pragṛhyate || </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.14-17">
                        <label>NC.3.4.14-17</label>
                         caturthī śleṣmadharā nāma aṃtaḥkoṣṭhe ity ādi | tatrāpy asyāḥ
                            purīṣa<unclear>vadhāpya</unclear>sti | tatraiva<lb n="4"/> hi
                        ravirbhāgaiḥ puṃktidṛśya purīṣatvāt sopy atra purīṣavibhāgo agnimārutakṛtaḥ
                        | tatrāgnikṛto vivecaya<lb n="5"/>ti | ca rasadoṣamūtrapurīṣāṇīti vacanāt |
                        koṣṭho vibhajati | tat koṣṭhāt pṛthak karoti | etāvān eva hi |<lb n="6"
                        />koṣṭhāt yāvad avadharavasyor dhvaṃ yāvad yakṛtplīhavyavachinna
                        āmapakvādhāra ākrāṃto deśa iti pakvāśaya<lb n="7"/>stho bhavati || api
                        prāyeṇa purīṣasya pakvāśayasthitatvāt tam eva arthaṃ ślokato darśayan āha ||
                        yakṛtaḥ sa<lb n="8"/>matādi yakṛdgrahaṇaṃ raktādhārasāmyena plīhopy
                        upalakṣaṇaṃ | yakṛt samīpānāṃ ca yadāha | sthānāny āmāgnipakvā<lb n="9"/>nāṃ
                        mūtrasya rudhirasya ca | hadaṃdukaḥ phuphusaś ca koṣṭhetyādi vidhīyate ||
                        atrāpy uṃdukagrahaṇena tat saṃbaṃdhāt<lb n="10"/>gudayor api grahaṇaṃ |
                        carako
                        koṣṭhāṃgeṣvevakṣudrāṃtrasthūlāṃ<unclear>traü</unclear>ttaragudādharagudānāṃ
                        pāṭhāt | tenoktaṃ yakṛ<pb n="48"/>dādi vyavachinnaṃ |
                        aṃtrovāpyadharagudaparyaṃtaṃ | koṣṭha tatsamāsṛtāṇyaṃtrāṇi sārddhaṃ
                        trivyāmāni || udakasthaṃ vi<lb n="2"/>bhajate nirasyati vibhaktaṃ karoti
                        śarīrāt | udakasya purīṣādhāreṣu aṃtreṣu prādhānyāt | ata eva carake |<lb
                            n="3"/>uṃdukaḥ purīṣāṃtraśabdenoditaḥ | malaṃ purīṣaṃ | ata eva
                        purīṣadhareti | viśeṣaṇam asyāḥ | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.18">
                        <label>NC.3.4.18</label>
                         ṣaṣṭhī pittadharā nāma | <lb n="4"/>yā caturvidhaṃ catuḥprakāraṃ aśitādi
                        bhedena āśayāt kaphāśayāt pracyutaṃ bhraṣṭaṃ pakvāśayopasthitaṃ pacyamā<lb
                            n="5"/> nāśayagataṃ || āmapakvāśayayor api sthānasyānyataravyapadeśaḥ |
                        tathā hi carakaḥ || atrāmāśayo viśeṣeṇa<lb n="6"/>pittasthānaṃ tasyaiva
                        pakvāśayaṃ vyapadeśo pi pakvāśayagate doṣe virekārthaṃ prayojayet ||
                            tatropasthitaṃ<del>ḥ</del><lb n="7"/>prāptam āgatam annaṃ dhārayatīti |
                        abhitaḥ sāmarthyataḥ ūrdhvam āmāśayepy adhaś ca pakvāśayepi pacati | param
                        ayaṃ viśe<lb n="8"/>ṣaḥ | agner ūrdhvagatitvāt jvālāsadṛśair ūṣmabhiḥ
                            kaphāśaye<unclear>kramrsa</unclear>madhyam avapākaṃ karoti | pittāśaye
                        tu pi<lb n="9"/>ttoṣmalakṣyāṇā vahniḥ atyusannam annaṃ vidhūmāṃgārajātam
                        ivāṃśaśaktaṃ pacanīyaṃ || bhṛśaṃ pacati || pakvāśayo<lb n="10"/> punar
                        adhobhāgagataṃ kidṛm ūrdhvastho vahniḥ vaharagnir ivādhaḥ samīpasthaṃ pācyaṃ
                        kiṃcid eva pacatiḥ | tam eva tāpaśo<pb n="49"/>ṣalakṣaṇaṃ pākam anilopy
                        upavṛṃhayati | tasyāpi śoṣakaratvāt | ata eva carakepy uktaṃ || śoṣyamāṇasya
                            vahni<lb n="2"/>neti || ata eva hetor atrāpi śloke anilānilāśayaprāpakaṃ
                        koṣṭhagrahaṇaṃ || śoṣitam iti viśeṣaṇaṃ prāye <lb n="3"/>ṇa vātāśaye
                        vātenaiva | āmapakvāśayayor hi viklitilakṣaṇasyaiva pākasya vidyamānatvāt ||
                        tad uktaṃ || samupa<lb n="4"/>klinnadhātva<add place="left-margin"
                        >nna</add>m iti || āmāśayapākaprapāka iti | praśabdaḥ ādikarmmadyotanārtha
                            kṛ<unclear>to</unclear> pittāśaye tu || pacyamānasyeti | pakvā<lb n="5"
                        />śaye śoṣyamāṇasyetyarthaḥ || bhoje 'pi | āmāśayacyutaṃ hy annaṃ pakvāśayam
                        upasthitāṃ tatrāpi pākaṃ prāpnoti mārutoṣmopa<lb n="6"/> pāditaṃ || </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.19">
                        <label>NC.3.4.19</label>
                         etam evārthaṃ ślokena darśayannāha || aśitaṃ | khāditam ity ādi ||
                        yathākālaṃ kālān atikrameṇa <unclear>dā</unclear>tīkṣṇamadhya<lb n="7"/>
                        maṃdāgniṣu māśadravyagurulaghuṣūcitakālānukrameṇa kālas tu varṣādikam
                        abhinirvvarttayatīti carakavacanāt ||</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.20-21">
                        <label>NC.3.4.20-21</label>
                         sapta<lb n="8"/>mī śukradharānāma śukrasya sarvāṃgavyāpitve upamānaṃ
                        pramāṇaṃ darśayan āha || yathā payasītyādi || dṛṣṭāṃtadvayam atrṛcaṃ mṛ<lb
                            n="9"/>duvegapuruṣagatavyāpārasya alpabāhulyasyasūcanaparaṃ ||</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.22-23">
                        <label>NC.3.4.22-23</label>
                         tasyaidānīṃ sarvāṃgavyāpinā'pi harṣādibhiḥ viśiṣṭa<lb n="10"
                        />dehasamutthitasthāpita prakarṣavarttanaṃ darśayan āha || dvyaṃgula ity ādi
                        | vāme tārapārśvadeśe mūtraśrotraṃ smṛtaṃ gataṃ | pra<pb n="50"/>karṣeṇa
                        pravarttate | sarvāṃgeṣu punar apakarṣaṃ ca | vadaṃti | mūtraśrotrasyeva
                        śukrapravṛttadvāreṇa ārttavam api strīṇāṃ<lb n="2"/>pravarttate | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.24">
                        <label>NC.3.4.24</label>
                         tasya ca sarvadaiva vidyamānatvepi yena hetunā garbhiṇyā ārttavaṃ na
                        dṛśyate | taṃ darśayan āha || gṛhītaga<lb n="3"/>rbhāṇām ity ādi || adhaḥ
                        pratihatam ity ādi || pravahacchalilam iva nāḍīnirodhenupacīyate copari |
                            uparyupaca<lb n="4"/>yenā'paceti nirucyate | yoṣitaś ca enām amalām ity
                        āhuḥ | śāstrarājarāyasaṃjñaṃ mūḍhagarbhakarmmaṇi | yadāha |<lb n="5"
                        />carakaḥ | jarāyu ca dehoparigataṃ garbhaśarīrāvaguṃṭhakaṃ kṣīrasaṃtānikā
                        sadṛśaṃ | tathāmālākhyaṃ cobhayam evai<lb n="6"/>tat | ārttavajaṃ
                        rasavahanāḍī ca garbhānābhināḍīsaṃbaddhā || tad uktaṃ bhoje || raktā jarāyur
                        bhavati nāḍī caiva rasā<lb n="7"/>tmikā | sā nāḍī garbham āpnoti tayā
                        garbhasya varttanaṃ || śeṣam aṃkasthānāpacitād anyāt nāḍīmukhaiḥ
                            prattyāvṛtyā<lb n="8"/>āvṛttaṃ cordhvatam aāgataṃ payodharau ષ<add
                            place="bottom-margin"> abhi</add>pratidahyate | payodharāyoṛ
                        śukravahaśrotomūlatvāt śukravahārttavavaha<lb n="9"/>yoś ca śrotasor abhedāt
                        | ārttavasya raktatvāt | garbhasya raktajāni koṣṭhāṃgāni kānicad iti
                        nirddiśan āha || </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.25">
                        <label>NC.3.4.25</label>
                         ga<lb n="10"/>rbhasya khalvity ādi || śoṇitasya ca yatphenabhūtau
                            avayava<unclear>sṛjñā</unclear> -hṛdayasya vāmapārśvavarttī phupphusaḥ
                            phupphuṃḍa<pb n="51"/>iti prasiddhā | śoṇita malaja ity ādi ||
                        ikṣurasapākamalavat yaḥ śoṇitamalas tajjā uṃdukaḥ |
                            pradoṣṭo<unclear>'nnu</unclear>pra<lb n="2"/>deśaḥ | purīṣādhānaṃ
                        uṃṇḍakaḥ | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.26-30">
                        <label>NC.3.4.26-30</label>
                         kṣudrāṃtragudavastisaṃbhavaṃ darśayan āha || asṛjaśleṣmaś cāpītyādi |
                            kṣudrāṃtraguda<lb n="3"/>vastiślokābhone 'pi | bhṛśā eva jihvāsaṃbhavaṃ
                        darśayan āha || atrāsyetyādi || garbhasya sarvapacyamānasya vāyu<lb n="4"
                        />nā tatreti tatreti hṛdaye prāṇāpānābhyāṃ muhurmuhur eva
                            praśa<unclear>u</unclear>ttiṣṭhadbhyāṃ hṛdayasyeva ādhmānāt | parataṃtra
                            pratyayācca<lb n="5"/> tad uktaṃ hiraṇyākhyor ukmabaddhasya mānasya
                        garbhasya hṛdi vāyunā | kapharaktaprasādena syāj jihvākapharaktaje<lb n="6"
                        />ti || pūrvoktadehadūṣyānuvṛtter anyānukteś ca | pūrvoktaparataṃtrobhayor
                        eva uktatvāt | anye tu pa|ṭhaṃti | hṛdaye pa<lb n="7"/>cyamānānāṃ
                            mādhmā<unclear>padrukma</unclear>sākhāt | kaphaśoṇitamāsānāṃ sārājihvā
                        prajāyate || atrāpi hṛdyādhmānāt pacyamānā<lb n="8"/>nāṃ kaphādīnām iti
                        saṃbaṃdhaḥ | kecid atra koṣṭhāṃgajihvāprasaṃgena nāśāśrota|peśīśarādyāśaya
                        vṛkkavṛṣaṇānāṃ he<lb n="9"/>tum utpattiṃ ca paṭhaṃti || tannātiprasiddhaṃ || </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.31-32">
                        <label>NC.3.4.31-32</label>
                         śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ || tasya hṛdayasyā'dho vā majjātaḥ plīhā
                            pupphu<lb n="10"/> saś ca dakṣiṇato yakṛtkloma ca || klomaḥ varṣabhūmiḥ
                        | tadviśeṣeṇa cetanāsthānaṃ | caitanyāspadaṃ || sāmānyena saka<pb n="52"
                        />lam eva śarīraṃ cetanāsthānaṃ || tad uktaṃ carake || vedanānām adhiṣṭhānaṃ
                        manodehaś ca seṃdriyaḥ | keśalomanakhāgrāṃ<lb n="2"/>taṃ maladravaguṇair
                        vinā iti || cetanādhātu sahacaritaṃ mānā'pi rajastamo doṣaṃ hṛdi viśeṣeṇa
                        tat punaruṇatvā<lb n="3"/>t | āśugamity anenaiva saphalaśarīragatam api mano
                        viśeṣeṇa hṛdayagataṃ | uktaṃ hi prāk || tadāśrayāśrayā hi dha<lb n="4"
                        />manyaḥ prāṇavahāḥ prāṇeṣv iṃdrayamanorajastamasāṃ pāṭhāt || tamasā
                        hṛdayāvaraṇe citteṃdriyavaha dhamanīti rodhāt || <lb n="5"/>tamo mohena
                        cakṣurādi grāhyarūpādīnāṃ pratijñābhāvaḥ | tathaivāṃtarmmano vahaśrotasāṃ ca
                        tamovaraṇāt manasaḥ<lb n="6"/>sukhaduḥkhādi jñānābhāvaś ca | yathātra
                        suptasya svapnajñānaṃ tathottaratra vakṣyatīti || tad uktaṃ carake || yadā
                        tu manasaḥ<lb n="7"/>klāṃte karmmātmanaḥ klamānvitāḥ | viṣayebhyo
                        nivarttaṃte tadā svapiti mānavaḥ | cittādikaraṇānāṃ viśeṣamayo<lb n="8"/>gaṃ
                        ca karmmapuruṣacaitanyaṃ anuvarttate iti || anekaśo vyākhyātaṃ tad uktaṃ
                        carake | ātmanaḥ karaṇair yāgāt ||<lb n="9"/>jñānaṃ tasya pravarttate |
                        karaṇānāṃ ca vaimalyād ayogād vā na varttate || iti || idānīṃ niśānidrāyāḥ
                            bhāvahetuṃ<lb n="10"/>darśayan āha || asmiṃs tu tamasāvṛte ity ādi ||
                        anāvṛte punaḥ pravarttaṃte tasyaiva hṛdayasyākāraṃ da<del>''</del> rśayan
                        āha ||<pb n="53"/>puṃḍarīkasamam ity ādi || jāgrato vikaśaty ahni svapne
                        naktaṃ ca mīlati | svabhāvakṛtamasya naktaṃ svapne mīlanaṃ | viparya<lb
                            n="2"/>ye prabodha iti |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.33">
                        <label>NC.3.4.33</label>
                         prākṛtā me nidrāṃ darśayan āha || nidrāṃ tu vaiṣṇavīm ity ādi | viṣṇor iyaṃ
                        vaiṣṇavī yā sā loke nāmavi<lb n="3"/>śeṣeṇās te pāpmeti | sā hi cetaso
                        vivekaṃ prabodhaṃ nirasya svāpakṛtam iva prabodhaṃ dadhātīti | sā iyaṃ
                            janmapra<lb n="4"/>bhṛti spṛśaṃtī janmabhūtāpi yāvajjīvam evās te |
                        tenaivam aviṣayacikitsitasya prakṛtibhūtatvāt janmakā<lb n="5"/>lajā nidrām
                        abhidhāya maraṇakālajāṃ nidrāṃ prākṛtām eva nirddiśan āha || tatra yadetyādi
                        || anabodhinītija<lb n="6"/>jaḍaḥ | avabodho 'navabodhaḥ | sa yasyāstīti
                        nity ayoge matvarthīyaḥ | saṃjñāvahāni cetanādhātukṛt samyak<lb n="7"/>
                        jātavahāni badhnāni prāṇādi vahāni sakalāni śrotāṃsi | kaphaḥ prabalatamaś
                        ca tatas tena prabalatamaskṛte<lb n="8"/>cetanā śrotāni vahanirodhāt |
                        punaraprabodhinī sānijā etās tisraḥ | tatrāsāṃ sāmānya saṃprāpti vātha
                            mana<lb n="9"/>saḥ śarīradoṣasya hīti prācīna ekā niśā nidrā | tathāpare
                        maraṇajanmakālabhaved veprakṛtyau svabhāvabhūtatvā| <lb n="10"/>d āsām iti |
                        niśā janmamaraṇakālabhāvena tisro nirddiśya manasoha rūpatvāt nidrāyāḥ
                        pratyāsatyāsanneḥ pūrvaṃ<pb n="54"/>manodoṣaprakṛtividroṣaṃ nirddiśan āha ||
                        tatra tamoyaṣṭīnām ity ādi..nā manasā mano doṣeṇa hi hṛdayaśa<lb n="2"
                        />kalasyava klamevamālanaṃ || tataḥ svāpas tatraiva tamo bhūyiṣṭhānāṃ
                        punaraha svapīti bhūyo nidrāvidhiḥ | rajobhūyiṣṭhā<lb n="3"/>nām animittaṃ |
                        rajaś calatvena kadācid ahaḥsu niśāsu vā bhavati | na bhavati | ceti
                        madhyanidrāvadhiḥ | satvabhūyiṣṭhānām a <lb n="4"/>rddharātro pūrvasmin veti
                        | kṣīṇatamasa<unclear>stvā</unclear>ddoṣālpatā ity arthaḥ | na punar
                        arddharātra eva | tatra pittasyoktadadyena satve <add place="right'margin"
                            >kadye</add>na satvo<lb n="5"/>drekena prabodhaḥ | tad evaṃ pūrvābhis
                        tisṛbhiḥ saha ṣaḍapy ete prākṛtasvabhāvabhūtāt apratīkārā vā yogābhyāsena
                            |<lb n="6"/>satvāvayavena vā pratīkārāḥ | śarīradevaprakṛtau kaphād eva
                        paraṃ nidrā śleṣmatamobhava iti | vacanāt | tatra vṛddhāt kaphā<lb n="7"/> t
                        nidrātiyogaḥ | tatraiva nidrātiyoge vamanā ca pīḍā kṣetānīti || vātaprakṛtau
                        bhujagarūkṣa iti | evaṃ pittakṛtā ca<lb n="8"/>pittai | tad uktaṃ
                        nidrānāśā'nilātpittādibhiḥ prakṛtibhūtāpīyaṃ yāpyā || yad āha carakaḥ |
                        samapittānilakaphā | ke<lb n="9"/>cid garbhādimānavāḥ | dṛśyaṃte vātalāḥ
                        kecit pittalā śleṣmalās tathā || teṣām anāturāḥ sarve vātalādyāḥ sadā<lb
                            n="10"/>turāḥ | doṣā tu śayitā hyeṣāṃ doṣaprakṛtir ucyate |
                        viparītaguṇas teṣāṃ svasvavṛtter vidhirhitaḥ | iti prakṛte<pb n="55"/>r
                        anyatra vikṛti vātādidoṣakṛtā vaikārikīnāṃ nirddiśan āha || kṣīṇāśleṣmaṇām
                        ity ādi | sāmarthyād adhikapittānāṃ<lb n="2"/> matigamyate | yadāha carakaḥ
                        | vātapitte kaphe caiva kṣīṇalakṣaṇam ucyate | karmmaṇaḥ prākṛtādvātivṛddhiś
                        cāpi vi<lb n="3"/>rodhinām iti | yadi etena nidrānāśo 'nilātpittādity
                        apyanulomino bhavati | mānā'bhighātāt ceti cakāre<lb n="4"/>ṇābhighātajo 'pi
                        nidrānāśaḥ samuccinoti | ete eva paṃcavikṛtibhāvāḥ | etāsām
                        evopariṣṭāccikitsitaṃ ||</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.34-35">
                        <label>NC.3.4.34-35</label>
                         e<lb n="5"/>vam evārthe ślokena dṛḍhayannāha || hṛdayaṃ cetanāsthānam ity
                        ādi | <unclear>dihenaṃ</unclear> karmmapuruṣaṃ śrameṇa tamaḥ
                            saṃbhavādatri<lb n="6"/> vathamajāthavarudhyate | tatra bhāvahetuṃ
                        darśayannāha || nidrāhetur ity ādi | nidrāmanodoṣalakṣaṇāyās tamo<lb n="7"
                        />hetuḥ tasyācarakatvāt | prabodhanasya punariṃdriyāṇāṃ rūpādi
                        prakāśalakṣaṇasya hetuḥ satvaṃ tasya prakāśakatvā<lb n="8"/>t | svabhāvo
                        hetu nidrā prabodhayor iti | -yaḥ | tasya svabhāvasyāhetutvāt | tamaḥ
                        satvayor anidrāprabodhayoḥ sva<lb n="9"/> bhāvenaiva hetutvaṃ |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.36">
                        <label>NC.3.4.36</label>
                         yataḥ na tu nidrātamo bhāvaivoktā tat kiṃ punaruktenā ucyate |
                        bodhahetusatvaprasaṃgena atha<lb n="10"/>vā nidrāyāḥ svabhāvena tama
                        evopavādakam ity etad artham anubodhyabhāvaḥ | svāpasvāpābhāvo bodhaḥ |
                        tatkathaṃ sva<pb n="56"/>pnasya svapnāvabodho bhavatītyāha |
                        pūrvadehānubhūtāṃ stvity ādi || <unclear>tū</unclear>gātmā bhūtair
                        upalakṣitaḥ | karmmapuruṣaḥ sva<lb n="2"/>pataḥ svapnagato yadā viṣayān
                        sukhaduḥkheti cittena śoṣyataḥ smṛtaḥ | kathaṃ punararthānidrayā grāhyāt
                            gṛhṇā<lb n="3"/>tītyāha || manaseti manas tu sarvadevasaṃbhavāt | sadā
                        svapnadarśanaprasaṃga ity āha || rajoyukteneti rajasā saha<lb n="4"/>yogaṃ
                        gatena rajasā pravarttate artheṣu manasaḥ pravarttitatvāt | tamasā
                        rūpamohasya yoge 'pi ajñānāt | na ta<lb n="5"/>moyuktena nāpi satvayuktena
                        manasaḥ satvayoge prabodhāt | mano hi purovartti sadvas tu gṛhṇāti | svapne
                            kimasa<lb n="6"/>dvas tu gṛhṇātītyāha || anubhūtānīti | dṛṣṭā
                        śrutānubhūtānāṃ smaraṇena purovarttibhūtānāṃ mivagrahaṇam ity arthaḥ ||<lb
                            n="7"/>etā dehānubhūtagaganatalagamanādi rūpasya parigrahārthaṃ |
                        pūrvadeheti viśeṣaṇaṃ | yaccapyanena bhūtātmanā iha<lb n="8"/>dehe
                        gaganatalagamanādijñānabhūtaṃ tathāpi niravadhisaṃsaraṇe
                        aparamitayāramaradaity ādiṣu tadarpyanenā<lb n="9"/>nubhūtam ity arthaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.37">
                        <label>NC.3.4.37</label>
                         nirvikāraḥ ka katham ātmāsvapatītyāha | karaṇānāṃ tu vaikalyādity ādi.
                        kenākaraṇānāṃ vaika<lb n="10"/>lyādity ādi | tamaseti atisarvato bahiraṃtaś
                        ca | tadvad iṃdriyāṇāṃ viṣayaṃ bhūterthe aṃtarmmanorthe 'pi
                            sukhaduḥkhādau<pb n="57"/>asvapne ity upacāraḥ | karaṇadharmmānuvṛtte
                        caitanyamātmanaḥ | tad uktaṃ carake | ātmājñeḥ karaṇaiḥ yogāt jñānaṃ tasya
                        pravarttate ||
                        <caesura/>
                         iṃ<lb n="2"/>driyāṇāṃ ca vaikalyāt ayogādvā na varttate |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.38">
                        <label>NC.3.4.38</label>
                         tatra sthāpasthadivādi prāptasya niṣedhaṃ darśayannāha || sarvarttuṣu ity
                        ādi | niṣi<lb n="3"/>ddhastuti | smṛtiṣu | tasya niṣiddhācaraṇe dṛṣṭāṃta
                        dṛṣṭadoṣaṃ punaḥ paścād vakṣyati | tatra niṣiddhasyāpya<del>mra</del>sya
                        kāle pātre ca <lb n="4"/>prāyaścittādiṣv anapratiṣedho bālādiṣu tatra
                        bālasya sātmyatvāt | dṛṣṭena doṣaḥ | tatra adṛṣṭeḥ smṛtidṛṣṭe vā niṣe<lb
                            n="5"/>dhāt | evaṃvidhādiṣv api dhātupṛṣṭibalakāraṇatvāt | dṛṣṭedṛṣṭepi
                        vyādhitasya nity ākaraṇavadadoṣaḥ | tatra nity age kā<lb n="6"/>le grīṣme
                        niṣedha | bālādiṣu punarāvasthikakāla iti yānādibhiḥ | sahasrāṃtaśabdaḥ
                        pratyekam abhisaṃbadhyate | eṣā<lb n="7"/> matha bhuktavatāṃ tathā
                        medaprabhṛtibhiḥ kṣīṇānāṃ tatra mārutena kṣīṇo mārutavṛddhikarśitaḥ |
                        ajīrṇṇito divāsvā<lb n="8"/>pat | agnivṛddher avidāhor apānasya tataḥ
                        pittakaphayor akopaḥ | muhṛtaṃ nālikādvayaṃ | jāgaraṇakālād arddham
                            arddhā<lb n="9"/>gavāpratiṣedho 'dhikasu niṣiddha eva |
                        dṛṣṭādṛṣṭadoṣakaratvāt | tatra kālenāpi svabhāvaḥ kiṃ syāktasyopādita<lb
                            n="10"/>tvāt | ardram eva kālasvāpaḥ | kutaḥ kāraṇaṃ divā na svapyād iti
                        | divā hi svapnapradhāne prakāśakāle nidrāmoha<pb n="58"/>svabhāvā vikārāc
                        ceti dvā svapyāt | tatra svapatāṃ mānaśārīradoṣadvayaṃ nirddiśan āha ||
                        tatra svapatām ity ādi | a<lb n="2"/>dharmmo mānasastamohalakṣaṇakṛtaḥ
                        śārīraś ca sarvadoṣaprakopaḥ | tatra kaphapittaprakopo 'navidāhāt |
                            vātako<lb n="3"/>paś ca srato 'varodhena mārgrāvaraṇajaḥ | tathā
                        rātrijāgaraṇam api doṣaṃ darśayan āha || rātrāvapītyādi || vātā |<lb n="4"
                        />dinimittā ity anena manodoṣajo dharmmo nirastaḥ |</l>


                    <l xml:id="NC.3.4.39-40">
                        <label>NC.3.4.39-40</label>
                         na jāgṛyād rātrau iti nidrāvidhiḥ | divāsvapnaṃ ca varjjayet ||<lb n="5"
                        />ditiniṣedham iti parimitaṃ nādhikaṃ na conam iti | anūnādhikaḥ
                        svapnaphalaṃ darśayan āha | tathā hy arogaḥ sumanā<lb n="6"/>ity ādi |
                        anūnādhikasvapnena avidyamānā vidyamānavātapittakapharogaḥ | sumanā iti ||
                            manovikārābhā<lb n="7"/>vaḥ || nātisthūlakṛśa iti samadehaḥ
                        samasvapnatvāt | śrīmān iti || varṇānvitatvāt || kāṃtimān
                            balavaṃśaktivyāyā<lb n="8"/> magamyād adhaḥ śuddhayo-tastvāt | tatra
                        sthūlasyāvṛtvaṃ | medasā śukravahaśroto 'varodhāt || atikṛśasya kṣīṇa|<lb
                            n="9"/>sya śukratvād eva samāśanajīvanaṃ samadhātutvāt
                        samāyurmānuṣapṛṣatyāḥ | </l>

                    <l xml:id="NC.3.4.41-46">
                        <label>NC.3.4.41-46</label>
                         tatra jāgaraṇasvāpayoḥ sātmībhūte|<lb n="10"/>pi adoṣaṃ darśayan āha ||
                        divā cetyādi || etena dṛṣṭasyālābhe manastāpe iṣṭalābhavidhānaṃ |
                            aniṣṭālābhaje<pb n="59"/>punaraniṣṭāpanayaṃ | cikitsitam uktaṃ | evaṃ
                        mahācārakramadoṣam api apekṣya yathā nidānaṃ pratyanīkam ācaraṇīyaṃ | <lb
                            n="2"/>drākṣārasādīnāṃ naktam upāyogena kaphakṣayādijātāṃ
                        kaphābhivṛddhiḥ |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.47"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.48"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.49"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.50"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.51"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.52"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.53"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.54"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.55"/>

                    <l xml:id="NC.3.4.56">
                        <label>NC.3.4.56</label>
                         vihitasyāpi rātrisvāpasya kvacinniṣedhaṃ ||<lb n="3"/>tathā divāsvapnasyāpi
                        niṣiddhasya kvacidvidhaṃ darśayan āha || mūrchāpittetyādi |
                        bhramaścakragatasyeva | uktāpi nidrāta<lb n="4"/>masā manodoṣeṇa
                        mūrchādiprasaṃgena | śarīradoṣeṇāpi punarabhihiteti hetunā uktā yāstaṃdrāyāḥ
                            staṃdrāyāsva<lb n="5"/>lakṣaṇaṃ nirddiśan āha || iṃdriyārtheṣv
                        asaṃprāptir ity ādi | taṃdrālakṣaṇaprasaṃgena kecit klamālasyādīnām api
                            lakṣa<lb n="6"/>ṇaṃ paṭhaṃti | tanna teṣāṃ asūtritvāt |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.57">
                        <label>NC.3.4.57</label>
                         garbhasya vṛddho dvitīyam api hetuṃ nirddiśan āha | rasanimittā māturiti |
                            viśeṣa|<lb n="7"/>garbhasyāśayādhmānanimittāt kathaṃ
                        vakṣyamāṇenānilānalakṛtena garbhaśrotasāṃdhmānenābhino
                            viśāla<unclear>bhūrtva</unclear>ta <lb n="8"/>tvāt |
                        mātrārasaparivarddhitamāsādyuchvāsaḥ | tad uktaṃ || ākāśaṃ vivarddhayati
                        |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.58-59">
                        <label>NC.3.4.58-59</label>
                         atra śrotasā nevādhmānasaṃprāptiṃ darśa<lb n="9"/>yan āha ||
                        tasyāṃtareṇetyādi | tasya garbhasyanābher mmadhye agnisthānaṃ niścitaṃ | na
                        trayotistho vāyurādhmāpayati | te<lb n="10"/>na dyotiḥ sthānādhmānena
                        madhyaśroto vṛddho kathaṃ sarvato vṛddhir ity āha || kraṣmaṇo sahitaścetyādi
                        | yathā yathā |<pb n="60"/>dārayati | arddham adhas tiryak tathā tathā
                        varddhayati | yathā krameṇa dāraṇāt yathā krameṇa varddhanam ity arthaḥ ||
                        tad evam a<lb n="2"/>dhorddhvatiryag varddhanam ity arthaḥ | yadi sarvato
                        varddhate |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.60">
                        <label>NC.3.4.60</label>
                         tatra kimastarada mātrādṛṣṭa na varddhana ity āha | dṛṣṭiś cetyā<lb n="3"
                        />di dhruvāṇi nityaṃ niyatamānāni |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.61">
                        <label>NC.3.4.61</label>
                         śarīravṛddhyā cāpi kasyacid avayavasya vṛddhiṃ pratipādya śarīrakṣayepi
                            kasya<lb n="4"/> cid evābhivṛddhiṃ kṛtā iti | pṛṣṭa āha || svabhāvam iti
                        svabhāvaṃ | prakṛtihetuṃ kṛtvā svabhāvahetutetyarthaḥ |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.62">
                        <label>NC.3.4.62</label>
                         prakriya<lb n="5"/>te janyate aānayeti prakṛtiḥ | hetusvabhāvānayor
                        yadehakṣaye 'nayor abhivṛddhiriti prakṛtisaṃyogena anyad a<lb n="6"/>pi
                        prākṛtaṃ darśayan āha || tisraḥ prakṛtaya ity ādi || pratyekadoṣanimittāś
                        catasro vakṣyaṃte | prakṛtisamasamavāya<lb n="7"/>nyāyena | samudāyibhyo
                        'nanyasamudāya iti avirodhāt ||</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.63">
                        <label>NC.3.4.63</label>
                         tāsāṃ vātādibhedena lakṣaṇaṃ darśayan āha || śukra<lb n="8"/> śoṇitasaṃyoga
                        ity ādi || tatra svabhāvataḥ śuddhaṃ bījaṃ karmmaṇā vāsamudānugarbhaṃ
                        niṣpādayati | anilādidoṣadu<lb n="9"/>ṣṭaṃ garbhajananāya nālam iti ||
                        śukraśoṇitaśuddhāvuktaṃ || tat katham utkaṭena doṣeṇa prakṛtir ity ucyate |
                        na hi sa <lb n="10"/>rvam eva bījadūṣaṇaṃ | sadṛśaśaktikaṃ sakalam
                        avayavagataṃ vā kiṃ tarhi kāraṇānāṃ
                        saṃkhyāmanā<unclear>nu</unclear>rūpacayena nā<pb n="61"/>nāvidha balaṃ ca
                        prasavāveṣayāṃcāvayavasakalaśarīragataṃ tatrālpaṃ sakalāṃ gamanavayavagataṃ
                        bahu vā garbhapratibaddhā <lb n="2"/>karaṇāyanālaṃ jātyaṃdhamūkāde garbhasya
                        darśanāt | nāvayavagatadoṣeṇa garbhapratibaṃdhaḥ | madhumehiṣu sarvāṃga<lb
                            n="3"/>gatadoṣadūṣitadhātuṣu garbhadarśanāt | na sakala
                        śarīragatālpadoṣeṇāpi | tad uktaṃ carake | yasya yasya hy aṃ<lb n="4"
                        />gāvayavasya bījabhāgo duṣṭo bhavati | tasya tasyaivāṃgāvayavasyopataptiḥ |
                        tatra sakalāṃgagatān mahato doṣadū<lb n="5"/>ṣaṇād bījasya garbhāsaṃbhava
                        eva | sakalabījabhāgavātāt tu mahatodoṣāt ṣaṃḍhaṃ | śukraṃ
                        svabhāvakarmmabhyāṃ vātādau<lb n="6"/>duṣṭamānasaḥ dṛṣṭaṃ bījārthakṛd bījaṃ
                        tatra prakṛtiruttaraṃ tatra śukraśoṇita iti vacanāt | kṛtādidoṣavacanā<lb
                            n="7"/>c ca | dehaprakṛtiriyaṃ | tatraiva pāṃcabhautikabījātmanāṃ
                        paṃcānāṃ mahābhūtānāṃ saṃyogasatvād ibhiḥ utkaṭai<lb n="8"/>rmmanodoṣaiḥ
                        mānasīprakṛtiḥ | sā ca brahmādi satvabhedena ṣoḍaśavidhā vakṣyate 'traiva |
                        bhavati cātra | dvidhā kā<lb n="9"/>yamanodoṣaiḥ prakṛtiḥ kāyamānasī | tatra
                        vātādijā kāye citte satvād isaṃbhavā |</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.64-67">
                        <label>NC.3.4.64-67</label>
                         tatra vātādiprakṛter vikārā<lb n="10"/>kārayor bhedena bhinnaṃ svalakṣaṇaṃ
                        nirddiśan āha || tatra vātaprakṛtir ity ādi | durbhago 'manoramākāramākāra:
                            jā<pb n="62"/> garūkatvād i yo vihārāḥ sphuṭitakaracaraṇādayaḥ ākārāḥ
                        krodhīhiṃsanaśīladaṃtanakhādīn krodhādaśana|<lb n="2"/>daśaśīla <add
                            place="top-margin">ākṛtiriti</add> ધૃતિર્યમાત્મિકાસાdhṛtiryamātmikā
                        sā'vidyamānā yasya sa tathā dhamanīcitaḥ dhamanīśabdaḥ sādṛśyāt sthirādiṣu
                        varttate ||<lb n="3"/>tena śirāsnāyudhamanīcitaḥ aṭanogamanaśīlaḥ | tena
                        kāyā navasthitiruktā || anavasthitātmeti caṃcalamana||<lb n="4"/>anena māno
                        'navasthānaṃ | pralāpītyanena asaṃbaṃdhavākyaśīlatvena vacanānavasthānaṃ ca
                        | vāyor vi<unclear>yadgā</unclear>imatvalāghavaṃ<lb n="5"/>ca latābhiḥ
                        vātaprakṛteḥ | svapne viyadgā<del>jā</del>mitvaṃ saṃbhrameṇa || tāratamyeṇa
                        avyavasthitam iti | asthitim iti | anava<lb n="6"/>sthitabuddhiniyatasya
                        caṃcalacittatvāt stokaratādisaṃcaya | kāyādyanavasthiteḥ | ajīna
                        anavasthānāt pitta<lb n="7"/>prakṛtiḥ ||</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.68-71">
                        <label>NC.3.4.68-71</label>
                         punaḥ svedaprakṣaraṇaśīlaḥ | durgraṃdhiḥ pittasya pūtitvāt || tāmraśabdena
                        saha nakhādayaḥ pāṇitalāṃtāḥ<lb n="8"/>pratyekam abhisaṃbadhyaṃte |
                        medhāvītyādinā cittaprakṛter dharmmaḥ | svapne vigṛhyāvaktāprāyeṇa paṭhanāt
                        | prativaca<lb n="9"/>naśīlaḥ || saṃbaṃdhārthakaṃ vādinānukūlaṃ vadatīti
                        vāci prakṛtidharmaḥ || svapnepi pittadharmmabhāvitamanāḥ kaḥ kā<lb n="10"
                        />dīnyeva pitta<add>pīta</add>varṇānyapi paśyati | pittasya satvabahulatvāt
                        || bhayāsthānena praṇatiṃ gachati | apra<add place="inline">
                            <unclear>ge</unclear></add>teṣu sāṃtvanā<pb n="63"/>dikā<add place="top"
                            >dānaśīlaḥ|1 </add><del>ma</del> vyathitāsya gati<add place="inline"
                            >riti |</add>vyathitasukhaṃ samukhaṃ pākatvāt | dhāvanakteśāsatvāt |
                        pīḍāvahagamanaḥ | pittakṛta<lb n="2"/> maṃgīkṛtaṃ prakṛtisvarūpaṃ yasya sa
                        tathā ||</l>

                    <l xml:id="NC.3.4.72-76">
                        <label>NC.3.4.72-76</label>
                         śleṣmaprakṛti dūrvvādīnāma<add place="inline">nya</add>tamavarṇaḥ ||
                        ārdramaśuṣkamariṣṭakaḥ kṛṣṇava<lb n="3"/>rṇaphalaṃ |
                            ādraśarakāṃḍamādraśara<unclear>papartha ||</unclear>subhago
                        manoramākāraḥ | ata eva priyadarśanaḥ | <unclear>su</unclear>madhurapriyaḥ |
                            a<lb n="4"/>mlādi paṃcarasapriyaḥ || śleṣmaṇo mādhuryāt | kaṭukādīni
                        kāmayate | evaṃ vātaprakṛtiravdhaṃ | pittaprakṛtimadhuraṃ ||<lb n="5"
                        />kṛtajñaḥ cetaso dhairyatvāt na smarati | dhṛtimān vidhṛtimanasā
                        niyamātmikā nityaṃ laghuktāḥ | nity ayogena<lb n="6"/>matvarthīyaḥ |
                        sahiṣṇuḥ sahanaśīlaḥ | alolupo alubdhaḥ | dhanavān dhanavānyuktaḥ<add
                            place="right"> balavān</add>ubhaya ca lakṣaṇa balayu<lb n="7"/>ktaḥ |
                            <unclear>u</unclear>jaso yogāt śāraṇagrahaṇaśīlaḥ | ciragrāhī
                        dṛḍhavairo.gṛhītaṃ na tyajati | kepi varṇādayaḥ kāyaguṇāḥ |<lb n="8"
                        />amadhurapriyatvād ayaś cittaguṇāḥ | lakṣmīvān prasannakāṃtimān mṛdaṃgo
                        maddalaḥ | ghoṣo bhāṣaṇaṃ | raktāṃte netre<lb n="9"/> yasya | śobhanaṃ
                        viviktaṃ gātraṃ yasya sa tathā | snigdhachāyaḥ | apāṃ snehaguṇatvāt |
                        satvaguṇopapannaḥ | apāne sa<lb n="10"/>tvabāhulyāt | ata eva kleśakṣamaḥ |
                        gurūṇāṃ pūjayitā | dhārmmikasya satvaguṇatvāt | satvaguṇopapannaḥ | apā<pb
                            n="64"/>ne satvabāhulyāt | ata eva kleśakṣamaḥ | gurūṇāṃ pūjayitā |
                        dhārmmikasya satvaguṇatvāt || saṃsargasannipātapra<lb n="2"/>kṛtiṃ darśayan
                        āha || dṛśyate prakṛtau ity ādi || etac ca āraṃbhadoṣam adhikṛtya
                        punarddoṣam iti | vistā<lb n="3"/> reṇa prāgeva vyākhyātaṃ |
                        tanmātradoṣāraṃbheṇa svabhāvabhūtena dehinaṃ bādhyate |
                        sphuṭitakaracaraṇādikena do<lb n="4"/>ṣeṇa | tathā svedadaurgraṃdhyādi
                        hetujaḥ vātādibhir ebhiḥ kiṃcid bādhyate | etena prakṛtiṣv api nityaṃ
                            manāgāturyama<lb n="5"/>stīti abhihitaṃ | tato jātastajjāta ity anena
                        hetuvacanaḥ prakṛtiśabdo darśitaḥ | tad uktaṃ aśvavaidyake<lb n="6"/>
                        sarvaprāṇabhṛto haṃti nūnaṃ kāyagataṃ viṣaṃ | tasmiṃś ca saṃcayetāta
                        dṛśyaṃte kṛmayo yathā | tathāviṣasamo do<lb n="7"/>ṣaprakṛtirnnātibādhate |
                        kiṃcit tu bādhate eva | sā tu pratyanīkāhāreṇa nityaṃ pratikāryāt tad uktaṃ
                            vṛddhakāśya<lb n="8"/> pe || svadoṣa svamanācārā nṛṇāṃ prakṛtayo matāḥ
                        || taṃ paṃcamahābhūtaprabhāvāṃ kecidāhuḥ || na sarve tatra vātapi<lb n="9"
                        />ttakaphais tisraḥ | anilānilajalānāṃ trayāṇāṃ bhūtānāṃ tisro
                        nirddeśyānukta śeṣabhūtadvayasya prakṛter lakṣaṇaṃ<pb n="65"/>nirddiśan āha
                        || sthiravipulaśarīra ity ādi || pṛthivyāḥ sthairyād vaipulyāc ca | kṣamāvān
                        iti | nity akṣamī nity āyā<lb n="2"/> matvarthīyaḥ | etad api pṛthivyāḥ
                        sarvaṃ sahatvāt | nā<add place="top"><unclear>mabhaḥ
                        2</unclear></add>nāsukhair mmahadbhir iti |</l>


                    <l xml:id="NC.3.4.81-87">
                        <label>NC.3.4.81-87</label>
                         ākāśasya vivekamahatve 'rthe guṇayogāt ||<lb n="3"/>satvād i guṇatodena tu
                        cittaprakṛtinirddiśan āha || śaucamāstikyam ity ādi | brahmakāyalakṣaṇaṃ |
                        brahmasatvenotyā <lb n="4"/>di tasya kāma<add place="inline">ya</add>sya |
                        etena satvakāyayor nnityam anyānyāvidhāyitvam uktaṃ | śauryam ity ādi |
                        māheṃdrakāyalakṣaṇaṃ <lb n="5"/>sahiṣṇutety ādi vāruṇakāyalakṣaṇaṃ |
                        madhyastham ity ādi kauverakāyalakṣaṇaṃ | mahac ca prabhavaśaktiḥ prajo|<lb
                            n="6"/>tyānasāmarthyā || kuverasatvānaṃtaraṃ yāmyasatve vaktavye
                        gaṃdharvasatvābhidhānaṃ | gaṃdharvasatvaṃ yakṣasadṛśaṃ yakṣasa<lb n="7"
                        />tvadyotanārthaṃ | prāptakārītyādinā yāmyaṃ satvaṃ brahmacaryam ity ādinā
                        ṛṣisatvaṃ | evaṃ brāhmyamāheṃdravāruṇā<lb n="8"
                        />kauveragaṃdharvayāmyaṛṣisatvabhedena saptasātvikā bhedāḥ || śuddhasatvāḥ
                        |</l>


                    <l xml:id="NC.3.4.88-93">
                        <label>NC.3.4.88-93</label>
                         teṣv api brāhmyaṃ śuddhatamaṃ | aiśva<lb n="9"/>ryavaṃtam ity ādi || āsuraṃ
                        satvaṃ raudraṃ tīkṣṇaṃ | astīyakaṃ guṇeṣu matsaraṃ | eṣadhikaṃṭhabharaṃ |
                            ekāṃtagrāhitetyā<lb n="10"/>di rākṣasaṃ satvalakṣaṇaṃ | ekāṃtagrāhitā
                        niyamena gṛhītā yogaśīlatāḥ | utsṛṣṭā hāraśīlatetyādināpi<pb n="66"/>satvaṃ
                        | <unclear>utsiṣṭā</unclear>hāraśīlatā | <unclear>utsiṣṭāhārācāriṇo bhāvaḥ
                            ||</unclear>હારાચારિણો āvokṣasāhasapriyatā || apacitaprītiḥ<lb n="2"
                        />ભાવsāhasaprītiś cātīkṣṇam ity ādināpi sarpyasatvaṃ || krodhe sati satvena
                        lakṣitaṃ | akrodhetīsaṃ | tad uktaṃ cara<lb n="3"/>ke || akruddhaṃ śūraṃ
                        akruddhaṃ bhīrum iti | asaṃvibhāgetyādinā pretatvaṃ | eteṣu ṣaṭsu sahaādayo
                            rājasa|ષ<lb n="4"/>bhedāḥ | </l>


                    <l xml:id="NC.3.4.94-99">
                        <label>NC.3.4.94-99</label>
                         durmmedhastvaṃ ity ādinā paśusatvaṃ | anavasthitetyādinā matsyasatvaṃ |
                        satvabudhyaṃgahī netyādinā vṛkṣa<lb n="5"/>satvaṃ | satvabudhyaṃgahīnābhyāṃ
                        hīnaṃ sthiraṃ ekasthānasthaṃ | ete trayas tamo bahulāḥ satvabhedāḥ | eṣāṃ
                        sthāne ciki<lb n="6"/>tsopayogitvaṃ darśayan āha | vijñāyakāyavikṛtiriti |
                        anurūpām ucitāṃ | tad uktaṃ bhūtavidyāyāṃ | na vā|<lb n="7"/>caukṣyaṃ
                        prayuṃjīta prayogaṃ devatāgṛhe | evamādy anyad api anuvarttavyāṃ
                        dhātraparīkṣāyām api prayojanaṃ ||<lb n="8"/> tad uktaṃ kāśyapena | yo yathā
                        satvaḥ kumāraḥ <del>sya</del><add place="below-margin">syātta</add>thā
                        satvām evāsya dhātrīm upasthāpayet | kiṃ kāraṇaṃ tad vipāyā<lb n="9"
                        />nirdhāraṇaṃ bhavati tad uktaṃ | tatraiva | piśācasatvānānāryo kumāraḥ
                        samudīkṣitanirvāṇām eva cāpnoti | tathā rā<lb n="10"/> kṣasasatvā ity ādi || </l>

                    <trailer>iti śauśrute śārīre nyāyacaṃdrikāyāṃ paṃjikāyāṃ garbhavyākaraṇaṃ <add
                            place="inline">||</add></trailer>
                </div>
            </div>
        </body>
    </text>
    <facsimile>
        <!--    <graphic url="https://iiif.archive.org/iiif/add.2491/manifest.json"/> -->
        <graphic url="https://cudl.lib.cam.ac.uk//iiif/MS-ADD-02491"/>
    </facsimile>

</TEI>
