<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tei-to-html.xsl"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <script src="./lib/js/xslt-polyfill.min.js" xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"/>
  <teiHeader>
    <fileDesc>
      <titleStmt>
        <title>Printed edition: Ācārya 1938: Nidānasthāna</title>
      </titleStmt>

      <publicationStmt>
        <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
        <idno>2014-06-24</idno>
        <availability status="restricted">
          <p>Copyright Notice</p>
          <p>Copyright (C) Tsutomu Yamashita and Yasutaka Muroya and SARIT. </p>
          <p>
            <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/" type="licence"
              >Distributed by <ref target="http://sarit.indology.info" type="url"
                >SARIT</ref> under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
              License. </ref>
          </p>
          <p>Under this licence, you are free<list>
              <item>to Share — to copy, distribute and transmit the work</item>
              <item>to Remix — to adapt the work </item>
            </list></p>
          <p>Under the following conditions:</p>
          <p>
            <list>
              <item>Attribution — You must attribute the work in the manner specified by
                the author or licensor (but not in any way that suggests that they endorse
                you or your use of the work)|</item>
              <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon this work, you
                may distribute the resulting work only under the same or similar license
                to this one|</item>
            </list>
          </p>
          <p>More information and fuller details of this license are given on the Creative
            Commons website|</p>
          <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes the
            rights of any copyright owners, known or unknown|</p>
        </availability>
        <date>2013-2016</date>
      </publicationStmt>
      <notesStmt>
        <note type="footnote">Suśrutasaṃhitā (without commentaries) transcribed by Tsutomu
          Yamashita and Yasutaka Muroya on the basis of Y. T. Ācārya 's 1931 and 1938
          Bombay editions</note>
      </notesStmt>



      <sourceDesc>
        <bibl>
          <title>The Suśrutasaṃhitā of Suśruta, with the Nibandhsangraha Commentary of Śrī
            Ḍalhaṇācārya|</title>
          <editor>Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācārya</editor>
          <publisher>Pāndurang Jāvaji</publisher>
          <pubPlace>Bombay</pubPlace>
          <date>1931</date>
          <edition>Revised second edition</edition>
          <note type="footnote">The sūtrasthāna (SS.1) and śārīrasthāna (SS.3) of this
            SARIT edition are mainly based on this edition|</note>
          <note type="footnote">This SARIT edition omits the commentarial material from
            this edition|</note>
        </bibl>
        <bibl>
          <title>Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary of Śrī
            Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī Gayadāsāchārya on
            Nidānasthāna, edited from the begining to the 9th ādhyāya of Cikitsāsthāna by
            Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya and the rest by Nārāyaṇ Rām Āchārya</title>
          <!-- <editor role="sections:1.1-4.9">Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācāryā</editor>
  <editor role="sections:4.10-6.66">Nārāyaṇ Rām Āchārya</editor>-->
          <publisher>Nirṇaya Sāgar Press</publisher>
          <pubPlace>Bombay</pubPlace>
          <date>1938</date>
          <edition>Reprint edition Varanasi |Delhi: Chaukhambha Orientalia,
            1992|</edition>
          <note xml:lang="en">The nidānasthāna (SS.2), cikitsāsthāna (SS.4) , kalpasthāna
            (SS.5) and uttaratantra (SS.6) are based on this edition</note>
          <note xml:lang="en">This SARIT edition omits the commentarial material from this
            edition|</note>
        </bibl>
        <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
          <msIdentifier>
            <idno type="siglum">A</idno>
          </msIdentifier>
          <physDesc>
            <scriptDesc>
              <scriptNote xml:id="savarna-nasals">Ignore differences between, for example,
                  <foreign xml:lang="sa">-aṃ tri-</foreign> and <foreign xml:lang="sa">-an
                  tri-</foreign> etc. See <link
                  target="https://github.com/chchch/upama/issues/94"/></scriptNote>
            </scriptDesc>
          </physDesc>
        </msDesc>


      </sourceDesc>

    </fileDesc>

    <revisionDesc>
      <change when="2021-05-12" who="Dominik Wujastyk">Added word spacing; removed +
        marking of avagrahas|</change>
      <change when="2023-01-26" who="Deepro Chakraborty">Added word spacing in
        2.12</change>
      <change when="2023-05-09" who="Harshal Bhatt">Added caesuras to 2.14</change>
      <change when="2025-01-15" who="Deepro Chakraborty">added certain xml ids</change>
      <change when="2026-03-26" who="Dominik Wujastyk">Added facsimile pointer to IIIF
        manifest at archive.org in preparation for putting in pagination.</change>
    </revisionDesc>

  </teiHeader>
  <text xml:lang="sa-Latn">

    <body>
      <div n="2" type="sthāna">

        <head>Nidānasthānam</head>

        <div n="1" type="adhyāya">

          <pb facs="339" n="255"/>

          <head>prathamo 'dhyāyaḥ |</head>
          <l xml:id="SS.2.1.1"> athāto vātavyādhinidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>


          <l xml:id="SS.2.1.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>


          <l xml:id="SS.2.1.3"> dhanvantariṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham amṛtodbhavam | caraṇāv
            upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati || </l>


          <l xml:id="SS.2.1.4"> vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca kopanaiḥ | sthānaṃ
            karma ca rogāṃś ca vada me vadatāṃ vara || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.5"> tasya tad vacanaṃ prābravīd bhiṣajaṃ varaḥ | svayaṃbhūr
            eṣa bhagavān vāyur ity abhiśabditaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.6"> svātantryān nityabhāvāc ca sarvagatvāt tathaiva ca |
            sarveṣām eva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.7"> sthityutpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇam | avyakto
            vyaktakarmā ca rūkṣaḥ śīto laghuḥ kharaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.8"> tiryaggo dviguṇaś caiva rajo<pc> </pc>bahula eva ca |
            acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.9"> āśukārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ | dehe vicaratas
            tasya lakṣaṇāni nibodha me || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.10a"> doṣadhātvagni<pc> </pc>samatāṃ saṃprāptiṃ viṣayeṣu ca |
            kriyāṇām ānulomyaṃ ca karoty akupito 'nilaḥ || | </l>

          <l xml:id="SS.2.1.10"> indriyārthopasaṃprāptiṃ doṣadhātvagny<pc> </pc>avaikṛtam
            | kriyāṇām ānulomyaṃ ca kuryād vāyur adūṣitaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.11"> yathā 'gniḥ pañcadhā bhinno nāmasthānakriyāmayaiḥ |
            bhinno 'nilas tasthā hy eko nāmasthānakriyāmayaiḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.12"> prāṇodānau samānaś ca vyānaś cāpāna eva ca | sthānasthā
            mārutāḥ ` yāpayanti śarīriṇam || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.13"> yo vāyur vaktrasaṃcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk | so 'nnaṃ
            praveśayaty antaḥ prāṇāṃś cāpy avalambate || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.14"> prāyaśa<pb facs="341" n="257 (257a)"/>ḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān || udāno nāma
            yas tūrdhvam upaiti pavanottamaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.15"> tena bhāṣitagītādiviśeṣo 'bhipravartate |
            ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ || </l>


          <pb facs="344" n="260 (260b)"/>

          <pb facs="344" n="260 (260b)"/>

          <l xml:id="SS.2.1.16"> āmapakvāśayacaraḥ samāno vahnisaṅgataḥ | so 'nnaṃ pacati
            tajjāṃś ca viśeṣān vivinakti hi || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.17"> gulmāgni<pc> </pc>sādātīsāraprabhṛtīn kurute gadān |
            kṛtsnadehacaro vyāno rasasaṃvahanodyataḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.18"> svedāsṛksrāvaṇaś cāpi pañcadhā ceṣṭayaty api | kruddhaś
            ca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān || </l>

          <pb facs="345" n="261 (261a)"/>

          <l xml:id="SS.2.1.19"> pakvādhānālayo 'pānaḥ kāle karṣati cāpy adhaḥ | samīraṇaḥ
            śakṛnmūtraṃ śukragarbhārtavāni ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.20"> kruddhaś ca kurute rogān ghorān bastigudāśrayān |
            śukradoṣapramehās tu vyānāpānaprakopajāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.21ab"> yugapat kupitāś cāpi dehaṃ bhindyur asaṃśayam |</l>

          <l xml:id="SS.2.1.21cd"> ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi nānā<pc> </pc>sthānāntarāśritaḥ
            || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.22"> bahuśaḥ kupito vāyur vikārān kurute hi yān | vāyur
            āmāśaye kruddhaś chardyādīn kurute gadān || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.23"> mohaṃ mūrcchāṃ pipāsāṃ ca hṛdgrahaṃ pārśvavedanām |
            pakvāśayastho 'ntrakūjaṃ śūlaṃ nābhau karoti ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.24"> kṛcchramūtrapurīṣatvam ānāhaṃ trikavedanām | śrotrādiṣv
            indriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.25abc"> vaivarṇyaṃ sphuraṇaṃ raukṣyaṃ suptiṃ cumucumāyanam |
            <caesura/>
             tvakstho nistodanaṃ kuryāt</l>

          <l xml:id="SS.2.1.25d-26a"> tvagbhedaṃ paripoṭanam || vraṇāṃś ca raktago
            granthīn </l>

          <l xml:id="SS.2.1.26bcd"> saśūlān māṃsasaṃśritaḥ |
            <caesura/>
             tathā medaḥśritaḥ kuryād granthīn mandarujo 'vraṇān || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.27"> kuryāt sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇam | snāyuprāptaḥ
            stambhakampau śūlam ākṣepaṇaṃ tathā || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.28"> hanti sandhigataḥ sandhīn śūlaśophau karoti ca |
            asthiśoṣaṃ prabhedaṃ ca kuryāc chūlaṃ ca tacchritaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.29"> tathā majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati | apravṛttiḥ
            pravṛttir vā vikṛtā śukrage 'nile || </l>

          <pb facs="346" n="262 (262a)"/>

          <l xml:id="SS.2.1.30"> hastapādaśirodhātūṃs tathā saṃcarati kramāt | vyāpnuyād
            vākhilaṃ dehaṃ vāyuḥ sarvagato nṛṇām || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.31"> stambhanākṣepaṇa<pc> </pc>svāpa<pc> </pc>śopha<pc
            > </pc>śūlāni sarvagaḥ | sthāneṣūkteṣu saṃmiśraḥ saṃmiśrāḥ kurute rujaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.32ab"> kuryād avayavaprāpto mārutas tv amitān gadān |</l>

          <pb facs="347" n="263 (263a)"/>

          <l xml:id="SS.2.1.32cd"> dāhasaṃtāpamūrcchāḥ syur vāyau pittasamanvite || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.33ab"> śaityaśophagurutvāni tasminn eva kaphāvṛte |</l>

          <l xml:id="SS.2.1.33cd"> sūcībhir iva nistodaḥ sparśadveṣaḥ prasuptatā || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.34ab"> śeṣāḥ pittavikārāḥ syur mārute śoṇitānvite |</l>

          <l xml:id="SS.2.1.34cd"> prāṇe pittāvṛte chardir dāhaś caivopajāyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.35"> daurbalyaṃ sadanaṃ tandrā vaivarṇyaṃ ca kaphāvṛte | udāne
            pittasaṃyukte mūrcchādāhabhramaklamāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.36"> asvedaharṣau mando 'gniḥ śītastambhau kaphāvṛte | samāne
            pittasaṃyukte sveda<pc> </pc>dāhauṣṇya<pc> </pc>mūrcchanam || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.37"> kaphādhikaṃ ca viṇmūtraṃ romaharṣaḥ kaphāvṛte | apāne
            pittasaṃyukte dāhauṣṇye syād asṛgdaraḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.38"> adhaḥkāyagurutvaṃ ca tasminn eva kaphāvṛte | vyāne
            pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṃ klamaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.39"> gurūṇi sarvagātrāṇi stambhanaṃ cāsthiparvaṇām | liṅgaṃ
            kaphāvṛte vyāne ceṣṭāstambhas tathaiva ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.40"> prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām |
              rogādhva<pc> </pc>pramadāmadya<pc> </pc>vyāyāmaiś cātipīḍanāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.41"> ṛtusātmya<pc> </pc>viparyāsāt snehādīnāṃ ca vibhramāt |
            <caesura/>
             avyavāye tathā sthūle vātaraktaṃ prakupyati ||) </l>

          <l xml:id="SS.2.1.42"> hastyaśvoṣṭrair gacchato 'nyaiś ca vāyuḥ kopaṃ yātaḥ
            kāraṇaiḥ sevitaiḥ svaiḥ | tīkṣṇoṣṇāmla<pc> </pc>kṣāra<pc
              > </pc>śākādi<pc> </pc>bhojyaiḥ saṃtāpādyair bhūyasā sevitaiś ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.43abc"> kṣipraṃ raktaṃ duṣṭim āyāti
            <caesura/>
             tac ca vāyor mārgaṃ saṃruṇaddhy āśu yātaḥ |
            <caesura/>
             kruddho 'tyarthaṃ mārgarodhāt</l>

          <l xml:id="SS.2.1.43d"> sa vāyur atyudriktaṃ dūṣayed raktam āśu || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.44"> tat saṃpṛktaṃ vāyunā dūṣitena tatprābalyād ucyate
            vātaraktam | tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjāktaṃ śleṣmā duṣṭo dūṣitenāsṛjāktaḥ || </l>

          <pb facs="348" n="264 (264a)"/>

          <l xml:id="SS.2.1.45"> sparśodvignau todabhedapraśoṣasvāpopetau vātaraktena
            pādau | pittāsṛgbhyām ugradāhau bhavetām atyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.46"> kaṇḍūmantau śvetaśītau saśophau pīnastabdhau śleṣmaduṣṭe
            tu rakte | sarvair duṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ svaṃ svaṃ rūpaṃ pādayor darśayanti
            || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.47"> prāgrūpe śithilau svinnau śītalau saviparyayau |
            vaivarṇyatodasuptatvagurutvauṣasamanvitau || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.48"> pādayor mūlam āsthāya kadācid dhastayor api |
            <caesura/>
             āsvor viṣam iva kruddhaṃ tad deham anusarpati || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.49ab"> ājānusphuṭitaṃ yac ca prabhinnaṃ prasrutaṃ ca yat | </l>

          <l xml:id="SS.2.1.49cd"> upadravaiś ca yajjuṣṭaṃ prāṇam āṃsakṣayādibhiḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.50ab"> śoṇitaṃ tad asādhyaṃ syād yāpyaṃ saṃvatsarotthitam | </l>

          <l xml:id="SS.2.1.50cd"> yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito 'bhyeti mārutaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.51"> tadākṣipaty āśu muhur muhur dehaṃ muhuścaraḥ |
            <caesura/>
             muhur muhus tad ākṣepād ākṣepaka iti smṛtaḥ || </l>

          <pb facs="349" n="265 (265a)"/>

          <l xml:id="SS.2.1.52"> so 'patānakasaṃjño yaḥ pātayaty antarā 'ntarā |
            <caesura/>
             kaphānvito bhṛśaṃ vāyus tāsv eva yadi tiṣṭhati || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.53ab"> sa daṇḍavat stambhayati kṛcchro daṇḍāpatānakaḥ |</l>

          <l xml:id="SS.2.1.53cd"> hanugrahas tadā 'tyarthaṃ so 'nnaṃ kṛcchrān niṣevate || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.54"> dhanustulyaṃ named yas tu sa dhanuḥstambhasaṃjñakaḥ |
            <caesura/>
             aṅgulīgulpha<pc> </pc>jaṭhara<pc> </pc>hṛdvakṣogala<pc> </pc>saṃśritaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.55"> snāyupratānam anilo yadākṣipati vegavān |
            <caesura/>
             viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanur bhagnapārśvaḥ kaphaṃ vaman || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.56"> abhyantaraṃ dhanur iva yadā namati mānavaḥ |
            <caesura/>
             tadā 'syābhyantarāyāmaṃ kurute māruto balī || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.57"> bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṃ karoti ca |
            <caesura/>
             tamasād hy aṃbudhāḥ prāhur vakṣaḥkaṭhyūrubhañjanam || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.58"> kaphapittānvito vāyur vāyur eva ca kevalaḥ |
            <caesura/>
             kuryād ākṣepakaṃ tv anyaṃ caturtham abhighātajam || </l>

          <pb facs="350" n="266 (266a)"/>

          <l xml:id="SS.2.1.59"> garbhapātanimittaś ca śoṇitātisravāc ca yaḥ |
            <caesura/>
             abhighātanimittaś ca na sidhyaty apatānakaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.60"> adhogamāḥ satiryaggā dhamanīr ūrdhvadehagāḥ |
            <caesura/>
             yadā prakupito 'tyarthaṃ mātariśvā prapadyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.61"> tadānyatarapakṣasya sandhibandhān vimokṣayan |
            <caesura/>
             hanti pakṣaṃ tam āhur hi pakṣāghātaṃ bhiṣagvarāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.62"> yasya kṛtsnaṃ śarīrārdham akarmaṇyam acetanam |
            <caesura/>
             tataḥ pataty asūn vāpi tyajaty anilapīḍitaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.63"> śuddhavātahataṃ pakṣaṃ kṛcchrasādhyatamaṃ viduḥ |
            <caesura/>
             sādhyam anyena saṃsṛṣṭam asādhyaṃ kṣayahetukam || </l>

          <pb facs="351" n="267 (267a)"/>

          <l xml:id="SS.2.1.64"> vāyur ūrdhvaṃ vrajet sthānāt kupito hṛdayaṃ śiraḥ |
            <caesura/>
             śaṅkhau ca pīḍayaty aṅgāny ākṣipen namayec ca saḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.65"> nimīlitākṣo niśceṣṭaḥ stabdhākṣo vā 'pi kūjati |
            <caesura/>
             nirucchvāso 'thavā kṛcchrād ucchvasyān naṣṭacetanaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.66"> svasthaḥ syād dhṛdaye mukte hyāvṛte tu pramuhyati |
            <caesura/>
             kaphānvitena vātena jñeya eṣo 'patantrakaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.67"> divāsvapnāsanasthānavivṛtādhvanirīkṣaṇaiḥ |
            <caesura/>
             manyāstambhaṃ prakurute sa eva śleṣmaṇā++āvṛtaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.68ab"> (garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣv asṛkkṣaye |) </l>

          <l xml:id="SS.2.1.68cdef"> uccair vyāharato 'tyarthaṃ svādataḥ kaṭhināni vā |
            <caesura/>
             hasato jṛmbhato bhārād viṣamāc chayanād api || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.69ab"> śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.2.1.69cd"> ardayitvā'nilo vaktram arditaṃ janayaty ataḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.70"> vakrībhavati vaktrārdhaṃ grīvā cāpy apavartate |
            <caesura/>
             śiraś calati vāksaṅgo netrādīnāṃ ca vaikṛtam || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.71ab"> grīvācibukadantānāṃ tasmin pārśve tu vedanā |
            <caesura/>
          </l>

          <pb facs="351" n="267 (237b)"/>

          <l xml:id="SS.2.1.71cd">yasyāgrajo romaharṣo vepathur netram āvilam || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.72ab"> vāyur ūrdhvaṃ tvaci svāpas todo manyāhanugrahaḥ |
            <caesura/>
          </l>

          <l xml:id="SS.2.1.72cd">tam arditam iti prāhur vyādhiṃ vyādhiviśāradāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.73"> kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktaṃ saktabhāṣiṇaḥ |
            <caesura/>
             na sidhyaty arditaṃ bāḍhaṃ trivarṣaṃ vepanasya ca || </l>

          <pb facs="352" n="268 (968a)"/>

          <l xml:id="SS.2.1.74"> pārṣṇipratyaṅgulīnāṃ tu kaṇḍarā yā 'nilārditāḥ |
            <caesura/>
             sakthnaḥ kṣepaṃ nigṛhṇīyād gṛdhrasīti hi sā smṛtā || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.75"> talapratyaṅgulīnāṃ tu kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ |
            <caesura/>
             bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācīti hi sā smṛtā || </l>

          <pb facs="352" n="268 (988b)"/>

          <l xml:id="SS.2.1.76"> vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ |
            <caesura/>
             śiraḥ kroṣṭukapūrvaṃ tu sthūlaḥ kroṣṭukamūrdhavat || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.77"> vāyuḥ kaṭyāṃ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarām ākṣiped yadā |
            <caesura/>
             svañjas tadā bhavej jantuḥ, paṅguḥ sakthnor dvayor vadhāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.78"> prakrāman vepate yas tu svañjanniva ca gacchati |
            <caesura/>
             kalāyasvañjaṃ taṃ vidyānmuktasandhiprabandhanam || </l>

          <pb facs="353" n="269 (269a)"/>

          <l xml:id="SS.2.1.79"> nyaste tu viṣamaṃ(me) pāde rujaḥ kuryāt samīraṇaḥ |
            <caesura/>
             vātakaṇṭaka ity eṣa vijñeyaḥ khaḍu(la)kāśritaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.80"> pādayoḥ kurute dāhaṃ pittāsṛksahito 'nilaḥ |
            <caesura/>
             viśeṣataś caṅkramaṇāt pādadāhaṃ tam ādiśet || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.81"> hṛṣyataś caraṇau yasya bhavataś ca prasuptavat |
            <caesura/>
             pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.82"> aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayitvāṃ 'sabandhanam |
            <caesura/>
             sirāś cākuñcya tatrastho janayaty avabāhukam || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.83"> yadā śabdavahaṃ sroto vāyur āvṛtya tiṣṭhati |
            <caesura/>
             śuddhaḥ śleṣmānvito vā 'pi bādhiryaṃ tena jāyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.84"> hanu<pc> </pc>śaṅkha<pc> </pc>śiro<pc> </pc>grīvaṃ yasya
            bhindann ivānilaḥ |
            <caesura/>
             karṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇaśūlaṃ tad ucyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.85"> āvṛtya sakapho vāyur dhamanīḥ śabdavāhīnīḥ |
            <caesura/>
             narān karoty akriyakān mūka<pc> </pc>minmiṇa<pc> </pc>gadgadān || </l>

          <pb facs="354" n="270 (277a)"/>

          <l xml:id="SS.2.1.86"> adho yā vedanāṃ yāti varcomūtrāśayotthitā |
            <caesura/>
             bhindatīva gudopasthaṃ sā tūnīty abhidhīyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.87"> gudopasthotthitā saiva pratilomavisarpiṇī |
            <caesura/>
             vegaiḥ pakvāśayaṃ yāti pratitūnīti sā smṛtā || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.88"> sāṭopam atyugrarujam ādhmātam udaraṃ bhṛśam |
            <caesura/>
             ādhmānam iti jānīyād ghoraṃ vātanirodhajam || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.89"> vimuktapārśvahṛdayaṃ tad evāmāśayotthitam |
            <caesura/>
             pratyādhmānaṃ vijānīyāt kaphavyākulitānilam || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.90"> aṣṭhīlāvad ghanaṃ granthim ūrdhvam āyatam unnatam |
            <caesura/>
             vātāṣṭhīlāṃ vijānīyād bahirmārgavarodhinīm || </l>

          <l xml:id="SS.2.1.91"> enām eva rujāyuktāṃ vāta<pc> </pc>viṇ<pc
            > </pc>mūtrarodhinīm |
            <caesura/>
             pratyaṣṭhīlām iti vadej jaṭhare tiryagutthitām ||</l>

          <l xml:id="SS.2.1.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vātavyādhinidānaṃ
            nāma prathamo 'dhyāyaḥ ||1 ||</l>
        </div>

        <div n="2" type="adhyāya">


          <head>dvitīyo 'dhyāyaḥ |</head>

          <l xml:id="SS.2.2.1"> athāto 'rśasāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.3"> ṣaḍarśāṃsi bhavanti vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ
            sahajāni cet || </l>

          <pb facs="355" n="271 (271a)"/>

          <l xml:id="SS.2.2.4"> tatrānātmavatāṃ yathoktaiḥ prakopaṇair
            viruddhādhyaśanastrīprasaṅgotkaṭukāsanapṛṣṭhayānavvegavidhāraṇādibhir viśeṣaiḥ
            prakupitā doṣā ekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṃ prasṛtāḥ
            pradhānadhamanīranuprapadyādho gatvā gudamāgamya pradūṣya
            gudavalīrmāṃsaprarohāñjanayanti viśeṣato mandāgneḥ, tathā
            tṛṇakāṣṭhopalaloṣṭhavastrādibhiḥ śītodakasaṃsparśanādvā kandāḥ
            parivṛddhimāsādayanti, tāny arśāṃsīty ācakṣate || </l>

          <pb facs="356" n="272 (272a)"/>

          <l xml:id="SS.2.2.5"> tatra sthūlāntrapratibaddham ardhapañcāṅgulaṃ gudamāhuḥ,
            tasmin valayas tisro 'dhyāṅgulāntarasaṃbhūtāḥ pravāhaṇī visarjanī saṃvaraṇī
            ceti caturaṅgulāyatāḥ; sarvāstiryagekāṅgulocchritāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.6abcd"> śaṅkhāvartanibhāś cāpi upary upari saṃsthitāḥ |
            <caesura/>
            <caesura/>
             gajatālunibhāś cāpivarṇataḥ saṃprakīrtitāḥ |</l>

          <l xml:id="SS.2.2.6ef"> romāntebhyo yavādhyardho gudauṣṭhaḥ parikīrtitaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.7"> prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātre || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.8"> teṣāṃ tu bhaviṣyatāṃ pūrvarūpāṇi anne 'śraddhā kṛcchrāt
            paktiramlīkā paridāho viṣṭambhaḥ pipāsā sakthisadanamāṭopaḥ
            kārśyamudgārabāhulyamakṣṇoḥ śvayathurantrakūjanaṃ gudaparikartanamāśaṅkā
            pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaśoṣāṇāṃ kāsaśvāsau balahānirmramastandrā
            nidrendriyadaurbalyaṃ ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.9"> jāteṣv etāny eva lakṣaṇāni pravyaktatarāṇi bhavanti || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.10"> tatra mārutāt pariśuṣkāruṇavivarṇāni viṣamamadhyāni
            kadambapuṣpatuṇḍikerīnāḍīmukulasūcīmukhākṛtīni ca bhavanti; tair upadrutaḥ
            saśūlaṃ saṃhatam upaveśyate, kaṭīpṛṣṭhapārśvameḍhragudamābhipradeśeṣu cāsya
            vedanā bhavanti, gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittāny eva bhavanti,
            kṛṣṇatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaś ca puruṣo bhavati || </l>

          <pb facs="357" n="273 (273a)"/>

          <l xml:id="SS.2.2.11"> pittānnīlāgrāṇi tanūni visarpīṇi pītāvabhāsāni
            yakṛtprakāśāni śukajihvāsaṃsthānāni yavamadhyāni jalaukovaktrasadṛśāni
            praklinnāni ca bhavanti; tair upadrutaḥ sadāhaṃ sarudhiramatisāryate,
            jvaradāhapipāsā mūrcchāś cāsyopadravā bhavanti,
            pītatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaś ca puruṣo bhavati || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.12"> śleṣmajāni śvetāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni snigdhāni
            pāṇḍūni karīrapanasāsthigostanākārāṇi, na bhidyante na sravanti kaṇḍūbahulāni
            ca bhavanti; tair upadrutaḥ saśleṣmāṇamanalpaṃ māṃsadhāvanaprakāśamatisāryate,
            śophaśītajvarārocakāvipākaśirogauravāṇi cāsya tannimittāny eva bhavanti,
            śuklatvaṅgakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaś ca puruṣo bhavati || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.13"> raktajāni nyagrodhaprarohavidrumakākaṇantikāphalasadṛśāni
            pittalakṣaṇāni ca, yadā 'vagāḍhapurīṣapīḍitāni bhavanti tadā 'tyarthaṃ duṣṭam
            analpam asṛk sahasā visṛjanti, tasya cātipravṛttau śoṇitāti yogopadravā
            bhavanti || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.14"> sannipātajāni sarvadoṣalakṣaṇayuktāni || </l>

          <pb facs="358" n="274 (274a)"/>

          <l xml:id="SS.2.2.15"> sahajāni duṣṭaśoṇitaśukranimittāni, teṣāṃ doṣata eva
            prasādhanaṃ kartavyaṃ, viśeṣataś caitāni durdarśanāni paruṣāṇi pāṃsūni
            dāruṇāny antarmukhāni; tair upadrutaḥ kṛśo 'lpabhuk sirāsantatagātro
            'lpaprajaḥ kṣīṇaretāḥ kṣāmasvaraḥ krodhano 'lpāgniprāṇaḥ paramalasaś ca, tathā
            ghrāṇaśiro 'kṣināsāśravaṇarogī, satatam
            antrakūjāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate || </l>

          <pb facs="358" n="274 (271b)"/>

          <l xml:id="SS.2.2.16"> bhavati cātra---
            <caesura/>
             bāhyamadhyavalisthānāṃ pratikuryād bhiṣagvaraḥ |
            <caesura/>
             antarvalisamutthānāṃ pratyākhyāyācaret kriyām || </l>

          <pb facs="359" n="275 (275a)"/>

          <l xml:id="SS.2.2.17"> prakupitās tu doṣā meḍhram abhiprapannā māṃsaśoṇite
            pradūṣya kaṇḍūṃ janayanti, tataḥ kaṇḍūyanāt kṣataṃ samupajāyate, tasmiṃś ca
            kṣate duṣṭamāṃsajāḥ prarohāḥ picchilalarudhirasrāviṇo jāyante kūrcakino
            'bhyantaram upariṣṭād vā, te tu śepho vināśayanty upaghnanti ca puṃstvaṃ;
            yonim abhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilarudhirasrāviṇaś chatrākārān
            karīrāñ janayanti, te tu yonim upaghnanty ārtavaṃ ca; nābhim abhiprapannāḥ
            sukumārān durgandhān picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśān karīrāñ janayanti; ta ev
            ordhvam āgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣv arśāṃsy upanirvartayanti; tatra
            karṇajeṣu bādhir yaṃ śūlaṃ pūtikarṇatā ca, netrajeṣu vartmā varodho vedanā
            srāvo darśananāśaś ca, ghrāṇajeṣu pratiśyāyo 'timātraṃ kṣavathuḥ
            kṛcchrocchvāsatā pūtinasyaṃ sānunāsikavākyatvaṃ śiroduḥkhaṃ ca; vaktrajeṣu
            kaṇṭhauṣṭhatālūnām anyatam asmiṃs tair gadgadavākyatā rasājñānaṃ mukharogāś ca
            bhavanti || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.18"> vyānas tu prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ parigṛhya bahiḥ sthirāṇi
            kīlavadarśāṃsi nirvartayati, tāni carmakīlāny arśāṃsīty ācakṣate || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.19"> bhavanti cātra ---
            <caesura/>
             teṣu kīleṣu nistodo mārutenopajāyate |
            <caesura/>
             śleṣmaṇā tu savarṇatvaṃ granthitvaṃ ca vinirdiśet || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.20"> pittaśoṇitajaṃ raukṣyaṃ kṛṣṇatvaṃ ślakṣṇatā tathā |
            <caesura/>
             samudīrṇakharatvaṃ ca carmakīlasya lakṣaṇam || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.21"> arśasāṃ lakṣaṇaṃ vyāsāduktaṃ sāmānyatas tu yat |
            <caesura/>
             tat sarvaṃ prāgvinirdiṣṭāt sādhayed bhiṣajāṃ varaḥ || </l>

          <pb facs="360" n="276 (276a)"/>

          <l xml:id="SS.2.2.22"> arśaḥsu dṛśyate rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu |
            <caesura/>
             saṃsargaṃ taṃ vijānīyāt saṃsargaḥ sa ca ṣaḍvidhiḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.23"> tridoṣāṇy alpaliṅgāni yāpyāni tu vinirdiśet |
            <caesura/>
             dvandvajāni dvitīyāyāṃ valau yāny āśritāni ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.24"> kṛcchrasādhyāni tāny āhuḥ parisaṃvatsarāṇi ca |
            <caesura/>
             sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.25"> sarvāḥ syur valayo yeṣāṃ durnāmabhir upadrutāḥ |
            <caesura/>
             tais tu pratihato vāyur apānaḥ sannivartate || </l>

          <l xml:id="SS.2.2.26"> tato vyānena saṅgamya jyotir mṛdgāti dehinām ||</l>

          <l xml:id="SS.2.2.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne 'rśonidānaṃ nāma
            dvitīyo 'dhyāyaḥ ||2 || </l>

        </div>

        <div n="3" type="adhyāya">
          <head>tṛtīyo 'dhyāyaḥ |</head>
          <l xml:id="SS.2.3.1"> athāto 'śmarīṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.3"> catasro 'śmaryo bhavanti; śleṣmādhiṣṭhānāḥ; tad yathā
            śleṣmaṇā, vātena, pittena, śukreṇa cet || </l>

          <pb facs="361" n="277 (277a)"/>

          <l xml:id="SS.2.3.4"> tatrāsaṃśodhanaśīlasyāpathyakāriṇaḥ prakupitaḥ śleṣmā
            mūtrasaṃpṛkto 'nupraviśya bastimaśmarīṃ janayati || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.5"> tāsāṃ pūrvarūpāṇi jvaro vastipīḍārocakau mūtrakṛcchraṃ
            bastiśiromuṣkaśephasāṃ vedanā kṛcchrāvasādo bastagandhitvaṃ mūtrasyeti || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.6"> yathā svavedanāvarṇaṃ duṣṭaṃ sāndram athāvilam | pūrvarūpe
            'śmanaḥ kṛcchrān mūtraṃ sṛjati mānavaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.7"> atha jātāsu nābhibastisevanīmehaneṣv anyatamasmin mehato
            vedanā mūtradhārāsaṅgaḥ sarudhiramūtratā mūtravikiraṇaṃ gomedakaprakāśamaty
            āvilaṃ sasikataṃ visṛjati; dhāvanalaṅghanaplavanapṛṣṭhayānoṣṇādhvagamanaiś
            cāsya vedanā bhavanti || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.8"> tatra śleṣmāśmarī śleṣmalam annam abhyavaharato 'tyartham
            upalipyādhaḥ parivṛddhiṃ parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya sroto
            niruṇaddhi, tasya mūtrapratighātād dālyate bhidyate nistudyata iva ca bastir
            guruḥ śītaś ca bhavati; aśmarī cātra śvetā snigdhā mahatī kukkuṭāṇḍapratīkāśā
            madhūkapuṣpavarṇā vā bhavati, tāṃ ślaiṣmikīm iti vidyāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.9"> pittayutas tu śleṣmā saṃghātam upagamya yathoktāṃ
            parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi, tasya
            mūtrapratīghātā dūṣyate cūṣyate dahyate pacyata iva bastir uṣṇavātaś ca
            bhavati; aśmarī cātra saraktā pītāvabhāsā kṛṣṇā bhallātakāsthi<pb facs="362" n="278 (278a)"/>pratimā
            madhuvarṇā vā bhavati, tāṃ paittikīm iti vidyāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.10"> vātayutas tu śleṣmā saṃghātam upagamya yathoktāṃ
            parivṛddhiṃ prāpya bastimukham adhiṣṭhāya sroto niruṇaddhi, tasya
            mūtrapratīghātāttīvrā vedanā bhavati, tadā 'tyarthaṃ pīḍyamāno dantān khādati,
            nābhiṃ pīḍayati, meḍhraṃ pramṛdgāti, pāyuṃ spṛśati, viśardhate, vidahati,
            vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa cāsya mehato niḥsaranti; aśmarī cātra śyāvā paruṣā
            viṣamā kharā kadambapuṣpavat kaṇṭakācitā bhavati, tāṃ vātikīm iti vidyāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.11"> prāyeṇaitās tisro 'śmaryo
            divāsvapnasamaśanādhyaśanaśītasnigdhagurumadhurāhārapriyatvād viśeṣeṇa bālānāṃ
            bhavanti; teṣām evālpabastikāyatvād anupacitamāṃsatvāc ca basteḥ
            sukhagrahaṇāharaṇā bhavanti | mahatāṃ tu śukrāśmarī śukranimittā bhavati || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.12"> maithunavighātādatimaithunādvā śukraṃ calitam
            anirgacchadvimārgagamanād anilo 'bhitaḥ saṃgṛhya meḍhravṛṣaṇayor antare
            saṃharati, saṃhṛtya copaśoṣayati; sā mūtramārgam āvṛṇoti, mūtrakṛcchraṃ
            bastivedanāṃ vṛṣaṇayoś ca śvayathum āpādayati, pīḍitamātre ca tasminn eva
            praveśe pravilayam āpadyate; tāṃ śukrāśmarīm iti vidyāt || </l>

          <pb facs="363" n="279 (279a)"/>

          <l xml:id="SS.2.3.13"> bhavanti cātra --- |
            <caesura/>
             śarkarā sikatā meho bhasmākhyo 'śmarivaikṛtam |
            <caesura/>
             aśmaryā śarkarā jñeyā tulyavyañjanavedanā || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.14ab"> pavane 'nuguṇe sā tu nirety alpā viśeṣataḥ |</l>

          <l xml:id="SS.2.3.14cd"> sā bhinnamūrtir vātena śarkarety abhidhīyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.15"> hṛtpīḍā sakthisadanaṃ kukṣiśūlaṃ ca vepathuḥ |
            <caesura/>
             tṛṣṇordhvago 'nilaḥ kārṣṇyaṃ daurbalyaṃ pāṇḍugātratā || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.16ab"> arocakrāvipākau tu śarkarārte bhavanti ca | </l>

          <l xml:id="SS.2.3.16cd"> mūtramārgapravṛttā sā saktā kuryād upadravān || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.17"> daurbalyaṃ sadanaṃ kārśyaṃ kukṣiśūlamarocakam |
            <caesura/>
             pāṇḍutvam uṣṇavātaṃ ca tṛṣṇāṃ hṛtpīḍanaṃ vamim || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.18"> nābhipṛṣṭhakaṭūmuṣkagudavaṅkṣaṇaśephasām |
            <caesura/>
             ekavāras tanutvakko madhye bastir adhomukhaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.19"> bastir bastiśiraśaiva pauruṣaṃ vṛṣaṇau gudaḥ |
            <caesura/>
             ekasaṃbandhino hy ete gudāsthivivarāśritāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.20"> alābvā iva rūpeṇa sirāsnāyuparigrahaḥ |
            <caesura/>
             mūtrāśayo malādhāraḥ prāṇāyatanam uttamam || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.21"> pakvāśayagatās tatra nāḍyo mūtravahās tu yāḥ |
            <caesura/>
             tarpayanti sadā mūtraṃ saritaḥ sāgaraṃ yathā || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.22ab"> sūkṣmatvān nopalabhyante mukhāny āsāṃ sahasraśaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.2.3.22cd"> nāḍībhir upanītasya mūtrasyāmāśayāntarāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.23"> jāgrataḥ svapataś caiva sa niḥsyande na pūryate |
            <caesura/>
             āmukhāt salile nyastaḥ pārśvebhyaḥ pūryate navaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.24"> ghaṭo yathā tathā viddhi bastir mūtreṇa pū<pb facs="364" n="280 (280a)"/>ryate |
            <caesura/>
             evam eva praveśena vātaḥ pittaṃ kapho 'pi vā || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.25"> mūtrayuktam upasnehāt praviśya kurute 'śmarīm |
            <caesura/>
             apsu svacchā(sthā)sv api yathā niṣiktāsu nave ghaṭe || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.26"> kālāntareṇa paṅkaḥ syād aśmarīsaṃbhavas tathā |
            <caesura/>
             saṃhanty āpo yathā divyā māruto 'gniś ca vaidyutaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.27ab"> tadvad valāsaṃ bastis tham ūṣmā saṃhanti sānilaḥ |
            <caesura/>
          </l>

          <l xml:id="SS.2.3.27cdef">mārute praguṇe bastau mūtraṃ samyak pravartate |
            <caesura/>
             vikārā vividhāś cāpi pratilome bhavanti hi || </l>

          <l xml:id="SS.2.3.28"> mūtrāghātāḥ pramehāś ca śukradoṣās tathaiva ca |
            <caesura/>
             mūtradoṣāś ca ye kecid vastāv eva bhavanti hi ||</l>

          <l xml:id="SS.2.3.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne 'śmarīnidānaṃ
            nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ || </l>
        </div>



        <div n="4" type="adhyāya">
          <head>caturtho 'dhyāyaḥ |</head>
          <l xml:id="SS.2.4.1"> athāto bhagandarāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.4.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.4.3"> vātapittaśleṣmasannipātāgantunimittāḥ
            śataponakoṣṭragrīvaparisrāviśambūkāvartonmārgiṇo yathāsaṃkhyaṃ pañca
            bhagandarā bhavanti |
            <caesura/>
             te tu bhagagudabastipradeśadāraṇāc ca bhagandarā ity ucyante | abhinnāḥ
            piḍakāḥ, bhinnās tu bhagandarāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.4.4">teṣāṃ tu pūrvarūpāṇi -- kaṭīkapālavedanā kaṇḍūrdāhaḥ śophaś
            ca gudasya bhavati </l>

          <pb facs="365" n="281 (281a)"/>

          <l xml:id="SS.2.4.5"> tatrāpathyasevināṃ vāyuḥ prakupitaḥ sannivṛttaḥ
            sthirībhūto gudam abhito 'ṅgule dvyaṅgule vā māṃsaśoṇite pradūṣyāruṇavarṇāṃ
            piḍakāṃ janayati, sā 'sya todādīn vedanāviśeṣāñ janayati, apratikriyamāṇā ca
            pākam upaiti, mūtrāśayābhyāsagatatvāc ca vraṇaḥ praklinnaḥ
            śataponakavadaṇumukhaiś chidrair āpūryate, tāni ca chidrāṇy ajasram acchaṃ
            phenānuviddham adhikam āsrāvaṃ sravanti, vraṇaś ca tāḍyate bhidyate chidyate
            sūcībhir iva nistudyate, gudaṃ cāvadīryate, upekṣite ca vātamūtrapurīṣaretasām
            apy āgamaś ca tair eva chidrair bhavati; taṃ bhagandaraṃ śataponakam ity
            ācakṣate || </l>

          <l xml:id="SS.2.4.6"> pittaṃ tu prakupitam anilenādhaḥ preritaṃ pūrvavad
            avasthitaṃ raktāṃ tanvīmucchritām uṣṭragrīvākāṃ piḍakāṃ janayati; sā 'sya
            coṣādīn vedanāviśeṣāñ janayati; apratikriyamāṇā ca pākam upaiti; vraṇaś
            cāgnikṣārābhyām iva dahyate, durgandham uṣṇam āsrāvaṃ sravati, upekṣitaś ca
            vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati; taṃ bhagandaram uṣṭragrīvam ity ācakṣate || </l>

          <l xml:id="SS.2.4.7"> śleṣmā tu prakupitaḥ samīraṇenādhaḥ preritaḥ
            pūrvavadavasthitaḥ śuklāvabhāsāṃ sthirāṃ kaṇḍūmatīṃ piḍakāṃ janayati, sā 'sya
            kaṇḍvādīn vedanāviśeṣāñajanayati, apratikriyamāṇā ca pākam upaiti, vraṇaś ca
            kaṭhinaḥ saṃrambhī kaṇḍūprāyaḥ picchilam ajasram āsrāvaṃ sravati, upekṣitaś ca
            vātamūtrapurīṣaretāṃsi visṛjati; taṃ bhagandaraṃ parīsrāviṇam ity ācakṣate || </l>

          <l xml:id="SS.2.4.8"> vāyuḥ prakupitaḥ prakupitau pittaśleṣmāṇau parigṛhyādho
            gatvā pūrvavad avasthitaḥ pādāṅguṣṭhāgrapramāṇāṃ sarvaliṅgāṃ piḍakāṃ janayati,
            sā 'sya todadāhakaṇḍvādīn vedanāviśeṣāñ janayati, apratikriyamāṇā ca pākam
            uapaiti, vraṇaś ca nānāvidhavarṇam āsrāvaṃ sravati, pūrṇanadīśambūkāvartavac
            cātra samuttiṣṭhanti vedanāviśeṣāḥ; taṃ bhagandaraṃ śambūkāvartam ity ācakṣate
            || </l>

          <l xml:id="SS.2.4.9"> mūḍhena māṃsalubdhena yad asthiśalyam annena
            sahābhyavahṛtaṃ yadā 'vagāḍhapurīṣonmiśram apānenādhaḥpreritam asamyag āgataṃ
            gudam apakṣiṇoti tadā kṣatanimittaḥ kotha upajāyate, tasmiṃś ca kṣate
            pūyarudhirāvakīrṇamāṃsakothe bhūmāv iva jalapraklinnāyāṃ krimayaḥ saṃjāyante,
            te bhakṣayanto gudam anekadhā pārśvato dārayanti, tasya tair mārgaiḥ
            kṛmikṛtair vātamūtrapurīṣaretāṃsy abhiniḥsarantiḥ; taṃ bhagandaram unmārgiṇam
            ity ācakṣate || </l>

          <pb facs="366" n="282 (282a)"/>

          <l xml:id="SS.2.4.10"> bhavanti cātra ---
            <caesura/>
             utpadyate 'lparuk śophāt kṣipraṃ cāpy upaśāmayati |
            <caesura/>
             pāyvantadeśe piḍakā sā jñeyā 'nyā bhagandarāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.4.11"> pāyoḥ syād dvyaṅgule deśe gūḍamūlā sarugjvarā |
            <caesura/>
             bhāgandarīti vijñeyā piḍakā 'to viparyayāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.4.12"> yān ayānān malotsargāt kaṇḍūrugdāhaśophavān |
            <caesura/>
             pāyur bhaved rujaḥ kaṭyāṃ pūrvarūpaṃ bhagandare || </l>

          <l xml:id="SS.2.4.13"> ghorāḥ sādhayituṃ duḥkhāḥ sarva eva bhagandarāḥ |
            <caesura/>
             teṣv asādhyas tridoṣotthaḥ kṣatajaś ca bhagandaraḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.2.4.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne bhagandaranidānaṃ
            nāma caturtho 'dhyāyaḥ || 4 ||</l>

        </div>



        <div n="5" type="adhyāya">

          <head>pañcamo 'dhyāyaḥ |</head>

          <l xml:id="SS.2.5.1"> athātaḥ kuṣṭhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.3"> mithyāhārācārasya viśeṣād guruviruddhāsātmyājīrṇāhitāśinaḥ
            snehapītasya vāntasya vā vyāyāmagrāmyadharmasevino grāmyānūpaudakamāṃsāni vā
            payasā 'bhīkṣṇam aśnato yo vā majjaty apsūṣmābhitaptaḥ sahasāchardiṃ vā
            pratihanti, tasya pittaśleṣmāṇau prakupitau parigṛhyānilaḥ pravṛddhas
            tiryaggāḥ sirāḥ sarprapadya samuddhūya bāhyaṃ mārgaṃ prati samantād vikṣipati,
            yatra yatra ca doṣo vikṣipto niścarati tatra tatra maṇḍalāni prādur bhavanti,
            evaṃ samutpannas tvaci doṣas tatra tatra ca parivṛddhiṃ prāpyāpratikriyamāṇo
            'bhyantaraṃ pratipadyate dhātūn abhidūṣayan || </l>

          <pb facs="367" n="283 (283a)"/>

          <l xml:id="SS.2.5.4"> tasya pūrvarūpāṇi tvakpāruṣyam akasmād romaharṣaḥ kaṇḍūḥ
            svedabāhulyam asvedanaṃ vāṅgapradeśānāṃ svāpaḥ kṣatavisarpaṇam asṛjaḥ kṛṣṇatā
            ceti || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.5"> tatra sapta mahākuṣṭhāni, ekādaśa kṣudrakuṣṭhāni, evam
            aṣṭādaśa kuṣṭhāni bhavanti | tatra mahākuṣṭhāny aruṇodumbara<pc
              > </pc>rṣya(rkṣa)<pc> </pc>jihva<pc> </pc>kapālakā<pc> </pc>kaṇaka<pc
              > </pc>puṇḍarīka<pc> </pc>dadru<pc> </pc>kuṣṭhānīti | kṣudrakuṣṭhāny api
            sthūlāruṣkaṃ mahākuṣṭham ekakuṣṭhaṃ carmadalaṃ visarpaḥ parisarpaḥ sidhmaṃ
            vicarcikā kiṭibhaṃ(maṃ) pāmā ca kasā ceti || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.6"> sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi sakrimīṇi
            ca bhavanti, utsannatas tu doṣagrahaṇam abhibhavāt || </l>

          <pb facs="368" n="284 (284a)"/>

          <l xml:id="SS.2.5.7"> tatra vātenāruṇaṃ,
            pittenodumbararṣya(rkṣa)jihvakapālakākaṇakāni, sleṣmaṇā puṇḍarīkaṃ
            dadrukuṣṭhaṃ ceti | teṣāṃ mahattvaṃ kriyāgurutvam uttarottaraṃ
            dhātvanupraveśād asādhyatvaṃ ceti || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.8"> tatra, vātenāruṇābhāni tanūni visarpīṇi
            todabhedasvāpayuktāny aruṇāni | pittena pakvodumbaraphalākṛtivarṇāny
            audumbarāṇi, ṛṣya(kṣa)jihvāprakāśāni kharāṇi ṛṣya(kṣa)jihvāni,
            kṛṣṇakapālikāprakāśāni kapālakuṣṭhāni, kākaṇantikāphalasadṛśāny atīva
            raktakṛṣṇāni kākaṇakāni; teṣāṃ caturṇāmapyoṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni
            kṣiprotthānaprapākabheditvāni krimijanma ca sāmānyāni liṅgāni | śleṣmaṇā
            puṇḍarīkapatraprakāśāni pauṇḍarīkāṇi, atasīpuṣpavarṇāni tāmrāṇi vā visarpīṇi
            piḍakāvanti ca dadrukuṣṭhāni; tayor dvayor apy utsannatā parimaṇḍalatā kaṇḍūś
            cirotthānatvaṃ ceti sāmāny āni rūpāṇi || </l>

          <pb facs="369" n="285 (285a)"/>

          <l xml:id="SS.2.5.9"> kṣudrakuṣṭhāny ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ --- sthūlāni
            sandhiṣvatidāruṇāni sthūlāruṣi syuḥ kaṭhināny arūṃṣi |
            tvakkocabhedasvapanāṅgasādāḥ kuṣṭhe mahatpūrvayute bhavanti || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.10"> kṛṣṇāruṇaṃ yena bhavec charīraṃ tad ekakuṣṭhaṃ pravadanti
            kuṣṭham | syur yena kaṇḍūvyathanauṣacoṣās taleṣu tac carmadalaṃ vadanti || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.11ab"> visarpavat sarpati sarvato yastvagraktamāṃsāny
            abhibhūya śīghram |</l>

          <l xml:id="SS.2.5.11cd"> mūrcchāvidāhāratitodapākām kṛtvā visarpaḥ sa bhaved
            vikāraḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.12ab"> śanaiḥ śarīre piḍakāḥ sravantyaḥ sarpanti yās taṃ
            parisarpam āhuḥ | </l>

          <l xml:id="SS.2.5.12cd"> kaṇḍvanvitaṃ śvetam apāyi sidhma vidyāt tanu prāyaśa
            ūrdhvakāye || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.13"> rājyo 'tikaṇḍvartirujaḥ sarūkṣā bhavanti gātreṣu
            vicarcikāyām |
            <caesura/>
             kaṇḍūmatī dāharujopapannā vipādikā pādagateyam eva || </l>

          <pb facs="370" n="286 (286a)"/>

          <l xml:id="SS.2.5.14"> yat srāvi vṛttaṃ ghanamugrakaṇḍu tat snigdhakṛṣṇaṃ
            kiṭibhaṃ(maṃ) vadanti |
            <caesura/>
             sāsrāvakaṇḍūparidāhakābhiḥ pāmā 'ṇukābhiḥ piḍakābhir ūhyā || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.15"> sphoṭaiḥ sadāhair ati saiva kacchūḥ
            sphikpāṇipādaprabhavair nirūpyā |
            <caesura/>
             kaṇḍvanvitā yā piḍakā śarīre saṃsrāvahīnā rakasocyate sā || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.16"> aruḥ sasidhmaṃ rakasā mahac ca yac caikakuṣṭhaṃ kaphajāny
            amūni |
            <caesura/>
             vāyoḥ prakopāt parisarpam ekaṃ śeṣāṇi pittaprabhavāṇi vidyāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.17"> kilāsam api kuṣṭhavikalpa eva; tat trividhaṃ vātena,
            pittena, śleṣmaṇā ceti | kuṣṭhakilāsayor antaraṃ tvaggatam eva kilāsam
            aparisrāvi ca | tad vātena maṇḍalamaruṇaṃ paruṣaṃ paridhvaṃsi ca, pittena
            padmapatrapratīkāśaṃ saparidāhaṃ ca, śleṣmaṇā śvetaṃ sni<pb facs="371" n="287 (287a)"/>gdhaṃ bahalaṃ kaṇḍūmac
            ca | teṣu saṃbaddhamaṇḍalam antejātaṃ raktaroma cāsādhyam agnidagdhaṃ ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.18"> kuṣṭheṣu tu
            tvaksaṃkocasvāpasvedaśophabhedakauṇyasvaropaghātā vātena,
            pākāvadaraṇāṅgulipatanakarṇanāsābhaṅgākṣirāgasattvotpattayaḥ pittena,
            kaṇḍūvarṇabhedaśophāsrāvagauravāṇi śleṣmaṇā || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.19"> tatrādibalapravṛttaṃ pauṇḍarīkaṃ kākaṇaṃ cāsādhyam || </l>

          <pb facs="372" n="288 (288a)"/>

          <l xml:id="SS.2.5.20"> bhavanti cātra --- yathā banaspatirjātaḥ prāpya
            kālaprakarṣaṇam |
            <caesura/>
             antarbhūmiṃ vigāheta mūlair vṛṣṭivivardhitaiḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.21"> evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ |
            <caesura/>
             krameṇa dhātūn vyāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.22"> sparśahāniḥ svedanatvamīṣatkaṇḍūś ca jāyate |
            <caesura/>
             vaivarṇyaṃ rūkṣabhāvaś ca kuṣṭhe tvaci samāśrite || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.23"> tvaksvāpo romaharṣaś ca svedasyābhipravartanam |
            <caesura/>
             kaṇḍūrvipūyakaś caiva kuṣṭhe śoṇitasaṃśrite || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.24"> bāhulyaṃ vaktraśoṣaś ca kārkaśyaṃ piḍakodgamaḥ |
            <caesura/>
             todaḥ sphoṭaḥ sthiratvaṃ ca kuṣṭhe māṃsasamāśrite || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.25"> daurgandhyam upadehaś ca pūyo 'tha krimayas tathā |
            <caesura/>
             gātrāṇāṃ bhedanaṃ cāpi kuṣṭhe medaḥsamāśrite || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.26"> nāsābhaṅgo 'kṣirāgaś ca kṣate ca krimisaṃbhavaḥ |
            <caesura/>
             bhavet svaropaghātaś ca hy asthimajjasamāśrite || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.27"> kauṇyaṃ gatikṣayo 'ṅgānāṃ saṃbhedaḥ kṣatasarpaṇam |
            <caesura/>
             śukrasthānagate liṅgaṃ prāguktāni tathaiva ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.28"> strīpuṃsayoḥ kuṣṭhadoṣād duṣṭaśoṇitaśukrayoḥ |
            <caesura/>
             yad apatyaṃ tayor jātaṃ jñeyaṃ tad api kuṣṭhitam || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.29"> kuṣṭham ātmavataḥ sādhyaṃ tvagraktapiśitāśritam |
            <caesura/>
             medogataṃ bhaved yāpyam asādhyam ata uttaram || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.30"> brahmastrīsajjanavadhaparasvaharaṇādibhiḥ |
            <caesura/>
             karmabhiḥ pāparogasya prāhuḥ kuṣṭhasya saṃbhavam || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.31"> mriyate yadi kuṣṭhena punarjāte 'pi gacchati |
            <caesura/>
             gātaḥ kaṣṭarato rogo yathā kuṣṭhaṃ prakīrtitam || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.32"> āhārācārayoḥ proktām āsthāya mahatīṃ kriyām |
            <caesura/>
             auṣadhīnāṃ viśiṣṭānāṃ tapasaś ca niṣevaṇāt |
            <caesura/>
             yas tena mucyate jantuḥ sa puṇyāṃ gatim āpnuyāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.33ab"> prasaṅgād gātrasaṃsparśān niśvāsāt sahabhojanāt | </l>

          <l xml:id="SS.2.5.33cd"> sahaśayyāsanāc cāpi vastramālyānulepanāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.5.34"> kuṣṭhaṃ jvaraś ca śoṣaś ca netrābhiṣyanda eva ca |
            <caesura/>
             aupasargikarogāś ca saṃkrāmanti narān naram ||</l>

          <l xml:id="SS.2.5.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne kuṣṭhanidānaṃ
            nāma pañcamo 'dhyāyaḥ ||5 ||</l>

        </div>



        <div n="6" type="adhyāya">
          <head>ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ |</head>
          <l xml:id="SS.2.6.1"> athātaḥ pramehanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.3"> divāsvapnāvyāyām ālasyaprasaktaṃ
            śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinaṃ puruṣaṃ jānīyāt pramehī
            bhaviṣyatīti || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.4"> tasya caivaṃpravṛttasyāparipakvā eva vātapittaśleṣmāṇo
            yadā medasā sahaikatvam upetya mūtravāhisrotāṃsyanusṛtyādho gatvā
            bastermukhamāśr ity a nirbhidyante tadā pramehāñjanayanti || </l>

          <pb facs="374" n="290 (290a)"/>

          <l xml:id="SS.2.6.5"> teṣāṃ tu pūrvarūpāṇi hastapādataladāhaḥ
            snigdhapicchilagurutā gātrāṇāṃ madhuraśuklamūtratā tandrā sādaḥ pipāsā
            durgandhaś ca śvāsastālugalajihvādanteṣu malotpattirjaṭilībhāvaḥ keśānāṃ
            vṛddhiś ca nakhānām || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.6"> tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarva eva pramehā bhavanti
            || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.7"> sarva eva sarvadoṣasamutthāḥ saha piḍakābhiḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.8"> tatra, kaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanair
            lavaṇapiṣṭasāndraśukraphenamehā daśa sādhyāḥ, doṣadūṣyāṇāṃ samakriyatvāt ;
            pittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣṭhāśoṇitamehāḥ ṣaḍ yāpyāḥ, doṣadūṣyāṇāṃ
            viṣamakriyatvāt ; vātāt sarpirvasākṣaudrahastimehāś catvāro 'sādhyatamāḥ,
            mahātyayikatvāt || </l>

          <pb facs="375" n="291 (291a)"/>

          <l xml:id="SS.2.6.9"> tatra vātapittamedobhir anvitaḥ śleṣmā
            śleṣmapramehāñjanayati, vātakaphaśoṇitamedobhir anvitaṃ pittaṃ pittapramehān,
            kaphapittavasāmajjamedobhir anvito vāyurvātapramehān || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.10"> tatra, śvetamavedanamudakasadṛśamudakamehī mehati;
            ikṣurasatulyamikṣuvālikāmehī; surātulyaṃ surāmehī; sarujaṃ sikatānuviddhaṃ
            sikatāmehī; śanaiḥ sakaphaṃ mṛtsnaṃ śanair mehī; viśadaṃ lavaṇatulyaṃ
            lavaṇamehī; hṛṣṭaromā piṣṭarasatulyaṃ piṣṭamehī; āvilaṃ sāndraṃ sāndramehī;
            śukratulyaṃ śukramehī; stokaṃ stokaṃ saphenamacchaṃ phenamehī mehati || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.11"> ata ūrdhvaṃ pittanimittān vakṣyāmaḥ saphenamacchaṃ nīlaṃ
            nīlamehī mehati; sadāhaṃ haridrābhaṃ haridrāmehī; amlarasagandhamamlamehī;
            srutakṣārapratimaṃ kṣāramehī; mañjiṣṭhodakaprakāśaṃ mañjiṣṭhāmehī;
            śoṇitaprakāśaṃ śoṇitamehī mehati || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.12"> ata ūrdhvaṃ vātanimittān vakṣyāmaḥ sarpiḥprakāśaṃ
            sarpirmehī mehati; vasāprakāśaṃ vasāmehī; kṣaudrarasavarṇaṃ kṣaudramehī;
            mattamātaṅgavadanuprabandhaṃ hastimehī mehati || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.13"> makṣikopasarpaṇamālasyaṃ māṃsopacayaḥ pratiśyāyaḥ
            śaithilyārocakāvipākāḥ kaphaprasekacchardinidrākāsaśvāsāśceti śleṣmajānām
            upadravāḥ; vṛṣaṇayor avadaraṇaṃ bastibhedo meḍhratodo hṛdi
            śūlamamlīkājvarātīsārārocakā vamathuḥ paridhūpanaṃ dāho mūrcchā pipāsā
            nidrānāśaḥ pāṇḍurogaḥ pītaviṇmūtranetratvaṃ ceti paittikānāṃ; hṛdgraho
            laulyamanidrā stambhaḥ kampaḥ śūlaṃ baddhapurīṣatvaṃ ceti vātajānām | evam ete
            viṃśati pramehāḥ sopadravā vyākhyātāḥ || </l>

          <pb facs="376" n="292 (292a)"/>

          <l xml:id="SS.2.6.14"> tatra vasāmedobhyām abhipannaśarīrasya tribhir doṣaiś
            cānugatadhātoḥ pramehiṇo daśapiḍakā jāyante | tad yathā śarāvikā, sarṣapikā,
            kacchapikā, jālinī, vinatā, putriṇī, masūrikā, alajī, vidārikā, vidradhikā
            ceti || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.15"> śarāvamātrā tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā |
            <caesura/>
             gaurasarṣapasaṃsthānā tatpramāṇā ca sārṣapī || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.16"> sadāhā kūrmasaṃsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ |
            <caesura/>
             jālinī tīvradāhā tu māṃsajālasamāvṛtā || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.17"> mahatī piḍakā nīlā piḍakā vinatā smṛtā |
            <caesura/>
             mahatyalpācitā jñeyā piḍakā sā tu putriṇī || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.18"> masūrasamasaṃsthānā jñeyā sā tu masūrikā |
            <caesura/>
             raktā sitā sphoṭavatī dāruṇā tvalajī bhavet || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.19"> vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā |
            <caesura/>
             vidradherlakṣaṇair yuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.20"> gude hṛdi śirasyaṃse pṛṣṭhe marmaṇi cotthitāḥ |
            <caesura/>
             sopadravā durbalāgreḥ piḍakāḥ parivarjayet || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.21"> kṛtsnaṃ śarīraṃ niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ |
            <caesura/>
             adhaḥ prakramate vayustenāsādhyās tu vātajāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.22"> pramehapūrvarūpāṇāmākṛtiryatra dṛśyate |
            <caesura/>
             kiṃcic cāpy adhikaṃ mūtraṃ taṃ pramehiṇam ādiśet || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.23"> kṛtsnāny ardhāni vā yasmin pūrvarūpāṇi mānave |
            <caesura/>
             pravṛttamūtram atyarthaṃ taṃ pramehiṇam ādiśet || </l>

          <pb facs="378" n="294 (294a)"/>

          <l xml:id="SS.2.6.24"> piḍakāpiḍitaṃ gāḍham upasṛṣṭam upadravaiḥ |
            <caesura/>
             madhumehinam ācaṣṭe sa cāsādhyaḥ prakīrtitaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.25"> sa cāpi gamanāt sthānaṃ sthānadāsanam icchati |
            <caesura/>
             āsanād vṛṇute śayyāṃ śayanāt svapnam icchati || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.26"> yathā hi varṇānāṃ pañcānāmutkarṣāpakarṣakṛtena
            saṃyogaviśeṣeṇa śabalababhrukapilakapotamecakādīnāṃ
            varṇānāmanekeṣāmutpattirbhavati, evam eva
            doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṃyogaviśeṣeṇa pramehāṇāṃ
            nānākaraṇaṃ bhavati || </l>

          <l xml:id="SS.2.6.27"> bhavati cātra sarva eva pramehāstu kālenāpratikurvataḥ |
            <caesura/>
             madhumehatvam āyānti tadā 'sādhyā bhavanti hi ||</l>

          <l xml:id="SS.2.6.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne pramehanidānaṃ
            nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ || 6 ||</l>

        </div>


        <div n="7" type="adhyāya">
          <head>saptamo 'dhyāyaḥ |</head>
          <pb facs="379" n="295 (295a)"/>

          <l xml:id="SS.2.7.1"> athāta udarāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.3"> dhanvantarir dharmabhṛtāṃ variṣṭho rājarṣir indrapratimo
            'bhavad yaḥ |
            <caesura/>
             brahmarṣiputraṃ vinayopapannaṃ śiṣyaṃ śubhaṃ suśrutam anvaśāt saḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.4"> pṛthak samastair api ceha doṣaiḥ plīhodaraṃ baddhagudaṃ
            tathaiva |
            <caesura/>
             āgantukaṃ saptamam aṣṭamaṃ ca dakodaraṃ ceti vadanti tāni || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.5"> sudurbalāgner ahitāśanasya saṃśuṣkapūtyannaniṣevaṇād vā
            <caesura/>
             snehādimithyācaraṇāc ca jantor vṛddhiṃ gatāḥ koṣṭham abhiprapannāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.6"> gulmākṛtivyañjitalakṣaṇāni kurvanti ghorāṇy udarāṇi doṣāḥ
            |
            <caesura/>
             koṣṭhād upasnehavad annasāro niḥsṛtya duṣṭo 'nilaveganunnaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.7ab"> tvacaḥ samunnamya śanaiḥ samantād vivardhamāno jaṭharaṃ
            karoti | </l>

          <pb facs="380" n="296 (296a)"/>

          <l xml:id="SS.2.7.7cd"> tatpūrvarūpaṃ balavarṇakāṅkṣāvalīvināśo jaṭhare hi
            rājyaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.8ab"> jīrṇāparijñānavidāhavatyo bastau rujaḥ pādagataś ca
            śophaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.2.7.8cd"> saṃgṛhya pārśvodarapṛṣṭhanābhīr yad vardhate
            kṛṣṇasirāvanaddham || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.9"> saśūlam ānāhavad ugraśabdaṃ satodabhedaṃ pavanātmakaṃ tat
            |
            <caesura/>
             yac coṣatṛṣṇājvaradāhayuktaṃ pītaṃ sirā bhānti ca yatra pītāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.10"> pītākṣiviṇmūtranakhānanasya pittodaraṃ
            tattvacirābhivṛddhi |
            <caesura/>
             yacchītalaṃ śuklasirāvanaddhaṃ guru sthiraṃ śuklanakhānanasya || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.11"> snigdhaṃ mahacchophayutaṃ sasādaṃ kaphodaraṃ tat tu
            cirābhivṛddhi |
            <caesura/>
             striyo 'nnapānaṃ nakharomamūtraviḍārtavair yuktam asādhuvṛttāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.12"> yasmai prayacchanty arayo garāṃś ca
            duṣṭāmbudūṣīviṣasevanād vā |
            <caesura/>
             tenāśu raktaṃ kupitāś ca doṣāḥ kurvanti ghoraṃ jaṭharaṃ triliṅgam || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.13"> tac chītavātābhrasamudbhaveṣu
            <caesura/>
             viśeṣataḥ kupyati dahyate ca
            <caesura/>
             sa cāturo mūrcchati saṃprasaktaṃ
            <caesura/>
             pāṇḍuḥ kṛśaḥ śuṣyati tṛṣṇayā ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.14"> prakīrtitaṃ dūṣyudaraṃ tu gho<pb facs="381" n="297 (297a)"/>raṃ
            <caesura/>
             plīhodaraṃ kīrtayato nibodha |
            <caesura/>
             vidāhyabhiṣyandiratasya jantoḥ praduṣṭam atyartham asṛk kaphaś ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.15"> plīhābhivṛddhiṃ satataṃ karoti plīhodaraṃ tat pravadanti
            tajjñāḥ |
            <caesura/>
             vāme ca pārśve parivṛddhim eti viśeṣataḥ sīdati cāturo 'tra || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.16"> mandajvarāgniḥ kaphapittaliṅgair upadrutaḥ kṣīṇabalo
            'tipāṇḍuḥ |
            <caesura/>
             savyetarasmin yakṛti praduṣṭe jñeyaṃ yakṛddālyudaraṃ tad eva || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.17"> yasyāntramannair upalepibhir vā bālāśmabhir vā sahitaiḥ
            pṛthagvā |
            <caesura/>
             saṃcīyate tatra malaḥ sadoṣaḥ krameṇa nāḍyāmiva saṃkaro hi || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.18"> nirudhyate cāsya gude purīṣaṃ nireti kṛcchrād api
            cālpamalpam |
            <caesura/>
             hṛnnābhimadhye parivṛddhim eti ta(ya)c codaraṃ viṭsamagandhikaṃ ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.19ab"> pracchardayan baddhagudī vibhāvyaḥ tataḥ
            parisrāvyudaraṃ nibodha | </l>

          <l xml:id="SS.2.7.19cd"> śalyaṃ yad annopahitaṃ tad antraṃ bhinatti yasyāgatam
            anyathā vā || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.20"> tasmāt sruto 'ntrāt salilaprakāśaḥ srāvaḥ sravedvai
            gudatas tu bhūyaḥ |
            <caesura/>
             nābher adhaś codaram eti vṛddhiṃ nistudyate 'tīva vidahyate ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.21"> etat parisrāvyudaraṃ pradiṣṭaṃ dakodaraṃ kīrtayato
            nibodha |
            <caesura/>
             yaḥ snehapīto 'pyanuvāsito vā vānto virikto 'pyathavā nirūḍhaḥ || </l>

          <pb facs="382" n="298 (298a)"/>

          <l xml:id="SS.2.7.22"> pibej jalaṃ śītalam āśu tasya srotāṃsi duṣyanti hi
            tadvahāni |
            <caesura/>
             snehopalipteṣv athavā 'pi teṣu dakodaraṃ pūrvavad abhyupaiti || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.23"> snigdhaṃ mahat saṃparivṛttanābhi bhṛśonnataṃ pūrṇam
            ivāmbunā ca |
            <caesura/>
             yathā dṛtiḥ kṣubhyati kampate ca śabdāyate cāpi dakodaraṃ tat || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.24"> ādhmānaṃ gamane 'śaktir daurbalyaṃ durbalāgnitā |
            <caesura/>
             śophaḥ sadanam aṅgānāṃ saṅgo vātapurīṣayoḥ |
            <caesura/>
             dāhas tṛṣṇā ca sarveṣu jaṭhareṣu bhavanti hi || </l>

          <l xml:id="SS.2.7.25"> ante salilabhāvaṃ hi bhajante jaṭharāṇi tu |
            <caesura/>
             sarvāṇy eva parīpākāt tadā tāni vivarjayet ||</l>

          <l xml:id="SS.2.7.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne udaranidānaṃ nāma
            saptamo 'dhyāyaḥ ||7 ||</l>

        </div>

        <div n="8" type="adhyāya">
          <head>aṣṭamo 'dhyāyaḥ |</head>
          <pb facs="383" n="299 (299a)"/>

          <l xml:id="SS.2.8.1"> athāto mūḍhagarbhanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.8.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.8.3"> grāmyadharma<pc> </pc>yāna<pc> </pc>vāhanādhva<pc
              > </pc>gamana<pc> </pc>praskhalana<pc> </pc>prapatana<pc
              > </pc>prapīḍāna<pc> </pc>dhāvanābhighāta<pc> </pc>viṣama<pc
              > </pc>śayanāsanopavāsa<pc> </pc>vegābhighātātirūkṣa<pc
            > </pc>kaṭutiktabhojanaśokātikṣārasevanātisāravamanavirecanapreṅkholanājīrṇagarbhaśātanaprabhṛtibhir
            viśeṣair bandhānānm ucyate garbhaḥ, phalam iva
            vṛntabandhanādabhighātaviśeṣaiḥ; sa vimuktabandhano garbhāśayam atikramya
            yakṛtplīhāntravivarair avasraṃsamānaḥ koṣṭhasaṃkṣobham āpādayati, tasyā
            jaṭharasaṃkṣomād vāyurapāno mūḍhaḥ
            pārśvabastiśīrṣodarayoniśūlānāhamūtrasaṅgānām anyatamam āpādya garbhaṃ
            cyāvayati taruṇaṃ śoṇitasrāveṇa; tam eva kadācid vivṛddham asamyagāgatam
            apatyapatham anuprāptam anirasyamānaṃ viguṇāpānasaṃmohitaṃ garbhaṃ
            mūḍhagarbham ity ācakṣate || </l>

          <l xml:id="SS.2.8.4"> tataḥ kīlaḥ pratikhuro bījakaḥ parigha iti | tatra
            ūrdhvabāhuśiraḥpādo yo yonimukhaṃ niruṇaddhi kīla iva sa kīlaḥ;
            niḥsṛtahastapādaśirāḥ kāyasaṅgī pratikhuraḥ; yo nirgacchaty ekaśirobhujaḥ sa
            bījakaḥ; yas tu parigha iva yonimukham āvṛtya tiṣṭhati sa parighaḥ; iti
            caturvidho bhavatīty eke bhāṣante | tat tu na samyak; kasmāt sa yadā
            viguṇānilaprapīḍito 'patyapatham anekadhā prapadyate tadā saṅkhyā hīyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.8.5"> tatra kaścid dvābhyāṃ sakthibhyāṃ yonimukhaṃ pratipadyate;
            kaścid ābhugnaikasakthir ekena; kaścid ābhugnasakthiśarīraḥ sphigdeśena
            tiryagāgataḥ; kaścid uraḥpārśvapṛṣṭhānām anyatamena yonidvāraṃ
            pidhāyāvatiṣṭhate; antaḥpārśvāpavṛttaśirāḥ kaścid ekena bāhunā; kaścid
            ābhugnaśirā bāhudvayena; kaścid ābhugnamadhyo hastapādaśirobhiḥ; kaścid ekena
            sakthnā yonimukhaṃ pratipadyate 'pareṇa pāyum; ity aṣṭavidhā
            mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā samāsena || </l>

          <l xml:id="SS.2.8.6"> tatra dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhau, śeṣānapi
            viparītendriyārthākṣepakayonibhraṃśasṃvaraṇamakkallaśvāsakāsabhramanipīḍitān
            pariharet || </l>

          <l xml:id="SS.2.8.7"> bhavanti cātra
            <caesura/>
             kālasya pariṇāmena muktaṃ vṛntād yathā paham |
            <caesura/>
             prapadyate svabhāvena nānyathā patituṃ dhruvam || </l>

          <l xml:id="SS.2.8.8"> evaṃ kālaprakarṣeṇa mukto nāḍīni bandhanāt |
            <caesura/>
             garbhāśayastho yo garbho jananāya prapadyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.8.9"> kṛmivātābhighātais tu tadevopadrutaṃ phalam |
            <caesura/>
             pataty akāle 'pi yathā tathā syād garbhavicyutiḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.8.10"> ācaturthāttato māsāt prasravedgarbhavicyutiḥ |
            <caesura/>
             tataḥ sthiraśarīrasya pātaḥ pañcamaṣaṣṭhayoḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.8.11"> pravidhyati śiro yā tu śītāṅgī nirapatrapā |
            <caesura/>
             nīloddhatasirā hanti sā garbhaṃ sa ca tāṃ tathā || </l>

          <l xml:id="SS.2.8.12"> garbhāspandanamāvīnāṃ praṇāśaḥ śyāvapāṇḍutā |
            <caesura/>
             bhavatyucchvāsapūtitvaṃ śūlaṃ cāntarbhṛte śiśau || </l>

          <l xml:id="SS.2.8.13"> mānasāgantubhir māturupatāpaiḥ prapīḍitaḥ |
            <caesura/>
             garbho vyāpadyate kukṣau vyādhibhiś ca prapīḍitaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.8.14"> bastamāravipannāyāḥ kukṣiḥ praspandate yadi |
            <caesura/>
             tat kṣaṇāj janmakāle taṃ pāṭayitvoddhared bhiṣak ||</l>

          <l xml:id="SS.2.8.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne mūḍhagarbhanidānaṃ
            nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ || 8 ||</l>
        </div>




        <div n="9" type="adhyāya">

          <head>navamo 'dhyāyaḥ |</head>

          <l xml:id="SS.2.9.1"> athāto vidradhīnāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.3"> sarvāmaraguruḥ śrīmān nimittāntarabhūmipaḥ |
            <caesura/>
             śiṣyāyovāca nikhilam idaṃ vidradhilakṣaṇam || </l>

          <pb facs="386" n="302 (302a)"/>

          <l xml:id="SS.2.9.4"> tvagraktamāṃsamedāṃsi pradūṣyāsthisamāśritāḥ |
            <caesura/>
             doṣāḥ śophaṃ śanair ghoraṃ janayanty ucchritā bhṛśam || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.5"> mahāmūlaṃ rujāvantaṃ vṛttaṃ cā (vā) 'pyathavā++āyatam |
            <caesura/>
             tam āhur vidradhiṃ dhīrā vijñeyaḥ sa ca ṣaṅvidhaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.6"> pṛthagdoṣaiḥ samastaiś ca kṣatenāpy asṛjā tathā |
            <caesura/>
             ṣaṇṇām api hi teṣāṃ tu lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.7"> kṛṣṇo 'ruṇo vā paruṣo bhṛśam atyarthavedanaḥ |
            <caesura/>
             citrotthānaprapākaś ca vidradhir vātasaṃbhavaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.8"> pakvodumbarasaṅkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān |
            <caesura/>
             kṣiprotthānaprapākaś ca vidradhiḥ pittasaṃbhavaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.9"> śaravasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ stabdho 'lpavedanaḥ |
            <caesura/>
             cirotthānaprapākaś ca sakaṇḍuś ca kaphotthitaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.10"> tanupītasitāś caiṣām āsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ |
            <caesura/>
             nānāvarṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.11"> viṣamaṃ pacyate cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ |
            <caesura/>
             tais tair bhāvair abhihate kṣate vā 'pathyasevinaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.12"> kṣatoṣmā vāyuvisṛtaḥ saraktaṃ pittam īrayet |
            <caesura/>
             jvaras tṛṣṇā ca dāhaś ca jāyate tasya dehinaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.13"> eṣa vidradhir āgantuḥ pittavidradhil<pb facs="387" n="303 (303a)"/>akṣaṇaḥ |
            <caesura/>
             kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvas tīvradāharujājvaraḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.14"> pittavidradhiliṅgas tu raktavidradhir ucyate |
            <caesura/>
             uktā vidradhayo hyete teṣv asādhyas tu sarvajaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.15ab"> ābhyantarānatas tūrdhvaṃ vidradhīn paricakṣate | </l>

          <l xml:id="SS.2.9.15cd"> gurvasātmyaviruddhānnaśuṣkasaṃsṛṣṭabhojanāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.16ab"> ativyavāyavyāyāmavegāghātavidāhibhiḥ | </l>

          <l xml:id="SS.2.9.16cd"> pṛthak saṃbhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.17"> valmīkavat samunnaddham antaḥ kurvanti vidradhim |
            <caesura/>
             gude bastimukhe nābhyāṃ kukṣau vaṅkṣaṇayos tathā || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.18"> vṛkkayor yakṛti plīhni hṛdaye klomni vā tathā |
            <caesura/>
             teṣāṃ liṅgāni jānīyād bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.19"> āmapakvaiṣaṇīyāc ca pakvāpakvaṃ vinirdiśet |
            <caesura/>
             adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaṃ śṛṇu viśeṣataḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.20"> gude vātanirodhas tu bastau kṛcchrālpamūtratā |
            <caesura/>
             nābhyāṃ hikkā tathā++āṭopaḥ kukṣau mārutakopanam || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.21"> kaṭīpṛṣṭhagrahas tīvro vaṅkṣaṇotthe tu vidradhau |
            <caesura/>
             vṛkkayoḥ pārśvasaṅkocaḥ plīhny ucchvāsāvarodhanam || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.22"> sarvāṅgapragrahas tīvro hṛdi śūlaś ca dāruṇaḥ |
            <caesura/>
             śvāso yakṛti tṛṣṇā ca pipāsā klomaje 'dhikā || </l>

          <pb facs="388" n="304 (304a)"/>

          <l xml:id="SS.2.9.23"> āmo vā yadi vā pakvo mahān vā yadi vetaraḥ |
            <caesura/>
             sarvo marmotthitaś cāpi vidradhiḥ kaṣṭa ucyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.24"> nābher uparijāḥ pakvā yānty ūrdhvam itare tv adhaḥ |
            <caesura/>
             jīvaty adho niḥsruteṣu sruteṣūrdhvaṃ na jīvati || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.25"> hṛnnābhibastivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ |
            <caesura/>
             jīvet kadācit puruṣo netareṣu kadācana || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.26"> strīṇām apaprajātānāṃ prajātānāṃ tathā 'hitaiḥ |
            <caesura/>
             dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidradhiḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.27"> api samyak prajātānām asṛk kāyād aniḥsṛtam |
            <caesura/>
             raktajaṃ vidradhiṃ kuryāt kuksau makkallasaṃjñitam || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.28"> saptāhān nopaśāntaś cet tato 'sau saṃprapacyate |
            <caesura/>
             viśeṣam atha vakṣyāmi spaṣṭaṃ vidradhigulmayoḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.29ab"> gulmadoṣasamutthānād vidradher gulmakasya ca | </l>

          <l xml:id="SS.2.9.29cd"> kasmān na pacyate gulmo vidradhiḥ pākam eti ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.30ab"> na nibandho 'sti gulmānāṃ vidradhiḥ sanibandhanaḥ | </l>

          <l xml:id="SS.2.9.30cd"> gulmākārāḥ svayaṃ doṣā vidradhirmāṃsaśoṇite || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.31"> vivarānucaro granthir apsu budbudako yathā |
            <caesura/>
             evaṃ prakāro gulmas tu tasmāt pākaṃ na gacchati || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.32ab"> māṃsaśoṇitabāhulyāt pākaṃ gacchati vidradhiḥ | </l>

          <l xml:id="SS.2.9.32cd"> māṃsaśoṇitahīnatvād gulmaḥ pākaṃ na gacchati || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.33"> gulmas tiṣṭhati doṣe sve vidradhir māṃsaśoṇite |
            <caesura/>
             vidradhiḥ pacyate tasmād gulmaś cāpina pacyate || </l>

          <pb facs="389" n="305 (105a)"/>

          <l xml:id="SS.2.9.34ab"> hṛnnābhibastijaḥ pakvo varjyo yaś ca tridoṣajaḥ | </l>

          <pb facs="389" n="305 (85b)"/>

          <l xml:id="SS.2.9.34cd"> atha majjaparīpāko ghoraḥ samupajāyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.35"> so 'sthimāṃsanirodhena dvāraṃ na labhate yadā |
            <caesura/>
             tataḥ sa vyādhinā tena jvalaneneva dahyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.36"> asthi(tha) majjoṣmaṇā tena śīryate dahyamānavat |
            <caesura/>
             vikāraḥ śalyabhūto 'yaṃ kleśayed āturaṃ ciram || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.37"> athāsya karmaṇā vyādhir dvāraṃ tu labhate yadā |
            <caesura/>
             tato medaḥpramaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītamatho guru || </l>

          <l xml:id="SS.2.9.38"> bhinne 'sthni niḥsravet pūyam etad asthigataṃ viduḥ |
            <caesura/>
             vidradhiṃ śāstrakuśalāḥ sarvadoṣarujāvaham ||</l>

          <l xml:id="SS.2.9.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne vidradhinidānaṃ
            nāma navamo 'dhyāyaḥ || 9 ||</l>
        </div>


        <div n="10" type="adhyāya">
          <head>daśamo 'dhyāyaḥ |</head>
          <l xml:id="SS.2.10.1"> athāto visarpanāḍīstanaroganidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

          <pb facs="390" n="306 (306a)"/>

          <l xml:id="SS.2.10.3"> tvaṅmāṃsaśoṇitagatāḥ kupitās tu doṣāḥ sarvāṅgasāriṇam
            ihāsthitam ātmaliṅgam |
            <caesura/>
             kurvanti vistṛtam anunnatam āśu śophaṃ taṃ sarvato visaraṇāc ca visarpam āhuḥ
            || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.4"> vātātmako 'sitamṛduḥ paruṣo
            'ṅgamardasaṃbhedatodapavanajvaraliṅgayuktaḥ |
            <caesura/>
             gaṇḍair yadā tu viṣamair atidūṣitatvād yuktaḥ sa eva kathitaḥ khalu
            varjanīyaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.5"> pittātmako drutagatirjvaradāhapākasphoṭaprabhedabahulaḥ
            kṣatajaprakāśaḥ |
            <caesura/>
             doṣapravṛddhihatamāṃsasiro yadā syāt srotojakardamanibho na tadā sa sidhyet
            || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.6"> śleṣmātmakaḥ sarati mandamaśīghrapākaḥ snigdhaḥ
            sitaśvayathuralparugugrahaṇḍuḥ |
            <caesura/>
             sarvātmakastrividhavarṇarujo 'vagāḍhaḥ pakvo na sidhyati ca māṃsasirāpraśātāt
            || </l>

          <pb facs="391" n="307 (307a)"/>

          <l xml:id="SS.2.10.7"> sadyaḥkṣatavraṇam upetya narasya pittaṃ raktaṃ ca
            doṣabahulasya karoti śoham |
            <caesura/>
             śyāvaṃ salohitamatijvaradāhapākaṃ sphoṭaiḥ kulatthasadṛśair asitaiś ca kīrṇam
            || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.8"> sidhyanti vātakaphapittakṛtā visarpāḥ sarvātmakaḥ
            kṣatakṛtaś ca na siddhim eti |
            <caesura/>
             paittānilāvapi ca darśitapūrvaliṅgau sarve ca marmasu bhavanti hi
            kṛcchrasādhyāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.9"> śophaṃ na pakvam iti pakvamupekṣate yo yo vā vraṇaṃ
            pracurapūyamasādhuvṛttaḥ |
            <caesura/>
             abhyantaraṃ praviśati pravidārya tasya sthānāni pūrvavihitāni tataḥ sa pūyaḥ
            || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.10"> tasyātimātragamanād gatir ity ataś ca nāḍīva yadvahati
            tena ma<pb facs="392" n="308 (308a)"/>tā tu nāḍī |
            <caesura/>
             doṣais tribir bhavati sā pṛthagekaśaś ca saṃmūrcchitair api ca śalyanimittato
            'nyā || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.11"> tatrānilāt paruṣasūkṣmamukhī saśūlā
            phenānuviddhamadhikaṃ sravati kṣapāyām |
            <caesura/>
             tṛṭtāpatodasadanajvarabhedahetuḥ pītaṃ sravatyadhikamuṣṇamahaḥsu pittāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.12"> jñeyā kaphādbahughanārjunapicchilāsrā rātrisrutiḥ
            stimitarukkaṭhinā sakaṇḍūḥ |
            <caesura/>
             doṣadvayābhihitalakṣaṇadarśanena tisro gatīrvyatikaraprabhavās tu vidyāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.13"> dāhajvaraśvasanamūrcchanavaktraśoṣā yasyāṃ
            bhavantyabhihitāni ca lakṣaṇāni |
            <caesura/>
             tām ādiśet pavanapittakaphaprakopād ghorāmasu kṣayakarīm iva kālarātrim || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.14"> naṣṭaṃ kathaṃcidanumārgamudīriteṣu sthāneṣu
            śalyamacireṇa gatiṃ karoti |
            <caesura/>
             sā phenilaṃ mathitamacchamasṛgvimiśramuṣṇaṃ sraveta sahasā sarujā ca nityam
            || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.15"> yāvatyo gatayo yaiś ca kāraṇaiḥ saṃbhavanti hi |
            <caesura/>
             tāvantaḥ stanarogāḥ syuḥ strīṇāṃ tair eva hetubhiḥ || </l>

          <pb facs="393" n="309 (309a)"/>

          <l xml:id="SS.2.10.16"> dhamanyaḥ saṃvṛtadvārāḥ kanyānāṃ stanasaṃśritāḥ|
            <caesura/>
             doṣāvisaraṇāttāsāṃ na bhavanti stanāmayāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.17"> tāsām eva prajātānāṃ garbhiṇīnāṃ ca tāḥ punaḥ |
            <caesura/>
             svabhāvād evavivṛtā jāyante saṃbhavantyataḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.18"> rasaprasādo madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ |
            <caesura/>
             kṛtsnadehāt stanau prāptaḥ stanyam ity abhidhīyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.19"> viśasteṣv api gātreṣu yathā śukraṃ na dṛśyate |
            <caesura/>
             sarvadehāśritatvāc ca śukralakṣaṇamucyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.20"> tad eva ceṣṭayuvaterdarśanāt smaraṇād api |
            <caesura/>
             śabdasaṃśravaṇāt sparśāt saṃharṣāc ca pravartate || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.21"> suprasannaṃ manas tatra harṣaṇe hetur ucyate |
            <caesura/>
             āhārarasayonitvād evaṃ stanyam api striyāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.22"> tad evāpatyasaṃsparśād darśanāt smaraṇād api |
            <caesura/>
             grahaṇāc ca śarīrasya śukravat saṃpravartate || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.23"> sneho nirantaras tatra pras<pb facs="394" n="310 (310a)"/>rave hetur ucyate |
            <caesura/>
             tat kaṣāyaṃ bhaved vātāt kṣiptaṃ ca plavate 'mbhasi || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.24"> pittād amlaṃ sakaṭukaṃ rājyo 'mbhasi ca pītikāḥ |
            <caesura/>
             kaphād ghanaṃ picchilaṃ ca jale cāpy avasīdati | sarvair duṣṭaiḥ sarvaliṅgam
            abhighātāc ca duṣyati || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.25"> yat kṣīram udake kṣiptam ekībhavati pāṇḍuram |
            <caesura/>
             madhuraṃ cāvivarṇaṃ ca prasannaṃ tad vinirdiśet || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.26"> sakṣīrau vā 'pyadugdhau vā prāpya doṣaḥ stanau striyāḥ |
            <caesura/>
             raktaṃ māṃsaṃ ca sandūṣya stanarogāya kalpate || </l>

          <l xml:id="SS.2.10.27"> pañcānām api teṣāṃ tu hitvā śoṇitavidradhim |
            <caesura/>
             lakṣaṇāni samānāni bāhyavidradhilakṣaṇaiḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.2.10.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
            visarpanāḍīstanaroganidānaṃ nāma daśamo 'dhyāyaḥ ||10 ||</l>
        </div>


        <div n="11" type="adhyāya">

          <head>ekādaśo 'dhyāyaḥ ||</head>

          <l xml:id="SS.2.11.1"> athāto granthapacyarbudagalagaṇḍānāṃ nidānaṃ
            vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.3"> vātādayo māṃsam asṛk ca duṣṭāḥ saṃdūṣya medaś ca
            kaphānuviddham |
            <caesura/>
             vṛttonnataṃ vigrathitaṃ tu śophaṃ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.4"> āyamyate vyathyata eti todaṃ pratyasyate kṛtyata eti
            bhedam |
            <caesura/>
             kṛṣṇo 'mṛdurbastir ivātataś ca binnaḥ sravec cānilajo 'sramaccham || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.5"> dandahyate dhūpyati cūṣyate ca pāpacyate prajvalatīva
            cāpi |
            <caesura/>
             raktaḥ sapīto 'pyathavā 'pi pittādbhinnaḥ sraved uṣṇam atīva cāsram || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.6"> śīto 'vivarṇo 'lparujo 'tikaṇḍūḥ pāṣāṇavat
            saṃhananopapannaḥ |
            <caesura/>
             cirābhivṛddhiś ca kaphaprakopādbhinnaḥ sravec chuklaghanaṃ ca pūyam || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.7"> śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahānalparujo
            'tikaṇḍūḥ |
            <caesura/>
             medaḥkṛto gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṃ tu medaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.8"> vyāyāmajātair abalasya tais tair ākṣipya vāyurhi
            sirāpratānam |
            <caesura/>
             saṃpīḍya saṅkocya viśoṣya cāpi granthiṃ karoty unnatam āśu vṛttam || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.9"> granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhaved yadi syāt
            sarujaś calaś ca |
            <caesura/>
             aruk sa evāpy acalo mahāṃś ca marmotthitaś cāpivivarjanīyaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.10"> hanvasthikakṣākṣakabāhusandhimanyāgaleṣū<pb facs="395" n="311 (311a)"/>pacitaṃ tu medaḥ
            |
            <caesura/>
             granthiṃ sthiraṃ vṛttam athāyataṃ vā snigdhaṃ kaphaś cālparujaṃ karoti || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.11"> taṃ granthibhis tv āmalakāsthimātrair
            matsyāṇḍajālapratimais tathā 'nyaiḥ |
            <caesura/>
             ananyavarṇair upacīyamānaṃ cayaprakarṣādapacīṃ vadanti || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.12"> kaṇḍūyutāste 'lparujaḥ prabhinnāḥ sravanti naśyanti
            bhavanti cānye |
            <caesura/>
             medaḥkaphābhyāṃ khalu roga eṣa sudustaro varṣagaṇānubandhī || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.13"> gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ saṃmūrcchitā māṃsam
            abhipradūṣya |
            <caesura/>
             vṛttaṃ sthiraṃ mandarujaṃ mahāntam analpamūlaṃ ciravṛddhyapākam || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.14"> kurvanti māṃsopacayaṃ tu śophaṃ tam arbudaṃ śāstravido
            vadant<pb facs="397" n="313 (313a)"/>i |
            <caesura/>
             vātena pittena kaphena cāpi raktena māṃsena ca medasā ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.15"> tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānāni sadā
            bhavanti |
            <caesura/>
             doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṃ sirās tu saṃpīḍya saṅkocya gatas tv apākam || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.16"> sāsrāvam unnahyati māṃsapiṇḍaṃ māṃsāṅkurair ācitam
            āśuvṛddhim |
            <caesura/>
             sravaty ajasraṃ rudhiraṃ praduṣṭam asādhyam etad rudhirātmakaṃ syāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.17"> raktakṣayopadravapīḍitatvāt pāṇḍur bhavet so
            'rbudapīḍitas tu |
            <caesura/>
             muṣṭiprahārādibhir ardite 'ṅge māṃsaṃ praduṣṭaṃ prakaroti śopham || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.18"> avedanaṃ snigdham ananyavarṇam apākam aśmopamam
            apracālyam |
            <caesura/>
             praduṣṭamāṃsasya narasya bāḍham etad bhaven māṃsaparāyaṇasya || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.19"> māṃsārbudaṃ tv etad asādhyam uktaṃ sādhyeṣv apīmāni
            vivarjayet tu |
            <caesura/>
             saṃprasrutaṃ marmaṇi yac ca jātaṃ srotaḥsu vā yac ca bhaved acālyam || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.20"> yajjāyate 'nyat khalu pūrvajāte jñeyaṃ tad adhyarbudam
            arbudajñaiḥ |
            <caesura/>
             yad dvandvajātaṃ yugapat kramād vā dvir arbudaṃ tac ca bhaved asādhyam || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.21"> na pākam āyānti kaphādhikatvān medobahutvāc ca viśeṣatas
            tu |
            <caesura/>
             doṣasthiratvād grathanāc ca teṣāṃ sarvārbudāny eva nisargatas tu || </l>

          <pb facs="398" n="314 (314a)"/>

          <l xml:id="SS.2.11.22"> vātaḥ kaphaś caiva gale pravṛddhau manye tu saṃsṛtya
            tathaiva medaḥ |
            <caesura/>
             kurvanti gaṇḍaṃ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṃ taṃ galagaṇḍam āhuḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.23"> todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo 'ruṇo vā
            pavanātmakas tu |
            <caesura/>
             medonvitaś copacitaś ca kālād bhaved atisnigdhataro 'rujaś ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.24"> pāruṣyayuktaś ciravṛddhyapāko yadṛcchayā pākamiyāt
            kadācit vairasyam āsyasya ca tasya jantor bhavet tathā tālugalapraśoṣaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.25"> sthiraḥ savarṇo 'lparugugrakaṇḍūḥ śīto mahāṃś
            cāpikaphātmakas tu |
            <caesura/>
             cirābhivṛddhiṃ kurute cirāc ca prapacyate mandarujaḥ kadācit || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.26"> mādhuryam āsyasya ca tasya jantor bhavet tathā
            tālugalapralepaḥ |
            <caesura/>
             snigdho mṛduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho medaḥkṛto nīrugathātikaṇḍūḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.27"> pralambate 'lābuvadalpamūlo dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ
            |
            <caesura/>
             snigdhāsyatā tasya bhavec ca jantorgale+anuśabdaṃ kurute ca nityam || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.28"> kṛcchrācchvasantaṃ mṛdusarvagātraṃ saṃvatsarātītam
            arocakārtam |
            <caesura/>
             kṣīṇaṃ ca vaidyo galagaṇḍinaṃ tu bhinnasvaraṃ caiva vivarjayet tu || </l>

          <l xml:id="SS.2.11.29"> nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkaval lambate gale |
            <caesura/>
             mahān vā yadi vā hrasvo galagaṇḍaṃ tam ādiśet ||</l>

          <l xml:id="SS.2.11.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
            galagaṇḍagaṇḍamālāpacyarbudanidānaṃ nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ ||11 ||</l>
        </div>


        <div n="12" type="adhyāya">
          <head>dvādaśo 'dhyāyaḥ |</head>
          <l xml:id="SS.2.12.1"> athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.12.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.12.3"> vātapittaśleṣmaśoṇitamedomūtrāntranimittāḥ sapta vṛddhayo
            bhavanti | tāsāṃ mūtrāntranimitte vṛddhī vātasamutthe kevalam utpattihetur
            anyatamaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.12.4"> adhaḥ prakupito 'nyatamo hi doṣaḥ phalakośavāhinīr
            abhiprapadya dhamanīḥ phalakoṣayor vṛddhiṃ janayati tāṃ vṛddhim ity ācakṣate
            || </l>

          <l xml:id="SS.2.12.5"> tāsāṃ bhaviṣyatīnāṃ pūrvarūpāṇi bastikaṭīmuṣkameḍhreṣu
            vedanā mārutanigrahaḥ phalakośaśophaś ceti || </l>

          <l xml:id="SS.2.12.6"> tatrānilaparipūrṇāṃ bastim ivātatāṃ paruṣām
            animittānilarujāṃ vātavṛddhim ācakṣate; pakvodumbarasaṅkāśāṃ jvaradāhoṣmavatīṃ
            cāśusam utthānapākāṃ pittavṛddhiṃ; kaṭhinām alpavedanāṃ śītāṃ kaṇḍūmatīṃ
            śleṣmavṛddhiṃ; kṛṣṇasphoṭāvṛtāṃ pittavṛddhiliṅgāṃ raktavṛddhiṃ, mṛdusnigdhāṃ
            kaṇḍūmatīm alpavedanāṃ tālaphalaprakāśāṃ medovṛddhiṃ; mūtrasaṃdhāraṇaśīlasya
            mūtravṛddhir bhavati, sā gacchato 'mbupūrṇā dṛtir iva kṣubhyati
            mūtrakṛcchravedanāṃ vṛṣaṇayoḥ śvayathuṃ kośayoś cāpādayati, tāṃ mūtravṛddhiṃ
            vidyāt; bhāraharaṇabalavadvigrahavṛkṣaprapatanādibhir āyāsaviśeṣair vāyur
            abhipravṛddhaḥ prakupitaś ca sthūlāntrasyetarasya caikadeśaṃ viguṇam ādāyādho
            gatvā vaṅkṣaṇasandhim upetya granthirūpeṇa sthitvā 'pratikriyamāṇe ca
            kālāntareṇa phalakośaṃ praviśya muṣkaśopham āpādayati, ādhmāto bastir ivātataḥ
            pradīrghaḥ sa śopho bhavati, saśabdamavapīḍitaścordhvam upaiti, vimuktaś ca
            punar ādhmāyate, tām antravṛddhim asādhyām ity ācakṣate || </l>

          <pb facs="400" n="316 (316a)"/>

          <l xml:id="SS.2.12.7"> tatrātimaithunād atibrahmacaryād vā tathā
            'tibrahmacāriṇīṃ cirotsṛṣṭāṃ rajasvalāṃ dīrgharomāṃ karkaśaromāṃ saṅkīrṇaromāṃ
            nigūḍharomām alpadvārāṃ mahādvārām apriyām akāmām acaukṣasalilaprakṣālitayonim
            aprakṣālitayoniṃ yonirogopasṛṣṭāṃ svabhāvato vā duṣṭayoniṃ viyoniṃ vā nārīm
            atyartham upasevamānasya tathā
            karajadaśanaviṣaśūkanipātanādbandhanāddhastābhighātāc catuṣpadīgamanād
            acaukṣasalilaprakṣālanādavapīḍanācchrukravegavighāraṇānmaithunānte
            vā+aprakṣālanādibhir meḍhramāgamya prakupitā doṣāḥ kṣate 'kṣate vā śvayathum
            upajanayanti, tam upadaṃśam ity ācakṣate || </l>

          <pb facs="401" n="317 (317a)"/>

          <l xml:id="SS.2.12.8"> sa pañcavidhas tribhir doṣaiḥ pṛthak samastair asṛjā ceti
            || </l>

          <l xml:id="SS.2.12.9"> tatra vātike pāruṣyaṃ tvakparipuṭanaṃ stabdhameḍhratā
            paruṣaśophatā vividhāś ca vātavedanāḥ; paittike jvaraḥ śvayathuḥ
            pakvoḍumbarasaṅkāśas tīvradāhaḥ kṣiprapākaḥ pittavedanāś ca; ślaiṣmike
            śvayathuḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ snigdhaḥ śleṣmavedanāś ca; raktaje
            kṛṣṇasphoṭaprādurbhāvo 'tyartham asṛkpravṛttiḥ pittaliṅgāny atyarthaṃ
            jvaradāhau śoṣaś ca, yāpyaś caiva kadācit; sarvaje sarvaliṅgadarśanam
            avadaraṇaṃ ca śephasaḥ kṛmiprādurbhāvo maraṇaṃ ceti || </l>

          <l xml:id="SS.2.12.10"> kupitās tu doṣā vātapittaśleṣmāṇo 'dhaḥprapannā
            vaṅkṣaṇorujānujaṅghāsv avatiṣṭhamānāḥ kālāntareṇa pādam āśrity a śanaiḥ śophaṃ
            janayanti, taṃ ślīpadam ity ācakṣate | tattrividhaṃ vātapittakaphanimittam iti
            || </l>

          <l xml:id="SS.2.12.11"> tatra vātajaṃ kharaṃ kṛṣṇaṃ paruṣamanimittānilarujaṃ
            parisphuṭati ca bahuśaḥ; pittajaṃ tu pītāvabhāsamīṣanmṛdu jvaradāhaprāyaṃ ca;
            śleṣmajaṃ tu śvetaṃ snigdhāvabhāsaṃ mandavedānaṃ bhārikaṃ mahāgranthikaṃ
            kaṇṭakair upacitaṃ ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.12.12"> tatra saṃvatsarātītamatimahadvalmīkajātaṃ prasṛtam iti
            varjanīyāni || </l>

          <l xml:id="SS.2.12.13"> bhavanti cātra trīṇy apy etāni jānīyāc chlīpadāni
            kaphocchrayāt |
            <caesura/>
             gurutvaṃ ca mahattvaṃ ca yasmān nāsti vinā kaphāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.12.14"> purāṇodakabhūyiṣṭhāḥ sarvartuṣu ca śītalāḥ |
            <caesura/>
             ye deśās teṣu jāyante ślīpadāni viśeṣataḥ || </l>

          <pb facs="402" n="318 (318a)"/>

          <l xml:id="SS.2.12.15"> pādavaddhas tayoś cāpi ślīpadaṃ jāyate nṛṇām |
            <caesura/>
             karṇākṣināsikauṣṭheṣu kecid icchanti tadvidaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.2.12.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne
            vṛddhyupadaṃśaślīpadanidānaṃ nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ ||12 ||</l>
        </div>


        <div n="13" type="adhyāya">
          <head>trayodaśo 'dhyāyaḥ |</head>
          <l xml:id="SS.2.13.1"> athātaḥ kṣudrarogāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.3"> samāsena catuścatvāriṃśat kṣudrarogā bhavanti | tad yathā
            ajagallikā yavaprakhyā andhālajī vivṛtā kacchapikā valmīakaṃ indravṛddhā
            panasikā pāṣāṇagardabhaḥ jālagardabhaḥ kakṣā visphoṭakaḥ agnirohiṇī cippaṃ
            kunakhaḥ anuśayī vidārikā śarkarārbudaṃ pāmā vicarcikā rakasā pādadārikā
            kadaraṃ alasendraluptau dāruṇakaḥ aruṃṣikā palitaṃ masūrikā yauvanapiḍakā
            padminīkaṇṭakaḥ jatumaṇiḥ maśakaḥ carmakīlaḥ tilakālakaḥ nyacchaṃ vyaṅgaḥ
            parivartikā avapāṭikā niruddhaprakaśaḥ saṃniruddhagudaḥ ahipūtanaṃ
            vṛṣaṇakacchraḥ gudabhraṃśaś ceti || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.4"> snigdhā savarṇā grathitā nīrujāa mudrasannibhā |
            <caesura/>
             kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikā || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.5"> yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā |
            <caesura/>
             piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti socyate || </l>

          <pb facs="403" n="319 (129a)"/>

          <l xml:id="SS.2.13.6"> ghanamavaktrāṃ piḍakāmunnatāṃ parimaṇḍalām |
            <caesura/>
             andhālajīmalpapūyāṃ tāṃ vidyāt kaphavātajām || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.7"> vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ pakvodumbarasannibhām |
            <caesura/>
             vivṛtām iti tāṃ vidyāt pittotthāṃ parimaṇḍalām || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.8"> grathitāḥ pañca vā ṣaḍvā dāruṇāḥ kacchaponnatāḥ |
            <caesura/>
             kaphānilābhyāṃ piḍakā jñeyā kacchapikā budhaiḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.9"> pāṇipādatale sandhau grīvāyāmūrdhvajatruṇi |
            <caesura/>
             granthirvalmīkavadyas tu śanaiḥ samupacīyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.10"> todakledaparīdāhakaṇḍūmadbhir mukhair vṛtaḥ |
            <caesura/>
             vyādhir valmīka ity eṣa kaphapittānilidbhavaḥ || </l>

          <pb facs="403" n="319 (399b)"/>

          <l xml:id="SS.2.13.11"> padmāpuṣkaravanmadhye piḍakābhiḥ samācitām |
            <caesura/>
             indravṛddhāṃ tu tāṃ vidyādvātapittotthitāṃ bhiṣak || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.12"> maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piḍakācitam |
            <caesura/>
             rujākarīṃ gadarbhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām |
            <caesura/>
             karṇau pari samantādvā pṛṣṭhe vā piḍakograruk |
            <caesura/>
             śālūkavatpanasikāṃ tāṃ vidyācchleṣmavātajām || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.13"> hanusandhau samudbhūtaṃ śophamalparujaṃ sthiram |
            <caesura/>
             pāṣāṇagardabhaṃ vidyādbalāsapavanātmakam || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.14"> visarpavat sarpati yo dāhajvarakarastanuḥ |
            <caesura/>
             apākaḥ śvayathuḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ || </l>

          <pb facs="404" n="320 (320a)"/>

          <l xml:id="SS.2.13.15"> piḍikāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām |
            <caesura/>
             sarvātmakāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.16"> bāhupārśvāṃsakakṣāsu kṛṣṇasphoṭāṃ savedanām |
            <caesura/>
             pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣām iti vinirdiśet || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.17"> ekāmevaṃvidhāṃ dṛṣṭvā piṭikāṃ sphoṭasannibhām |
            <caesura/>
             tvaggatāṃ pittakopena gandhanāmāṃ pracakṣate || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.18"> agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarāḥ pittaraktataḥ |
            <caesura/>
             kvacit sarvatra vā dehe smṛtā visphoṭakā iti || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.19"> kakṣābhāgeṣu ye sphoṭā jāyante māṃsadāru(ra)ṇāḥ |
            <caesura/>
             antardāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.20"> saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā ghnanti mānavam |
            <caesura/>
             tāmagnirohiṇīṃ vidyādasādhyāṃ sannipātataḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.21"> nakhamāṃsamadhiṣṭhāya pittaṃ vātaś ca vedanām |
            <caesura/>
             karoti dāhapākau ca taṃ vyādhiṃ cippam ādiśet || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.22"> tadevākṣatarogākhyaṃ tathopanakham ity api |
            <caesura/>
             abhighātāt praduṣṭo yo nakho rūkṣo 'sitaḥ kharaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.23"> bhavet taṃ kunakhaṃ vidyāt kulīnam iti saṃjñitam |
            <caesura/>
             gambhīrāmalpasaṃrambhāṃ savarṇām uparisthitām || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.24"> kaphādantaḥprapākāṃ tāṃ vidyādanuśayīṃ bhiṣak |
            <caesura/>
             vidārīkandavadvṛttāṃ kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu || </l>

          <pb facs="405" n="321 (321a)"/>

          <l xml:id="SS.2.13.25"> raktāṃ vidārikāṃ vidyāt sarvajāṃ sarvalakṣaṇām |
            <caesura/>
             prāpya māṃsasirāsnāyu śleṣmā medas tathā 'nilaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.26"> granthiṃ kurvanti bhinno 'sau madhusarpirvasānimam |
            <caesura/>
             sravatyāsrāvamatyarthaṃ tatra vṛddhiṃ gato 'nilaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.27"> māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayet punaḥ |
            <caesura/>
             durgandhaṃ klinnamatyrthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ sirāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.28"> sravanti sahasā raktaṃ tadvidyāccharkarārbudam |
            <caesura/>
             pāmāvicarcyau kuṣṭheṣu rakasā ca prakīrtitā || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.29"> parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayoḥ |
            <caesura/>
             pādayoḥ kurute dārīṃ sarujāṃ talasaṃśritaḥ || </l>

          <pb facs="406" n="322 (329a)"/>

          <l xml:id="SS.2.13.30"> śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ |
            <caesura/>
             medoraktānugaiś caiva doṣair vā jāyate nṛṇām || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.31"> sakīlakaṭhino granthirnimnamadhyonnato 'pi vā |
            <caesura/>
             kolamātraḥ saruk srāvī jāyate kadaras tu saḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.32"> klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāharuganvitau |
            <caesura/>
             duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ taṃ vinirdiśet || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.33"> romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam |
            <caesura/>
             pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.34"> ruṇaddhi romakūpāṃs tu tato 'nyeṣāmasaṃbhavaḥ |
            <caesura/>
             tadindraluptaṃ khālity aṃ rujyeti ca vibhāvyate || </l>

          <pb facs="406" n="322 (323b)"/>

          <l xml:id="SS.2.13.35"> dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā keśabhūmiḥ prapāṭyate |
            <caesura/>
             kaphavātaprakopeṇa vidyāddāruṇakaṃ tu tam || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.36"> arūṃṣi bahuvaktrāṇi bahukledīni mūrdhani |
            <caesura/>
             kaphāsṛkkṛmikopena nṛṇāṃ vidyādaruṃṣikām || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.37"> krodhaśokaśramakṛtaḥ śarīroṣmā śirogataḥ |
            <caesura/>
             pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena jāyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.38"> dāhajvararujāvantastāmrāḥ sphoṭāḥ sapītakāḥ |
            <caesura/>
             gātreṣu vadane cāntarvijñeyāstā masūrikāḥ || </l>

          <pb facs="407" n="323 (333a)"/>

          <l xml:id="SS.2.13.39"> śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaśoṇitaiḥ |
            <caesura/>
             jāyante piḍakā yūnaṃ vaktre yā mukhadūṣikāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.40"> kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ kaṇḍūmat pāṇḍumaṇḍalam |
            <caesura/>
             padminīkaṇṭakaprakhyais tadākhyaṃ kaphavātajam || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.41"> nīrujaṃ samamutsannaṃ maṇḍalaṃ kapharaktajam |
            <caesura/>
             sahajaṃ raktamīṣac ca ślakṣṇaṃ jatumaṇiṃ viduḥ || </l>

          <pb facs="407" n="323 (323b)"/>

          <l xml:id="SS.2.13.42"> avedanaṃ sthiraṃ caiva yasya gātreṣu dṛśyate |
            <caesura/>
             māṣavatkṛṣṇamutsannamanilānmaṣakaṃ vadet || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.43"> kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca |
            <caesura/>
             vātapittakaphocchoṣāttān vidyāttilakālakān || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.44"> maṇḍalaṃ mahadalpaṃ vā yadi vā sitam |
            <caesura/>
             sahajaṃ nīrujaṃ gātre nyaccham ity abhidhīyate || </l>

          <pb facs="408" n="324 (324a)"/>

          <l xml:id="SS.2.13.45"> samutthānanidānābhyāṃ carmakīlaṃ prakīrtitam |
            <caesura/>
             krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.46"> sahasā mukhamāgatya maṇḍalaṃ visṛjaty ataḥ |
            <caesura/>
             nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgaṃ tam ādiśet || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.47"> kṛṣṇamevaṃguṇaṃ gātre mukhe vā nīlikāṃ viduḥ |
            <caesura/>
             mardanāt pīḍanāccāti tathaivāpyabhighātataḥ |
            <caesura/>
             meḍhracarma yadā vāyur bhajate sarvataś caraḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.48ab"> tadā vātopasṛṣṭaṃ tu carma pratinivartate |
            <caesura/>
          </l>

          <l xml:id="SS.2.13.48cd">maṇeradhastāt kośaś ca granthirūpeṇa lambate || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.49ab"> savedanaḥ sadāhaś ca pākaṃ ca vrajati kvacit |
            <caesura/>
          </l>

          <l xml:id="SS.2.13.49cd">mārutāgantusaṃbhūtāṃ vidyāt tāṃ parivartikām || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.50"> sakaṇḍūḥ kaṭhinā cāpi saiva śleṣmasamutthitā |
            <caesura/>
             alpīyaḥkhāṃ yadā harṣād bālāṃ gacchet striyaṃ naraḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.51"> hastābhighātādathavā carmaṇy udvartite balāt |
            <caesura/>
             mardanātpīḍanādvā 'pi śukravegavighātataḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.52"> yasyāvapāṭhyate carma tāṃ vidyād avapāṭikām |
            <caesura/>
             vātopasṛṣṭam evaṃ tu carma saṃśrayate maṇim || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.53"> maṇiś carmopanaddhas tu mūtrasroto ruṇaddhi ca |
            <caesura/>
             niruddhaprakaśe tasmin mandaghāram avedanam || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.54"> mūtraṃ pravartate jantormaṇirna ca vidīryate |
            <caesura/>
             niruddhaprakaśaṃ vidyāddurūḍhāṃ cāvapāṭikām || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.55"> vegasaṃghāraṇādvāyur vihato gudamāśritaḥ |
            <caesura/>
             niruṇaddhi mahatsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.56"> mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa purīṣaṃ tasya gacchati |
            <caesura/>
             sanniruddhagudaṃ vyādhim enaṃ vidyāt sudustaram || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.57"> śakṛnmūtrasamāyukte 'dhaute 'pāne śiśor bhavet |
            <caesura/>
             svinnasyāsnāpyamānasya kaṇḍū raktakaphodbhavā || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.58"> kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭāḥ srāvaś ca jāyate |
            <caesura/>
             ekībhūtaṃ vraṇair ghoraṃ taṃ vidyād ahipūtanam || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.59"> snānotsādanahīnasya malo vṛṣṇasaṃśritaḥ |
            <caesura/>
             yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ saṃjanayet tadā || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.60"> tatra kaṇḍūyanāt kṣipraṃ sphoṭāḥ srāvaś ca jāyate |
            <caesura/>
             prāhurvṛṣaṇakacchūṃ tāṃ śleṣmaraktaprakopajām || </l>

          <l xml:id="SS.2.13.61"> pravāhaṇātisārābhyāṃ nirgacchati gudaṃ bahiḥ |
            <caesura/>
             rūkṣadurbaladehasya taṃ gudabhraṃśam ādiśet ||</l>

          <pb facs="409" n="325 (325a)"/>

          <l xml:id="SS.2.13.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne kṣudraroganidānaṃ
            nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ ||13 ||</l>
        </div>


        <div n="14" type="adhyāya">
          <head>caturdaśo 'dhyāyaḥ |</head>
          <l xml:id="SS.2.14.1"> athātaḥ śūkadoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.14.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.14.3"> liṅgavṛddhimicchatāmakramapravṛttānāṃ śūkadoṣanimittā
            daśa cāṣṭau ca vyādhayo jāyante | tad yathā sarṣapikā aṣṭhīlikā grathitaṃ
            kumbhīkā alajī mṛditaṃ saṃmūḍhapiḍakā avamanthaḥ puṣkarikā sparśahāniḥ uttamā
            śataponakaḥ tvakpākaḥ śoṇitārbudaṃ māṃsārbudaṃ māṃsapākaḥ vidradhiḥ
            tilakālakaś ceti || </l>

          <pb facs="410" n="326 (329a)"/>

          <l xml:id="SS.2.14.4"> gaurasarṣapatulyā tu śūkadurbhagnahetukā |
            <caesura/>
             piḍakā kapharaktābhyāṃ jñeyā sarṣapikā budhaiḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.14.5"> kaṭhinā viṣamair antair mārutasya prakopataḥ |
            <caesura/>
             śūkais tu viṣasaṃbhugnaiḥ piḍakā 'ṣṭhīlikā bhavet || </l>

          <pb facs="410" n="326 (326b)"/>

          <l xml:id="SS.2.14.6"> śūkair yat pūritaṃ śaśvadgrathitaṃ tat kaphotthitam |
            <caesura/>
             kumbhīkā raktapittotthā jāmbavāsthinibhā 'śubhā || </l>

          <l xml:id="SS.2.14.7"> alajīlakṣaṇair yuktāmalajīṃ ca vitarkayet | mṛditaṃ
            pīḍitaṃ yat tu saṃrabdhaṃ vāyukopataḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.14.8"> pāṇibhyāṃ bhṛśasaṃmūḍhe saṃmūḍhapiḍakā bhavet |
            <caesura/>
             dīrghā bahvyaś ca piḍakā dīryante madhyatas tu yāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.14.9"> so 'vamanthaḥ kaphāsṛgbhyāṃ vedanāromaharṣakṛt |
            <caesura/>
             pittaśoṇitasaṃbhūtā piḍakā piḍakācitā || </l>

          <pb facs="411" n="327 (327a)"/>

          <l xml:id="SS.2.14.10"> padmapuṣkarasṃsthānā jñeyā puṣkariketi sā |
            <caesura/>
             janayet sparśahāniṃ tu śoṇitaṃ śūkadūpitam || </l>

          <l xml:id="SS.2.14.11"> mudgamāṣopamā raktā piḍakā raktapittajā |
            <caesura/>
             uttamaiṣā tu vijñeyā śūkājīrṇanimittajā || </l>

          <l xml:id="SS.2.14.12"> chidrair aṇumukhair vastucitaṃ yasya samantataḥ |
            <caesura/>
             vātaśoṇitajo vyādhirvijñeyaḥ śataponakaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.14.13"> pittaraktakṛto jñeyastvakpāko jvaradāhavān |
            <caesura/>
             kṛṣṇaiḥ sphoṭaiḥ saraktaiś ca piḍakābhiś ca pīḍitam |
            <caesura/>
             yasya vas tu rujaścogrā jñeyaṃ tacchoṇitārbudam || </l>

          <l xml:id="SS.2.14.14"> māṃsadoṣeṇa jānīyādarbudaṃ māṃsasaṃbhavam |
            <caesura/>
             śīryante yasya māṃsāni yatra sarvāś ca vedanāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.14.15"> vidyāttaṃ māṃsapākaṃ tu sarvadoṣakṛtaṃ bhiṣak |
            <caesura/>
             vidradhiṃ sannipātena yathoktamabhinirdiśet || </l>

          <l xml:id="SS.2.14.16"> kṛṣṇāni citrāṇyathavā śūkāni saviṣāṇi ca |
            <caesura/>
             pātitāni pacantyāśu meḍhraṃ niravaśeṣataḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.14.17"> kālāni bhūtvā māṃsāni śīryante yasya dehinaḥ |
            <caesura/>
             sannipātasamutthānaṃ taṃ vidyāt tilakālakam || </l>

          <l xml:id="SS.2.14.18"> tatra māṃsārbudaḥ yac ca māṃsapākaś ca yaḥ smṛtaḥ |
            <caesura/>
             vidradhiś ca na sidhyanti ye ca syus tilakālakāḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.2.14.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne śūkadoṣanidānaṃ
            nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ ||14 || </l>
        </div>


        <div n="15" type="adhyāya">
          <head>pañcadaśo 'dhyāyaḥ |</head>
          <pb facs="412" n="328 (328a)"/>

          <l xml:id="SS.2.15.1"> athāto bhagnānāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.15.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.15.3"> patanapīḍanaprahārakṣepaṇavyālamṛgadaśanaprabhṛtibhir
            abhighātaviśeṣair anekavidhamasthnāṃ bhaṅgam upadiśanti || </l>

          <l xml:id="SS.2.15.4"> tatra bhaṅga(gna)jātamanekavidhamanusāryamāṇaṃ
            dvividhamevopapadyate sandhimukataṃ kāṇḍabhagnaṃ ca | tatra ṣaḍvidhaṃ
            sandhimuktaṃ dvādaśavidhaṃ kāṇḍabhagnaṃ bhavati || </l>

          <l xml:id="SS.2.15.5"> tatra sandhimuktam utpiṣṭaṃ viśliṣṭaṃ vivartitam
            avakṣiptam atikṣiptaṃ tiryakkṣiptam iti ṣaḍvidham || </l>

          <l xml:id="SS.2.15.6"> tatra prasāraṇākuñcanavivartanākṣepaṇāśaktirugrarujatvaṃ
            sparśāsahatvaṃ ceti sāmānyaṃ sandhimuktalakṣaṇamuktam || </l>

          <l xml:id="SS.2.15.7"> vaiśeṣikaṃ tūtpiṣṭe sandhāvumayataḥ śopho
            vedanāprādurbhāvo viśeṣataś ca nānāprakārā vedanā rātrau prādurbhavanti;
            viśliṣṭe 'lpaḥ śopho vedanāsātatyaṃ sandhivikriyā ca; vivartite tu
            sandhipārśvāpagamanād viṣamāṅgatā vedanā ca; avakṣipte sandhiviśleṣas
            tīvrarujatvaṃ ca; atikṣipte dvayoḥ sandhyasthnoratikrāntatā vedanā ca;
            tiryakkṣipte tv ekāsthipārśvāpagamanam atyarthaṃ vedanā ceti || </l>

          <pb facs="413" n="329 (329a)"/>

          <l xml:id="SS.2.15.8"> kāṇḍabhagnamata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ karkaṭakam aśvakarṇaṃ
            cūrṇitaṃ piccitam asthicchallitaṃ kāṇḍabhagnaṃ majjānugatam atipātitaṃ vakraṃ
            chinnaṃ pāṭitaṃ sphuṭitam iti dvādaśavidham || </l>

          <l xml:id="SS.2.15.9"> śvayathubāhulyaṃ spandanavivartanasparśāsahiṣṇutvam
            avapīḍyamāne śabdaḥ srastāṅgatā vividhavedanāprādurbhāvaḥ sarvāsv avasthāsu na
            śarmalābha iti samāsena kāṇḍabhagnalakṣaṇam uktam || </l>

          <l xml:id="SS.2.15.10"> viśeṣas tu saṃmūḍhamubhayato 'sthi madhye bha(la)gnaṃ
            granthir ivonnataṃ karkaṭakam aśvakarṇavad udgatam aśvakarṇakaṃ, spṛśyamānaṃ
            śabdavac cūrṇitam avagacchet, piccitaṃ pṛthutāṃ gatam analpaśophaṃ, pārśvayor
            asthi hīnodgatam asthicchalitaṃ, vellate prakampamānaṃ kāṇḍabhagnam,
            asthyavayavo 'sthimadhyam anupraviśya majjānam unnahyatīti majjānugatam, asthi
            niḥśeṣataś chinnam atipātitam, ābhugnam avimuktāsthi vakram,
            anyatarapārśvāvaśiṣṭaṃ chinnaṃ, pāṭitam aṇubahuvidāritaṃ vedanāvac ca,
            śūkapūrṇam ivādhmātaṃ vipulaṃ visphuṭitaṃ sphuṭitam iti || </l>

          <l xml:id="SS.2.15.11"> teṣu cūrṇitacchinnātipātitamajjānugatāni kṛcchrasādhyāni
            kṛśavṛddhabālānāṃ kṣatakṣīṇakuṣṭhiśvāsināṃ sandhyupagataṃ ceti || </l>

          <pb facs="414" n="330 (337a)"/>

          <l xml:id="SS.2.15.12"> bhavanti cātra
            <caesura/>
             bhinnaṃ kapālaṃ kaṭhyāṃ tu sandhimuktaṃ tathā cyutam |
            <caesura/>
             jaghanaṃ prati piṣṭaṃ ca varjayettaccikitsakaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.15.13"> asaṃśliṣṭaṃ kapālaṃ tu lalāṭe cūrṇitaṃ ca yat |
            <caesura/>
             bhagnaṃ stanāntare śaṅkhe pṛṣṭhe mūrdhni ca varjayet || </l>

          <l xml:id="SS.2.15.14ab"> ādito yac ca durjātamasthi sandhir athāpi vā | </l>

          <l xml:id="SS.2.15.14cd"> samyagyamitam apy asthi durnyāsād durnibandhanāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.15.15ab"> saṅkhobhād vā 'pi yad gacched vikriyāṃ tac ca varjayet
            | </l>

          <l xml:id="SS.2.15.15cd"> madhyasya vayaso 'vasthās tisro yāḥ parikīrtitāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.15.16ab"> tatra sthiro bhavej jantur upakrānto vijānatā | </l>

          <l xml:id="SS.2.15.16cd"> taruṇāsthīni namyante bhajyante nalakāni tu || </l>

          <l xml:id="SS.2.15.17"> kapālān vibhidyante sphuṭanti rucakāni ca ||</l>

          <l xml:id="SS.2.15.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne bhagnanidānaṃ
            nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ ||15 ||</l>
        </div>


        <div n="16" type="adhyāya">

          <head>ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ |</head>

          <pb facs="415" n="331 (331a)"/>

          <l xml:id="SS.2.16.1"> athāto mukharogāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.3"> mukharogāḥ pañcaṣaṣṭirbhavanti saptasvāyataneṣu |
            tatrāyatanāni oṣṭhau, dantamūlāni, dantāḥ, jihvā, tālu, kaṇṭhaḥ, sarvāṇi ceti
            | tatrāṣṭāvoṣṭhayoḥ, pañcadaśa dantamūleṣu, aṣṭau danteṣu, pañca jihvāyāṃ,
            nava tāluni, saptadaśa kaṇṭhe, trayaḥ sarveṣvāyataneṣu || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.4"> tatrauṣṭhaprakopā
            vātapittaśleṣmasannipātaraktamāṃsamedobhighātanimittāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.5"> karkaśau paruṣau stabdhau kṛṣṇau tīvraruganvitau |
            <caesura/>
             dālyete paripāṭhyete hyoṣṭhau mārutakopataḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.6"> ācitau piḍākābhis tu sarṣapākṛtibhir bhṛśam |
            <caesura/>
             sadāhapākasaṃsrāvau nīlau pītau ca pittataḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.7"> savarṇābhis tu cīyete piḍakābhir avedanau |
            <caesura/>
             kaṇḍūmantau kaphācchūnau picchilau śītalau gurū || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.8"> sakṛt kṛṣṇau sakṛt pītau sakṛcchvetau tathaiva ca |
            <caesura/>
             sannipātena vijñeyāvanekapiḍikācitau || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.9"> kharjūraphalavarṇābhiḥ piḍakābhiḥ samācitau |
            <caesura/>
             raktopasṛṣṭau rudhiraṃ sravataḥ śoṇitaprabhau || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.10"> māsaduṣṭau gurū sthūlau māṃsapiṇḍavadudgatau |
            <caesura/>
             jantavaś cātra mūrcchanti sṛkkasyobhayato mukhāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.11ab"> medasā ghṛtamaṇḍābhau kaṇḍūmantau sthirau mṛdū || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.11cd"> acchaṃ sphaṭikasaṅkāśamāsrāvaṃ sravayo gurū || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.12ab"> kṣatajābhau vidīryete pāṭhyete cābhighātataḥ |</l>

          <l xml:id="SS.2.16.12cd">grathitau ca samākhyātāvoṣṭhau kaṇḍūsamanvitau || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.13"> dantamūlagatās tu śītādo, dantapuppuṭako, dantaveṣṭakaḥ,
            śauṣiro, mahāśauṣiraḥ, paridara, upakuśo, dantavaidarbho, vardhanaḥ,
            adhimāṃso, nāḍyaḥ pañceti || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.14"> śoṇitaṃ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravartate |
            <caesura/>
             durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.15"> dantamāṃsāni śīryante pacanti ca parasparam |
            <caesura/>
             śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasaṃbhavaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.16"> dantayostriṣu vā yasya śvayathuḥ sarujo mahān |
            <caesura/>
             dantapuppuṭako jñeyaḥ kapharaktanimittajaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.17"> sravanti pūyarudhiraṃ calā dantā bhavanti ca |
            <caesura/>
             dantaveṣṭaḥ sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasaṃbhavaḥ || </l>

          <pb facs="416" n="332 (332a)"/>

          <l xml:id="SS.2.16.18"> śvayathurdantamūleṣu rujāvān kapharaktajaḥ |
            <caesura/>
             lālāsrāvī sa vijñeyaḥ kaṇḍūmāñ śauṣiro gadaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.19"> dantāś calanti veṣṭebhyas tālu cāpy avadīryate |
            <caesura/>
             dantamāṃsāni pacyante mukhaṃ ca paripīḍyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.20"> yasmin sa sarvajo vyādhirmahāśauṣirasaṃjñakaḥ |
            <caesura/>
             dantamāṃsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāpy asṛk || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.21"> pittāsṛkkaphajo vyādhirjñeyaḥ paridaro hi saḥ |
            <caesura/>
             ceṣṭeṣu dāhaḥ pākaś ca tebhyo dantāś calanti ca || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.22"> āghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitaṃ mandavedanāḥ |
            <caesura/>
             ādhmāyante srute rakte mukhaṃ pūti ca jāyate || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.23"> yasminnupakuśaḥ sa syāt pittaraktakṛto gadaḥ |
            <caesura/>
             ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṃrambho jāyate mahān || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.24"> bhavanti ca calā dantāḥ sa vaidarbho 'bhighātajaḥ |
            <caesura/>
             mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.25"> vardhanaḥ sa mato vyādhirjāte ruk ca praśāmyati |
            <caesura/>
             hānavye paścime dante mahāñ chotho mahārujaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.26"> lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so 'dhimāṃsakaḥ |
            <caesura/>
             dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.27"> dantagatās tu dālanaḥ, krimidantako, dantaharṣo,
            bhañjanakaḥ, dantaśarkarā, kapālikā, śyāvadantako, hanumokṣaś ceti || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.28"> dālyante bahudhā dantā yasmiṃs tīvraruganvitāḥ |
            <caesura/>
             dālanaḥ sa iti jñeyaḥ sadāgatinimittajaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.29"> kṛṣṇaścchidrī calaḥ srāvī sasṃrambho mahārujaḥ |
            <caesura/>
             animittarujo vātādvijñeyaḥ kṛmidantakaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.30"> śītamuṣṇaṃ ca daśanāḥ sahante sparśanaṃ na ca |
            <caesura/>
             yasya taṃ dantaharṣaṃ tu vyādhiṃ vidyāt samīraṇāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.31"> vaktraṃ vakraṃ bhaved yasmin dantabhaṅgaś ca tīvraruk |
            <caesura/>
             kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṃjñitaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.32"> śarkareva sthirībhūto malo danateṣu yasya vai |
            <caesura/>
             sā dantānāṃ guṇaharī vijñeyā dantaśarkarā || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.33"> dalanti dantavalkāni yadā śarkarayā saha |
            <caesura/>
             jñeyā kapālikā saiva daśanānāṃ vināśinī || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.34"> yo 'sṛṅniśreṇa pittena dagdho dantas tv aśeṣataḥ |
            <caesura/>
             śyāvatāṃ nīlatāṃ vā 'pi gataḥ sa śyāvadantakaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.35"> vātena tais tair bhāvais tu hanusandhirvidaṃhataḥ |
            <caesura/>
             hanumokṣa iti jñeyo vyādhir arditalakṣaṇaḥ || </l>

          <pb facs="417" n="333 (333a)"/>

          <l xml:id="SS.2.16.36"> jihvāgatāstu kaṇṭakāstrividhās tribhir doṣaiḥ, alāsa,
            upajihvikā ceti || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.37"> jihvā 'nilena sphuṭitā prasuptā bhavec ca
            śākacchadanaprakāśā |
            <caesura/>
             pittena pītā paridahyate ca citā saraktair api kaṇṭakaiś ca |
            <caesura/>
             kaphena gurvī bahalā citā ca māṃsodgamaiḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.38"> jihvātale yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so 'lāsasaṃjñaḥ
            kapharaktamūrtiḥ |
            <caesura/>
             jihvāṃ sa tu stambhayati pravṛddho mūle tu jihvā bhṛśam eti pākam || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.39"> jihvāgrarūpaḥ śvayathur hi jihvām unnamya jātaḥ
            kapharaktayoniḥ |
            <caesura/>
             prasekakaṇḍūparidāhayuktā prakathyate 'sāv upajihviketi || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.40"> tālugatās tu galaśuṇḍikā, tuṇḍikerī, adhruṣaḥ,
            kacchapaḥ, arbudaṃ, māṃsasaṅghātaḥ, tālupuppuṭaḥ, tāluśoṣaḥ, tālupāka iti || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.41"> śleṣmāsṛgbhyāṃ tālumūlāt pravṛddho dīrghaḥ śopho
            dhmātabastiprakāśaḥ |
            <caesura/>
             tṛṣṇākāsaśvāsakṛt saṃpradiṣṭo vyādhir vaidyaiḥ kaṇṭhaśuṇḍīti nāmnā || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.42"> śophaḥ stabdho lohiṃtastāludeśe raktājñeyaḥ so 'dhruṣo
            rugjvarāḍhyaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.43"> kūrmotsanno 'vedano 'śīghrajanmā 'rakto jñeyaḥ kacchapaḥ
            śleṣmaṇā syāt |
            <caesura/>
             padmākāraṃ tālumadhye tu śophaṃ vidyād raktād arbudaṃ proktaliṅgam || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.44"> duṣṭaṃ māṃsaṃ śleṣmaṇā nīrujaṃ ca tālvantaḥsthaṃ
            māṃsasaṅghātam āhuḥ |
            <caesura/>
             nīruk sthāyī kolamātraḥ ka<pb facs="418" n="334 (334a)"/>phāt syān medoyuktāt puppuṭastāludeśe || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.45"> śoso 'tyarthaṃ dīryate cāpi tāluḥ śvāso vātāttāluśoṣaḥ
            sapittāt |
            <caesura/>
             pittaṃ kuryāt pākam atyarthaghoraṃ tāluny enaṃ tālupākaṃ vadanti || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.46"> kaṇṭhagatās tu rohiṇyaḥ pañca, kaṇṭhaśālūkam, adhijihvo,
            balayo, balāsa, ekavṛndo, vṛndaḥ, śataghnī, gilāyuḥ, galavidradhiḥ, galaughaḥ,
            svaraghno, māṃsatāno, vidārī ceti || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.47"> gale 'nilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau pṛthak samastāś ca
            tathaiva śoṇitam |
            <caesura/>
             pradūṣya māṃsaṃ galarodhino 'ṅkurān sṛjanti yān sā 'suharā hi rohiṇī || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.48"> jihvāṃ samantād bhṛśavedanā ye māṃsāṅkurāḥ
            kaṇṭhanirodhinaḥ syuḥ |
            <caesura/>
             tāṃ rohiṇīṃ vātakṛtāṃ vadanti vātātm akopadravagāḍhayuktām || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.49"> kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajā
            syāt |
            <caesura/>
             srotonirodhiny api mandapākā gurvī sthirā sā kaphasaṃbhavā vai || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.50"> gambhīrapākā 'prativāravīryā tridoṣaliṅgā trayasaṃbhavā
            syāt |
            <caesura/>
             sphoṭācitā pittasamānaliṅgā 'sādhyā pradiṣṭā rudhirātmikeyam || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.51"> kolāsthimātraḥ kaphasṃbhavo yo granthir gale
            kaṇṭakaśūkabhūtaḥ |
            <caesura/>
             kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyas taṃ kaṇṭhaśālūkam iti bruvanti || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.52"> jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu jihvāprabandhopari
            raktamiśrāt |
            <caesura/>
             jñeyo 'dhijihvaḥ khalu roga eṣa vivarjayed āgatapākam enam || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.53"> balāsa evāyatamunnataṃ ca śophaṃ karotyannagatiṃ nivārya
            |
            <caesura/>
             taṃ sarvathaivāprativāravīryaṃ vivarjanīyaṃ valayaṃ vadanti || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.54"> gale tu śophaṃ kurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau
            śvāsarujopapannam |
            <caesura/>
             marmacchidaṃ dustaram etad āhur balāsasṃjñaṃ nipuṇā vikāram || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.55"> vṛttonnato yaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ kaṇḍvanvito
            'pākyamṛdurguruś ca |
            <caesura/>
             nāmnaikavṛndaḥ parikīrtito 'sau vyādhir balāsakṣatajaprasūtaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.56"> samunnataṃ vṛttam amandadāhaṃ tīvrajvaraṃ
            vṛndamudāharanti |
            <caesura/>
             taṃ cāpi pittakṣatajaprakopādvidyāt satodaṃ pavanāsrajaṃ tu || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.57"> vartir ghanā kaṇṭhanirodhinī yā citā 'timātraṃ
            piśitapraroha<pb facs="420" n="336 (316a)"/>iḥ |
            <caesura/>
             nānārujocchrāyakarī tridoṣājjñeyā śataghnīva śataghny asādhyā || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.58"> granthirgale tvāmalakāsthimātraḥ sthiro 'lparuk syāt
            kapharaktamūrtiḥ |
            <caesura/>
             saṃlakṣyate saktam ivāśanaṃ ca sa śastrasādhyas tu gilāyusaṃjñaḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.59"> sarvaṃ galaṃ vyāpya samutthito yaḥ śopho rujo yatra ca
            santi sarvāḥ |
            <caesura/>
             sa sarvadoṣo galavidradhis tu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.60"> śopho mahānannajalāvarodhī tīvrajvaro vātagaternihantā |
            <caesura/>
             kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ parikīrtyate 'sau || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.61"> yo 'tipratāmyan śvasiti prasaktaṃ bhinnasvaraḥ
            śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ |
            <caesura/>
             kaphopadigdheṣv anilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ || </l>

          <pb facs="420" n="336 (336b)"/>

          <l xml:id="SS.2.16.62"> pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo galoparodhaṃ kurute
            krameṇa |
            <caesura/>
             sa māṃsatānaḥ kathito 'valambī prāṇapraṇut sarvakṛto vikāraḥ || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.63"> sadāhatodaṃ śvayathuṃ saraktam antargale
            pūtiviśīrṇamāṃsam |
            <caesura/>
             pittena vidyād vadane vidārīṃ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.64"> sarvasarās tu vātapittakaphaśoṇitanimittāḥ || </l>

          <pb facs="421" n="337 (337a)"/>

          <l xml:id="SS.2.16.65"> sphoṭaiḥ satodair vadanaṃ samantād yasyācitaṃ sarvasaraḥ
            sa vātāt |
            <caesura/>
             raktaiḥ sadāhais tanubhiḥ sapītair yasyācitaṃ cāpi sa pittakopāt || </l>

          <l xml:id="SS.2.16.66ab"> kaṇḍūyutair alparujaiḥ sarvaṇair yasyācitaṃ cāpi sa
            vai kaphena | </l>

          <l xml:id="SS.2.16.66cd"> raktena pittodita eka eva kaiś cit pradiṣṭo
            mukhapākasaṃjñaḥ ||</l>

          <l xml:id="SS.2.16.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ nidānasthāne mukharoganidānaṃ
            nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ||16 ||</l>

        </div>


      </div>
    </body>
  </text>
      <facsimile>
        <graphic url="https://iiif.wellcomecollection.org/presentation/b3288199x"/>
      </facsimile>
      

</TEI>
