<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tei-to-html.xsl"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <script src="./lib/js/xslt-polyfill.min.js" xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"/>
    
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Printed edition: Ācārya 1938: Śārīrasthāna</title>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <idno>2025-08-05</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) The Suśruta Project</p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/"
                            type="licence">Distributed by <ref
                                target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>
                            under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
                            License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free<list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the
                                work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner
                                specified by the author or licensor (but not in any way
                                that suggests that they endorse you or your use of the
                                work)|</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon
                                this work, you may distribute the resulting work only
                                under the same or similar license to this one|</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on
                        the Creative Commons website|</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes
                        the rights of any copyright owners, known or unknown|</p>
                </availability>
                <date>2025</date>

            </publicationStmt>
            <notesStmt>
                <note type="footnote">Suśrutasaṃhitā (without commentaries) transcribed
                    from Y. T. Ācārya's 1938 Bombay edition|</note>
            </notesStmt>

            <sourceDesc>


                <bibl>
                    <title>Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary
                        of Śrī Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī
                        Gayadāsāchārya on Nidānasthāna, edited from the begining to the
                        9th ādhyāya of Cikitsāsthāna by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya
                        and the rest by Nārāyaṇ Rām Āchārya</title>
                    <editor role="sections:1.1-4.9">Yādavaśarman Trivikramātmaja
                        Ācāryā</editor>
                    <editor role="sections:4.10-6.66">Nārāyaṇ Rām Āchārya</editor>
                    <publisher>Nirṇaya Sāgar Press</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1938</date>
                    <edition>Revised third edition</edition>
                    <edition>Reprint edition Varanasi/Delhi: Chaukhambha Orientalia,
                        1992|</edition>
                    <note xml:lang="en">This SARIT edition omits the commentarial material
                        from this edition|</note>
                </bibl>

                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">A</idno>
                    </msIdentifier>
                    <!--  <msContents>
                        <msItem>
                            <filiation corresp="#A">A</filiation>
                        </msItem>
                    </msContents>-->
                </msDesc>
            </sourceDesc>

        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2025-07-16" who="Tyler Neil">Provided initial raw text
                file|</change>
            <change when="2025-07-17" who="Dominik Wujastyk">Added initial TEI/XML
                encoding|</change>
            <change when="2025-07-17" who="Dominik Wujastyk">Fixed the xml:ids. Validating
                XML|</change>
            <change when="2025-08-15" who="Dominik Wujastyk">Completed harmonizing this
                1938 file with the 1931 file: word-spacing, xml:ids, spelling and
                typos.</change>
            <change when="2025-08-15" who="Dominik Wujastyk">Removed Ācārya's avagrahas
                after long ā (vā'pi > vāpi, etc.).</change>
            <change when="2026-02-14" who="Dominik Wujastyk">commented out the filiation
                so that siglum A isn't bold. We aren't including the 1931 edition in our
                collations, normally.</change>

        </revisionDesc>
    </teiHeader>

    <text xml:lang="sa-Latn">

        <body>

            <div n="3" type="sthāna">

                <div n="1" type="adhyāya">

                    <pb facs="422" n="338 (327a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.1.1">
                        <caesura/>
                         athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1</l>


                    <l xml:id="SS.3.1.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 ||
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.3">
                        <caesura/>
                         sarvabhūtānāṃ kāraṇam akāraṇaṃ sattvarajastamo<pc> </pc>lakṣaṇam
                        aṣṭarūpam akhilasya jagataḥ saṃbhavahetur avyaktaṃ nāma | tad ekaṃ
                        bahūnāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānaṃ samudra ivaudakānāṃ bhāvānām
                        ||3|| </l>

                    <pb facs="422" n="338 (328b)"/>

                    <l xml:id="SS.3.1.4">
                        <caesura/>
                         tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca
                        mahatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate; sa trividho vaikārikas
                        taijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṅkārāt taijasasahāyāt
                        tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante,
                        <caesura/>
                         tad yathā --
                        <caesura/>
                         śrotra<pc> </pc>tvakcakṣurjihvā<pc> </pc>ghrāṇa<pc> </pc>vāgghastopastha<pc> </pc>pāyu<pc> </pc>pāda<pc> </pc>manāṃsīti;
                        tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi, itarāṇi pañca karmendriyāṇi,
                        ubhayātmakaṃ manaḥ; bhūtāder api taijasasahāyāt tallakṣaṇāny eva
                        pañcatanmātrāṇy utpadyante --- śabdatanmātraṃ, sparśatanmātraṃ,
                        rūpatanmātraṃ, rasatanmātraṃ, gandhatanmātram iti; teṣāṃ viśeṣāḥ
                        -- śabdasparśarūparasagandhāḥ; tebhyo bhūtāni --
                        vyomānilānalajalorvyaḥ; evam eṣā tattvacaturviṃśatir vyākhyātā
                        ||4|| </l>

                    <pb facs="423" n="339 (339a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.1.5">
                        <caesura/>
                         tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ; karmendriyāṇāṃ
                        yathāsaṅkhyaṃ vacanādānānandavisargaviharaṇāni ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.6">
                        <caesura/>
                         avyaktaṃ mahān ahaṅkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ;
                        śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.7">
                        <caesura/>
                         svaḥ svaś caiṣāṃ viṣayo 'dhibhūtaṃ; svayam adhyātmam;
                        adhidaivatam --- atha buddher brahmā, ahaṅkārasyeśvaraḥ, manasaś
                        candramāḥ, diśaḥ śrotrasya, tvaco vāyuḥ, sūryaś cakṣuṣaḥ,
                        rasanasyāpaḥ, pṛthivī ghrāṇasya, vāco 'gniḥ, hastayor indraḥ,
                        pādayor viṣṇuḥ, pāyor mitraḥ, prajāpatir upasthasyeti ||7|| </l>

                    <pb facs="424" n="340 (370a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.1.8">
                        <caesura/>
                         tatra sarva evācetana eṣa vargaḥ, puruṣaḥ pañcaviṃśatitamaḥ
                        kāryakāraṇasaṃyuktaś cetayitā bhavati | saty apy acaitanye
                        pradhānasya puruṣakaivalyārthaṃ pravṛttim upadiśanti, kṣīrādīṃś
                        cātra hetūn udāharanti ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.9">
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ |
                        tad yathā --- ubhāv apy anādī, ubhāv apy anantau, ubhāv apy
                        aliṅgau, ubhāv api nityau, ubhāv apy anaparau, ubhau ca sarvagatāv
                        iti; ekā tu prakṛtir acetanā triguṇā bījadharmiṇī prasavadharmiṇy
                        amadhyasthadharmiṇī ceti, bahavas tu puruṣāś cetanāvanto 'guṇā
                        abījadharmāṇo 'prasavadharmāṇo madhyasthadharmāṇaś ceti ||9|| </l>

                    <pb facs="424" n="340 (340b)"/>

                    <l xml:id="SS.3.1.10">
                        <caesura/>
                         tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarva evaite viśeṣāḥ
                        sattvarajastamomayā bhavanti; tadañjanatvāt tanmayatvāc ca tadguṇā
                        eva puruṣā bhavantīty eke bhāṣante ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.11">
                        <caesura/>
                         vaidyake tu --
                        <caesura/>
                         svabhāvam īśvaraṃ kālaṃ yadṛcchāṃ niyatiṃ tathā |
                        <caesura/>
                         pariṇāmaṃ ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.12">
                        <caesura/>
                         tanmayāny eva bhūtāni tadguṇāny eva cādiśet |
                        <caesura/>
                         taiś ca tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmo vyajanyata ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.13">
                        <caesura/>
                         tasyopayogo 'bhihitaś cikitsāṃ prati sarvadā |
                        <caesura/>
                         bhūtebhyo hi paraṃ yasmān nāsti cintā cikitsite ||13||</l>

                    <l xml:id="SS.3.1.14">
                        <caesura/>
                         yato 'bhihitaṃ --- “tatsaṃbhavadravyasamūho bhūtādir uktaḥ”
                        (sū.1); bhautikāni cendriyāṇy āyurvede varṇyante, tathendriyārthāḥ
                        ||14|| </l>

                    <pb facs="426" n="342 (372a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.1.15">
                        <caesura/>
                         bhavati cātra --- indriyeṇendiyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti
                        mānavaḥ || niyataṃ tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.16">
                        <caesura/>
                         na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca;
                        asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityapuruṣakhyāpakān hetūn udāharanti;
                        āyurvedaśāstreṣv asarvagatāḥ kṣetrajñā nityāś ca,
                        tiryagyonimānuṣadeveṣu saṃcaranti dharmādharmanimittaṃ; ta ete
                        'numānagrāhyāḥ paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ
                        sannipāteṣ<pb facs="426" n="342 (352b)"/>v abhivyajyante, yato 'bhihitaṃ ---
                        ‘pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣaḥ’ (sū.a.1) iti; sa eṣa
                        karmapuruṣaś cikitsādhikṛtaḥ ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.17">
                        <caesura/>
                         tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ prāṇāpānāv unmeṣanimeṣau
                        buddhir manaḥ saṅkalpo vicāraṇā smṛtir vijñānam adhyavasāyo
                        viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ ||17|| </l>

                    <pb facs="427" n="343 (343a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.1.18">
                        <caesura/>
                         sāttvikās tu --- ānṛśaṃsyaṃ saṃvibhāgarucitā titikṣā satyaṃ
                        dharma āstikyaṃ jñānaṃ buddhir medhā smṛtir dhṛtir anabhiṣaṅgaś
                        ca; rājasās tu --- duḥkha<pc> </pc>bahulatāṭanaśīlatādhṛtir
                        ahaṅkāra ānṛtikatvam akāruṇyaṃ dambho māno harṣaḥ kāmaḥ krodhaś
                        ca; tāmasās tu -- viṣāditvaṃ nāstikyam adharmaśīlatā buddher
                        nirodho 'jñānaṃ durmedhastvam akarmaśīlatā nidrālutvaṃ ceti ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.19">
                        <caesura/>
                         āntarikṣāḥ --- śabdaḥ śabdendriyaṃ sarvacchidrasamūho viviktatā
                        ca; vāyavyās tu --- sparśaḥ sparśendriyaṃ sarvaceṣṭāsamūhaḥ
                        sarvaśarīraspandanaṃ laghutā ca; taijasās tu --- rūpaṃ rūpendriyaṃ
                        varṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyaṃ śauryaṃ ca;
                        āpyās tu --- raso rasanendriyaṃ sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ
                        sneho retaś ca; pārthivās tu --- gandho gandhendriyaṃ
                        sarvamūrtasamūho gurutā ceti ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.20">
                        <caesura/>
                         tatra sattvabahulam ākāśaṃ, rajobahulo vāyuḥ, sattvarajobahulo
                        'gniḥ, sattvatamobahulā āpaḥ, tamobahulā pṛthivīti ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.21">
                        <caesura/>
                         ślokau cātra bhavataḥ --
                        <caesura/>
                         anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇy etāni nirdiśet
                        <caesura/>
                         sve sve dravye tu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇam iṣyate ||21|| </l>

                    <pb facs="428" n="344 (344a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.1.22">
                        <caesura/>
                         aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāḥ ṣoḍaśaiva tu |
                        <caesura/>
                         kṣetrajñaś ca samāsena svatantraparatantrayoḥ ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.1.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne
                        sarvabhūtacintāśārīraṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ ||1|| </l>
                </div>


                <div n="2" type="adhyāya">

                    <l xml:id="SS.3.2.1">
                        <caesura/>
                         athātaḥ śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 ||
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.3">
                        <caesura/>
                         vāta<pc> </pc>pitta<pc> </pc>śleṣma<pc> </pc>kuṇapa <pc
                            > </pc>granthi<pc> </pc>pūtipūya<pc> </pc>kṣīṇa<pc
                            > </pc>mūtrapurīṣa<pc> </pc>retasaḥ prajotpādane na samarthā
                        bhavanti ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.4">
                        <caesura/>
                         teṣu vātavarṇavedanaṃ vātena, pittavarṇavedanaṃ pittena,
                        śleṣmavarṇavedanaṃ śleṣmaṇā, kuṇapagandhyanalpaṃ ca raktena,
                        granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ, pūtipūyanibhaṃ pittaśleṣmabhyāṃ,
                        kṣīṇaṃ prāg uktaṃ pittamārutābhyāṃ, mūtrapurīṣagandhi
                        sannipāteneti | teṣu kuṇapa<pc> </pc>granthi<pc
                            > </pc>pūti<pc> </pc>pūya<pc> </pc>kṣīṇa<pc> </pc>retasaḥ
                        kṛcchrasādhyāḥ, mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.5">
                        <caesura/>
                         ārtavam api tribhir doṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ pṛthagdvandvaiḥ
                        samastaiś copasṛṣṭam abījaṃ bhavati; tad api doṣavarṇavedanādibhir
                        vijñeyam | teṣu kuṇapagranthi<pc> </pc>pūtipūya<pc
                            > </pc>kṣīṇamūtrapurīṣa<pc> </pc>prakāśam asādhyaṃ , sādhyam
                        anyac ceti ||5|| </l>

                    <pb facs="429" n="345 (345a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.6">
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra --
                        <caesura/>
                         teṣv ādyāñ śukradoṣāṃs trīn snehasvedādibhir jayet |
                        <caesura/>
                         kriyāviśeṣair matimāṃs tathā cottarabastibhiḥ ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.7">
                        <caesura/>
                         pāyayeta naraṃ sarpir bhiṣak kuṇapa<pc> </pc>retasi |
                            dhātakīpuṣpakhadira<pc> </pc>dāḍimārjuna<pc> </pc>sādhitam
                        ||7||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.8">
                        <caesura/>
                         pāyayed athavā sarpiḥ śālasārādisādhitam |
                        <caesura/>
                         granthibhūte śaṭīsiddhaṃ pālāśe vāpi bhasmani ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.9">
                        <caesura/>
                         parūṣakavaṭādibhyāṃ pūyaprakhye ca sādhitam |
                        <caesura/>
                         prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇaretasi ||9||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10ab">
                        <caesura/>
                         viṭprabhe pāyayet siddhaṃ citrakośīrahiṅgubhiḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.10cd">
                        <label xml:lang="en">193 ed. SS.3.2.10cd</label>
                        <caesura/>
                         snigdhaṃ vāntaṃ viriktaṃ ca nirūḍham anuvāsitam ||10||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.11ab">
                        <caesura/>
                         yojayec chukradoṣārtaṃ samyag uttarabastinā ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.11cd">
                        <caesura/>
                         sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuraṃ madhugandhi ca ||11||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.12ab">
                        <caesura/>
                         śukram icchanti, kecit tu tailakṣaudranibhaṃ tathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.12cd">
                        <caesura/>
                         vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye || </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.13ab">
                        <caesura/>
                         strīṇāṃ snehādiyuktānāṃ catasṛṣv ārtavārtiṣu | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.13cd">
                        <caesura/>
                         kuryāt kalkān picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca ||13||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.14ab">
                        <caesura/>
                         granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.14cd">
                        <caesura/>
                         durgandhipūyasaṅkāśe majjatulye tathārtave ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.15ab">
                        <caesura/>
                         pibed bhadraśriyaḥ kvāthaṃ candanakvātham eva ca | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.15cd">
                        <caesura/>
                         śukradoṣaharāṇāṃ ca yathāsvam avacāraṇam ||15||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.16">
                        <caesura/>
                         yogānāṃ śuddhikaraṇaṃ śeṣāsv apy ārtavārtiṣu |
                        <caesura/>
                         annaṃ śāliyavaṃ madyaṃ hitaṃ māṃsaṃ ca pittalam ||16||</l>

                    <pb facs="430" n="346 (346a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.17">
                        <caesura/>
                         śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamam |
                        <caesura/>
                         tad ārtavaṃ praśaṃsanti yad vāso na virañjayet ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.18">
                        <caesura/>
                         tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api |
                        <caesura/>
                         asṛgdaraṃ vijānīyād ato 'nyad raktalakṣaṇāt ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.19">
                        <caesura/>
                         asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ |
                        <caesura/>
                         tasyātivṛttau daurbalyaṃ bhramo mūrcchā tamas tṛṣā ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.20">
                        <caesura/>
                         dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṃ tandrā rogāś ca vātajāḥ |
                        <caesura/>
                         taruṇyā hitasevinyās tam alpopadravaṃ bhiṣak ||20||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.21ab">
                        <caesura/>
                         raktapittavidhānena yathāvat samupācaret </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.21cd">
                        <caesura/>
                         doṣair āvṛtamārgatvād ārtavaṃ naśyati striyāḥ ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.22">
                        <caesura/>
                         tatra matsya<pc> </pc>kulatthāmla<pc> </pc>tilamāṣasurā hitāḥ |
                        <caesura/>
                         pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktaṃ ca bhojane ||22||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.23">
                        <caesura/>
                         kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ salakṣaṇacikitsitam |
                        <caesura/>
                         tathāpy atra vidhātavyaṃ vidhānaṃ naṣṭaraktavat ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.24">
                        <caesura/>
                         evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ca ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.25">
                        <caesura/>
                         ṛtau prathama<pc> </pc>divasāt prabhṛti brahmacāriṇī
                            divāsvapnāñjanāśru<pc> </pc>pāta<pc
                            > </pc>snānānulepanābhyaṅga<pc> </pc>nakha<pc
                            > </pc>cchedana<pc> </pc>pradhāvana<pc> </pc>hasana<pc
                            > </pc>kathanātiśabda<pc> </pc>śravaṇāvalekhanānilāyāsān
                        pariharet | kiṃ kāraṇaṃ? divā svapantyāḥ svāpaśīlaḥ, añjanād
                        andhaḥ, rodanād vikṛtadṛṣṭiḥ, snānānulepanād duḥkhaśīlaḥ ,
                        tailābhyaṅgāt kuṣṭhī, nakhāpakartanāt kunakhī, pradhāvanāc
                        cañcalaḥ, hasanāc chyāvadantauṣṭhatālujihvaḥ, pralāpī cātikathanāt
                        , atiśabdaśravaṇād badhiraḥ, avalekhanāt khalatiḥ,
                        mārutāyāsasevanād unmatto garbho bhavatīty evam etān pariharet |
                            darbha<pc> </pc>saṃstara<pc> </pc>śāyinīṃ karatala<pc
                            > </pc>śarāva<pc> </pc>parṇānyatama<pc> </pc>bhojinīṃ
                        haviṣyaṃ, tryahaṃ ca bhartuḥ saṃrakṣet | tataḥ śuddhasnātāṃ
                        caturthe 'hany ahata<pc> </pc>vāsaḥ<pc> </pc>samalaṅkṛtāṃ
                            kṛtamaṅgalasvasti<pc> </pc>vācanāṃ bhartāraṃ darśayet | tat
                        kasya hetoḥ? ||25||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.26">
                        <caesura/>
                         pūrvaṃ paśyed ṛtusnātā yādṛśaṃ naram aṅganā |
                        <caesura/>
                         tādṛśaṃ janayet putraṃ bhartāraṃ darśayed ataḥ ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.27">
                        <caesura/>
                         tato vidhānaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret |
                        <caesura/>
                         karmānte ca kramaṃ hy enam ārabheta vicakṣaṇaḥ ||27||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.28">
                        <caesura/>
                         tato 'parāhṇe pumān māsaṃ brahmacārī sarpiḥsnigdhaḥ
                        sarpiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanaṃ bhuktvā māsaṃ brahmacāriṇīṃ
                        tailasnigdhāṃ tailamāṣottarāhārāṃ nārīm upeyād rātrau sāmādibhir
                        abhiviśvāsya ; vikalpyaivaṃ caturthyāṃ ṣaṣṭhyām aṣṭamyāṃ daśamyāṃ
                        dvādaśyāṃ copeyād iti putrakāmaḥ ||28||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.29">
                        <caesura/>
                         eṣūttaro<pb facs="431" n="347 (247a)"/>ttaraṃ vidyād āyur ārogyam eva ca |
                        <caesura/>
                         prajāsaubhāgyam aiśvaryaṃ balaṃ ca divaseṣu vai ||29||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.30">
                        <caesura/>
                         ataḥ paraṃ pañcamyāṃ saptamyāṃ navamyām ekādaśyāṃ ca strīkāmaḥ;
                        trayodaśīprabhṛtayo nindyāḥ ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.31a">
                        <caesura/>
                         tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanam anāyuṣyaṃ puṃsāṃ
                        bhavati, yaś ca tatrādhīyate garbhaḥ sa prasavamāno vimucyate ;
                        dvitīye 'py evaṃ sūtikāgṛhe vā; tṛtīye 'py evam asampūrṇāṅgo
                        'lpāyur vā bhavati; caturthe tu sampūrṇāṅgo dīrghāyuś ca bhavati |
                        na ca pravartamāne rakte bījaṃ praviṣṭaṃ guṇakaraṃ bhavati, yathā
                        nadyāṃ pratisrotaḥ plāvidravyaṃ prakṣiptaṃ pratinivartate nordhvaṃ
                        gacchati tadvad etad draṣṭavyam | tasmān niyamavatīṃ trirātraṃ
                        pariharet | </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.31b">
                        <caesura/>
                         ataḥ paraṃ māsād upeyāt ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.32">
                        <caesura/>
                         labdha<pc> </pc>garbhā<pc> </pc>yāś caiteṣv ahaḥsu
                            lakṣmaṇā<pc> </pc>vaṭa<pc> </pc>śuṅga<pc
                            > </pc>sahadevā<pc> </pc>viśva<pc> </pc>devānām anyatamāṃ
                        kṣīreṇābhiṣutya trīṃś caturo vā bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe
                        putrakāmāyai , na ca tān niṣṭhīvet ||32|| </l>

                    <pb facs="432" n="348 (148a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.33">
                        <caesura/>
                         dhruvaṃ caturṇāṃ sānnidhyād garbhaḥ syād vidhipūrvakam |
                        <caesura/>
                         ṛtukṣetrāmbubījānāṃ sāmagryād aṅkuro yathā ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.34">
                        <caesura/>
                         evaṃ jātā rūpavantaḥ sattvavantaś cirāyuṣaḥ |
                        <caesura/>
                         bhavanty ṛṇasya moktāraḥ satputrāḥ putriṇe hitāḥ ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.35">
                        <caesura/>
                         tatra tejodhātur varṇānāṃ prabhavaḥ, sa yadā garbhotpattāv
                        abdhātuprāyo bhavati tadā garbhaṃ gauraṃ karoti,
                        pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇaṃ, pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ kṛṣṇaśyāmaṃ,
                        toyākāśadhātuprāyo gauraśyāmam | ‘yādṛgvarṇam āhāram upasevate
                        garbhiṇī tādṛgvarṇaprasavā bhavati’ ity eke bhāṣante | tatra
                        dṛṣṭibhāgam apratipannaṃ tejo jātyandhaṃ karoti, tad eva
                        raktānugataṃ raktākṣaṃ, pittānugataṃ piṅgākṣaṃ, śleṣmānugataṃ
                        śuklākṣaṃ, vātānugataṃ vikṛtākṣam iti ||35|| </l>

                    <pb facs="432" n="348 (348b)"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.36">
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra --
                        <caesura/>
                         ghṛtapiṇḍo yathaivāgnim āśritaḥ pravilīyate |
                        <caesura/>
                         visarpaty ārtavaṃ nāryās tathā puṃsāṃ samāgame ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.37">
                        <caesura/>
                         bīje 'ntarvāyunā bhinne dvau jīvau kukṣim āgatau |
                        <caesura/>
                         yamāv ity abhidhīyete dharmetarapuraḥsarau ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.38">
                        <caesura/>
                         pitror atyalpabījatvād āsekyaḥ puruṣo bhavet |
                        <caesura/>
                         sa śukraṃ prāśya labhate dhvajocchrāyam asaṃśayam ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.39">
                        <caesura/>
                         yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ |
                        <caesura/>
                         sa yoniśephasor gandham āghrāya labhate balam ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.40">
                        <caesura/>
                         sve gude 'brahmacaryād yaḥ strīṣu puṃvat pravartate |
                        <caesura/>
                         kumbhīkaḥ sa tu vijñeya<pb facs="433" n="349 (349a)"/>ḥ
                        <caesura/>
                         īrṣyakaṃ śṛṇu cāparam ||40||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.41">
                        <caesura/>
                         dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāye yaḥ pravartate |
                        <caesura/>
                         īrṣyakaḥ sa ca vijñeyaḥ,
                        <caesura/>
                         ṣaṇḍakaṃ śṛṇu pañcamam ||41||</l>

                    <l xml:id="SS.3.2.42">
                        <caesura/>
                         yo bhāryāyām ṛtau mohād aṅganeva pravartate ||
                        <caesura/>
                         tataḥ strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ ||42|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.43">
                        <caesura/>
                         ṛtau puruṣavad vāpi pravartetāṅganā yadi |
                        <caesura/>
                         tatra kanyā yadi bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||43|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.44">
                        <caesura/>
                         āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā |
                        <caesura/>
                         saretasas tv amī jñeyā aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ ||44|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.45">
                        <caesura/>
                         anayā viprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahāḥ sirāḥ |
                        <caesura/>
                         harṣāt sphuṭatvam āyānti dhvajocchrāyas tato bhavet ||45|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.46">
                        <caesura/>
                         āhārācāraceṣṭābhir yādṛśībhiḥ samanvitau |
                        <caesura/>
                         strīpuṃsau samupeyātāṃ tayoḥ putro 'pi tādṛśaḥ ||46|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.47">
                        <caesura/>
                         yadā nāryāv upeyātāṃ vṛṣasyantyau kathañcana |
                        <caesura/>
                         muñcataḥ śukram anyonyam anasthis tatra jāyate ||47|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.48">
                        <caesura/>
                         ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunam āvahet |
                        <caesura/>
                         ārtavaṃ vāyur ādāya kukṣau garbhaṃ karoti hi ||48|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.49">
                        <caesura/>
                         māsi māsi vivardheta garbhiṇyā garbhalakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         kalalaṃ jāyate tasyā varjitaṃ paitṛkair guṇaiḥ ||49|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.50">
                        <caesura/>
                         sarpa<pc> </pc>vṛścika<pc> </pc>kūṣmāṇḍa<pc> </pc>vikṛtākṛtayaś
                        ca ye |
                        <caesura/>
                         garbhās tv ete striyāś caiva jñeyāḥ pāpakṛto bhṛśam ||50|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.51">
                        <caesura/>
                         garbho vātaprakopeṇa dauhṛde vāvamānite |
                        <caesura/>
                         bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgur mūko minmiṇa eva vā ||51|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.52">
                        <caesura/>
                         mātāpitros tu nāstikyād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         vātādīnāṃ prakopeṇa garbho vaikṛtam āpnuyāt ||52|| </l>

                    <pb facs="434" n="350 (350a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.2.53">
                        <caesura/>
                         malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāśayasya ca |
                        <caesura/>
                         vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ karoti hi ||53|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.54">
                        <caesura/>
                         jarāyuṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kaphaveṣṭite |
                        <caesura/>
                         vāyor mārganirodhāc ca na garbhasthaḥ praroditi ||54|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.55">
                        <caesura/>
                         niḥśvāsocchvāsa<pc> </pc>saṅkṣobha<pc> </pc>svapnān garbho
                        'dhigacchati |
                        <caesura/>
                         mātur niśvasitocchvāsasaṅkṣobhasvapnasaṃbhavān ||55|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.56">
                        <caesura/>
                         sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau |
                        <caesura/>
                         taleṣv asaṃbhavo yaś ca romṇām etat svabhāvataḥ ||56|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.57">
                        <caesura/>
                         bhāvitāḥ pūrvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
                        <caesura/>
                         bhavanti sattva<pc> </pc>bhūyiṣṭhāḥ pūrvajātismarā narāḥ ||57|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.58">
                        <caesura/>
                         karmaṇā codito yena tad āpnoti punarbhave |
                        <caesura/>
                         abhyastāḥ pūrvadehe ye tān eva bhajate guṇān ||58|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.2.trailer">
                        <caesura/>
                         iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śukraśoṇitaśuddhiśārīraṃ nāma
                        dvitīyo 'dhyāyaḥ ||2|| </l>
                </div>


                <div n="3" type="adhyāya">
                    <head>tṛtīyo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.3.3.1">
                        <caesura/>
                         athātaḥ garbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 ||
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.3">
                        <caesura/>
                         saumyaṃ śukram ārtavam āgneyam itareṣām apy atra bhūtānāṃ
                        sānnidhyam asty aṇunā viśeṣeṇa, parasparopakārāt
                        (parasparānugrahāt,) parasparānupraveśāc ca ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.4">
                        <caesura/>
                         tatra strīpuṃsayoḥ saṃyoge tejaḥ śarīrād vāyur udīrayati, tatas
                            tejonila<pc> </pc>sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim
                        abhipratipadyate saṃsṛjyate cārtavena, tato 'gnīṣomasaṃyogāt
                        saṃsṛjyamāno garbhāśayam anupratipadyate kṣetrajño vedayitā
                        spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣaḥ sraṣṭā gantā sākṣī
                        dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair nāmabhir
                        abhidhīyate daivasaṃyogād akṣayo 'vyayo 'cintyo bhūtātmanā
                        sahānvakṣaṃ sattvarajastamobhir daivāsurair aparaiś ca bhāvair
                        vāyunābhipreryamāṇo garbhāśayam anupraviśyāvatiṣṭhate ||4|| </l>

                    <pb facs="435" n="351 (351a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.3.5">
                        <caesura/>
                         tatra śukrabāhulyāt pumān, ārtavabāhulyāt strī, sāmyād ubhayor
                        napuṃsakam iti ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.6ab">
                        <caesura/>
                         ṛtus tu dvādaśarātraṃ bhavati dṛṣṭārtavaḥ; </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.6cd">
                        <caesura/>
                         adṛṣṭārtavāpy astīty eke bhāṣante ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.7">
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         pīnaprasannavadanāṃ praklinnātmamukhadvijām |
                        <caesura/>
                         narakāmāṃ priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrdhajām ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.8">
                        <caesura/>
                         sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru<pc> </pc>jaghana<pc> </pc>sphicām |
                        <caesura/>
                         harṣautsukyaparāṃ cāpi vidyād ṛtumatīm iti ||8||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.9">
                        <caesura/>
                         niyataṃ divase 'tīte saṅkucaty ambujaṃ yathā |
                        <caesura/>
                         ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃvriyate tathā ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.10">
                        <caesura/>
                         māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ tad ārtavam |
                        <caesura/>
                         īṣatkṛṣṇaṃ vivarṇaṃ ca vāyur yonimukhaṃ nayet ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.11">
                        <caesura/>
                         tad varṣād dvādaśāt kāle vartamānam asṛk punaḥ |
                        <caesura/>
                         jarāpakvaśarīrāṇāṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam ||11|| </l>

                    <pb facs="436" n="352 (352a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.3.12">
                        <caesura/>
                         yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā |
                        <caesura/>
                         puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.13">
                        <caesura/>
                         tatra sadyo<pc> </pc>gṛhītagarbhāyā liṅgāni --- śramo glāniḥ
                        pipāsā sakthi<pc> </pc>sadanaṃ śukraśoṇitayor avabandhaḥ sphuraṇaṃ
                        ca yoneḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.14ab">
                        <caesura/>
                         stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamas tathā | </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.14cd">
                        <caesura/>
                         akṣipakṣmāṇi cāpy asyāḥ saṃmīlyante viśeṣataḥ ||14||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.15ab">
                        <caesura/>
                         akāmataś chardayati gandhād udvijate śubhāt | </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.15cd">
                        <caesura/>
                         prasekaḥ sadanaṃ cāpi garbhiṇyā liṅgam ucyate ||15||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.16">
                        <caesura/>
                         tadā prabhṛti vyavāyaṃ vyāyāmam atitarpaṇam atikarśanaṃ
                        divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇaṃ bhayam utkuṭukāsanaṃ
                        caikāntataḥ snehādikriyāṃ śoṇitamokṣaṇaṃ cākāle vegavidhāraṇaṃ ca
                        na seveta ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.17">
                        <caesura/>
                         doṣābhighātair garbhiṇyā yo yo bhāgaḥ prapīḍyate |
                        <caesura/>
                         sa sa bhāgaḥ śiśos tasya garbhasthasya prapīḍyate ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.18">
                        <caesura/>
                         tatra prathame māsi kalalaṃ jāyate; dvitīye śītoṣmānilair
                        abhiprapacyamānānāṃ mahābhūtānāṃ saṃghāto ghanaḥ sañjāyate, yadi
                        piṇḍaḥ pumān, strī cet peśī, napuṃsakaṃ ced arbudam iti; tṛtīye
                        hastapādaśirasāṃ pañca piṇḍakā nirvartante 'ṅgapratyaṅgavibhāgaś
                        ca sūkṣmo bhavati; caturthe sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto
                        bhavati, garbhahṛdayapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakto
                        bhavati, kasmāt? tatsthānatvāt | tasmād garbhaś caturthe māsy
                        abhiprāyam indriyārtheṣu karoti, dvihṛdayāṃ ca nārīṃ dauhṛdinīm
                        ācakṣate | dauhṛdavimānanāt kubjaṃ kuṇiṃ khañjaṃ jaḍaṃ vāmanaṃ
                        vikṛtākṣamanakṣaṃ vā nārī sutaṃ janayati, tasmāt sā yad yad icchet
                        tat tasyai dāpayet, labdhadauhṛdā hi vīryavantaṃ cirāyuṣaṃ ca
                        putraṃ janayati ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.19">
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         indriyārthāṃs tu yān yān sā bhoktum icchati garbhiṇī
                        garbhābādhabhayāt tāṃs tān bhiṣag āhṛtya dāpayet ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.20">
                        <caesura/>
                         sā prāptadauhṛdā putraṃ janayeta guṇānvitam |
                        <caesura/>
                         alabdhadauhṛdā garbhe labhetātmani vā bhayam ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.21">
                        <caesura/>
                         yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde vai vimānanā |
                        <caesura/>
                         prajāyeta sutasyārtis tasmiṃs tasmiṃs tathendriye ||21||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.22">
                        <caesura/>
                         rājasandarśane yasyā daurhṛdaṃ jāyate striyāḥ |
                        <caesura/>
                         arthavantaṃ mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||22||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.23">
                        <caesura/>
                         dukūlapaṭṭa<pc> </pc>kauśeya<pc> </pc>bhūṣaṇādiṣu dauhṛdāt |
                        <caesura/>
                         alaṅkāraiṣiṇaṃ putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.24">
                        <caesura/>
                         āśrame saṃyatātmānaṃ dharmaśīlaṃ prasūyate |
                        <caesura/>
                         devatāpratimāyāṃ tu prasūte pārṣadopamam |
                        <caesura/>
                         darśane vyālajātīnāṃ hiṃsāśīlaṃ prasūyate ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.25">
                        <caesura/>
                         godhāmāṃsāśane putraṃ suṣupsuṃ dhāraṇātmakam |
                        <caesura/>
                         gavāṃ māṃse tu balinaṃ sarvakleśasahaṃ tathā ||25||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.26ab">
                        <caesura/>
                         māhiṣe daurhṛdācchūraṃ raktākṣaṃ lomasaṃyutam | </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.26cd">
                        <caesura/>
                         varāhamāṃsāt svapnāluṃ śūraṃ sañjanayet sutam ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.27">
                        <caesura/>
                         mārgād vikrāntajaṅghālaṃ sadā vanacaraṃ sutam |
                        <caesura/>
                         sṛmarād vignamanasaṃ nityabhītaṃ ca taittirāt ||27||</l>

                    <l xml:id="SS.3.3.28">
                        <caesura/>
                         ato 'nukteṣu yā nārī samabhidhyāti daurhṛdam |
                        <caesura/>
                         śarīrācāraśīlaiḥ sā samānaṃ janayiṣyati ||28||</l>

                    <pb facs="437" n="353 (353a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.3.29">
                        <caesura/>
                         karmaṇā coditaṃ jantor bhavitavyaṃ punar bhavet |
                        <caesura/>
                         yathā tathā daivayogād daurhṛdaṃ janayed dhṛdi ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.30">
                        <caesura/>
                         pañcame manaḥ pratibuddhataraṃ bhavati, ṣaṣṭhe buddhiḥ, saptame
                        sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataraḥ; aṣṭame 'sthirībhavaty
                        ojaḥ , tatra jātaś cen na jīven nirojastvān nairṛtabhāgatvāc ca ,
                        tato baliṃ māṃsaudanam asmai dāpayet;
                        navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ jāyate, ato 'nyathā
                        vikārī bhavati ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.31">
                        <caesura/>
                         mātus tu khalu rasavahāyāṃ nāḍyāṃ garbhanābhināḍī pratibaddhā,
                        sāsya mātur āhārarasavīryam abhivahati |
                        tenopasnehenāsyābhivṛddhir bhavati |
                        asañjātāṅgapratyaṅgapravibhāgam ā niṣekāt prabhṛti
                        sarvaśarīrāvayavānusāriṇīnāṃ rasavahānāṃ tiryaggatānāṃ dhamanīnām
                        upasneho jīvayati ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.32">
                        <caesura/>
                         garbhasya khalu saṃbhavataḥ pūrvaṃ śiraḥ saṃbhavatīty āha
                        śaunakaḥ, śiromūlatvāt pradhānendriyāṇāṃ ; hṛdayam iti kṛtavīryo,
                        buddher manasaś ca sthānatvāt ; nābhir iti pārāśaryaḥ, tato hi
                        vardhate deho dehinaḥ; pāṇipādam iti mārkaṇḍeyaḥ, tanmūlatvāc
                        ceṣṭāyā garbhasya; madhyaśarīram iti subhūtir gautamaḥ,
                        tannibaddhatvāt sarvagātrasaṃbhavasya | tat tu na samyak, sarvāṇy
                        aṅgapratyaṅgāni yugapat saṃbhavantīty āha dhanvantariḥ, garbhasya
                        sūkṣmatvān nopalabhyante vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca; tad yathā
                        --- cūtaphale paripakve keśara<pc> </pc>māṃsāsthi<pc
                        > </pc>majjānaḥ pṛthak pṛthag dṛśyante kālaprakarṣāt, tāny eva
                        taruṇe nopalabhyante sūkṣmatvāt ; teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnāṃ
                        kālaḥ pravyaktatāṃ karoti; etenaiva vaṃśāṅkuro 'pi vyākhyātaḥ |
                        evaṃ garbhasya tāruṇye sarveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād
                        anupalabdhiḥ, tāny eva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti ||32|| </l>

                    <pb facs="438" n="354 (354a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.3.33">
                        <caesura/>
                         tatra garbhasya pitṛjamātṛja<pc> </pc>rasajātmaja<pc
                        > </pc>sattvajasātmyajāni śarīralakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ |
                        garbhasya keśaśmaśru<pc> </pc>lomāsthi<pc> </pc>nakha<pc
                            > </pc>danta<pc> </pc>sirāsnāyudhamanī<pc
                            > </pc>retaḥ<pc> </pc>prabhṛtīni sthirāṇi pitṛjāni,
                            māṃsaśoṇitamedomajja<pc> </pc>hṛnnābhi<pc
                        > </pc>yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni, śarīropacayo
                        balaṃ varṇaḥ sthitir hāniś ca rasajāni, indriyāṇi jñānaṃ vijñānam
                        āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmajāni, sattvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ,
                        vīryam ārogyaṃ balavarṇau medhā ca sātmyajāni ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.34">
                        <caesura/>
                         tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payodarśanaṃ bhavati
                        dakṣiṇākṣimahattvaṃ ca pūrvaṃ ca dakṣiṇaṃ sakthy utkarṣati
                        bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu daurhṛdam abhidhyāyati
                        svapneṣu copalabhate padmotpalakumudāmrātakādīni punnāmāny eva
                        prasannamukhavarṇā ca bhavati tāṃ brūyāt putram iyaṃ
                        janayiṣyatīti, tadviparyaye kanyāṃ, yasyāḥ pārśvadvayam unnataṃ
                        purastān nirgatam udaraṃ prāg abhihitaṃ ca lakṣaṇaṃ ca tasyā
                        napuṃsakam iti vidyāt, yasyā madhye nimnaṃ droṇībhūtam udaraṃ sā
                        yugmaṃ prasūyata iti ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.35">
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         devatābrāhmaṇaparāḥ śaucācārahite ratāḥ |
                        <caesura/>
                         mahāguṇān prasūyante viparītās tu nirguṇān ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.36">
                        <caesura/>
                         aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate |
                        <caesura/>
                         aṅgapratyaṅganirvṛttau ye bhavanti guṇāguṇāḥ |
                        <caesura/>
                         te te garbhasya vijñeyā dharmādharmanimittajāḥ ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.3.trailer">
                        <caesura/>
                         iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhāvakrāntiśārīraṃ nāma
                        tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3|| </l>
                </div>


                <div n="4" type="adhyāya">

                    <head>caturtho 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.3.4.1">
                        <caesura/>
                         athāto garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 ||
                        <caesura/>
                    </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.3">
                        <caesura/>
                         agniḥ somo vāyuḥ sattvaṃ rajas tamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti
                        prāṇāḥ ||3|| </l>

                    <pb facs="439" n="355 (355a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.4">
                        <caesura/>
                         tasya khalv evaṃpravṛttasya śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasy
                        eva santānikāḥ sapta tvaco bhavanti | tāsāṃ prathamāvabhāsinī
                        nāma, yā sarvān varṇān avabhāsayati pañcavidhāṃ ca chāyāṃ
                        prakāśayati, sā vrīher aṣṭādaśabhāgapramāṇā,
                        sidhmapadmakaṇṭakādhiṣṭhānā; dvitīyā lohitā nāma,
                        ṣoḍaśabhāgapramāṇā, tilakālakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā; tṛtīyā śvetā
                        nāma, dvādaśabhāgapramāṇā, carmadalājagallīmaṣakādhiṣṭhānā;
                        caturthī tāmrā nāmāṣṭabhāgapramāṇā, vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā;
                        pañcamī vedinī nāma pañcabhāgapramāṇā, kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā;
                        ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā,
                        granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā; saptamī māṃsadharā
                        nāma vrīhidvayapramāṇā, bhagandaravidradhyarśo 'dhiṣṭhānā | yad
                        etat pramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ tan māṃsaleṣv avakāśeṣu, na lalāṭe
                        sūkṣmāṅgulyādiṣu ca; yato vakṣyaty udareṣu ---
                        ‘vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇam avagāḍhaṃ vidhyet’ (ci.14) iti
                        ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.5">
                        <caesura/>
                         kalāḥ khalv api sapta bhavanti dhātvāśayāntaramaryādāḥ ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.6">
                        <caesura/>
                         bhavataś cātra --
                        <caesura/>
                         yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate |
                        <caesura/>
                         tathā hi dhātur māṃseṣu chidyamāneṣu dṛśyate ||6||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.7">
                        <caesura/>
                         snāyubhiś ca praticchannān santatāṃś ca jarāyuṇā |
                        <caesura/>
                         śleṣmaṇā veṣṭitāṃś cāpi kalābhāgāṃs tu tān viduḥ ||7||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.8">
                        <caesura/>
                         tāsāṃ prathamā māṃsadharā, yasyāṃ māṃse sirāsnāyudhamanīsrotasāṃ
                        pratānā bhavanti ||8|| </l>

                    <pb facs="440" n="356 (356a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.9">
                        <caesura/>
                         yathā bisamṛṇālāni vivardhante samantataḥ |
                        <caesura/>
                         bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṃse sirādayaḥ ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.10">
                        <caesura/>
                         dvitīyā raktadharā māṃsasyābhyantarataḥ, tasyāṃ śoṇitaṃ viśeṣataś
                        ca sirāsu yakṛtplīhnoś ca bhavati ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.11">
                        <caesura/>
                         vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ kṣīrim āvahet |
                        <caesura/>
                         māṃsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ saṃprasicyate ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.12">
                        <caesura/>
                         tṛtīyā medodharā; medo hi sarvabhūtānām udarastham aṇvasthiṣu ca,
                        mahatsu ca majjā bhavati ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.13">
                        <caesura/>
                         sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāśritaḥ |
                        <caesura/>
                         athetareṣu sarveṣu saraktaṃ meda ucyate |
                        <caesura/>
                         śuddhamāṃsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.14">
                        <caesura/>
                         caturthī śleṣmadharā sarva<pc> </pc>sandhiṣu prāṇabhṛtāṃ bhavati
                        ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.15">
                        <caesura/>
                         snehābhyakte yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravartate |
                        <caesura/>
                         sandhayaḥ sādhu vartante saṃśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā ||15||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.16">
                        <caesura/>
                         pañcamī purīṣadharā nāma; yāntaḥkoṣṭhe malam abhivibhajate
                        pakvāśayasthā ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.17">
                        <caesura/>
                         yakṛtsamantāt koṣṭhaṃ ca tathāntrāṇi samāśritā |
                        <caesura/>
                         uṇḍu(ndu)kasthaṃ vibhajate malaṃ maladharā kalā ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.18">
                        <caesura/>
                         ṣaṣṭhī pittadharā ; yā caturvidham annapānam āmāśayāt pracyutaṃ
                        pakvāśayopasthitaṃ dhārayati ||18|| </l>

                    <pb facs="441" n="357 (357a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.19">
                        <caesura/>
                         aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ koṣṭhagataṃ nṛṇām |
                        <caesura/>
                         taj jīryati yathākālaṃ śoṣitaṃ pittatejasā ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.20">
                        <caesura/>
                         saptamī śukradharā, yā sarvaprāṇināṃ sarvaśarīravyāpinī
                        ||20||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.21">
                        <caesura/>
                         yathā payasi sarpis tu gūḍhaś cekṣau raso yathā |
                        <caesura/>
                         śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇāṃ vidyād bhiṣagvaraḥ ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.22">
                        <caesura/>
                         dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpy adhaḥ |
                        <caesura/>
                         mūtrasrotaḥpathāc chukraṃ puruṣasya pravartate ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.23">
                        <caesura/>
                         kṛtsnadehāśritaṃ śukraṃ prasannamanasas tathā |
                        <caesura/>
                         strīṣu vyāyacchataś cāpi harṣāt tat saṃpravartate ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.24">
                        <caesura/>
                         gṛhītagarbhāṇām ārtavavahānāṃ srotasāṃ vartmāny avarudhyante
                        garbheṇa, tasmād gṛhītagarbhāṇām ārtavaṃ na dṛśyate; tatas tad
                        adhaḥ pratihatam ūrdhvam āgatam aparaṃ copacīyamānam aparety
                        abhidhīyate ; śeṣaṃ cordhvataram āgataṃ payodharāv
                        abhipratipadyate, tasmād garbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti
                        ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.25">
                        <caesura/>
                         garbhasya yakṛtplīhānau śoṇitajau, śoṇitaphenaprabhavaḥ
                        phupphusaḥ , śoṇitakiṭṭaprabhava uṇḍukaḥ ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.26">
                        <caesura/>
                         asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ |
                        <caesura/>
                         taṃ pacyamānaṃ pittena vāyuś cāpy anudhāvati ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.27">
                        <caesura/>
                         tato 'syāntrāṇi jāyante gudaṃ bastiś ca dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         udare pacyamānānām ādhmānād rukmasāravat ||27||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.28ab">
                        <caesura/>
                         kaphaśoṇitamāṃsānāṃ sārāj jihvā prajāyate | </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.28cd">
                        <caesura/>
                         yathārtham ūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṃsi dārayet ||28||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.29">
                        <caesura/>
                         anupraviśya piśitaṃ peśīrvibhajate tathā |
                        <caesura/>
                         medasaḥ snehamādāya sirāsnāyutvam āpnuyāt ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.30">
                        <caesura/>
                         sirāṇāṃ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṃ ca tataḥ kharaḥ |
                        <caesura/>
                         āśayyābhyās<pb facs="442" n="358 (358a)"/>ayogena karoty āśayasaṃbhavam ||30||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.31.1">
                        <caesura/>
                         raktamedaḥprasādād vṛkkau; māṃsāsṛkkaphamedaḥprasādād vṛṣaṇau; </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.31.2">
                        <caesura/>
                         śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ, yadāśrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahāḥ;
                        tasyādho vāmataḥ plīhā phupphusaś ca, dakṣiṇato yakṛt kloma ca;
                        <caesura/>
                         tadviśeṣeṇa cetanāsthānam, atas tasmiṃs tamasāvṛte sarvaprāṇinaḥ
                        svapanti ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.32">
                        <caesura/>
                         bhavati cātra --
                        <caesura/>
                         puṇḍarīkeṇa sadṛśaṃ hṛdayaṃ syād adhomukham |
                        <caesura/>
                         jāgratas tad vikasati svapataś ca nimīlati ||32||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.33">
                        <caesura/>
                         nidrāṃ tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti, sā svabhāvata eva
                        sarvaprāṇino 'bhispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni srotāṃsi
                        tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā
                        saṃbhavaty anavabodhinī, sā pralayakāle; tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu
                        niśāsu ca bhavati, rajobhūyiṣṭhānām animittaṃ, sattvabhūyiṣṭhānām
                        ardharātre; kṣīṇaśleṣmaṇām anilabahulānāṃ manaḥśarīrābhitāpavatāṃ
                        ca naiva, sā vaikārikī bhavati ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.34">
                        <caesura/>
                         bhavataś cātra --
                        <caesura/>
                         hṛdayaṃ cetanāsthānam uktaṃ suśruta ! dehinām |
                        <caesura/>
                         tamo 'bhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati dehinam ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.35">
                        <caesura/>
                         nidrāhetus tamaḥ, sattvaṃ bodhane hetur ucyate |
                        <caesura/>
                         svabhāva eva vā hetur garīyān parikīrtyate ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.36">
                        <caesura/>
                         pūrvadehānubhūtāṃs tu bhūtātmā svapataḥ prabhuḥ |
                        <caesura/>
                         rajoyuktena manasā gṛhṇāty arthāñ śubhāśubhān ||36|| </l>

                    <pb facs="443" n="359 (359a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.37">
                        <caesura/>
                         karaṇānāṃ tu vaikalye tamasābhipravardhite |
                        <caesura/>
                         asvapann api bhūtātmā prasupta iva cocyate ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.38">
                        <caesura/>
                         sarvartuṣu divāsvāpaḥ pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt, pratiṣiddheṣv
                        api tu
                        bālavṛddhastrīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānām
                        abhuktavatāṃ medaḥsvedakapharasaraktakṣīṇānām ajīrṇināṃ ca
                        muhūrtaṃ divāsvapanam apratiṣiddham | rātrāv api jāgaritavatāṃ
                        jāgaritakālād ardham iṣyate divāsvapanam | vikṛtirhi divāsvapno
                        nāma; tatra svapatām adharmaḥ sarvadoṣaprakopaś ca, tatprakopāc ca
                        kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamardārocakajvarāgnidaurbalyāni
                        bhavanti; rātrāv api jāgaritavatāṃ vātapittanimittāsta evopadravā
                        bhavanti ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.39">
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnaṃ ca varjayet |
                        <caesura/>
                         jñātvā doṣakarāvetau budhaḥ svapnaṃ mitaṃ caret ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.40">
                        <caesura/>
                         arogaḥ sumanā hyevaṃ balavarṇānvito vṛṣaḥ |
                        <caesura/>
                         nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāḥ śatam ||40|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.41">
                        <caesura/>
                         (nidrā sātmyīkṛtā yais tu rātrau ca yadi vā divā|)
                        <caesura/>
                         divārātrau ca ye nityaṃ svapnajāgaraṇocitāḥ |
                        <caesura/>
                         na teṣāṃ svapatāṃ doṣo jāgratāṃ vāpi jāyate ||41|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.42">
                        <caesura/>
                         nidrānāśo 'nilāt pittānmanastāpāt kṣayād api |
                        <caesura/>
                         saṃbhavaty abhighātāc ca pratyanīkaiḥ praśāmyati ||42|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.43">
                        <caesura/>
                         nidrānāśe 'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam |
                        <caesura/>
                         gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca ||43||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.44">
                        <caesura/>
                         śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyair aikṣavasaṃskṛtaiḥ |
                        <caesura/>
                         bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ ||44|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.45">
                        <caesura/>
                         rasair bileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         drākṣāsitekṣudravyāṇām upayogo bhavenniśi ||45||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.46">
                        <caesura/>
                         śayanāsanayānāni manojñāni mṛdūni ca |
                        <caesura/>
                         nidrānāśe tu kurvīta tathānyāny api buddhimān ||46||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.47">
                        <caesura/>
                         nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca |
                        <caesura/>
                         laṅghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||47|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.48">
                        <caesura/>
                         kaphamedoviṣārtānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam |48|
                        <caesura/>
                         divāsvapnaś ca tṛṭśūlahikkājīrṇātisāriṇām ||48|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.49">
                        <caesura/>
                         indriyārtheṣv asaṃprāptir gauravaṃ jṛmbhaṇaṃ klamaḥ |
                        <caesura/>
                         nidrārtasyeva yasyehā tasya tandrāṃ vinirdiśet ||49|| </l>

                    <pb facs="444" n="360 (260a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.50">
                        <caesura/>
                         pītvaikamanilocchvāsamudveṣṭan vivṛtānanaḥ |
                        <caesura/>
                         yaṃ muñcati sanetrāsraṃ sa jṛmbha iti saṃjñitaḥ ||50|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.51">
                        <caesura/>
                         yo 'nāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ |
                        <caesura/>
                         klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ ||51|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.52">
                        <caesura/>
                         sukhasparśaprasaṅgitvaṃ duḥkhadveṣaṇalolatā |
                        <caesura/>
                         śaktasya cāpy anutsāhaḥ karmasv ālasyam ucyate ||52|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.53">
                        <caesura/>
                         utkliśyānnaṃ na nirgacchet prasekaṣṭhīvaneritam |
                        <caesura/>
                         hṛdayaṃ pīḍyate cāsya tamutkleśaṃ vinirdiśet ||53|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.54">
                        <caesura/>
                         vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṃ bhramaḥ |
                        <caesura/>
                         na cānnamabhikāṅkṣeta glāniṃ tasya vinirdiśet ||54||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.55">
                        <caesura/>
                         ārdracarmāvanaddhaṃ vā yo gātraṃ manyate naraḥ |
                        <caesura/>
                         tathā guru śiro 'tyarthaṃ gauravaṃ tad vinirdiśet ||55|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.56">
                        <caesura/>
                         mūrcchā pittatamaḥprāyā, rajaḥpittānilādbhramaḥ |
                        <caesura/>
                         tamovātakaphāttandrā, nidrā śleṣmatamobhavā ||56|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.57">
                        <caesura/>
                         garbhasya khalu rasanimittā mārutādhmānanimittā ca parivṛddhir
                        bhavati ||57|| </l>

                    <pb facs="444" n="360 (360b)"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.58">
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         tasyāntareṇa nābhes tu jyotiḥsthānaṃ dhruvaṃ smṛtam |
                        <caesura/>
                         tad ādhamati vātas tu dehas tenāsya vardhate ||58|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.59">
                        <caesura/>
                         ūṣmaṇā sahitaś cāpi dārayaty asya mārutaḥ |
                        <caesura/>
                         ūrdhvaṃ tiryagadhastāc ca srotāṃsy api yathā tathā ||59||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.60">
                        <caesura/>
                         dṛṣṭiś ca romakūpāś ca na vardhante kadācana |
                        <caesura/>
                         dhruvāṇy etāni martyānām iti dhanvantarer matam ||60|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.61">
                        <caesura/>
                         śarīre kṣīyamāṇe 'pi vardhete dvāvimau sadā |
                        <caesura/>
                         svabhāvaṃ prakṛtiṃ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||61|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.62">
                        <caesura/>
                         sapta prakṛtayo bhavanti --- doṣaiḥ pṛthak, dviśaḥ, samastaiś ca
                        ||62|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.63">
                        <caesura/>
                         śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaved doṣa utkaṭaḥ |
                        <caesura/>
                         prakṛtir jāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||63|| </l>

                    <pb facs="445" n="361 (369a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.64">
                        <caesura/>
                         tatra vātaprakṛtiḥ prajāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagaḥ steno
                        matsaryanāryo gāndharvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇo
                        'lparūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ krāthī dantakhādī ca bhavati ||64|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.65">
                        <caesura/>
                         adhṛtiradṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ kṛśaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī |
                        drutagatiraṭano 'navasthitātmā viyati ca gacchati saṃbhrameṇa
                        suptaḥ ||65||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.66">
                        <caesura/>
                         avyavasthitamatiś caladṛṣṭir mandaratnadhanasaṃcayamitraḥ |
                        <caesura/>
                         kiṃcid eva vilapaty anibaddhaṃ mārutaprakṛtir eṣa manuṣyaḥ
                        ||66||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.67">
                        <caesura/>
                         (vātikāś cājagomāyuśaśākhūṣṭraśunāṃ tathā |
                        <caesura/>
                         gṛdhrakākakharādīnām anūkaiḥ kīrtitā narāḥ) ||67||</l>

                    <pb facs="445" n="361 (339b)"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.68">
                        <caesura/>
                         pittaprakṛtis tu svedano durgandhaḥ
                        pītaśithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo durbhago
                        valīpalitakhālity ajuṣṭo bahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakopaprasādo
                        madhyabalo madhyāyuś ca bhavati ||68|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.69">
                        <caesura/>
                         medhāvī nipuṇamatir vigṛhya
                        <caesura/>
                         vaktā tejasvī samitiṣu durnivāravīryaḥ |
                        <caesura/>
                         suptaḥ san kanakapalāśakarṇikārān
                        <caesura/>
                         saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāḥ ||69|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.70">
                        <caesura/>
                         na bhayāt praṇamed anateṣv amṛduḥ praṇateṣv api sāntvanadānaruciḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bhavatīha sadā vyathitāsya gatiḥ sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ
                        ||70|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.71">
                        <caesura/>
                         (bhujaṅgolūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ |
                        <caesura/>
                         vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikās tu narāḥ smṛtāḥ ) ||71||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.72">
                        <caesura/>
                         śleṣmaprakṛtis tu dūrvendīvaranistriṃśārdrāriṣṭakaśarakāṇḍānām
                        anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ kṛtajño
                        dhṛtimān sahiṣṇur alolupo balavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairaś ca
                        bhavati ||72|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.73">
                        <caesura/>
                         śuklākṣaḥ sthirakuṭilālinīlakeśo lakṣmīvān
                        jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ |
                        <caesura/>
                         suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān saṃpaśyed api ca jalāśayān
                        manojñān ||73|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.74">
                        <caesura/>
                         raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ sattvaguṇopapannaḥ
                        | kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṃ jñeyo balāsaprakṛtirmanuṣyaḥ ||74|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.75">
                        <caesura/>
                         (dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya cirāt pradadāti
                        bahu | pariniścitavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś ca bhavet sa
                        sadā ||75||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.76">
                        <caesura/>
                         brahmarudrendravaruṇaiḥ siṃhāśvagajagovṛṣaiḥ |
                        <caesura/>
                         tārkṣyahaṃsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ ) ||76||</l>

                    <pb facs="446" n="362 (363a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.4.77">
                        <caesura/>
                         dvayor vā tisṛṇāṃ vāpi prakṛtīnāṃ tu lakṣaṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         jñātvā saṃsargajā vaidyaḥ prakṛtīr abhinirdiśet ||77|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.78">
                        <caesura/>
                         prakopo vānyathābhāvo kṣayo vā nopajāyate |
                        <caesura/>
                         prakṛtīnāṃ svabhāvena jāyate tu gatāyuṣaḥ ||78|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.79">
                        <caesura/>
                         viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipadyate |
                        <caesura/>
                         tadvatprakṛtayo martyaṃ śaknuvanti na bādhitum ||79|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.80">
                        <caesura/>
                         prakṛtimiha narāṇāṃ bhautikīṃ kecid āhuḥ pavanadahanatoyaiḥ
                        kīrtitās tās tu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ pārthivaś ca kṣamāvān
                        śucir atha cirajīvī nābhasaḥ khair mahadbhiḥ ||80|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.81">
                        <caesura/>
                         śaucam āstikyam abhyāso vedeṣu gurupūjanam |
                        <caesura/>
                         priyātithitvam ijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam ||81|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.82">
                        <caesura/>
                         māhātmyaṃ śauryam ājñā ca satataṃ śāstrabuddhitā |
                        <caesura/>
                         bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ cāpi māhendraṃ kāyalakṣaṇam ||82|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.83">
                        <caesura/>
                         śītasevā sahiṣṇutvaṃ paiṅgalyaṃ harikeśatā |
                        <caesura/>
                         priyavāditvam ity etad vāruṇaṃ kāyalakṣaṇam ||83|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.84">
                        <caesura/>
                         madhyasthatā sahiṣṇutvam arthasyāgamasaṃcayau |
                        <caesura/>
                         mahāprasavaśaktitvaṃ kauberaṃ kāyalakṣaṇam ||84|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.85">
                        <caesura/>
                         gandhamālyapriyatvaṃ ca nṛtyavāditrakāmitā |
                        <caesura/>
                         vihāraśīlatā caiva gāndharvaṃ kāyalakṣaṇam ||85|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.86">
                        <caesura/>
                         prāptakārī dṛḍhotthāno nirbhayaḥ smṛtimāñ chuciḥ |
                        <caesura/>
                         rāgamohamadadveṣair varjito yāmyasattvavān ||86|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.87">
                        <caesura/>
                         japavratabrahmacaryahomādhyayanasevinam |
                        <caesura/>
                         jñānavijñānasaṃpannam ṛṣisattvaṃ naraṃ viduḥ ||87|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.88">
                        <caesura/>
                         saptaite sāttvikāḥ kāyā
                        <caesura/>
                         rājasāṃs tu nibodha me |
                        <caesura/>
                         aiśvaryavantaṃ raudraṃ ca śūraṃ caṇḍamasūyakam ||88|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.89">
                        <caesura/>
                         ekāśinaṃ caudarikamāsuraṃ sattvam īdṛśam |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇam āyāsinaṃ bhīruṃ caṇḍaṃ māyānvitaṃ tathā ||89||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.90">
                        <caesura/>
                         vihārācāracapalaṃ sarpasattvaṃ vidurnaram |
                        <caesura/>
                         pravṛddhakāmasevī cāpy ajasrāhāra eva ca ||90||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.91">
                        <caesura/>
                         amarṣaṇo 'navasthāyī śākunaṃ kāyalakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         ekāntagrāhitā raudram asūyā dharmabāhyatā ||91||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.92">
                        <caesura/>
                         bhṛśamātraṃ tamaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         <pb facs="447" n="363 (363a)"/>ucchiṣṭāhāratā taikṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||92||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.93">
                        <caesura/>
                         strīlolupatvaṃ nairlajjyaṃ paiśācaṃ kāyalakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         asaṃvibhāgam alasaṃ duḥkhaśīlam asūyakam ||93|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.94">
                        <caesura/>
                         lolupaṃ cāpy adātāraṃ pretasattvaṃ vidurnaram |
                        <caesura/>
                         ṣaḍ ete rājasāḥ kāyāḥ,
                        <caesura/>
                         tāmasāṃs tu nibodha me ||94|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.95">
                        <caesura/>
                         durmedhastvaṃ mandatā ca svapne maithunanityatā |
                        <caesura/>
                         nirākariṣṇutā caiva vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||95|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.4.96">
                        <caesura/>
                         anavasthitatā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ salilārthitā |
                        <caesura/>
                         parasparābhimardaś ca matsyasattvasya lakṣaṇam ||96||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.97">
                        <caesura/>
                         ekasthānaratir nityam āhāre kevale rataḥ |
                        <caesura/>
                         vānaspatyo naraḥ sattvadharmakāmārthavarjitaḥ ||97||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.98">
                        <caesura/>
                         ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vai tāmasās tathā
                        <caesura/>
                         kāyānāṃ prakṛtīrjñātvā tv anurūpāṃ kriyāṃ caret ||98||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.99">
                        <caesura/>
                         mahāprakṛtayas tv etā rajaḥsattvatamaḥkṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         proktā lakṣaṇataḥ samyag bhiṣak tāś ca vibhāvayet ||99||</l>

                    <l xml:id="SS.3.4.trailer">
                        <caesura/>
                         iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ nāma
                        caturtho 'dhyāyaḥ ||4|| </l>
                </div>


                <div n="5" type="adhyāya">

                    <head>pañcamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.3.5.1">
                        <label xml:lang="en">1931 ed. SS.3.5.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.2">
                        <label xml:lang="en">1931 ed. SS.3.5.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.3">
                        <caesura/>
                         śukraśoṇitaṃ garbhāśayastham ātmaprakṛtivikārasaṃmūrcchitaṃ
                        ‘garbha’ ity ucyate | taṃ cetanāvasthitaṃ vāyur vibhajati, teja
                        enaṃ pacati, āpaḥ kledayanti, pṛthivī saṃhanti, ākāśaṃ
                        vivardhayati; evaṃ vivardhitaḥ sa yadā
                        hastapādajihvāghrāṇakarṇanitambādibhir aṅgair upetas tadā
                        ‘śarīraṃ’ iti saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍaṅgaṃ --- śākhāś
                        catasro, madhyaṃ pañcamaṃ, ṣaṣṭhaṃ śira iti ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.4">
                        <caesura/>
                         ataḥ paraṃ pratyaṅgāni vakṣyante -
                        mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācibukabastigrīvā ity etā ekaikāḥ,
                        karṇanetrabhrūśaṅkhāṃsagaṇḍakakṣastanavaṅkṣaṇavṛṣaṇapārśvasphigjānukūrparabāhūruprabhṛtayo
                        dve dve, viṃśatir aṅgulayaḥ, srotāṃsi vakṣyamāṇāni , eṣa
                        pratyaṅgavibhāga uktaḥ ||4|| </l>

                    <pb facs="448" n="364 (364a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.5">
                        <caesura/>
                         tasya punaḥ saṃkhyānaṃ --- tvacaḥ kalā dhātavo malā doṣā
                        yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayamāśayā antrāṇi vṛkkau
                        srotāṃsi kaṇḍarā jālāni kūrcā rajjavaḥ sevanyaḥ saṃghātāḥ sīmantā
                        asthīni sandhayaḥ snāyavaḥ peśyo marmāṇi sirā dhamanyo yogavahāni
                        srotāṃsi ca ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.6">
                        <caesura/>
                         tvacaḥ sapta, kalāḥ sapta, āśayāḥ sapta, dhātavaḥ sapta, sapta
                        sirāśatāni, pañca peśīśatāni, nava snāyuśatāni, trīṇyasthiśatāni,
                        dve daśottare saṃdhiśate, saptottaraṃ marmaśataṃ,
                        caturviṃśatirdhamanyaḥ, trayo doṣāḥ, trayo malāḥ, nava srotāṃsi,
                        (ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ, ṣoḍaśa jālāni, ṣaṭ kūrcāḥ, catasro rajjavaḥ,
                        sapta sevanyaḥ, caturdaśa saṃghātāḥ, caturdaśa sīmantāḥ,
                        dvāviṃśatir yogavahāni srotāṃsi, dvikānyantrāṇi ) ceti samāsaḥ
                        ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.7">
                        <caesura/>
                         vistāro 'ta ūrdhvaṃ --- tvaco 'bhihitāḥ kalā dhātavo malā doṣā
                        yakṛtplīhānau phupphusa uṇḍuko hṛdayaṃ vṛkkau ca ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.8">
                        <caesura/>
                         āśayās tu --- vātāśayaḥ, pittāśayaḥ, śleṣmāśayo, raktāśaya,
                        āmāśayaḥ, pakvāśayo, mūtrāśayaḥ , strīṇāṃ garbhāśayo 'ṣṭama iti
                        ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.9">
                        <caesura/>
                         sārdhatrivyāmānyantrāṇi puṃsāṃ, strīṇāmardhavyāmahīnāni ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.10">
                        <caesura/>
                         śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotāṃsi narāṇāṃ
                        bahirmukhāni, etāny eva strīṇāmaparāṇi ca trīṇi dve stanayor
                        adhastādraktavahaṃ ca ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.11">
                        <caesura/>
                         ṣoḍaśa kaṇḍarāḥ --- tāsāṃ catasraḥ pādayoḥ, tāvatyo
                        hastagrīvāpṛṣṭheṣu; tatra hastapādagatānāṃ kaṇḍarāṇāṃ nakhā
                        agraprarohāḥ, grīvāhṛdayanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ meḍhraṃ,
                        śroṇipṛṣṭhanibandhinīnām adhobhāgagatānāṃ bimbaṃ , mūrdhoruvakṣoṃ
                        'sapiṇḍādīnāṃ ca ||11|| </l>

                    <pb facs="449" n="365 (365a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.12">
                        <caesura/>
                         māṃsasirāsnāyvasthijālāni pratyekaṃ catvāri; tāni
                        maṇibandhagulphasaṃśritāni parasparanibaddhāni
                        parasparagavākṣitāni ceti, yairgavākṣitamidaṃ śarīram ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.13">
                        <caesura/>
                         ṣaṭ kūrcāḥ, te hastapādagrīvāmeḍhreṣu; hastayor dvau, pādayor
                        dvau, grīvāmeḍhrayor ekaikaḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.14">
                        <caesura/>
                         mahatyo māṃsarajjavaś catasraḥ --- pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ
                        peśīnibandhanārthaṃ dve bāhye, ābhyantare ca dve ||14||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.15">
                        <caesura/>
                         sapta sevanyaḥ ; sirasi vibhaktāḥ pañca, jihvāśephasor ekaikā;
                        tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa ||15||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.16">
                        <caesura/>
                         caturdaśāsthnāṃ saṃghātāḥ; teṣāṃ trayo gulphajānuvaṅkṣaṇeṣu,
                        etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau, trikaśirasor ekaikaḥ ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.17">
                        <caesura/>
                         caturdaśaiva sīmantāḥ; te cāsthisaṅghātavadgaṇanīyāḥ, yatas tair
                        yuktā asthisaṃghātāḥ; ye hy uktāḥ saṃghātās te khalv
                        aṣṭādaśaikeṣām ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.18">
                        <caesura/>
                         trīṇi saṣaṣṭāny asthiśatāni vedavādino bhāṣante; śalyatantreṣu tu
                        trīṇy eva śatāni | teṣāṃ saviṃśam asthiśataṃ śākhāsu,
                        saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇipārśvapṛṣṭhoraḥsu, grīvāṃ praty ūrdhvaṃ
                        triṣaṣṭiḥ, evam asthnāṃ trīṇi śatāni pūryante ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.19">
                        <caesura/>
                         ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ trīṇi trīṇi tāni pañcadaśa,
                        talakūrcagulphasaṃśritāni daśa, pārṣṇyām ekaṃ, jaṅghāyāṃ dve,
                        jānuny ekam, ekam ūrāv iti, triṃśadevam ekasmin sakthni bhavanti,
                        etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; śroṇyāṃ pañca, teṣāṃ
                        gudabhaganitambeṣu catvāri, trikasaṃśritam ekaṃ, pārśve ṣaṭtriṃśad
                        ekasmin , dvitīye 'pyevaṃ, pṛṣṭhe triṃśat, aṣṭāvurasi , dve
                        aṃsaphalake ; grīvāyāṃ nava, kaṇṭhanāḍyāṃ <pb facs="450" n="366 (369a)"/>catvāri, dve hanvoḥ ,
                        dantā dvātriṃśat, nāsāyāṃ trīṇi, ekaṃ tāluni, gaṇḍakarṇaśaṅkheṣv
                        ekaikaṃ, ṣaṭ śirasīti ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.20">
                        <caesura/>
                         etāni pañcavidhāni bhavanti; tad yathā-
                        kapālarucakataruṇavalayanalakasaṃjñāni | teṣāṃ
                        jānunitambāṃsagaṇḍatāluśaṅkhaśiraḥsu kapālāni, daśanās tu rucakāni
                        , ghrāṇakarṇagrīvākṣikoṣeṣu taruṇāni, pārśvapṛṣṭhoraḥsu valayāni ,
                        śeṣāṇi nalakasaṃjñāni ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.21">
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         abhyantaragataiḥ sārair yathā tiṣṭhanti bhūruhāḥ |
                        <caesura/>
                         asthisārais tathā dehā dhriyante dehināṃ dhruvam ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.22">
                        <caesura/>
                         tasmāc ciravinaṣṭeṣu tvaṅmāṃseṣu śarīriṇām |
                        <caesura/>
                         asthīni na vinaśyanti sārāṇy etāni dehinām || 22|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.23">
                        <caesura/>
                         māṃsāny atra nibaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā |
                        <caesura/>
                         asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryante patanti vā ||23||</l>

                    <pb facs="450" n="366 (366b)"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.24">
                        <caesura/>
                         sandhayas tu dvividhāś ceṣṭāvantaḥ , sthirāś ca ||24||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.25">
                        <caesura/>
                         śākhāsu hanvoḥ kaṭyāṃ ca ceṣṭāvantas tu sandhayaḥ |
                        <caesura/>
                         śeṣās tu sandhayaḥ sarve vijñeyā hi sthirā budhaiḥ ||25||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.26">
                        <caesura/>
                         saṅkhyātas tu daśottare dve śate | teṣāṃ śākhāsvaṣṭaṣaṣṭiḥ,
                        ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ tryaśītiḥ | ekaikasyāṃ
                        pādāṅgulyāṃ trayas trayaḥ, dvāvaṅguṣṭhe, te caturdaśa;
                        jānugulphavaṅkṣaṇeṣv ekaikaḥ, evaṃ saptadaśaikasmin sakthni
                        bhavanti; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; trayaḥ kaṭīkapāleṣu,
                        caturviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe, tāvanta eva pārśvayoḥ, urasy aṣṭau;
                        tāvanta eva grīvāyāṃ, trayaḥ kaṇṭhe, nāḍīṣu
                        hṛdayaklomanibaddhāsvaṣṭādaśa, dantaparimāṇā dantamūleṣu, ekaḥ
                        kākalake nāsāyāṃ ca, dvau vartmamaṇḍalayor netrāśrayau,
                        gaṇḍakarṇaśaṅkheṣv ekaikaḥ, dvau hanusandhī, dvāv upariṣṭād
                        bhruvoḥ śaṅkhayoś ca, pañca śiraḥkapāleṣu, eko mūrdhni ||26|| </l>

                    <pb facs="451" n="367 (367a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.27">
                        <caesura/>
                         ta ete sandhayo 'ṣṭavidhāḥ-
                        korolūkhalasāmudgaprataratunnasevanīvāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṅkhāvartāḥ
                        | teṣām aṅgulimaṇibandhagulphajānukūrpareṣu korāḥ sandhayaḥ,
                        kakṣāvaṅkṣaṇadaśaneṣūlūkhalāḥ, aṃsapīṭhagudabhaganitambeṣu
                        sāmudgāḥ, grīvāpṛṣṭhavaṃśayoḥ pratarāḥ, śiraḥkaṭīkapāleṣu
                        tunnasevanyaḥ, hanvor ubhayatas tu vāyasatuṇḍāḥ,
                        kaṇṭhahṛdayanetraklomanāḍīṣu maṇḍalāḥ, śrotraśṛṅgāṭakeṣu
                        śaṅkhāvartāḥ | teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.28">
                        <caesura/>
                         asthnāṃ tu sandhayo hyete kevalāḥ parikīrtitāḥ |
                        <caesura/>
                         peśīsnāyusirāṇāṃ tu sandhisaṅkhyā na vidyate ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.29">
                        <caesura/>
                         nava snāyuśatāni | tāsāṃ śākhāsu ṣaṭśatāni, dve śate triṃśac ca
                        koṣṭhe, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ tu pādāṅgulyāṃ
                        ṣaṇ nicitās tās triṃśat , tāvatya eva talakūrcagulpheṣu, tāvatya
                        eva jaṅghāyāṃ, daśa jānuni, catvāriṃśadūrau, daśa vaṅkṣaṇe, śatam
                        adhyardham evam ekasmin sakthni bhavanti; etenetarasakthi bahū ca
                        vyākhyātau; ṣaṣṭiḥ kaṭyāṃ, pṛṣṭhe 'śītiḥ, pārśvayoḥ ṣaṣṭiḥ, urasi
                        triṃśat; ṣaṭtriṃśadgrīvāyāṃ, mūrdhni catustriṃśat; evaṃ nava
                        snāyuśatāni vyākhyātāni bhavanti ||29|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.30">
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         snāyūś caturvidhā vidyāt tās tu sarvā nibodha me |
                        <caesura/>
                         pratānavatyo vṛttāś ca pṛthvyaś ca śuṣirās tathā ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.31">
                        <caesura/>
                         pratānavatyaḥ śākhāsu sarvasandhiṣu cāpy atha |
                        <caesura/>
                         vṛttās tu kaṇḍarāḥ sarvā vijñeyāḥ kuśalairiha ||31||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.32">
                        <caesura/>
                         āmapakvāśayānteṣu bastau ca śuṣirāḥ khalu |
                        <caesura/>
                         pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthulāś ca śirasyatha ||32||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.33">
                        <caesura/>
                         nauryathā phalakāstīrṇā bandhanairbahubhir yutā |
                        <caesura/>
                         bhārakṣamā bhaved apsu nṛyuktā susamāhitā ||33||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.34">
                        <caesura/>
                         evam eva śarīre 'smin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         snāyubhir bahubhir baddhāstena bhārasahā narāḥ ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.35">
                        <caesura/>
                         na hy asthīni na vā peśyo na sirā na ca sandhayaḥ |
                        <caesura/>
                         vyāpāditās tathā hanyuryathā snāyuḥ śarīriṇam ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.36">
                        <caesura/>
                         yaḥ snāyūḥ pravijānāti bāhyāś cābhyantarās tathā |
                        <caesura/>
                         sa gūḍhaṃ śalyamāhartuṃ dehācchaknoti dehinām ||36|| </l>


                    <l xml:id="SS.3.5.37">
                        <caesura/>
                         pañca peśīśatāni bhavanti | tāsāṃ catvāri śatāni śākhāsu, koṣṭhe
                        ṣaṭṣaṣṭiḥ, grīvāṃ pratyūrdhvaṃ catustriṃśat | ekaikasyāṃ tu
                        pādāṅgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa, daśa prapade, pādopari
                        kūrcasanniviṣṭāstāvatya eva, daśa gulphatalayoḥ, gulphajānvantare
                        viṃśatiḥ, pañca jānuni, viṃśatir ūrau , daśa vaṅkṣaṇe, śatam evam
                        ekasmin sakthni bhavati; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau;
                        tisraḥ pāyau, ekā meḍhre, sevanyāṃ cāparā, dve vṛṣaṇayoḥ , sphicoḥ
                        pañca pañca, dve bastiśirasi, pañcodare , nābhyāmekā,
                        pṛṣṭhordhvasanniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ, ṣaṭ pārśvayoḥ, daśa
                        vakṣasi, akṣakāṃsau prati samantāt sapta, dve hṛdayāmāśayayoḥ, ṣaṭ
                        yakṛtplīhoṇḍu(ndu)keṣu; grīvāyāṃ catasraḥ, aṣṭau hanvoḥ , ekaikā
                        kākalakagalayoḥ, dve tāluni, ekā jihvāyāṃ, dve oṣṭhayoḥ, dve
                        nāsāyāṃ , dve netrayoḥ, gaṇḍayoś catasraḥ, karṇayor dve, catasro
                        lalāṭe, ekā śirasīti ; evam etāni pañca peśīśatāni ||37|| </l>

                    <pb facs="452" n="368 (368a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.38">
                        <caesura/>
                         bhavati cātra --
                        <caesura/>
                         sirāsnāyvasthiparvāṇi sandhayaś ca śarīriṇām |
                        <caesura/>
                         peśībhiḥ saṃvṛtānyatra balavanti bhavantyataḥ ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.39">
                        <caesura/>
                         strīṇāṃ tu viṃśatir adhikā | daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin pañca
                        pañceti, yauvane tāsāṃ parivṛddhiḥ; apatyapathe catasraḥ --- tāsāṃ
                        prasṛte abhyantarato dve, mukhāśrite bāhye ca vṛtte dve,
                        garbhacchidrasaṃśritāstisraḥ, śukrārtavapraveśinyas tisra eva |
                        pittapakvāśayayor madhye garbhaśayyā, yatra garbhas tiṣṭhati
                        ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.40">
                        <caesura/>
                         tāsāṃ
                        bahalapelavasthūlāṇupṛthuvṛttahrasvadīrghasthiramṛduślakṣṇakarkaśabhāvāḥ
                        sandhyasthisirāsnāyupracchādakā yathāpradeśaṃ svabhāvata eva
                        bhavanti ||40|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.41">
                        <caesura/>
                         bhavati cātra --
                        <caesura/>
                         puṃsāṃ peśyaḥ purastād yāḥ proktā lakṣaṇamuṣkajāḥ |
                        <caesura/>
                         strīṇām āvṛtya tiṣṭhanti phalam antargataṃ hi tāḥ ||41|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.42">
                        <caesura/>
                         marmasirādhamanīsrotasāmanyatra pravibhāgaḥ ||42|| </l>

                    <pb facs="453" n="369 (399a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.5.43">
                        <caesura/>
                         śaṅkhanābhyākṛtiryonistryāvartā sā prakīrtitā |
                        <caesura/>
                         tasyāstṛtīye tvāvarte garbhaśayyā pratiṣṭhitā ||43||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.44">
                        <caesura/>
                         yathā rohitamatsyasya mukhaṃ bhavati rūpataḥ |
                        <caesura/>
                         tatsaṃsthānāṃ tathārūpāṃ garbhaśayyāṃ vidurbudhāḥ ||44||</l>

                    <l xml:id="SS.3.5.45">
                        <caesura/>
                         ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbho garbhāśaye striyāḥ |
                        <caesura/>
                         sa yoniṃ śirasā yāti svabhāvāt prasavaṃ prati ||45|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.46">
                        <caesura/>
                         tvakparyantasya dehasya yo 'yam aṅgaviniścayaḥ |
                        <caesura/>
                         śalyajñānād ṛte naiṣa varṇyate 'ṅgeṣu keṣucit ||46|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.47">
                        <caesura/>
                         tasmān niḥsaṃśayaṃ jñānaṃ hartrā śalyasya vāñchatā |
                        <caesura/>
                         śodhayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo 'ṅgaviniścayaḥ ||47|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.48">
                        <caesura/>
                         pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭaṃ ca yad bhavet |
                        <caesura/>
                         samāsatas tad ubhayaṃ bhūyo jñānavivardhanam ||48|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.49">
                        <caesura/>
                         tasmāt samastagātram aviṣopahatam adīrghavyādhipīḍitam
                        avarṣaśatikaṃ niḥsṛṣṭāntrapurīṣaṃ puruṣam āvahanty āmāpagāyāṃ
                        nibaddhaṃ pañjarasthaṃ muñja<pc> </pc>valkala<pc
                            > </pc>kuśa<pc> </pc>śaṇādīnām anyatamenāveṣṭitāṅgam aprakāśe
                        deśe kothayet, samyak prakuthitaṃ coddhṛtya, tato dehaṃ
                        saptarātrād uśīra<pc> </pc>bāla<pc> </pc>veṇu<pc
                            > </pc>balvaja<pc> </pc>kūrcānām anyatamena śanaiḥ śanair
                        avagharṣayaṃs tvagādīn sarvān eva bāhyābhyantarān
                        aṅgapratyaṅgaviśeṣān yathoktān lakṣayec cakṣuṣā ||49|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.50">
                        <caesura/>
                         na śakyaś cakṣuṣā draṣṭuṃ dehe sūkṣmatamo vibhuḥ |
                        <caesura/>
                         dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbhir eva ca ||50|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.51">
                        <caesura/>
                         śarīre caiva śāstre ca dṛṣṭārthaḥ syād viśāradaḥ |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandeham avāpohyācaret kriyāḥ ||51|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.5.trailer">
                        <caesura/>
                         iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne śarīrasaṃkhyāvyākaraṇaśārīraṃ
                        nāma pañcamo 'dhyāyaḥ ||5|| </l>
                </div>


                <div n="6" type="adhyāya">

                    <head>ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.3.6.1">
                        <label xml:lang="en">1931 ed. SS.3.6.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ pratyekam armanirdeśaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.2">
                        <label xml:lang="en">1931 ed. SS.3.6.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.3.6.3">
                        <caesura/>
                         saptottaraṃ marmaśatam | tāni marmāṇi pañcātmakāni bhavanti; tad
                        yathā --- māṃsamarmāṇi, sirāmarmāṇi, snāyumarmāṇi, asthimarmāṇi,
                        sandhimarmāṇi ceti | na khalu
                        māṃsasirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavanti, yasmān
                        nopalabhyante ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.4">
                        <caesura/>
                         tatraikādaśa māṃsamarmāṇi, ekacatvāriṃśat sirāmarmāṇi,
                        saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi, a<pb facs="454" n="370 (370a)"/>ṣṭāv asthimarmāṇi, viṃśatiḥ
                        sandhimarmāṇi ceti | tad etat saptottaraṃ marmaśatam ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.5">
                        <caesura/>
                         teṣām ekādaśaikasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca
                        vyākhyātau, udarorasor dvādaśa, caturdaśa pṛṣṭhe, grīvāṃ
                        pratyūrdhvaṃ saptatriṃśat ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.6">
                        <caesura/>
                         tatra sakthimarmāṇi
                        kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendrabastijānvāṇyurvilohitākṣāṇi
                        viṭapaṃ ceti, etenetaratsakthi vyākhyātam | udarorasos tu
                        gudabastinābhihṛdayastanamūlastanarohitāpalāpānyapastambhau ceti |
                        pṛṣṭhamarmāṇi tu
                        kaṭīkataruṇakukundaranitambapārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakānyaṃsau
                        ceti | bāhumarmāṇi tu
                        śipratalahṛdayakūrcakūrcaśiromaṇibandhendrabastikūrparāṇyurvīlohitākṣāṇi
                        kakṣadharaṃ ceti; etenetaro bāhurvyākhyātaḥ | jatruṇa ūrdhvaṃ
                        catasro dhamanyo 'ṣṭau mātṛkā dve kṛkāṭike dve vidhure dve phaṇe
                        dvāv apāṅgau dvāv āvartau dvāv utkṣepau dvau śaṅkhāv ekā sthapanī
                        pañca sīmantāś catvāri śṛṅgāṭakāny eko 'dhipatir iti ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.7">
                        <caesura/>
                         tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni māṃsamarmāṇi,
                        nīladhamanīmātṛkāśṛṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣorvyaḥ
                        sirāmarmāṇi,
                        āṇī(ṇi)viṭapakakṣadharakūrcakūrcaśirobastikṣiprāṃsavidhurotkṣepāḥ
                        snāyumarmāṇi, kaṭīkataruṇanitambāṃsaphalakaśaṅkhāstvasthimarmāṇi,
                        jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartakṛkāṭikāś
                        ceti sandhimarmāṇi ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.8">
                        <caesura/>
                         tāny etāni pañcavika<pb facs="455" n="371 (371a)"/>lpāni bhavanti; tad yathā - --
                        sadyaḥprāṇaharāṇi, kālāntaraprāṇaharāṇi, viśalyaghnāni,
                        vaikalyakarāṇi, rujākarāṇi ceti | tatra sadyaḥprāṇaharāṇy
                        ekonaviṃśatiḥ, kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat, trīṇi
                        viśalyaghnāni, catuścatvāriṃśad vaikalyakarāṇi, aṣṭau rujākarāṇīti
                        ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.9">
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhasirā gudam |
                        <caesura/>
                         hṛdayaṃ bastinābhyau(bhī) ca ghnanti sadyo hatāni tu ||9||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.10">
                        <caesura/>
                         vakṣomarmāṇi sīmantatalakṣiprendrabastayaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajau bṛhatī ca yā ||10||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.11">
                        <caesura/>
                         nitambāv iti caitāni kālāntaraharāṇi tu |
                        <caesura/>
                         utkṣepau sthapanī caiva viśalyaghnāni nirdiśet ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.12">
                        <caesura/>
                         lohitākṣāṇi jānūrvīkūrcaviṭapakūrparāḥ |
                        <caesura/>
                         kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.13">
                        <caesura/>
                         aṃsāṃsaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇau tathā |
                        <caesura/>
                         vaikalyakaraṇāny āhur āvartau dvau tathaiva ca ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.14">
                        <caesura/>
                         gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kūrcaśirāṃsi ca |
                        <caesura/>
                         rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān |
                        <caesura/>
                         kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.15">
                        <caesura/>
                         marmāṇi māṃsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ; teṣu svabhāvata eva
                        viśeṣeṇa prāṇās tiṣṭhanti; tasmān marmasv abhihatās tāṃs tān
                        bhāvān āpadyante ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.16">
                        <caesura/>
                         tatra sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu
                        kṣapayanti; kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu
                        kṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu kālāntareṇa kṣapayanti;
                        viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni, śalyamukhāvaruddho yāvad antarvāyus
                        tiṣṭhati tāva jīvati, uddhṛtamātre tu śalye marmasthānāśrito
                        vāyurniṣkrāmati, tasmāt saśalyo jīvatyuddhṛtaśalyo mriyate
                        (pākātpatitaśalyo vā jīvati); vaikalyakarāṇi saumyāni, somo hi
                        sthiratvāc chaityāc ca prāṇāvalambanaṃ karoti;
                        rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, viśeṣataś ca tau rujākarau;
                        pāñcabhautikīṃ ca rujām āhur eke ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.17">
                        <caesura/>
                         kecid āhur māṃsādīnāṃ pañcānām api samastānāṃ vivṛddhānāṃ
                        samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi, ekahīnānām alpānāṃ vā
                        kālāntaraprāṇaharāṇi, dvihīnānāṃ viśalyaprāṇaharāṇi , trihīnānāṃ
                        vaikalyakarāṇi, ekasminn eva rujākarāṇīti | naivaṃ, yato
                        'sthimarmasvapyabhihateṣu śoṇitāgamanaṃ bhavati ||17|| </l>

                    <pb facs="456" n="372 (372a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.6.18">
                        <caesura/>
                         caturvidhā yās tu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmasu sanniviṣṭāḥ |
                        snāyvasthimāṃsāni tathaiva sandhīn santarpya dehaṃ prati yāpayanti
                        ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.19">
                        <caesura/>
                         tataḥ kṣate marmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti |
                        vivardhamānas tu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye
                        ||19||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.20">
                        <caesura/>
                         rujābhibhūtaṃ tu tataḥ śarīraṃ pralīyate naśyati cāsya saṃjñā |
                        <caesura/>
                         ato hi śalyaṃ vinihartumicchanmarmāṇi yatnena parīkṣya karṣet
                        ||20||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.21">
                        <caesura/>
                         etena śeṣaṃ vyākhyātam ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.22">
                        <caesura/>
                         tatra sadyaḥprāṇaharam ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati,
                        kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyam āpādayati, viśalyaghnaṃ
                        vaikalyakaraṃ ca bhavati, vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati
                        rujāṃ ca karoti, rujākaram atīvravedanaṃ bhavati ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.23">
                        <caesura/>
                         tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarān mārayanti,
                        kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣān māsād vā, teṣv api tu kṣiprāṇi kadācid
                        āśu mārayanti, viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācid
                        atyabhihatāni mārayanti ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.24">
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ sakthimarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ --- tatra
                        pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor madhye kṣipraṃ nāma marma, tatra
                        viddhasyākṣepakeṇa maraṇaṃ; madhyamāṅgulīm anupūrveṇa madhye
                        pādatalasya talahṛdayaṃ nāma , tatra rujābhir maraṇaṃ;
                        kṣiprasyopariṣṭād ubhayataḥ kūrco nāma, tatra pādasya
                        bhramaṇavepane bhavataḥ; gulphasandher adha ubhayataḥ kūrcaśiraḥ,
                        tatra rujāśophau; pādajaṅghayoḥ sandhāne gulphaḥ, tatra rujaḥ
                        stabdhapādatā khañjatā vā; pārṣṇiṃ prati jaṅghāmadhye indrabastiḥ,
                        tatra śoṇitakṣayeṇa maraṇaṃ; jaṅghorvoḥ sandhāne jānu, tatra
                        khañjatā; jānuna ūrdhvam ubhayatas tryaṅgulamāṇī , tatra
                        śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca; ūrumadhye urvī, tatra
                        śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ; urvyā ūrdhvam adho vaṅkṣaṇasandher
                        ūrumūle lohitākṣaṃ, tatra lohitakṣayeṇa maraṇaṃ pakṣāghāto vā;
                        vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapaṃ, tatra ṣāṇḍhyam alpaśukratā vā
                        bhavati; evam etāny ekādaśa sakthimarmāṇi vyākhyātāni |
                        etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatas tu yāni sakthni
                        gulphajānuviṭapāni, tāni bāhau maṇibandhakūrparakakṣadharāṇi ;
                        yathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayor antare viṭapam evaṃ vakṣaḥkakṣayor madhye
                        kakṣadharaṃ, tasmin viddhe ta evopadravāḥ; viśeṣatas tu maṇibandhe
                        kuṇṭhatā, kūrparākhye kuṇiḥ, kakṣadhare pakṣāghātaḥ | evam etāni
                        catuścatvāriṃśac chākhāsu marmāṇi vyākhyātāni ||24|| </l>

                    <pb facs="457" n="373 (373a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.6.25">
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvam udarorasor marmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ --- tatra
                        vātavarconirasanaṃ sthūlāntrapratibaddhaṃ gudaṃ nāma marma, tatra
                        sadyomaraṇaṃ; alpamāṃsaśoṇito 'bhyantarataḥ kaṭyāṃ mūtrāśayo
                        bastiḥ, tatrāpi sadyomaraṇam aśmarīvraṇād ṛte, tatrāpy ubhayato
                        bhinne na jīvati, ekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati, sa tu
                        yatnenopakrānto rohati; pakvāmāśayayor madhye sirāprabhavā nābhiḥ,
                        tatrāpi sadyo maraṇaṃ; stanayor madhyamadhiṣṭhāyor
                        asyāmāśayadvāraṃ sattvarajastamasām adhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ, tatrāpi
                        sadya eva maraṇaṃ; stanayor adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ
                        stanamūle, tatra kaphapūrṇakoṣṭhatayā (kāsaśvāsābhyāṃ ) mriyate;
                        stanacūcukayor ūrdhvaṃ dvyaṅgulam ubhay<pb facs="457" n="373 (375b)"/>ataḥ stanarohitau , tatra
                        lohitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca mriyate; aṃsakūṭayor
                        adhastāt pārśvoparibhāgayor apalāpau nāma, tatra raktena
                        pūyabhāvaṃ gatena maraṇaṃ; ubhayatroraso nāḍyau vātavahe
                        apastambhau nāma, tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca
                        maraṇam; evam etāny udarorasor dvādaśa marmāṇi vyākhyātāni ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.26">
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ --- tatra pṛṣṭhavaṃśam
                        ubhayataḥ pratiśroṇikāṇḍamasthinī kaṭīkataruṇe, tatra śoṇitakṣayāt
                        pāṇḍurvivarṇo hīnarūpaś ca mriyate; pārśvayor jaghanabahirbhāge
                        pṛṣṭhavaṃśamubhayato kukundare, tatra sparśājñānamadhaḥkāye
                        ceṣṭopaghātaś ca; śroṇīkāṇḍayor upary āśayāc chādanau
                        pārśvāntarapratibaddhau nitambau, tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbalyāc ca
                        maraṇaṃ; adhaḥpārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyayos
                        tiryag ūrdhvaṃ ca jaghanāt pārśvasandhī, tatra
                        lohitapūrṇakoṣṭhatayā mriyate; stanamūlād ṛjūbhayataḥ
                        pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī, tatra śoṇitātipravṛttinimittair upadravair
                        mriyate; pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam ubhayatas trikasaṃbaddhe
                        aṃsaphalake, tatra bāhvoḥ svāpaśoṣau ; bāhumūrdhagrīvāmadhyeṃ
                        'sapīṭhaskandhabandhanāvaṃsau, tatra stabdhabāhutā; evam etāni
                        caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni ||26|| </l>

                    <pb facs="458" n="374 (374a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.6.27">
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvamūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmaḥ --- tatra kaṇṭhanāḍīm
                        ubhayataś catasro dhamanyo dve nīle dve ca manye vyatyāsena ,
                        tatra mūkatā svaravaikṛtamarasagrāhitā ca; grīvāyām ubhayataś
                        catasraḥ sirā mātṛkāḥ, tatra sadyomaraṇaṃ; śirogrīvayoḥ sandhāne
                        kṛkāṭike, tatra calamūrdhatā; karṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃśrite vidhure,
                        tatra bādhiryaṃ; ghrāṇamārgam ubhayataḥ srotomārgapratibaddhe
                        abhyantarataḥ phaṇe, tatra gandhājñānaṃ; bhrūpucchāntayor adho
                        'kṣṇorbāhyato 'pāṅgau, tatrāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvor upari
                        nimnayor āvartau nāma, tatrāpyāndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvor
                        antayor upari karṇalalāṭayor madhye śaṅkhau, tatra sadyomaraṇaṃ;
                        śaṅkhayor upari keśānta utkṣepau, tatra saśalyo jīvet pākāt
                        patitaśalyo vā noddhṛtaśalyaḥ; bhruvor madhye sthapanī,
                        tatrotkṣepavat; pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma,
                        tatronmādabhayacittanāśair maraṇaṃ;
                        ghrāṇaśrotrākṣijihvāsantarpaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye sirāsannipātaḥ
                        śṛṅgāṭakāni , tāni catvāri marmāṇi, tatrāpi sadyomaraṇaṃ ;
                        mastakābhyantaropariṣṭhāt sirāsandhisannipāto romāvarto 'dhipatiḥ,
                        tatrāpi sadya eva | evam etāni saptatriṃśad ūrdhvajatrugatāni
                        marmāṇi vyākhyātāni ||27|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.28">
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra ślokāḥ --
                        <caesura/>
                         urvyaḥ śirāṃsi viṭape ca sakakṣapārśve ekaikam aṅgulamitaṃ
                        stanapūrva<pb facs="459" n="375 (375a)"/>mūlam |
                        <caesura/>
                         viddhyaṅguladvayamitaṃ maṇibandhagulphaṃ trīṇy eva jānu saparaṃ
                        saha kūrparābhyām ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.29">
                        <caesura/>
                         hṛdbastikūrcagudanābhi vadanti mūrdhni catvāri pañca ca gale daśa
                        yāni ca dve |
                        <caesura/>
                         tāni svapāṇitalakuñcitasaṃmitāni śeṣāṇyavehi parivistarato
                        'ṅgulārdham ||29||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.30">
                        <caesura/>
                         etatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastreṇa karmakaraṇaṃ
                        parihṛtya kāryam |
                        <caesura/>
                         pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmād dhi marmasadanaṃ
                        parivarjanīyam ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.31">
                        <caesura/>
                         chinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā narāṇāṃ saṅkocamīyurasṛgalpamato
                        nireti | prāpyāmitavyasanamugramato manuṣyāḥ
                        saṃcchinnaśākhataruvannidhanaṃ na yānti ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.32">
                        <caesura/>
                         kṣipreṣu tatra sataleṣu hateṣu raktaṃ gacchatyatīva pavanaś ca
                        rujaṃ karoti | evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā vṛkṣā
                        ivāyudhanipātanikṛttamūlāḥ ||32||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.33">
                        <caesura/>
                         tasmāt tayor abhihatasya tu pāṇipādaṃ chettavyamāśu
                        maṇibandhanagulphadeśe
                        <caesura/>
                         marmāṇi śalyaviṣayārdham udāharanti yasmāc ca marmasu hatā na
                        bhavanti sadyaḥ ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.34">
                        <caesura/>
                         jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena kecit te prāpnuvanti vikalatvam
                        asaṃśayaṃ hi
                        <caesura/>
                         saṃbhinnajarjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastranihataiś ca
                        śarīradeśaiḥ ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.35">
                        <caesura/>
                         chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣair yeṣāṃ na marmasu kṛtā
                        vividhāḥ prahārāḥ
                        <caesura/>
                         somamārutatejāṃsi rajaḥsattvatamāṃsi ca |
                        <caesura/>
                         marmasu prāyaśaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cāvatiṣṭhate ||35|| </l>


                    <l xml:id="SS.3.6.36">
                        <caesura/>
                         marmasv abhihatās tasmān na jīvanti śarīriṇaḥ
                        <caesura/>
                         indriyārtheṣv asaṃprāptir manobuddhiviparyayaḥ ||36|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.37">
                        <caesura/>
                         rujaś ca vividhās tīvrā bhavanty āśuhare hate |
                        <caesura/>
                         hate kālāntaraghne tu dhruvaṃ dhātukṣayo nṛṇām ||37||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.38">
                        <caesura/>
                         tato dhātukṣayāj jantur vedanābhiś ca naśyati |
                        <caesura/>
                         hate vaikalyajanane kevalaṃ vaidyanaipuṇāt ||38||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.39">
                        <caesura/>
                         śarīraṃ kriyayā yuktaṃ vikalatvam avāpnuyāt |
                        <caesura/>
                         viśalyaghne tu vijñeyaṃ pūrvoktaṃ yac ca kāraṇam ||39|| </l>

                    <pb facs="460" n="376 (374a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.6.40">
                        <caesura/>
                         rujākarāṇi marmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ |
                        <caesura/>
                         kurvanty ante ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi ||40||</l>

                    <l xml:id="SS.3.6.41">
                        <caesura/>
                         chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇād api |
                        <caesura/>
                         upaghātaṃ vijānīyān marmaṇāṃ tulyalakṣaṇam ||41|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.42">
                        <caesura/>
                         marmābhighātas tu na kaścid asti
                        <caesura/>
                         yo 'lpātyayo vāpi niratyayo vā |
                        <caesura/>
                         prāyeṇa marmasv abhitāḍitās tu
                        <caesura/>
                         vaikalyam ṛcchanty athavā mriyante ||42|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.43">
                        <caesura/>
                         marmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām |
                        <caesura/>
                         prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ
                        ||43|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.6.trailer">
                        <caesura/>
                         iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne pratyekamarmanirdeśaśārīraṃ
                        nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||6|| </l>
                </div>


                <div n="7" type="adhyāya">

                    <head>saptamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.3.7.1">
                        <label xml:lang="en">1931 ed. SS.3.7.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.2">
                        <label xml:lang="en">1931 ed. SS.3.7.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.3">
                        <caesura/>
                         sapta sirāśatāni bhavanti; yābhir idaṃ śarīram ārāma iva
                        jalahāriṇībhiḥ kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate 'nugṛhyate
                        cākuñcanaprasāraṇādibhir viśeṣaiḥ; drumapatrasevanīnām iva tāsāṃ
                        pratānāḥ; tāsāṃ nābhir mūlaṃ, tataś ca prasaranty ūrdhvam adhas
                        tiryak ca ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.4">
                        <caesura/>
                         bhavataś cātra ślokau --
                        <caesura/>
                         yāvatyas tu sirāḥ kāye saṃbhavanti śarīriṇām |
                        <caesura/>
                         nābhyāṃ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti samantataḥ ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.5">
                        <caesura/>
                         nābhisthāḥ prāṇināṃ prāṇāḥ prāṇānnābhir vyupāśritā |
                        <caesura/>
                         sirābhir āvṛtā nābhiś cakranābhir ivārakaiḥ ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.6">
                        <caesura/>
                         tāsāṃ mūlasirāś catvāriṃśat; tāsāṃ vātavāhinyo daśa, pittavāhinyo
                        daśa, kaphavāhinyo daśa, daśa raktavāhinyaḥ | tāsāṃ tu
                        vātavāhinīnāṃ vātasthānagatānāṃ pañcasaptatiśataṃ bhavati, tāvatya
                        eva pittavāhinyaḥ pittasthāne, kaphavāhinyaś ca kaphasthāne,
                        raktavāhinyaś ca yakṛtplīhnoḥ; evam etāni sapta sirāśatāni ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.7">
                        <caesura/>
                         tatra vātavāhinyaḥ sirā ekasmin sakthni pañcaviṃśatiḥ;
                        etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau | viśeṣatas tu koṣṭhe
                        catustriṃśat; tāsāṃ gudameḍhrāśritāḥ śroṇyāmaṣṭau, dve dve
                        pārśvayoḥ, ṣaṭ pṛṣṭhe, tāvatya evodare, daśa vakṣasi |
                        ekacatvāriṃśajjatruṇa ūrdhvaṃ; tāsāṃ caturdaśa grīvāyāṃ, karṇayoś
                        catasraḥ, nava jihvāyāṃ, ṣaṇ nāsikāyāṃ, aṣṭau netrayoḥ, evam etat
                        pañcasaptatiśataṃ vātavāhinīnāṃ sirāṇāṃ vyākhyātaṃ bhavati | eṣa
                        eva vibhāgaḥ śeṣāṇām api | viśeṣatas tu pittavāhinyo netrayor
                        daśa, karṇayor dve; evaṃ raktavahāḥ kaphavahāś ca | evam etāni
                        sapta sirāśatāni savibhāgāni vyākhyātāni ||7|| </l>

                    <pb facs="461" n="377 (377a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.7.8">
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         kriyāṇām apratīghātam amohaṃ buddhikarmaṇām |
                        <caesura/>
                         karoty anyān guṇāṃś cāpi svāḥ sirāḥ pavanaś caran ||8||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.9">
                        <caesura/>
                         yadā tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate |
                        <caesura/>
                         tadāsya vividhā rogā jāyante vātasaṃbhavāḥ ||9||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.10">
                        <caesura/>
                         bhrājiṣṇutām annarucim agnidīptim arogatām |
                        <caesura/>
                         saṃsarpat svāḥ sirāḥ pittaṃ kuryāc cānyān guṇān api ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.11">
                        <caesura/>
                         yadā prakupitaṃ pittaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
                        <caesura/>
                         tadāsya vividhā rogā jāyante pittasaṃbhavāḥ ||11||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.12">
                        <caesura/>
                         snehamaṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyaṃ balamudīrṇatām |
                        <caesura/>
                         karotyanyān guṇāṃś cāpi balāsaḥ svāḥ sirāś caran ||12||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.13">
                        <caesura/>
                         yadā tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate |
                        <caesura/>
                         tadāsya vividhā rogā jāyante śleṣmasaṃbhavāḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.14">
                        <caesura/>
                         dhātūnāṃ pūraṇaṃ varṇaṃ sparśajñānam asaṃśayam |
                        <caesura/>
                         svāḥ sirāḥ saṃcarad raktaṃ kuryāc cānyān guṇān api ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.15">
                        <caesura/>
                         yadā tu kupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
                        <caesura/>
                         tadāsya vividhā rogā jāyante raktasaṃbhavāḥ ||15||</l>

                    <l xml:id="SS.3.7.16">
                        <caesura/>
                         na hi vātaṃ sirāḥ kāścinna pittaṃ kevalaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         śleṣmāṇaṃ vā vahantyetā ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.17">
                        <caesura/>
                         praduṣṭānāṃ hi doṣāṇāṃ mūrcchitānāṃ pradhāvatām |
                        <caesura/>
                         dhruvam unmārgagamanam ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.18">
                        <caesura/>
                         tatrāruṇā vātavahāḥ pūryante vāyunā sirāḥ |
                        <caesura/>
                         pittāduṣṇāś ca nīlāś ca, śītā gauryaḥ sthirāḥ kaphāt
                        <caesura/>
                         asṛgvahās tu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.19">
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi na vidhyed yāḥ sirā bhiṣak |
                        <caesura/>
                         vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi vyadhāt tāsāṃ dhruvaṃ bhavet ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.20">
                        <caesura/>
                         sirāśatāni catvāri vidyāc chākhāsu buddhimān |
                        <caesura/>
                         ṣaṭtriṃśac ca śataṃ koṣṭhe catuḥṣaṣṭaṃ ca mūrdhani ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.21">
                        <caesura/>
                         śākhāsu ṣoḍaśa sirāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu |
                        <caesura/>
                         pañcāśaj jatruṇaś cordhvam avyadhyāḥ parikīrtitāḥ ||21|| </l>

                    <pb facs="462" n="378 (378a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.7.22">
                        <caesura/>
                         tatra sirāśatam ekasmin sakthni bhavati; tāsāṃ jāladharā tvekā,
                        tisraś cābhyantarāḥ --- tatrorvīsaṃjñe dve, lohitākṣasaṃjñā caikā,
                        tās tv avyadhyāḥ; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau;
                        evamaśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśa śākhāsu | dvātriṃśacchroṇyāṃ, tāsām
                        aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ --- dve dve viṭapayoḥ , kaṭīkataruṇayoś ca;
                        aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve, tāsām ekaikām ūrdhvagāṃ pariharet,
                        pārśvasandhigate ca dve; catasro viṃśatiś ca pṛṣṭhe
                        pṛṣṭhavaṃśamubhayataḥ, tāsāmūrdhvagāminyau dve dve parihared
                        bṛhatīsire; tāvatya evodare, tāsāṃ meḍhropari romarājīm ubhayato
                        dve dve pariharet; catvāriṃśad vakṣasi, tāsāṃ
                        caturdaśāśastrakṛtyāḥ --- hṛdaye dve, dve dve stanamūle,
                        stanarohitāpalāpastambheṣūbhayato 'ṣṭau; evaṃ dvātriṃśad
                        aśastrakṛtyāḥ pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti | catuḥṣaṣṭaṃ sirāśataṃ
                        jatruṇa ūrdhvaṃ bhavati; tatra ṣaṭpañcāśacchirodharāyāṃ ,
                        tāsāmaṣṭau catasraś ca marmasaṃjñāḥ pariharet, dve kṛkāṭikayoḥ,
                        dve vidhurayoḥ, evaṃ grīvāyāṃ ṣoḍaśāvyadhyāḥ; hanvor ubhayato
                        'ṣṭāv aṣṭau, tāsāṃ tu sandhidhamanyau dve dve pariharet;
                        ṣaṭtriṃśajjihvāyāṃ, tāsāmadhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyāḥ, rasavahe dve,
                        vāgvahe ca dve; dvirdvādaśa nāsāyāṃ, tāsām aupanāsikyaś catasraḥ
                        pariharet, tāsām eva ca tālunyekāṃ mṛdāvuddeśe; aṣṭatriṃśadubhayor
                        netrayoḥ , tāsām ekaikām apāṅgayoḥ pariharet; karṇayor daśa, tāsāṃ
                        śabdavāhinīm ekaikāṃ pariharet; nāsānetragatās tu lalāṭe ṣaṣṭiḥ,
                        tāsāṃ keśāntānugatāś catasra, āvartayor ekaikā, sthapanyāṃ caikā
                        parihartavyā; śaṅkhayor daśa, tāsāṃ śaṅkhasandhigatām ekaikāṃ
                        pariharet; dvādaśa mūrdhni, tāsām utkṣepayor dve pariharet,
                        sīmanteṣv ekaikām, ekām adhipatāv iti; evam aśastrakṛtyāḥ pañcāśaj
                        jatruṇa ūrdhvam iti ||22|| </l>

                    <pb facs="463" n="379 (379a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.7.23">
                        <caesura/>
                         bhavati cātra --
                        <caesura/>
                         vyāpnuvanty abhito dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ |
                        <caesura/>
                         pratānāḥ padminīkandād bisādīnāṃ yathā jalam ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.7.trailer">
                        <caesura/>
                         iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvarṇavibhaktiśārīraṃ nāma
                        saptamo 'dhyāyaḥ ||7|| </l>
                </div>


                <div n="8" type="adhyāya">

                    <head>aṣṭamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.3.8.1">
                        <label xml:lang="en">1931 ed. SS.3.8.1</label>
                        <caesura/>
                         athātaḥ sirāvyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.2">
                        <label xml:lang="en">1931 ed. SS.3.8.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.3">
                        <caesura/>
                         bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyapādhvastrīkarśitavamitaviriktāsthāpitānuvāsitajāgaritaklībakṛśagarbhiṇīnāṃ
                        kāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarākṣepakapakṣāghātopavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṃ
                        ca sirāṃ na vidhyet , yāś cāvyadhyāḥ, vyadhyāś cādṛṣṭāḥ, dṛṣṭāś
                        cāyantritāḥ, yantritāś cānutthitā iti ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.4">
                        <caesura/>
                         śoṇitāvasekasādhyāś ca ye vikārāḥ prāgabhihitās teṣu cāpakveṣv
                        anyeṣu cānukteṣu yathābhyāsaṃ yathānyāyaṃ ca sirāṃ vidhyet ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.5">
                        <caesura/>
                         pratiṣiddhānām api ca viṣopasarge ātyayike ca sirāvyadhanam
                        apratiṣiddham ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.6">
                        <caesura/>
                         tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathādoṣapratyanīkaṃ dravaprāyam
                        annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūṃ pītavantaṃ vā yathākālam
                        upasthāpyāsīnaṃ sthitaṃ vā prāṇān abādhamāno
                        vastrapaṭṭacarmāntarvalkalalatānām anyatamena yantrayitvā
                        nātigāḍhaṃ nātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya prāptaṃ śastram
                        ādāya sirāṃ vidhyet ||6|| </l>

                    <pb facs="464" n="380 (380a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.8.7">
                        <caesura/>
                         naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na cābhrite |
                        <caesura/>
                         sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||7|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.8">
                        <caesura/>
                         tatra vyadhyasiraṃ puruṣaṃ pratyādityamukham aratnimātrocchrite
                        upaveśyāsane sakthnor ākuñcitayor niveśya kūrpare
                        sandhidvayasyopari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī manyayoḥ
                        sthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṃ grīvāmuṣṭyor upari parikṣipyānyena
                        puruṣeṇa paścāt sthitena vāmahastenottānena śāṭakāntadvayaṃ
                        grāhayitvā tato brūyāt --- dakṣiṇahastena sirotthāpanārthaṃ
                        nātyāyataśithilaṃ yantram āveṣṭayeti, asṛksrāvaṇārthaṃ ca yantraṃ
                        pṛṣṭhamadhye pīḍayeti, karmapuruṣaṃ ca vāyupūrṇamukhaṃ sthāpayet ;
                        eṣa uttamāṅgagatānām antarmukhavarjānāṃ sirāṇāṃ vyadhane
                        yantraṇavidhiḥ | pādavyadhyasirasya pādaṃ same sthāne susthitaṃ
                        sthāpayitvānyaṃ pādam īṣatsaṅkucitam uccaiḥ kṛtvā vyadhyasiraṃ
                        pādaṃ jānusandher adhaḥ śāṭakenāveṣṭya hastābhyāṃ prapīḍya gulphaṃ
                        vyadhyapradeśasyopari caturaṅgule plotādīnām anyatamena baddhvā vā
                        pādasirāṃ vidhyet | athopariṣṭhāddhastau gūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī
                        samyagāsane sthāpayitvā sukhopaviṣṭasya pūrvavad yantraṃ baddhvā
                        hastasirāṃ vidhyet | gṛdhrasīviśvācyoḥ saṅkucitajānukūrparasya |
                        śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnāmitapṛṣṭhasyāvākśiraskasyopaviṣṭasya |
                        visphūrjitapṛṣṭhasya vidhyet | udarorasoḥ
                        prasāritoraskasyonnāmitaśiraskasya visphūrjitadehasya | bāhubhyām
                        avalambamānadehasya pārśvayoḥ | anāmitameḍhrasya meḍhre |
                        unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhojihvāyām | ativyāttānanasya tāluni
                        dantamūleṣu ca | evaṃ yantropāyān anyāṃś ca sirotthāpanahetūn
                        buddhyāvekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyāt ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.9">
                        <caesura/>
                         māṃsaleṣv avakāśeṣu yavamātraṃ śastraṃ nidadhyāt, ato
                        'nyathārdhayavamātraṃ vrīhimātraṃ vā vrīhimukhena, asthnām upari
                        kuṭhārikayā vidhyedardhayavamātram ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.10">
                        <caesura/>
                         vyabhre varṣāsu vidhyet tu grīṣmakāle tu śītale |
                        <caesura/>
                         hemantakāle madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.11">
                        <caesura/>
                         samyakśastranipātena dhārayā yā sravedasṛk |
                        <caesura/>
                         muhūrtaṃ ruddhā tiṣṭhec ca suviddhāṃ tāṃ vinirdiśet ||11|| </l>

                    <pb facs="465" n="381 (381a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.8.12">
                        <caesura/>
                         yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvaṃ sravati pītikā |
                        <caesura/>
                         tathā sirāsu viddhāsu duṣṭam agre pravartate ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.13">
                        <caesura/>
                         mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tṛṣitasya ca |
                        <caesura/>
                         na vahanti sirā viddhās tathānutthitayantritāḥ ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.14">
                        <caesura/>
                         kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayābhihatasya ca |
                        <caesura/>
                         bhūyo 'parāhṇe visrāvyā sāparedyus tryahe 'pi vā ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.15">
                        <caesura/>
                         raktaṃ saśeṣadoṣaṃ tu kuryād api vicakṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         na cātiniḥsrutaṃ kuryāc cheṣaṃ saṃśamanair jayet ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.16">
                        <caesura/>
                         balino bahudoṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         paraṃ pramāṇamicchanti prasthaṃ śoṇitamokṣaṇe ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.17">
                        <caesura/>
                         tatra pādadāhapāda<pc> </pc>harṣa<pc
                        > </pc>cippavisarpavātaśoṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārīprabhṛtiṣu
                        kṣipramarmaṇa upariṣṭhād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vidhyet,
                        ślīpade taccikitsite yathā vakṣyate,
                        kroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātavedanāsu jaṅghāyāṃ gulphasyopari
                        caturaṅgule, apacyāmindrabasteradhastād dvyaṅgule,
                        jānusandheruparyadho vā caturaṅgule gṛdhrasyāṃ, ūrumūlasaṃśritāṃ
                        galagaṇḍe, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; viśeṣatas tu
                        vāmabāhau kūrparasandher abhyantarato bāhumadhye plīhni
                        kaniṣṭhikānāmikayor madhye vā, evaṃ dakṣiṇabāhau yakṛddālye
                        (kaphodare ca,) etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti, gṛdhrasyām
                        iva viśvācyāṃ, śroṇiṃ prati samantād dvyaṅgule pravāhikāyāṃ
                        śūlinyāṃ, parivartikopadaṃśaśūkadoṣaśukravyāpatsu meḍhramadhye,
                        (vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṃ, nābher adhaś caturaṅgule sevanyā
                        vāmapārśve dakodare ,) vāmapārśve kakṣāstanayor antare
                        'ntarvidradhau pārśvaśūle ca, bāhuśoṣāvabāhukayor apyeke
                        vadantyaṃsayor antare, trikasandhimadhyagatāṃ tṛtīyake,
                        adhaḥskandhasandhigatāmanyatarapārśvasaṃsthitāṃ caturthake,
                        hanusandhimadhyagatāmapasmāre, śaṅkhakeśāntasandhigatāmuro
                        'pāṅgalalāṭeṣu conmāde, jihvārogeṣv adhojihvāyāṃ dantavyādhiṣu ca,
                        tāluni tālavyeṣu, karṇayor upari samantāt karṇaśūle tadrogeṣu ca,
                        gandhāgrahaṇe nāsārogeṣu ca nāsāgre,
                        timirākṣipākaprabhṛtiṣvakṣyāmayeṣūpanāsike lālāṭyāmapāṅgyāṃ vā,
                        etā eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣv iti ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.18">
                        <caesura/>
                         duṣṭavyadhā viṃśatiḥ --- durviddhātividdhā kuñcitā piccitā
                        kuṭṭitāprasrutātyudīrṇānte viddhā pariśuṣkā kūṇitā
                        vepitānutthitaviddhā śastrahatā tiryagviddhāviddhāvyadhyā vidrutā
                        dhenukā punaḥ punarviddhā sirāsnāyvasthisandhimarmasu ceti ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.19">
                        <caesura/>
                         tatra yā sūkṣmaśastraviddhāvyaktamasṛk sravati rujāśophavatī ca
                        sā durviddhā, pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ praviśati śoṇitaṃ
                        śoṇitātipravṛttirvā sātividdhā, kuñcitāyāmapyevaṃ,
                        kuṇṭhaśastrapramathitā pṛthulībhāvamāpannā piccitā, anāsāditā
                        punaḥ punarantayoś ca bahuśaḥ śastrābhihatā kuṭṭitā,
                        śītabhayamūrcchābhir apravṛttaśoṇitā aprasrutā,
                        tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhātyudīrṇā, alparaktasrāviṇyanteviddhā,
                        kṣīṇaśoṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā, caturbhāgāsāditā
                        kiṃcitpravṛttaśoṇitā kūṇitā, duḥsthānabandhanādvepamānāyāḥ
                        śoṇitasaṃmoho bhavati sā vepitā, anutthitaviddhāyāmapyevaṃ,
                        chinnātipravṛttaśoṇitā kriyāsaṅgakarī śastrahatā,
                        tiryakpraṇihitaśastrā kiṃciccheṣā tiryagviddhā, bahuśaḥ kṣatā
                        hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā, aśastrakṛtyā avyadhyā,
                        anavasthitaviddhā vidrutā, pradeśasya bahuśo
                        'vaghaṭṭanādārohadvyadhā muhurmuhuḥ śoṇitasrāvā dhenukā,
                        sūkṣmaśastravyadhanādbahuśo bhinnā punaḥ punarviddhā,
                        snāyvasthisirāsandhimarmasu viddhā rujāṃ śophaṃ vaikalyaṃ maraṇaṃ
                        cāpādayati ||19|| </l>

                    <pb facs="467" n="383 (383a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.8.20">
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         sirāsu śikṣito nāsti calā hyetāḥ svabhāvataḥ |
                        <caesura/>
                         matsyavat parivartante tasmād yatnena tāḍayet ||20|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.21">
                        <caesura/>
                         ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite |
                        <caesura/>
                         bhavanti vyāpadaś caitā bahavaś cāpy upadravāḥ ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.22">
                        <caesura/>
                         snehādibhiḥ kriyāyogairna tathā lepanair api |
                        <caesura/>
                         yānty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.23">
                        <caesura/>
                         sirāvyadhaścikitsārdhaṃ śalyatantre prakīrtitaḥ |
                        <caesura/>
                         yathā praṇihitaḥ samyagbastiḥ kāyacikitsite ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.24">
                        <caesura/>
                         tatra snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvasitasirāviddhaiḥ
                        parihartavyāni --
                        krodhāyāsamaithunadivāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayanasthānāsanacaṅkramaṇaśītavātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt,
                        māsam eke manyante | eteṣāṃ vistaram upariṣṭhād vakṣyāmaḥ ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.25">
                        <caesura/>
                         sirāviṣāṇatumbais tu jalaukābhiḥ padais tathā |
                        <caesura/>
                         avagāḍhaṃ yathāpūrvaṃ nirharedduṣṭaśoṇitam ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.26">
                        <caesura/>
                         avagāḍhe jalaukā syāt pracchannaṃ piṇḍite hitam |
                        <caesura/>
                         sirāṅgavyāpake rakte śṛṅgālābū tvaci sthite ||26|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.8.trailer">
                        <caesura/>
                         iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne sirāvyadhavidhiśārīraṃ
                        nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8|| </l>
                </div>


                <div n="9" type="adhyāya">

                    <head>navamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.3.9.1">
                        <label xml:lang="en">1931 ed. SS.3.9.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.2">
                        <label xml:lang="en">1931 ed. SS.3.9.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.3">
                        <caesura/>
                         caturviṃśatir dhamanyo nābhiprabhavā abhihitāḥ | tatra kecid āhuḥ
                        --- sirādhamanīsrotasāmavibhāgaḥ, sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ
                        srotāṃsi ceti | tat tu na samyak, anyā eva hi dhamanyaḥ srotāṃsi
                        ca sirābhyaḥ; kasmāt vyañjanānyatvān mūlasanniyamāt
                        karmavaiśeṣyāt āgamāc ca; kevalaṃ tu parasparasannikarṣāt
                        sadṛśāgamakarmatvāt saukṣmyāc ca vibhaktakarmaṇām apy avibhāga iva
                        karmasu bhavati ||3|| </l>

                    <pb facs="468" n="384 (384a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.9.4">
                        <caesura/>
                         tāsāṃ tu khalu nābhiprabhavāṇāṃ dhamanīnām ūrdhvagā daśa, daśa
                        cādhogāminyaḥ, catasras tiryaggāḥ ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.5">
                        <caesura/>
                         ūrdhvagāḥ śabda<pc> </pc>sparśa<pc> </pc>rūpa<pc
                            > </pc>rasa<pc> </pc>gandha<pc> </pc>praśvāsocchvāsa<pc
                            > </pc>jṛmbhita<pc> </pc>kṣuddha<pc
                            > </pc>sitakathita<pc> </pc>ruditādīn viśeṣān abhivahantyaḥ
                        śarīraṃ dhārayanti | tās tu hṛdayamabhiprapannāstridhā jāyante,
                        tāstriṃśat | tāsāṃ tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā
                        daśa, śabdarūparasagandhānaṣṭābhir gṛhṇīte, dvābhyāṃ bhāṣate,
                        dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti, dvābhyāṃ svapiti, dvābhyāṃ pratibudhyate,
                        dve cāśruvāhinyau, dve stanyaṃ striyā vahataḥ stanasaṃśrite, te
                        eva śukraṃ narasya stanābhyāmabhivahataḥ, tāstvetāstriṃśat
                        savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrdhvaṃ nābher
                        udarapārśvapṛṣṭhoraḥskandhagrīvābāhavo dhāryante yāpyante ca
                        ||5||</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.6"> bhavati cātra ---
                        <caesura/>
                         ūrdhvaṅ gamās tu kurvanti karmāṇy etāni sarvaśaḥ
                        <caesura/>
                         adhogamās tu vakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.7">
                        <caesura/>
                         adhogamās tu vātamūtrapurīṣaśukrārtavādīny adho vahanti | tās tu
                        pittāśayam abhiprapannās tatrastham evānnapānarasaṃ vipakvam
                        auṣṇyād vivecayantyo 'bhivahantyaḥ śarīraṃ tarpayanti, arpayanti
                        cordhvagānāṃ tiryaggāṇāṃ ca, rasasthānaṃ cābhipūrayanti,
                        mūtrapurīṣasvedāṃś ca vivecayanti; āmapakvāśayāntare ca tridhā
                        jāyante, tāstriṃśat; tāsāṃ tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve
                        vahatastā daśa, dve annavāhinyāv antrāśrite, toyavahe dve,
                        mūtrabastim abhiprapanne mūtravahe dve, śukravahe dve
                        śukraprādurbhāvāya, dve visargāya, te eva raktam abhivahato
                        visṛjataś ca nārīṇām ārtavasaṃjñaṃ, dve varco nirasanyau
                        sthūlāntrapratibaddhe, aṣṭāv anyās tiryaggāminīnāṃ dhamanīnāṃ
                        svedam arpayanti; tās tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ |
                        etābhir adhonābheḥ pakvāśayakaṭīmūtrapurīṣagudabastimeḍhrasakthīni
                        dhāryante yāpyante ca ||7||</l>

                    <l xml:id="SS.3.9.8">
                        <caesura/>
                         bhavati cātra --
                        <caesura/>
                         adhogamās tu kurvanti karmāṇy etāni s<pb facs="469" n="385 (385a)"/>arvaśaḥ
                        <caesura/>
                         tiryaggāḥ saṃpravakṣyāmi karma cāsāṃ yathāyatham ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.9">
                        <caesura/>
                         tiryaggāṇāṃ tu catasṛṇāṃ dhamanīnām ekaikā śatadhā sahasradhā
                        cottarottaraṃ vibhajyante, tāstv asaṅkhyeyāḥ, tābhir idaṃ śarīraṃ
                        gavākṣitaṃ vibaddham ātataṃ ca, tāsāṃ mukhāni
                        romakūpapratibaddhāni, yaiḥ svedam abhivahanti rasaṃ
                        cābhitarpayanty antar bahiś ca , tair eva
                        cābhyaṅgapariṣekāvagāhālepanavīryāṇy antaḥśarīram
                        abhipratipadyante tvaci vipakvāni, tair eva ca sparśaṃ sukham
                        asukhaṃ vā gṛhṇīte, tās tv etāś catasro dhamanyaḥ sarvāṅgagatāḥ
                        savibhāgā vyākhyātāḥ ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.10">
                        <caesura/>
                         yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu biseṣu ca |
                        <caesura/>
                         dhamanīnāṃ tathā khāni raso yair upacīyate ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.11">
                        <caesura/>
                         pañcābhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
                        <caesura/>
                         pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayanti |
                        <caesura/>
                         pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā
                        <caesura/>
                         pañcatvam āyānti vināśakāle ||11|| </l>

                    <pb facs="470" n="386 (383a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.9.12">
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ srotasāṃ mūlaviddhalakṣaṇam upadekṣyāmaḥ | tāni tu
                        prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārtavavahāni, yeṣv
                        adhikāraḥ; ekeṣāṃ bahūni; eteṣāṃ viśeṣā bahavaḥ | tatra prāṇavahe
                        dve, tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra
                            viddhasyākrośana<pc> </pc>vinamana<pc> </pc>mohana<pc
                            > </pc>bhramaṇa<pc> </pc>vepanāni maraṇaṃ vā bhavati; annavahe
                        dve, tayor mūlam āmāśayo 'nnavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra
                        viddhasyādhmānaṃ śūlo 'nnadveṣaś chardiḥ pipāsāndhyaṃ maraṇaṃ ca;
                        udakavahe dve, tayor mūlaṃ tālu kloma ca, tatra viddhasya pipāsā
                        sadyomaraṇaṃ ca; rasavahe dve, tayor mūlaṃ hṛdayaṃ rasavāhinyaś ca
                        dhamanyaḥ, tatra viddhasya śoṣaḥprāṇavahaviddhavac ca maraṇaṃ
                        talliṅgāni ca; raktavahe dve, tayor mūlaṃ yakṛtplīhānau
                        raktavāhinyaś ca dhamanyaḥ , tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaro
                        dāhaḥ pāṇḍutā śoṇitāgamanaṃ raktanetratā ca; māṃsavahe dve, tayor
                        mūlaṃ snāyutvacaṃ raktavahāś ca dhamanyaḥ, tatra viddhasya
                        śvayathur māṃsaśoṣaḥ sirāgranthayo maraṇaṃ ca; medovahe dve, tayor
                        mūlaṃ kaṭī vṛkkau ca, tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgatā
                        tāluśoṣaḥ sthūlaśophatā pipāsā ca; mūtravahe dve, tayor mūlaṃ
                        bastir meḍhraṃ ca, tatra viddhasyānaddhabastitā mūtranirodhaḥ
                        stabdhameḍhratā ca; purīṣavahe dve, tayor mūlaṃ pakvāśayo gudaṃ
                        ca, tatra viddhasyānāho durgandhatā grathitāntratā ca; śukravahe
                        dve, tayor mūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca, tatra viddhasya klībatā cirāt
                        praseko raktaśukratā ca ; ārtavahe dve, tayor mūlaṃ garbhāśaya
                        ārtavavāhinyaś ca dhamanyaḥ, tatra viddhāyā vandhyātvaṃ
                        maithunāsahiṣṇutvam ārtavanāśaś ca; sevanīcchedādrujāprādurbhāvaḥ;
                        bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktam iti | srotoviddhaṃ tu
                        pratyākhyāyopacaret, uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopacaret ||12|| </l>

                    <pb facs="471" n="387 (387a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.9.13">
                        <caesura/>
                         bhavati cātra --
                        <caesura/>
                         mūlāt khādantaraṃ dehe prasṛtaṃ tvabhivāhi yat |
                        <caesura/>
                         strotas tad iti vijñeyaṃ sirādhamanivarjitam ||13|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.9.trailer">
                        <caesura/>
                         iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne dhamanīvyākaraṇaśārīraṃ nāma
                        navamo 'dhyāyaḥ ||9|| </l>
                </div>


                <div n="10" type="adhyāya">

                    <head>daśamo 'dhyāyaḥ |</head>


                    <l xml:id="SS.3.10.1">
                        <label xml:lang="en">1931 ed. SS.3.10.1</label>
                        <caesura/>
                         athāto garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.2">
                        <label xml:lang="en">1931 ed. SS.3.10.2</label>
                        <caesura/>
                         yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.3">
                        <caesura/>
                         garbhiṇī prathamadivasāt prabhṛti nityaṃ prahṛṣṭā śucyalaṅkṛtā
                        śuklavasanā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca bhavet,
                        malinavikṛtahīnagātrāṇi na spṛśet, durgandhadurdarśanāni
                        pariharet, udvejanīyāś ca kathāḥ, śuṣkaṃ paryuṣitaṃ kuthitaṃ
                        klinnaṃ cānnaṃ nopabhuñjīta, bahirniṣkramaṇaṃ
                        śūnyāgāracaityaśmaśānavṛkṣāśrayān krodhamayaśaskarāṃś ca bhāvān
                        uccair bhāṣyādikaṃ ca parihared yāni ca garbhaṃ vyāpādayanti, na
                        cābhīkṣṇaṃ tailābhyaṅgotsādanādīni seveta, na cāyāsayeccharīraṃ,
                        pūrvoktāni ca pariharet, śayanāsanaṃ mṛdvāstaraṇaṃ nātyuccam
                        apāśrayopetamasaṃbādhaṃ ca vidadhyāt, hṛdyaṃ dravamadhuraprāyaṃ
                        snigdhaṃ dīpanīyasaṃskṛtaṃ ca bhojanaṃ bhojayet , sāmānyam etad
                        āprasavāt ||3|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.4">
                        <caesura/>
                         viśeṣatas tu garbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyamāseṣu
                        madhuraśītadravaprāyamāhāram upaseveta; viśeṣatas tu tṛtīye
                        ṣaṣṭikaudanaṃ payasā bhojayet , caturthe dadhnā, pañcame payasā,
                        ṣaṣṭhe sarpiṣetyeke; caturthe
                        payonavanītasaṃsṛṣṭamāhārayejjāṅgalamāṃsasahitaṃ hṛdyamannaṃ ca
                        bhojayet , pañcame kṣīrasarpiḥsaṃsṛṣṭaṃ , ṣaṣṭhe
                        śvadaṃṣṭrāsiddhasya sarpiṣo mātrāṃ pāyayed yavāgūṃ vā, saptame
                        sarpiḥ pṛthakparṇyādisiddham, evamāpyāyate garbhaḥ; aṣṭame
                        badarodakena
                        balātibalāśatapuṣpāpalalapayodadhimastutailalavaṇamadanaphalamadhughṛtamiśreṇāsthāpayet
                        purāṇapurīṣaśuddhyarthamanulomanārthaṃ ca vāyoḥ, tataḥ
                        payomadhurakaṣāyasiddhena tailenānuvāsayet, anulome hi vāyau
                        sukhaṃ prasūyate nirupadravā ca bhavati, ata ūrdhvaṃ snigdhābhir
                        yavāgūbhir jāṅgalarasaiścopakramedāprasavakālāt; evam upakrāntā
                        snigdhā balavatī sukham anupadravā prasūyate ||4|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.5">
                        <caesura/>
                         navame māsi sūtikāgāramenāṃ praveśayet praśaste tithyādau |
                        tatrāriṣṭaṃ brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃ śvetaraktapītakṛṣṇeṣu
                        bhūmipradeśeṣu bilvanyagrodhatindukabhallātakanirmitasarvāgāraṃ
                        yathāsaṅkhyaṃ tan<pb facs="472" n="388 (188a)"/>mayaparyaṅkaṃ samupaliptabhittiṃ
                        suvibhaktaparicchadaṃ prāgdvāraṃ dakṣiṇadvāraṃ vāṣṭahastāyataṃ
                        caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṅgalasaṃpannaṃ vidheyam ||5|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.6">
                        <caesura/>
                         jāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayabandhane |
                        <caesura/>
                         saśūle jaghane nārī jñeyā sā tu prajāyinī ||6|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.7">
                        <caesura/>
                         tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ prati samantād vedanā bhavaty
                        abhīkṣṇaṃ purīṣapravṛttirmūtraṃ prasicyate yonimukhāc chleṣmā ca
                        ||7||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.8">
                        <caesura/>
                         prajanayiṣyamāṇāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ kumāraparivṛtāṃ
                        punnāmaphalahastāṃ svabhyaktāmuṣṇodakapariṣiktāmathaināṃ sambhṛtāṃ
                        yavāgūmākaṇṭhāt pāyayet, tataḥ kṛtopadhāne mṛduni vistīrṇe śayane
                        sthitāmābhugnasakthīmuttānāmaśaṅkanīyāś catasraḥ striyaḥ
                        pariṇatavayasaḥ prajananakuśalāḥ kartitanakhāḥ paricareyur iti
                        ||8|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.9">
                        <caesura/>
                         athāsyā viśikhāntaram anulomam anusukhamabhyajyānubrūyāc caitām
                        ekā --- subhage pravāhasv eti, nacāprāptāvī pravāhasva, tato
                        vimukte garbhanāḍīprabandhe saśūleṣu śroṇivaṅkṣaṇabastiśiraḥsu ca
                        pravāhethāḥ śanaiḥ śanaiḥ, tato garbhanirgame pragāḍhaṃ, tato
                        garbhe yonimukhaṃ prapanne gāḍhataramāviśalyabhāvāt;
                        akālapravāhaṇādbadhiraṃ mūkaṃ kubjaṃ vyastahanumūrdhvābhighātinaṃ
                        kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ vikaṭaṃ vā janayati ||9|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.10">
                        <caesura/>
                         tatra pratilomamanulomayet, prāñjalam ākarṣet ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.11">
                        <caesura/>
                         garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet kṛṣṇasarpanirmokeṇa piṇḍītakena vā,
                        badhnīyāddhiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapādayoḥ, dhārayet suvarcalāṃ
                        viśalyāṃ vā ||11|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.12">
                        <caesura/>
                         atha jātasyolbaṃ mukhaṃ ca saindhavasarpiṣā viśodhya, ghṛtāktaṃ
                        mūrdhni picuṃ dadyāt; tato nābhināḍīm aṣṭāṅgulam āyamya sūtreṇa
                        baddhvā chedayet, tatsūtraikadeśaṃ ca kumārasya grīvāyāṃ samyag
                        badhnīyāt ||12|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.13">
                        <caesura/>
                         atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvāsya jātakarmaṇi kṛte
                        madhusarpiranantacūrṇamaṅgulyānāmikayā lehayet; tato
                        balātailenābhyajya, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā
                        rūpyahemaprataptena vā vāriṇā snāpayed enaṃ kapitthapatrakaṣāyeṇa
                        vā koṣṇena yathākālaṃ yathādoṣaṃ yathāvibhavaṃ ca ||13|| </l>

                    <pb facs="473" n="389 (389a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.14">
                        <caesura/>
                         dhamanīnāṃ hṛdisthānāṃ vivṛtatvād anantaram |
                        <caesura/>
                         catūrātrāt trirātrād vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate ||14|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.15">
                        <caesura/>
                         tasmāt prathame 'hni madhusarpir anantamiśraṃ mantrapūtaṃ
                        trikālaṃ pāyayet, dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpiḥ, tṛtīye ca; tataḥ
                        prāṅnivāritastanyaṃ madhusarpiḥ svapāṇitalasaṃmitaṃ dvikālaṃ
                        pāyayet ||15|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.16">
                        <caesura/>
                         atha sūtikāṃ balātailābhyaktāṃ vātaharauṣadhaniṣkvāthenopacaret |
                        saśeṣadoṣāṃ tu tadahaḥ
                        pippalīpippalīmūlahastipippalīcitrakaśṛṅgaveracūrṇaṃ
                        guḍodakenoṣṇena pāyayet, evaṃ dvirātraṃ trirātraṃ vā kuryād
                        āduṣṭaśoṇitāt | viśuddhe tato vidārigandhādisiddhāṃ snehayavāgūṃ
                        kṣīrayavāgūṃ vā pāyayet trirātram | tato yavakolakulatthasiddhena
                        jāṅgalarasena śālyodanaṃ bhojayed balamagnibalaṃ cāvekṣya | anena
                        vidhinādhyardhamāsam upasaṃskṛtā vimuktāhārācārā
                        vigatasūtikābhidhānā syāt, punar ārtavadarśanād ity eke ||16|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.17">
                        <caesura/>
                         dhanvabhūmijātāṃ tu sūtikāṃ ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ
                        pāyayet pippalyādikaṣāyānupānāṃ, snehanityā ca syāt trirātraṃ
                        pañcarātraṃ vā balavatī ; abalāṃ yavāgūṃ pāyayet trirātraṃ
                        pañcarātraṃ vā | ata ūrdhvaṃ snigdhenānnasaṃsargeṇopacaret ||17|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.18">
                        <caesura/>
                         prāyaśaś caināṃ prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet,
                        krodhāyāsamaithunādīṃś ca pariharet ||18|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.19">
                        <caesura/>
                         mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhir upajāyate |
                        <caesura/>
                         sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaved atyapatarpaṇāt ||19|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.20">
                        <caesura/>
                         tasmāt tāṃ deśakālau ca vyādhisātmyena karmaṇā |
                        <caesura/>
                         parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||20||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.21">
                        <caesura/>
                         athāparā 'patanty ānāh<pb facs="474" n="390 (390a)"/>ādhmānau kurute, tasmāt kaṇṭhamasyāḥ
                        keśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛjet,
                        kaṭukālābukṛtavedhanasarṣapasarpanirmokair vā
                        kaṭutailavimiśrairyonimukhaṃ dhūpayet, lāṅgalīmūlakalkena vāsyāḥ
                        pāṇipādatalam ālimpet, mūrdhni vāsyā mahāvṛkṣakṣīram anusecayet,
                        kuṣṭhalāṅgalīmūlakalkaṃ vā madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet,
                        śālamūlakalkaṃ vā pippalyādiṃ vā madyena,
                        siddhārthakakuṣṭhalāṅgalīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa surāmaṇḍena
                        vāsthāpayet, etair eva siddhena siddhārthakatailenottarabastiṃ
                        dadyāt, snigdhena vā kṛttanakhena hastenāpaharet ||21|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.22">
                        <caesura/>
                         prajātāyāś ca nāryā rūkṣaśarīrāyāstīkṣṇairaviśodhitaṃ raktaṃ
                        vāyunā taddeśagatenātisaṃruddhaṃ nābheradhaḥ pārśvayor bastau
                        bastiśirasi vā granthiṃ karoti; tataś ca nābhibastyudaraśūlāni
                        bhavanti, sūcībhir iva nistudyate bhidyate dīryata iva ca
                        pakvāśayaḥ, samantādādhmānamudare mūtrasaṅgaś ca bhavatīti
                        makkallalakṣaṇam | tatra vīratarvādisiddhaṃ jalamuṣakādipratīvāpaṃ
                        pāyayet, yavakṣāracūrṇaṃ vā sukhodakena pippalyādikvāthena vā,
                        pippalyādicūrṇaṃ vā surāmaṇḍena, varuṇādikvāthaṃ vā
                        pañcakolailāpratīvāpaṃ, pṛthakparṇyādikvāthaṃ vā
                        bhadradārumaricasaṃsṛṣṭaṃ, purāṇaguḍaṃ vā
                        trikaṭukacaturjātakakustumburumiśraṃ khādet, acchaṃ vā
                        pibedariṣṭam iti ||22|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.23">
                        <caesura/>
                         atha bālaṃ kṣaumaparivṛtaṃ kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet,
                            pīlu<pc> </pc>badarī<pc> </pc>nimba<pc
                            > </pc>parūṣaka<pc> </pc>śākhābhiś cainaṃ parivījayet, mūrdhni
                        cāsyāharahastailapicumavacārayet, dhūpayeccainaṃ rakṣoghnair
                        dhūpaiḥ, rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsv avasṛjet,
                        tilātasīsarṣapakaṇāṃś cātra prakiret, adhiṣṭhāne cāgniṃ
                        prajvālayet, vraṇitopāsanīyaṃ cāvekṣeta ||23|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.24">
                        <caesura/>
                         tato daśame 'hani mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau svastivācanaṃ
                        kṛtvā nāma kuryāt āṃ yadabhipretaṃ nakṣatranāma vā ||24|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.25">
                        <caesura/>
                         tato yathāvarṇaṃ dhātrīmupeyānmadhyamapramāṇāṃ
                        madhyamavayaskā(sā)m arogāṃ
                        śīlavatīmacapalāmalolupāmakṛśāmasthūlāṃ
                        prasannakṣīrāmalambauṣṭhīmalambordhvastanīmavyaṅgāmavyasaninīṃ
                        jīvadvatsāṃ dogdhrīṃ vatsalāmakṣudrakarmiṇīṃ kule jātāmato
                        bhūyiṣṭhaiś ca guṇairanvitāṃ śmāmāmārogyabalavṛddhaye bālasya |
                        tatrordhvastanī karālaṃ kuryāt , lambastanī nāsikāmukhaṃ
                        chādayitvā maraṇam āpādayet | tataḥ praśastāyāṃ tithau śiraḥsnātam
                        ahatavāsasam udaṅmukhaṃ śiśum upaveśya dhātrīṃ prāṅmukhīṃ
                        copaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ dhautamīṣatparisrutamabhimantrya
                        mantreṇānena pāyayet ||25|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.26">
                        <caesura/>
                         ‘catvāraḥ sāgarāstubhyaṃ stanayoḥ kṣīravāhinaḥ |
                        <caesura/>
                         bhavantu subhage nityaṃ bālasya balavṛddhaye ||26||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.27">
                        <caesura/>
                         payo 'mṛtarasaṃ pītvā kumāraste śubhānane |
                        <caesura/>
                         dīrghamāyuravāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||27||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.28">
                        <caesura/>
                         ato 'nyathā nānā stanyopayogasyāsātmyād vyādhijanma bhavati
                        ||28|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.29">
                        <caesura/>
                         aparisrute 'pyatistabdhastanyapūrṇastanapānādutsuhitasrotasaḥ
                        śiśoḥ kāsaśvāsavamīprādurbhāvaḥ | tasmād evaṃvidhānāṃ stanyaṃ na
                        pāyayet ||29|| </l>

                    <pb facs="475" n="391 (391a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.30">
                        <caesura/>
                         krodhaśokāvātsalyādibhiś ca striyāḥ stanyanāśo bhavati | athāsyāḥ
                        kṣīrajananārthaṃ saumanasyam utpādya
                        yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsarasasurāsauvīrakapiṇyākalaśunamatsyakaśerukaśṛṅgāṭaka-
                        bisavidārikandamadhukaśatāvarīnālikālābūkālaśākaprabhṛtīni
                        vidadhyāt ||30|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.31">
                        <caesura/>
                         athāsyāḥ stanyam apsu parīkṣeta; tac cecchītalam amalaṃ tanu
                        śaṅkhāvabhāsam apsu nyastam ekībhāvaṃ gacchaty aphenilam atantum
                        annotplavate 'vasīdati vā tac chuddham iti vidyāt, tena
                        kumārasyārogyaṃ śarīropacayo balavṛddhiś ca bhavati | na ca
                        kṣudhitaśokārtaśrāntapraduṣṭadhātugarbhiṇījvaritātikṣīṇātisthūlavidagdhabhaktaviruddhāhāratarpitāyāḥ
                        stanyaṃ pāyayet; nājīrṇauṣadhaṃ ca bālaṃ, doṣauṣadhamalānāṃ
                        tīvravegotpattibhayāt ||31|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.32">
                        <caesura/>
                         bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         dhātryās tu gurubhir bhojyairviṣamairdoṣalais tathā |
                        <caesura/>
                         doṣā dehe prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati ||32|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.33">
                        <caesura/>
                         mithyāhāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ |
                        <caesura/>
                         dūṣayanti payas tena śārīrā vyādhayaḥ śiśoḥ |
                        <caesura/>
                         bhavanti kuśalas tāṃś ca bhiṣak samyag vibhāvayet ||33|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.34">
                        <caesura/>
                         aṅgapratyaṅgadeśe tu rujā yatrāsya jāyate |
                        <caesura/>
                         muhur muhuḥ spṛśati taṃ spṛśyamāne ca roditi ||34|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.35">
                        <caesura/>
                         nimīlitākṣo mūrdhasthe śiro roge na dhārayet |
                        <caesura/>
                         bastis the mūtrasaṅgārto rujā tṛṣyati mūrcchati ||35|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.36">
                        <caesura/>
                         viṇmūtrasaṅgavaivarṇyacchardyādhmānāntrakūjanaiḥ |
                        <caesura/>
                         koṣṭhe doṣān vijānīyāt sarvatrasthāṃś ca rodanaiḥ ||36||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.37">
                        <caesura/>
                         teṣu yathābhihitaṃ mṛdv acchedanīyam auṣadhaṃ mātrayā kṣīrapasya
                        kṣīrasarpiṣā saṃyuktaṃ vidadhyāt, dhātryāś ca kevalaṃ, kṣīrānnād
                        asyātmani dhātryāś ca pūrvavat, annādasya kaṣāyādīn ātmany eva na
                        dhātryāḥ ||37|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.38">
                        <caesura/>
                         tatra māsādūrdhvaṃ
                        kṣīrapāyāṅguliparvadvayagrahaṇasaṃmitāmauṣadhamātrāṃ vidadhyāt,
                        kolāsthisaṃmitāṃ kalkamātrāṃ kṣīrānnādāya, kolasaṃmitāmannādāyeti
                        ||38|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.39">
                        <caesura/>
                         yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravakṣyante 'gadaṅkarāḥ |
                        <caesura/>
                         teṣu tatkalkasaṃliptau pāyayeta śiśuṃ stanau ||39|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.40">
                        <caesura/>
                         ekaṃ dve trīṇi cāhāni vātapittakaphajvare |
                        <caesura/>
                         stanyapāyāhitaṃ sarpiritarābhyāṃ yathārthataḥ ||40|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.41">
                        <caesura/>
                         na ca tṛṣṇābhayādatra pāyayeta śiśuṃ stanau |
                        <caesura/>
                         virekabastivamanānyṛte kuryāc ca nātyayāt ||41||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.42">
                        <caesura/>
                         mastuluṅgakṣayādyasya vāyustālvasthi nāmayet |
                        <caesura/>
                         tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam ||42|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.43">
                        <caesura/>
                         pānābhyañjanayor yojyaṃ śītāmbūdvejanaṃ tathā
                        <caesura/>
                         vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām ||43|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.44">
                        <caesura/>
                         mārutaghnaiḥ praśamayet snehasvedopanāhana<pb facs="476" n="392 (392a)"/>iḥ |
                        <caesura/>
                         gudapāke tu bālānāṃ pittaghnīṃ kārayet kriyām |
                        <caesura/>
                         rasāñjanaṃ viśeṣeṇa pānālepanayor hitam ||44||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.45">
                        <caesura/>
                         kṣīrāhārāya sarpiḥ pāyayet
                        siddhārthakavacāmāṃsīpayasyāpāmārgaśatāvarīsārivābrāhmīpippalīharidrākuṣṭhasaindhavasiddhaṃ,
                        kṣīrānnādāya madhukavacāpippalīcitrakatriphalāsiddham, annādāya
                        dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradārumaricamadhukaviḍaṅgadrākṣardhibrāhmīsiddhaṃ
                        ; tenārogyabalamedhāyūṃṣi śiśorbhavanti ||45|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.46">
                        <caesura/>
                         bālaṃ punargātrasukhaṃ gṛhṇīyāt, na cainaṃ tarjayet, sahasā na
                        pratibodhayed vitrāsabhayāt, sahasā nāpaharedutkṣipedvā
                        vātādivighātabhayāt, nopaveśayet kaubjyabhayāt, nityaṃ cainam
                        anuvarteta priyaśatairajighāṃsuḥ; evam avihatamanā hy abhivardhate
                        nityam udagrasattvasaṃpanno nīrogaḥ suprasannamanāś ca bhavati |
                        vātātapavidyutprabhāpādapalatāśūnyāgāranimnasthānagrahacchāyādibhyo
                        durgrahopasargataś ca bālaṃ rakṣet ||46|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.47">
                        <caesura/>
                         nāśucau visṛjed bālaṃ nākāśe viṣame na ca |
                        <caesura/>
                         noṣmamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu ca ||47||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.48">
                        <caesura/>
                         kṣīrasātmyatayā kṣīramājaṃ gavyamathāpi vā |
                        <caesura/>
                         dadyād āstanyaparyāpter bālānāṃ vīkṣya mātrayā ||48|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.49">
                        <caesura/>
                         ṣaṇmāsaṃ cainamannaṃ prāśayel laghu hitaṃ ca ||49|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.50">
                        <caesura/>
                         nityam avarodharataś ca syāt kṛtarakṣa upasargabhayāt;
                        prayatnataś ca grahopasargebhyo rakṣyā bālā bhavanti ||50|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.51">
                        <caesura/>
                         atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati
                        nakhadaśanair dhātrīmātmānaṃ ca pariṇudati dantān khādati kūjati
                        jṛmbhate bhruvau vikṣipatyūrdhvaṃ nirīkṣate phenamudvamati
                        sandaṣṭauṣṭhaḥkrūro bhinnāmavarcā dīnārtasvaro niśi jāgarti
                        durbalo mlānāṅgo matsyacchucchrundarimatkuṇagandho yathā purā
                        dhātryāḥ stanyamabhilaṣati tathā nābhilaṣatīti sāmānyena
                        grahopasṛṣṭalakṣaṇamuktaṃ, <title ana="uttaratantra"
                            >vistareṇottare</title> vakṣyāmaḥ ||51|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.52">
                        <caesura/>
                         śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathāvarṇaṃ vidyāṃ grāhayet ||52|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.53">
                        <caesura/>
                         athāsmai pañcaviṃśativarṣāya
                                <choice><corr>ṣoḍaśa</corr><sic>ṣoḍaśadaśa</sic></choice>varṣāṃ
                        patnīm āvahet pitryadharmārthakāmaprajāḥ prāpsyatīti ||53|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.54">
                        <caesura/>
                         ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatim |
                        <caesura/>
                         yady ādhatte pumān garbhaṃ kukṣisthaḥ sa vipadyate ||54|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.55">
                        <caesura/>
                         jāto vā na ciraṃ jīvejjīvedvā durbalendriyaḥ |
                        <caesura/>
                         tasmād atyantabālāyāṃ garbhādhānaṃ na kārayet ||55||</l>

                    <pb facs="477" n="393 (393a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.56">
                        <caesura/>
                         ativṛddhāyāṃ dīrgharogiṇyāmanyena vā vikāreṇopasṛṣṭāyāṃ
                        garbhādhānaṃ naiva kurvīta | puruṣasyāpy evaṃvidhasya ta eva doṣāḥ
                        saṃbhavanti ||56|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.57.1">
                        <caesura/>
                         tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ patiṣyati garbhe
                        garbhāśayakaṭīvaṅkṣaṇabastiśūlāni raktadarśanaṃ ca | tatra śītaiḥ
                        pariṣekāvagāhapradehādibhir upacarejjīvanīyaśṛtakṣīrapānaiś ca |
                        garbhasphuraṇe muhurmuhustatsandhāraṇārthaṃ kṣīramutpalādisiddhaṃ
                        pāyayet | prasraṃsamāne
                        sadāhapārśvapṛṣṭhaśūlāsṛgdarānāhamūtrasaṅgāḥ, sthānāt sthānaṃ ca
                        prakrāmati garbhe koṣṭhe saṃrambhaḥ, tatra snigdhaśītāḥ kriyāḥ |
                        vedanāyāṃ mahāsahākṣudrasahāmadhukaśvadaṃṣṭrākaṇṭakārikāsiddhaṃ
                        payaḥ śarkarākṣaudramiśraṃ pāyayet; mūtrasaṅge darbhādisiddham;
                        ānāhe hiṅgusauvarcalalaśunavacāsiddham | atyarthaṃ sravati rakte
                        koṣṭhāgārikāgāramṛtpiṇḍasamaṅgādhātakīkusumanavamālikāgairikasarjarasarasāñjanacūrṇaṃ
                        madhunāvalihyāt, yathālābhaṃ nyagrodhāditvakpravālakalkaṃ vā
                        payasā pāyayet, utpalādikalkaṃ vā kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vā
                        śṛtena payasā, udumbaraphalaudakakandakvāthena vā
                        śarkarāmadhumadhureṇa śālipiṣṭaṃ; nyagrodhādisvarasaparipītaṃ vā
                        vastrāvayavaṃ yonyāṃ dhārayet | athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃ
                        madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃ payaḥ pāyayet, tad
                        evāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā,
                        bṛhatīdvayotpalaśatāvarīsārivāpayasyāmadhukasiddhaṃ vā; evam
                        upakrāntāyā upāvartante rujo garbhaś cāpy āyate |</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.57.2"> vyavasthite ca garbhe
                        gavyenodumbaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte
                        lavaṇasnehavarjyābhir yavāgūbhir uddālakādīnāṃ
                        pācanīyopasaṃskṛtābhir upakrameta yāvanto māsā garbhasya tāvanty
                        ahāni | bastyudaraśūleṣu purāṇaguḍaṃ dīpanīyasaṃyuktaṃ pāyayed
                        ariṣṭaṃ vā | vātopadravagṛhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ, so
                        'tikālam avatiṣṭhamāno vyāpadyate, tāṃ mṛdunā
                        snehādikrameṇopacaret, utkrośarasasaṃsiddhāmanalpasnehāṃ yavāgūṃ
                        pāyayet, māṣatilabilvaśalāṭusiddhān vā kulmāṣān bhakṣayen
                        madhumādhvīkaṃ cānupibet saptarātram | kālātītasthāyini garbhe
                        viśeṣataḥ sadhānyam udūkhala musalenābhihanyād viṣame vā yān āsane
                        seveta | vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ, sa mātuḥ kukṣiṃ na
                        pūrayati mandaṃ spandate ca, taṃ bṛṃhaṇīyaiḥ payo bhir māṃsarasaiś
                        copacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunābhiprapannam avakrāntajīvam
                        ādhmāpayaty udaraṃ, taṃ kadācid yadṛcchayopaśāntaṃ
                        naigameṣāpahṛtam iti bhāṣante, tam eva kadācit pralīyamānaṃ
                        nāgodaram ity āhuḥ; tatrāpi līnavat pratīkāraḥ ||57|| </l>

                    <pb facs="478" n="394 (394a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.58">
                        <caesura/>
                         ata ūrdhvaṃ māsānumāsikaṃ vakṣyāmaḥ ||58|| </l>


                    <l xml:id="SS.3.10.59">
                        <caesura/>
                         madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca |
                        <caesura/>
                         aśmantakas tilāḥ kṛṣṇāstāmravallī śatāvarī ||59|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.60">
                        <caesura/>
                         vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalasārivā |
                        <caesura/>
                         anantā sārivā rāsnā padmā madhukam eva ca ||60||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.61">
                        <caesura/>
                         bṛhatyau kāśmarī cāpi kṣīriśuṅgās tvaco ghṛtam |
                        <caesura/>
                         pṛśniparṇī balā śigruḥ śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā ||61|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.62">
                        <caesura/>
                         śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaśeru madhukaṃ sitā |
                        <caesura/>
                         vatsaite sapta yogāḥ syurardhaślokasamāpanāḥ |
                        <caesura/>
                         yathāsaṃkhyaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ ||62|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.63">
                        <caesura/>
                         kapitthabṛhatībilvapaṭolekṣunidigdhikā |
                        <caesura/>
                         mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣagaṣṭame ||63|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.64">
                        <caesura/>
                         navame madhukānantāpayasyāsārivāḥ pibet |
                        <caesura/>
                         kṣīraṃ śuṇṭhīpayasyābhyāṃ siddhaṃ syād daśame hitam ||64||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.65">
                        <caesura/>
                         sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ suradāru ca |
                        <caesura/>
                         evam āpyāyate garbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||65||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.66">
                        <caesura/>
                         nivṛttaprasavāyās tu punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrdhvaṃ prasavam
                        ānāyā nāryāḥ kumāro 'lpāyur bhavati ||66|| </l>

                    <pb facs="479" n="395 (395a)"/>

                    <l xml:id="SS.3.10.67">
                        <caesura/>
                         atha garbhiṇīṃ vyādhyutpattāv atyaye chardayen
                        madhurāmlenānnopahitenānulomayec ca, saṃśamanīyaṃ ca mṛdu
                        vidadhyād annapānayoḥ, aśnīyāc ca mṛduvīryaṃ madhuraprāyaṃ
                        garbhāviruddhaṃ ca, garbhāviruddhāś ca kriyā yathāyogaṃ vidadhīta
                        mṛduprāyāḥ ||67|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.68">
                        <caesura/>
                         sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭhaṃ madhu ghṛtaṃ vacā |
                        <caesura/>
                         matsyākṣakaḥ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam ||68|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.69">
                        <caesura/>
                         arkapuṣpī madhu ghṛtaṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā |
                        <caesura/>
                         hemacūrṇāni kaiḍaryaḥ śvetā dūrvā ghṛtaṃ madhu ||69||</l>

                    <l xml:id="SS.3.10.70">
                        <caesura/>
                         catvāro 'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu caturṣv api |
                        <caesura/>
                         kumārāṇāṃ vapur medhā balabuddhivivardhanāḥ ||70|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.10.trailer">
                        <caesura/>
                         iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ
                        nāma daśamo 'dhyāyaḥ ||10|| </l>

                    <l xml:id="SS.3.trailer"> iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ
                        tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ
                        tṛtīyaṃ śārīrasthānaṃ samāptam |</l>
                </div>

            </div>
        </body>
    </text>
    <facsimile>
        <graphic url="https://iiif.wellcomecollection.org/presentation/b3288199x"/>
    </facsimile>

</TEI>
