<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tei-to-html.xsl"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <script src="./lib/js/xslt-polyfill.min.js" xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"/>
    <teiHeader xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Printed edition: Ācārya 1938: Sūtrasthāna 1-31</title>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <idno>2025-07-17</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Public Domain</p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/"
                            type="licence">Distributed by <ref
                                target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>
                            under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
                            License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free<list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the
                                work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner
                                specified by the author or licensor (but not in any way
                                that suggests that they endorse you or your use of the
                                work)|</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon
                                this work, you may distribute the resulting work only
                                under the same or similar license to this one|</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on
                        the Creative Commons website|</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes
                        the rights of any copyright owners, known or unknown|</p>
                </availability>
                <date>2025</date>

            </publicationStmt>
            <notesStmt>
                <note type="footnote">Suśrutasaṃhitā (without commentaries) transcribed
                    from Y. T. Ācārya's 1938 Bombay edition|</note>
            </notesStmt>

            <sourceDesc>


                <bibl>
                    <title>Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary
                        of Śrī Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī
                        Gayadāsāchārya on Nidānasthāna, edited from the begining to the
                        9th ādhyāya of Cikitsāsthāna by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya
                        and the rest by Nārāyaṇ Rām Āchārya</title>
                    <editor role="sections:1.1-4.9">Yādavaśarman Trivikramātmaja
                        Ācāryā</editor>
                    <editor role="sections:4.10-6.66">Nārāyaṇ Rām Āchārya</editor>
                    <publisher>Nirṇaya Sāgar Press</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1938</date>
                    <edition>Revised third edition</edition>
                    <edition>Reprint edition Varanasi/Delhi: Chaukhambha Orientalia,
                        1992|</edition>
                    <note xml:lang="en">This SARIT edition omits the commentarial material
                        from this edition|</note>
                </bibl>

                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">A1938</idno>
                    </msIdentifier>
                    <msContents>
                        <msItem>
                            <filiation corresp="#A">A</filiation>
                        </msItem>
                    </msContents>
                </msDesc>
            </sourceDesc>

        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change who="Tyler Neil" when="2025-07-16">Provided initial raw text
                file|</change>
            <change who="Dominik Wujastyk" when="2025-07-17">Added initial TEI/XML
                encoding|</change>
            <change who="Dominik Wujastyk" when="2025-08-05">Deleted 1.13 (leeches) and
                replaced it with 1.13 taken from the old 1931 vulgate TEI file which was
                in fact the 1938 edition carefully edited by Lisa Brooks.</change>
            <change who="Dominik Wujastyk" when="2025-08-05">Deleted 1.16 (ear and nose
                surgery) and replaced it with 1.16 taken from the old 1931 vulgate TEI
                file which was in fact the 1938 edition carefully edited by DW and
                JB.</change>
            <change when="2025-08-05" who="Dominik Wujastyk">Fixed most xml:ids; labels;
                caesuras.</change>
            <change when="2025-08-28" who="Harshal Bhatt">XML IDs of Chapter 1-10 are
                compared with 1931 and did some word breaks</change>
            <change when="2025-08-31" who="Dominik Wujastyk">Further work on xml:ids;
                labels; caesuras.</change>
            <change when="2025-09-10" who="Deepro Chakraborty">Corrections in
                1.12</change>
            <change when="2025-09-16" who="Deepro Chakraborty">Rearranged xml ids and
                added Nibandhasaṅgraha in 1.12</change>
            <change when="2025-09-16" who="Harshal Bhatt">XML IDs of chapters
                11,12,14,18,19 correspond with 1931 edition </change>
            <change when="2025-09-22" who="Harshal Bhatt">XML IDs of chapters 21 to 31
                correspond with 1931 edition </change>
            <change when="2025-11-02" who="Deepro Chakraborty">Minor corrections in
                1.12</change>
            <change when="2025-11-11" who="Deepro Chakraborty">minor corrections in
                1.13.1-12</change>
            <change when="2025-12-02" who="Deepro Chakraborty">splitting 1.13.22</change>
            <change when="2026-01-05" who="Deepro Chakraborty">Removed extra splitting of
                lines in 1.12 and the Nibandhasaṅgraha that was made in order to collate
                it against L. The file with splitting is sent to Dominik Wujastyk through
                email.</change>
            <change when="2026-03-31" who="Deepro Chakraborty">Added
                xml:id="SS.1.27.18-19</change>
            <change who="Dominik Wujastyk" when="2026-04-04">Corrected 1.13, where
                inexplicably some passages in the vulgate etext were missing, especially
                near the end of the chapter.</change>

        </revisionDesc>
    </teiHeader>

    <text xml:lang="sa-Latn-t-sa-Deva">

        <body>
            <div n="1" type="sthāna">

                <div n="1" type="adhyāya">


                    <pb facs="87" n="1 (1a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.1.1"> athāto vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.3"> atha khalu bhagavantam amaravaram
                        ṛṣigaṇaparivṛtam āśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsaṃ dhanvantarim
                            aupadhenava<pc> </pc>vaitaraṇaurabhra<pc
                            > </pc>pauṣkalāvata<pc> </pc>karavīrya(ra)<pc
                            > </pc>gopurarakṣita<pc> </pc>suśruta<pc> </pc>prabhṛtaya ūcuḥ
                        ||3|| </l>

                    <pb facs="88" n="2 (2a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.1.4"> bhagavan śārīramānasāgantubhir vyādhibhir
                        vividhavedanābhighātopadrutān sanāthān apy anāthavad viceṣṭamānān
                        vikrośataś ca mānavān abhisamīkṣya manasi naḥ pīḍā bhavati, </l>


                    <l xml:id="SS.1.1.4b"> teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārtham ātmanaś ca
                        prāṇayātrārthaṃ prajāhitahetor āyurvedaṃ śrotum icchāma
                        ihopadiśyamānam, atrāyattam aihikam āmuṣmikaṃ ca śreyaḥ;
                        tadbhagavantam upapannāḥ smaḥ śiṣyatveneti ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.5"> tān uvāca bhagavān- svāgataṃ vaḥ; sarva
                        evāmīmāṃsyā adhyāpyāś ca bhavanto vatsāḥ ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.6"> iha khalv āyurvedaṃ nāmopāṅgam
                        atharvavedasyānutpādyaiva prajāḥ ślokaśatasahasram adhyāyasahasraṃ
                        ca kṛtavān svayambhūḥ, tato 'lpāyuṣṭvam alpamedhastvaṃ cālokya
                        narāṇāṃ bhūyo 'ṣṭadhā praṇītavān ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.7"> tad yathā śalyaṃ, śālākyaṃ, kāyacikitsā,
                        bhūtavidyā, kaumārabhṛtyam, agadatantraṃ, rasāyanatantraṃ,
                        vājīkaraṇatantram iti ||7|| </l>

                    <pb facs="89" n="3 (3a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.1"> athāsya pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ |8| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.1a"> tatra, śalyaṃ nāma
                        vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ
                        , yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānavraṇaviniścayārthaṃ ca (1) |8|</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.2"> śālākyaṃ nāmordhvajatrugatānāṃ
                        śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ vyādhīnām upaśamanārtham
                        (2) |8| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.3"> kāyacikitsā nāma sarvāṅgasaṃśritānāṃ vyādhīnāṃ
                        jvararaktapittaśoṣonmādāpasmārakuṣṭhamehātisārādīnām
                        upaśamanārtham (3) |8| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.4"> bhūtavidyā nāma
                        devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛpiśācanāgagrahādyupasṛṣṭacetasāṃ
                        śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārtham (4) |8|</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.5"> kaumārabhṛtyaṃ nāma
                        kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ
                        duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ca vyādhīnām upaśamanārtham (5)
                        |8|</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.6"> agadatantraṃ nāma
                        sarpakīṭalūtāmūṣakādidaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ
                        vividhaviṣasaṃyogopaśamanārthaṃ ca (6) |8|</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.7"> rasāyanatantraṃ nāma
                        vayaḥsthāpanamāyurmedhābalakaraṃ rogāpaharaṇasamarthaṃ ca (7) |8| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.8.8"> vājīkaraṇatantraṃ
                        nāmālpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasām
                        āpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthaṃ ca (8)
                        ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.9"> evam ayam āyurvedo 'ṣṭāṅga upadiśyate; atra
                        kasmai kim ucyatām iti ||9|| </l>

                    <pb facs="90" n="4 (9a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.1.10"> ta ūcuḥ- asmākaṃ sarveṣām eva śalyajñānaṃ mūlaṃ
                        kṛtvopadiśatu bhagavāniti ||10||</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.11"> sa uvācaivam astv iti ||11||</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.12"> ta ūcur bhūyo 'pi bhagavantam asmākam
                        ekamatīnāṃ matam abhisamīkṣya suśruto bhagavantaṃ prakṣyati, asmai
                        copadiśyamānaṃ vayam apy upadhārayiṣyāmaḥ ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.13"> sa uvācaivam astv iti ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.14"> vatsa suśruta! iha khalv āyurvedaprayojanaṃ
                        vyādhyupasṛṣṭānāṃ vyādhiparimokṣaḥ, svasthasya rakṣaṇaṃ ca
                        ||14||</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.15"> ‘āyur asmin vidyate, anena vā''yur vindanti’
                        ity āyurvedaḥ ||15||</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.16"> tasyāṅgavaramādyaṃ pratyakṣāgamānumānopamānair
                        aviruddham ucyamānam upadhāraya ||16|| </l>

                    <pb facs="90" n="4 (7b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.1.17"> etad dhy aṅgaṃ prathamaṃ,
                        prāgabhighātavraṇasaṃrohād yajñaśiraḥsandhānāc ca | śrūyate hi
                        yathā --- “rudreṇa yajñasya śiraś chinnam iti, tato devā
                        aśvināvabhigamyocuḥ- bhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ
                        bhaviṣyathaḥ, bhavadbhyāṃ yajñasya śiraḥ sandhātavyam iti | tāv
                        ūcatur evam astv iti | atha tayor arthe devā indraṃ yajñabhāgena
                        prāsādayan | tābhyāṃ yajñasya śiraḥ saṃhitam” iti ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.18"> aṣṭāsvapi
                        cāyurvedatantreṣvetadevādhikamabhimatam,
                        āśukriyākaraṇādyantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc
                        ca ||18|| </l>

                    <pb facs="91" n="5 (5a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.1.19"> tad idaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyam
                        āyuṣyaṃ vṛttikaraṃ ceti ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.20"> brahmā provāca tataḥ prajāpatir adhijage,
                        tasmād aśvinau, aśvibhyām indraḥ, indrād ahaṃ, mayā tv iha
                        pradeyam arthibhyaḥ prajāhitahetoḥ ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.21"> bhavati cātra ahaṃ hi dhanvantarir ādidevo
                        jarārujāmṛtyuharo 'marāṇām |
                        <caesura/>
                         śalyāṅgam aṅgair aparair upetaṃ prāpto 'smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭum
                        ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.22"> asmiñchāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ
                        puruṣa ity ucyate | tasmin kriyā, so 'dhiṣṭhānaṃ; kasmāt? lokasya
                        dvaividhyāta ; loko hi dvividhaḥ sthāvaro jaṅgamaśca;
                        dvividhātmaka evāgneyaḥ, saumyaśca, tadbhūyastvāt ; pañcātmako vā;
                        tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajajarāyujāṇḍajodbhijjasañjñaḥ
                        ; tatra puruṣaḥ pradhānaṃ, tasyopakaraṇamanyat; tasmāt puruṣo
                        'dhiṣṭhānam ||22|| </l>

                    <pb facs="92" n="6 (6a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.1.23"> tad duḥkhasaṃyogā vyādhaya ucyante ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.24"> te caturvidhāḥ- āgantavaḥ, śārīrāḥ, mānasāḥ,
                        svābhāvikāśceti ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.25.1"> teṣāṃ āgantavo 'bhighātanimittāḥ</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.25.2"> śārīrās tv annapānamūlā
                        vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.25.3"> mānasās tu
                        krodhaśokabhayaharṣaviṣāderṣyābhyasūyādainyamātsaryakāmalobhaprabhṛtaya
                        icchādveṣabhedair bhavanti</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.25.4"> svābhāvikās tu
                        kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛ(bhṛ)tayaḥ ||25|| </l>

                    <pb facs="93" n="7 (7a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.1.26"> ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.27"> teṣāṃ saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyak
                        prayuktā nigrahahetavaḥ ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.28"> prāṇināṃ punar mūlam āhāro balavarṇaujasāṃ ca |
                        sa ṣaṭsu raseṣv āyattaḥ; rasāḥ punar dravyāśrayāḥ; dravyāṇi punar
                        oṣadhayaḥ | tās tu dvividhāḥ- sthāvarā jaṅgamāś ca ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.29"> tāsāṃ sthāvarāś caturvidhāḥ- vanaspatayo,
                        vṛkṣā, vīrudha, oṣadhaya iti | tāsu, apuṣpāḥ phalavanto
                        vanaspatayaḥ, puṣpaphalavanto vṛkṣāḥ, pratānavatyaḥ stambinyaś ca
                        vīrudhaḥ, phalapākaniṣṭhā oṣadhaya iti ||29|| </l>

                    <pb facs="94" n="8 (8a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.1.30"> jaṅgamā khalv api caturvidhāḥ
                        jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ | tatra paśumanuṣyavyālādayo
                        jarāyujāḥ, khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo 'ṇḍajāḥ,
                        kṛmikīṭapipīlikāprabhṛtayaḥ svedajāḥ, indragopamaṇḍūkaprabhṛtaya
                        udbhijjāḥ ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.31"> tatra sthāvarebhyas
                        tvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ prayojanavantaḥ;
                        jaṅgamebhyaś carmanakharomarudhirādayaḥ ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.32"> pārthivāḥ
                        suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ ||32|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.33"> kālakṛtāḥ
                        pravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥśītoṣṇavarṣāhorātrapakṣamāsartvayanādayaḥ
                        saṃvatsaraviśeṣāḥ ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.34"> ta ete svabhāvata eva doṣāṇāṃ
                        sañcayaprakopapraśamapratīkārahetavaḥ prayojanavantaś ca ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.35"> bhavanti cātra ślokāḥ-
                        <caesura/>
                         śārīrāṇāṃ vikārāṇām eṣa vargaś caturvidhaḥ |
                        <caesura/>
                         prakope praśame caiva hetur uktaścikitsakaiḥ ||35|| </l>

                    <pb facs="95" n="9 (9a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.1.36"> āgantavas tu ye rogās te dvidhā nipatanti hi |
                        <caesura/>
                         manasy anye śarīre 'nye teṣāṃ tu dvividhā kriyā ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.37"> śarīrapatitānāṃ tu śārīravadupakramaḥ |
                        <caesura/>
                         mānasānāṃ tu śabdādiriṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||37||</l>

                    <l xml:id="SS.1.1.38"> evam etat puruṣo vyādhir auṣadhaṃ kriyā kāla
                        iti catuṣṭayaṃ samāsena vyākhyātam | tatra puruṣagrahaṇāt
                        tatsambhavadravyasamūho bhūtādir uktas tadaṅgapratyaṅgavikalpāś ca
                        tvaṅmāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ, vyādhigrahaṇād
                        vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ sarva eva vyādhayo
                        vyākhyātāḥ, auṣadhagrahaṇāddravyarasaguṇavīryavipākānāmādeśaḥ,
                        kriyāgrahaṇāt snehādīni cchedyādīni ca karmāṇi vyākhyātāni,
                        kālagrahaṇāt sarvakriyākālānāmādeśaḥ ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.39"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         bījaṃ cikitsitasyaitatsamāsena prakīrtitam |
                        <caesura/>
                         saviṃśamadhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyati ||39|| </l>

                    <pb facs="96" n="10 (10a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.1.40"> tac ca saviṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu |
                        tatra sūtranidānaśārīracikitsitakalpeṣv arthavaśāt
                        saṃvibhajyottare tantre śeṣān arthān vakṣyāmaḥ ||40|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.1.41"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         svayambhuvā proktam idaṃ sanātanaṃ
                        <caesura/>
                         paṭhed dhi yaḥ kāśipatiprakāśitam |
                        <caesura/>
                         sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair
                        <caesura/>
                         asukṣaye śakrasalokatāṃ vrajet ||41|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.1.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        vedotpattir nāma prathamo 'dhyāyaḥ ||1|| </l>
                </div>


                <div n="2" type="adhyāya">

                    <head>[dvitīyo 'dhyāyaḥ|]</head>

                    <l xml:id="SS.1.2.1"> athātaḥ śiṣyopanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.3"> brāhmaṇakṣatriyavaiśyānām
                        anyatamamanvayavayaḥśīlaśauryaśaucācāravinayaśaktibalamedhādhṛtismṛtimatipratipattiyuktaṃ
                        tanujihvauṣṭhadantāgramṛjuvaktrākṣināsaṃ prasannacittavākceṣṭaṃ
                        kleśasahaṃ ca bhiṣak śiṣyam upanayet | ato viparītaguṇaṃ nopanayet
                        ||3|| </l>

                    <pb facs="97" n="11 (11a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.2.4"> upanayanīyaṃ tu brāhmaṇaṃ praśasteṣu
                        tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu praśastāyāṃ diśi śucau same deśe
                        caturhastaṃ caturasraṃ sthaṇḍilam upalipya gomayena, darbhaiḥ
                        saṃstīrya ratnapuṣpalājabhaktair devatāḥ pūjayitvā viprān bhiṣajaś
                        ca, tatrollikhyābhyukṣya ca dakṣiṇato brahmāṇaṃ sthāpayitvā'gnim
                        upasamādhāya, khadirapalāśadevadārubilvānāṃ samidbhiścaturṇāṃ vā
                        kṣīrivṛkṣāṇāṃ (nyagrodhodumbarāśvatthamadhūkānāṃ)
                        dadhimadhughṛtāktābhir dārvīhaumikena vidhinā sapraṇavābhir
                        mahāvyāhṛtibhiḥ sruveṇājyāhutīr juhuyāt, tataḥ pratidaivatamṛṣīṃś
                        ca svāhākāraṃ kuryāt , śiṣyam api kārayet ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.5"> brāhmaṇas trayāṇāṃ varṇānām upanayanaṃ
                        kartumarhati, (rājanyo dvayasya, vaiśyo vaiśyasyaiveti;) śūdramapi
                        kulaguṇasampannaṃ mantravarjamanupanītamadhyāpayed ity eke ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.6"> tato 'gniṃ triḥ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ
                        brūyāt-
                        kāmakrodhalobhamohamānāhaṅkārerṣyāpāruṣyapaiśunyānṛtālasyāyaśasyāni
                        hitvā, nīcanakharomṇā śucinā kaṣāyavāsasā
                        satyavratabrahmacaryābhivādanatatpareṇāvaśyaṃ bhavitavyaṃ,
                        madanumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa bhūtvā
                        matpriyahiteṣu vartitavyam; ato 'nyathā te vartamānasyādharmo
                        bhavati, aphalā ca vidyā, na ca prākāśyaṃ prāpnoti ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.7"> ahaṃ vā tvayi samyagvartamāne yady anyathādarśī
                        syām enobhāg bhaveyam aphalavidyaś ca ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.8">
                        dvijagurudaridramitrapravrajitopanatasādhvanāthābhyupagatānāṃ
                        cātmabāndhavānām iva svabhaiṣajaiḥ pratikartavyam, evaṃ sādhu
                        bhavati; vyādhaśākunikapat<pb facs="98" n="12 (12a)"
                        />itapāpakāriṇāṃ ca na pratikartavyam; evaṃ vidyā prakāśate
                            mitra<pc> </pc>yaśo<pc> </pc>dharmārtha<pc> </pc>kāmāṃś ca
                        prāpnoti ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.9"> bhavataś cātra
                        <caesura/>
                         kṛṣṇe 'ṣṭamī tannidhane 'hanī dve
                        <caesura/>
                         śukle tathā'pyevamahardvisandhyam |
                        <caesura/>
                         akālavidyutstanayitnughoṣe
                        <caesura/>
                         svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.10"> śmaśānayānādyatanāhaveṣu
                        <caesura/>
                         mahotsavautpātikadarśaneṣu |
                        <caesura/>
                         nādhyeyamanyeṣu ca yeṣu viprā
                        <caesura/>
                         nādhīyate nāśucinā ca nityam ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.2.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        śiṣyopanayanīyo nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ||2|| </l>

                </div>
                <div n="3" type="adhyāya">
                    <head>tṛtīyo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.3.1"> athāto 'dhyayanasaṃpradānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.3"> prāgabhihitaṃ saviṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu
                        sthāneṣu | tatra sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat, ṣoḍaśa
                        nidānāni, daśa śārīrāṇi, catvāriṃśaccikitsitāni, aṣṭau kalpāḥ,
                        taduttaraṃ ṣaṭṣaṣṭiḥ ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.4"> vedotpattiḥ śiṣyanayas tathā'dhyayanadānikaḥ |
                        <caesura/>
                         prabhāṣaṇāgraharaṇāvṛtucaryā'tha yāntrikaḥ ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.5"> śastrāvacāraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanam |
                        <caesura/>
                         agnikarma jalaukākhyo hy adhyāyo raktavarṇanam ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.6"> doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca |
                        <caesura/>
                         karṇavyadhāmapakvaiṣāvālepo vraṇyupāsanam ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.7"> hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaś ca yaḥ pṛthak |
                        <caesura/>
                         kṛtyākṛtyavidhirvyādhisamuddeśīya eva ca ||7||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.8"> viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikas tathā |
                        <caesura/>
                         śalyoddhṛtirvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam ||8|| </l>

                    <pb facs="99" n="13 (13a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.3.9"> pañcendriyaṃ tathā chāyā svabhāvādvaikṛtaṃ tathā
                        |
                        <caesura/>
                         avāraṇo yuktasenīya āturakramabhūmikau ||9||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.10"> miśrakākhyo dravyagaṇaḥ saṃśuddhau śamane ca
                        yaḥ |
                        <caesura/>
                         dravyādīnāṃ ca vijñānaṃ viśeṣo dravyago 'paraḥ ||10||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.11"> rasajñānaṃ vamanārthamadhyāyo recanāya ca |
                        <caesura/>
                         dravadravyavidhistadvadannapānavidhis tathā ||11||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.12"> sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantateḥ |
                        <caesura/>
                         ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣate ||12|| </l>

                    <pb facs="99" n="13 (12b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.3.13"> vātavyādhikamarśāṃsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhamehodaraṃ mūḍho vidradhiḥ parisarpaṇam ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.14"> granthivṛddhikṣudraśūkabhagnāś ca mukharogikam
                        |
                        <caesura/>
                         hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa ||14||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.15"> bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntireva ca |
                        <caesura/>
                         vyākaraṇaṃ ca garbhasya śarīrasya ca yatsmṛtam ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.16"> pratyekaṃ marmanirdeśaḥ sirāvarṇanam eva ca |
                        <caesura/>
                         sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.17"> nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā |
                        <caesura/>
                         vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yoginām api ||17||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.18"> dvivraṇīyo vraṇaḥ sadyo bhagnānāṃ vātarogikam |
                        <caesura/>
                         mahāvātikamarśāṃsi sāśmariś ca bhagandaraḥ ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.19"> kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi maihikaṃ paiḍikaṃ tathā
                        |
                        <caesura/>
                         madhumehacikitsā ca tathā codariṇām api ||19||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.20"> mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṃ visarpiṇām |
                        <caesura/>
                         granthivṛddhyupadaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogiṇām ||20||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.21"> śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇām |
                        <caesura/>
                         śophasyānāgatānāṃ ca niṣedho miśrakaṃ tathā ||21|| </l>

                    <pb facs="100" n="14 (13a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.3.22"> vājīkaraṃ ca yat kṣīṇe sarvābādhaśamo 'pi ca |
                        <caesura/>
                         medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam ||22||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.23"> nivṛttasantāpakaraṃ kīrtitaṃ ca rasāyanam |
                        <caesura/>
                         snehopayaugikaḥ svedo vamane savirecane ||23||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.24"> tayor vyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ |
                        <caesura/>
                         netrabastivipatsiddhis tathā cottarabastikaḥ ||24||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.25"> nirūhakramasañjñaś ca tathaivāturasañjñakaḥ |
                        <caesura/>
                         dhūmanasyavidhiś cāntyaścatvāriṃśaditi smṛtāḥ ||25||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.26"> prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarma ca |
                        <caesura/>
                         paryāyās tasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.27"> annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca |
                        <caesura/>
                         sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ tasyaiva ca cikitsitam ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.28"> dundubhermūṣikāṇāṃ ca kīṭānāṃ kalpa eva ca |
                        <caesura/>
                         aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt ||28||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.29"> adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevam etad udīritam
                        <caesura/>
                         ataḥ paraṃ svanāmnaiva tantram uttaram ucyate ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.30"> adhikṛtya kṛtaṃ yasmāttantrametadupadravān |
                        <caesura/>
                         aupadravika ity eṣa tasyāgryatvānnirucyate ||30||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.31"> sandhau vartmani śukle ca kṛṣṇe sarvatra
                        dṛṣṭiṣu |
                        <caesura/>
                         saṃvijñānārthamadhyāyā gadānāṃ tu prati prati ||31||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.32"> cikitsāpravibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ |
                        <caesura/>
                         paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca ||32|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.33"> lekhyabhedyaniṣedhau ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu
                        |
                        <caesura/>
                         kriyākalpo 'bhighātaś ca karṇotthāstaccikitsitam ||33||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.34"> ghrāṇotthānāṃ ca vijñānaṃ tadgadapratiṣedhanam
                        |
                        <caesura/>
                         pratiśyāyaniṣedhaś ca śirogadavivecanam ||35||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.35"> cikitsā tadgadānāṃ ca śālākyaṃ tantram ucyate
                            |<pb facs="101" n="15 (15a)"/>35|
                        <caesura/>
                         navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanam ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.36"> apasmāraśakunyoś ca revatyāś ca punaḥ pṛthak |
                        <caesura/>
                         pūtanāyās tathā'ndhāyāḥ śītapūtanamaṇḍikā ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.37"> naigameṣacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijā |
                        <caesura/>
                         kumāratantram ity etac chārīreṣu ca kīrtitam ||37||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.38"> jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇām api |
                        <caesura/>
                         pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāś ca ye ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.39"> tṛṣṇāyāś chardihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ |
                        <caesura/>
                         svarabhedacikitsā ca kṛmyudāvartinoḥ pṛthak ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.40"> visūcikārocakayor mūtrāghātavikṛcchrayoḥ |
                        <caesura/>
                         iti kāyacikitsāyāḥ śeṣam atra prakīrtitam ||40||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.41"> amānuṣaniṣedhaś ca tathā''pasmāriko 'paraḥ |
                        <caesura/>
                         unmādapratiṣedhaś ca bhūtavidyā nirucyate ||41|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.42"> rasabhedāḥ svasthavṛttaṃ yuktayastāntrikāśca
                        yāḥ |
                        <caesura/>
                         doṣabhedā iti jñeyā adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ ||42|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.43"> śreṣṭhatvād uttaraṃ hy etat tantram āhur
                        maharṣayaḥ |
                        <caesura/>
                         bahvarthasaṅgrahāc chreṣṭham uttaraṃ vā'pi paścimam ||43|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.44"> śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yā |
                        <caesura/>
                         bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasañjñite ||44|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.45"> vājīkaraṃ cikitsāsu rasāyanavidhis tathā |
                        <caesura/>
                         viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ ||45||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.46"> ity aṣṭāṅgam idaṃ tantramādidevaprakāśitam |
                        <caesura/>
                         vidhinā'dhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi ||46|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.47"> etad dhy avaśyam adhyeyam, adhītya ca karmāpy
                        avaśyam upāsitavyam, ubhayajño hi bhiṣag rājārho bhavati ||47|| </l>

                    <pb facs="102" n="16 (16a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.3.48"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         yas tu kevalaśāstrajñaḥ karmasva pariniṣṭhitaḥ |
                        <caesura/>
                         sa muhyaty āturaṃ prāpya prāpya bhīrur ivāhavam ||48|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.49"> yas tu karmasu niṣṇāto dhārṣṭyāc
                        chāstrabahiṣkṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         sa satsu pūjāṃ nāpnoti vadhaṃ carcchati rājataḥ ||49||</l>

                    <l xml:id="SS.1.3.50"> ubhāv etāv anipuṇāv asamarthau svakarmaṇi |
                        <caesura/>
                         ardhavedadharāv etāv ekapakṣāv iva dvijau ||50|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.51"> oṣadhyo 'mṛtakalpās tu śastrāśaniviṣopamāḥ |
                        <caesura/>
                         bhavanty ajñair upahṛtās tasmād etān vivarjayet ||51|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.52"> snehādiṣvanabhijño yaśchedyādiṣu ca karmasu |
                        <caesura/>
                         sa nihanti janaṃ lobhāt kuvaidyo nṛpadoṣataḥ ||52|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.53"> yas tūbhayajño matimān sa samartho 'rthasādhane
                        |
                        <caesura/>
                         āhave karma nirvoḍhuṃ dvicakraḥ syandano yathā ||53|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.54"> atha vatsa! tad etad adhyeyaṃ yathā
                        tathopadhāraya mayā procyamānaṃ atha śucaye
                        kṛtottarāsaṅgāyāvyākulāyopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya yathāśakti
                        gururupadiśet padaṃ pādaṃ ślokaṃ vā; te ca padapādaślokā bhūyaḥ
                        krameṇānusandheyāḥ, evam ekaikaśo ghaṭayed ātmanā cānupaṭhet;
                        adrutam avilambitam aviśaṅkitam ananunāsikaṃ suvyaktākṣaram
                        apīḍitavarṇam akṣibhruvauṣṭhahastair anabhinītaṃ susaṃskṛtaṃ
                        nātyuccair nātinīcaiś ca svaraiḥ paṭhet | na cāntareṇa kaścid
                        vrajet tayor adhīyānayoḥ ||54|| </l>

                    <pb facs="103" n="17 (17a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.3.55"> bhavataś cātra |
                        <caesura/>
                         śucirguruparo dakṣastandrānidrāvivarjitaḥ |
                        <caesura/>
                         paṭhann etena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntam āpnuyāt ||55|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.56"> vāksauṣṭhave 'rthavijñāne prāgalbhye
                        karmanaipuṇe |
                        <caesura/>
                         tad abhyāse ca siddhau ca yat etādhyayanāntagaḥ ||56|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.3.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        'dhyayanasampradānīyo nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3|| </l>
                </div>


                <div n="4" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.4.1"> athātaḥ prabhāṣaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.2"> yāthovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.3"> adhigatam apy adhyayanam aprabhāṣitam arthataḥ
                        kharasya candanabhāra iva kevalaṃ pariśramakaraṃ bhavati ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.4"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         yathā kharaś candanabhāravāhī
                        <caesura/>
                         bhārasya vettā na tu candanasya |
                        <caesura/>
                         evaṃ hi śāstrāṇi bahūny adhītya
                        <caesura/>
                         cārtheṣu mūḍhāḥ kharavad vahanti ||4||</l>

                    <l xml:id="SS.1.4.5"> tasmāt saviṃśama dhyāyaśatam anupadapādaślokam
                        anuvarṇayitavyam anuśrotavyaṃ ca; kasmāt? sūkṣmā hi
                        dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmasirāsnāyusandhyasthigarbhasambhavadravyasamūhavibhāgāstathā
                        pranaṣṭaśalyoddharaṇavraṇaviniścayabhagnavikalpāḥ
                        sādhyayāpyapratyākhyeyatā ca vikārāṇāmevamādayaś cānye viśeṣāḥ
                        sahasraśo ye vicintyamānā vimalavipulabuddherapi
                        buddhimākulīkuryuḥ kiṃ punaralpabuddheḥ, tasmād
                        avaśyamanupadapādaślokamanuvarṇayitavyamanuśrotavyaṃ ca ||5|| </l>

                    <pb facs="104" n="18 (18a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.4.6"> anyaśāstropapannānāṃ
                        cārthānāmihopanītānāmarthavaśātteṣāṃ tadvidyebhya eva
                        vyākhyānamanuśrotavyaṃ, kasmāt? na hyekasmin śāstre śakyaḥ
                        sarvaśāstrāṇāmavarodhaḥ kartum ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.7"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         ekaṃ śāstramadhīyāno na vidyācchāstraniścayam |
                        <caesura/>
                         tasmād bahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāccikitsakaḥ ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.8"> śāstraṃ gurumukhodgīrṇamādāyopāsya cāsakṛt |
                        <caesura/>
                         yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vaidyo 'nye tu taskarāḥ ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.9"> aupadhenavam aurabhraṃ sauśrutaṃ pauṣkalāvatam |
                        <caesura/>
                         śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirdiśet ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.4.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        prabhāṣaṇīyo nāma caturtho 'dhyāyaḥ ||4|| </l>

                </div>
                <div n="5" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.5.1"> athāto 'gropaharaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.3"> trividhaṃ karma- pūrvakarma, pradhānakarma,
                        paścātkarmeti; tadvyādhiṃ pratyupadekṣyāmaḥ ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.4"> asya tu śāstrasya
                        śastrakarmaprādhānyācchastrakarmaiva tāvat pūrvam
                        upadekṣyāmastatsambhārāṃś ca ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.5"> tac ca śastrakarmā'ṣṭavidhaṃ; tad yathā-
                        chedyaṃ, bhedyaṃ, lekhyaṃ, vedhyam, eṣyam, āhāryaṃ, visrāvyaṃ,
                        sīvyamiti ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.6"> ato 'nyatamaṃ karma cikīrṣatā vaidyena
                        pūrvamevopakalpayitavyāni bhavanti, tad yathā-
                        yantraśastrakṣārāgniśalākāśṛṅgajalaukālābūjāmbavauṣṭhapicuprotasūtrapatrapaṭṭamadhughṛtavasāpayastaila-
                        tarpaṇakaṣāyālepanakalkavyajanaśītoṣṇodakakaṭāhādīni, parikarmiṇaś
                        ca snigdhāḥ sthirā balavantaḥ ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.7"> tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu
                        dadhyakṣatānnapānaratnairagniṃ viprān bhiṣajaś cārcayitvā,
                        kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ laghubhuktavantaṃ prāṅmukhamāturam
                        upaveśya , yantrayitvā , pratyaṅmukho vaidyo
                        marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan, anulomaṃ śastraṃ
                        nidadhyādāpūyadarśanāt , sakṛdevāpaharecchastramāśu ca; mahatsvapi
                        ca pākeṣu dvyaṅgulāntaraṃ tryaṅgulāntaraṃ vā śastrapadam uktam
                        ||7|| </l>

                    <pb facs="106" n="20 (20a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.5.8"> tatrāyato viśālaḥ samaḥ suvibhakto nirāśraya iti
                        vraṇaguṇāḥ ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.9"> bhavataś cātra
                        <caesura/>
                         āyataś ca viśālaś ca suvibhakto nirāśrayaḥ |
                        <caesura/>
                         prāptakālakṛtaś cāpi vraṇaḥ karmaṇi śasyate ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.10"> śauryamāśukriyā śastrataikṣṇyamasvedavepathu |
                        <caesura/>
                         asammohaś ca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.11"> ekena vā vraṇenāśudhyamāne nā'ntarā
                        buddhyā'vekṣyāparān vraṇān kuryāt ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.12"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         yato yato gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca |
                        <caesura/>
                         tatra tatra vraṇaṃ kuryād yathā doṣo na tiṣṭhati ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.13"> tatra
                        bhrūgaṇḍaśaṅkhalalāṭākṣipuṭauṣṭhadantaveṣṭakakṣākukṣivaṅkṣaṇeṣu
                        tiryak cheda uktaḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.14"> (candramaṇḍalavacchedān pāṇipādeṣu kārayet |
                        <caesura/>
                         ardhacandrākṛtīṃś cāpi gude meḍhre ca buddhimān) ||14||</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.15"> anyathā tu sirāsnāyucchedanam, atimātraṃ
                        vedanā, cirādvraṇasaṃroho, māṃsakandīprādurbhāvaśceti ||15|| </l>

                    <pb facs="107" n="21 (13a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.5.16"> mūḍhagarbhodarārśo 'śmarībhagandaramukharogeṣv
                        abhuktavataḥ karma kurvīta ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.17"> tataḥ śastramavacārya,śītābhir adbhir
                        āturamāśvāsya, samantāt paripīḍyāṅgulyā, vraṇamabhimṛdya(jya),
                        prakṣālya kaṣāyeṇa protenodakamādāya ,
                        tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāmauṣadhayuktāṃ nātisnigdhāṃ nātirūkṣāṃ
                        vartiṃ praṇidadhyāt; tataḥ kalkenācchādya, ghanāṃ kavalikāṃ
                        dattvā, vastrapaṭṭena badhnīyāt; vedanārakṣoghnairdhūpairdhūpayet,
                        rakṣoghnaiś ca mantrai rakṣāṃ kurvīta ||17|| </l>

                    <pb facs="107" n="21 (93b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.5.18"> tato
                        guggulvagurusarjarasavacāgaurasarṣapacūrṇairlavaṇanimbapatravimiśrairājyayuktairdhūpayet
                        | ājyaśeṣeṇa cāsya prāṇān samālabheta ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.19"> udakumbhāccāpo gṛhītvā prokṣayan rakṣākarma
                        kuryāt ; tadvakṣyāmaḥ- ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.20"> kṛtyānāṃ pratighātārthaṃ tathā rakṣobhayasya ca
                        |
                        <caesura/>
                         rakṣākarma kariṣyāmi brahmā tadanumanyatām ||20||</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.21"> nāgāḥ piśācā gandharvāḥ pitaro yakṣarākṣasāḥ |
                        <caesura/>
                         abhidravanti ye ye tvāṃ brahmādyā ghnantu tān sadā ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.22"> pṛthivyām antarīkṣe ca ye caranti niśācarāḥ |
                        <caesura/>
                         dikṣu vāstunivāsāś ca pāntu tvāṃ te namaskṛtāḥ ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.23"> pāntu tvāṃ munayo brāhmayā divyā
                        rājarṣayastathā |
                        <caesura/>
                         parvatāś caiva nadyaś ca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.24"> agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇān vāyus tathaiva ca
                        |
                        <caesura/>
                         somo vyānamapānaṃ te parjanyaḥ parirakṣatu ||24||</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.25"> udānaṃ vidyutaḥ pāntu samānaṃ stanayitnavaḥ |
                        <caesura/>
                         balam indro balapatir manur manye matiṃ tathā ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.26"> kāmāṃste pāntu gandharvāḥ sattvamindro 'bhir
                        akṣatu |
                        <caesura/>
                         prajñāṃ te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalam ||26||</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.27"> cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotre candramāḥ pātu te
                        manaḥ | nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyāṃ pāntu niśāstava ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.28"> retastvāpyāyayantvāpo romāṇyoṣadhayas tathā |
                        <caesura/>
                         ākāśaṃ khāni te pāntu dehaṃ tava vasundharā ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.29"> vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇustava parākramam |
                        <caesura/>
                         pauruṣaṃ puruṣaśreṣṭho brahmā''tmānaṃ dhruvo bhruvau ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.30"> etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi devatāḥ |
                        <caesura/>
                         etās tvāṃ satataṃ pāntu dīrgham āyur avāpnuhi ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.31"> svasti te bhagavān brahmā svasti devāśca
                        kurvatām |
                        <caesura/>
                         (svasti te candrasūryau ca svasti nāradaparvatau) |
                        <caesura/>
                         svastyagniś cauva vāyuś ca svasti devāḥ sahendragāḥ ||31||</l>

                    <l xml:id="SS.1.5.32"> pitāmahakṛtā rakṣā svastyāyurvardhatāṃ tava |
                        <caesura/>
                         ītayaste praśāmyantu sadā bhava gatavyathaḥ ||32||</l>

                    <pb facs="108" n="22 (22a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.5.33"> iti svāhā |
                        <caesura/>
                         etair vedātmakair mantraiḥ kṛtyāvyādhivināśanaiḥ |
                        <caesura/>
                         mayaivaṃ kṛtarakṣastvaṃ dīrghamāyuravāpnuhi ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.34"> tataḥ kṛtarakṣamāturamāgāraṃ praveśya, ācārikam
                        ādiśet ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.35"> tatastṛtīye 'hani vimucyaivam eva badhnīyād
                        vastrapaṭṭena; na cainaṃ tvaramāṇo 'paredyur mokṣayet ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.36"> dvitīyadivasaparimokṣaṇād vigrathito vraṇaś
                        cirād upasaṃrohati, tīvrarujaś ca bhavati ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.37"> ata ūrdhvaṃ doṣakālabalādīn avekṣya
                        kaṣāyālepanabandhāhārācārān vidadhyāt ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.38"> na cainaṃ tvaramāṇaḥ sāntardoṣaṃ ropayet; sa hy
                        alpenāpyapacāreṇābhyantaram utsaṅgaṃ kṛtvā bhūyo 'pi vikaroti
                        ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.39abcd"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         tasmād antarbahiś caiva suśuddhaṃ ropayed vraṇam |
                        <caesura/>
                         rūḍhe 'py ajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayet | </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.39ef"> harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvat
                        sthairyopasambhavāt ||39|| </l>

                    <pb facs="109" n="23 (23a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.5.40"> hemante śiśire caiva vasante cāpi mokṣayet |
                        <caesura/>
                         tryahāddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimān ||40|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.41"> atipātiṣu rogeṣu necched vidhim imaṃ bhiṣak |
                        <caesura/>
                         pradīptāgāravac chīghraṃ tatra kuryāt pratikriyām ||41|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.42"> yā vedanā śastranipātajātā tīvrā śarīraṃ
                        pradunoti jantoḥ |
                        <caesura/>
                         dhṛtena sā śāntim upaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvitenā ||42|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.5.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        'gropaharaṇīyo nāma pañcamo 'dhyāyaḥ ||5|| </l>
                </div>

                <div n="6" type="adhyāya">
                    <head>śaṣṭho 'dhyāyaḥ |</head>

                    <pb facs="109" n="23 (21b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.6.1"> athāta ṛtucaryam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.1.6.3"> kālo hi nāma (bhagavān ) svayambhur
                        anādimadhyanidhanaḥ | atra rasavyāpatsampattī jīvitamaraṇe ca
                        manuṣyāṇāmāyatte | sa sūkṣmām api kalāṃ na līyata iti kālaḥ,
                        saṅkalayati kālayati vā bhūtānīti kālaḥ ||3|| </l>

                    <pb facs="110" n="24 (24a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.6.4"> tasya saṃvatsarātmano bhagavān ādityo
                        gativiśeṣeṇākṣinimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ
                        karoti ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.5"> tatra laghvakṣaroccāraṇamātro 'kṣinimeṣaḥ,
                        pañcadaśā'kṣinimeṣāḥ kāṣṭhā, triṃśatkāṣṭhāḥ kalā, viṃśatikalo
                        muhūrtaḥ kalādaśabhāgaśca, triṃśanmuhūrtamahorātraṃ,
                        pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ, sa ca dvividhaḥ- śuklaḥ kṛṣṇaśca, tau
                        māsaḥ ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.6"> tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ, dvimāsikamṛtuṃ
                        kṛtvā ṣaḍṛtavo bhavanti; te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ
                        | teṣāṃ tapastapasyau śiśiraḥ, madhumādhavau vasantaḥ, śuciśukrau
                        grīṣmaḥ, nabhonabhasyau varṣāḥ, iṣorjau śarat, sahaḥsahasyau
                        hemanta iti ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.7"> ta ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāś candrād ity ayoḥ
                        kālavibhāgakaratvād ayane dve bhavato dakṣiṇam uttaraṃ ca | tayor
                        dakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāḥ; teṣu bhagav<pb facs="111"
                            n="25 (15a)"/>ān āpyāyate somaḥ, amlalavaṇamadhurāś ca rasā
                        balavanto bhavanti, uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balam
                        abhivardhate | uttaraṃ ca śiśiravasantagrīṣmāḥ, teṣu bhagavān
                        āpyāyate 'rkaḥ, tiktakaṣāyakaṭukāś ca rasā balavanto bhavanti,
                        uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balam upahīyate ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.8"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         śītāṃśuḥ kledayatyurvīṃ vivasvān śoṣayatyapi |
                        <caesura/>
                         tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.9"> atha khalv ayane dve yugapat saṃvatsaro bhavati
                        | te tu pañca yugam iti sañjñāṃ labhante | sa eṣa nimeṣādir
                        yugaparyantaḥ kālaś cakravat parivartamānaḥ kālacakram ity ucyata
                        ity eke ||9|| </l>

                    <pb facs="111" n="25 (25b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.6.10"> iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ
                        ṣaḍṛtavo bhavanti, doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ; te tu
                        bhādrapadādyena dvimāsikena vyākhyātāḥ; tad yathā-
                        bhādrapadāśvayujau varṣāḥ, kārtikamārgaśīrṣau śarat, pauṣamāghau
                        hemantaḥ, phālgunacaitrau vasantaḥ, vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ;
                        āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍiti ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.11"> tatra, varṣāsvoṣadhayastaruṇyo 'lpavīryā āpaś
                        cāpraśāntāḥ kṣitimalaprāyāḥ, tā upayujyamānā nabhasi meghāvatate
                        jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ
                        śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyant<pb facs="112" n="26 (26a)"/>e,
                        vidāhāt pittasañcayamāpādayanti; sa sañcayaḥ śaradi praviralameghe
                        viyaty upaśuṣyati paṅke 'rkakiraṇapravilāyitaḥ paittikān
                        vyādhīñjanayati | tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā
                        balavatyo hemante bhavantyāpaś ca praśāntāḥ snigdhā atyarthaṃ
                        gurvyāśca, tā upayujyamānā mandakiraṇatvād bhānoḥ
                        satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ dehināmavidagdhāḥ snehācchaityād
                        gauravād upalepāc ca śleṣmasañcayamāpādayanti; sa sañcayo vasante
                        'rkaraśmipravilāyita īṣatstabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikān
                        vyādhīñjanayati | tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā atimātraṃ
                        laghvyo bhavantyāpaśca, tā upayujyamānāḥ
                        sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāllaghutvāc ca vāyoḥ
                        sañcayamāpādayanti; sa sañcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ
                        bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣerito vātikān
                        vyādhīñjanayati | evam eṣa doṣāṇāṃ sañcayaprakopahetur uktaḥ
                        ||11|| </l>

                    <pb facs="113" n="27 (27a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.6.12"> tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu sañcitānāṃ doṣāṇāṃ
                        śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyam ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.13"> tatra paittikānāṃ vyādhīnām upaśamo hemante,
                        ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe, vātikānāṃ śaradi , svabhāvata eva; ta ete
                        sañcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.14"> tatra, pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ, madhyāhne
                        grīṣmasya, aparāhṇe prāvṛṣaḥ , pradoṣe vārṣikaṃ, śāradam
                        ardharātre, pratyuṣasi haimantam upalakṣayet; evam ahorātram api
                        varṣam iva śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamair jānīyāt
                        ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.15"> tatra, avyāpanneṣu ṛtuṣv avyāpannā oṣadhayo
                        bhavanty āpaś ca; tā upayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo
                        bhavanti ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.16"> teṣāṃ punarvyāpado 'dṛṣṭak<pb facs="114"
                            n="28 (26a)"/>āritāḥ, śītoṣṇavātavarṣāṇi khalu
                        viparītānyoṣadhīrvyāpādayantyapaśca ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.17"> tāsām upayogād vividharogaprādurbhāvo marako vā
                        bhaved iti ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.18"> tatra, avyāpannānām oṣadhīnām apāṃ copayogaḥ
                        ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.19"> kadācid avyāpanneṣv api ṛtuṣu
                        kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhādharmair upadhvasyante janapadāḥ,
                        viṣauṣadhipuṣpagandhena vā vāyunopanītenākramyate yo deśas tatra
                        doṣaprakṛtyaviśeṣeṇa kāsaśvāsavamathupratiśyāyaśirorugjvarair
                        upatapyante, grahanakṣatracaritair vā,
                        gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvair
                        vā ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.20"> tatra,
                        sthānaparityāgaśāntikarmaprāyaścittamaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyama-
                        dayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparairbhavitavyam, evaṃ
                        sādhu bhavati ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.21"> ata ūrdhvam avyāpannānāmṛtūnāṃ lakṣaṇāny
                        upadekṣyāmaḥ ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.22"> vāyur vāty uttaraḥ śīto rajodhūmākulā diśaḥ |
                        <caesura/>
                         channastuṣāraiḥ savitā himānaddhā jalāśayāḥ ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.23"> darpitā dhvāṅkṣakhaṅgāhvamahiṣorabhrakuñjarāḥ |
                        <caesura/>
                         rodhrapriyaṅgupunnāgāḥ puṣpitā himasāhvaye ||23||</l>

                    <pb facs="115" n="29 (21a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.6.24"> śiśire śītamadhikaṃ vātavṛṣṭyākulā diśaḥ |
                        <caesura/>
                         śeṣaṃ hemantavat sarvaṃ vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.25"> siddhavidyādharavadhūcaraṇālaktakāṅkite |
                        <caesura/>
                         malaye candanalatāpariṣvaṅgādhivāsite ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.26"> vāti kāmijanānandajanano 'naṅgadīpanaḥ |
                        <caesura/>
                         dampatyor mānabhiduro vasante dakṣiṇo 'nilaḥ ||26||</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.27"> diśo vasante vimalāḥ kānanair upaśobhitāḥ |
                        <caesura/>
                         kiṃśukāmbhojabakulacūtāśokādipuṣpitaiḥ ||27||</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.28"> kokilāṣaṭpadagaṇair upagītā manoharāḥ |
                        <caesura/>
                         dakṣiṇānilasaṃvītāḥ sumukhāḥ pallavojjvalāḥ ||28||</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.29"> grīṣme tīkṣṇāṃśurādityo māruto naiṟuto 'sukhaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bhūs taptā saritas tanvyo diśaḥ prajvalitā iva ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.30"> bhrāntacakrāhvayugalāḥ payaḥpānākulā mṛgāḥ |
                        <caesura/>
                         dhvastavīruttṛṇalatā viparṇāṅkitapādapāḥ ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.31"> prāvṛṣy ambaram ānaddhaṃ paścimānilakarṣitaiḥ |
                        <caesura/>
                         ambudair vidyududdyotaprasrutais tumulasvanaiḥ ||31|| </l>

                    <pb facs="115" n="29 (29b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.6.32"> komalaśyāmaśaṣpāḍhyā śakragopojjvalā mahī |
                        <caesura/>
                         kadambanīpakuṭajasarjaketakabhūṣitā ||32|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.33"> tatra varṣāsu nadyo 'mbhaśchannokhātataṭadrumāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         vāpy aḥ protphullakumudanīlotpalavirājitāḥ ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.34"> bhūr avyaktasthalaśvabhrā bahuśasyopaśobhitā |
                        <caesura/>
                         nātigarjatsravanmeghaniruddhārkagrahaṃ nabhaḥ ||34||</l>

                    <l xml:id="SS.1.6.35"> babhrur uṣṇaḥ śarady arkaḥ śvetābhravimalaṃ
                        nabhaḥ |
                        <caesura/>
                         tathā sarāṃsy amburuhair bhānti haṃsāṃsaghaṭṭitaiḥ ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.36"> paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnonnatasameṣu bhūḥ |
                        <caesura/>
                         bāṇasaptāhvabandhūkakāśāsanavirājitā ||36||</l>

                    <pb facs="116" n="30 (30a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.6.37"> svaguṇair atiyukteṣu viparīteṣu vā punaḥ |
                        <caesura/>
                         viṣameṣv api vā doṣāḥ kupyanty ṛtuṣu dehinām ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.38"> hared vasante śleṣmāṇaṃ pittaṃ śaradi nirharet
                        |
                        <caesura/>
                         varṣāsu śamayed vāyuṃ prāgvikārasamucchrayāt ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.6.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne ṛtucaryā
                        nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||6|| </l>
                </div>

                <div n="7" type="adhyāya">
                    <head>saptamo 'dhyāyaḥ |</head>


                    <l xml:id="SS.1.7.1"> athāto yantravidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.3"> yantraśatam ekottaram; atra hastam eva
                        pradhānatamaṃ yantrāṇām avagaccha, (kiṃ kāraṇaṃ ? yasmādd hastād
                        ṛte yantrāṇām apravṛttir eva) tadadhīnatvād yantrakarmaṇām ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.4"> tatra, manaḥśarīrābādhakarāṇi śalyāni; teṣāṃ
                        āharaṇopāyo yantrāṇi ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.5"> tāni ṣaṭprakārāṇi; tad yathā- svastikayantrāṇi,
                        sandaṃśayantrāṇi, tālayantrāṇi, nāḍīyantrāṇi, śalākāyantrāṇi,
                        upayantrāṇi ceti ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.6"> tatra caturviṃśatiḥ svastikayantrāṇi , dve
                        sandaṃśayantre, dve eva tālayantre, viṃśatirnāḍyaḥ, aṣṭāviṃśatiḥ
                        śalākāḥ, pañcaviṃśatirupayantrāṇi ||6|| </l>

                    <pb facs="117" n="31 (31a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.7.7"> tāni prāyaśo lauhāni bhavanti; tatpratirūpakāṇi
                        vā tadalābhe ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.8"> tatra, nānāprakārāṇāṃ vyālānāṃ mṛgapakṣiṇāṃ
                        mukhair mukhāni yantrāṇāṃ prāyaśaḥ sadṛśāni; tasmāt
                        tatsārūpyādāgamādupadeśādanyayantradarśanādyuktitaś ca kārayet
                        ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.9"> samāhitāni yantrāṇi kharaślakṣṇamukhāni ca |
                        <caesura/>
                         sudṛḍhāni surūpāṇi sugrahāṇi ca kārayet ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.10"> tatra svastikayantrāṇi- aṣṭādaśāṅgulapramāṇāni,
                        siṃhavyāghravṛkatarakṣvṛkṣadvīpimārjāraśṛgālamṛgair
                        vārukakākakaṅkakuraracāsabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyena-
                        gṛdhrakrauñcabhṛṅgarājāñjalikarṇāvabhañjananandīmukhamukhāni ,
                        masūrākṛtibhiḥ kīlair avabaddhāni , mūle 'ṅkuśavadāvṛttavāraṅgāṇi
                        , asthividaṣṭaśalyoddharaṇārtham upadiśyante ||10|| </l>

                    <pb facs="118" n="32 (32a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.7.11"> sanigraho 'nigrahaś ca sandaṃśau ṣoḍaśāṅgulau
                        bhavataḥ, tvaṅmāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārtham upadiśyete
                        ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.12"> tālayantre - dvādaśāṅgule
                        matsyatālavadekatāladvitālake, karṇanāsānāḍīśalyānāmāharaṇārtham
                        ||12|| </l>

                    <pb facs="118" n="32 (12b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.7.13"> nāḍīyantrāṇi - anekaprakārāṇi,
                        anekaprayojanāni, ekatomukhānyubhayatomukhāni ca; tāni
                        srotogataśalyoddharaṇārthaṃ, rogadarśanārtham, ācūṣaṇārthaṃ,
                        kriyāsaukaryārthaṃ ceti; tāni srotodvārapariṇāhāni,
                        yathāyogadīrghāṇi ca | tatra
                        bhagandarārśovraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇyalābūśṛṅgayantrāṇi
                        copariṣṭādvakṣyāmaḥ ||13|| </l>

                    <pb facs="119" n="33 (33b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.7.14"> śalākāyantrāṇyapi nānāprakārāṇi,
                        nānāprayojanāni, yathāyogapariṇāhadīrghāṇi ca; teṣāṃ
                        gaṇḍūpadasarpaphaṇaśarapuṅkhabaḍiśamukhe dve dve,
                        eṣaṇavyūhanacālanāharaṇārtham upadiśyete ; masūradalamātramukhe
                        dve kiñcidānatāgre srotogataśalyoddharaṇārthaṃ; ṣaṭ
                        kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇi , pramārjanakriyāsu; trīṇi darvyākṛtīni
                        khallamukhāni, kṣārauṣadhapraṇidhānārthaṃ ; trīṇyanyāni
                        jāmbavavadanāni, trīṇyaṅkuśavadanāni, ṣaḍevāgnikarmasvabhipretāni;
                        nāsārbudaharaṇārthamekaṃ kolāsthidalamātramukhaṃ
                        khallatīkṣṇauṣṭhaṃ ; añjanārthamekaṃ kalāyaparimaṇḍalamubhayato
                        mukulāgraṃ; mūtramārgaviśodhanārthamekaṃ
                        mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalam iti ||14|| </l>

                    <pb facs="120" n="34 (34b)"/>

                    <pb facs="120" n="34 (34b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.7.15"> upayantrāṇyapi-
                        rajjuveṇikāpaṭṭacarmāntavalkalalatāvastrāṣṭhīlāśmamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvā-
                        dantanakhamukhabālāśvakaṭakaśākhāṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāyaskāntamayāni
                        kṣārāgnibheṣajāni ceti ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.16"> etāni dehe sarvasmin dehasyāvayave tathā |
                        <caesura/>
                         sandhau koṣṭhe dhamanyāṃ ca yathāyogaṃ prayojayet ||16|| </l>

                    <pb facs="121" n="35 (35a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.7.17"> yantrakarmāṇi tu-
                        nirghātanapūraṇabandhanavyūhanavartanacālanavivartanavivaraṇapīḍanamārgaviśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamana-
                        vinamanabhañjanonmathanācūṣaṇaiṣaṇadāraṇarjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāni
                        caturviṃśatiḥ ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.18"> svabuddhyā cāpi vibhajedyantrakarmāṇi buddhimān
                        |
                        <caesura/>
                         asaṅkhyeyavikalpatvāc chalyānām iti niścayaḥ ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.19"> tatra, atisthūlam, asāram, atidīrgham,
                        atihrasvam, agrāhi, viṣamagrāhi, vakraṃ, śithilam, atyunnatam,
                        mṛdukīlaṃ, mṛdumukhaṃ, mṛdupāśam, iti dvādaśa yantradoṣāḥ ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.20"> etair doṣair vinirmuktaṃ yantramaṣṭādaśāṅgulam
                        |
                        <caesura/>
                         praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi karmasu yojayet ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.21"> dṛśyaṃ siṃhamukhādyais tu gūḍhaṃ
                        kaṅkamukhādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         nirhareta śanaiḥ śalyaṃ śāstrayuktivyapekṣayā ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.22"> ni(vi)vartate sādhvavagāhate ca śalyaṃ
                        nigṛhyoddharate ca yasmāt |
                        <caesura/>
                         yantreṣv ataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣv adhi(vi)kāri
                        caiva ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.7.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        yantravidhirnāma saptamo 'dhyāyaḥ ||7|| </l>

                </div>

                <div n="8" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.8.1"> athātaḥ śastrāvacāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.3"> viṃśatiḥ śastrāṇi, tad yathā- maṇḍalāgrakarap<pb
                            facs="122" n="36 (36a)"
                        />atravṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakārdhadhārasūcīkuśapatrāṭīmukha-
                        śarārimukhāntarmukhatrikūrcakakuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrakabaḍiśadantaśaṅkveṣaṇya
                        iti ||3|| </l>

                    <pb facs="124" n="38 (38b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.8.4"> tatra maṇḍalāgrakarapatre syātāṃ chedane lekhane
                        ca, vṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakārdhadhārāṇi chedane
                        bhedane ca,
                        sūcīkuśapatrāṭī(ṭā)mukhaśarārimukhāntarmukhatrikūrcakāni
                        visrāvaṇe, kuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrakāṇi vyadhane sūcī ca,
                        baḍiśaṃ dantaśaṅkuś cāharaṇe, eṣaṇyeṣaṇe ānulomye ca, sūcyaḥ
                        sīvane; ity aṣṭavidhe karmaṇyupayogaḥ śastrāṇāṃ vyākhyātaḥ ||4|| </l>

                    <pb facs="125" n="39 (39a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.8.5"> teṣāṃ atha yathāyogaṃ grahaṇasamāsopāyaḥ karmasu
                        vakṣyate- tatra vṛddhipatraṃ vṛntaphalasādhāraṇe bhāge gṛhṇīyāt,
                        bhedanānyevaṃ sarvāṇi, vṛddhipatraṃ maṇḍalāgraṃ ca kiñciduttānena
                        pāṇinā lekhane bahuśo 'vacāryaṃ, vṛntāgre visrāvaṇāni, viśeṣeṇa tu
                        bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ rājñāṃ rājamā(pu)trāṇāṃ ca
                        trikūrcakena visrāvayet,
                        talapracchāditavṛntamaṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ vrīhimukhaṃ,
                        kuṭhārikāṃ
                        vāmahastanyastāmitarahastamadhyamāṅgulyā'ṅguṣṭhaviṣṭabdhayā'bhihanyāt
                        , ārākarapatraiṣaṇyo mūle, śeṣāṇi tu yathāyogaṃ gṛhṇīyāt ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.6"> teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ
                        ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.7-8"> tatra nakhaśastraiṣaṇyāvaṣṭāṅgule , sūcyo
                        vakṣyante, (pradeśinyagraparvapradeśapramāṇā mudrikā, daśāṅgulā
                        śarārimukhī sā ca (yā sā) kartarīti kathyate) | śeṣāṇi tu
                            ṣaḍaṅgulā<pb facs="126" n="40 (50a)"/>ni ||7|| tāni sugrahāṇi,
                        sulohāni, sudhārāṇi, surūpāṇi, susamāhitamukhāgrāṇi, akarālāni,
                        ceti śastrasampat ||8|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.8.9"> tatra vakraṃ, kuṇṭhaṃ, khaṇḍaṃ, kharadhāram,
                        atisthūlam, atyalpam, atidīrgham, atihrasvam, ity aṣṭau
                        śastradoṣāḥ | ato viparītaguṇam ādadīta, anyatra karapatrāt; tad
                        dhi kharadhāram asthicchedanārtham ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.10"> tatra dhārā bhedanānāṃ māsūrī, lekhanānām
                        ardhamāsūrī, vyadhanānāṃ visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī, chedanānām
                        ardhakaiśikīti ||10|| </l>

                    <pb facs="126" n="40 (90b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.8.11"> baḍiśaṃ dantaśaṅkuś cānatāgre |
                        tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhyeṣaṇī (gaṇḍūpadākāramukhī ca)
                        ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.12"> teṣāṃ pāyanā trividhā kṣārodakataileṣu | tatra
                        kṣārapāyitaṃ śaraśalyāsthicchedaneṣu, udakapāyitaṃ
                        māṃsacchedanabhedanapāṭaneṣu, tailapāyitaṃ
                        sirāvyadhanasnāyucchedaneṣu ||12|| </l>

                    <pb facs="127" n="41 (41a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.8.13"> teṣāṃ niśānārthaṃ ślakṣṇaśilā māṣavarṇā;
                        dhārāsaṃsthāpanārthaṃ śālmalīphalakam iti ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.14"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         yadā suniśitaṃ śastraṃ romacchedi susaṃsthitam |
                        <caesura/>
                         sugṛhītaṃ pramāṇena tadā karmasu yojayet ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.15"> anuśastrāṇi tu
                        tvaksārasphaṭikakācakuruvindajalaukognikṣāranakhagojīśephālikāśākapatrakarīrabālāṅgulaya
                        iti ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.16"> śiśūnāṃ śastrabhīrūṇāṃ śastrābhāve ca yojayet |
                        <caesura/>
                         tvaksārādicaturvargaṃ chedye bhedye ca buddhimān ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.17"> āhāryacchedyabhedyeṣu nakhaṃ śakyeṣu yojayet |
                        <caesura/>
                         vidhiḥ pravakṣyate paścāt kṣāravahnijalaukasām ||17||</l>

                    <l xml:id="SS.1.8.18"> ye syur mukhagatā rogā netravartmagatāś ca ye |
                        <caesura/>
                         gojīśephālikāśākapatrairvisrāvayet tu tān ||18||</l>

                    <l xml:id="SS.1.8.19"> eṣyeṣv eṣaṇyalābhe tu bālāṅgulyaṅkurā hitāḥ ||
                        <caesura/>
                         śastrāṇy etāni matimān śuddhaśaikyāyasāni tu |
                        <caesura/>
                         kārayet karaṇaprāptaṃ karmāraṃ karmakovidam ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.20"> prayogajñasya vaidyasya siddhir bhavati nity
                        aśaḥ |
                        <caesura/>
                         tasmāt paricayaṃ kuryāc chastrāṇāṃ grahaṇe sadā ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.8.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        śastrāvacāraṇīyo nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8|| </l>
                </div>

                <div n="9" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.9.1"> athāto yogyāsūtrīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.9.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <pb facs="128" n="42 (42a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.9.3"> adhigatasarvaśāstrārtham api śiṣyaṃ yogyāṃ
                        kārayet | snehādiṣu chedyādiṣu ca karmapatham upadiśet |
                        subahuśruto 'pyakṛtayogyaḥ karmasvayogyo bhavati ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.9.4"> tatra,
                        puṣpaphalālābūkālindakatrapusai(so)rvārukarkārukaprabhṛtiṣu
                        chedyaviśeṣān darśayet, utkartanāpakartanāni copadiśet;
                        dṛtibastiprasevakaprabhṛtiṣūdakapaṅkapūrṇeṣu bhedyayogyāṃ; saromṇi
                        carmaṇyātate lekhyasya; mṛtapaśusirāsūtpalanāleṣu ca vedhyasya;
                        ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanālīśuṣkālābūmukheṣveṣyasya;
                        panasabimbībilvaphalamajjamṛtapaśudanteṣvāhāryasya;
                        madhūcchiṣṭopalipte śālmalīphalake visrāvyasya;
                        sūkṣmaghanavastrāntayor mṛducarmāntayoś ca sīvyasya;
                        pustamayapuruṣāṅgapratyaṅgaviśeṣeṣu bandhanayogyāṃ; mṛduṣu
                        māṃsakhaṇḍeṣv agnikṣārayogyāṃ; mṛducarmamāṃsapeśīṣūtpalanāleṣu ca
                        karṇasandhibandhayogyām;
                        udakapūrṇaghaṭapārśvasrotasyalābūmukhādiṣu ca
                        netrapraṇidhānabastivraṇabastipīḍanayogyām iti ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.9.5ab"> bhavataś cātra
                        <caesura/>
                         evam ādiṣu medhāvī yogyārheṣu yathāvidhi |</l>

                    <l xml:id="SS.1.9.5cd"> dravyeṣu yogyāṃ kurvāṇo na pramuhyati karmasu
                        ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.9.6ab"> tasmāt kauśalam anvicchan
                        śastrakṣārāgnikarmasu |</l>

                    <l xml:id="SS.1.9.6cd"> yasya yatreha sādharmyaṃ tatra yogyāṃ
                        samācaret ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.9.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        yogyāsūtrīyo nāma navamo 'dhyāyaḥ ||9|| </l>
                </div>


                <div n="10" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.10.1"> athāto viśikhānupraveśanīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.3"> adhigatatantreṇopāsitatantrārthena dṛṣṭakarmaṇā
                        kṛtayogyena śāstraṃ nigadatā rājānujñātena nīcanakharomṇā śucinā
                        śuklavastraparihitena chatravatā daṇḍahastena
                        sopānatkenānuddhataveśena sumanasā kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena
                        bandhubhūtena bhūtānāṃ susahāyavatā vaidyena viśikhā'nupraveṣṭavyā
                        ||3|| </l>

                    <pb facs="129" n="43 (43a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.10.4.1"> tato
                        dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāturagṛhamabhigamya, upaviśya,
                        āturamabhipaśyet spṛśet pṛcchec ca | tribhir etairvijñānopāyai
                        rogāḥ prāyaśo veditavyā </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.4.2"> ity eke; tat tu na samyak, ṣaḍvidho hi
                        rogāṇāṃ vijñānopāyaḥ, tad yathā- pañcabhiḥ śrotrādibhiḥ praśnena
                        ceti ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.5"> tatra śrotrendriyavijñeyā viśeṣā rogeṣu
                        vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu vakṣyante- ‘tatra saphenaṃ
                        raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchati’(sū. a.26) ity evamādayaḥ,
                        sparśanendriyavijñeyāḥ śītoṣṇaślakṣṇakarkaśamṛdukaṭhinatvād ayaḥ
                        (sparśaviśeṣā ) jvaraśophādiṣu, cakṣurindriyavijñeyāḥ
                        śarīropacayāpacayāyurlakṣaṇabalavarṇavikārādayaḥ,
                        rasanendriyavijñeyāḥ pramehādiṣu rasaviśeṣāḥ, ghrāṇendriyavijñeyā
                        ariṣṭaliṅgādiṣu vraṇānāmavraṇānāṃ ca gandhaviśeṣāḥ, praśnena ca
                        vijānīyāddeśaṃ kālaṃ jātiṃ sātmyamātaṅkasamutpattiṃ
                        vedanāsamucchrāyaṃ balamantaragniṃ vātamūtrapurīṣāṇāṃ
                        pravṛttimapravṛttiṃ kālaprakarṣādīṃś ca viśeṣān | ātmasadṛśeṣu
                        vijñānābhyupāyeṣu tatsthānīyair jānīyāt ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.6"> evam abhisamīkṣya sādhyān sādhayet, yāpyān
                        yāpayet, asādhyānnaivopakrameta, parisaṃvatsarotthitāṃś ca vikārān
                        prāyaśo varjayet ||6|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.10.7"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         mithyādṛṣṭā vikārā hi durākhyātās tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         tathā duṣparimṛṣṭāś ca mohayeyuścikitsakam ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.8"> tatra sādhyā api vyādhayaḥ prāyeṇaiṣāṃ
                        duścikitsyatamā bhavanti |
                        <caesura/>
                         tad yathā-
                        śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrurājasevakakitavadurbalavaidyavidagdhavyādhigopakadaridrakṛpaṇakrodhanānāmanātmavatāmanāthānāṃ
                        ca; evaṃ nirūpya cikitsāṃ kurvan dharmārthakāmayaśāṃsi prāpnoti
                        ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.9"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         strībhiḥ sahāsyāṃ saṃvāsaṃ parihāsaṃ ca varjayet |
                        <caesura/>
                         dattaṃ ca tābhyo nādeyam annādan yad bhiṣagvaraiḥ ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.10.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        viśikhānupraveśanīyo nāma daśamo 'dhyāyaḥ ||10|| </l>
                </div>

                <div n="11" type="adhyāya">



                    <l xml:id="SS.1.11.1"> athātaḥ kṣārapākavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.11.3"> śastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ,
                        chedyabhedyalekhyakaraṇāt tridoṣaghnatvād viśeṣakriyāvacāraṇāc ca
                        ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.4"> tatra kṣaraṇāt kṣaṇanād vā kṣāraḥ ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.5"> nānauṣadhisamavāyāt tridoṣaghnaḥ , śuklatvāt
                            <pb facs="130" n="44 (44a)"/>saumyaḥ; tasya saumyasyāpi sato
                        dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā, āgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt
                        kaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ
                        stambhano lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasām upahantā
                        puṃstvasya cātisevitaḥ ||5|| </l>

                    <pb facs="132" n="46 (46a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.11.6"> sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ, pānīyaś ca ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.7"> tatra pratisāraṇīyaḥ
                        kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīla-
                        tilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmiviṣādiṣūpadiśyate ,
                        saptasu ca mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu
                        ca rohiṇīṣu, eteṣv evānuśastrapraṇidhānam uktam ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.8"> pānīyas tu
                        garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāha-
                        śarkarāśmaryābhyantaravidradhikṛmiviṣārśaḥsūpayujyate ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.9"> ahitas tu
                        raktapittajvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhrama-
                        madamūrcchātimiraparītebhyo 'nyebhyaś caivaṃ vidhebhyaḥ ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.10"> taṃ cetarakṣāravad dagdhvā parisrāvayet; tasya
                        vistaro 'nyatra ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.11"> athetaras trividho mṛdurmadhyastīkṣṇaś ca |
                        taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śucir upoṣya praśaste 'hani
                        praśastadeśajātam anupahataṃ madhyamavayasaṃ mahāntam asitam
                        uṣkakam adhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā khaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya
                        nivāte deśe nicitiṃ kṛtvā sudhāśarkarāś ca prakṣipya tilanālair
                        ādīpayet | athopaśānte 'gnau tadbhasma
                        pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāś ca | athānenaiva vidhānena
                        kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalīcitrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāś
                        catasraś ca kośātakīḥ samūlaphalapatraśākhā dahet | tataḥ
                        kṣāradroṇam udakadroṇaiḥ ṣaḍbhir āloḍya mūtrair vā yathoktair
                        ekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya, mahati kaṭāhe śanair
                        darvyā'vaghaṭṭayan vipacet | sa yadā bhavaty accho raktas tīkṣṇaḥ
                        picchilaś ca tam ādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ vibhajya
                        punar agnāv adhiśrayet | tata eva kṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ
                        vā'panayet | tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapāka<pb facs="133"
                            n="47 (47a)"/>śaṅkhanābhīragnivarṇāḥ kṛtvā''yase pātre tasminn
                        eva kṣārodake niṣicya piṣṭvā tenaiva dvivraṇe 'ṣṭapalasaṃmitaṃ
                        śaṅkhanābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya, satatam apramattaś cainam
                        avaghaṭṭayan vipacet | sa yathā nātisāndro nātidravaś ca bhavati
                        tathā prayateta | athainam āgatapākam avatāryānuguptam āyase
                        kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyād eṣa madhyamaḥ || 11 ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.12"> eṣa caivāpratīvāpaḥ pakvaḥ saṃvyūhimo mṛduḥ
                        ||12|| </l>

                    <pb facs="134" n="48 (48a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.11.13"> pratīvāpe yathālābhaṃ
                        dantīdravantīcitrakalāṅgalīpūtikapravālatālapatrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ
                        samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ | sa eva sapratīvāpaḥ
                        pakvaḥ pākyas tīkṣṇaḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.14"> teṣāṃ yathāvyādhibalam upayogaḥ ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.15"> kṣīṇabale tu kṣārodakam āvaped balakaraṇārtham
                        ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.16"> bhavataś cātra
                        <caesura/>
                         naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo 'tha picchilaḥ |
                        <caesura/>
                         aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hy aṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.17"> atimārdavaśvaity
                        auṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ |
                        <caesura/>
                         sāndratā'pakvatā hīnadravyatā doṣa ucyate ||17|| </l>

                    <pb facs="135" n="49 (11a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.11.18"> tatra kṣārasādhyavyādhivyādhitam upaveśya
                        nivātātape deśe 'sambādhe 'gropaharaṇīyoktena
                        vidhānenopasambhṛtasambhāraṃ, tato 'sya tam avakāśaṃ
                        nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā , śalākayā kṣāraṃ
                        pratisārayet, dattvā vākśatamātram upekṣeta ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.19"> tasmin nipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇam
                        <caesura/>
                         tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṃyutaḥ ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.20"> atha cet sthiramūlatvāt kṣāradagdhaṃ na
                        śīryate |
                        <caesura/>
                         idamālepanaṃ tatra samagramavacārayet ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.21"> amlakāñjikabījāni tilān madhukam eva ca |
                        <caesura/>
                         prapeṣya samabhāgāni tenainamanulepayet ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.22"> tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ
                        <caesura/>
                         rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena ca yojitaḥ ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.23"> āgneyenāgninā tulyaḥ kathaṃ kṣāraḥ praśāmyati
                        |
                        <caesura/>
                         evaṃ cen manyase vatsa! procyamānaṃ nibodha me ||23||</l>

                    <l xml:id="SS.1.11.24"> amlavarjān rasān kṣāre sarvāneva vibhāvayet |
                        <caesura/>
                         kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇo 'nurasas tathā |
                        <caesura/>
                         amlena saha saṃyuktaḥ satīkṣṇalavaṇo rase ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.25"> mādhuryaṃ bhajate 'tyarthaṃ tīkṣṇabhāvaṃ
                        vimuñcati |
                        <caesura/>
                         mādhuryācchamamāpnoti vahniradbhir ivāplutaḥ ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.26"> tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanā<pb
                            facs="136" n="50 (57a)"/>srāvaś ca |26| hīnadagdhe
                        todakaṇḍujāḍyāni vyādhivṛddhiś ca atidagdhe
                        dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklamapipāsāmūrcchāḥ syur maraṇaṃ vā
                        ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.27"> kṣāradagdhavraṇaṃ tu yathādoṣaṃ yathāvyādhi
                        copakramet ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.28"> atha naite kṣārakṛtyāḥ tad yathā-
                        durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapittigarbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇa-
                        tṛṣṇāmūrcchopadrutaklībāpavṛttodvṛttaphalayonayaḥ ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.29"> tathā
                        marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśephaḥsrotaḥsvalpamāṃseṣu
                        ca deśeṣv akṣṇoś ca na dadyād anyatra vartmarogāt ||29|| </l>

                    <pb facs="136" n="50 (50b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.11.30"> tatra kṣārasādhyeṣv api vyādhiṣu śūnagātram
                        asthiśūlinam annadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipīḍopadrutaṃ ca kṣāro na
                        sādhayati (durbalabālasthavirādīn pratisāraṇīya iti) ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.31"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavaty alpamatiprayuktaḥ |
                        <caesura/>
                         sa dhīmatā samyag anuprayukto rogān nihanyād acireṇa ghorān
                        ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.11.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        kṣārapākavidhirnāmaikādaśo 'dhyāyaḥ ||11|| </l>
                </div>

                <div n="12" type="adhyāya">


                    <l xml:id="SS.1.12.1"> || athāto 'gnikarmavidhim adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ ||1||</l>


                    <l xml:id="SS.1.12.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||</l>




                    <pb facs="137" n="51 (51a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.12.3"> kṣārādagnirgarīyān kriyāsu vyākhyātaḥ,
                        taddagdhānāṃ rogāṇām apunarbhāvād bheṣaja<pc> </pc>śastrakṣārair
                        asādhyānāṃ tatsādhyatvāc ca ||3||</l>



                    <l xml:id="SS.1.12.4"> athemāni dahanopakaraṇāni bhavanti- tad yathā-
                            pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākā<pc
                        > </pc>jāmbavauṣṭhetaralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāś ca | tatra,
                        pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākās tvaggatānāṃ,
                        jāmbavauṣṭhetaralauhā māṃsagatānāṃ, kṣaudraguḍasnehāḥ
                        sirāsnāyusandhyasthigatānām ||4|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.5"> tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryād anyatra
                        śaradgrīṣmābhyāṃ; tatrāpyātyayike 'gnikarmasādhye vyādhau
                        tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā ||5|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.6"> sarvavyādhiṣvṛtuṣu ca picchilamannaṃ
                        bhuktavataḥ; mūḍhagarbhāśmarībhagandarodarārśomukharogeṣv
                        abhuktavataḥ karma kurvīta ||6|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.7"> tatra dvividhamagnikarmāhureke- tvagdagdhaṃ,
                            māṃsadag<pb facs="138" n="52 (52a)"/>dhaṃ ca; iha tu
                            sirāsnāyu<pc> </pc>sandhyasthiṣv api na pratiṣiddho 'gniḥ
                        ||7|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.8"> tatra, śabdaprādurbhāvo durgandhatā
                        tvaksaṅkocaś ca tvagdagdhe, kapotavarṇatā'lpaśvayathuvedanā
                        śuṣkasaṅkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe; kṛṣṇonnatavraṇatā
                        srāvasannirodhaś ca sirāsnāyudagdhe, rūkṣāruṇatā
                        karkaśasthiravraṇatā ca sandhyasthidagdhe ||8|| </l>

                    <!--        <p xml:id="NS.1.12.8a" style="stream1">
                        
                         tvagādiṣu karmaṇi kṛte prativiṣayaṃ bhedalakṣaṇaṃ darśayann āha, — tatra
                        śabdetyādi |</p>

                    <p xml:id="NS.1.12.8b" style="stream1">
                        
                         sthiravraṇatā kaṭhinavraṇatā ||8||</p>
-->


                    <l xml:id="SS.1.12.9"> tatra śirorogādhimanthayor
                        bhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahet, vartmarogeṣv
                        ārdrālaktakapraticchannāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā vartmaromakūpān ||9|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.10"> tvaṅmāṃsa<pc> </pc>sirāsnāyusandhyasthisthite
                        'tyugraruji vāyāv ucchritakaṭhinasuptamāṃse vraṇe granthyarśo
                        'rbudabhagandarāpacīślīpadacarmakīlatilakālakāntravṛddhisandhisirācchedanādiṣu
                        nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarma kuryāt ||10|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.11"> tatra valaya-bindu-vilekhā-pratisāraṇānīti
                        dahanaviśeṣāḥ ||11|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.12"> bhavati cātra —
                        <caesura/>
                         rogasya saṃsthānam avekṣya samyaṅ narasya marmāṇi balābalaṃ ca ||
                        <caesura/>
                         vyādhiṃ tathartuṃ ca samīkṣya samyak tato 'vyavasyed bhiṣag
                        agnikarma ||12|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.13"> tatra samyagdagdhe madhusarpirbhyām abhyaṅgaḥ
                        ||13|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.14"> athemānagninā pariharet — pittaprakṛtim
                        antaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭhamanuddhṛtaśalyaṃ durbalaṃ bālaṃ vṛddhaṃ
                            bhīrumaneka<pc> </pc>vraṇa<pc> </pc>pīḍitamasvedyāṃś ceti
                        ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.15"> ata ūrdhvamitarathādagdhalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ |
                        tatra, snigdhaṃ rūkṣaṃ vā''(cā)śritya dravyamagnir dahati;
                        agnisantapto hi snehaḥ sūkṣmasirānusāritvāt tvagādīnanupraviśyāśu
                        dahati; tasmāt snehadagdhe 'dhikā rujo bhavanti ||15|| </l>


                    <pb facs="139" n="53 (53a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.12.16"> tatra pluṣṭaṃ durdagdhaṃ
                        samyagdagdhamatidagdhaṃ ceti caturvidhamagnidagdham | tatra yad
                        vivarṇaṃ pluṣyate 'timātraṃ tat pluṣṭaṃ; yatrottiṣṭhanti sphoṭās
                        tīvrāś coṣadāharāgapākavedanāś cirāc copaśāmyanti tad durdagdhaṃ;
                        samyagdagdham anavagāḍhaṃ tālavarṇaṃ susaṃsthitaṃ
                        pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca; atidagdhe māṃsāvalambanaṃ gātraviśleṣaḥ
                        sirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṃ
                        jvaradāhapipāsāmūrcchāścopadravā bhavanti, vraṇaś cāsya cireṇa
                        rohati, rūḍhaś ca vivarṇo bhavati | tad etac caturvidham
                        agnidagdhalakṣaṇam ātmakarmaprasādhakaṃ bhavati ||16|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.17"> bhavanti cātra - agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ
                        jantoḥ prakupyati |
                        <caesura/>
                         tatas tenaiva vegena pittamasyābhyudīryate ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.18"> tulyavīrye ubhe hyete rasato dravyatas tathā |
                        tenāsya vedanāstīvrāḥ prakṛtyā ca vidahyate ||18||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.19"> sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvaras tṛṣṇā ca
                        bādhate ||
                        <caesura/>
                         dagdhasyopaśamārthāya cikitsā sampravakṣyate ||19|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.20"> pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ
                        tathauṣadham |
                        <caesura/>
                         śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṃ bhavati śoṇitam ||20|| </l>


                    <pb facs="140" n="54 (54a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.12.21"> prakṛtyā hy udakaṃ śītaṃ skandayaty atiśoṇitam
                        | tasmāt sukhayati hy uṣṇaṃ nanu śītaṃ kathañcana ||21|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.22"> śītāmuṣṇāṃ ca durdagdhe kriyāṃ kuryād bhiṣak
                        punaḥ |
                        <caesura/>
                         ghṛtālepanasekāṃs tu śītānevāsya kārayet ||22|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.23"> samyagdagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ |
                        sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhairālepaṃ kārayed bhiṣak ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.24"> grāmyānūpaudakaiścainaṃ piṣṭairmāṃsaiḥ
                        pralepayet |
                        <caesura/>
                         pittavidradhivaccainaṃ santatoṣmāṇamācaret ||24||</l>


                    <l xml:id="SS.1.12.25"> atidagdhe viśīrṇāni māṃsānyuddhṛtya śītalām |
                        <caesura/>
                         kriyāṃ kuryād bhiṣak paścāc chālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.26"> tindukītvakkapālair vā ghṛtamiśraiḥ pralepayet
                        |
                        <caesura/>
                         vraṇaṃ guḍūcīpatrair vā chādayed athavaudakaiḥ ||26||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.27"> kriyāṃ ca nikhilāṃ kuryād bhiṣak
                        pittavisarpavat ||
                        <caesura/>
                         madhūcchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā ||27|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.28"> mañjiṣṭhāṃ candanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpir
                        vipācayet |
                        <caesura/>
                         sarveṣāmagnidagdhānāmetadropaṇam uttamam ||28|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.29ab"> snehadagdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet
                        ||</l>


                    <l xml:id="SS.1.12.29cd"> ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇam
                        ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.30"> śvasiti kṣauti cātyartham apy ādhamati kāsate
                        |
                        <caesura/>
                         cakṣuṣoḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate ||30||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.31"> sadhūmakaṃ niśvasiti ghreyamanyanna vetti ca |
                        <caesura/>
                         tathaiva ca rasān sarvān śrutiś cāsyopahanyate ||31||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.32"> tṛṣṇādāhajvarayutaḥ sīdaty atha ca mūrcchati |
                        <caesura/>
                         dhūmopahata ity eṣaḥ śṛṇu tasya cikitsitam ||32|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.33"> sarpirikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā śarkarāmbu vā
                        |
                        <caesura/>
                         madhurāmlau rasau vā'pi vamanāya pradāpayet ||33||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.34"> vamataḥ koṣṭhaśuddhiḥ syāddhūmagandhaśca
                        naśyati |
                        <caesura/>
                         vidhinā'nena śāmyanti sadanakṣavathujvarāḥ ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.12.35"> dāha<pc> </pc>mūrcchā<pc
                            > </pc>tṛḍādhmāna<pc> </pc>śvāsakāsāś ca dāruṇāḥ |
                        <caesura/>
                         madhurairlavaṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kavalagrahaiḥ ||35||</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.36ab"> samyaggṛhṇātīndriyārthān manaś cāsya
                        prasīdati |</l>

                    <l xml:id="SS.1.12.36cd"> śirovirecanaṃ cāsmai dadyād yogena śāstravit
                        ||36|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.12.37"> dṛṣṭir viśudhyate cāsya śirogrīvaṃ ca dehinaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         avidāhi laghu snigdhamāhāraṃ cāsya kalpayet ||37|| </l>


                    <pb facs="141" n="55 (55a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.12.38"> uṣṇavātātapairdagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā |
                        <caesura/>
                         śītavarṣānilairdagdhe snigdhamuṣṇaṃ ca śasyate ||38||</l>


                    <l xml:id="SS.1.12.39"> tathā'titejasā dagdhe siddharnāsti kathañcana
                        |
                        <caesura/>
                         indravajrāgnidagdhe 'pi jīvati pratikārayet |
                        <caesura/>
                         snehābhyaṅgaparīṣekaiḥ pradehaiś ca tathā bhiṣak ||39||</l>


                    <l xml:id="SS.1.12.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        'gnikarmavidhirnāma dvādaśo 'dhyāyaḥ ||12|| </l>


                </div>

                <div n="13" type="adhyāya">

                    <head>trayodaśo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.1.13.1">
                        <label>1938 ed. 1.13.1</label>
                         athāto jalaukāvacāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.13.2">
                        <label>1938 ed. 1.13.2</label>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.13.3">
                        <label>1938 ed. 1.13.3</label>
                         nṛpāḍhya<pc> </pc>bāla<pc> </pc>sthavira<pc> </pc>bhīru<pc> </pc>durbala<pc> </pc>nārī<pc> </pc>sukumārāṇām
                        anugrahārthaṃ paramasukumāro 'yaṃ śoṇitāvasecanopāyo 'bhihito
                        jalaukasaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.13.4">
                        <label>1938 ed. 1.13.4</label>
                         tatra vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsaṃkhyaṃ
                        śṛṅgajalaukālābubhir avasecayet sarvāṇi sarvair vā (viśeṣas tu
                        visrāvyaṃ śṛṅgajalaukālābubhir gṛhṇīyāt) || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.5"> uṣṇaṃ samadhuraṃ snigdhaṃ gavāṃ śṛṅgaṃ
                        prakīrtitam |
                        <caesura/>
                         tasmād vātopasṛṣṭe tu hitaṃ tad avasecane || </l>

                    <l xml:id="SS.1.13.6"> tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitā sā tv avasecane || </l>


                    <l xml:id="SS.1.13.7"> tasmāc chleṣmopasṛṣṭe tu hitaṃ tad avasecane || </l>


                    <l xml:id="SS.1.13.8"> kṣetreṣu vicaranty etāḥ salilāḍhyasugandhiṣu |
                        <caesura/>
                         na ca saṃkīrṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ sukhāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.13.16"> sthūlamadhyāḥ parikliṣṭāḥ pṛthvyo
                        mandaviceṣṭitāḥ |
                        <caesura/>
                         agrāhiṇyo 'lpapāyinyaḥ saviṣāś ca na pūjitāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.13.19"> atha suvāntāṃ pūrvavat sannidadhyāt || </l>



                    <l xml:id="SS.1.13.23"> kṣetrāṇi grahaṇaṃ jātīḥ poṣaṇaṃ sāvacāraṇam |
                        <caesura/>
                         jalaukasāṃ ca yo vetti tat sādhyān sa jayed gadān || </l>

                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne jalaukāvacāraṇīyo
                        nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ || </p>
                </div>

                <div n="14" type="adhyāya">


                    <pb facs="145" n="59 (59a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.14.1"> athātaḥ śoṇitavarṇanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.3"> tatra pāñcabhautikasya caturvidhasya ṣaḍrasasya
                        dvividhavīryasyāṣṭavidhavīryasya vā'nekaguṇasyopayuktasyāhārasya
                        samyakpariṇatasya yas tejobhūtaḥ sāraḥ paramasūkṣmaḥ sa `rasaḥ’
                        ity ucyate, tasya hṛdayaṃ sthānaṃ sa hṛdayāc caturviṃśati dhamanīr
                        anupraviśyor dhvag ādaśa daśādhogāminyaś catasraś ca tiryaggāḥ
                        kṛtsnaṃ śarīram aharahas tarpayati vardhayati dhārayati yāpayati
                        cādṛṣṭahetukena karmaṇā | tasya śarīram anusarato 'numānād gatir
                        upalakṣayitavyā kṣayavṛddhivaikṛtaiḥ | tasmin
                        sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsā kim ayaṃ
                        saumyas taijasa? iti | atrocyate sa khalu dravānusārī
                        snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhir viśeṣaiḥ saumya ity avagamyate
                        ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.4"> sa khalv āpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgam
                        upaiti ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.5"> ślokau cātra bhavataḥ
                        <caesura/>
                         rañjitās tejasā tv āpaḥ śarīrasthena dehinām |
                        <caesura/>
                         avyāpannāḥ prasannena raktam ity abhidhīyate ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.6"> rasād eva striyā raktaṃ rajaḥsañjñaṃ pravartate
                        |
                        <caesura/>
                         tad varṣād dvādaśād ūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.7"> ārtavaṃ śoṇitaṃ tv āgneyam agnīṣomīyatvād
                        garbhasya ||7|| </l>

                    <pb facs="146" n="60 (60a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.14.8"> pāñcabhautikaṃ tv apare jīvaraktam āhur ācāryāḥ
                        ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.9"> visratā dravatā rāgaḥ spandanaṃ laghutā tathā |
                        <caesura/>
                         bhūmyādīnāṃ guṇā hyete dṛśyante cātra śoṇite ||9|| </l>

                    <pb facs="147" n="61 (61a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.14.10"> rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsān medaḥ
                        prajāyate |
                        <caesura/>
                         medaso 'sthi tato majjā majjñaḥ śukraṃ tu jāyate ||10|| </l>

                    <pb facs="148" n="62 (63a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.14.11"> tatraiteṣāṃ dhātūnām annapānarasaḥ prīṇayitā
                        ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.12"> rasajaṃ puruṣaṃ vidyād rasaṃ rakṣet
                        prayatnataḥ |
                        <caesura/>
                         annātpānāñ ca matimān ācārāñ cāpy atandritaḥ ||12|| </l>

                    <pb facs="148" n="62 (62b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.14.13"> tatra rasa gatau dhātuḥ aharahar gacchatīty
                        ato rasaḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.14"> sa khalu trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa
                        ca kalā ekaikasmin dhātāv avatiṣṭhate evaṃ māsena rasaḥ śukraṃ
                        strīṇāṃ cārtavaṃ bhavati ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.15"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         aṣṭādaśasahasrāṇi saṅkhyā hy asmin samuccaye |
                        <caesura/>
                         kalānāṃ navatiḥ proktā svatantraparatantrayoḥ ||15|| </l>

                    <pb facs="149" n="63 (63a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.14.16"> sa śabdārcir jalasantānavad aṇunā
                        viśeṣeṇānudhāvaty evaṃ śarīraṃ kevalam ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.17"> vājīkaraṇyas tv oṣadhayaḥ svabalaguṇotkarṣād
                        virecanavad upayuktāḥ śukraṃ śīghraṃ virecayanti ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.18"> yathā hi puṣpamukulastho gandho na śakyam
                        ihāstīti vaktuṃ, naiva nāstīti; atha cāsti, satāṃ bhāvānām
                        abhivyaktir iti jñātvā kevalaṃ saukṣmyān nābhivyajyate; sa eva
                        vivṛtapatrakeśare puṣpe kālāntareṇābhivyaktiṃ gacchati evaṃ
                        bālānām api vayaḥpariṇāmāc chukraprādurbhāvo bhavati,
                        romarājyādayaś ca viśeṣā nārīṇām ||18|| </l>

                    <pb facs="150" n="64 (64a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.14.19"> sa evānnaraso vṛddhānāṃ (jarā)
                        paripakvaśarīratvād aprīṇano bhavati ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.20"> ta ete śarīradhāraṇād dhātava ity ucyante
                        ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.21"> teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte, tasmāt tad
                        adhikṛtya vakṣyāmaḥ | tatra, phenilamaruṇaṃ kṛṣṇaṃ paruṣaṃ tanu
                        śīghragamaskandi ca vātena duṣṭaṃ; nīlaṃ pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ
                        visramaniṣṭaṃ pipīlikāmakṣikāṇāmaskandi ca pittena duṣṭaṃ;
                        gairikodakapratīkāśaṃ snigdhaṃ śītalaṃ bahalaṃ picchilaṃ cirasrāvi
                        māṃsapeśīprabhaṃ ca śleṣmaduṣṭaṃ; sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ
                        kāñjikābhaṃ viśeṣato durgandhi ca sannipātaduṣṭaṃ; dvidoṣaliṅgaṃ
                        saṃsṛṣṭam ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.22"> indragopakapratīkāśamasaṃhatamavivarṇaṃ ca
                        prakṛtisthaṃ jānīyāt ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.23"> visrāvyāṇyanyatra vakṣyāmaḥ ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.24"> athāvisrāvyāḥ sarvāṅgaśophaḥ, kṣīṇasya
                        cāmlabhojananimittaḥ, pāṇḍurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṃ ca
                        śvayathavaḥ ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.25"> śastravisrāvaṇaṃ dvividhaṃ pracchānaṃ
                        sirāvyadhanaṃ ca ||25|| </l>

                    <pb facs="151" n="65 (65a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.14.26"> tatra ṛjvasaṅkīrṇaṃ sūkṣmaṃ samam anavagāḍham
                        anuttānam āśu ca śastraṃ pātayen marmasirāsnāyusandhīnāṃ
                        cānupaghāti ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.27"> tatra durdine durviddhe śītavātayor asvinne
                        bhuktamātre skandatvāc choṇitaṃ na sravaty alpaṃ vā sravati ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.28"> madamūrcchāśramārtānāṃ vātaviṇmūtrasaṅginām |
                        <caesura/>
                         nidrābhibhūtabhītānāṃ nṛṇāṃ nāsṛk pravartate ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.29"> tad duṣṭaṃ śoṇitamanirhriyamāṇaṃ
                        śophadāharāgapākavedanā janayet ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.30"> atyuṣṇe 'tisvinne 'tividdhe 'jñair
                        visrāvitamatipravartate ; tad atipravṛttaṃ śiro
                        'bhitāpamāndhyamadhimanthatimiraprādurbhāvaṃ dhātukṣayamākṣepakaṃ
                        dāhaṃ pakṣāghātamekāṅgavikāraṃ hikkāṃ śvāsakāsau pāṇḍurogaṃ
                        maraṇaṃ cāpādayati ||30|| </l>



                    <l xml:id="SS.1.14.31"> tasmānna śīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite |
                        <caesura/>
                         yavāgūṃ pratipītasya śoṇitaṃ mokṣayed bhiṣak ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.32"> samyag gatvā yadā raktaṃ svayam evāvatiṣṭhate
                        |
                        <caesura/>
                         śuddhaṃ tadā vijānīyāt samyagvisrāvitaṃ ca tat ||32|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.33"> lāghavaṃ vedanāśāntir vyādher vegaparikṣayaḥ |
                        <caesura/>
                         samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasas tathā ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.34"> tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāś ca
                        ye |
                        <caesura/>
                         raktamokṣaṇaśīlānāṃ na bhavanti kadācana ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.35"> atha khalv apravartamāne rakte
                        elāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṅgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālaphalair
                        yathālābhaṃ tribhiś caturbhiḥ samastair vā cūrṇīkṛtair
                        lavaṇatailapragāḍhair vraṇamukham avagharṣayet, evaṃ samyak
                        pravartate ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.36"> athātipravṛtte
                        rodhramadhukapriyaṅgupattaṅgupattaṅgagairikasarjarasarasāñjanaśālmalīpuṣpaśaṅkhaśuktimāṣayavagodhūmacūrṇaiḥ
                        śanaiḥ śanair vraṇamukham avacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet
                        sālasarjārjunārimedameṣaśṛṅgadhavadhanvanatvagbhir vā cūrṇitābhiḥ
                        kṣaumeṇa vā dhmāpitena samudraphenalākṣācūrṇair vā
                        yathoktarvraṇabandhanadravyair gāḍhaṃ badhnīyāt
                        śītācchādanabhojanāgāraiḥ śītaiḥ pradehapariṣekaiś copacaret,
                        kṣāreṇāgninā vā dahedyathoktaṃ, vyadhādanantaraṃ tāmevātipravṛttāṃ
                        sirāṃ vidhyet kākolyādikvāthaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet
                        eṇahariṇorabhraśaśamahiṣavarāhāṇāṃ vā rudhiraṃ kṣīrayūṣarasaiḥ
                        susnigdhaiś cāśnīyāt upadravāṃś ca yathāsvam upacaret ||36|| </l>

                    <pb facs="152" n="66 (36a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.14.37"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ sañjāyate 'nalaḥ | pavanaś ca
                        paraṃ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.38"> taṃ nātiśītair laghubhiḥ snigdhaiḥ
                        śoṇitavardhanaiḥ |
                        <caesura/>
                         īṣadamlair anamlair vā bhojanaiḥ samupācaret ||38||</l>

                    <l xml:id="SS.1.14.39"> caturvidhaṃ yad etad dhi rudhirasya nivāraṇam
                        |
                        <caesura/>
                         sandhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.40"> vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate
                        himam |
                        <caesura/>
                         tathā sampācayed bhasma dāhaḥ saṅkocayet sirāḥ ||40|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.41"> askandamāne rudhire sandhānāni prayojayet |
                        <caesura/>
                         sandhāne bhraśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret ||41|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.14.42"> kalpair etais tribhir vaidyaḥ prayateta
                        yathāvidhi |
                        <caesura/>
                         asiddhimatsu caiteṣu dāhaḥ parama iṣyate ||42|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.43"> śeṣadoṣe yato rakte na vyādhirativartate |
                        <caesura/>
                         sāvaśeṣe tataḥ stheyaṃ na tu kuryād atikramam ||43|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.44"> dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate |
                        <caesura/>
                         tasmād yatnena saṃrakṣyaṃ raktaṃ jīva iti sthitiḥ ||44|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.14.45"> srutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite 'nile
                        |
                        <caesura/>
                         śophaṃ satodaṃ koṣṇena sarpiṣā pariṣecat ||45|| </l>

                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śoṇitavarṇanīyo
                        nāma caturdaśo 'dhyāya ||14|| </p>
                </div>

                <div n="15" type="adhyāya">


                    <pb facs="153" n="67 (67a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.15.1"> athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyam
                        adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.3"> doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ, tasmād eteṣāṃ
                        lakṣaṇamucyamānam upadhāraya ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.4.1"> tatra
                        praspandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā
                        pravibhaktaḥ śarīraṃ dhārayati (1) |4|</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.4.2"> rāgapaktyojastejomedhoṣmakṛt pittaṃ pañcadhā
                        pravibhaktam agnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti; (2) |4|</l>


                    <l xml:id="SS.1.15.4.3">
                        sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇapūraṇabalasthairyakṛcchleṣmā pañcadhā
                        pravibhakta udakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.5.1"> rasastuṣṭiṃ prīṇanaṃ raktapuṣṭiṃ ca karoti,
                        raktaṃ varṇaprasāda<pb facs="154" n="68 (68a)"/>ṃ māṃsapuṣṭiṃ
                        jīvayati ca, māṃsaṃ śarīrapuṣṭiṃ medasaś ca, medaḥ snehasvedau
                        dṛḍhatvaṃ puṣṭimasthnāṃ ca, asthīni dehadhāraṇaṃ majjñaḥ puṣṭiṃ
                        ca, majjā snehaṃ balaṃ śukrapuṣṭiṃ pūraṇamasthnāṃ ca karoti,
                        śukraṃ dhairyaṃ cyavanaṃ prītiṃ dehabalaṃ harṣaṃ bījārthaṃ ca; (1) </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.5.2"> purīṣam upastambhaṃ vāyvagnidhāraṇaṃ ca,
                        bastipūraṇavikledakṛnmūtraṃ, svedaḥ kledatvaksaukumāryakṛt; (2) </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.5.3"> raktalakṣaṇamārtavaṃ garbhakṛcca, garbho
                        garbhalakṣaṇaṃ, stanyaṃ stanayor āpīnatvajananaṃ jīvanaṃ ceti
                        ||5|| </l>

                    <pb facs="154" n="68 (58b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.15.6"> tatra vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvīta ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.7"> ata ūrdhvam eṣāṃ kṣīṇalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ |
                        tatra, vātakṣaye mandaceṣṭatā'lpavāktvamapraharṣo mūḍhasañjñatā
                        ca, pittakṣaye mandoṣmāgnitā niṣprabhatā ca, śleṣmakṣaye
                        rūkṣatā'ntardāha āmāśayetaraśleṣmāśayaśūnyatā sandhiśaithilyaṃ
                        (tṛṣṇā daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ) ca ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.8"> tatra svayonivardhanānyeva pratīkāraḥ ||8|| </l>

                    <pb facs="155" n="69 (69a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.15.9"> rasakṣaye hṛtpīḍākampaśūnyatāstṛṣṇā ca,
                        śoṇitakṣaye tvakpāruṣyamamlaśītaprārthanā sirāśaithilyaṃ ca,
                        māṃsakṣaye
                        sphiggaṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥkakṣāpiṇḍikodaragrīvāśuṣkatā
                        raukṣyatodau gātrāṇāṃ sadanaṃ dhamanīśaithilyaṃ ca, medaḥkṣaye
                        plīhābhivṛddhiḥ sandhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca,
                        asthikṣaye 'sthiśūlaṃ dantanakhabhaṅgo raukṣyaṃ ca, majjakṣaye
                        'lpaśukratā parvabhedo 'sthinistodo 'sthiśūnyatā ca, śukrakṣaye
                        meḍhravṛṣaṇavedanā'śaktirmaithune cirād vā prasekaḥ praseke
                        cālparaktaśukradarśanam ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.10"> tatrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ
                        (pratīkāraḥ ) ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.11"> purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca
                        vāyor ūrdhvagamanaṃ kukṣau sañcaraṇaṃ ca, mūtrakṣaye bastitodo
                        'lpamūtratā ca; atrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ | svedakṣaye
                        stabdharomakūpatā tvakśoṣaḥ sparśavaiguṇyaṃ svedanāśaśca;
                        tatrābhyaṅgaḥ svedopayogaś ca ||11|| </l>

                    <pb facs="156" n="70 (64a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.15.12"> ārtavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā
                        yonivedanā ca; tatra saṃśodhanamāgneyānāṃ ca dravyāṇāṃ
                        vidhivadupayogaḥ | stanakṣaye stanayor mlānatā stanyāsambhavo
                        'lpatā vā; tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ | garbhakṣaye
                        garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca; tatra prāptabastikālāyāḥ
                        kṣīrabastiprayogo medyānnopayogaś ceti ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.13"> ata ūrdhvamativṛddhānāṃ doṣadhātumalānāṃ
                        lakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ | vṛddhiḥ punareṣāṃ
                        svayonivardhanātyupasevanādbhavati | tatra, vātavṛddhau
                        vākpāruṣyaṃ kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇamuṣṇakāmi(ma)tā
                        nidrānāśo 'lpabalatvaṃ gāḍhavarcastvaṃ ca; pittavṛddhau
                        pītāvabhāsatā santāpaḥ śītakāmitvamalpanidratā mūrcchā
                        balahānirindriyadaurbalyaṃ pītaviṇmūtranetratvaṃ ca; śleṣmavṛddhau
                        śauklyaṃ śaity aṃ sthairyaṃ gauravamavasādastandrā nidrā
                        sandhiviśleṣaś ca ||13|| </l>

                    <pb facs="156" n="70 (57b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.15.14"> raso 'tivṛddho hṛdayotkledaṃ prasekaṃ
                        cāpādayati; raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ sirāpūrṇatvaṃ ca; māṃsaṃ
                        sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ gurugātratāṃ ca;
                        medaḥsnigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃ kāsaśvāsādīn daurgandhyaṃ ca;
                        asthyadhyasthīnyadhidantāṃśca; majjā sarvāṅganetragauravaṃ ca;
                        śukraṃ śukrāśmarīmatiprādurbhāvaṃ ca ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.15"> purīṣam āṭopaṃ kukṣau śūlaṃ ca; mūtraṃ
                        mūtravṛddhiṃ muhur muhuḥ pravṛttiṃ bastitodam ādhmānaṃ ca; svedas
                        tvaco daurgandhyaṃ kaṇḍūṃ ca ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.16"> ārtavam aṅgamardam atipravṛttiṃ daurgandhyaṃ
                        ca; stanyaṃ stanayor āpīnatvaṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ todaṃ ca;
                        garbho jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ ca ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.17"> teṣāṃ yathāsvaṃ saṃśodhanaṃ kṣapaṇaṃ ca kṣayād
                        aviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ prakurvīta ||17|| </l>

                    <pb facs="157" n="71 (71a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.15.18"> pūrvaḥ pūrvo 'tivṛddhatvād vardhayed dhi paraṃ
                        param |
                        <caesura/>
                         tasmād atipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.19"> balalakṣaṇaṃ balakṣayalakṣaṇaṃ cāta ūrdhvam
                        upadekṣyāmaḥ | tatra rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yat paraṃ
                        tejastat khalvojastad eva balam ity ucyate, svaśāstrasiddhāntāt
                        ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.20"> tatra balena sthiropacitamāṃsatā
                        sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ svaravarṇaprasādo bāhyānāmābhyantarāṇāṃ
                        ca karaṇānāmātmakāryapratipattir bhavati ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.21"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītaṃ sthiraṃ saram |
                        <caesura/>
                         viviktaṃ mṛdu mṛtsnaṃ ca prāṇāyatanam uttamam ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.22ab"> dehaḥ sāvayavastena vyāpto bhavati dehinaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.22cd"> tad abhāvāc ca śīryante śarīrāṇi śarīriṇām
                        ||22||</l>

                    <pb facs="158" n="72 (72a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.15.23abcd">
                        abhighātātkṣayātkopācchokāddhyānācchramātkṣudhaḥ |
                        <caesura/>
                         ojaḥ saṅkṣīyate hyebhyo dhātugrahaṇaniḥsṛtam | |</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.23ef"> tejaḥ samīritaṃ tasmād visraṃsayati dehinaḥ
                        ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.24"> tasya visraṃso vyāpat kṣaya iti (trayo doṣāḥ;)
                        liṅgāni bhavanti sandhiviśleṣo gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanaṃ
                        kriyāsannirodhaś ca visraṃse, stabdhagurugātratā vātaśopho
                        varṇabhedo glānistandrā nidrā ca vyāpanne, mūrcchā māṃsakṣayo
                        mohaḥ pralāpo maraṇam iti ca kṣaye ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.25"> bhavanti cātra -
                        <caesura/>
                         trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ |
                        <caesura/>
                         viśleṣasādau gātrāṇāṃ doṣavisraṃsanaṃ śramaḥ ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.26"> aprācuryaṃ kriyāṇāṃ ca balavisraṃsalakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         gurutvaṃ stabdhatā'ṅgeṣu glānirvarṇasya bhedanam ||26||</l>

                    <l xml:id="SS.1.15.27"> tandrā nidrā vātaśopho balavyāpadi lakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo 'jñānam eva ca ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.28"> pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca balakṣaye |
                        tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣair avirudd<pb facs="159"
                            n="73 (73a)"/>hair balam āpyāyayet ; itaraṃ tu mūḍhasañjñaṃ
                        varjayet ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.29"> doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇo 'pi vā naraḥ |
                        svayonivardhanaṃ yat tad annapānaṃ prakāṅkṣati ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.30"> yady adāhārajātaṃ tu kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tasya tasya sa lābhe tu taṃ taṃ kṣayam apohati ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.31"> yasya dhātukṣayād vāyuḥ sañjñāṃ karma ca
                        nāśayet |
                        <caesura/>
                         prakṣīṇaṃ ca balaṃ yasya nāsau śakyaś cikitsitum ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.32"> rasanimittam eva sthaulyaṃ kārśyaṃ ca | tatra
                        śleṣmalāhārasevino 'dhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya
                        cāma evānnaraso madhurataraś ca śarīramanukrāmannatisnehānmedo
                        janayati, tadatisthaulyamāpādayati ; tamatisthūlaṃ
                        kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvedagātradaurgandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni
                        kṣipramevāviśanti, saukumāryānmedasaḥ sarvakriyāsvasamarthaḥ,
                        kaphamedoniruddhamārgatvāccālpavyavāyo bhavati, āvṛtamārgatvād eva
                        śeṣā dhātavo nāpyāyante 'tyarthamato 'lpaprāṇo bhavati,
                        pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikārāṇāmanyatamaṃ prāpya
                        pañcatvam upayāti, sarva eva cāsya rogā balavanto
                        bhavantyāvṛtamārgatvāt srotasām; atas tasyotpattihetuṃ pariharet |
                        utpanne tu
                        śilājatuguggulugomūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣakaśyāmākoddālakādīnāṃ
                        virūkṣaṇacchedanīyānāṃ ca dravyāṇāṃ vidhivadupayogo vyāyāmo
                        lekhanabastyupayogaś ceti ||32|| </l>

                    <pb facs="160" n="74 (74a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.15.33"> tatra punar vātalāhārasevino
                        'tivyāyāmavyavāyādhyayanabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇapipāsākṣu
                        tkaṣāyālpāśanaprabhṛtibhir upaśoṣito rasadhātuḥ
                        śarīramananukrāmannalpatvānna prīṇāti, tasmād atikārśyaṃ bhavati;
                        so 'tikṛśaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣabhārādāneṣv
                        asahiṣṇurvātarogaprāyo 'lpaprāṇaśca kriyāsu bhavati,
                        śvāsakāsaśoṣaplīhodarāgnisādagulmaraktapittānām anyatamamāsādya
                        maraṇam upayāti, sarva eva cāsya rogā balavanto
                        bhavantyalpaprāṇatvāt ; atas tasyotpattihetuṃ pariharet | utpanne
                        tu payasyāśvagandhāvidārigandhāśatāvarībalātibalānāgabalānāṃ
                        madhurāṇāmanyāsāṃ cauṣadhīnām upayogaḥ,
                        kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca,
                        divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayogaśceti ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.34"> yaḥ punar ubhayasādhāraṇānyāseveta
                        tasyānnarasaḥ śarīram anukrāman samān dhātūn upacinoti,
                        samadhātutvānmadhyaśarīro bhavati sarvakriyāsu samarthaḥ
                        kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣātapasaho balavāṃśca, sa satatam
                        anupālayitavya iti ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.35"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         atyantagarhitāv etau sadā sthūlakṛśau narau |
                        <caesura/>
                         śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlāttu pūjitaḥ ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.36"> doṣaḥ prakupito dhātūn kṣapayatyātmatejasā |
                        <caesura/>
                         iddhaḥ svatejasā vahnirukhāgatamivodakam ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.37"> vailakṣaṇyāccharīrāṇāmasthāyitvāt tathaiva ca
                        |
                        <caesura/>
                         doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇaṃ na vidyate ||37|| </l>

                    <pb facs="161" n="75 (75a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.15.38"> eṣāṃ samatvaṃ yac cāpi bhiṣagbhir avadhāryate
                        |
                        <caesura/>
                         na tat svāsthyādṛte śakyaṃ vaktumanyena hetunā ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.39"> doṣādīnāṃ tv asamatām anumānena lakṣayet |
                        <caesura/>
                         aprasannendriyaṃ vīkṣya puruṣaṃ kuśalo bhiṣak ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.40ab"> (svasthasya rakṣaṇaṃ kuryād asvasthasya tu
                        buddhimān) | </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.40cdef"> kṣapayed bṛṃhayec cāpi doṣadhātumalān
                        bhiṣak |
                        <caesura/>
                         tāvad yāvad arogaḥ syād etat sāmyasya lakṣaṇam ||40|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.41"> samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyaḥ |
                        <caesura/>
                         prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate ||41|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.15.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne do<pb
                            facs="162" n="76 (78a)"/>ṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyo nāma
                        pañcadaśo 'dhyāyaḥ ||15|| </l>
                </div>

                <div n="16" type="adhyāya">

                    <head>ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ |</head>


                    <l xml:id="SS.1.16.1"> athātaḥ karṇavyadha<pc> </pc>bandha<pc
                        > </pc>vidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.2"> yathovāca bhagavān dhanavatariḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.3"> rakṣābhūṣaṇanimittaṃ bālasya karṇau vidhyete |
                        tau ṣaṣṭhe māsi saptame vā śuklapakṣe praśasteṣu
                        tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ dhātryaṅke
                        kumāradharāṅke vā kumāram upaveśya bālakrīḍanakaiḥ
                        pralobhyābhisāntvayan bhiṣag vāmahasten<pb facs="162" n="76 (93b)"
                        />ākṛṣya karṇaṃ daivakṛte chidra ādityakarāvabhāsite śanaiḥ śanair
                        dakṣiṇahastena rju vidhyet pratanukaṃ sūcyā bahalam ārayā pūrvaṃ
                        dakṣiṇaṃ kumārasya vāmaṃ kumāryāḥ tataḥ picuvartiṃ praveśayet || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.4"> śoṇita<pc> </pc>bahutvena vedanayā
                        cānyadeśaviddham iti jānīyāt nirupadravatayā taddeśaviddham iti || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.5"> tatrājñena yadṛcchayā viddhāsu sirāsu
                        kālikāmarmarikālohitikāsūpadravā bhavanti | tatra k<pb facs="163"
                            n="77 (77a)"/>ālikāyāṃ jvaro dāhaḥ śvayathur vedanā ca bhavati
                        marmarikāyāṃ vedanā jvaro granthayaś ca lohitikāyāṃ
                        manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni bhavanti | teṣu yathāsvaṃ
                        pratikurvīta || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.6"> kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhād
                        gāḍhataravartitvād doṣasamudāyād apraśastavyadhād vā yatra
                        saṃrambho vedanā vā bhavati tatra vartim upahṛtyāśu
                            madhukairaṇḍa<pc> </pc>mūla<pc> </pc>mañjiṣṭhā<pc
                            > </pc>yava<pc> </pc>tila<pc> </pc>kalkair
                        madhughṛtapragāḍhair ālepayet tāvad yāvat surūḍha iti surūḍhaṃ
                        cainaṃ punar vidhyet vidhānaṃ tu pūrvoktam eva || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.7"> tatra samyagviddham āmatailena pariṣecayet
                        tryahāt tryahāc ca vartiṃ sthūlatarāṃ dadyāt pariṣekaṃ ca tam eva
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.8"> atha vyapagatadoṣopadrave karṇe vardhanārthaṃ
                        laghuvardhanakaṃ kuryāt || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.9"> evaṃ vivardhitaḥ karṇaś chidyate tu dvidhā
                        nṛṇām |
                        <caesura/>
                         doṣato vā'bhighātād vā sandhānaṃ tasya me śṛṇu || </l>


                    <pb facs="163" n="77 (16b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.16.10"> tatra samāsena pañcadaśakarṇabandhākṛtayaḥ |
                        tad yathā nemisandhānaka utpalabhedyako vallūraka āsaṅgimo
                        gaṇḍakarṇa āhāryo nirvedhimo vyāyojimaḥ kapāṭasandhiko
                        'rdhakapāṭasandhikaḥ saṃkṣipto hīnakarṇo vallīkarṇo yaṣṭikarṇaḥ
                        kākauṣṭhaka iti | teṣu pṛthulāyatasamobhayapālir nemisandhānakaḥ
                        vṛttāyatasamobhayapālir utpalabhedyakaḥ hrasvavṛttasamobhayapālir
                        vallūrakaḥ abhyantaradīrghaikapālir āsaṅgimaḥ bāhya<pc
                        > </pc>dīrghaikapālir gaṇḍakarṇaḥ | apālir ubhayato 'py āhāryaḥ
                        pīṭhopamapālir ubhayataḥ kṣīṇaputrikāśrito nirvedhimaḥ |
                        sthūlāṇusamaviṣamapālir vyāyojimaḥ | abhyantaradīrghaikapālir
                        itarālpapāliḥ | kapāṭasandhikaḥ bāhyadīrghaikapālir itarālpapālir
                        ardhakapāṭasandhikaḥ | tatra daśaite karṇabandhavikalpāḥ sādhyāḥ
                        teṣāṃ svanāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ | saṃkṣiptādayaḥ
                        pañcāsādhyāḥ | tatra śuṣkaśaṣkulir utsannapālir itarālpapāliḥ
                        saṃkṣiptaḥ anadhiṣṭhānapāliḥ paryantayoḥ kṣīṇamāṃso hīnakarṇaḥ
                        tanuviṣamālpapālir vallīkarṇaḥ
                        grathitamāṃsastabdhasirāsaṃtatasūkṣmapālir yaṣṭikarṇaḥ
                        nirmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭhaka iti | baddheṣv api
                        tu śopha<pc> </pc>dāha<pc> </pc>rāga<pc> </pc>pāka<pc
                            > </pc>piḍakā<pc> </pc>srāva<pc> </pc>yuktā na siddhim
                        upayānti || </l>


                    <pb facs="164" n="78 (78a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.16.11"> bhavanti cātra |
                        <caesura/>
                         yasya pālidvayam api karṇasya na bhaved iha |
                        <caesura/>
                         karṇapīṭhaṃ same madhye tasya viddhvā vivardhayet || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.12"> bāhyāyām iha dīrghāyāṃ sandhir ābhyantaro
                        bhavet |
                        <caesura/>
                         ābhyantarāyāṃ dīrghāyāṃ bāhyasandhir udāhṛtaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.13"> ekaiva tu bhavet pāliḥ sthūlā pṛthvī sthirā ca
                        yā |
                        <caesura/>
                         tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā copari sandhayet || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.14"> gaṇḍād utpāṭya māṃsena sānubandhena jīvatā |
                        <caesura/>
                         karṇapālīm āpāles tu kuryān nirlikhya śāstravit || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.15"> ato 'nyatamaṃ bandhaṃ cikīrṣur
                        agropaharaṇīyoktopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ viśeṣataś cātropaharet
                        surāmaṇḍaṃ kṣīram udakaṃ dhānyāmlaṃ kapālacūrṇaṃ ceti | tato
                        'ṅganāṃ puruṣaṃ vā grathitakeśāntaṃ laghubhuktavantam āptaiḥ
                        suparigṛhītaṃ ca kṛtvā bandham upadhārya
                        chedyabhedyalekhyavyadhanair upapannair upapādya karṇaśoṇitam
                        avekṣya duṣṭam aduṣṭaṃ veti tatra vātaduṣṭe dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ
                        pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe surāmaṇḍoṣṇodakābhyāṃ
                        prakṣālya karṇau punar avalikhyānunnatam ahīnam aviṣamaṃ ca
                        karṇasandhiṃ sanniveśya sthitaraktaṃ sandadhyāt | tato
                        madhughṛtenābhyajya picuprotayor anyatareṇāvaguṇṭhya
                        sūtreṇānavagāḍhaman atiśithilaṃ ca baddhvā
                        kapālacūrṇenāvakīryācārikam upadiśed dvivraṇīyoktena ca
                        vidhānenopacaret || </l>


                    <pb facs="165" n="79 (79a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.16.16"> bhavati cātra |
                        <caesura/>
                         vighaṭṭanaṃ divāsvapnaṃ vyāyāmam atibhojanam |
                        <caesura/>
                         vyavāyam agnisaṃtāpaṃ vākśramaṃ ca vivarjayet || </l>




                    <l xml:id="SS.1.16.17"> na cāśuddharaktam atipravṛttaraktaṃ
                        kṣīṇaraktaṃ vā saṃdadhyāt | sa hi vātaduṣṭe rakte rūḍho 'pi
                        paripuṭanavān pittaduṣṭe dāhapākarāgavedanāvān śleṣmaduṣṭe
                        stabdhaḥ kaṇḍūmān atipravṛttarakte śyāvaśophavān kṣīṇo 'lpamāṃso
                        na vṛddhim upaiti || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.18"> āmatailena trirātraṃ pariṣecayet trirātrāc ca
                        picuṃ parivartayet | sa yadā surūḍho nirupadravaḥ savarṇo bhavati
                        tadainaṃ śanaiś śanair abhivardhayet | ato 'nyathā
                        saṃrambhadāhapākarāgavedanāvān punaś chidyate vā || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.19"> athāsyāpraduṣṭasyābhivardhanārtham abhyaṅgaḥ |
                        tad yathā godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjānau payaḥ sarpis
                        tailaṃ gaurasarṣapajaṃ ca yathālābhaṃ
                        saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāpāmārgāśvagandhāvidārigandhākṣīraśuklājalaśūkamadhuravargapayasyāprativāpaṃ
                        tailaṃ vā pācayitvā svanuguptaṃ nidadhyāt || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.20"> sveditonmarditaṃ karṇaṃ snehenaitena yojayet |
                        <caesura/>
                         ato 'nupadravaḥ samyag balavāṃś ca vivardhate || </l>



                    <l xml:id="SS.1.16.21"> yavāśvagandhāyaṣṭyāhvais tilaiś codvartanaṃ
                        hitam |
                        <caesura/>
                         śatāvaryaśvagandhābhyāṃ payasyair aṇḍajīvanaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.22"> tailaṃ vipakvaṃ sakṣīram abhyaṅgāt
                        pālivardhanam |
                        <caesura/>
                         ye tu karṇā na vardhante svedasnehopapāditāḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.1.16.23"> teṣām apāṅgadeśe tu kuryāt pracchānam eva tu
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.16.23b"> bāhyacchedaṃ na kurvīta vyāpadaḥ syus tato
                        dhruvāḥ || </l>


                    <pb facs="166" n="80 (80a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.16.24"> baddhamātraṃ tu yaḥ karṇaṃ
                        sahasaivābhivardhayet |
                        <caesura/>
                         āmakośī samādhmātaḥ kṣipram eva vimucyate || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.25"> jātaromā suvartmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ
                        sthiraḥ |
                        <caesura/>
                         surūḍho 'vedano yaś ca taṃ karṇaṃ vardhayec chanaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.0"> amitāḥ karṇabandhās tu vijñeyāḥ kuśalair iha
                        |
                        <caesura/>
                         yo yathā suviśiṣṭaḥ syāt taṃ tathā viniyojayet || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.1"> (karṇapālyāmayān nṝṇāṃ punar vakṣyāmi
                        suśruta |
                        <caesura/>
                         karṇapalyāṃ prakupaitā vātapittakaphās trayaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.2"> dvidhā vāpy atha saṃsṛṣṭāḥ kurvanti vividhā
                        rujaḥ |
                        <caesura/>
                         visphoṭaḥ stabdhatā śophaḥ pālyāṃ doṣe tu vātike || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.3"> dāhavisphoṭajananaṃ śophaḥ pākaś ca paittike
                        |
                        <caesura/>
                         kaṇḍūḥ saśvayathuḥ stambho gurutvaṃ ca kaphātmake || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.4"> yathādoṣaṃ ca saṃśodhya kuryāt teṣāṃ
                        cikitsitam |
                        <caesura/>
                         svedābhyaṅgaparīṣekaiḥ pralepāsṛgvimokṣaṇaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.5"> mṛdvīṃ kriyāṃ bṛṃhaṇīyair yathāsvaṃ
                        bhojanais tathā |
                        <caesura/>
                         ya evaṃ vetti doṣāṇāṃ cikitsāṃ kartum arhati || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.6"> ata ūrdhvaṃ nāmaliṅgair vakṣye pālyām
                        upadravān |
                        <caesura/>
                         atpāṭakaś cotpuṭakaḥ śyāvaḥ kaṇḍūyuto bhṛśam || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.7"> avamanthaḥ sakaṇḍūko granthiko jambulas
                        tathā |
                        <caesura/>
                         srāvī ca dāhavāṃś caiva śṛṇveṣāṃ kramaśaḥ kriyām || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.8"> apāmārgaḥ sarjarasaḥ pāṭalālakucatvacau |
                        <caesura/>
                         utpāṭake pralepaḥ syāt tailam ebhiś ca pācayet || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.9"> śampākaśigrupūtīkān godhāmedo 'tha tadvasām
                        |
                        <caesura/>
                         vārāhaṃ gavyam aiṇeyaṃ pittaṃ sarpiś ca saṃsṛjet || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.10"> lepam utpuṭake dadyāt tailam ebhiś ca
                        sādhitam |
                        <caesura/>
                         gaurīṃ sugandhāṃ saśyāmām anantāṃ taṇḍulīyakam | </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.11"> śyāve pralepanaṃ dadyāt tailam ebhiś ca
                        sādhitam |
                        <caesura/>
                         pāṭhāṃ rasāñjanaṃ kṣaudraṃ tathā syād uṣṇakāñjikam || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.12"> dadyāl lepaṃ sakaṇḍūke tailam ebhiś ca
                        sādhitam |
                        <caesura/>
                         vraṇībhūtasya deyaṃ syād idaṃ tailaṃ vijānatā || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.13"> madhukakṣīrakākolījīvakādyair vipācitam |
                        <caesura/>
                         godhāvarāhasarpāṇāṃ vasāḥ syuḥ kṛtabṛṃhaṇe || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.14"> pralepanam idaṃ dadyād avasicyāvamanthake |
                        <caesura/>
                         prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ samaṅgāṃ dhavam eva ca || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.15"> tailam ebhiś ca saṃpakvaṃ śṛṇu kaṇḍūmataḥ
                        kriyām |
                        <caesura/>
                         sahadevā viśvadevā ajākṣīraṃ sasaindhavam |
                        <caesura/>
                         etair ālepanaṃ dadyāt tailam ebhiś ca sādhitam || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.16"> granthike guṭikāṃ pūrvaṃ srāvayed avapāṭya
                        tu |
                        <caesura/>
                         tataḥ saindhavacūrṇaṃ tu ghṛṣṭvā lepaṃ pradāpayet || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.17"> likhitvā tatsrutaṃ ghṛṣṭvā cūrṇair
                        lodhrasya jambule |
                        <caesura/>
                         kṣīreṇa pratisāryainaṃ śuddhaṃ saṃropayet tataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.18"> madhuparṇī madhūkaṃ ca ma madhukaṃ madhunā
                        saha |
                        <caesura/>
                         lepaḥ srāviṇi dātavyas tailam ebhiś ca sādhitam || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.26.19"> pañcavalkaiḥ samadhukaiḥ piṣṭais taiś ca
                        ghṛtānvitaiḥ |
                        <caesura/>
                         jīvakādyaiḥ sasarpiṣkair dahyamānaṃ pralepayet ||) </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.27"> viśleṣitāyās tv atha nāsikāyā
                        <caesura/>
                         vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat |
                        <caesura/>
                         nāsāpramāṇaṃ pṛthivīruhāṇāṃ
                        <caesura/>
                         patraṃ gṛhītvā tv avalambi tasya || </l>


                    <pb facs="167" n="81 (81a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.16.28"> tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvād
                        <caesura/>
                         utkṛtya baddhaṃ tv atha nāsikāgram |
                        <caesura/>
                         vilikhya cāśu pratisaṃdadhīta
                        <caesura/>
                         tat sādhubandhair bhiṣag apramattaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.29"> susaṃhitaṃ samyag ato yathāvan
                        <caesura/>
                         nāḍīdvayenābhisamīkṣya baddhvā |
                        <caesura/>
                         pronnamya cainām avacūrṇayet tu
                        <caesura/>
                         pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś ca || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.30"> saṃchādya samyak picunā sitena
                        <caesura/>
                         tailena siñced asakṛt tilānām |
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇe
                        <caesura/>
                         snigdho virecyaḥ sa yathopadeśam || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.31"> rūḍhaṃ ca sandhānam upāgataṃ syāt
                        <caesura/>
                         tad ardhaśeṣaṃ tu punar nikṛntet |
                        <caesura/>
                         hīnāṃ punar vardhayituṃ yateta
                        <caesura/>
                         samāṃ ca kuryād ativṛddhamāṃsām || </l>


                    <l xml:id="SS.1.16.32"> nāḍīyogaṃ vinauṣṭhasya nāsāsandhānavad vidhim
                        |
                        <caesura/>
                         ya evam eva jānīyāt sa rājñaḥ kartum arhati || </l>

                    <trailer xml:id="SS.1.16.colophon">iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ
                        sūtrasthāne karṇavyadhabandhavidhirnāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ||
                    </trailer>
                </div>

                <div n="17" type="adhyāya">


                    <pb facs="167" n="81 (80b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.17.1"> athāta āmapakvaiṣaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.3"> śophasamutthānā granthividradhyalajīprabhṛtayaḥ
                        prāyeṇa vyādhayo 'bhihitā anekākṛtayaḥ tair vilakṣaṇaḥ
                        pṛthurgrathitaḥ samo viṣamo vā tvaṅmāṃsasthāyī doṣasaṅghātaḥ
                        śarīraikadeśotthitaḥ śopha ity ucyate ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.4"> sa ṣaḍvidho
                        vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantunimittaḥ | tasya
                        doṣarūpavyañjanair lakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ | tatra vātaśophaḥ
                        kṛṣṇo 'ruṇo vā paruṣo mṛduranavasthitāstodādayaś cātra
                        vedanāviśeṣā bhavanti pittaśophaḥ pīto mṛduḥ sarakto vā
                        śīghrānusāryoṣādayaś cātra vedanāviśeṣā bhavanti; śleṣmaśvayathuḥ
                            pāṇ<pb facs="168" n="82 (82a)"/>ḍuḥ kaṭhinaḥ snigdhaḥ śīto
                        snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaś cātra vedanāviśeṣā bhavanti
                        sarvavarṇavedanaḥ sannipātaśvayathuḥ pittavacchoṇitajo 'tikṛṣṇaśca
                        pittaraktalakṣaṇa āganturlohitāvabhāsaś ca ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.5"> sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣair na
                        sambhāvitaḥ praśamayituṃ kriyāviparyayādbahutvād vā doṣāṇāṃ tadā
                        pākābhimukho bhavati | tasyāmasya pacyamānasya pakvasya ca
                        lakṣaṇamucyamānam upadhāraya- | tatra, mandoṣmatā tvaksavarṇatā
                        śītaśophatā sthairyaṃ mandavedanatā'lpaśophatā
                        cāmalakṣaṇamuddiṣṭaṃ; sūcibhir iva nistudyate, daśyata iva
                        pipīlikābhiḥ, tābhiś ca saṃsarpyata iva, chidyata iva śastreṇa,
                        bhidyata iva śaktibhiḥ, tāḍyata iva daṇḍena, pīḍyata iva pāṇinā,
                        ghaṭyata iva cāṅgulyā, dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyām,
                        oṣacoṣaparīdāhāś ca bhavanti, vṛścikaviddha iva ca
                        sthānāsanaśayaneṣu na śāntim upaiti, ādhmātabastirivātataś ca
                        śopho bhavati , tvagvaivarṇyaṃ śophābhivṛddhirjvaradāhapipāsā
                        bhaktāruciś ca pacyamānaliṅgaṃ; vedanopaśāntiḥ pāṇḍutā'lpaśophatā
                        valīprādurbhāvastvakparipuṭanaṃ nimnadarśanamaṅgulyā'vapīḍite
                        pratyunnamanaṃ, bastāvivodakasañcaraṇaṃ pūyasya
                        prapīḍayatyekamantamante cāvapīḍite, muhurmuhustodaḥ
                        kaṇḍūrunnatatā vyādherupadravaśāntirbhaktābhikāṅkṣā ca pakvaliṅgam
                        | kaphajeṣu tu rogeṣu gambhīragatitvād abhighātajeṣu vā keṣucid
                        asamastaṃ pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvamapakvam iti manyamāno
                        bhiṣaṅmoham upaiti tatra hi tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyam
                        alparujatā'śmavac ca ghanatā na moham upeyād iti ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.6"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         āmaṃ vipacyamānaṃ ca samyak pakvaṃ ca yo bhiṣak|
                        <caesura/>
                         jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣās taskaravṛttayaḥ ||6|| </l>

                    <pb facs="169" n="83 (83a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.17.7"> vātād ṛte nāsti rujā na pākaḥ pittādṛte nāsti
                        kaphāc ca pūyaḥ |
                        <caesura/>
                         tasmāt samastān paripākakāle pacanti śophāṃs traya eva doṣāḥ
                        ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.8"> kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe
                        vātakaphau prasahya |
                        <caesura/>
                         pacaty ataḥ śoṇitam eva pāko mato 'pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ
                        ||8||</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.9"> tatra, āmacchede
                        māṃsasirāsnāyusandhyasthivyāpādanam atimātraṃ śoṇitātipravṛttir
                        vedanāprādurbhāvo 'vadaraṇam anekopadravadarśanaṃ kṣatavidradhirvā
                        bhavati | sa yadā bhayamohābhyāṃ pakvam apy apakvam iti manyamānaś
                        ciram upekṣate vyādhiṃ vaidyas tadā gambhīrānugato dvāram
                        alabhamānaḥ pūyaḥ svam āśrayam avadāryotsaṅgaṃ mahāntam avakāśaṃ
                        kṛtvā nāḍīṃ janayitvā kṛcchrasādhyo bhavaty asādhyo veti ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.10"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         yaś chinatty āmam ajñānād yaś ca pakvam upekṣate |
                        <caesura/>
                         śvapacāv iva mantavyau tāv aniścitakāriṇau ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.11"> prāk śastrakarmaṇaś ceṣṭaṃ bhojayed āturaṃ
                        bhiṣak |
                        <caesura/>
                         madyapaṃ pāyayen madyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanā'sahaḥ ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.12"> na mūrcchaty annasaṃyogān mattaḥ śastraṃ na
                        budhyate |
                        <caesura/>
                         tasmād avaśyaṃ bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi ||12||</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.13"> prāṇo hy ābhyantaro nṝṇāṃ
                        bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ |
                        <caesura/>
                         dhārayaty avirodhena śarīraṃ pāñcabhautikam ||13|| </l>

                    <pb facs="170" n="84 (84a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.17.14"> alpo mahān vā kriyayā vinā yaḥ samucchritaḥ
                        pākam upaiti śophaḥ |
                        <caesura/>
                         viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yāty avagāḍhadoṣaḥ
                        ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.15"> ālepavisrāvaṇāśodhanais tu samyak prayuktair
                        yadi nopaśāmyet |
                        <caesura/>
                         pacyeta śīghraṃ samam alpamūlaḥ sa piṇḍitaś copari connataḥ syāt
                        ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.16"> kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnirvāyvīritaḥ
                        sandahati prasahya |
                        <caesura/>
                         tathaiva pūyo 'py aviniḥsṛto hi māṃsaṃ sirāḥ snāyu ca khādatīha
                        ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.17"> ādau vimlāpanaṃ kuryād dvitīyam avasecanam |
                        <caesura/>
                         tṛtīyam upanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyām ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.17.18"> pañcamaṃ śodhanaṃ kuryāt ṣaṣṭhaṃ ropaṇam
                        iṣyate |
                        <caesura/>
                         ete kramā vraṇasyoktāḥ saptamaṃ vaikṛtāpaham ||18||</l>

                    <l xml:id="SS.1.17.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        āmapakvaiṣaṇīyo nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ ||17|| </l>
                </div>

                <div n="18" type="adhyāya">




                    <l xml:id="SS.1.18.1"> athāto vraṇālepanabandhavidhim adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.3"> ālepa ādya upakramaḥ eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ
                        pradhānatamaś ca taṃ ca pratirogaṃ vakṣyāmaḥ tato bandhaḥ
                        pradhānaṃ tena śuddhir vraṇaropaṇam asthisaṃdhisthairyaṃ ca || </l>


                    <l xml:id="SS.1.18.4"> tatra pratilomam ālimpet | pr<pb facs="171"
                            n="85 (85a)"/>atilome hi samyagauṣadhamavatiṣṭhate
                        'nupraviśati romakūpān svedavāhibhiśca sirāmukhairvīryaṃ prāpnoti
                        ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.5"> na ca śuṣyamāṇamupekṣeta, anyatra pīḍayitavyāt
                        | śuṣko hy apārthako rukkaraś ca ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.6"> sa trividhaḥ pralepaḥ, pradeha, ālepaś ca |
                        pralepapradehayor antaraṃ - tatra pralepaḥ śītastanur aviśoṣī
                        viśoṣī vā; pradehastūṣṇaḥ śīto vā bahalo 'bahur aviśoṣī ca;
                        madhyamo 'trālepaḥ | tatra, raktapittaprasādakṛdālepaḥ; pradeho
                        vātaśleṣmapraśamanaḥ śodhano ropaṇaḥ śophavedanāpahaśca;
                        tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu; yas tu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ
                        ‘kalka’ iti sañjñāṃ labhate niruddhālepanasañjñaḥ;
                        tenāsrāvasannirodho mṛdutā pūtimāṃsāpakarṣaṇaman antardoṣatā
                        vraṇaśuddhiś ca bhavati ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.7"> avidagdheṣu śopheṣu hitamālepanaṃ bhavet |
                        <caesura/>
                         yathāsvaṃ doṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpaham ||7||</l>

                    <l xml:id="SS.1.18.8"> tvakprasādanam evāgryaṃ māṃsaraktaprasādanam |
                        dāhapraśamanaṃ śreṣṭhaṃ rujākaṇḍūvināśanam ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.9"> marmadeśeṣu ye rogā guhyeṣv api sadā nṛṇāṃ |
                        <caesura/>
                         saṃśodhanāya teṣān tu kuryād ālepanaṃ bhiṣak || 9 ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.18.10"> (ṣaḍbhāgaṃ paittike snehaṃ caturbhāgaṃ tu
                        vātike ||
                        <caesura/>
                         aṣṭabhāgaṃ tu kaphaje snehamātrāṃ pradāpayet || 10 ||) </l>


                    <l xml:id="SS.1.18.11"> tasya pramāṇaṃ mahiṣārdracarmotsedham
                        upadiśanti ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.12"> na cālepaṃ rātrau prayuñjīta , mā bhūcchaity
                        avihatoṣmaṇastad anirgamād vikārapravṛttir iti ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.13"> pradehasādhye vyādhau tu hitam ālepanaṃ divā |
                        <caesura/>
                         pittaraktābhighātotthe saviṣe ca viśeṣataḥ ||13||</l>

                    <l xml:id="SS.1.18.14"> na ca paryuṣitaṃ lepaṃ kadācid avacārayet |
                        <caesura/>
                         upary upari lepaṃ ca na kadācit pradāpayet ||14||</l>

                    <pb facs="172" n="86 (86a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.18.15"> uṣmāṇaṃ vedanāṃ dāhaṃ ghanatvāj janayet sa hi
                        ||
                        <caesura/>
                         na ca tenaiva lepena pradehaṃ dāpayet punaḥ |
                        <caesura/>
                         śuṣkabhāvāt sa nirvīryo yukto 'pi syād apārthakaḥ ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.16"> ata ūrdhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇy
                        upadekṣyāmaḥ; tad yathā-
                        kṣaumakārpāsāvikadukūlakauśeyapatrorṇacīnapaṭṭacarmāntarvalkalālābūśakalalatāvidalarajjutūlaphalasantānikālauhānīti
                        teṣāṃ vyādhiṃ kālaṃ cāvekṣyopayogaḥ; prakaraṇataś caiṣām ādeśaḥ
                        ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.17"> tatra
                            kośadāmasvastikānuvellitamu(pra)tolīmaṇḍalasthagikāyamakakhaṭvācīnaviband<pb
                            facs="173" n="87 (87a)"/>havitānagophaṇāḥ pañcāṅgī ceti
                        caturdaśa bandhaviśeṣāḥ | teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa
                        vyākhyātāḥ ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.18"> tatra kośamaṅguṣṭhāṅguliparvasu vidadhyāt,
                        dāma sambādhe 'ṅge, sandhikūrcakabhrūstanāntaratalakarṇeṣu
                        svastikaṃ, anuvellitaṃ śākhāsu, grīvāmeḍhrayoḥ mu(pra)tolīṃ, vṛtte
                        'ṅge maṇḍalam, aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu sthagikāṃ, yamalavraṇayor
                        yamakaṃ, hanuśaṅkhagaṇḍeṣu khaṭvām, apāṅgayoś cīnaṃ,
                        pṛṣṭhodaroraḥsu vibandhaṃ, mūrdhani vitānaṃ,
                        cibukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu gophaṇāṃ, jatruṇa ūrdhvaṃ pañcāṅgīm iti;
                        yo vā yasmin śarīrapradeśe suniviṣṭo bhavati taṃ tasmin vidadhyāt
                        ||18|| </l>

                    <pb facs="174" n="88 (88a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.18.19"> yantraṇam ūrdhvam adhas tiryak ca ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.20"> tatra ghanāṃ kavalikāṃ dattvā
                        vāmahastaparikṣepam ṛjum anāviddham asaṅkucitaṃ mṛdu paṭṭaṃ
                        niveśya badhnīyāt | na ca vraṇasyopari kuryād granthim ābādhakaraṃ
                        ca ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.21"> na ca vikeśikauṣadhe atisnigdhe atirūkṣe
                        viṣame vā kurvīta; yasmādatisnehāt kledo, raukṣyācchedo,
                        durnyāsādvraṇavartmāvagharṣaṇam iti ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.22"> tatra vraṇāyatanaviśeṣād bandhaviśeṣas
                        trividho bhavati gāḍhaḥ, samaḥ, śithila iti ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.23"> pīḍayann arujo gāḍhaḥ socchvāsaḥ śithilaḥ
                        smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         naiva gāḍho na śithilaḥ samo bandhaḥ prakīrtitaḥ ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.24"> tatra sphikkukṣikakṣāvaṅkṣaṇoruśiraḥsu gāḍhaḥ,
                        śākhāvadanakarṇakaṇṭhameḍhramuṣkapṛṣṭhapārśvodaroraḥsu samaḥ,
                        akṣṇoḥ sandhiṣu ca śithila iti ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.25"> tatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyāt,
                        samasthāne śithilaṃ, śithilasthāne naiva; evaṃ śoṇitaduṣṭaṃ ca;
                        ślaiṣmikaṃ śithilasthāne samaṃ, samasthāne gāḍhaṃ, gāḍhasthāne
                        gāḍhataraṃ; evaṃ vātaduṣṭaṃ ca ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.26"> tatra paittikaṃ śaradi grīṣme dvirahno
                        badhnīyāt, raktopadrutamapyevaṃ; ślaiṣmikaṃ hemantavasantayos<pb
                            facs="175" n="89 (89a)"/>tryahāt , vātopadrutamapyevam |
                        evamabhyūhya bandhaviparyayaṃ ca kuryāt ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.27"> tatra, samaśithilasthāneṣu gāḍhaṃ baddhe
                        vikeśikauṣadhanair arthakyaṃ śophavedanāprādurbhāvaś ca,
                        gāḍhasamasthāneṣu śithilaṃ baddhe vikeśikauṣadhapatanaṃ
                        paṭṭasañcārādvraṇavartmāvagharṣaṇamiti; gāḍhaśithilasthāneṣu samaṃ
                        baddhe ca guṇābhāva iti ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.28"> aviparītabandhe vedanopaśāntir asṛkprasādo
                        mārdavaṃ ca ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.29"> abadhyamāno
                        daṃśamaśakatṛṇakāṣṭhopalapāṃśuśītavātātapaprabhṛtibhir viśeṣair
                        abhihanyate vraṇaḥ, vividhavedanopadrutaś ca duṣṭatām upaiti,
                        ālepanādīni cāsya viśoṣam upayānti ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.30"> cūrṇitaṃ mathitaṃ bhagnaṃ viśliṣṭam atipātitam
                        |
                        <caesura/>
                         asthisnāyusirācchinnam āśu bandhena rohati ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.31"> sukhamevaṃ vraṇī śete sukhaṃ gacchati tiṣṭhati
                        |
                        <caesura/>
                         sukhaṃ śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.32"> abandhyāḥ pittaraktābhighātaviṣanimittā yadā
                        śophadāhapākarāgatodavedanābhibhūtāḥ kṣārāgnidagdhāḥ pākāt
                        prakuthitapraśīrṇamāṃsāś ca bhavanti ||32|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.33"> kuṣṭhinām agnidagdhānāṃ piḍakā madhumehinām |
                        <caesura/>
                         karṇikāś conduruviṣe viṣajuṣṭāś ca ye vraṇāḥ ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.34"> māṃsapāke na badhyante gudapāke ca dāruṇe |
                        <caesura/>
                         svabuddhyā cāpi vibhajet kṛtyākṛtyāṃś ca buddhimān ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.35"> deśaṃ doṣaṃ ca vijñāya vraṇaṃ ca vraṇakovidaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         ṛtūṃś ca parisaṅkhyāya tato bandhān niveśayet ||35||</l>

                    <l xml:id="SS.1.18.36"> ūrdhvaṃ tiryag adhastāc ca yantraṇā trividhā
                        smṛtā |
                        <caesura/>
                         yathā ca badhyate bandhas tathā vakṣyāmy aśeṣataḥ ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.37"> ghanāṃ kavalikāṃ dattvā mṛdu caivāpi paṭṭakam
                        |
                        <caesura/>
                         vikeśikāmauṣadhaṃ ca nātisnigdhaṃ samācaret ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.38"> prakledayatyatisnigdhā tathā rūkṣā kṣiṇoti ca
                        |
                        <caesura/>
                         yuktasnehā ropayati durnyastā vartma gharṣati ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.39"> viṣamaṃ ca vraṇaṃ kuryāt stambhayet
                        srāvayettathā |
                        <caesura/>
                         yathāvraṇaṃ viditvā tu yogaṃ vaidyaḥ prayojayet ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.40"> pittaje raktaje vā'pi sakṛd eva parikṣipet |
                        <caesura/>
                         asakṛt kaphaje vā'pi vātaje ca vicakṣaṇaḥ ||40|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.41"> talena pratipīḍyātha srāvayed anulomataḥ |
                        <caesura/>
                         sarvāṃś ca bandhān gūḍhāntān sandhīṃś ca viniveśayet ||41|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.42"> oṣṭhasyāpyeṣa sandhāne yathoddiṣṭo vidhiḥ
                        smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         buddhyotprekṣyābhiyuktena tathā cāsthiṣu jānatā ||42|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.43"> uttiṣṭhato niṣaṇṇasya śayanaṃ cādhigacchataḥ |
                        <caesura/>
                         gacchato vividhair yānair nāsya duṣyati sa vraṇaḥ ||43|| </l>

                    <pb facs="176" n="90 (90a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.18.44"> ye ca syur māṃsasaṃsthā vai tvaggatāś ca tathā
                        vraṇāḥ |
                        <caesura/>
                         sandhyasthikoṣṭhalaprāptāś ca sirāsnāyugatās tathā ||44|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.18.45"> tathā'vagāḍhagambhīrāḥ sarvato viṣamasthitāḥ |
                        <caesura/>
                         naite sādhayituṃ śakyā ṛte bandhād bhavanti hi ||45|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.18.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        vraṇālepanabandhavidhirnāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ||18|| </l>
                </div>

                <div n="19" type="adhyāya">



                    <l xml:id="SS.1.19.1"> athāto vraṇitopāsanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.2"> yathovāca bhagavān dhanvantriḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.19.3"> vraṇitasya prathamamevāgāramanvicchet
                        taccāgāraṃ praśastavāstvād ikaṃ kāryam ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.4"> praśastavāstuni gṛhe śucāvātapavarjite |
                        <caesura/>
                         nivāte na ca rogāḥ syuḥ śārīrāgantumānasāḥ ||4|| </l>

                    <pb facs="176" n="90 (91b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.19.5"> tasmiñ śayanamasambādhaṃ svāstīrṇaṃ manojñaṃ
                        prākśiraskaṃ saśastraṃ kurvīta ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.6"> sukhaceṣṭāpracāraḥ syāt svāstīrṇe śayane vraṇī
                        |
                        <caesura/>
                         prācyāṃ diśi sthitā devāstatpūjārthaṃ ca tacchiraḥ ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.7"> tasmin suhṛdbhir anukūlaiḥ priyaṃvadair
                        upāsyamāno yatheṣṭamāsīta ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.8"> suhṛdo vikṣipantyāśu kathābhir vraṇavedanāḥ |
                        <caesura/>
                         āśvāsayanto bahuśaḥ svanukūlāḥ priyaṃvadāḥ ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.9"> na ca divānidrāvaśagaḥ syāt ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.10"> divāsvapnādvraṇe kaṇḍūrgātrāṇāṃ gauravaṃ tathā
                        |
                        <caesura/>
                         śvayathur vedanā rāgaḥ srāvaś caiva bhṛśaṃ bhavet ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.11"> utthānasaṃveśanaparivartanacaṅkramaṇoccair
                        bhāṣaṇādyāsvātmaceṣṭāsvapramatto vraṇaṃ saṃrakṣet ||11|| </l>

                    <pb facs="177" n="91 (91a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.19.12"> sthānāsanaṃ caṅkramaṇaṃ divāsvapnaṃ tathaiva
                        ca |
                        <caesura/>
                         vraṇito na niṣeveta śaktimānapi mānavaḥ ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.13"> utthānādyāsanaṃ sthānaṃ śayyā cātiniṣevitā |
                        <caesura/>
                         prāpnuyānmārutād aṅgarujas tasmād vivarjayet ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.14"> gamyānāṃ ca strīṇāṃ
                        sandarśanasambhāṣaṇasaṃsparśanāni dūrata eva pariharet ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.15"> strīdarśanādibhiḥ śukraṃ kadāciccalitaṃ sravet
                        |
                        <caesura/>
                         grāmyadharmakṛtāndoṣān so 'saṃsarge 'pyavāpnuyāt ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.16">
                        navadhānyamāṣatilakalāyakulatthaniṣpāvaharitakaśākāmlalavaṇakaṭukaguḍapiṣṭavikṛtivallūraśuṣkaśākājāvikānūpaudaka-
                        māṃsavasāśītodakakṛśarāpāyasadadhidugdhatakraprabhṛtīni pariharet
                        ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.17"> takrānto navadhānyādiryo 'yaṃ varga udāhṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         doṣasañjanano hy eṣa vijñeyaḥ pūyavardhanaḥ ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.18"> madyapaś ca maireyāriṣṭāsavasīdhusurāvikārān
                        pariharet ||18|| </l>

                    <pb facs="178" n="92 (92a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.19.19"> madyamamlaṃ tathā rūkṣaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca
                        vīryataḥ |
                        <caesura/>
                         āśukāri ca tat pītaṃ kṣipraṃ vyāpādayed vraṇam ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.20">
                        vātātaparajodhūmāvaśyāyātisevanātibhojanāniṣṭabhojanaśravaṇadarśanerṣyāmarṣabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇaviṣamāśana-
                        śayanopavāsavāgvyāyāmasthānacaṅkramaṇaśītavātaviruddhādhyaśanājīrṇamakṣikādyā
                        bādhāḥ pariharet ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.21"> vraṇinaḥ samprataptasya kāraṇair eva mādibhiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ samyaṅna jīryati ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.22"> ajīrṇāt pavanādīnāṃ vibhramo balavān bhavet |
                        <caesura/>
                         tataḥ śopharujāsrāvadāhapākānavāpnuyāt ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.23"> sadā nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā
                        śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇa bhavitavyam iti | tat kasya
                        hetoḥ? hiṃsāvihārāṇi hi mahāvīryāṇi rakṣāṃsi
                        paśupatikuberakumārānucarāṇi māṃsaśoṇitapriyatvāt kṣatajanimittaṃ
                        vraṇinam upasarpanti, satkārārthaṃ jighāṃsūni vā kadācit ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.24"> bhavati cātra | teṣāṃ satkārakāmānāṃ
                        prayatetāntarātmanā | dhūpabalyupahārāṃś ca
                        bhakṣyāṃścaivopahārayet ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.25"> te tu santarpitā ātmavantaṃ na hiṃsyuḥ |
                        tasmāt satatamatandrito janaparivṛto nityaṃ
                        dīpodakaśastrasragdāmapuṣpalājādyalaṅkṛte veśmani
                        sampanmaṅgalamano 'nukūlāḥ kathāḥ śṛṇvannāsīta ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.26"> sampadādyanukūlābhiḥ kathābhiḥ prītamānasaḥ |
                        <caesura/>
                         āśāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ sukham avāpnuyāt ||26||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.27"> ṛgyajuḥsāmātharvavedābhihitair aparaiś
                        cāśīrvidhānair upādhyāyā bhiṣajaś ca sandhyayo rakṣāṃ kuryuḥ
                        ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.28"> sarṣapāriṣṭapatrābhyāṃ sarpiṣā lavaṇena ca |
                        <caesura/>
                         dvirahnaḥ kārayed dhūpaṃ daśarātramatandritaḥ ||28|| </l>

                    <pb facs="179" n="93 (93a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.19.29"> chatrāmaticchatrāṃ lāṅgū(ṅga)līṃ jaṭilāṃ
                        brahmacāriṇīṃ lakṣmīṃ guhāmatiguhāṃ vacāmativiṣāṃ śatavīryāṃ
                        sahasravīryāṃ siddhārthakāṃś ca śirasā dhārayet ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.30"> vyajyeta bālavyajanairvraṇaṃ na ca vighaṭṭayet
                        |
                        <caesura/>
                         na tudenna ca kaṇḍūyecchayānaḥ paripālayet ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.31"> anena vidhinā yuktam ādāv eva niśācarāḥ |
                        <caesura/>
                         vanaṃ keśariṇa''krāntaṃ varjayanti mṛgā iva ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.32"> jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇaṃ dravottaram
                        |
                        <caesura/>
                         bhuñjāno jāṅgalair māṃsaiḥ śīghraṃ vraṇam apohati ||32||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.33"> taṇḍulīyakajīvantīsuniṣaṇṇakavāstukaiḥ |
                        <caesura/>
                         bālamūlakavārtākapaṭolaiḥ kāravellakaiḥ ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.19.34"> sadāḍimaiḥ sāmalakairghṛtabhṛṣṭaiḥ
                        sasaindhavaiḥ |
                        <caesura/>
                         anyair eva ṅguṇair vā'pi mudgādīnāṃ rasena vā
                        <caesura/>
                         śaktūn vilepīṃ kulmāṣāñjalaṃ cāpi śṛtaṃ pibet ||34|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.19.35"> divā na nidrāvaśago nivātagṛhagocaraḥ |
                        <caesura/>
                         vraṇī vaidyavaśe tiṣṭhañ śīghraṃ vraṇamapohati ||35||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.36"> (vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaś ca jāgārāt
                        |
                        <caesura/>
                         tau ca ruk ca divāsvāpāttāś ca mṛtyuś ca maithunāt) ||36||</l>

                    <l xml:id="SS.1.19.37"> evaṃvṛttasamācāro vraṇī sampadyate sukhī |
                        <caesura/>
                         āyuś ca dīrghamāpnoti dhanvantarivaco yathā ||37|| </l>

                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇitopāsanīyo
                        nāmaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ ||19|| </p>
                </div>

                <div n="20" type="adhyāya">

                    <pb facs="180" n="94 (94a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.20.1">athato hitāhitīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.2">yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.3"> yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyam ity anena
                        hetunā na kiñciddravyamekāntena hitamahitaṃ vā'stīti kecidācāryā
                        bruvate | tat tu na samyak; iha khalu yasmāddravyāṇi svabhāvataḥ
                        saṃyogataś caikāntahitānyekāntāhitāni hitāhitāni ca bhavanti ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.4"> tatra ,ekāntahitāni jātisātmyāt
                        salilaghṛtadugdhaudanaprabhṛtīni; ekāntāhitāni tu
                        dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛttānyanalakṣāraviṣādīni,
                        saṃyogādaparāṇi viṣatulyāni bhavanti; hitāhitāni tu yadvāyoḥ
                        pathyaṃ tat pittasyāpathyam iti ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.5"> ataḥ sarvaprāṇināmayamāhārārthaṃ varga
                        upadiśyate; tad yathā-
                        raktaśāliṣaṣṭikakaṅgukramukundakapāṇḍukapītakapramodakakālakāsanakapuṣpakakardamakaśakunāhṛtasugandhakakalama-
                        nīvārakodravoddālakaśyāmākagodhūmayavavaiṇavaiṇahariṇakuraṅgamṛgamātṛkāśvadaṃṣṭrākarālakrakarakapotalāvatittirikapiñjalavartīravartikā
                        mudgavanamudgamakuṣṭhakalāyamasūramaṅgalyacaṇakahareṇvāḍhakīsatīnāścillivāstukasuniṣaṇṇakajīvantītaṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇyaḥ,
                        gavyaṃ ghṛtaṃ, saindhavaṃ, dāḍimāmalakam ity eṣa vargaḥ
                        sarvaprāṇināṃ sāmānyataḥ pathyatamaḥ ||5|| </l>

                    <pb facs="181" n="95 (95a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.20.6"> tathā
                        brahmacaryanivātaśayanoṣṇodakasnānaniśāsvapnavyāyāmāś caikāntataḥ
                        pathyatamāḥ ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.7"> ekāntahitānyekāntāhitāni tu prāgupadiṣṭāni,
                        hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyam iti ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.8"> saṃyogatastvaparāṇi viṣatulyāni bhavanti | tad
                        yathā-
                        vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitailavirohipiṣṭaśuṣkaśākājāvikamāṃsamadyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃśca
                        naikadhyamaśnīyāt payasā ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.9"> rogaṃ sātmyaṃ ca deśaṃ ca kālaṃ dehaṃ ca
                        buddhimān | avekṣyāgnyādikān bhāvān rogavṛtteḥ prayojayet ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.10ab"> avasthāntarabāhulyādrogādīnāṃ vyavasthitam
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.10cd"> dravyaṃ necchanti bhiṣaja icchanti
                        svastharakṣaṇe ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.11"> dvayor anyatarādāne vadanti viṣadugdhayoḥ |
                        <caesura/>
                         dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣamekāntato 'hitam ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.12"> evaṃ yuktaraseṣveṣu dravyeṣu salilādiṣu |
                        <caesura/>
                         ekāntahitatāṃ viddhi vatsa suśruta nānyathā ||12||</l>

                    <pb facs="182" n="96 (96a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.20.13"> ato 'nyānyapi saṃyogādahitāni vakṣyāmaḥ-
                        navavirūḍhadhānyairvasāmadhupayoguḍamāṣair vā
                        grāmyānūpaudakapiśitādīni nābhyavaharet; na payomadhubhyāṃ
                        rohiṇīśākaṃ jātukaśākaṃ vā'śnīyāt, balākāṃ vāruṇīkulmāṣābhyāṃ,
                        kākamācīṃ pippalīmaricābhyāṃ; nāḍībhaṅgaśākakukkuṭadadhīni ca
                        naikadhyaṃ; madhu coṣṇodakānupānaṃ; pittena cāmamāṃsāni;
                        surākṛśarāpāyasāṃś ca naikadhyaṃ; sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulīṃ;
                        matsyaiḥ sahekṣuvikārān; guḍena kākamācīṃ, madhunā mūlakaṃ, guḍena
                        vārāhaṃ madhunā ca saha viruddhaṃ; kṣīreṇa mūlakam,
                        āmrajāmbavaśvāvicchūkaragodhāśca; sarvāṃś ca matsyān payasā,
                        viśeṣeṇa cilicimaṃ; kadalīphalaṃ tālaphalena payasā dadhnā takreṇa
                        vā; lakucaphalaṃ payasā dadhnā māṣasūpena vā, prāk payasaḥ payaso
                        'nte vā ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.14"> ataḥ karmaviruddhān vakṣyāmaḥ- kapotān
                        sarṣapatailabhṛṣṭānnādyāt;
                        kapiñjalamayūralāvatittirigodhāścairaṇḍadārvyagnisiddhā
                        eraṇḍatailasiddhā vā nādyāt; kāṃsyabhājane daśarātraparyuṣitaṃ
                        sarpiḥ; madhu coṣṇair uṣṇe vā; matsyaparipacane
                        śṛṅgaveraparipacane vā siddhāṃ kākamācīṃ;
                        tilakalkasiddhamupodikāśākaṃ; nārikelena varāhavasāparibhṛṣṭāṃ
                        balākāṃ; bhāsamaṅgāraśūlyaṃ nāśnīyāditi ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.15"> ato mānaviruddhān vakṣyāmaḥ- madhvambunī
                        madhusarpiṣī mānatastulye nāśnīyāt; snehau madhusnehau jalasnehau
                        vā viśeṣādāntarīkṣodakānupānau ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.16"> ata ūrdhvaṃ rasadvandvāni rasato vīryato
                        vipākataś ca viruddhāni vakṣyāmaḥ- tatra madhurāmlau
                        rasavīryaviruddhau, madhuralavaṇau ca, madhurakaṭukau ca sarvataḥ,
                        madhuratiktau rasavipākābhyāṃ, madhurakaṣāyau ca, amlalavaṇau
                        rasataḥ, amlakaṭukau rasavipākābhyām, amlatiktāvamlakaṣāyau ca
                        sarvataḥ, lavaṇakaṭukau rasavipākābhyāṃ, lavaṇatiktau
                        lavaṇakaṣāyau ca sarvataḥ, kaṭutiktau rasavīryābhyāṃ kaṭukaṣāyau
                        ca, tiktakaṣāyau rasataḥ ||16|| </l>

                    <pb facs="183" n="97 (97a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.20.17"> taratamayogayuktāṃśca
                        bhāvānatisnigdhānatirūkṣānatyuṣṇānatiśītānity evamādīn vivarjayet
                        ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.18"> bhavanti cātra -
                        <caesura/>
                         viruddhāny evam ādīni vīryato yāni kānicit |
                        <caesura/>
                         tāny ekāntāhitāny eva śeṣaṃ vidyād dhitāhitam ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.19"> vyādhimindriyadaurbalyaṃ maraṇaṃ cādhigacchati
                        | viruddharasavīryāṇi bhuñjāno 'nātmavān naraḥ ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.20"> yatkiñciddoṣamutkleśya bhuktaṃ kāyānna
                        nirharet | rasādiṣvayathārthaṃ vā tadvikārāya kalpate ||20|| </l>

                    <pb facs="184" n="98 (98a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.20.21"> viruddhāśanajān rogān pratihanti virecanam |
                        vamanaṃ śamanaṃ vā'pi pūrvaṃ vā hitasevanam ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.22"> sātmyato 'lpatayā vā'pi dīptāgnestaruṇasya ca
                        | snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.23"> atha vātaguṇān vakṣyāmaḥ- pūrvaḥ samadhuraḥ
                        snigdho lavaṇaś caiva mārutaḥ | gururvidāhajanano
                        raktapittābhivardhanaḥ ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.24"> kṣatānāṃ viṣajuṣṭānāṃ vraṇinaḥ śleṣmalāś ca ye
                        | teṣāṃ eva viśeṣeṇa sadā rogavivardhanaḥ ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.25"> vātalānāṃ praśastaś ca śrāntānāṃ kaphaśoṣiṇām
                        | madhuraś cāvidāhī ca kaṣāyānuraso laghuḥ | dakṣiṇo mārutaḥ
                        śreṣṭhaścakṣuṣyo balavardhanaḥ ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.26"> raktapittapraśamano na ca vātaprakopaṇaḥ |
                        viśado rūkṣaparuṣaḥ kharaḥ snehabalāpahaḥ ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.27"> paścimo mārutastīkṣṇaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ |
                        sadyaḥ prāṇakṣayakaraḥ śoṣaṇas tu śarīriṇām ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.28"> uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca |
                        kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāṃ cāprakopaṇaḥ ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.20.29"> tasmāc ca prakṛtisthānāṃ kledano balavardhanaḥ
                        | kṣīṇakṣayaviṣārtānāṃ viśeṣeṇa tu pūjitaḥ ||29||</l>

                    <l xml:id="SS.1.20.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        hitāhitīyo nāma viṃśo 'dhyāyaḥ ||20|| </l>
                </div>

                <div n="21" type="adhyāya">

                    <pb facs="185" n="99 (99a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.21.1"> athāto vraṇapraśnam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.3"> vātapittaśleṣmāṇa eva dehasambhavahetavaḥ |
                        tair evāvyāpannair adhomadhyor dhvasanniviṣṭaiḥ śarīramidaṃ
                        dhāryate 'gāram iva sthūṇābhis tisṛbhiḥ ataś ca tristhūṇamāhureke
                        | ta eva ca vyāpannāḥ pralayahetavaḥ | tadebhir eva
                        śoṇitacaturthaiḥ sambhavasthitipralayeṣv apy avirahitaṃ śarīraṃ
                        bhavati ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.4"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         narte dehaḥ kaphād asti na pittānna ca mārutāt |
                        <caesura/>
                         śoṇitād api vā nityaṃ deha etais tu dhāryate ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.5"> tatra ‘vā’ gatigandhanayoḥ, iti dhātuḥ, ‘tapa’
                        santāpe, ‘śliṣa’ āliṅgane, eteṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayair vātaḥ
                        pittaṃ śleṣmeti ca rūpāṇi bhavanti ||5|| </l>

                    <pb facs="186" n="100 (100a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.21.6"> doṣasthānānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ tatra
                        samāsena vātaḥ śroṇigudasaṃśrayaḥ; tad upary adho nābheḥ
                        pakvāśayaḥ pakvāmāśayamadhyaṃ pittasya āmāśayaḥ śleṣmaṇaḥ ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.7"> ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante | tatra vātasya
                        vātavyādhau vakṣyāmaḥ; pittasya yakṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣṭistvak
                        pūrvoktaṃ ca; śleṣmaṇa uraḥ śiraḥ kaṇṭho jihvāmūlaṃ sandhaya iti
                        pūrvoktaṃ ca etāni khalu doṣāṇāṃ sthānānyavyāpannānām ||7|| </l>

                    <pb facs="186" n="100 (170b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.21.8"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         visargodānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā |
                        <caesura/>
                         dhārayanti jagaddehaṃ kaphapittānilās tathā ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.9"> tatra jijñāsyaṃ kiṃ pittavyatirekādanyo 'gniḥ?
                        āhosvit pittamevāgniriti? | atrocyate- na khalu
                        pittavyatirekādanyo 'gnirupalabhyate, āgneyatvāt pitte
                        dahanapacanādiṣvabhipravartamāne 'gnivadupacāraḥ kriyate
                        'ntaragniriti; kṣīṇe hy agniguṇe tatsamānadravyopayogāt, ativṛddhe
                        śītakriyopayogāt , āgamāc ca paśyāmo na khalu pittavyatirekādanyo
                        'gniriti ||9|| </l>

                    <pb facs="187" n="101 (101a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.21.10"> taccādṛṣṭahetukena viśeṣeṇa
                        pakvāmāśayamadhyasthaṃ pittaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati,
                        vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi; tatrastham eva cātmaśaktyā
                        śeṣāṇāṃ pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti,
                        tasmin pitte pācako 'gniriti sañjñā; yat tu yakṛtplīhnoḥ pittaṃ
                        tasmin rañjako 'gniriti sañjñā, sa rasasya rāgakṛduktaḥ; yat
                        pittaṃ hṛdayasthaṃ tasmin sādhako 'gniriti sañjñā, so
                        'bhiprārthitamanorathasādhanakṛduktaḥ; yaddṛṣṭyāṃ pittaṃ
                        tasminnālocako 'gniriti sañjñā, sa rūpagrahaṇā'dhikṛtaḥ; yattu
                        tvaci pittaṃ tasmin bhrājako 'gniriti sañjñā, so
                        'bhyaṅgapariṣekāvagāhālepanādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ paktā chāyānāṃ ca
                        prakāśakaḥ ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.11"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         pittaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdhaṃ cāmlam eva ca ||11|| </l>

                    <pb facs="188" n="102 (102a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.21.12"> ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ |
                        tatra, āmāśayaḥ pittāśayasyopariṣṭāt tatpratyanīkatvād
                        ūrdhvagatitvāt tejasaḥ, candra iva ādity asya ,
                        caturvidhasyāhārasyādhāraḥ; sa ca tatraudakairguṇairāhāraḥ
                        praklinno bhinnasaṅghātaḥ sukhajaro bhavati ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.13"> mādhuryāt picchilatvāc ca prakleditvāt
                        tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         āmāśaye sambhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.14"> sa tatrastha eva svaśaktyā śeṣāṇāṃ
                        śleṣmasthānānāṃ śarīrasya codakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti;
                        uraḥsthastrikasandhāraṇamātmavīryeṇānnarasasahitena
                        hṛdayāvalambanaṃ karoti; jihvāmūlakaṇṭhastho jihvendriyasya
                        saumyatvāt samyagrasajñāne vartate; śiraḥsthaḥ
                        snehasantarpaṇādhikṛtatvād indriyāṇāmātmavīryeṇānugrahaṃ karot;
                        sandhisthaḥ śleṣmā sarvasandhisaṃśleṣāt sarvasandhyanugrahaṃ
                        karoti ||14|| </l>

                    <pb facs="188" n="102 (101b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.21.15"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         śleṣmā śveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca |
                        <caesura/>
                         madhurastvavidagdhaḥ syādvidagdho lavaṇa smṛtaḥ ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.16"> śoṇitasya sthānaṃ yakṛtplīhānau, tacca
                        prāgabhihitaṃ; tatrastham eva śeṣāṇāṃ śoṇitasthānānāmanugrahaṃ
                        karoti ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.17"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         anuṣṇaśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ |
                        <caesura/>
                         śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaś cāsya pittavat ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.18"> etāni khalu doṣasthānāni eṣu sañcīyante doṣāḥ
                        | prāk sañcayahetur uktaḥ | tatra sañcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ
                        stabdhapūrṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ
                        gauravamālasyaṃ cayakāraṇavidveṣaś ceti liṅgāni bhavanti | tatra
                        prathamaḥ kriyākālaḥ ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.19"> ata ūrdhvaṃ prakopaṇāni vakṣyāmaḥ | <pb
                            facs="189" n="103 (103a)"/>tatra
                        balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇa-
                        gajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakoddālakakoradūṣaśyāmākanīvāra-
                        mudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavegavighātādibhir
                        viśeṣair vāyuḥ prakopamāpadyate ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.20"> sa śītābhrapravāteṣu gharmānte ca viśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         pratyūṣasyaparāhṇe tu jīrṇe 'nne ca prakupyati ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.21">
                        krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇa-
                        tīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśāka-
                        godhāmatsyājāvikamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ
                        pittaṃ prakopamāpadyate ||21|| </l>

                    <pb facs="190" n="104 (104a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.21.22"> tad uṣṇair uṣṇakāle ca ghanānte ca viśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         madhyāhne cārdharātre ca jīryatyanne ca kupyati ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.23">
                        divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavakanaiṣadhetkaṭa-
                        māṣamahāmāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣuvikārānūpaudakamāṃsavasābisamṛṇāla-
                        kaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ
                        śleṣmā prakopamāpadyate ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.24"> sa śītaiḥ śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.25"> pittaprakopaṇair eva cābhīkṣṇaṃ
                        dravasnigdhagurubhir āhārair
                        divāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhir
                        viśeṣair asṛk prakopamāpadyate ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.26"> yasmādraktaṃ vinā doṣairna kadācit prakupyati
                        |
                        <caesura/>
                         tasmāt tasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyat prakopaṇe ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.27"> teṣāṃ prakopāt
                        koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāś ca
                        jāyante | tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.28"> ata ūrdhvaṃ prasaraṃ vakṣyāmaḥ- teṣāṃ ebhir
                        ātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānāṃ kiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodriktānāṃ
                        prasaro bhavati | teṣāṃ vāyurgatimattvāt prasaraṇahetuḥ saty apy
                        acaitanye | sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ; rajaś ca pravartakaṃ
                        sarvabhāvānām | yathā- mahānudakasañcayo 'tivṛddhaḥ
                        setumavadāryāpareṇodakena vyāmiśraḥ sarvataḥ pradhāvati, evaṃ
                        doṣāḥ kadācidekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā'nekadhā
                        prasaranti | tad yathā- vātaḥ, pittaṃ, śleṣmā, śoṇitaṃ, vātapitte,
                        vātaśleṣmāṇau, pittaśleṣmāṇau, vātaśoṇite, pittaśoṇite,
                        śleṣmaśoṇite, vātapittaśoṇitāni, vātaśleṣmaśoṇitāni,
                        pittaśleṣmaśoṇitāni, vātapittakaphāḥ, vātapittakaphaśoṇitānīti;
                        evaṃ pañcadaśadhā prasaranti ||28|| </l>

                    <pb facs="191" n="105 (105a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.21.29"> kṛtsne 'rdhe 'vayave vā'pi yatrāṅge kupito
                        bhṛśam |
                        <caesura/>
                         doṣo vikāraṃ nabhasi meghavattatra varṣati ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.30"> nātyarthaṃ kupitaś cāpi līno mārgeṣu tiṣṭhati
                        |
                        <caesura/>
                         niṣpratyanīkaḥ kālena hetumāsādya kupyati ||30||</l>

                    <l xml:id="SS.1.21.31"> tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat
                        pratīkāraḥ, pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat, kaphasya ca
                        vātasthānagatasya vātavat ; eṣa kriyāvibhāgaḥ ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.32"> evaṃ prakupitānāṃ prasaratāṃ vāyor
                        vimārgagamanāṭopau, oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni pittasya,
                        arocakāvipākāṅgasādāś chardiś ceti śleṣmaṇo liṅgāni bhavanti;
                        tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ ||32|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.33"> ata ūrdhvaṃ sthānasaṃśrayaṃ vakṣyāmaḥ | evaṃ
                        prakupitā tāṃstāñ śarīrapradeśānāgamya tāṃstān vyādhīn janayanti |
                        te yadodarasanniveśaṃ kurvanti tadā gulma
                        vidradhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhṛtīñjanayanti;
                        bastigatāḥ pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn; meḍhragatā
                        niruddhaprakaśopadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn; gudagatā
                        bhagandarārśaḥprabhṛtīn; vṛṣaṇagatā vṛddhīḥ;
                        ūrdhvajatrugatāstūrdhvajān; tvaṅmaṃsaśoṇitasthāḥ kṣudrarogān
                        kuṣṭhāni visarpāṃś ca; medogatā
                        granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn; asthigatā
                        vidradhyanuśayīprabhṛtīn; pādagatāḥ
                        ślīpadavātaśoṇitavātakaṇṭakaprabhṛtīn; sarvāṅgagatā
                        jvarasarvāṅgarogaprabhṛtīn; teṣāṃ evamabhis anniviṣṭānāṃ
                            pūrvarū<pb facs="192" n="106 (106a)"/>paprādurbhāvaḥ ; taṃ
                        pratirogaṃ vakṣyāmaḥ | tatraSS.1.20. pūrvarūpagateṣu caturthaḥ
                        kriyākālaḥ ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.34"> ata ūrdhvaṃ vyādherdarśanaṃ vakṣyāmaḥ-
                        śophārbudagranthividradhivisarpaprabhṛtīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā
                        jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca | tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.35"> ata ūrdhvameteṣāmavadīrṇānāṃ
                        vraṇabhāvamāpannānāṃ ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ, jvarātisāraprabhṛtīnāṃ ca
                        dīrghakālānubandhaḥ | tatrāpratikriyamāṇe 'sādhyatām upayānti
                        ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.36"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         sañcayaṃ ca prakopaṃ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayam |
                        <caesura/>
                         vyaktiṃ bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhavedbhiṣak ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.37"> sañcaye 'pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ |
                        <caesura/>
                         te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.38"> sarvair bhāvais tribhir vā'pi dvābhyām ekena
                        vā punaḥ |
                        <caesura/>
                         saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo 'nudhāvati ||38|| </l>

                    <pb facs="193" n="107 (105a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.21.39"> saṃsarge yo garīyān syād upakramyaḥ sa vai
                        bhavet |
                        <caesura/>
                         śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.40"> vṛṇoti yasmād rūḍhe 'pi vraṇavas tu na naśyati
                        |
                        <caesura/>
                         ādehadhāraṇāttasmād vraṇa ity ucyate budhaiḥ ||40|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.21.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        vraṇapraśnādhyāyo nāmaikaviṃśodhyāyaḥ ||21|| </l>
                </div>

                <div n="22" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.22.1"> athāto vraṇāsrāvavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyamaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.3">
                        tvaṅmāṃsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavastūni |
                        atra sarvavraṇasanniveśaḥ ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.4"> tatra, ādyaikavastusanniveśī tvagbhedī vraṇaḥ
                        sūpacaraḥ, śeṣāḥ svayamavadīryamāṇā durupacārāḥ ||4|| </l>

                    <pb facs="194" n="108 (108a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.22.5"> tatrāyataś caturasro vṛttastripuṭaka iti
                        vraṇākṛtisamāsaḥ, śeṣās tu vikṛtākṛtayo durupakramā bhavanti ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.6"> sarva eva vraṇāḥ kṣipraṃ saṃrohantyātmavatāṃ
                        subhiṣagbhiś copakrāntāḥ; anātmavatāmajñaiś copakrāntāḥ
                        praduṣyanti, pravṛddhatvād doṣāṇām ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.7"> tatrātisaṃvṛto 'tivivṛto 'tikaṭhino
                        'timṛdurutsanno 'vasanno 'tiśīto 'tyuṣṇaḥ
                        nagandhātyarthadāhapākarāgavedanāvāniti pittena, śeṣāḥ kaphena;
                        unmārgī mukhāt mukhāntaravān, utsaṅgaḥ koṭaraḥ’ iti cakraḥ;
                        kṛṣṇaraktapītaśuklādīnāṃ varṇānām anyatamavarṇo bhairavaḥ
                        pūtipūyamāṃsasirāsnāyuprabhṛtibhiḥ pūrṇaḥ
                        pūtipūyāsrāvyunmārgyutsaṅgyamanojñadarśanagandho 'tyarthaṃ
                        vedanāvān dāhapākarāgakaṇḍūśophapiḍakopadruto 'tyarthaṃ
                        duṣṭaśoṇitāsrāvī dīrghakālānubandhī ceti duṣṭavraṇaliṅgāni | tasya
                        doṣocchrāyeṇa ṣaṭtvaṃ vibhajya yathāsvaṃ pratīkāre prayateta ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.8a"> ata ūrdhvaṃ sarvasrāvān vakṣyāmaḥ- tatra
                        ghṛṣṭāsu chinnāsu vā tvakṣu sphoṭe bhinne vidārite vā
                        salilaprakāśo bhavatyāsrāvaḥ kiñcidvisraḥ pītāvabhāsaśca;
                        māṃsagataḥ sarpiḥprakāśaḥ sāndraḥ śvetaḥ picchilaś ca; sirāgataḥ
                        sadyaśchinnāsu sirāsu raktātipravṛttiḥ pakvāsu ca toyanāḍībhir iva
                        toyāgamanaṃ pūyasya, āsrāvaś cātra tanurvicchinnaḥ picchilo
                        'valambī śyāvo 'vaśyāyapratimaś ca; snāyugataḥ snigdho ghanaḥ
                        siṅghāṇakapratimaḥ saraktaś ca; asthigato 'sthanyabhihate sphuṭite
                        bhinne doṣāv<pb facs="195" n="109 (109a)"/>adārite vā
                        doṣabhakṣitatvād asthi niḥsāraṃ śuktidhautamivābhāti , āsrāvaś
                        cātra majjamiśraḥ sarudhiraḥ snigdhaś ca; sandhigataḥ pīḍyamāno na
                        pravartate,
                        ākuñcanaprasāraṇonnamanavinamanapradhāvanotkāsanapravāhaṇaiś ca
                        sravati, āsrāvaś cātra picchilo 'valambī sarudhironmathitaś ca ;
                        koṣṭhagato 'sṛṅmūtrapurīṣapūyodakāni sravati; marmagatas tv
                        agādiṣv avaruddhatvān nocyate |</l>


                    <l xml:id="SS.1.22.8b"> tatra tvagādigatānām āsrāvāṇāṃ yathākramaṃ
                        pāruṣyaśyāvāvaśyāyadadhimastukṣārodakamāṃsadhāvanapulākodakasannibhatvāni
                        mārutād bhavanti; pittād
                        gomedakagomūtrabhasmaśaṅkhakaṣāyodakamādhvīkatailasannibhatvāni;
                        pittavadraktādativisratvaṃ ca;
                        kaphānnavanītakāsīsamajjapiṣṭatilanālikerodakavarāhavasāsannibhatvāni;
                        sannipātānnālikerodakair
                        vārukarasakāñjikaprasādārukodakapriyaṅguphalayakṛnmudgayūṣasavarṇatvānīti
                        ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.9"> ślokau cātra bhavataḥ
                        <caesura/>
                         pakvāśayādasādhyas tu pulākodakasannibhaḥ |
                        <caesura/>
                         kṣārodakanibhaḥ srāvo varjyo raktāśayātsravan ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.10"> āmāśayāt kalāyāmbhonibhaś ca trikasandhijaḥ |
                        <caesura/>
                         srāvānetān parīkṣyādau tataḥ karmācared bhiṣak ||10||</l>

                    <l xml:id="SS.1.22.11"> ata ūrdhvaṃ sarvavraṇavedanā vakṣyāmaḥ-
                        todanabhedanatāḍanacchedanāyāmanamanthanavikṣepaṇacumucumāyananirdahanāvabhañjanasphoṭana
                        vidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇastambhanapūraṇasvapnākuñjanāṅku
                        śikāḥ sambhavanti, animittavividhavedanāprādurbhāvo vā
                        muhurmuhuryatrāgacchanti vedanāviśeṣāstaṃ vātikam iti vidyāt;
                        oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni yatra gātramaṅgārāvakīrṇam iva pacyate
                        yatra coṣmābhivṛddhiḥ <pb facs="196" n="110 (110a)"/>kṣate
                        kṣārāvasiktavac ca vedanāviśeṣāstaṃ paittikam iti vidyāt;
                        pittavadraktasamutthaṃ jānīyāt; kaṇḍūrgurutvaṃ suptatvam upadeho
                        'lpavedanatvaṃ stambhaḥ śaityaṃ ca yatra taṃ ślaiṣmikam iti
                        vidyāt; yatra sarvāsāṃ vedanānām utpattistaṃ sānnipātikam iti
                        vidyāt ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.12"> ata ūrdhvaṃ vraṇavarṇān vakṣyāmaḥ-
                        bhasmakapotāsthivarṇaḥ paruṣo 'ruṇaḥ kṛṣṇa iti mārutajasyaḥ nīlaḥ
                        pīto haritaḥ śyāvaḥ kṛṣṇo raktaḥ piṅgalaḥ kapila iti
                        raktapittasamutthayoḥ; śvetaḥ snigdhaḥ pāṇḍur iti śleṣmajasya;
                        sarvavarṇopetaḥ sānnipātika iti ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.13"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇasaṅgrahaḥ |
                        <caesura/>
                         sarvaśophavikāreṣu vraṇaval lakṣayed bhiṣak ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.22.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        vraṇāsrāvavijñānīyo nāma dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||22|| </l>
                </div>

                <div n="23" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.23.1"> athātaḥ kṛtyākṛtyavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.2"> yathovāca bhagavān dhanantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.3"> tatra vayaḥsthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ
                        sattvavatāṃ (ātmavatāṃ) ca sucikitsyā vraṇāḥ ekasmin vā puruṣe
                        yatraitad guṇacatuṣṭayaṃ tasya sukhasādhanīyatamāḥ | tatra
                        vayaḥsthānāṃ pratyagradhātutvād āśu vraṇā rohanti dṛḍhānāṃ
                        sthirabahumāṃsatvāc chastram avacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādiviśeṣān na
                        prāpnoti prāṇavatāṃ vedanābhighātāhārayantraṇādibhir na glānir
                        utpadyate sattvavatāṃ dāruṇair api kriyāviśeṣair na vyathā bhavati
                        tasmād eteṣāṃ sukhasādhanīyatamāḥ || </l>

                    <pb facs="197" n="111 (111a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.23.4"> ta eva viparītaguṇā vṛddhakṛśālpaprāṇabhīruṣu
                        draṣṭavyāḥ ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.5">
                        sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapṛṣṭhakarṇaphalakoṣodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ
                        sukharopaṇīyā vraṇāḥ ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.6">
                        akṣidantanāsāpāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥkakṣāstanasandhibhāgagatāḥ
                        saphenapūyaraktānilavāhino 'ntaḥśalyāś ca duścikitsyāḥ;
                        adhobhāgāścordhvabhāganirvāhiṇo ,
                        romāntopanakhamarmajaṅghāsthisaṃśritāśca, bhagandaramapi
                        cāntarmukhaṃ sevanīkuṭakāsthisaṃśritam ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.7"> kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām |
                        <caesura/>
                         vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.8">
                        avapāṭikāniruddhaprakaśasanniruddhagudajaṭharāṇi,
                        granthikṣatakrimayaḥ pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāś ca tvagdoṣiṇāṃ
                        pramehiṇāṃ vā ye parikṣateṣu dṛśyante, śarkarā sikatāmeho
                        vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā dantaśarkaropakuśaḥ kaṇṭhaśālūkaṃ
                        niṣkoṣaṇadūṣitāś ca dantaveṣṭā
                            visarpāsthikṣatoraḥkṣatavraṇagranthiprab<pb facs="198"
                            n="112 (112a)"/>hṛtayaś ca yāpyāḥ ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.9"> sādhyā yāpyatvam āyānti yāpyāś cāsādhyatāṃ
                        tathā |
                        <caesura/>
                         ghnanti prāṇān asādhyās tu narāṇām akriyāvatām ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.10"> yāpanīyaṃ vijānīyāt kriyā dhārayate tu yam |
                        <caesura/>
                         kriyāyāṃ tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.11"> prāptā kriyāṃ dhārayati yāpyavyādhitam āturam
                        |
                        <caesura/>
                         prapatiṣyadivāgāraṃ viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.12"> ata ūrdhvam asādhyān vakṣyāmaḥ-
                        māṃsapiṇḍavadudgatāḥ prasekino 'ntaḥpūyavedanāvanto
                        'śvāpānavadudvṛttauṣṭhāḥ , kecit kaṭhinā
                        gośṛṅgavadudgatamṛdumāṃsaprarohāḥ, apare
                        duṣṭarudhirāsrāviṇastanuśītapicchilāsrāviṇo vā madhyonnatāḥ,
                        kecidavasannaśuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavat snāyujālavanto
                        durdarśanāḥ, vasāmedomajjamastuluṅgasrāviṇaś ca doṣasamutthāḥ,
                        pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaś ca koṣṭhasthāḥ, ta
                        evobhayatobhāgavraṇamukheṣu pūyaraktanirvāhiṇaḥ, (kṣīṇamāṃsānāṃ ca
                        ) sarvatogatayaś cāṇumukhā māṃsabudbudavantaḥ, saśabdavātavāhinaś
                        ca śiraḥkaṇṭhasthāḥ, kṣīṇamāṃsānāṃ ca pūyaraktanirvāhiṇo
                        'rocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ, bhinne vā śiraḥkapāle yatra
                        mastuluṅgadarśanaṃ tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ kāsaśvāsau vā yasyeti
                        ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.13"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         vasāṃ medo 'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet |
                        <caesura/>
                         āgantus tu vraṇaḥ sidhyen na sidhyed doṣasambhavaḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.14"> amarmopahite deśe sirāsandhyasthivarjite |
                        <caesura/>
                         vikāroyo 'nuparyeti tad asādhyasya lakṣaṇam ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.15"> krameṇopacayaṃ prāpya dhātūn anugataḥ śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         na śakya unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ ||15||</l>

                    <l xml:id="SS.1.23.16"> sa sthiratvān mahattvāc ca dhātvanukramaṇena
                        ca |
                        <caesura/>
                         nihanty auṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagraho yathā ||16||</l>

                    <l xml:id="SS.1.23.17"> ato yo viparītaḥ syāt sukhasādhyaḥ sa ucyate |
                        <caesura/>
                         abaddhamūlaḥ kṣupako yadvad utpāṭane sukhaḥ ||17|| </l>

                    <pb facs="199" n="113 (113a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.23.18"> tribhir doṣair anākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī
                        samaḥ |
                        <caesura/>
                         avedano nirāsrāvo vraṇaḥ śuddha ihocyate ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.19"> kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ |
                        <caesura/>
                         sthirāś cipiṭikāvanto rohatīti tam ādiśet ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.20"> rūḍhavartmānam agranthim aśūnam arujaṃ vraṇam
                        |
                        <caesura/>
                         tvaksavarṇaṃ samatalaṃ samyag rūḍhaṃ vinirdiśet ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.23.21"> doṣaprakopād vyāyāmādabhighātādajīrṇataḥ |
                        <caesura/>
                         harṣāt krodhād bhayād vā'pi vraṇo rūḍho 'pi dīryate ||21|| </l>

                    <p ana="trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        kṛtyākṛtyavidhirnāma trayoviṃśo 'dhyāyaḥ ||23|| </p>
                </div>


                <div n="24" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.24.1"> athāto vyādhisamuddeśīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.3"> dvividhās tu vyādhayaḥ śastrasādhyāḥ,
                        snehādikriyāsādhyāś ca | tatra śastrasādhyeṣu snehādikriyā na
                        pratiṣidhyate, snehādikriyāsādhyeṣu śastrakarma na kriyate ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.4"> asmin punaḥ śāstre sarvatantrasāmānyāt sarveṣāṃ
                        vyādhīnāṃ yathāsthūlam avarodhaḥ kriyate | prāgabhihitaṃ
                        ‘tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya’ (sū. a. 1) iti | tac ca duḥkhaṃ
                        trividham- ādhyātmikam, ādhibhautikam, ādhidaivikam iti | tattu
                        saptavidhe vyādhāv upanipatati | te punaḥ saptavidhā vyādhayaḥ;
                        tad yathā- ādibalapravṛttāḥ, janmabalapravṛttāḥ,
                        doṣabalapravṛttāḥ, saṅghātabalapravṛttāḥ, kālabalapravṛttāḥ,
                        daivabalapravṛttāḥ, svabhāvabalapravṛttā iti ||4|| </l>

                    <pb facs="200" n="114 (194a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.24.5"> tatra, ādibalapravṛttā ye śukraśoṇitadoṣānvayāḥ
                        kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ; te 'pi dvividhāḥ- mātṛjāḥ, pitṛjāś ca |
                        janmabalapravṛttā ye māturapacārāt
                        paṅgujātyandhabadhiramūkaminminavāmanaprabhṛtayo jāyante; te 'pi
                        dvividhāḥ rasakṛtāḥ, dauhṛdāpacārakṛtāś ca | doṣabalapravṛttā ye
                        ātaṅkasamutpannā mithyāhārācārakṛtāśca; te 'pi dvividhāḥ
                        āmāśayasamutthāḥ , pakvāśayasamutthāśca; punaś ca dvividhāḥ-
                        śārīrā, mānasāś ca | ta ete ādhyātmikāḥ ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.6"> saṅghātabalapravṛttā ya āgantavo durbalasya
                        balavadvigrahāt; te 'pi dvividhāḥ- śastrakṛtā, vyālakṛtāś ca | ete
                        ādhibhautikāḥ ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.7a"> kālabalapravṛttā ye
                        śītoṣṇavātavarṣātapaprabhṛtinimittāḥ; te 'pi dvividhāḥ-
                        vyāpannartukṛtāḥ, avyāpannartukṛtāś ca | </l>


                    <l xml:id="SS.1.24.7"> daivabalapravṛtā ye devadrohādabhiśaptakā
                        atharvaṇakṛtā upasargajāś ca; te 'pi dvividhāḥ- vidyudaśanikṛtāḥ,
                        piśācādikṛtāś ca; punaś ca dvividhāḥ- saṃsargajā , ākasmikāś ca |
                        svabhāvabalapravṛttā ye kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaḥ; te
                        'pi dvividhāḥ- kālajā, akālajāśca; tatra parirakṣaṇakṛtāḥ kālajāḥ,
                        aparirakṣaṇakṛtā akālajāḥ | ete ādhidaivikāḥ | atra
                        sarvavyādhyavarodhaḥ ||7|| </l>

                    <pb facs="201" n="115 (115a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.24.8"> sarveṣāṃ ca vyādhīnāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva
                        mūlaṃ; talliṅgatvād dṛṣṭaphalatvād āgamāc ca | yathā hi kṛtsnaṃ
                        vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitaṃ sattvarajastamāṃsi na
                        vyatiricyante, evam eva kṛtsnaṃ vikārajātaṃ
                        viśvarūpeṇāvasthitamavyatiricya vātapittaśleṣmāṇo vartante |
                        doṣadhātumalasaṃsargādāyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vikalpaḥ |
                        doṣadūṣiteṣv atyarthaṃ dhātuṣu sañjñā- rasajo 'yaṃ, śoṇitajo 'yaṃ,
                        māṃsajo 'yaṃ, medojo 'yaṃ, asthijo 'yaṃ majjajo 'yaṃ, śukrajo 'yaṃ
                        vyādhir iti ||8|| </l>

                    <pb facs="202" n="116 (116a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.24.9"> tatra,
                        annāśraddhārocakāvipākāṅgamardajvarahṛllāsatṛptigauravahṛtpāṇḍurogamārgoparodhakārśyavairasyāṅgasādākālajavalīpalitadarśanaprabhṛtayo
                        rasadoṣajā vikārāḥ;SS.1.23.
                        kuṣṭhavisarpapiḍakāmaśakanīlikātilakālakanyacchavyaṅgendraluptaplīhavidradhigulmavātaśoṇitārśo
                        'rbudāṅgamardāsṛgdararaktapittaprabhṛtayo raktadoṣajāḥ ,
                        gudamukhameḍhrapākāśca; adhimāṃsārbudārśo
                        'dhijihvopajihvopakuśagalaśuṇḍikālajīmāṃsasaṅghātauṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo
                        māṃsadoṣajāḥ;
                        granthivṛddhigalagaṇḍārbudamedojauṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyātisvedaprabhṛtayo
                        medodoṣajāḥ; adhyasthyadhidantāsthitodaśūlakunakhaprabhṛtayo
                        'sthidoṣajāḥ;
                        tamodarśanamūrcchābhramaparvasthūlamūlārurjanmanetrābhiṣyandaprabhṛtayo
                        majjadoṣajāḥ; klaibyāpraharṣaśukrāśmarīśukramehaśukradoṣādayaśca
                        taddoṣāḥ; tvagdoṣāḥ saṅgo 'tipravṛttirayathāpravṛttirvā
                        malāyatanadoṣāḥ;
                        indriyāṇāmapravṛttirayathāpravṛttirvendriyāyatanadoṣāḥ; ity eṣa
                        samāsa uktaḥ; vistaraṃ nimittāni caiṣāṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.10"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām |
                        <caesura/>
                         yatra saṅgaḥ khavaiguṇyād vyādhis tatropajāyate ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.11"> bhūyo 'tra jijñāsyaṃ, kiṃ vātādīnāṃ jvarādīnāṃ
                        ca nityaḥ saṃśleṣaḥ paricchedo vā? iti; yadi nityaḥ saṃśleṣaḥ
                        syāttarhi nity āturāḥ sarva eva prāṇinaḥ syuḥ; athāpy anyathā
                        vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca, ‘anyatra vartamānānām anyatra liṅgaṃ na
                        bhavati’ iti kṛtvā yad ucyate vātādayo jvarādīnāṃ mūlānīti tanna |
                        atrocyate- doṣān pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti; atha ca na
                        (nity aḥ) sambandhaḥ; yathā hi vidyudvātāśanivarṣāṇyākāśaṃ
                        pratyākhyāya na bhavanti, saty apy ākāśe kadācin na bhavanti, atha
                        ca nimittatas tata evotpattir iti; taraṅgabudbudādayaś
                        codakaviśeṣāḥ eva; vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nāpy evaṃ saṃśleṣo na
                        paricchedaḥ śāśvatikaḥ, atha ca nimittata evotpattir iti ||11|| </l>

                    <pb facs="203" n="117 (117a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.24.12"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         vikāraparimāṇaṃ ca saṅkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthak |
                        <caesura/>
                         vistareṇottare tantre sarvā bādhāś ca vakṣyate ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.24.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        vyādhisamuddeśīyo nāma caturviṃśo 'dhyāyaḥ ||24|| </l>
                </div>


                <div n="25" type="adhyāya">

                    <pb facs="203" n="117 (110b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.25.1"> athāto 'ṣṭavidhaśastrakarmīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.3"> chedyā bhagandarā granthiḥ
                        ślaiṣmikastilakālakaḥ |
                        <caesura/>
                         vraṇavartmārbudāny arśaś carmakīlo 'sthimāṃsagam || </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.4"> śalyaṃ jatumaṇir māṃsasaṃghāto galaśuṇḍikā |
                        <caesura/>
                         snāyumāṃsasirākotho valmīkaṃ śataponakaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.25.5"> adhruṣaś copadaṃśāś ca māṃsakandyadhimāṃsakaḥ |
                        <caesura/>
                         bhedyā vidradhayo 'nyatra sarvajād granthayas trayaḥ ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.6"> ādito ye visarpāś ca vṛddhayaḥ savidārikāḥ |
                        <caesura/>
                         pramehapiḍakāḥ śophaḥ stanarogo 'vamanthakāḥ ||6|| </l>

                    <pb facs="204" n="118 (118a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.25.7"> kumbhīkānuśayī nāḍyo vṛndau puṣkarikā'lajī |
                        <caesura/>
                         prāyaśaḥ kṣudrarogāś ca puppuṭau tāludantajau ||7||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.8"> tuṇḍikerī gilāyuś ca pūrvaṃ ye ca prapākiṇaḥ |
                        <caesura/>
                         bastis tathā'śmarīhetormedojā ye ca kecana ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.9"> lekhyāś catasro rohiṇyaḥ kilāsamupajihvikā |
                        <caesura/>
                         medojo dantavaidarbho granthir vartmādhijihvikā ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.10ab"> arśāṃsi maṇḍalaṃ māṃsakandī māṃsonnatis
                        tathā | </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.10cd"> vedhyāḥ sirā bahuvidhā mūtravṛddhirdakodaram
                        ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.11-12ab"> eṣyā nāḍyaḥ saśalyāś ca vraṇā unmārgiṇaś
                        ca ye
                        <caesura/>
                         āhāryāḥ śarkarāstisro dantakarṇamalo 'śmarī ||11||
                        <caesura/>
                         śalyāni mūḍhagarbhāś ca varcaś ca nicitaṃ gude | </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.12cd"> srāvyā vidradhayaḥ pañca bhaveyuḥ
                        sarvajādṛte ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.13"> kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śopho yaś caikadeśajaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pālyāmayāḥ ślīpadāni viṣajuṣṭaṃ ca śoṇitam ||13||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.14"> arbudāni visarpāś ca granthayaś cāditaś ca te
                        |
                        <caesura/>
                         trayas trayaś copadaṃśāḥ stanarogā vidārikā ||14||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.15"> su(śu)ṣiro galaśālūkaṃ kaṇṭakāḥ kṛmidantakaḥ |
                        <caesura/>
                         dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.16"> pittāsṛkkaphajāś cauṣṭhyāḥ kṣudrarogāś ca
                        bhūyaśaḥ |
                        <caesura/>
                         sīvyā medaḥsamutthāś ca bhinnāḥ sulikhitā gadāḥ ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.17"> sadyovraṇāś ca ye caiva calasandhivyapāśritāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         na kṣārāgniviṣair juṣṭā na ca mārutavāhinaḥ ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.18"> nāntarlohitaśalyāś ca teṣu samyag viśodhanam
                        <caesura/>
                         pāṃśuromanakhādīni calamasthi bhavec ca yat ||18||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.19"> ahṛtāni yato 'mūni pācayeyurbhṛśaṃ vraṇam |
                        <caesura/>
                         rujaś ca vividhāḥ kuryus tasmād etān viśodhayet ||19||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.20"> tato vraṇaṃ samunnamya sthāpayitvā
                        yathāsthitam |
                        <caesura/>
                         sīvyet sūkṣmeṇa sūtreṇa valkenāśmantakasya vā ||20||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.21"> śaṇajakṣaumasūtrābhyāṃ snāyvā bālena vā punaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         mūrvāguḍūcītānair vā sīvyed vellitakaṃ śanaiḥ ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.22"> sīvyed gophaṇikāṃ vā'pi sīvyed vā tunnasevanīm
                        |
                        <caesura/>
                         ṛjugranthim atho vā'pi yathāyogam athāpi vā ||22||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.23"> deśe 'lpamāṃse sandhau ca sūcī
                        vṛttā'ṅguladvayam |
                        <caesura/>
                         āyatā tryaṅgulā tryasrā māṃsale cā'pi pūjitā ||23||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.24"> dhanurvakrā hitā marmaphalakośodaropari |
                        <caesura/>
                         ity etās trividhāḥ sūcīs tīkṣṇāgrāḥ susamāhitāḥ ||24||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.25"> kārayen mālatīpuṣpavṛntāgraparimaṇḍalāḥ |
                        <caesura/>
                         nātidūre nikṛṣṭe vā sūcīṃ karmaṇi pātayet ||25||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.26"> dūrādrujo vraṇauṣṭhasya sannikṛṣṭe 'valuñcanam
                        ||26||</l>

                    <pb facs="205" n="119 (119a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.25.27"> atha kṣaumapicucchannaṃ susyūtaṃ pratisārayet
                        |
                        <caesura/>
                         priyaṅgvañjanayaṣṭyāhvarodhracūrṇaiḥ samantataḥ ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.28"> śallakīphalacūrṇair vā kṣaumadhyāmena vā punaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tato vraṇaṃ yathāyogaṃ baddhvā'cārikam ādiśet ||28||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.29"> etad aṣṭavidhaṃ karma samāsena prakīrtitam |
                        <caesura/>
                         cikitsiteṣu kārtsnyena vistaras tasya vakṣyate ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.30"> hīnātiriktaṃ tiryak ca gātracchedanam ātmanaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         etāścatasro 'ṣṭavidhe karmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.31"> ajñānalobhāhitavākyayoga
                        <caesura/>
                         bhayapramohair aparaiś ca bhāvaiḥ |
                        <caesura/>
                         yadā prayuñjīta bhiṣak kuśastraṃ
                        <caesura/>
                         tadā sa śeṣān kurute vikārān ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.32"> taṃ kṣāraśastrāgnibhir auṣadhaiś ca
                        <caesura/>
                         bhūyo 'bhiyuñjānam ayuktiyuktam |
                        <caesura/>
                         jijīviṣur dūrata eva vaidyaṃ
                        <caesura/>
                         vivarjayed ugraviṣāhitulyam ||32|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.33"> tad eva yuktaṃ tvati marmasandhīn
                        <caesura/>
                         hiṃsyāt sirāḥ snāyumathāsthi caiva |
                        <caesura/>
                         mūrkhaprayuktaṃ puruṣaṃ kṣaṇena
                        <caesura/>
                         prāṇair viyuñjyādathavā kadācit ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.34"> bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho
                        <caesura/>
                         viceṣṭanaṃ saṃlayanoṣ<pb facs="206" n="120 (390a)"/>ṇate ca |
                        <caesura/>
                         srastāṅgatā mūrcchanam ūrdhvavātas
                        <caesura/>
                         tīvrā rujo vātakṛtāś ca tāstāḥ ||34||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.35"> māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet
                        <caesura/>
                         sarvendriyārthoparamas tathaiva |
                        <caesura/>
                         daśārdhasaṅkhyeṣv api vikṣateṣu
                        <caesura/>
                         sāmānyato marmasu liṅgamuktam ||35||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.36"> surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ
                        <caesura/>
                         raktaṃ sraved vai kṣatataś ca vāyuḥ | karoti
                        <caesura/>
                         rogān vividhān yathoktāṃś
                        <caesura/>
                         chinnāsu bhinnāsv athavā sirāsu ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.37"> kaubjyaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ
                        <caesura/>
                         kriyāsvaśaktistumulā rujaś ca |
                        <caesura/>
                         cirādvrraṇo rohati yasya cāpi
                        <caesura/>
                         taṃ snāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.38"> śophātivṛddhistumulā rujaś ca
                        <caesura/>
                         balakṣayaḥ parvasu bhedaśophau |
                        <caesura/>
                         kṣateṣu sandhiṣvacalācaleṣu syāt
                        <caesura/>
                         sandhikarmoparatiś ca liṅgam ||38||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.39"> ghorā rujo yasya niśādineṣu
                        <caesura/>
                         sarvāsvavasthāsu na śāntirasti |
                        <caesura/>
                         tṛṣṇāṅgasādau śvayathuś ca ruk ca
                        <caesura/>
                         tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||39||</l>

                    <l xml:id="SS.1.25.40"> yathāsvametāni vibhāvayec ca
                        <caesura/>
                         liṅgāni marmasvabhitāḍiteṣu |40|
                        <caesura/>
                         sparśaṃ na jānāti vipāṇḍuvarṇo
                        <caesura/>
                         yo māṃsamarmaṇy abhitāḍitaḥ syāt ||40|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.41"> ātmānamevātha jaghanyakārī śastreṇa yo hanti
                        hi karma kurvan |
                        <caesura/>
                         tamātmavānātmahanaṃ kuvaidyaṃ vivarjayed āyurabhīpsamānaḥ ||41|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.42"> tiryak praṇihite śastre doṣāḥ pūrvamudāhṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         tasmāt pariharan doṣān kuryāc chastranipātanam ||42|| </l>

                    <pb facs="207" n="121 (121a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.25.43"> mātaraṃ pitaraṃ putrān bāndhavānapi cāturaḥ |
                        <caesura/>
                         apyetānabhiśaṅketa vaidye viśvāsameti ca ||43|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.44"> visṛjatyātmanā''tmānaṃ na cainaṃ pariśaṅkate
                        <caesura/>
                         tasmāt putravadevainaṃ pālayed āturaṃ bhiṣak ||44|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.45"> dharmārthau kīrtim ity arthaṃ satāṃ grahaṇam
                        uttamam |
                        <caesura/>
                         prāpnuyāt svargavāsaṃ ca hitam ārabhya karmaṇā ||45|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.46"> karmaṇā kaścidekena dvābhyāṃ kaścittribhis
                        tathā |
                        <caesura/>
                         vikāraḥ sādhyate kaścic caturbhir api karmabhiḥ ||46|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.25.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        'ṣṭavidhaśastrakarmīyo nāma pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ ||25|| </l>
                </div>


                <div n="26" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.26.1"> athātaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.2"> yathovāca bhagavān dhanvantiriḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.3"> ‘śala’ ‘śvala’ āśugamane dhātūḥ; tayor ādyasya
                        śalyam iti rūpam ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.4"> tad dvividhaṃ śārīram āgantukaṃ ca ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.5"> sarvaśarīrābādhakaraṃ śalyaṃ, tadihopadiśyata
                        ity ataḥ śalyaśāstram ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.6"> tatra śārīraṃ dantaromanakhādi dhātavo 'nnamalā
                        doṣāś ca duṣṭāḥ; āgantv api śārīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvā
                        duḥkham utpādayanti ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.7"> adhikāro hi lohaveṇuvṛkṣatṛṇaśṛṅgāsthimayeṣu;
                        tatrāpi viśeṣato loheṣveva , viśasanārthopapannatvāllohasya;
                        lohānām api durvāratvād aṇumukhatvād dūraprayojanakaratvāc ca śara
                        evādhikṛtaḥ | sa ca dvividhaḥ karṇī , ślakṣṇaśca; prāyeṇa
                        vividhavṛkṣapatrapuṣpaphalatulyākṛtayo vyākhyātāḥ,
                        vyālamṛgapakṣivakrasadṛśāś ca ||7|| </l>

                    <pb facs="208" n="122 (122a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.26.8"> sarvaśalyānāṃ tu mahatāmaṇūnāṃ vā pañcavidho
                        gativiśeṣa ūrdhvam adho 'rvācīnas tiryag ṛjur iti ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.9"> tāni vegakṣayāt pratighātād vā tvagādiṣu
                        vraṇavastuṣvatiṣṭhante, dhamanīsroto 'sthivivarapeśīprabhṛtiṣu vā
                        śarīrapradeśeṣu ||9||</l>

                    <l xml:id="SS.1.26.10"> tatra śalyalakṣaṇam ucyamānam upadhāraya | tad
                        dvividhaṃ -- sāmānyaṃ, vaiśeṣikaṃ ca | śyāvaṃ piḍakācitaṃ
                        śophavedanāvantaṃ muhur muhuḥ śoṇitāsrāviṇaṃ budbudavad unnataṃ
                        mṛdumāṃsaṃ ca vraṇaṃ jānīyāt saśalyo 'yam iti | sāmānyam etal
                        lakṣaṇam uktam | vaiśeṣikaṃ tu -- tvaggate vivarṇaḥ śopho bhavaty
                        āyataḥ kaṭhinaś ca; māṃsagate śophābhi(ti)vṛddhiḥ
                        śalyamārgānupasaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣapākau ca;
                        peśyantarasthe 'py etad eva coṣaśophavarjaṃ; sirāgate sirādhmānam
                        sirāśūlaṃ sirāśophaś ca; snāyugate snāyujālotkṣepaṇaṃ saṃrambhaś
                        cogrā ruk ca; srotogate srotasāṃ svakarmaguṇahāniḥ; dhamanīsthe
                        saphenaṃ raktam īrayann anilaḥ saśabdo nirgacchaty aṅgamardaḥ
                        pipāsā hṛllāsaś ca; asthigate vividhavedanāprādurbhāvaḥ śophaś ca
                        asthivivaragate 'sthipūrṇatā'sthitodaḥ saṃharṣo balavāṃś ca;
                        sandhigate 'sthivacceṣṭoparamaś ca; koṣṭhagata āṭopānāhau
                        mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhāt; marmagate marmaviddhāvac
                        ceṣṭate | sūkṣmagatiṣu śalyeṣv etāny eva lakṣaṇāny aspaṣṭāni
                        bhavanti || </l>


                    <pb facs="209" n="123 (123a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.26.11"> mahānty alpāni vā śuddhadehānām
                        anulomasanniviṣṭāni rohanti viśeṣataḥ
                        kaṇṭhasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣaḥ |
                        doṣaprakopavyāyāmābhighātājīrṇebhyaḥ pracalitāni punar bādhante
                        ||11|| </l>



                    <l xml:id="SS.1.26.12"> tatra, tvakpranaṣṭe snigdhasvinnāyāṃ
                        mṛnmāṣayavagodhūmagomayamṛditāyāṃ tvaci yatra saṃrambho vedanā vā
                        bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt , styānaghṛtamṛccandanakalkair vā
                        pradigdhāyāṃ śalyoṣmaṇā''śu visarati ghṛtam upaśuṣyati cālepo
                        yatra tatra śalyaṃ vijānīyāt ; māṃsapranaṣṭe snehasvedādibhiḥ
                        kriyāviśeṣair aviruddhair āturam upapādayet, karśitasya tu
                        śithilībhūtam anavabaddhaṃ kṣubhyamāṇaṃ yatra saṃrambhaṃ vedanāṃ
                        vā janayati tatra śalyaṃ vijānīyāt ; koṣṭhāsthisandhipeśīvivareṣv
                        avasthitam evam eva parīkṣeta; sirādhamanīsrotaḥsnāyupranaṣṭe
                        khaṇḍacakrasaṃyukte yāne vyādhitamāropyāśu viṣame 'dhvani yāyāt
                        yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt ;
                        asthipranaṣṭe snehasvedopapannānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṃ
                        bhṛśam upācaret, yatra saṃrambho vedanā bhavati tatra śalyaṃ
                        vijānīyāt ; sandhipranaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn
                        prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanaiḥ bhṛśam upācaret, yatra saṃrambho
                        vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt , sandhipranaṣṭe
                        snehasvedopapannān sandhīn prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanairbhṛśam
                        upācaret; yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt
                        , marmapranaṣṭe tv ananyabhāvān marmaṇām uktaṃ parīkṣaṇaṃ bhavati
                        ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.13"> sāmānyalakṣam api ca
                        hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvatadrumārohaṇadhanurvyāyāmadrutayānaniyuddhādhvagamanalaṅghanaplavanaprataraṇa-
                        vyāyāmairjṛmbhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmair
                        vātamūtrapurīṣaśukrotsargair vā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati
                        tatra śalyaṃ vijānīyāt ||13|| </l>

                    <pb facs="210" n="124 (134a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.26.14"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         yasmiṃs todādayo deśe suptatā gurutā'pi ca |
                        <caesura/>
                         ghaṭṭate bahuśo yatra śūyate rujyate 'pi ca ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.15"> āturaś cāpi yaṃ deśam abhīkṣṇaṃ parirakṣati |
                        <caesura/>
                         saṃvāhyamāno bahuśas tatra śalyaṃ vinirdiśet ||15||</l>

                    <l xml:id="SS.1.26.16"> alpābādham aśūnaṃ ca nīrujaṃ nirupadravam |
                        <caesura/>
                         prasannaṃ mṛduparyantaṃ nirāghaṭṭamanunnatam ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.17"> eṣaṇyā sarvato dṛṣṭvā yathāmārgaṃ cikitsakaḥ |
                        <caesura/>
                         prasārākuñcanān nūnaṃ niḥśalyam iti nirdiśet ||17||</l>

                    <l xml:id="SS.1.26.18"> asthyātmakaṃ bhajyate tu śalyamantaś ca
                        śīryate |
                        <caesura/>
                         prāyo nirbhujyate śārṅgam āyasaṃ ceti niścayaḥ ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.19"> vārkṣavaiṇavatārṇāni nirhriyante tu no yadi |
                        <caesura/>
                         pacanti raktaṃ māṃsaṃ ca kṣipram etāni dehinām ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.20"> kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ raitikaṃ trapu sīsakam
                        |
                        <caesura/>
                         cirasthānādvilīyante pittatejaḥpratāpanāt ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.21"> svabhāvaśītā mṛdavo ye cānye 'pīdṛśā matāḥ |
                        <caesura/>
                         dravībhūtāḥ śarīre 'sminn ekatvaṃ yānti dhātubhiḥ ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.22"> viṣāṇadantakeśāsthiveṇudārupalāni tu |
                        <caesura/>
                         śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ca ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.23"> dvividhaṃ pañcagatimattvagādivraṇavastuṣu |
                        <caesura/>
                         yo vetti viṣṭitaṃ śalyaṃ sa rājñaḥ kartumarhati ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.26.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        pranaṣṭaśalyavijñānīyo nāma ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||26|| </l>


                </div>


                <div n="27" type="adhyāya">

                    <pb facs="211" n="125 (125a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.27.1"> athātaḥ śalyāpanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        || 1 || </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.27.3"> śalyaṃ dvividham avabaddham anavabaddhaṃ ca ||
                        3 || </l>


                    <l xml:id="SS.1.27.4"> tatra samāsenānavabaddhaśalyoddharaṇārthaṃ
                        pañcadaśa hetūn vakṣyāmaḥ | tad yathā- svabhāvaḥ, pācanaṃ,
                        bhedanaṃ, dāraṇaṃ, pīḍanaṃ, pramārjanaṃ, nirdhmāpanaṃ, vamanaṃ,
                        virecanaṃ, prakṣālanaṃ, pratimarśaḥ, pravāhaṇam, ācūṣaṇam,
                        ayaskānto, harṣaś ceti ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.5"> tatrāśrukṣavathūdgārakāsamūtrapurīṣānilaiḥ
                        svabhāvabalapravṛttair nayanādibhyaḥ patati | māṃsāvagāḍhaṃ
                        śalyamavidahyamānaṃ pācayitvā prakothāttasya pūyaśoṇitavegād
                        gauravādvā patati | pakvamabhidyamānaṃ bhedayed dārayed vā |
                        bhinnamanirasyamānaṃ pīḍanīyaiḥ pīḍayet pāṇibhir vā |
                        aṇūnyakṣaśalyāni pariṣecanādhmāpanair bālavastrapāṇibhiḥ
                        pramārjayet | āhāraśeṣaśleṣmahīnāṇuśalyāni
                        śvasanotkāsanapradhamanair nirdhamet | annaśalyāni
                        vamanāṅgulipratimarśaprabhṛtibhiḥ | virecanaiḥ pakvāśayagatāni |
                        vraṇadoṣāśayagatāni prakṣālanaiḥ | vātamūtrapurīṣagarbhasaṅgeṣu
                        pravāhaṇam uktam | mārutodakasaviṣarudhiraduṣṭastanyeṣv ācūṣaṇam
                        āsyena viṣāṇair vā | anulomam anavabaddham akarṇam
                        analpavraṇamukham ayaskāntena | hṛdy avasthitam anekakāraṇotpannaṃ
                        śokaśalyaṃ harṣeṇeti ||5|| </l>

                    <pb facs="212" n="126 (121a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.27.6"> sarvaśalyānāṃ tu mahatām aṇūnāṃ vā dvāv
                        evāharaṇahetū bhavataḥ- pratilomo 'nulomaś ca ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.7"> tatra pratilomamarvācīnamānayet, anulomaṃ
                        parācīnam ||7||</l>

                    <pb facs="212" n="126 (131b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.27.8">uttuṇditaṃ chitvā nirghātayec chedanīyamukham ||
                        8 ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.27.9"> chedanīyamukhāny api
                        kukṣivakṣaḥkakṣāvaṅkṣaṇaparśukāntarapatitāni ca hastaśakyaṃ
                        yathāmārgeṇa hastenaivāpahartuṃ prayateta ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.10"> hastenaivāpahartum aśakyaṃ viśasya śastreṇa
                        yantreṇāpaharet ||10|| </l>

                    <pb facs="213" n="127 (127a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.27.11"> bhavati cātra -
                        <caesura/>
                         śītalena jalenainaṃ mūrcchantamav asecayet |
                        <caesura/>
                         saṃrakṣedasya marmāṇi muhur āśvāsayec ca tam ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.12"> tataḥ śalyam uddhṛtya nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvā
                        svedārham agnighṛtaprabhṛtibhiḥ saṃsvedyāvadahya pradihya
                        sarpirmadhubhyāṃ baddhvā''cārikam upadiśet | (sirāsnāyuvilagnaṃ
                        śalākādibhir vimocyāpanayet; śvayathugrastavāraṅgaṃ samavapīḍya
                        śvayathuṃ; durbalavāraṅgaṃ kuśādibhir baddhvā|) ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.13"> hṛdayamabhito vartamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhir
                        udvejitasyāpahared yathāmārgaṃ; durupaharam anyato 'pabādhyamānaṃ
                        pāṭayitvoddharet ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.14-16"> asthivivarapraviṣṭam asthividaṣṭaṃ
                        vā'vagṛhya pādābhyāṃ yantreṇāpaharet, aśakyamevaṃ vā balavadbhiḥ
                        suparigṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ pravibhujya
                        dhanurguṇair baddhvaikataś cāsya pañcāṅgyām upasaṃyatasyāśvasya
                        vaktrakavike badhnīyāt, athainaṃ kaśayā tāḍayed yathonnāmayañ śiro
                        vegena śalyam uddharati; dṛḍhāṃ vā vṛkṣaśākhām avanamya tasyāṃ
                        pūrvavad baddhvoddharet ||14||
                        <caesura/>
                         adeśottuṇḍitamaṣṭhīlāśmamudgarāṇāmanyatamasya prahāreṇa vicālya
                        yathāmārgam eva yantreṇa ||15||
                        <caesura/>
                        <pb facs="214" n="128 (134a)"/> vimṛditakarṇāni
                        karṇavantyanābādhakaradeśottuṇḍitāni purastād eva ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.17"> jātuṣe kaṇṭhāsakte kaṇṭhe nāḍīṃ
                        praveśyāgnitaptāṃ ca śalākāṃ, tayā'vagṛhya śītābhir adbhiḥ
                        pariṣicya sthirībhūtaṃ śalyam uddharet ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.18-19"> ajātuṣaṃ tu jatumadhūcchiṣṭapraliptayā
                        śalākayā pūrvakalpenety eke ||18|| asthiśalyam anyad vā
                        tiryakkaṇṭhāsaktam avekṣya keśoṇḍukaṃ dṛḍhaikasūtrabaddhaṃ
                        dravabhaktopahitaṃ pāyayed ā kaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ ca vāmayet,
                        vamataś ca śalyaikadeśasaktaṃ jñātvā sūtraṃ sahasā tv ākṣipet;
                        mṛdunā vā dantadhāvanakūrcakenāpaharet praṇuded vā 'antaḥ |
                        kṣatakaṇṭhāya ca madhusarpiṣī leḍhuṃ prayacchet triphalācūrṇaṃ vā
                        madhuśarkarāvimiśram || 19 ||</l>

                    <pb facs="214" n="128 (126b)"/>

                    <l xml:id="SS.1.27.20"> udakapūrṇodaram avākśirasam avapīḍayed
                        dhunīyād vāmayed vā bhasmarāśau vā nikhaned ā mukhāt || 20 ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.27.21"> grāsaśalye tu kaṇṭhāsakte niḥśaṅkam
                        anavabuddhaṃ skandhe muṣṭinā 'bhihanyāt, snehaṃ madyaṃ pānīyaṃ vā
                        pāyayet || 21 ||</l>


                    <l xml:id="SS.1.27.22"> bāhurajjulatāpāśaiḥ kaṇṭhapīḍanād vāyuḥ
                        prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ kopayitvā sroto niruṇaddhi, lālāsrāvaṃ
                        phenāgamanaṃ sañjñānāśaṃ cāpādayati; tam abhyajya saṃsvedya
                        śirovirecanaṃ tasmai tīkṣṇaṃ vidadhyād rasaṃ ca vātaghnaṃ dadyād
                        iti ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.23"> bhavanti cātra -
                        <caesura/>
                         śalyākṛtiviśeṣāṃś ca sthānāny āvekṣya buddhimān |
                        <caesura/>
                         tathā yantrapṛthaktvaṃ ca samyak śalyam athāharet ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.24"> karṇavanti tu śalyāni duḥkhāhāryāṇi yāni ca |
                        <caesura/>
                         ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ ||24||</l>

                    <l xml:id="SS.1.27.25"> etair upāyaiḥ śalyaṃ tu naiva niryātyate yadi
                        |
                        <caesura/>
                         matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.26"> śothapākau rujaś cogrāḥ kuryāc chalyamanāhṛtam
                        |
                        <caesura/>
                         vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi tasmād yatnādvinirharet ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.27.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        śalyāpanayanīyo nāma saptaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||27|| </l>
                </div>

                <div n="28" type="adhyāya">

                    <pb facs="215" n="129 (129a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.28.1"> athāto viparītāviparītavraṇavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.3"> phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā yathā |
                        <caesura/>
                         khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ tathā riṣṭāni pañcatām || </l>
                    <l xml:id="SS.1.28.4"> tāni saukṣmyāt pramādād vā tathaivāśu
                        vyatikramāt |
                        <caesura/>
                         gṛhyante nodgatāny ajñair mumūrṣor na tv asambhavāt ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.5"> dhruvaṃ tu maraṇaṃ riṣṭe brāhmaṇais tat
                        kilāmalaiḥ |
                        <caesura/>
                         rasāyanatapojapyatatparair vā nivāryate ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.6"> nakṣatrapīḍā bahudhā yathā kālaṃ vipacyate |
                        <caesura/>
                         tathaivāriṣṭapākaṃ ca bruvate bahavo janāḥ ||6|| </l>

                    <pb facs="216" n="130 (130a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.28.7"> asiddhim āpnuyāl loke pratikurvan gatāyuṣaḥ |
                        <caesura/>
                         ato 'riṣṭāni yatnena lakṣayet kuśalo bhiṣak ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.8"> gandhavarṇarasādīnāṃ viśeṣāṇāṃ svabhāvataḥ |
                        <caesura/>
                         vaikṛtaṃ yat tad ācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇam ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.9"> kaṭus tīkṣṇaś ca visraś ca gandhas tu
                        pavanādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         lohagandhis tu raktena vyāmiśraḥ sānnipātikaḥ ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.10"> lājātasītailasamāḥ kiñcidvisrāś ca gandhataḥ |
                        <caesura/>
                         jñeyāḥ prakṛtigandhāḥ syur ato 'nyadgandhavaikṛtam ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.11"> madyāgurvājyasumanāpadmacandanacampakaiḥ |
                        sagandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇāṃ vraṇāḥ smṛtāḥ ||11||</l>


                    <l xml:id="SS.1.28.12"> śvavājimūṣikadhvāṅkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.13"> kuṅkumadhyāmakaṅkuṣṭhasavarṇāḥ pittakopataḥ |
                        <caesura/>
                         na dahyante na cūṣyante bhiṣak tān parivarjayet ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.14"> aṇḍūmantaḥ sthirāḥ śvetāḥ snigdhāḥ
                        kaphanimittataḥ |
                        <caesura/>
                         dūyante vā'pi dahyante bhiṣak tān parivarjayet ||14||</l>

                    <l xml:id="SS.1.28.15"> kṛṣṇās tu ye tanusrāvā vātajā marmatāpinaḥ |
                        <caesura/>
                         svalpām api na kurvanti rujaṃ tān parivarjayet ||15||</l>

                    <l xml:id="SS.1.28.16"> kṣveḍanti ghurghurāyante jvalantīva ca ye
                        vraṇāḥ |
                        <caesura/>
                         tvaṅmāṃsasthāś ca pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.17"> ye ca marmasvasambhūtā bhavanty
                        atyarthavedanāḥ
                        <caesura/>
                         dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥ śītāś ca ye vraṇāḥ ||17||</l>

                    <l xml:id="SS.1.28.18"> dahyante bahir atyarthaṃ bhavantyantaśca
                        śītalāḥ
                        <caesura/>
                         śaktidhvajarathāḥ kuntavājivāraṇagovṛṣāḥ ||18|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.28.19"> yeṣu cāpy avabhāseran prāsādākṛtayas tathā |
                        <caesura/>
                         cūrṇāvakīrṇā iva ye bhānticānavacūrṇitāḥ ||19|| </l>

                    <pb facs="217" n="131 (131a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.28.20"> prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ |
                        <caesura/>
                         pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.21"> kriyābhiḥ samyag ārabdhā na siddhyanti ca ye
                        vraṇāḥ |
                        <caesura/>
                         varjayet tān api prājñaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.28.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        viparītāviparītavraṇavijñānīyo nāmāṣṭāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||28||
                    </l>
                </div>


                <div n="29" type="adhyāya">


                    <l xml:id="SS.1.29.1"> athāto viparītāviparītasvapnanidarśanīyam
                        adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.3"> dūtadarśanasambhāṣā veṣāś ceṣṭitam eva ca |
                        <caesura/>
                         ṛkṣaṃ velā tithiś caiva nimittaṃ śakuno 'nilaḥ ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.4"> deśo vaidyasya vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitam |
                        <caesura/>
                         kathayanty āturagataṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.5"> pākha(ṣa)ṇḍāśramavarṇānāṃ sapakṣāḥ
                        karmasiddhaye |
                        <caesura/>
                         ta eva viparītāḥ syur dūtāḥ karmavipattaye ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.6"> napuṃsakaṃ strī bahavo naikakāryā asūyakāḥ |
                        <caesura/>
                         gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ paramparāḥ ||6||</l>

                    <l xml:id="SS.1.29.7"> vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ |
                        <caesura/>
                         pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.8"> ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasaḥ |
                        <caesura/>
                         nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.9"> rūkṣaniṣṭhuravaktārastv amaṅgalyābhidhāyinaḥ |
                        <caesura/>
                         chindantast ṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāṃ stanam ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.10"> vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥ |
                        <caesura/>
                         srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.11"> kapālopalabhasmāsthituṣāṅgārakarā<pb
                            facs="218" n="132 (132a)"/>ś ca ye |
                        <caesura/>
                         vilikhanto mahīṃ kiñcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.12"> tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ |
                        <caesura/>
                         phalaṃ pakvam asāraṃ vā gṛhītvā'nyac ca tadvidham ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.13"> nakhair nakhāntaraṃ vā'pi kareṇa caraṇaṃ tathā
                        |
                        <caesura/>
                         upānaccarmahastā vā vikṛtavyādhipīḍitāḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.14"> vāmācārā rudantaś ca śvāsino vikṛtekṣaṇāḥ |
                        <caesura/>
                         yāmyāṃ diśi prāñjalayo viṣamaikapade sthitāḥ ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.15abcd"> vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi
                        garhitāḥ | |
                        <caesura/>
                         dakṣiṇābhimukhaṃ deśe tvaśucau vā hutāśanam | </l>


                    <l xml:id="SS.1.29.15ef"> jvalayantaṃ pacantaṃ vā krūrakarmaṇi
                        codyatam ||15|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.29.16"> nagnaṃ bhūmau śayānaṃ vā vegotsargeṣu vā'śucim
                        |
                        <caesura/>
                         prakīrṇakeśam abhyaktaṃ svinnaṃ viklavam eva vā ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.17"> vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ
                        <caesura/>
                         vaidyasya paitrye daive vā kārye cotpātadarśane ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.18"> madhyāhne cārdharātre vā sandhyayoḥ kṛttikāsu
                        ca |
                        <caesura/>
                         ārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu bharaṇīṣu ca ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.19"> caturthyāṃ vā navamyāṃ vā ṣaṣṭhyāṃ
                        sandhidineṣu ca |
                        <caesura/>
                         vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.20"> svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyam upāgatāḥ ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.21"> ta eva kapharogeṣu karmasiddhikarāḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ buddhvā saṃvibhajet tu tat ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.22"> raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         praśasto jalarodheṣu dūtavaidyasamāgamaḥ ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.23"> vijñāyaivaṃ vibhāgaṃ tu śeṣaṃ budhyeta
                        paṇḍitaḥ
                        <caesura/>
                         śuklavāsāḥ śucir gauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.24"> svasyāṃ jātau svagotro vā dūtaḥ kāryakaraḥ
                        smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         goyānenāgatas tuṣṭaḥ pādābhyāṃ śubhaceṣṭitaḥ ||24|| </l>

                    <pb facs="219" n="133 (133a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.29.25"> smṛtimān vidhikālajñaḥ svatantraḥ
                        pratipattimān |
                        <caesura/>
                         alaṅkṛto maṅgalavān dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ ||25||</l>


                    <l xml:id="SS.1.29.26"> svasthaṃ prāṅmukham āsīnaṃ same deśe śucau
                        śucim |
                        <caesura/>
                         upasarpati yo vaidyaṃ sa ca kāryakaraḥ smṛtaḥ ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.27"> māṃsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥ |
                        <caesura/>
                         śuklavarṇāś ca pūjyante prasthāne darśanaṃ gatāḥ ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.28"> strī putriṇī savatsā gaur vardhamānam alaṅkṛtā
                        |
                        <caesura/>
                         kanyā matsyāḥ phalaṃ cāmaṃ svastikaṃ modakā dadhi ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.29"> hiraṇyākṣatapātraṃ vā ratnāni sumano nṛpaḥ |
                        <caesura/>
                         apraśānto 'nalo vājī haṃsaś cāpaḥ śikhī tathā ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.30"> brahmadundubhijīmūtaśaṅkhaveṇurathasvanāḥ |
                        <caesura/>
                         siṃhagovṛṣanādāś ca hre(he)ṣitaṃ gajabṛṃhitam ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.31"> śastaṃ haṃsarutaṃ nṝṇāṃ kauśikaṃ caiva
                        vāmataḥ |
                        <caesura/>
                         prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaś ca hṛdayaṅgamāḥ ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.32"> patrapuṣpaphalopetān sakṣīrānnīrujo drumān |
                        <caesura/>
                         āśritā vā nabhoveśmadhvajatoraṇavedikāḥ ||32|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.33"> dikṣu śāntāsu vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato 'nugāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         vāmā vā dakṣiṇā vā'pi śakunāḥ karmasiddhaye ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.34"> śuṣke 'śanihate 'patre vallīnaddhe sakaṇṭake |
                        <caesura/>
                         vṛkṣe 'thavā'śmabhasmāsthiviṭtuṣāṅgārapāṃśuṣu ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.35"> caity avalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvarāḥ |
                        <caesura/>
                         purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.36"> punnāmānaḥ khagā vāmāḥ strīsañjñā dakṣiṇāḥ
                        śubhāḥ |
                        <caesura/>
                         dakṣiṇād vāmagamanaṃ praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ |
                        <caesura/>
                         vāmaṃ nakulacāṣāṇāṃ nobhayaṃ śaśasarpayoḥ ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.37ab"> bhāsakauśikayoś caiva na praśastaṃ
                        kilobhayam | </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.37cd"> darśanaṃ vā rutaṃ vā'pi na godhākṛkalāsayoḥ
                        ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.38"> dūtair aniṣṭais tulyānām aśastaṃ darśanaṃ
                        nṛṇām | |
                        <caesura/>
                         kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.39"> pātraṃ neṣṭaṃ tathā'ṅgāratailakardamapūritam |
                        <caesura/>
                         prasannetaramadyānāṃ pūrṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.40"> śavakāṣṭhapalāśānāṃ śuṣkāṇāṃ pathi saṅgamāḥ |
                        <caesura/>
                         neṣyante patitāntasthadīnāndharipavas tathā ||40|| </l>

                    <pb facs="220" n="134 (134a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.29.41"> mṛduḥ śīto 'nukūlaś ca sugandhiś cānilaḥ
                        śubhaḥ |
                        <caesura/>
                         kharoṣṇo 'niṣṭagandhaś ca pratilomaś ca garhitaḥ ||41|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.42"> granthyarbudādiṣu sadā chedaśabdas tu pūjitaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdas tathaiva ca ||42|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.43"> raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaḥ praśasyate |
                        <caesura/>
                         evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittam upadhārayet ||43|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.44"> tathaivākruṣṭahākaṣṭamākrandaruditasvanāḥ |
                        <caesura/>
                         chardyāṃ vātapurīṣāṇāṃ śabdo vai gardabhoṣṭrayoḥ ||44|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.45"> pratiṣiddhaṃ tathā bhagnaṃ kṣutaṃ skhalitam
                        āhatam |
                        <caesura/>
                         daurmanasyaṃ ca vaidyasya yātrāyāṃ na praśasyate ||45|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.46"> praveśe 'py etad uddeśād avekṣyaṃ ca
                        tathā''ture |
                        <caesura/>
                         pratidvāraṃ gṛhe cāsya punaretanna gaṇyate ||46|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.47"> keśabhasmāsthikāṣṭhāśmatuṣakārpāsakaṇṭakāḥ |
                        <caesura/>
                         khaṭvordhvapādā madyāpo vasā tailaṃ tilāstṛṇam ||47|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.48"> napuṃsakavyaṅgabhagnanagnamuṇḍāsitāmbarāḥ |
                        <caesura/>
                         prasthāne vā praveśe vā neṣyante darśanaṃ gatāḥ ||48|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.49"> bhāṇḍānāṃ saṅkarasthānāṃ sthānāt sañcāraṇaṃ
                        tathā |
                        <caesura/>
                         nikhātotpāṭanaṃ bhaṅgaḥ patanaṃ nirgamas tathā ||49|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.50"> vaidyāsanāvasādo vā rogī vā syādadhomukhaḥ |
                        <caesura/>
                         vaidyaṃ sambhāṣamāṇo 'ṅgaṃ kuḍyamā staraṇāni vā ||50||</l>

                    <pb facs="221" n="135 (135a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.29.51"> pramṛjyādvā dhunīyād vā karau pṛṣṭhaṃ śiras
                        tathā |
                        <caesura/>
                         hastaṃ cākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi ||51|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.52ab"> yo vaidyam unmukhaḥ paśyann unmārṣṭi svāṅgam
                        āturaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.52cd"> na sa sidhyati vaidyo vā gṛhe yasya na
                        pūjyate ||52|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.53"> bhavane pūjyate vā'pi yasya vaidyaḥ sa
                        sidhyati
                        <caesura/>
                         śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣv aśubhaṃ hy aśubheṣu ca ||53|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.54"> āturasya dhruvaṃ tasmād dūtādīn lakṣayed
                        bhiṣak
                        <caesura/>
                         svapnān ataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca ||54|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.29.55"> suhṛdo yāṃś ca paśyanti vyādhito vā svayaṃ
                        tathā |
                        <caesura/>
                         snehābhyaktaśarīras tu karabhavyālagardabhaiḥ ||55||</l>

                    <l xml:id="SS.1.29.56"> varāhair mahiṣair vā'pi yo yāyād dakṣiṇāmukhaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         raktāmbaradharā kṛṣṇā hasantī muktamūrdhajā ||56|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.57"> yaṃ cākarṣati baddhvā strī nṛtyantī
                        dakṣiṇāmukham |
                        <caesura/>
                         antāvasāyibhir yo vā 'kṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ ||57||</l>

                    <l xml:id="SS.1.29.58"> pariṣvajeran yaṃ vā'pi pretāḥ pravrajitā(na)s
                        tathā |
                        <caesura/>
                         muhur āghrāyate yas tu śvāpadair vikṛtānanaiḥ ||58||</l>

                    <l xml:id="SS.1.29.59"> piben madhu ca tailaṃ ca yo vā paṅke 'vasīdati
                        |
                        <caesura/>
                         paṅkapradigdhagātro vā pranṛtyet prahasettathā ||59||</l>

                    <l xml:id="SS.1.29.60"> nirambaraś ca yo raktāṃ dhārayec chirasā
                        srajam |
                        <caesura/>
                         yasya vaṃśo nalo vā'pi tālo vorasi jāyate ||60||</l>

                    <l xml:id="SS.1.29.61"> yaṃ vā matsyo grased yo vā jananīṃ praviśen
                        naraḥ |
                        <caesura/>
                         parvatāgrāt pated yo vā śvabhre vā tamasā''vṛte ||61||</l>

                    <l xml:id="SS.1.29.62"> hriyeta srotasā yo vā yo vā mauṇḍyamav āpnuyāt
                        |
                        <caesura/>
                         parājīyeta badhyeta kākādyair vā'bhibhūyate ||62|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.63"> patanaṃ tārakādīnāṃ praṇāśaṃ dīpacakṣuṣoḥ |
                        <caesura/>
                         yaḥ paśyed devatānāṃ vā prakampam avanes tathā ||63||</l>

                    <l xml:id="SS.1.29.64"> yasya chardir vireko vā daśanāḥ prapatanti vā
                        |
                        <caesura/>
                         śālmalīṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakam ||64|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.65"> puṣpāḍhyaṃ kovidāraṃ vā citāṃ vā yo 'dhirohati
                        |
                        <caesura/>
                         kārpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tilān ||65||</l>

                    <l xml:id="SS.1.29.66ab"> labhetāśnīta vā pakvam annaṃ yaś ca pibet
                        surām | </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.66cd"> svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito
                        mṛtyumṛcchati ||66||</l>

                    <l xml:id="SS.1.29.67"> yathāsvaṃ prakṛtisvapno vismṛto vihatas tathā
                        |
                        <caesura/>
                         cintākṛto divā dṛṣṭo bhavanty aphaladās tu te ||67|| </l>

                    <pb facs="222" n="136 (136a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.29.68"> jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyaṃ tu śoṣiṇām
                        |
                        <caesura/>
                         unmāde rākṣasaiḥ pretair apasmāre pravartanam ||68|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.69"> mehātisāriṇāṃ toyapānaṃ snehasya kuṣṭhinām |
                        <caesura/>
                         gulmeṣu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe, mūrdhni śiroruji ||69|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.70"> śaṣkulībhakṣaṇaṃ chardyāmadhvā śvāsapipāsayoḥ
                        |
                        <caesura/>
                         hāridraṃ bhojanaṃ vā'pi yasya syāt pāṇḍurogiṇaḥ ||70|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.71ab"> raktapittī pibed yas tu śoṇitaṃ sa vinaśyati </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.71cd"> svapnān evaṃvidhān dṛṣṭvā prātar utthāya
                        yatnavān ||71|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.72"> dadyān māṣāṃs tilāṃ llohaṃ viprebhyaḥ kāñcanaṃ
                        tathā |
                        <caesura/>
                         japec cāpi śubhān mantrān gāyatrīṃ tripadāṃ tathā ||72|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.73"> dṛṣṭvā tu prathame yāme svapyād dhyātvā punaḥ
                        śubham |
                        <caesura/>
                         japed vā'nyatamaṃ vedaṃ brahmacārī samāhitaḥ ||73|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.74"> na cācakṣīta kasmaicid dṛṣṭvā svapnam
                        aśobhanam | |
                        <caesura/>
                         devatāyatane caiva vased rātritrayaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         viprāṃś ca pūjayen nityaṃ duḥsvapnāt pravimucyate ||74|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.75"> ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi praśastaṃ
                        svapnadarśanam |
                        <caesura/>
                         devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān ||75|| </l>


                    <l xml:id="SS.1.29.76"> samiddham agniṃ sādhūṃś ca nirmalāni jalāni ca
                        |
                        <caesura/>
                         paśyet kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca ||76|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.77"> māṃsaṃ matsyān srajaḥ śvetā vāsāṃsi ca phalāni
                        ca |
                        <caesura/>
                         labheta dhanalābhāya vyādher apagamāya ca ||77||</l>

                    <l xml:id="SS.1.29.78"> mahāprāsādasaphalavṛkṣavāraṇaparvatān |
                        <caesura/>
                         ārohed dravyalābhāya vyādher apagamāya ca ||78||</l>

                    <l xml:id="SS.1.29.79"> nadīnadasamudrāṃś ca kṣubhitān kaluṣodakān |
                        <caesura/>
                         taret kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca ||79|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.29.80"> urago vā jalauko vā bhramaro vā'pi yaṃ daśet |
                        <caesura/>
                         ārogyaṃ nirdiśet tasya dhanalābhaṃ ca buddhimān ||80||</l>

                    <l xml:id="SS.1.29.81"> evaṃ rūpāñ śubhān svapnān yaḥ paśyedvyādhito
                        naraḥ |
                        <caesura/>
                         sa dīrghāyur iti jñeyas tasmai karma samācaret ||81||</l>

                    <l xml:id="SS.1.29.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        viparītāviparītasvapnanidarśanīyo nāmaikonatriṃśattamo 'dhyāyaḥ
                        ||29|| </l>
                </div>


                <div n="30" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.1.30.1"> athātaḥ pañcendriyārthavipratipattim adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <pb facs="223" n="137 (137a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.30.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.30.3"> śarīraśīlayor yasya prakṛter vikṛtir bhavet |
                        <caesura/>
                         tat tv ariṣṭaṃ samāsena, vyāsatas tu nibodha me ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.4"> śṛṇoti vividhāñ śabdān yo divyānām abhāvataḥ |
                        <caesura/>
                         samudrapurameghānām asampattau ca niḥsvanān ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.5"> tān svanānnāvagṛhṇāti manyate cānyaśabdavat |
                        <caesura/>
                         grāmyāraṇyasvanāṃś cāpi viparītāñ śṛṇoti ca ||5||</l>

                    <l xml:id="SS.1.30.6"> dviṣacchabdeṣu ramate suhṛcchabdeṣu kupyati |
                        <caesura/>
                         na śṛṇoti ca yo 'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.7"> yas tūṣṇam iva gṛhṇāti śītamuṣṇaṃ ca śītavat |
                        <caesura/>
                         sañjātaśītapiḍako yaś ca dāhena pīḍyate ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.8"> uṣṇagātro 'timātraṃ ca yaḥ śītena pravepate |
                        <caesura/>
                         prahārān nābhijānāti yo 'ṅgacchedamathāpi vā ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.9"> pāṃśunevāvakīrṇāni yaś ca gātrāṇi manyate |
                        <caesura/>
                         varṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.10"> snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajante nīlam<pb
                            facs="224" n="138 (218a)"/>akṣikāḥ
                        <caesura/>
                         sugandhirvā'ti yo 'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.11"> viparītena gṛhṇāti rasān yaś copayojitān |
                        <caesura/>
                         upayuktāḥ kramādyasya rasā doṣābhivṛddhaye ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.12"> yasya doṣāgnisāmyaṃ ca kuryur mithyopayojitāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         yo vā rasān na saṃvetti gatāsuṃ taṃ pracakṣate ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.13"> sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhasya
                        sugandhitām |
                        <caesura/>
                         gṛhṇīte vā'nyathā gandhaṃ śānte dīpe ca nīrujaḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.14"> yo vā gandhaṃ na jānāti gatāsuṃ taṃ vinirdiśet
                        |
                        <caesura/>
                         dvandvānyuṣṇahimādīni kālāvasthā diśas tathā ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.15ab"> viparītena gṛhṇāti bhāvān anyāṃś ca yo naraḥ </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.15cd"> divā jyotīṃṣi yaś cāpi jvalitānīva paśyati
                        ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.16"> rātrau sūryaṃ jvalantaṃ vā divā vā
                        candravarcasam |
                        <caesura/>
                         ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍidguṇān ||16||</l>

                    <l xml:id="SS.1.30.17"> taḍittvato 'sitān yo vā nirmale gagane ghanān
                        |
                        <caesura/>
                         vimānayānaprāsādair yaś ca saṅkulamambaram ||17||</l>

                    <l xml:id="SS.1.30.18"> yaś cānilaṃ mūrtimantam antarikṣaṃ ca paśyati
                        |
                        <caesura/>
                         dhūmanīhāravāsobhir āvṛtām iva medinīm ||18||</l>

                    <l xml:id="SS.1.30.19"> pradīptam iva lokaṃ ca yo vā plutam ivāmbhasā
                        |
                        <caesura/>
                         bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhir yaś ca paśyati ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.20"> na paśyati sanakṣatrāṃ yaś ca devīm arundhatīm
                        |
                        <caesura/>
                         dhruvam ākāśagaṅgāṃ vā taṃ vadanti gatāyuṣam ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.30.21"> jyotsnādarśoṣṇatoyeṣu chāyāṃ yaś ca na paśyati
                        |
                        <caesura/>
                         paśyaty ekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vā'nyasattvajām ||21||</l>

                    <l xml:id="SS.1.30.22"> śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ yakṣarakṣasām |
                        <caesura/>
                         piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtām api ||22||</l>

                    <l xml:id="SS.1.30.23"> yo vā mayūrakaṇṭhābhaṃ vidhūmaṃ vahnim īkṣate
                        |
                        <caesura/>
                         āturasya bhaven mṛtyuḥ svastho vyādhim avāpnuyāt ||23||</l>

                    <l xml:id="SS.1.30.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        pañcendriyārthavipratipattirnāma triṃśo 'dhyāyaḥ ||30|| </l>
                </div>


                <div n="31" type="adhyāya">

                    <pb facs="225" n="139 (139a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.31.1"> athātaś chāyāvipratipattim adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.1.31.3"> śyāvā lohitikā nīlā pītikā vā'pi mānavam |
                        <caesura/>
                         abhidravanti yaṃ chāyāḥ sa parāsur asaṃśayam ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.4"> hrīr apakramate yasya prabhāsmṛtidhṛtiśriyaḥ |
                        <caesura/>
                         akasmād yaṃ bhajante vā sa gatāsur asaṃśayam ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.5"> yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaś cordhvaṃ
                        tathottaraḥ |
                        <caesura/>
                         ubhau vā jāmbavābhāsau durlabhaṃ tasya jīvitam ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.6"> āraktā daśanā yasya śyāvā vā syuḥ patanti vā |
                        <caesura/>
                         khañjanapratimā vā'pi taṃ gatāyuṣam ādiśet ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.7"> kṛṣṇā stabdhā'valiptā vā jihvā śūnā ca yasya
                        vai |
                        <caesura/>
                         karkaśā vā bhaved yasya so 'cirād vijahāty asūn ||7||</l>

                    <l xml:id="SS.1.31.8"> kuṭilā sphuṭitā vā'pi śuṣkā vā yasya nāsikā |
                        <caesura/>
                         avasphūrjati magnā vā na sa jīvati mānavaḥ ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.9"> saṅkṣipte viṣame stabdhe rakte sraste ca locane
                        |
                        <caesura/>
                         syātāṃ vā prasrute yasya sa gatāyurnaro dhruvam ||9||</l>

                    <l xml:id="SS.1.31.10"> keśāḥ sīmantino yasya saṅkṣipte vinate bhruvau
                        |
                        <caesura/>
                         luṇḍanti cākṣipakṣmāṇi so 'cirādyāti mṛtyave ||10||</l>

                    <pb facs="226" n="140 (140a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.31.11"> nāharaty annam āsyasthaṃ na dhārayati yaḥ
                        śiraḥ |
                        <caesura/>
                         ekāgradṛṣṭir mūḍhātmā sadyaḥ prāṇān jahāti saḥ ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.12"> balavān durbalo vā'pi sammohaṃ yo 'dhigacchati
                        |
                        <caesura/>
                         utthāpyamāno bahuśastaṃ pakvaṃ bhiṣagādiśet ||12||</l>

                    <l xml:id="SS.1.31.13"> uttānaḥ sarvadā śete pādau vikurute ca yaḥ |
                        <caesura/>
                         viprasāraṇaśīlo vā na sa jīvati mānavaḥ ||13||</l>

                    <l xml:id="SS.1.31.14"> śītapādakarocchvāsaś chinnocchvāsaś ca yo
                        bhavet |
                        <caesura/>
                         kākocchvāsaś ca yo martyas taṃ dhīraḥ parivarjayet ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.15"> nidrā na chidyate yasya yo vā jāgarti sarvadā
                        |
                        <caesura/>
                         muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeyaḥ sa jānatā ||15||</l>

                    <l xml:id="SS.1.31.16"> uttarauṣṭhaṃ ca yo lihyād utkārāṃś ca karoti
                        yaḥ |
                        <caesura/>
                         pretair vā bhāṣate sārdhaṃ pretarūpaṃ tam ādiśet ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.17"> khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ
                        pravartate |
                        <caesura/>
                         puruṣasyāviṣārtasya sadyo jahyāt sa jīvitam ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.18"> vātāṣṭhīlā tu hṛdaye yasyor dhvam anuyāyinī |
                        <caesura/>
                         rujānnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayam ||18||</l>

                    <l xml:id="SS.1.31.19"> ananyopadravakṛtaḥ śophaḥ pādasamutthitaḥ |
                        <caesura/>
                         puruṣaṃ hanti, nārīṃ tu mukhajo guhyajo dvayam ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.20"> atisāro jvaro hikkā chardiḥ śūnāṇḍameḍhratā |
                        <caesura/>
                         śvāsinaḥ kāsino vā'pi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet ||20||</l>

                    <l xml:id="SS.1.31.21"> svedo dāhaś ca balavān hikkā śvāsaś ca mānavam
                        |
                        <caesura/>
                         balavantam api prāṇair viyuñjanti na saṃśayaḥ ||21||</l>

                    <l xml:id="SS.1.31.22"> śyāvā jihvā bhaved yasya savyaṃ cākṣi
                        nimajjati |
                        <caesura/>
                         mukhaṃ ca jāyate pūti yasya taṃ parivarjayet ||22||</l>

                    <l xml:id="SS.1.31.23"> vaktramāpūryate 'śrūṇāṃ svidyataś caraṇāv
                        ubhau |
                        <caesura/>
                         cakṣuś cākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.24"> atimātraṃ laghūni syur gātrāṇi gurukāṇi vā |
                        <caesura/>
                         yasyākasmāt sa vijñeyo gantā vaivasvatālayam ||24||</l>

                    <l xml:id="SS.1.31.25"> paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāṃś ca ye narāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         mṛṣṭagandhāṃś ca ye vānti gantāraste yamālayam ||25||</l>

                    <l xml:id="SS.1.31.26"> yūkā lalāṭam āyānti baliṃ nāśnanti vāyasāḥ |
                        <caesura/>
                         yeṣāṃ cāpi ratir nāsti yātāraste yamālayam ||26||</l>


                    <l xml:id="SS.1.31.27"> jvarātisāraśophāḥ syur yasyānyonyāvasādinaḥ |
                        <caesura/>
                         prakṣīṇabalamāṃsasya nāsau śakyaścikitsitam ||27||</l>


                    <l xml:id="SS.1.31.28"> kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyair miṣṭair
                        hitais tathā |
                        <caesura/>
                         na śāmyato 'nnapānaiś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ ||28||</l>


                    <l xml:id="SS.1.31.29"> pravāhikā śiraḥśūlaṃ koṣṭhaśūlaṃ ca dāruṇam |
                        <caesura/>
                         pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ ||29|| </l>

                    <pb facs="227" n="141 (141a)"/>

                    <l xml:id="SS.1.31.30"> viṣameṇopacāreṇa karmabhiś ca purākṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         anity atvāc ca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanaṃ vrajet ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.31"> pretā bhūtāḥ piśācāś ca rakṣāṃsi vividhāni ca
                        |
                        <caesura/>
                         maraṇābhimukhaṃ nityam upasarpanti mānavam ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.1.31.32"> tāni bheṣajavīryāṇi pratighnanti jighāṃsayā |
                        <caesura/>
                         tasmān moghāḥ kriyāḥ sarvā bhavanty eva gatāyuṣām || 32 ||</l>

                    <l xml:id="SS.1.31.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
                        chāyāvipratipattirnāmaikatriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||31|| </l>
                </div>

            </div>

        </body>
    </text>
    <facsimile>
        <graphic url="https://iiif.wellcomecollection.org/presentation/b3288199x"/>
    </facsimile>

</TEI>
