<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tei-to-html.xsl"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <script src="./lib/js/xslt-polyfill.min.js" xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"/>
    
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Printed edition: Ācārya 1938: Cikitsāsthāna</title>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <idno>2014-06-24</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) Tsutomu Yamashita and Yasutaka Muroya and SARIT. </p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/" type="licence"
                            >Distributed by <ref target="http://sarit.indology.info" type="url"
                                >SARIT</ref> under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0
                            Unported License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free<list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner specified
                                by the author or licensor (but not in any way that suggests that
                                they endorse you or your use of the work)|</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon this work,
                                you may distribute the resulting work only under the same or similar
                                license to this one|</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on the Creative
                        Commons website|</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes the
                        rights of any copyright owners, known or unknown|</p>
                </availability>
                <date>2013-2016</date>
            </publicationStmt>

            <notesStmt>
                <note type="footnote">Suśrutasaṃhitā (without commentaries) transcribed by Tsutomu
                    Yamashita and Yasutaka Muroya on the basis of Y. T. Ācārya 's 1931 and 1938
                    Bombay editions</note>
            </notesStmt>

            <sourceDesc>

                <bibl>
                    <title>The Suśrutasaṃhitā of Suśruta, with the Nibandhsangraha Commentary of Śrī
                        Ḍalhaṇācārya|</title>
                    <editor>Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācārya</editor>
                    <publisher>Pāndurang Jāvaji</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1931</date>
                    <edition>Revised second edition</edition>
                    <note type="footnote">The sūtrasthāna (SS.1) and śārīrasthāna (SS.3) of this
                        SARIT edition are mainly based on this edition|</note>
                    <note type="footnote">This SARIT edition omits the commentarial material from
                        this edition|</note>
                </bibl>

                <bibl>
                    <title>Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary of Śrī
                        Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī Gayadāsāchārya on
                        Nidānasthāna, edited from the begining to the 9th ādhyāya of Cikitsāsthāna
                        by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya and the rest by Nārāyaṇ Rām
                        Āchārya</title>
                    <!-- <editor role="sections:1.1-4.9">Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācāryā</editor>
 <editor role="sections:4.10-6.66">Nārāyaṇ Rām Āchārya</editor>-->
                    <publisher>Nirṇaya Sāgar Press</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1938</date>
                    <edition>Reprint edition Varanasi |Delhi: Chaukhambha Orientalia,
                        1992|</edition>
                    <note xml:lang="en">The nidānasthāna (SS.2), cikitsāsthāna (SS.4) , kalpasthāna
                        (SS.5) and uttaratantra (SS.6) are based on this edition</note>
                    <note xml:lang="en">This SARIT edition omits the commentarial material from this
                        edition|</note>
                </bibl>

                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">A</idno>
                    </msIdentifier>
                </msDesc>
            </sourceDesc>

        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2021-05-12" who="Dominik Wujastyk">Word-spacing etc. Footnote marker to
                *|</change>
            <change when="2021-10-03" who="Deepro Chakraborty">Updates to 4.39</change>
            <change when="2023-03-23" who="Dominik Wujastyk">Added 4.9.40 - 4.11.9 that had somehow
                gone missing.</change>

        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text xml:lang="sa-Latn">

        <body>

            <div n="4" type="sthāna">

                <head>cikitsāsthānaṃ</head>

                <div n="1" type="adhyāya">
                    <head>prathamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <pb facs="480" n="396 (483a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.1"> athāto dvivraṇīyaṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.3"> dvau vraṇau bhavataḥ śārīra, āgantuś ca | tayoḥ śārīraḥ
                        pavanapittakaphaśoṇitasannipātanimittaḥ; āgantur api puruṣa<pc
                            > </pc>paśu<pc> </pc>pakṣi<pc> </pc>vyāla<pc> </pc>sarīsṛpa<pc
                            > </pc>prapatanapīḍana<pc> </pc>prahārāgnikṣāra<pc> </pc>viṣa<pc
                            > </pc>tīkṣṇauṣadha<pc> </pc>śakala<pc
                            > </pc>kapālaśṛṅgackreṣuparaśuśaktikuntādyāyudhābhighāta<pc
                        > </pc>nimittaḥ | tatra tulye vraṇasāmānye
                        dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyād dvivraṇīya ity ucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.4"> sarvasminn evāgantuvraṇe tatkālam eva kṣatoṣmaṇaḥ
                        prasṛtasyopaśamārthaṃ ceti śleṣmaśoṇitābhyāṃ,
                        sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī ceti
                        vātapittaśoṇitebhyaḥ, kaṇḍūsphuraṇacumacumāyamānaprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī
                        ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī
                        ceti pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, trividhavarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ
                        pavanapittakaphebhyaḥ,
                        nirdahananirmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūsvāpabahulo
                        nānāvarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphaśoṇitebhyaḥ, jihvātalābho
                        mṛduḥ snigdhaḥ ślakṣṇo vigatavedanaḥ suvyavasthito nirāsrāvaś ceti śuddho
                        vraṇa iti || </l>

                    <pb facs="480" n="396 (482b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.5"> doṣopaplavaviśeṣaḥ punaḥ samāsataḥ pañcadaśaprakāraḥ,
                        prasaraṇasāmarthyāt, yathokto vraṇapraśnādhikāre; śuddhatvāt ṣoḍaśaprakāra
                        ity eke|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.6"> tasya lakṣaṇaṃ dvividhaṃ sāmānyaṃ, vaiśeṣikaṃ ca| tatra
                        sāmānyaṃ ruk| vraṇa gātravicūrṇane, vraṇayatīti vraṇaḥ| viśeṣalakṣaṇaṃ
                        punarvātādiliṅgaviśeṣaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.7"> tatra śyāvāruṇābhastanuḥ śītaḥ picchilo 'lpasrāvī
                        rūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ sphuraṇāyāmatodabhedavedanābahulo nirmāṃsaś ceti
                        vātāt, kṣiprajaḥ pītanīlābhaḥ kiṃśukodakābhoṣṇasrāvī dāhapākarāgavikārakārī
                        pītapiḍakājuṣṭaśceti pittāt, pratatacaṇḍakaṇḍūbahulaḥ sthūlauṣṭhaḥ
                        stabdhasirāsnāyujālāvatataḥ kaṭhinaḥ pāṇḍvavabhāso mandavedanaḥ
                        śuklaśītasāndrapicchilāsrāvī guruśceti kaphāt, pravāladalanicayaprakāśaḥ
                        kṛṣṇasphoṭapiḍākājālopacitasturaṅgasthānagandhiḥ savedano dhūmāyanaśīlo
                        raktasrāvī pittaliṅgaśceti raktāt, todadāhadhūmāyanaprāyaḥ
                        pītāruṇābhastadvarṇasrāvī ceti vātapittābhyāṃ, kaṇḍūyanaśīlaḥ sanistodo
                        rūkṣo gururdāruṇo muhurmuhuḥ śītapicchilālpasrāvī ceti vātaśleṣmabhyāṃ,
                        guruḥ sadāha uṣṇaḥ pītapāṇḍusrāvī ceti pittaśleṣmabhyāṃ,
                        rūkṣastanustodabahulaḥ supta iva ca raktāruṇābhastadvarṇāsrāvī ceti
                        vātaśoṇitābhyāṃ, ghṛtamaṇḍābho
                        mīnadhāvanatoyagandhirmṛdurvisarpyuṣṇakṛṣṇasrāvī ceti pittaśoṇitābhyāṃ,
                        rakto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ kaṇḍūprāyaḥ sthiro saraktapāṇḍusrāvī ceti
                        śleṣmaśoṇitābhyāṃ, sphuraṇatodadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī ceti
                        vātapittaśoṇitebhyaḥ, kaṇḍūsphuraṇacumacumāyamānaprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī
                        ceti vātaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī
                        ceti pittaśleṣmaśoṇitebhyaḥ, trividhavarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ
                        pavanapittakaphebhyaḥ,
                        nirdahananirmathanasphuraṇatodadāhapākarāgakaṇḍūsvāpabahulo
                        nānāvarṇavedanāsrāvaviśeṣopetaḥ pavanapittakaphaśoṇitebhyaḥ, jihvātalābho
                        mṛduḥ snigdhaḥ ślakṣṇo vigatavedanaḥ suvyavasthito nirāsrāvaśceti śuddho
                        vraṇa iti|| </l>

                    <pb facs="481" n="397 (397b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.8"> tasya vraṇasya paṣṭirupakramā bhavanti | tad yathā
                        apatarpaṇam ālepaḥ pariṣeko 'bhyaṅgaḥ svedo vimpālanam upanāhaḥ pācanaṃ
                        visrāvaṇaṃ sneho vamanaṃ virecanaṃ chedanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ lekhanam eṣaṇam
                        āharaṇaṃ vyadhanaṃ visrāvaṇaṃ sīvanaṃ sandhānaṃ pīḍanaṃ śoṇitāsthāpanaṃ
                        nirvāpaṇam utkārikā kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyā 'vacūrṇanaṃ
                        vraṇadhūpanam utsādanam avasādanaṃ mṛdukarma dāruṇakarma kṣārakarmāgnikarma
                        kṛṣṇakarma pāṇḍukarma pratisāraṇaṃ romasañjananaṃ lomāpaharaṇaṃ
                        bastikarmottarabastikarma bandhaḥ patradānaṃ kṛmighnaṃ bṛṃhaṇaṃ viṣaghnaṃ
                        śirovirecanaṃ nasyaṃ kavaladhāraṇaṃ dhūmo madhusārpir yantram āhāro
                        rakṣāvidhānam iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.9"> teṣu kaṣāyo vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṃ rasakriyā
                        'vacūrṇanam iti śodhanaropaṇāni, teṣv aṣṭau śastrakṛtyāḥ, śoṇitāsthāpanaṃ
                        kṣāro 'gnir yantram ahāro rakṣāvidhānaṃ bandhavidhān<pb facs="482" n="398 (398a)"/>aṃ coktāni,
                        snehasvedanavamanavirecanabastyuttarabastiśirovirecananasyadhūmakavalaghāraṇānyanyatra
                        vakṣyāmaḥ, yad anyad avaśiṣṭam upakramajātaṃ tad iha vakṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.10"> ṣaḍvidhaḥ prāgupadiṣṭaḥ śophaḥ, tasyaikādaśopakramā
                        bhavanty apatarpaṇādayo virecanāntāḥ; te ca viśeṣeṇa śothapratīkāre
                        vartante, vraṇabhāvam āpannasya ca na virudhyante; śeṣās tu prāyeṇa
                        vraṇapratīkārahetava eva || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.11"> apatarpaṇamādya upakramaḥ; eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ
                        pradhānatamaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.12"> bhavanti cātra doṣocchrāyopaśāntyarthaṃ doṣānaddhasya
                        dehinaḥ | avekṣya doṣaṃ prāṇaṃ ca kāryaṃ syād apatarpaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.13"> ūrdhvamārutatṛṣṇākṣunmukhaśoṣaśramānvitaiḥ |
                        <caesura/>
                         na kāryaṃ garbhiṇīvṛddhabāladurbalabhīrubhiḥ dhyāme sarakte vedanāvati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.14"> śopheṣūtthitamātreṣu vraṇeṣūgrarujeṣu ca|
                        yathāsvair auṣadhair lepaṃ pratyekaśyena kārayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.15"> yathā pravajvalite veśmanyambhasā paribecanam| kṣipraṃ
                        praśamayatyagnimevam ālepanaṃ rujaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.16"> prahlādane śodhane ca śophasya haraṇe tathā| utsādane
                        ropaṇe ca lepaḥ syāt tu tadarthakṛt|| </l>

                    <pb facs="483" n="399 (399a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.17"> vātaśophe tu vedanopaśamārthaṃ
                        sarpistailadhānyāmlamāṃsarasavātaharauṣadhaniṣkvāthair aśītaiḥ pariṣekān
                        kurvīta, pittaraktābhighātaviṣanimitteṣu
                        kṣīraghṛtamadhuśarkarodakekṣurasamadhurauṣadhakṣīravṛkṣaniṣkvāthair anuṣṇaiḥ
                        pariṣekān kurvīta, śleṣmaśophe tu
                        tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniṣkvāthair aśītaiḥ pariṣekān
                        kurvīta|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.18"> yathā+ambubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirniyacchati|
                        doṣāgnirevaṃ sahasā pariṣekeṇa śāmyati|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.19"> abhyaṅgas tu doṣamālokyopayukto doṣopaśamaṃ mṛdutāṃ ca
                        karoti|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.20"> svedavimlāpanādīnāṃ kriyāṇāṃ prāk sa ucyate| pañcāt
                        karmasu cādiṣṭaḥ sa ca visrāvaṇādiṣu|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.21"> rujāvatāṃ dāruṇānāṃ kaṭhinānāṃ tathaiva ca| śophānāṃ
                        svedanaṃ kāryaṃ ye cāpy evaṃvidhā vraṇāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.22"> sthirāṇāṃ rujatāṃ mandaṃ kāryaṃ vimlāpanaṃ bhavet|
                        abhyajya svedayitvā tu veśunāḍyā tataḥ śanaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.23"> vimardayed bhiṣak prājñastalenāṅguṣṭhakena vā| śophayor
                        upanāhaṃ tu kuryād āmavidagdhayoḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.24"> avidagdhaḥ śamaṃ yāti vidagdhaḥ pākameti ca| nivartate na
                        yaḥ śopho virekāntair upakramaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.25"> tasya saṃpācanaṃ kuryāt samāhṛtyauṣadhāni tu|
                        dadhitakrasurāśuktadhānyāmlair yojitāni tu|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.26"> snigdhāni lavaṇīkṛtya paced utkārikāṃ śubhām|
                        sairaṇḍapatrayā śophaṃ nāhayed uṣṇayā tayā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.27"> hitaṃ sambhojanaṃ cāpi pākāyābhimukho yadi|
                        vedanopaśamārthāya tathā pākaśamāya ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.28"> acirotpatite śophe kuryāc choṇitamokṣaṇam| saśophe
                        kaṭhine dhyāme sarakte vedanāvati|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.29"> saṃrabdhe viṣame cāpi vraṇe visrāvaṇaṃ hitam |
                        <caesura/>
                         saviṣe ca viśeṣeṇa jalaukobhiḥ padais tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.30"> vedanāyāḥ praśāntyarthaṃ pākasyāprāptaye tathā |
                        <caesura/>
                         sopadravāṇāṃ rūkṣāṇāṃ kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.31"> yathāsvamauṣadhaiḥ siddhaṃ snehapānaṃ vidhīyate |
                        <caesura/>
                         utsannamāṃsaśophe tu kaphajuṣṭe viśeṣataḥ || </l>

                    <pb facs="484" n="400 (400a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.32"> saṃkliṣṭaśyā(dhyā)marudhire vraṇe pracchardanaṃ hitam |
                        <caesura/>
                         vātapittapraduṣṭeṣu dīrghakālānubandhiṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.33"> virecanaṃ praśaṃsanti vraṇeṣu vraṇakovidāḥ |
                        <caesura/>
                         apākeṣu tu rogeṣu kaṭhineṣu sthireṣu ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.34"> snāyukothādiṣu tathā cchedanaṃ prāptamucyate |
                        <caesura/>
                         antaḥpūyeṣv avaktreṣu tathaivotsaṅgavatsv api|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.35"> gatimatsu ca rogeṣu bhedanaṃ prāptam ucyate |
                        <caesura/>
                         bālavṛddhāsahakṣīṇabhīrūṇāṃ yoṣitām api || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.36"> marmopari ca jāteṣu rogeṣūkteṣu dāraṇam |
                        <caesura/>
                         supakve piṇḍite śophe pīḍanair upapīḍite || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.37"> pākodvṛtteṣu doṣeṣu tat tu kāryaṃ vijānatā |
                        <caesura/>
                         supiṣṭair dāraṇadravyair yuktaiḥ kṣāreṇa vā punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.38"> kaṭhinān sthūlavṛttauṣṭhān dīryamāṇān punaḥ punaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṭhinotsannamāṃsāṃś ca lesvanenācared bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.39"> samaṃ likhet sulikhitaṃ likhenniravaśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         vartmanāṃ tu pramāṇena samaṃ śastreṇa nirlikhet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.40"> kṣaumaṃ plotaṃ picuṃ phenaṃ yāvaśūkaṃ sasaindhavam |
                        <caesura/>
                         kakaśāni ca patrāṇi lekhanārthe pradāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.41"> nāḍīvraṇāñ śalyagarbhānunmārgyutsaṅginaḥ śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         karīrabālāṅgulibhir eṣaṇyā vaiṣayed bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.42"> netravartmagudābhyāsanāḍyo 'vaktrāḥ saśoṇitāḥ |
                        <caesura/>
                         cuccūpodakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīrair eṣayet tu tāḥ || </l>

                    <pb facs="485" n="401 (401a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.43"> saṃvṛtāsaṃvṛtāsyeṣu vraṇeṣu matimān bhiṣak |
                        <caesura/>
                         yathoktamāharecchalyaṃ prāptoddharaṇalakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.44"> roge vyadhanasādhye tu yathoddeśaṃ pramāṇataḥ |
                        <caesura/>
                         śastraṃ nidadhyād doṣaṃ ca srāvayet kīrtitaṃ yathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.45"> apākopadrutā ye ca māṃsasthā vivṛtāṃś ca ye |
                        <caesura/>
                         yathoktaṃ sīvanaṃ teṣu kāryaṃ sandhānam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.46"> pūyagarbhānaṇudvārān vraṇānmarmagatānapi |
                        <caesura/>
                         yathoktaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantāt paripīḍayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.47"> śuṣyamāṇamupekṣeta pradehaṃ pīḍanaṃ prati |
                        <caesura/>
                         na cābhimukhamālimpettathā doṣaḥ prasicyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.48"> tais tair nimittair bahudhā śoṇite prasrute bhṛśam |
                        <caesura/>
                         kāryaṃ yathoktaṃ vaidyena śoṇitāsthāpanaṃ bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.49"> dāhapākajvaravatāṃ vraṇānāṃ pittakopataḥ |
                        <caesura/>
                         raktena cābhibhūtānāṃ kāryaṃ nirvāpaṇaṃ bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.50"> yathoktaiḥ śītaladravyaiḥ kṣīrapiṣṭair ghṛtāplutaiḥ |
                        <caesura/>
                         dihyādabahalān sekān suśītāṃś cāvacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.51"> vraṇeṣu kṣīṇamāṃseṣu tanusrāviṣvapākiṣu |
                        <caesura/>
                         todakāṭhinyapāruṣyaśūlavepathumatsu ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.52"> vātaghnavarge 'mlagaṇe kākolyādigaṇe tathā |
                        <caesura/>
                         snaihikeṣu ca bījeṣu paced utkārikāṃ śubhām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.53"> teṣāṃ ca svedanaṃ kāryaṃ sthirāṇāṃ vedanāvatām |
                        <caesura/>
                         durgandhānāṃ kledavatāṃ picchilānāṃ viśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.54"> kaṣāyaiḥ śodhanaṃ kāryaṃ śodhanaiḥ prāgudīritaiḥ |
                        <caesura/>
                         antaḥśalyānaṇumukhān gambhīrān māṃsasaṃśritān | </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.55"> śodhanadravyayuktābhir vartibhis tān yathākramam ||
                        <caesura/>
                         pūtimāṃsapraticchannān mahādoṣāṃś ca śodhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.56"> kalkīkṛtair yathālābhaṃ vartidravyaiḥ purod<pb facs="486" n="402 (402a)"/>itaiḥ |
                        <caesura/>
                         pittapraduṣṭān gambhīrān dāhapākaprapīḍitān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.57"> kārpāsīphalamiśreṇa jayec chodhanasarpiṣā |
                        <caesura/>
                         utsannamāṃsānasnigdhānalpasrāvān vraṇāṃs tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.58"> sarṣapasnehayuktena dhīmāṃstailena śodhayet |
                        <caesura/>
                         tailenāśudhyamānānāṃ śodhanīyāṃ rasakriyām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.59"> vraṇānāṃ sthiramāṃsānāṃ kuryād dravyair udīritaiḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāye vidhivatteṣāṃ kṛte cādhiśrayet punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.60"> surāṣṭrajāṃ sakāsīsāṃ dadyāc cāpi manaḥśilām |
                        <caesura/>
                         haritālaṃ ca matimāṃstatastām avacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.61"> mātuluṅgarasopetāṃ sakṣaudrāmatimarditām |
                        <caesura/>
                         vraṇeṣu dattvā tāṃ tiṣṭhettrīṃstrīṃś ca divasān param || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.62"> medojuṣṭānagambhīrān durgandhāṃś cūrṇaśodhanaiḥ |
                        <caesura/>
                         upācaret bhiṣak prājñaḥ ślakṣṇaiḥ śodhanavartijaiḥ || </l>

                    <pb facs="486" n="402 (403b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.63"> śuddhalakṣaṇayuktānāṃ kaṣāyaṃ ropaṇaṃ hitam |
                        <caesura/>
                         tatra kāryaṃ yathoddiṣṭair dravyair vaidyena jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.64"> avedanānāṃ śuddhānāṃ gambhīrāṇāṃ tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         hitā ropaṇavartyaṅgakṛtā ropaṇavartayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.65"> apetapūtimāṃsānāṃ māṃsasthānāmarohatām |
                        <caesura/>
                         kalkaḥ saṃrohaṇaḥ kāryastilajo madhusṃyutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.66"> sa mādhuryāt tathauṣṇyāc ca snehāc cānilanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         kaṣāyabhāvānmādhuryāttiktatvāc cāpi pittahṛt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.67"> auṣṇyāt kaṣāyabhāvāc ca tiktatvāc ca kaphe hitaḥ |
                        <caesura/>
                         śodhayed ropayec cāpi yuktaḥ śodhanaropaṇaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.68"> nimbapatramadhubhyāṃ tu yuktaḥ saṃśodhanaḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         pūrvābhyāṃ sarpiṣā cāpi yuktaś cāpy uparopaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.69"> tilavadyavakalkaṃ tu kecid āhur manīṣiṇaḥ |
                        <caesura/>
                         śamayed avidagdhaṃ ca vidagdham api pācayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.70"> pakvaṃ bhinatti bhinnaṃ ca śodhayed ro<pb facs="487" n="403 (402a)"/>payet tathā |
                        <caesura/>
                         pittaraktaviṣāgantūn gambhīrānapi ca vraṇān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.71"> ropayed ropaṇīyena kṣīrasiddhena sarpiṣā |
                        <caesura/>
                         kaphavātābhibhūtānāṃ vraṇānāṃ matimān bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.72"> kārayed ropaṇaṃ tailaṃ bheṣajais tad yathoditaiḥ |
                        <caesura/>
                         abandhyānāṃ calasthānāṃ śuddhānāṃ ca praduṣyatām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.73"> dviharidrāyutāṃ kuryād ropaṇārthāṃ r<pb facs="487" n="403 (373b)"/>asakriyām |
                        <caesura/>
                         samānāṃ sthiramāṃsānāṃ tvaksthānāṃ ropaṇaṃ bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.74"> cūrṇaṃ vidadhyānmatimān prāksthānokto vidhiryathā |
                        <caesura/>
                         śodhano ropaṇaś caiva vidhiryo 'yaṃ prakīrtitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.75"> sarvavraṇānāṃ sāmānyenokto doṣāviśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         eṣa āgamasiddhatvāt tathaiva phaladarśanāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.76"> mantravat saṃprayoktavyo na mīmāṃsyaḥ kathañcana |
                        <caesura/>
                         svabuddhyā cāpi vibhajet kaṣāyādiṣu saptasu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.77"> bheṣajāni yathāyogaṃ yānyuktāni purā mayā |
                        <caesura/>
                         ādye dve pañcamūlyau tu gaṇo yaś cānilāpahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.78"> sa vātaduṣṭe dātavyaḥ kaṣāyādiṣu saptasu |
                        <caesura/>
                         nyagrodhādirgaṇo yas tu kākolyādiś ca yaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.79"> tau pittaduṣṭe dātavyau kaṣāyādiṣu saptasu |
                        <caesura/>
                         āragvadhādis tu gaṇo yaś coṣṇaḥ parikīrtitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.80"> tau deyau kaphaduṣṭe tu saṃsṛṣṭe saṃyatā gaṇāḥ |
                        <caesura/>
                         vātātmakānugararujān sāsrāvānapi ca vraṇān || </l>

                    <pb facs="488" n="404 (403a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.81"> sakṣaumayavasarpirbhir dhūpanāṅgaiś ca dhūpayet |
                        <caesura/>
                         pariśuṣkālpamāṃsānāṃ gambhīrāṇāṃ tathaiva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.82"> kuryād utsādanīyāni sarpīṃṣyālepanāni ca |
                        <caesura/>
                         māṃsāśināṃ ca māṃsāni bhakṣayed vidhivan naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.83"> viśuddhamanasas tasya māṃsaṃ māṃsena vardhate |
                        <caesura/>
                         utsannamṛdumāṃsānāṃ vraṇānāmavasādanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.84"> kuryād dravyair yathoddiṣṭaiś cūrṇitair madhunā saha |
                        <caesura/>
                         kaṭhinānām amāṃsānāṃ duṣṭānāṃ matiriśvanā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.85"> mṛdvī kriyā vidhātavyā śoṇitaṃ cāpi mokṣayet |
                        <caesura/>
                         vātaghnauṣadhasaṃyuktān snehān sekāṃś ca pūrayet |
                        <caesura/>
                         kāsīsaṃ rocanāṃ tutthaṃ haritālaṃ manaḥśilām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.86"> mṛdutvamāśurohaṃ ca gāḍho bandhaḥ karoti hi| varṇeṣu
                        mṛdumāṃseṣu dāruṇīkaraṇaṃ hitam| dhavapriyaṅgvaśokānāṃ rohiṇyāś ca
                        tvacastathā|| </l>

                    <pb facs="488" n="404 (103b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.87"> triphalādhātakīpuṣparodhrasarjarasān samān| kṛtvā
                        sūkṣmāṇi cūrṇāni vraṇaṃ tair avacūrṇayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.88"> utsannamāṃsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṃścirotthitān| tathaiva
                        khalu duḥśodhyāñ śodhayet kṣārakarmaṇā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.89"> sravato 'śmabhavānmūtraṃ ye cānye raktavāhinaḥ|
                        niḥśeṣacchinnasandhīṃś ca sādhayed agnikarmaṇā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.90"> durūḍhatvāt tu śuklānāṃ kṛṣṇakarma hitaṃ bhavet|
                        bhallātakān vāsayet tu kṣīre prāṅmūtrabhāvitān| tato dvidhā cchedayitvā
                        lauhe kumbhe nidhāpayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.91"> kumbhe+anyasmin nikhāte tu taṃ kumbhamatha yojayet|
                        mukhaṃ mukhena sandhāya gomayair dāhayettataḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.92"> yaḥ snehaścyavate tasmād grāhayettaṃ śanair bhiṣak|
                        grāmyānūpaśaphān dagdhvā sūkṣmacūrṇāni kārayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.93"> tailenānena saṃsṛṣṭaṃ śuklam ālepayed vraṇam|
                        bhallātakavidhānena sārasnehāṃs tu kārayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.94"> ye ca kecit phalasnehā vidhānaṃ teṣu pū<pb facs="489" n="405 (405a)"/>rvavat|
                        durūḍhatvāt tu kṛṣṇānāṃ pāṇḍukarma hitaṃ bhavet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.95"> saptarātraṃ sthitaṃ kṣīre chāgale rohiṇīphalam| tenaiva
                        piṣṭaṃ suślakṣṇaṃ savarṇakaraṇaṃ hitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.96"> navaṃ kapālikācūrṇaṃ vaidulaṃ sarjanāma ca| kāsīsaṃ
                        madhukaṃ caiva kṣaudrayuktaṃ pralepayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.97"> kapitthimuddhṛte māṃse mūtreṇājena pūrayet| kāsīsaṃ
                        rocanāṃ tutthaṃ haritālaṃ manaḥśilām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.98"> veṇunirlekhanaṃ cāpi prapunnāḍarasāñjanam |
                        <caesura/>
                         adhastādarjunasyaitanmāsaṃ bhūmau nidhāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.99"> māsādūrdhvaṃ tatas tena kṛṣṇam ālepayed vraṇam |
                        <caesura/>
                         kukkuṭāṇḍakapālāni katakaṃ madhukaṃ samam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.100"> tathā samudramaṇḍūkī maṇicūrṇaṃ ca dāpayet |
                        <caesura/>
                         guṭikā mūtrapiṣṭāstā vraṇānāṃ pratisāraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.101"> hastidantamasīṃ kṛtvā mukhyaṃ caiva rasāñjanam |
                        <caesura/>
                         romāṇyetena jāyante lepātpāṇitaleṣv api || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.102"> catuṣpadānāṃ tvagromakhuraśṛṅgāsthibhasmanā |
                        <caesura/>
                         tailāktā cūrṇitā bhūmir bhaved romavatī punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.103"> kāsīsaṃ naktamālasya pallavāṃś caiva saṃharet |
                        <caesura/>
                         kapittharasapiṣṭāni romasañjananaṃ param || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.104"> romākīrṇo vraṇo yas tu na samyaguparohati |
                        <caesura/>
                         kṣurakartarisandaṃśaus tasya romāṇi nirharet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.105"> śaṅkhacūrṇasya bhāgau dvau haritālaṃ ca bhāgikam |
                        <caesura/>
                         śuktena saha piṣṭāni lomaśātanam uttamam ||) </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.106"> tailaṃ bhallātakasyātha snuhīkṣīraṃ tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         pragṛhyaikatra matimān romaśātanam uttamam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.107"> kadalīdīrghavṛntābhyāṃ bhasmālaṃ lavaṇaṃ śamībījaṃ
                        śītodapiṣṭaṃ vā romaśātanamācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.108"> āgāragodhikāpucchaṃ rambhā ''ālaṃ bījamaiṅgudam |
                        <caesura/>
                         dagdhvā tadbhasmatailāmbu sūryapakvaṃ kacāntakṛt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.109"> vātaduṣṭo vraṇo yas tu rūkṣaś cātyarthavedanaḥ |
                        <caesura/>
                         adhaḥkāye viśeṣeṇa tatra bastir vidhīyate || </l>

                    <pb facs="490" n="406 (403a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.110"> mūtrāghāte mūtradoṣe śukradoṣe+aśmarīvraṇe |
                        <caesura/>
                         tathaivārtavadoṣe ca bastir apy uttaro hitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.111"> yasmācchudhyati bandhena vraṇo yāti ca mārdavam |
                        <caesura/>
                         rohaty api ca niḥśaṅkas tasmād bandho vidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.112"> sthirāṇāmalpamāṃsānāṃ raukṣyādanuparohatām |
                        <caesura/>
                         patradānaṃ bhavet kāryaṃ yathādoṣaṃ yathartu ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.113"> eraṇḍabhūrjapūtīkaharidrāṇāṃ tu vātaje |
                        <caesura/>
                         patramāśvabalaṃ yac ca kāśmarīpatram eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.114"> patrāṇi kṣīravṛkṣāṇāmaudakāni tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         dūṣite raktapittābhyāṃ vraṇe dadyādvicakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.115"> pāṭhāmūrvāguḍūcīnāṃ kākamācīharidrayoḥ |
                        <caesura/>
                         patraṃ ca śukanāsāyā yojayet kaphaje vraṇe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.116"> akarkaśamavicchinnamajīrṇaṃ sukumārakam |
                        <caesura/>
                         ajantujagdhaṃ mṛdu ca patraṃ guṇavaducyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.117"> snehamauṣadhasāraṃ ca paṭṭaḥ patrāntarīkṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         gādatte yattataḥ patraṃ lepasyopari dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.118"> śaityauṣṇyajananārthāya snehasaṃgrahaṇāya ca |
                        <caesura/>
                         dattauṣadheṣu dātavyaṃ patraṃ vaidyena jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.119"> makṣikā vraṇamāgatya niḥkṣipanti yadā kṛmīn |
                        <caesura/>
                         śvayathurbhakṣite tais tu jāyate bhṛśadāruṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.120"> tīvrā rujo vicitrāś ca raktāsrāvaś ca jāyate |
                        <caesura/>
                         surasādirhitas tatra dhāvane pūraṇe tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.121"> saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ |
                        <caesura/>
                         hitā gomūtrapiṣṭāś ca sekaḥ kṣārodakena vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.122"> pracchādya māṃsapeśyā vā kṛmīn apahared vraṇāt |
                        <caesura/>
                         viṃśatiṃ kṛmijātīs tu vaksyāmyupari bhāgaśaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.123"> dīrghakālāturāṇāṃ tu kṛśānāṃ vraṇaśoṣiṇām |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇīyo vidhiḥ sarvaḥ kāyāgniṃ parirakṣatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.124"> viṣajuṣṭasya vijñānāṃ viṣaniścayam eva ca |
                        <caesura/>
                         cikitsitaṃ ca vakṣyāmi kalpeṣu pratibhāgaśaḥ || </l>

                    <pb facs="491" n="407 (99a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.125"> kaṇḍūmantaḥ saśophāś ca ye ca jatrūpari vraṇāḥ |
                        <caesura/>
                         śirovirecanaṃ teṣu vidadhyātkuśalo bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.126"> rujāvanto 'nilāviṣṭā rūkṣā ye cordhvajatrujāḥ |
                        <caesura/>
                         vraṇeṣu teṣu kartavyaṃ nasyaṃ vaidyena jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.127"> doṣapracyāvanārthāya rujādāhakṣayāya ca |
                        <caesura/>
                         jihvādantasamutthasya haraṇārthaṃ malasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.128"> śodhano ropaṇaś caiva vraṇasya mukhajasya vai |
                        <caesura/>
                         uṣṇo vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.129"> ūrdhvajatrugatān rogān vraṇāṃś ca kaphavātajān |
                        <caesura/>
                         śophasrāvarujāyuktān dhūmapānair upācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.130"> kṣatoṣmaṇo nigrahārthaṃ sandhānārthaṃ tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         sadyovraṇeṣv āyateṣu kṣaudrasarpir vidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.131"> avagāḍhāstvaṇumukhā ye vraṇāḥ śalyapīḍitāḥ |
                        <caesura/>
                         nivṛttahastoddharaṇā yantraṃ teṣu vidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.132"> laghumātro laghuś caiva snigdha uṣṇo 'gnidīpanaḥ |
                        <caesura/>
                         sarvavraṇibhyo deyas tu sadā ''āhāro vijānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.133"> niśācarebhyo rakṣyas tu nityam eva kṣatāturaḥ |
                        <caesura/>
                         rakṣāvidhānair uddiṣṭair yamaiḥ saniyamais tatahā || </l>

                    <pb facs="491" n="407 (97b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.134"> ṣaṇmūlo 'ṣṭaparigrāhī pañcalakṣaṇalakṣitaḥ |
                        <caesura/>
                         ṣaṣṭyā cidhānair nirdiṣṭaiś caturbhiḥ sādhyate vraṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.135"> yo 'lpauṣadhakṛto yogo bahugranthabhayānmayā |
                        <caesura/>
                         dravyāṇāṃ tatsamānānāṃ tatrāvāpo na duṣyati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.136"> prasaṅgābhihito yo vā bahudurlabhabheṣajaḥ |
                        <caesura/>
                         yathopapatti tatrāpi kāryam eva cikitsitam || </l>

                    <pb facs="492" n="408 (404a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.1.137"> goṇoktam api yaddravyaṃ bhaved vyādhāvayaugikam |
                        <caesura/>
                         tad uddhared yaugikaṃ tu prakṣiped apy akīrtitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.138"> upadravās tu vividhā vraṇasya vraṇitasya ca |
                        <caesura/>
                         tatra gandhādayaḥ pañca vraṇasyopadravāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.139"> jvarātisārau mūrcchā ca hikkā cchardirarocakaḥ |
                        <caesura/>
                         śvāsakāsāvipākāś ca tṛṣṇā ca vraṇitasya tu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.1.140"> vraṇakriyāsvevamāsu vyāsenoktāsv apikriyām |
                        <caesura/>
                         bhūyo 'pyupari vakṣyāmi sadyovraṇacikitsite ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.1.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne dvivraṇīyacikitsitaṃ nāma
                        prathamo 'dhyāyaḥ ||1 ||</l>
                </div>

                <div n="2" type="adhyāya">

                    <head>dvitīyo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.4.2.1"> athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.3"> dhanvantarir dharmabhṛtāṃ variṣṭho vāgviśāradaḥ |
                        <caesura/>
                         viśvāmitrasutaṃ śiṣyam ṛṣiṃ suśrutam anvaśāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.4"> nānādhārāmukhaiḥ śastrair nānāsthānanipātitaiḥ |
                        <caesura/>
                         nānārūpā vraṇā ye syus teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.5"> āyatāś caturasrāś ca tryasrā maṇḍalinas tathā |
                        <caesura/>
                         ardhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilās tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.6"> śarāvanimnamadhyāś ca yavamadhyās tathā 'pare |
                        <caesura/>
                         evaṃprakārākṛtayo bhavanty āgantavo vraṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.7"> doṣajā vā svayaṃ bhinnā na tu vaidyanimittajāḥ |
                        <caesura/>
                         bhiṣagvraṇākṛtijño hi na moham adhigacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.8"> bhṛśaṃ durdarśarūpeṣu vraṇeṣu vikṛteṣv api |
                        <caesura/>
                         anantākṛtir āgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.9"> samāsato lakṣaṇataḥ ṣaḍvidhaḥ parikīrtitaḥ |
                        <caesura/>
                         chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.10"> ghṛṣṭam āhus tathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         tiraścīna ṛjurvā 'pi yo vraṇaś cāyato bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.11"> gātrasya pātanaṃ cāpi chinnam ity u<pb facs="493" n="409 (419a)"/>padiśyate |
                        <caesura/>
                         kuntaśaktyṛṣṭikhaṅgāgraviṣāṇādibhir āśayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.12"> hataḥ kiñcit sravet tad dhi bhinnalakṣaṇam ucyate |
                        <caesura/>
                         sthānāny āmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.13"> hṛduṇḍukaḥ phupphusaś ca koṣṭha ity abhidhīyate |
                        <caesura/>
                         tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaś ca jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.14"> mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇāc ca gacchati |
                        <caesura/>
                         mūrcchāśvāsatṛḍādhmānamabhaktacchanda eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.15"> viṇmūtravātasaṅgaś ca svedāsrāvo 'kṣiraktatā |
                        <caesura/>
                         lohagandhitvam āsyasya gātradaurgandhyam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.16"> hṛcchūlaṃ pārśvayoś cāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu |
                        <caesura/>
                         āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ saṃgṛhya samutthāpya mahābalāḥ |
                        <caesura/>
                         bhavaty antaḥpraveśas tu yathā nirdhunuyus tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.17"> ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam| pakvāśayagate
                        cāpi rujo gauravam eva ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.18"> śītatā cāpy adho nāmeḥ khebhyo raktasya cāgamaḥ|
                        abhinne+apyāśaye+antrāṇāṃ khaiḥ sūkṣmair antrapūraṇam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.19"> pihitāsye ghaṭe yadvallakṣyate tasya gauravam|
                        sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayādvinā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.20"> uttuṇḍitaṃ nirgataṃ vā tadviddham iti nirdiśet|
                        nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayor lakṣaṇānvitam|| </l>

                    <pb facs="493" n="409 (409b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.2.21"> viṣamaṃ vraṇamaṅge yattat kṣataṃ tvabhinirdiśet|
                        prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.22"> sāsthi tat piccitaṃ vidyānmajjaraktapariplutam|
                        vigatatvagyadaṅgaṃ hi saṃgharṣādanyathā+api vā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.23"> uṣāsrāvānvitaṃ tattu ghṛṣṭamity upadiśyate| chinne bhinne
                        tathā viddhe kṣate vā+asṛgatisravet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.24"> raktakṣayādrujas tatra karoti pavano bhṛśam| snehapānaṃ
                        hitaṃ tatra tatseko vihitastathā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.25"> veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaiścopanāhanam|
                        dhānyasvedāṃś ca kurvīta snigdhānyālepanāni ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.26"> vātaghnauṣadhasiddhaiś ca snehair bastirvidhīyate| piccite
                        ca vighṛṣṭe ca nātisravapi śoṇitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.27"> agacchati bhṛśaṃ tasmin dāhaḥ pākaś ca jāyate| tatroṣmaṇo
                        nigrahārthaṃ tathā dāhaprapākayoḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.28"> śītam ālepanaṃ kāryaṃ pariṣekaś ca śītalaḥ| ṣaṭsveteṣu
                        yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ|| </l>

                    <pb facs="494" n="410 (410a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.2.29"> jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam| ata
                        ūrdhvaṃ pravakṣyāmi chinnānāṃ tu cikitsitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.30"> ye vraṇā vivṛtāḥ kecicchiraḥpārśvāvalambinaḥ| tān sīvyed
                        vidhinoktena badhnīyād gāḍham eva ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.31"> karṇaṃ sthānādapahṛtaṃ sthāpayitvā yathāsthitam| sīvyed
                        yathoktaṃ tailena srotaś cābhipratarpayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.32"> kṛkāṭikānte chinne tu gacchatyapi samīraṇe| samyaṅniveśya
                        badhnīyāt sīvyec cāpi nirantaram|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.33"> ājena sapiṣā caivaṃ pariṣekaṃ tu kārayet| uttāno 'nnaṃ
                        samaśnīyācchayīta ca suyantritaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.34"> śākhāsu patitāṃstiryak prahārān vivṛtān bhṛśam| sīvyet
                        samyaṅniveśyāśu sandhyasthīnyanupūrvaśaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.35"> baddhvā vellitakenāśu tatastailena secayet| carmaṇā
                        gophaṇābandhaḥ kāryo yo vā hito bhavet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.36"> pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaved uttānaṃ śāyayet tu tam| ato
                        'nyathā corasije śāyayet puruṣaṃ vraṇe|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.37"> chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena buddhimān|
                        badhnīyāt kośabandhena prāptaṃ kāryaṃ ca ropaṇam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.38"> candanaṃ padmakaṃ rodhramutpalāni priyaṅgavaḥ| haridrā
                        madhukaṃ caiva payaḥ syādatra cāṣṭamam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.39"> tailamebhir vipakvaṃ tu pradhānaṃ vraṇaropaṇam| candanaṃ
                        karkaṭākhyā ca sahe māṃsyāhvayā+amṛtā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.40"> hareṇavo mṛṇālaṃ ca triphalā padmakotpale| trayodaśāṅgaṃ
                        trivṛtametadvā payasā+anvitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.41"> tailaṃ vipakvaṃ sekārthe hitaṃ tu vraṇaropaṇe| ata
                        ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānāṃ tu cikitsitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.42"> bhinnaṃ netramakarmaṇyamabhinnaṃ lambate tu yat|
                        tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.43"> pīḍayet pāṇinā samyak padmapattrāntareṇa tu| tato 'sya
                        tarpaṇaṃ kāryaṃ nasyaṃ cānena sarpiṣā|| </l>

                    <pb facs="495" n="411 (411a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.2.44"> ājaṃ ghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukaṃ cotpalāni ca|
                        jīvakarṣabhakau caiva piṣṭvā sarpir vipācayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.45"> sarvanetrābhighāte tu sarpiretat praśasyate| udarānmedaso
                        vartirnirgatā yasya dehinaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.46"> kaṣāyabhasmamṛtkīrṇāṃ baddhvā sūtreṇa sūtravit|
                        agnitaptena śastreṇa chindyānmadhusamāyutam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.47"> baddhvā vraṇaṃ sujīrṇe+anne sarpiṣaḥ pānamiṣyate|
                        snehapānādṛte cāpi payaḥpānaṃ vidhīyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.48"> śarkarāmadhuyaṣṭibhyāṃ lākṣayā vā śvadaṃṣṭrayā|
                        citrāsamanvitaṃ caiva rujādāhavināśanam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.49"> āṭopo maraṇaṃ vā syācchūlo vā+acchidyamānayā|
                        medogranthau tu yattailaṃ vakṣyate tac ca yojayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.50"> tvaco 'tītya sirādīni bhittvā vā parihṛtya vā| koṣṭhe
                        pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryād uktānupadravān|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.51"> tatrāntarlohitaṃ pāṇḍuṃ śītapādakarānanam| śītocchvāsaṃ
                        raktanetramānaddhaṃ ca vivarjayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.52"> āmāśayasthe rudhire vamanaṃ pathyamucyate| pakvāśayasthe
                        deyaṃ ca virecanamasaṃśayam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.53"> āsthāpanaṃ ca niḥshehaṃ kāryamuṣṇair viśodhanaiḥ|
                        yavakolakulatthānāṃ niḥsnehena rasena ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.54"> bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibet saindhavasaṃyutām|
                        atiniḥsrutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pibed asṛk|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.55"> svamārgapratipannās tu yasya viṇmūtramārutāḥ| vyupadravaḥ
                        sa bhinne+api koṣṭhe jīvati mānavaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.56"> abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ nānyathā bhavet|
                        pipīlikāśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.57"> prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇśoṇitapāṃśubhiḥ| praveśayet
                        kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.58"> praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamatraṃ ghṛtāplutam|
                        aṅgulyā+abhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayed api|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.59"> hastapādeṣu saṃgṛhya samutthāpya mahābalāḥ| bhavaty
                        antaḥpraveśas tu yathā nirdhunuyustathā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.60"> tathā 'ntrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalāṃ pīḍayanti ca |
                        <caesura/>
                         vraṇālpatvād bahutvād vā duṣpraveśaṃ bhavet tu yat || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.61"> tadāpāṭhya pramāṇena bhiṣagantraṃ parveśayet |
                        <caesura/>
                         yathāsthānaṃ niveṣṭe ca vraṇaṃ sīvyed atandriyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.62"> sthānādapetamādatte prāṇān gupitam eva vā |
                        <caesura/>
                         veṣṭayitvā tu paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.63"> ghṛtaṃ pibet sukhoṣṇaṃ ca citrātailasamanvitam |
                        <caesura/>
                         mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoś cādhaḥpravṛttaye || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.64"> tatastailamidaṃ kuryād ropaṇārthaṃ cikitsakaḥ |
                        <caesura/>
                         tvaco 'śvakarṇadhavayor mocakīmeṣaśṛṅgayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.65"> śallakyarjunayoś cāpi vidāryāḥ kṣīriṇāṃ tathā |
                        <caesura/>
                         balāmūlāni cāhṛtya tailametair vipācayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.66"> vraṇaṃ saṃropayet tena varṣamātraṃ yateta ca |
                        <caesura/>
                         pādau nirastamuṣkasya jalena prokṣya cākṣiṇī || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.67"> praveśya tunnasevanyā muṣkau sīvyet tataḥ param |
                        <caesura/>
                         kāryo gophaṇikābandhaḥ kaṭyām āveśya yantrakam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.68"> na kuryāt snehasekaṃ ca tena klidyati hi vraṇaḥ |
                        <caesura/>
                        <caesura/>
                         kālānusāryāgurvelājātīcandanapadmakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.69"> śilādārvyamṛtātutthaistailaṃ kurvīta ropaṇam |
                        <caesura/>
                         śiraso 'apahṛte śalye bālavartiṃ niveśayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.70"> bālavartyām adattāyāṃ mastuluṅgaṃ vraṇāt sravet |
                        <caesura/>
                         hanyād enaṃ tato vāyus tasmād evam upācaret || </l>

                    <pb facs="497" n="413 (413a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.2.71"> vraṇe rohati caikaikaṃ śanair bālamapakṣipet |
                        <caesura/>
                         gātrādapahṛte 'nyasmāt snehavartiṃ praveśayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.72"> kṛte niḥśoṇite cāpi vidhiḥ sadyaḥkṣate hitaḥ |
                        <caesura/>
                         dūrābagāḍhāḥ sūkṣmāḥ syurye vraṇāstān viśoṇitān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.73"> kṛtvā sūkṣmeṇa netreṇa cakratailena tarpayet |
                        <caesura/>
                         samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ trivargaṃ tutthameva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.74"> viḍaṅgaṃ kaṭukāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ sakarañjikām |
                        <caesura/>
                         saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇamuttamam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.75"> tālīśaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagurucandanam |
                        <caesura/>
                         haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.76"> pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam |
                        <caesura/>
                         kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavadvidhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.77"> ghṛṣṭe rujo nigṛhyāśu cūrṇair upacared vraṇam |
                        <caesura/>
                         viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.78"> vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśanam |
                        <caesura/>
                         ayameva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmahate tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.79"> ropaṇe saparīṣeke pāne ca vraṇināṃ sadā |
                        <caesura/>
                         tailaṃ ghṛtaṃ vā saṃyojyaṃ śarīrartūnavekṣya hi || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.80"> ghṛtāni yāni vakṣyāmi yatnataḥ pittavidradhau |
                        <caesura/>
                         sadyovraṇeṣu deyāni tāni vaidyena jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.81"> sadyaḥkṣatavraṇaṃ vaidyaḥ saśūlaṃ pariṣecayet |
                        <caesura/>
                         sarpiṣā nātiśītena balātailena vā punaḥ || </l>

                    <pb facs="498" n="414 (414a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.2.82"> samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ pathyāṃ tutthaṃ suvarcalām |
                        <caesura/>
                         padmakaṃ rodhramadhukaṃ viḍaṅgāni hareṇukām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.83"> tālīśapatraṃ naladaṃ candanaṃ padmakeśaram |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhośīralākṣāś ca kṣīriṇāṃ cāpi pallavān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.84"> priyālabījaṃ tindukyāstaruṇāni phalāni ca |
                        <caesura/>
                         yathālābhaṃ samāhṛtya tailamebhir vipācayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.85"> sadyovraṇānāṃ sarveṣāmaduṣṭānāṃ tu ropaṇam |
                        <caesura/>
                         kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāś ca yojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.86"> sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paścāt pūrvoktamācaret |
                        <caesura/>
                         duṣṭavraṇeṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaś ca śodhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.87"> viśoṣaṇaṃ tathā++āhāraḥ śoṇitasya ca mokṣaṇam |
                        <caesura/>
                         kaṣāyaṃ rājavṛkṣādau surasādau ca dhāvanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.88"> tayoreva kaṣāyeṇa tailaṃ śodhanamiṣyate |
                        <caesura/>
                         kṣārakalpena vā tailaṃ kṣāradravyeṣu sādhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.89"> dravantī cirabilvaś ca dantī citrakameva ca |
                        <caesura/>
                         pṛthvīkā nimbapatrāṇi kāsīsaṃ tutthameva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.90"> trivṛttejovatī nīlī haridre saindhavaṃ tilāḥ |
                        <caesura/>
                         bhūmikadambaḥ suvahā śukākhyā lāṅgalāhvayā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.91"> naipālī jālinī caiva madayantī mṛgādanī |
                        <caesura/>
                         sudhāmūrvārkakīṭāriharitālakarañjikāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.92"> yathopapatti kartavyaṃ tailam etais tu śodhanam |
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ vā yadi vā prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanāstathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.93"> saindhavatrivṛderaṇḍapatrakalkastu vātike |
                        <caesura/>
                         trivṛddharidrāmadhukakalkaḥ paitte tilair yutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.94"> kaphaje tilatejohvādantīsvarjikacitrakāḥ |
                        <caesura/>
                         duṣṭavraṇavidhiḥ kāryo mehakuṣṭhavraṇeṣvapi || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.95"> ṣaḍvidhaḥ prāk pradiṣṭo yaḥ sadyovraṇaviniścayaḥ |
                        <caesura/>
                         nātaḥ śakyaṃ paraṃ vaktumapi niścitavādibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.96"> upasargair nipātaiś ca tat tu paṇḍitamāninaḥ |
                        <caesura/>
                         kecit saṃyojya bhāṣante bahudhā mānagarvitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.2.97"> bahu tadbhāṣitaṃ teṣāṃ ṣaṭsveṣvevāvatiṣṭhate |
                        <caesura/>
                         viśeṣā iva sāmānye ṣaṭtvaṃ tu paramaṃ matam||</l>
                    
                    <l xml:id="SS.4.2.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne sadyocraṇacikitsitaṃ nāma dvitīyo
                        'adhyāyaḥ ||2||</l>
                </div>

                <div n="3" subtype="adhyāya">
                    <head>tṛtīyo 'adhyāyaḥ|</head>

                    <pb facs="499" n="415 (415a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.3.1"> athāto bhagnānāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.3"> alpāśino 'anātmavato jantorvātātmakasya ca |
                        <caesura/>
                         upadravair vā juṣṭasya bhagnaṃ kṛcchreṇa sidhyati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.4"> lavaṇaṃ kaṭukaṃ kṣāramamlaṃ maithunamātapam |
                        <caesura/>
                         vyāyāmaṃ ca na seveta bhagno rūkṣānnameva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.5"> śālirmāṃsarasaḥ kṣīraṃ sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ |
                        <caesura/>
                         bṛṃhaṇaṃ cānnapānaṃ syāddeyaṃ bhagnāya jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.6"> madhūkodumbarāśvatthapalāśakakubhatvacaḥ |
                        <caesura/>
                         vaṃśasarjavaṭānāṃ ca kuśārthamupasaṃharet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.7"> ālepanārthaṃ mañjiṣṭhāṃ madhukaṃ raktacandanam |
                        <caesura/>
                         śatadhautaghṛtonmiśraṃ śālipiṣṭaṃ ca saṃharet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.8"> saptāhād atha saptāhāt saumyeṣv ṛtuṣu bandhanam |
                        <caesura/>
                         sādhāraṇeṣu kartavyaṃ pañcame pañcame 'hani || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.9"> āgneyeṣu tryahā tu kuryād bhagnadoṣavaśena vā |
                        <caesura/>
                         tatrātiśithilaṃ baddhe sandhisthairyaṃ na jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.10"> gāḍhenāpi tvagādīnāṃ śopho ruk pāka eva ca |
                        <caesura/>
                         tasmāt sādhāraṇaṃ bandhaṃ bhagne śaṃsanti tadvidaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.11"> nyagrodhādikaṣāyaṃ tu suśītaṃ pariṣecane |
                        <caesura/>
                         pañcamūlīvipakvaṃ tu kṣīraṃ kuryāt savedane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.12"> sukhoṣṇam avacāryaṃ vā cakratailaṃ vijānatā |
                        <caesura/>
                         vibhajya kālaṃ doṣaṃ ca doṣaghnauṣadhasaṃyutam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.13"> pariṣekaṃ pradehaṃ ca vidadhyāc chītam eva ca |
                        <caesura/>
                         gṛṣṭikṣīraṃ sasarpiṣkaṃ madhurauṣadhasādhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.14"> śītalaṃ lākṣayā yuktaṃ prātarbhagnaḥ <pb facs="500" n="416 (416a)"/>pibennaraḥ |
                        <caesura/>
                         savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṃ sarpirmadhūttaraiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.15"> pratisārya kaṣāyaistu śeṣaṃ bhagnavadācaret |
                        <caesura/>
                         prathame vayasi tvevaṃ bhagnaṃ sukaramādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.16"> alpadoṣasya jantostu kāle ca śiśirātmake |
                        <caesura/>
                         prathame vayasi tvevaṃ māsāt sandhiḥ sthiro bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.17"> madhyame dviguṇāt kālāduttare triguṇāt smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         avanāmitam unnahyed unnataṃ cavapīḍayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.18"> āñched atikṣiptam adho gataṃ copari vartayet |
                        <caesura/>
                         āñchanaiḥ pīḍanaiś caiva saṅkṣepair bandhanais tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.19"> sandhīñcharīre sarvāṃstu calānapyacalānapi |
                        <caesura/>
                         etais tu sthāpanopāyaiḥ sthāpayen matimān bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.20"> utpiṣṭam atha viśliṣṭaṃ sandhiṃ vaidyo na ghaṭṭayet |
                        <caesura/>
                         tasya śītān parīṣekān pradehāṃś cāvacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.21"> abhighāte hṛte sandhiḥ svāṃ yāti prakṛtiṃ punaḥ |
                        <caesura/>
                         ghṛtadigdhena paṭṭena veṣṭayitvā yathāvidhi || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.22"> paṭṭopari kuśān dattvā yathāvad vandham ācaret |
                        <caesura/>
                         pratyaṅgabhagnasya vidhirata ūrdhvaṃ pravakṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.23"> nakhasandhiṃ samutpiṣṭaṃ raktānugatam ārayā |
                        <caesura/>
                         avamathya srute rakte śālipiṣṭena lepayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.24"> bhagnāṃ vā sandhimuktāṃ vā sthāpayitvā+aṅgulīṃ samām |
                        <caesura/>
                         aṇunā++āveṣṭya paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.25"> abhyajya sapiṣā pādaṃ talabhagnaṃ kuśottaram |
                        <caesura/>
                         vastrapaṭṭena badhnīyān na ca vyāyāmam ācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.26"> abhyajyāyāmayejjaṅghām ūruṃ ca susamāhitaḥ |
                        <caesura/>
                         dattvā vṛkṣatvacaḥ śītā vastrapaṭṭena veṣṭayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.27"> matimāṃś cakrayogena hy āñched ūrvasthi nirgatam |
                        <caesura/>
                         sphuṭitaṃ piccitaṃ cāpi badhnīyāt pūrvavad bhiṣak || </l>

                    <pb facs="501" n="417 (417a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.3.28"> āñchedūrdhvamadho vā+api kaṭibhagnaṃ tu mānavam |
                        <caesura/>
                         tataḥ sthānasthite saṃdhau bastibhiḥ samupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.29"> parśukāsvatha bhagnāsu ghṛtābhyaktasya tiṣṭhataḥ |
                        <caesura/>
                         dakṣiṇāsv athavā vāmāsv anumṛjya nibandhanīḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.30"> tataḥ kavalikāṃ dattvā veṣṭayet susamāhitaḥ |
                        <caesura/>
                         tailapūrṇe kaṭāhe vā droṇyāṃ vā śāyayennaram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.31"> musalenotkṣipet kakṣāmaṃsasandhau visaṃhate |
                        <caesura/>
                         sthānasthitaṃ ca badhnīyāt svastikena vicakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.32"> kaurparaṃ tu tathā sandhim aṅguṣṭhenānumārjayet |
                        <caesura/>
                         anumṛjya tataḥ sandhiṃ pīḍayet kūrparāc cyutam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.33"> prasāryākuñcayec cainaṃ snehasekaṃ ca dāpayet |
                        <caesura/>
                         evaṃ jānuni gulphe ca maṇibandhe ca kārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.34"> ubhe tale same kṛtvā talabhagnasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         badhnīyād āmatailena pariṣekaṃ ca kārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.35"> mṛtpiṇḍaṃ dhārayet pūrvaṃ lavaṇaṃ ca tataḥ param |
                        <caesura/>
                         haste jātabale cāpi kuryāt pāṣāṇadhāraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.36"> sannam unnamayet svinnamakṣakaṃ musalena tu |
                        <caesura/>
                         tathonnataṃ pīḍayec ca badhnīyādgāḍhameva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.37"> ūruvac cāpi kartavyaṃ bāhubhagnacikitsitam |
                        <caesura/>
                         grīvāyāṃ tu vivṛttāyāṃ praviṣṭāyāmadho 'api vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.38"> avaṭāvatha hanvoś ca pragṛhyonnamayen naram |
                        <caesura/>
                         tataḥ kuśāṃ samaṃ dattvā vastrapaṭṭena veṣṭayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.39"> uttānaṃ śāyayec cainaṃ saptarātramatandriya<pb facs="502" n="418 (418a)"/>ḥ |
                        <caesura/>
                         hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṃhate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.40"> svedayitvā sthiten samyak pañcāṅgīṃ vitared bhiṣak |
                        <caesura/>
                         vātaghnamadhuraiḥ sarpiḥ siddhaṃ nasye ca pūjitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.41"> abhagnāṃś calitān dantān saraktān avapīḍayet |
                        <caesura/>
                         taruṇasya manuṣyasya śītair ālepayed vahiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.42ab"> siktvā+ambubhistataḥ śītaiḥ sandhānīyair upācaret | </l>
                    <l xml:id="SS.4.3.42cd"> utpalasya ca nālena kṣīrapānaṃ vidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.43ab"> jīrṇasya tu manuṣyasya varjayec calitān dvijān | </l>
                    <l xml:id="SS.4.3.43cd"> nāsāṃ sannāṃ vivṛttāṃ vā ṛjvīṃ kṛtvā śalākayā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.44"> pṛthaṅnasikayor nāḍyau dvimukhyau saṃpraveśayet |
                        <caesura/>
                         tataḥ paṭṭena saṃveṣṭya ghṛtasekaṃ pradāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.45"> bhagnaṃ karṇaṃ tu badhnīyāt samaṃ kṛtvā ghṛtaplutam |
                        <caesura/>
                         sadyaḥkṣatavidhānaṃ ca tataḥ pañcāt samācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.46"> mastuluṅgād vinā bhinne kapāle madhusarpiṣī |
                        <caesura/>
                         dattvā tato nibadhnīyāt saptāhaṃ ca pibed ghṛtam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.47"> patanād abhighātād vā śūnam aṅgaṃ yad akṣatam |
                        <caesura/>
                         śītān pradehān sekāṃś ca bhiṣak tasyāvacārayet || </l>

                    <pb facs="502" n="418 (414b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.3.48"> atha jaṅghorubhagnānāṃ kapāṭaśayanaṃ hitam |
                        <caesura/>
                         kīlakā bandhanārthaṃ ca pañca kāryā vijānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.49"> yathā na calanaṃ tasya bhagnasya kriyate tathā |
                        <caesura/>
                         sandher ubhayato dvau dvau tale caikaś ca kīlakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.50"> śroṇyāṃ vā pṛṣṭhavaṃśe vā vakṣasy akṣakayos tathā |
                        <caesura/>
                         bhagnasandhivimokṣeṣu vidhim enaṃ samācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.51"> sandhīṃś ciravimuktāṃs tu snigdhān svinnān mṛdūkṛtān |
                        <caesura/>
                         uktair vidhānair buddhyā ca samyak prakṛtimānayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.52"> kāṇḍabhagne prarūḍhe tu viṣamolbaṇasaṃhite |
                        <caesura/>
                         āpothya samayed bhagnaṃ tato bhagnavadācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.53"> kalpayen nirgataṃ śuṣkaṃ vraṇānte 'sthi samāhitaḥ |
                        <caesura/>
                         sandhyante vā kriyāṃ kuryāt savraṇe vraṇabhagnavat || </l>

                    <pb facs="503" n="419 (415a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.3.54"> ūrdhvakāye tu bhagnānāṃ mastiṣkyaṃ karṇapūraṇam |
                        <caesura/>
                         ghṛtapānaṃ hitaṃ nasyaṃ praśākhāsv anuvāsanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.55"> ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailaṃ bhagnaprasādhakam |
                        <caesura/>
                         rātrau rātrau tilān kṛṣṇān vāsayed asthire jale || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.56"> divā divā śoṣayitvā gavāṃ kṣīreṇa bhāvayet |
                        <caesura/>
                         tṛtīyaṃ saptarātraṃ tu bhāvayenmadhukāmbunā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.57"> tataḥ kṣīraṃ punaḥ pītān suśuṣkāṃś cūrṇayed bhiṣak |
                        <caesura/>
                         kākolyādiṃ sayaṣṭyāhvaṃ mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.58"> kuṣṭhaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ suradāru sacandanam |
                        <caesura/>
                         śatapuṣpāṃ ca saṃcūrṇya tilacūrṇena yojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.59"> pīḍanārthaṃ ca kartavyaṃ sarvagandhaśṛtaṃ payaḥ |
                        <caesura/>
                         caturguṇena payasā tattailaṃ vipaced bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.60"> elāmaṃśumatīṃ patraṃ jīvakaṃ tagaraṃ tathā |
                        <caesura/>
                         rodhraṃ prapauṇḍarīkaṃ ca tathā kālānusāri(vā)ṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.61"> saireyakaṃ kṣīraśuklāmanantāṃ samadhūlikām |
                        <caesura/>
                         piṣṭvā śṛṅgāṭakaṃ caiva pūrvoktāny auṣadhāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.62"> ebhis tadvipacettailaṃ śāstravinmṛdunā 'gninā |
                        <caesura/>
                         etat tailaṃ sadā pathyaṃ bhagnānāṃ sarvakarmasu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.63"> ākṣepake pakṣaghāte tāluśoṣe tathā 'rdite |
                        <caesura/>
                         manyāstambhe śiroroge karṇaśūle hanugrahe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.64"> bādhirye timire caiva ye ca strīṣu kṣayaṃ gatāḥ |
                        <caesura/>
                         pathyaṃ pāne tathā 'bhyaṅge nasye bastiṣu bhojane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.65"> grīvāskandhorasāṃ vṛddhiramunaivopajāyate |
                        <caesura/>
                         mukhaṃ ca padmapratimaṃ sasugandhisamīraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.66"> gandhatailamidaṃ nāmnā sarvavātavikāranut |
                        <caesura/>
                         rājārham etat kartavyaṃ rājñām eva vicakṣaṇaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.67"> trapuṣākṣpriyālānāṃ tailāni madhuraiḥ saha |
                        <caesura/>
                         vasāṃ dattvā yathālābhaṃ kṣīre daśaguṇe pacet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.68"> snehottamamidaṃ cāśu kuryād bhagnaprasādhanam |
                        <caesura/>
                         pānābhyañjananasyeṣu bastikarmaṇi secane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.69"> bhagnaṃ naiti yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak |
                        <caesura/>
                         pakvamāṃsasirāsnāyu taddhi kṛcchreṇa sidhyati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.3.70"> bhagnaṃ sandhimanāviddhamahīnāṅgamanulbaṇam |
                        <caesura/>
                         sukhaceṣṭāpracāraṃ ca saṃhitaṃ samyagādiśet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.3.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne bhagnacikitsitaṃ nāma
                        tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3 ||</l>
                </div>

                <div n="4" type="adhyāya">

                    <head>caturtho 'dhyāyaḥ |</head>

                    <pb facs="504" n="420 (520a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.4.1"> athāto vātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.3"> āmāśayagate vāte cchardayitvā yathākramam |
                        <caesura/>
                         deyaḥ ṣaḍdharaṇo yogaḥ saptarātraṃ sukhāmbunā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.4"> citrakendrayave pāṭhā kaṭukā 'tiviṣā 'bhayā |
                        <caesura/>
                         vātavyādhipraśamano yogaḥ ṣaḍdharaṇaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.5"> pakvāśayagate cāpi deyaṃ snehavirecanam |
                        <caesura/>
                         bastayaḥ śodhanīyāś ca prāśāś ca lavaṇottarāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.6"> kāryo bastigate cāpi vidhir bastiviśodhanaḥ |
                        <caesura/>
                         śrotrādiṣu prakupite kāryaś cānilahā kramaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.7"> snehābhyaṅgopanāhāś ca mardanālepanāni ca |
                        <caesura/>
                         tvaṅmāṃsāsṛksirāprāpte kuryāt cāsṛgvimokṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.8"> snehopanāhāgnikarmabandhanonmardanāni ca |
                        <caesura/>
                         snāyusandhyasthisaṃprāpte kuryād vāyāvatandritaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.9"> niruddhe 'sthani vā vāyau pāṇimanthena dārite |
                        <caesura/>
                         nāḍīṃ dattvā 'sthani bhiṣak cūṣayet pavanaṃ balī || </l>

                    <pb facs="505" n="421 (421a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.4.10"> śukraprāpte 'nile kāryaṃ śukradoṣacikitsitam |
                        <caesura/>
                         avagāhakuṭīkarṣūprastarābhyaṅgabastibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.11"> jayet sarvāṅgajaṃ vātaṃ sirāmokṣaiś ca buddhimān |
                        <caesura/>
                         ekāṅgagaṃ ca matimāñ chṛṅgaiś cāvasthitaṃ jayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.12"> balāsapittaraktais tu saṃsṛṣṭam avirodhibhiḥ |
                        <caesura/>
                         suptivāte tv asṛṅmokṣaṃ kuryāt tu bahuśo bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.13"> dihyāc ca lavaṇāgāradhūmais tailasamanvitaiḥ |
                        <caesura/>
                         pañcamūlī<pc> </pc>śṛtaṃ kṣīraṃ phalāmlo rasa eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.14"> susnigdho dhanyayūṣo vā hito vātavikāriṇām |
                        <caesura/>
                         kākolyādiḥ savātaghnaḥ sarvāmladravyasaṃyutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.15"> sānūpaudakamāṃsas tu sarvasnehasamanvitaḥ |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇaḥ spaṣṭalavaṇaḥ sālvaṇaḥ parikīrtitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.16"> tenopanāhaṃ kurvīta sarvadā vātarogiṇām |
                        <caesura/>
                         kuñcyamānaṃ rujārtaṃ vā gātraṃ stabdham athāpi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.17"> gāḍhaṃ paṭṭair nibadhnīyāt kṣaumakārpāsikaurṇikaiḥ |
                        <caesura/>
                         biḍālanakulondrāṇāṃ carmagoṇyāṃ mṛgasya vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.18"> praveśayed vā svabhyaktaṃ sālvaṇenopanāhitam |
                        <caesura/>
                         skandhavakṣastrikaprāptaṃ vāyuṃ manyāgataṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.19"> vamanaṃ hanti nasyaṃ ca kuśalena pr<pb facs="506" n="422 (522a)"/>ayojitam |
                        <caesura/>
                         śirogataṃ śirobastir hanti vāsṛg<pc> </pc>vimokṣaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.20"> snehaṃ mātrāsahasraṃ tu dhārayet tatra yogataḥ |
                        <caesura/>
                         sarvāṅgatamekāṅgasthitaṃ vā 'pi samīraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.21"> ruṇaddhi kevalo bastir vāyuvegam ivācalaḥ |
                        <caesura/>
                         snehasvedas tathā 'bhyaṅgo bastiḥ snehavirecanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.22"> śirobastiḥ śiraḥsneho dhūmaḥ snaihika eva ca |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇaḥ snehagaṇḍūṣo nasyaṃ snaihikam eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.23"> rasāḥ kṣīrāṇi māṃsāni snehāḥ snehānvitaṃ ca yat |
                        <caesura/>
                         bhojanāni phalāmlāni snigdhāni lavaṇāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.24"> sukhoṣṇāś ca parīṣekās tathā saṃvāhanāni ca |
                        <caesura/>
                         kuṅkumāgurupatrāṇi kuṣṭhailātagarāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.25"> kauśeyaurṇikaraumāṇi kārpāsāni gurūṇi ca |
                        <caesura/>
                         nivātātapayuktāni tathā garbhagṛhāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.26"> mṛdvī śayyā 'gnisaṃtāpo brahmacaryaṃ tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         samāsenaivamādīni yojyāny anilarogiṣu || </l>

                    <pb facs="506" n="422 (422b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.4.27"> trivṛddantīsuvarṇakṣīrīsaptalāśaṅkhinītriphalāviḍaṅgānām
                        akṣasamāḥ bhāgāḥ, bilvamātraḥ kalkastilvakamūlakampillakayoḥ,
                        triphalārasadadhipātre dve dve, ghṛtapātram ekaṃ, tadaikadhyaṃ saṃsṛjya
                        vipacet; tilvakasarpir etat snehavirecanam upadiśanti vātarogiṣu |
                        tilvakavidhir evāśokaramyakayor draṣṭavyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.28"> tilaparipīḍanopakaraṇakāṣṭhānyāhṛtyānalpakālaṃ
                        tailaparipītāny aṇūni khaṇḍaśaḥ kalpayitvā'vakṣudya mahati kaṭāhe
                        pānīyenābhiplāvya kvāthayet, tataḥ sneham ambupṛṣṭhād yad udeti tat
                        sarakapāṇyor anyatareṇādāya vātaghnauṣadha<pc> </pc>pratīvāpaṃ
                        snehapākakalpena vipacet, etad aṇutailam upadiśanti vātarogiṣu; aṇubhyas
                        tailadravyebhyo niṣpādyata ity aṇutailam || </l>

                    <pb facs="507" n="423 (423a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.4.29"> atha mahāpañcamūlakāṣṭhair bahubhir avadahyāvanipradeśam
                        asitam uṣitam ekarātram upaśānte 'gnāv apohya bhasma nivṛttāṃ bhūmiṃ
                        vidārigandhādisiddhena tailaghaṭaśatena tulyapayasā 'bhiṣicyaikarātram
                        avasthāpya tato yāvatī mṛttikā snigdhā syāt tām ādāyoṣṇodakena mahati kaṭāhe
                        'bhyāsiñcet, tatra yat tailam uttiṣṭhet tat pāṇibhyāṃ paryādāya svanuguptaṃ
                        nidadhyāt; tatas tailaṃ vātaharauṣadhakvāthamāṃsarasakṣīrāmlabhāgasahasreṇa
                        sahasrapākaṃ vipaced yāvatā kālena śaknuyāt paktuṃ, prativāpaś cātra
                        haimavatā dakṣiṇāpathagāś ca gandhā vātaghnāni ca, tasmin sidhyati śaṅkhān
                        ādhmāpayed dundubhīn āghātayec chatraṃ dhārayed bālavyajanaiś ca vījayed
                        brāhmaṇasahasraṃ bhojayet, tat sādhu siddham avatārya sauvarṇe rājate
                        mṛnmaye vā pātre svanuguptaṃ nidadhyāt, tad etat sahasrapākam
                        aprativāravīryaṃ rājārhaṃ tailam; evaṃ bhāgaśata<pc> </pc>vipakvaṃ śatapākam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.30"> gandharvahasta<pc> </pc>muṣkaka<pc
                            > </pc>naktamālāṭa<pc> </pc>rūṣaka<pc> </pc>pūtīkāragvadha<pc
                        > </pc>citrakādīnāṃ patrāṇy ārdrāṇi lavaṇena sahodūkhale 'vakṣudya
                        snehaghaṭe prakṣipyāvalipya gośakṛdbhir dāhayet; etat patralavaṇam
                        upadiśanti vātarogeṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.31"> evaṃ snuhīkāṇḍavārtākuśigrulavaṇāni saṃkṣudya ghaṭaṃ
                        pūrayitvā sarpistailavasāmajjabhiḥ prakṣipyāvalipya gośakṛdbhir dāhayet;
                        etat snehalavaṇam upadiśanti vātarogeṣu |(iti kāṇḍalavaṇam) || </l>

                    <l xml:id="SS.4.4.32"> gaṇḍīra<pc> </pc>palāśa<pc> </pc>kuṭaja<pc
                            > </pc>bilvārka<pc> </pc>snuhy<pc> </pc>apāmārga<pc
                            > </pc>pāṭalā<pc> </pc>pāribhadraka<pc> </pc>nādeyī<pc
                            > </pc>kṛṣṇagandhā<pc> </pc>nīpa<pc> </pc>nimba<pc
                            > </pc>nirdahany<pc> </pc>aṭarūṣaka<pc> </pc>naktamālaka<pc
                            > </pc>pūtika<pc> </pc>bṛhatī<pc> </pc>kaṇṭakārikā<pc
                            > </pc>bhallātakeṅgudī<pc> </pc>vaijayantī<pc> </pc>kadalī<pc
                            > </pc>bāṣpadvayekṣurakendravāruṇī<pc> </pc>śvetamokṣakāśokā ity evaṃ
                        vargaṃ samūlapatraśākham ārdram āhṛtya lavaṇena saha saṃsṛjya pūrvavad
                        dagdhvā kṣārakalpena parisrāvya vipacet, prativāpaś cātra hiṅgvādibhiḥ
                        pippalyādibhir vā | ity etat kalyāṇakalavaṇaṃ
                        vātarogagulmaplīhāgniṣaṅgājīrṇārśo 'rocakārtānāṃ kāsādibhiḥ kṛmibhir
                        upadrutānāṃ copadiśanti pānabhojaneṣv apīti || </l>

                    <pb facs="508" n="424 (429a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.4.33"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         viṣyandanāduṣṇabhāvād doṣāṇāṃ ca vipācanāt |
                        <caesura/>
                         saṃskārapācanāc cedaṃ vātarogeṣu śasyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.4.trailer">iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        vātavyādhicikitsitaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ || 4 ||</l>
                </div>

                <div n="5" type="adhyāya">
                    <head>pañcamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.4.5.1"> athāto mahāvātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.3"> dvividhaṃ vātaśoṇitam uttānam avagāḍhaṃ cety eke bhāṣante;
                        tat tu na samyak, tad dhi kuṣṭhavad uttānaṃ bhūtvā
                        kālāntareṇāvagāḍhībhavati, tasmān na dvividham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.4"> tatra balavadvigrahādibhiḥ prakupitasya vāyor
                        gurūṣṇādhyaśanaśīlasya praduṣṭaṃ śoṇitaṃ mārgam āvṛtya vātena sahaikībhūtaṃ
                        yugapad vātaraktanimittāṃ vedanāṃ janayatīti vātaraktam | tat tu pūrvaṃ
                        hastapādayor avasthānaṃ kṛtvā paścād dehaṃ vyāpnoti | tasya pūrvarūpāṇi
                            toda<pc> </pc>dāha<pc> </pc>kaṇḍū<pc> </pc>śopha<pc
                            > </pc>stambha<pc> </pc>tvakpāruṣya<pc> </pc>sirā<pc
                            > </pc>snāyu<pc> </pc>dhamanī<pc> </pc>spandana<pc
                            > </pc>sakthi<pc> </pc>daurbalyāni śyāvāruṇamaṇḍalotpattiś cākasmāt
                        pāṇipādatalāṅguligulphamaṇibandhaprabhṛtiṣu, tatrāpratikāriṇo 'pacāriṇaś ca
                        rogo vyaktataraḥ, tasya lakṣaṇam uktaṃ; tatrāpratikāriṇo vaikalyaṃ bhavati
                        || </l>

                    <pb facs="508" n="424 (424b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.5"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām |
                        <caesura/>
                         sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi vātaraktaṃ prakupyati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.6"> tatra
                        prāṇamāṃsakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsakāsastambhārocakāvipākavisaraṇasaṃkocanair
                        anupadrutaṃ balavantam ātmavantam upakaraṇavantaṃ copakramet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.7"> tatra ādāv eva bahuvāta<pc> </pc>rūkṣa<pc> </pc>mlānāṅgād ṛte mārgāvaraṇād
                        duṣṭaśoṇitam asakṛd alpālpam avasiñced vātakopabhayāt | tato vamanādibhir
                        upakramair upapādya pratisaṃsṛṣṭabhaktaṃ vātaprabale purāṇaghṛtaṃ pāyayet |
                        ajākṣīraṃ vā 'rdhatailaṃ madhukākṣayayuktaṃ, śṛgālavinnāsiddhaṃ vā
                        śarkarāmadhumadhuraṃ, śuṇṭhīśṛṅgāṭakakaśerukasiddhaṃ vā,
                        śyāmārāsnāsuṣavīśṛgālavinnāpīluśatāvarīśvadaṃṣṭrādvipañcamūlīsiddhaṃ vā |
                        dvipañcamūlīkvāthāṣṭaguṇasiddhena payasā
                        madhukameṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsaralabhadradāruvacāsurabhikalkapratīvāpaṃ tailaṃ
                        pācayitvā pānādiṣūpayuñjīta,
                        śatāvarīmayūrakakiṇihyajamodāmadhukakṣīravidārībalātibalātṛṇapañcamūlīkvāthasiddhaṃ
                        vā kākolyādiprativāpaṃ, balātailaṃ śatapākaṃ veti | vātaharamūlasiddhena ca
                        payasā pariṣecanam amlair vā kurvīta | yavamadhukair aṇḍatilavarṣābhūbhir vā
                        pradehaḥ kāryaḥ | tatra cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu pratyekaśaḥ
                        kākolīkṣīrakākolījīvakarṣabhakabalātibalābisamṛṇālaśṛgālavinnāmeṣaśṛṅgīpriyālaśarkarākaśerukasurabhivacākalkamiśreṣūpanāhārthaṃ
                        sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ,
                        snaihikaphalasārotkārikā vā, cūrṇiteṣu yavagodh<pb facs="509" n="425 (425a)"/>ūmatilamudgamāṣeṣu
                        matsyapiśitaveśavāro vā,
                        balvapeśikātagaradevadārusaralārāsnāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpailāsurādadhimastuyukta
                        upanāhaḥ, mātuluṅgāmlasaindhavaghṛtamiśraṃ madhuśigrumūlam ālepastilakalko
                        veti vātaprabale || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.8"> pittaprabale
                        drākṣārevatakaṭphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyaṃ
                        śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet,
                        śatāvarīmadhukapaṭolatriphalākaṭurohiṇīkaṣāyaṃ, guḍūcīkaṣāyaṃ vā,
                        pittajvaraharaṃ vā candanādikaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ,
                        madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ vā sarpiḥ;
                        bisamṛṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyeṇārdhakṣīreṇa pariṣekaḥ, kṣīrekṣurasair
                        madhukaśarkarātaṇḍulodakair vā drākṣekṣukaṣāyamiśrair vā
                        mastumadyadhānyāmlaiḥ; jīvanīyasiddhena vā sarpiṣā 'bhyaṅgaḥ,
                        śatadhautaghṛtena vā, kākolyādikalkakaṣāyavipakvena vā sarpiṣā;
                        śāliṣaṣṭikanalavañjulatālīsaśṛṅgāṭakagaloḍyagaurīgair
                        ikaśaivalapadmakapadmapatraprabhṛtibhir dhānyāmlapiṣṭaiḥ pradeho
                        ghṛtamiśraḥ, vātaprabale 'pyeṣa sukhoṣṇaḥ pradehaḥ kāryaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.9"> raktaprabale 'py anevaṃ, bahuśaś ca śoṇitam avasecayet,
                        śītatamāś ca pradehāḥ kāryā iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.10"> śleṣmaprabale tv āmalakaharidrākaṣāyaṃ madhumadhuraṃ
                        pāyayet, triphalākaṣāyaṃ vā; madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkalkaṃ vā
                        sakṣaudraṃ, mūtratoyayor anyatareṇa guḍaharītakīṃ vā bhakṣayet;
                        tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthaiś ca pariṣekaḥ,
                        āragvadhādikaṣāyair voṣṇaiḥ; mastumūtrasurāśuktamadhukasārivāpadmakasiddhaṃ
                        vā ghṛtamabhyaṅgaḥ; tilasarṣapātasīyavacūrṇāni
                        śleṣmātakakapitthamudhuśigrumiśrāṇi kṣāramūtrapiṣṭāni pradehaḥ;
                        śvetasarṣapakalkaḥ, tilāśvagandhākalkaḥ, priyālaselukapitthakalkaḥ,
                        madhuśigrupunarnavākalkaḥ, vyoṣatiktāpṛthakparṇībṛhatīkalka ity eteṣāṃ pañca
                        pradehāḥ sukhoṣṇāḥ kṣārodakapiṣṭāḥ, śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatyau vā
                        kṣīrapiṣṭāstarpaṇamiśrāḥ || </l>

                    <pb facs="510" n="426 (426a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.11"> saṃsarge sannipāte ca kriyāpathamuktaṃ miśraṃ kuryāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.12"> sarveṣu ca guḍaharītakīm āseveta; pippalīr vā kṣīrapiṣṭā
                        vāripiṣṭā vā pañcābhivṛddhyā daśābhivṛddhyā vā pibet kṣīraudanāhāro
                        daśarātraṃ, bhūyaś cāpakarṣayet, evaṃ yāvat pañca daśa veti; tad etat
                        pippalīvardhamānakaṃ
                        vātaśoṇitaviṣamajvarārocakapāṇḍurogaplīhodarārśaḥkāsaśvāsaśophaśoṣāgnisādahṛdrogodarāṇyapahanti;
                        jīvanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ payasā pācayitvā 'bhyajyāt;
                        sahāsahadevācandanamūrvāmustāpriyālaśatāvarīkaśerupadmakamadhukaśatapuṣpāvidārīkuṣṭhāni
                        kṣīrapiṣṭaḥ pradeho ghṛtamaṇḍayuktaḥ, sair
                        eyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīsuṣavīkalko vā cchāgakṣīrapiṣṭaḥ,
                        gokṣīrapiṣṭaḥ kāśmaryamadhukatarpaṇakalko vā;
                        madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivākṣīrasiddhaṃ piṇḍatailamabhyaṅgaḥ;
                        sarveṣu ca purāṇaghṛtamāmalakarasavipakvaṃ vā pānārthe; jīvanīyasiddhaṃ
                        pariṣekārthe, kākolyādikvāthakalkasiddhaṃ vā; suṣavīkvāthakalkasiddhaṃ vā,
                        kāravellakakvathamātrasiddhaṃ vā; balātailaṃ vā
                        pariṣekāvagāhabastibhojaneṣu; śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnamanavaṃ bhuñjīta
                        payasā jāṅgalarasena vā mudgayūṣeṇa vā 'namlena; śoṇitamokṣaṃ cābhīkṣṇaṃ
                        kurvīta; ucchitadoṣe ca vamanavirecanāsthāpanānuvāsanakarma kartavyam || </l>

                    <pb facs="510" n="426 (429b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.13"> ( | paṭolatriphalābhīruguḍūcīkaṭukākṛtam |
                        <caesura/>
                         kvāthaṃ pītvā jayaty āśu vātaśoṇitajāṃ rujam ||) </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.14"> bhavanti cātra evamādyaiḥ kriyāyogair acirotpatitaṃ
                        sukham |
                        <caesura/>
                         vātāsṛk sādhyate vaidyair yāpyate tu cirotthitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.15"> upanāhaparīṣekapradehābhyañjanāni ca |
                        <caesura/>
                         śaraṇānyapravātāni manojñāni mahānti ca || </l>

                    <pb facs="511" n="427 (527a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.16"> mṛdugaṇḍopadhānāni śayanāni sukhāni ca |
                        <caesura/>
                         vātarakte praśasyante mṛdusaṃvāhanāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.17"> vyāyāmaṃ maithunaṃ kopam uṣṇāmlalavaṇāśanam |
                        <caesura/>
                         divāsvapnam abhiṣyandi guru cānnaṃ vivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.18"> apatānakinam asrastākṣam avakrabhruvam astabdhameḍhram
                        asvedanam avepanam apralāpinam akhaṭvāpātinam abahirāyāminaṃ copakramet |
                        tatra prāg eva snehābhyaktaṃ svinnaśarīramavapīḍanena tīkṣṇenopakrameta
                        śiraḥśuddhyarthaṃ; anantaraṃ vidārigandhādikvāthamāṃsarasakṣīradadhipakvaṃ
                        sarpiracchaṃ pāyayet, tathā hi nātimātraṃ vāyuḥ prasarati; tato
                        bhadradārvādivātaghnagaṇam āhṛtya sayavakolakulatthaṃ sānūpaudakamāṃsaṃ
                        pañcavargamekataḥ prakvāthya tam ādāya kaṣāyam amlakṣīraiḥ sahonmiśraca
                        sarpistailavasāmajjabhiḥ saha vipacenmadhurakapratīvāpaṃ, tad etat traivṛtam
                        apatānakināṃ pariṣekāvagāhābhyaṅgapānabhojanānuvāsananasyeṣu vidadhyāt;
                        yathoktaiś ca svedavidhānaiḥ svedayet, balīyasi vāte
                        sukhoṣṇatuṣabusakarīṣapūrṇe kūpe nidadhyādāmukhāt, taptāyāṃ vā
                        daśarātrāhṛtavegam upakrameta; vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta; rakṣākarma ca
                        kuryād iti || </l>

                    <pb facs="511" n="427 (527b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.19"> pakṣāghātopadrutam amlānagātraṃ sarujam ātmavantam
                        upakaraṇavantaṃ copakramet | tatra prāg eva snehasvedopapannaṃ mṛdunā
                        śodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca yathākālam ākṣepakavidhānenopacaret;
                        vaiśeṣikaś cātra mastiṣkyaḥ śirobastiḥ, aṇutailam abhyaṅgārthe, sālvaṇam
                        upanāhārthe, balātailam anuvāsanārthe; evamatandritas trīṃś caturo vā māsān
                        kriyāpatham upaseveta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.20"> manyāstambhe 'pyetad eva vidhānaṃ, viśeṣato
                        vātaśleṣmaharair nasyai rūkṣasvedaiś copacaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.21"> apatantrakāturaṃ nāpatarpayet, vamanānuvāsanāsthāpanāni
                        na niṣeveta, vātaśleṣmoparuddhocchvāsaṃ tīkṣṇaiḥ pradhmāpanair mokṣayet,
                        tumburupuṣkarāhvahiṅgvamlavetasapathyālavaṇatrayaṃ yavakvāthena pātuṃ
                        prayacchet, pathyāśatārdhe sauvarcaladvipale caturguṇe payasi sarpiḥprasthaṃ
                        siddhaṃ; vātaśleṣmāpanuc ca karma kuryāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.22"> arditāturaṃ balavantam ātmavantam upakaraṇavantaṃ ca
                        vātavyādhividhānenopacaret, vaiśeṣikaiś ca
                        mastiṣkyaśirobastinasyadhūmopanāhasnehanāḍīsvedādibhiḥ; tataḥ satṛṇaṃ
                        mahāpañcamūlaṃ kākolyādiṃ vidārigandhādimaudakānūpamāṃsaṃ
                        tathaivaudakakandāṃś cāhṛtya dviguṇodake kṣīradroṇe niḥkvāthya kṣīrāvaśiṣṭam
                        avatārya parisrāvya tailaprasthenonmiśrya punar agnāv adhiśraget, tatas
                        tailaṃ kṣīrānugatam avatārya śītībhūtam abhimathnīyāt, tatra yaḥ sneha
                        uttiṣṭhet tam ādāya madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṃ vipacet, etat
                        kṣīratailamarditāturāṇāṃ pānābhyaṅgādiṣūpayojyaṃ; tailahīnaṃ vā
                        kṣīrasarpirakṣitarpaṇam iti || </l>

                    <pb facs="512" n="428 (428b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.23">
                        ghṛdhrasīviśvācīkroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātakaṇṭākapādadāhapādaharṣavabāhukabādhiryadhamanīgatavātarogeṣu
                        yathoktaṃ yathoddeśaṃ ca sirāvyadhaṃ kuryāt , anyatrāvabāhukāt;
                        vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.24"> karṇaśūle tu śṛṅgaverarasaṃ tailamdhusaṃsṛṣṭaṃ
                        saidhavopahitaṃ sukhoṣṇaṃ karṇe dadyāt, ajāmūtramadhutailāni vā,
                        mātuluṅgadāḍimatintiḍīkasvarasamūtrasiddhaṃ tailaṃ,
                        śuktasurātakramūtralavaṇasiddhaṃ vā; nāḍīsvedaiś ca svedayet,
                        vātavyādhicikitsāṃ cāvekṣeta; bhūyaś cottare vakṣyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.25"> tūnīpratūnyoḥ snehalavaṇam uṣṇodakena pāyayet,
                        pippalyādicūrṇaṃ vā, hiṅguyavakṣārapragāḍhaṃ vā sarpiḥ, bastibhiś cainam
                        upakramet || </l>

                    <pb facs="513" n="429 (429a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.5.26"> ādhmāne
                        tvaparpaṇapāṇitāpa(dīpanacūrṇa)phalavartikriyāpācanīyadīpanīyabastibhir
                        upācaret; laṅghanānantaraṃ cānnakāle dhānyakajīrakādidīpanasiddhānyannāni |
                        pratyādhmāne chardanāpatarpaṇadīpanāni kuryāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.27"> aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayor gulmābhyantaravidradhivat
                        kriyāvibhāga iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.28">
                        hiṅgutrikaṭuvacājamodādhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācitrakayavakṣārasaindhavaviḍasaurvacalasvarjikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭīpuṣkaramūlahapuṣācavyājājīpathyāś
                        cūrṇayitvā mātuluṅgālena bahuśaḥ paribhāvyākṣamātrā guṭikāḥ kārayet; tataḥ
                        prātar ekaikāṃ vātavikārī bhakṣayet, eṣa yogaḥ
                        kāsaśvāsagulmodarārocakahṛdrogādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchraplīhārśastūnīpratūnīr
                        apahanti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.29"> bhavanti cātra kevalo doṣayukto vā dhātubhir vā++āvṛto
                        'nilaḥ |
                        <caesura/>
                         vijñeyo lakṣaṇohābhyāṃ cikitsyaś cāvirodhataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.30"> rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophaṃ medoyuto 'nilaḥ |
                        <caesura/>
                         karoti yasya taṃ vaidyaḥ śothavat samupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.31"> kaphamedovṛto vāyur yadorū pratipadyate |
                        <caesura/>
                         tadā 'ṅgamardastaimityaromaharṣarujājvaraiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.32"> nidrayā cārditau stabdhau śītalāv apracetanau |
                        <caesura/>
                         gurukāv asthirāv ūrū na svāviva ca manyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.33"> tam ūrustambham ity āhur āḍhyavātam athāpare |
                        <caesura/>
                         snehavarjaṃ pibet tatra cūrṇaṃ ṣaḍdharaṇaṃ naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.34"> hitam uṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇaiḥ kṛtam |
                        <caesura/>
                         lihyād vā traiphalaṃ cūrṇaṃ kṣaudreṇa kaṭukānvitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.35"> mūtrair vā guggulaṃ śreṣṭhaṃ pibed vā 'pi śilājatu |
                        <caesura/>
                         tato hanti kaphākrāntaṃ samedaskaṃ prabhañjanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.36"> hṛdrogam aruciṃ gulmaṃ tathā 'bhyantaravidradhim |
                        <caesura/>
                         sakṣāramūtrasvedāṃś ca rūkṣāṇy utsādanāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.37"> kuryād dihyāc ca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ |
                        <caesura/>
                         bhojyāḥ purāṇaśyāmākakodravohālaśālayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.38"> śuṣkamūlakayūṣeṇa paṭolasya rasena vā |
                        <caesura/>
                         jāṅgalair aghṛtair māṃsaiḥ śākaiś cālavaṇair hitaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.39"> yadā syātāṃ parikṣīṇe bhūyiṣṭhe kaphamedasī |
                        <caesura/>
                         tadā snehādikaṃ karma punaratrāvacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.40"> sugandhiḥ sulaghuḥ sūkṣmastīkṣṇoṣṇaḥ kaṭuko rase |
                        <caesura/>
                         kaṭupākaḥ saro hṛdyo gugguluḥ snigdhapicchilaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.41"> sa navo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ purāṇastvapakarṣaṇaḥ |
                        <caesura/>
                         taikṣṇyauṣṇyātkaphavātaghnaḥ saratvānmalapittanut || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.42"> saugandhyāt pūtikoṣṭhaghnaḥ saukṣmyāccānaladīpanaḥ |
                        <caesura/>
                         taṃ prātastriphalādārvīpaṭolakuśavāribhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.43"> pibed āvāpya vā mūtraiḥ kṣārair uṣṇodakena vā |
                        <caesura/>
                         jīrṇe yūṣarasaiḥ kṣīrair bhuñjāno hanti māsataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.44"> gulmaṃ mehamudāvartamudaraṃ sabhagandaram |
                        <caesura/>
                         kṛmikṇḍvaruciśvitrāṇyarbudaṃ granthim eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.5.45"> nāḍyāḍhyavātaśvayathūn kuṣṭhaduṣṭavraṇāṃś ca saḥ |
                        <caesura/>
                         koṣṭhasandhyasthigaṃ vāyuṃ vṛkṣamindrāśaniryathā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.5.trailer">iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mahāvātavyādhicikitsitaṃ
                        nāma pañcamo 'dhyāyaḥ ||5 ||</l>
                </div>

                <div n="6" type="adhyāya">
                    <head>ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.4.6.1"> athāto 'rśasāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.3"> caturvidho 'rśasāṃ sādhanopāyaḥ | tad yathā bheṣajaṃ kṣāro
                        'gniḥ śastram iti | tatra acirakālajātānyalpadoṣaliṅgopadravāṇi
                        bheṣajasādhyāni, mṛduprasṛtāvagāḍhānyucchritāni kṣāreṇa,
                        karkaśasthirapṛthukaṭhinānyagninā, tanumūlanyucchritāni kledavanti ca
                        śastreṇa | tatra bheṣajasādhyānāmarśasāmadṛśyānāṃ ca bheṣajaṃ bhavati,
                        kṣārāgniśastrasādhyānāṃ tu vidhānamucyamānam upadhāraya || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.4"> tatra balavantamāturamarśobhir upadrutam upasnigdhaṃ
                        parisvinnam anilavedanābhivṛddhipraśamārthaṃ snigdham uṣṇam alpam annaṃ
                        dravaprāyaṃ bhuktavantam upaveśya saṃvṛ(bhṛ)te śucau deśe sādhāraṇe vyabhre
                        kāle same phalake śayyāyāṃ vā pratyādity agudam anyasyotsaṅge
                        niṣaṇṇapūrvakāyam uttānaṃ kiñcid unnatakaṭikaṃ vastrakambalakopaviṣṭaṃ
                        yantraṇaśāṭakena parikṣiptagrīvāsakthiṃ parikarmibhiḥ suparigṛhītam
                        aspandanaśarīraṃ kṛtvā tato 'smai ghṛtābhyaktagudāya ghṛtābhyaktaṃ
                        yantramṛjvanumukhaṃ pāyau śanaiḥ śanaiḥ pravāhamāṇasya praṇidhāya, praviṣṭe
                        cārśo vīkṣya, śalākayotpīḍya, picuvastrayor anyatareṇa pramṛjya, kṣāraṃ
                        pātayet; pātayitvā ca pāṇinā yantradvāraṃ pidhāya vākcchatamātramupekṣeta,
                        tataḥ parmṛjya kṣārabalaṃ vyādhibalaṃ cāvekṣya punarālepayet, athārśaḥ
                        pakvajāmbavapratīkāśamavasannamīṣannatam abhis amīkṣyopāvartayet, kṣāraṃ
                        prakṣālayed dhānyāmlena dadhimastuśuktaphalāmlair vā, tato
                        yaṣṭīmadhukamiśreṇa sarpiṣā nirvāpya
                        yantramapanīyotthāpyāturamuṣṇodakopaviṣṭaṃ śītābhir adbhiḥ pariṣiñcet,
                        aśītābhir ity eke, tato nirvātamāgāraṃ praveśyācārikam ādiśet; sāvaśeṣaṃ
                        punardahet; evaṃ saptarātrāt saptarātrādekaikam upakrameta; tatra bahuṣu
                        pūrvṃa dakṣiṇaṃ sādhayet, dakṣiṇādvāmaṃ, vāmāt pṛṣṭhajaṃ, tato 'grajam iti
                        || </l>

                    <pb facs="515" n="431 (431a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.6.5"> tatra vātaśleṣmanimittānyagnikṣārābhyāṃ sādhayet,
                        kṣāreṇaiva mṛdunā pittaraktanimittāni || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.6"> tatra vātānulomyamannaruciragnidīptirlāghavaṃ
                        balavarṇotpattirmanastuṣṭiriti samyagdagdhaliṅgāni, atidagdhe tu
                        gudāvadaraṇaṃ dāho mūrcchā jvaraḥ pipāsā śoṇitātipravṛttistannimittāś
                        copadravā bhavanti, dhyāmālpavraṇatā kaṇḍūranilavaiguṇyamindiryāṇāmaprasādo
                        vikārasya cāśāntirhīnadagdhe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.7"> mahānti ca prāṇavatacchittvā dahet, nirgatāni cātyarthaṃ
                        doṣapūrṇāni yantrādvinā
                        svedābhyaṅgasnehāvagāhopanāhavisrāvaṇālepakṣārāgniśastrair upācaret;
                        pravṛttaraktāni ca raktapittavidhānena, bhinnapurīṣāṇi cātīsāravidhānena,
                        baddhavarcāṃsi snehapānavidhānenodāvartavidhānena vā; eṣa
                        sarvasthānagatānāmarśasāṃ dahanakalpaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.8"> āsādya ca darvīkūrcakaśalākānām anyatamena kṣāraṃ pātayet
                        | bhraṣṭagudasya tu vinā yantreṇa kṣārādikarma prayuñjīta | sarveṣu ca
                        śāliṣaṣṭikayavagodhūmānnaṃ sarpiḥsnigdham upaseveta payasā nimbayūṣeṇa
                        paṭolayūṣeṇa vā, yathādoṣaṃ śākair
                        vāstūkataṇḍulīyakajīvantyupodikāśvabalābalamūlakapālaṅkyasanacillīcuccūkalāyavallībhir
                        anyair vā | yaccānyadapi snigdhamagnidīpanamarśoghnaṃ sṛṣṭamūtrapurīṣaṃ ca
                        tadupaseveta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.9"> dagdheṣu cārśaḥsvabhyakto
                        'nalasandhukṣaṇārthamanilaprakopasaṃrakṣaṇārthaṃ <pb facs="512" n="428 (528a)"/>ca snehādīnāṃ sāmānyataḥ
                        kriyāpatham upaseveta | viśeṣatas tu vātārśaḥsu sarpīṣi ca
                        vātaharadīpanīyasiddhāni hiṅgvādibhiś cūrṇaiḥ pratisaṃsṛjya pibet,
                        pittārśaḥsu pṛthakparṇyādīnāṃ kaṣāyeṇa dīpanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ,
                        śoṇitārśaḥsumañjiṣṭhāmuruṅgyādīnāṃ kaṣāye pācayet, śleṣmārśaḥsu surasādīnāṃ
                        kaṣāye | upadravāṃś ca yathāsvamupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.10"> paraṃ ca yatnamāsthāya gude kṣārāgniśastrāṇyavacārayet,
                        tadvibhramāddhi ṣāṇḍhyaśophadāhamadamūrchāṭopānāhātīsārapravāhaṇāni bhavanti
                        maraṇaṃ vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.11"> ata ūrdhvaṃ yantrapramāṇam upadekṣyāmaḥ tatra yantraṃ
                        lauhaṃ dāntaṃ śārṅgaṃ vārkṣaṃ vā gostanākāraṃ caturaṅgulāyataṃ
                        pañcāṅgulapariṇāhaṃ puṃsāṃ, ṣaḍaṅgulapariṇāhaṃ nārīṇāṃ talāyataṃ; tad
                        dvicchidraṃ darśanārthaṃ, ekacchidraṃ tu karmaṇi; ekadvāre hi
                        śastrakṣārāgnīnāmatikramo na bhavati; chidrapramāṇaṃ tu
                        tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhodarapariṇāhaṃ, yadaṅgulamavaśiṣṭaṃ
                        tasyārdhāṅgulādadhastādardhāṅgulocchritoparivṛttakarṇikam; eṣa
                        yantrākṛtisamāsaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.12"> ata ūrdhvamarśasāmālepān vakṣyāmaḥ snuhīkṣīrayuktaṃ
                        haridrācūrṇam ālepaḥ prathamaḥ, kukkuṭapurīṣaguñjāharidrāpippalīcūrṇam iti
                        gomūtrapittapiṣṭo dvitīyaḥ, dantīcitrakasuvarcikālāṅgalīkalko vā
                        gopittapiṣṭastṛtīyaḥ, pippalīsaindhavakuṣṭhaśirīṣaphalakalkaḥ
                        snuhīkṣīrapiṣṭo 'rkakṣīrapiṣṭo vā caturthaḥ,
                        kāsīsaharitālasaindhavāśvamārakaviḍaṅgapūtīkakṛtavedhanajambvarkottamāraṇīdantīcitrakālarkasnuhīpayaḥsu
                        tailaṃ vipakvamabhyañjanenārśaḥ śātayati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.13"> ata ūrdhvaṃ bheṣajasādhyeṣv adṛśyeṣv arśaḥsu yogān
                        yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ prātaḥ pratarguḍaharītakīmāseveta, brahmacārī
                        gomūtradroṇasiddhaṃ vā harītakīśataṃ prātaḥ prātar yathābalaṃ kṣaudreṇa,
                        apāmārgamūlaṃ vā taṇḍulodakena sakṣaudram aharahaḥ, śatāvarīmūlakalkaṃ vā
                        kṣīreṇa, citrakacūrṇayuktaṃ vā sīdhuṃ parārdhyaṃ bhallātacūrṇayuktaṃ vā
                        saktumanthamalavaṇaṃ takreṇa, kalaśe vā 'ntaś citrakamūlakalkāvalipte
                        niṣiktaṃ takramamlamanamlaṃ vā pānabhojaneṣūpayuñjīta, eṣa eva
                        bhārgyāsphotāyavānyāmalakaguḍūcīṣu takrakalpaḥ,
                        pippalīpippalīmūlacavyacitrakaviḍaṅgaśuṇṭhīharītakīṣu ca pūrvavadeva niranno
                        vā takram aharahar māsamupaseveta, śṛṅgaverapunarnavācitrakakaṣāyasiddhaṃ vā
                        payaḥ, kṛṭajamūlatvakphāṇitaṃ vā pippalyādipratīvāpaṃ kṣaudreṇa,
                        mahāvātavyādhyuktaṃ hiṅgvādicūrṇam upaseveta takrāhāraḥ kṣīrāhāro vā,
                        kṣāralavaṇāṃś citrakamūlakṣārodakasiddhaṃ vā payaḥ palāśatarukṣārasiddhaṃ
                        vā, palāśatarukṣārasiddhān vā kulmāṣān, pāṭalāpāmārgabṛṃhatīpalāśakṣāraṃ vā
                        parisrutam aharahar ghṛtasaṃsṛṣṭaṃ, kuṭajabandākamūlakalkaṃ vā takreṇa,
                        citrakapūtīkanāgarakalkaṃ vā pūtīkakṣāreṇa, kṣārodakasiddhaṃ vā sarpiḥ
                        pippalyādipratīvāpaṃ, kṛṣṇatilaprasṛtaṃ prakuñcaṃ vā prātaḥ prātar upaseveta
                        śītodakānupānam; ebhir abhivardhate 'gnirarśāṃsi copaśāmyanti || </l>

                    <pb facs="517" n="433 (433b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.6.14"> dvipañcamūlīdantīcitrakapathyānāṃ tulāmāhṛtya
                        jalacaturdroṇe vipācayet , tataḥ pādāvaśiṣṭaṃ kaṣāyam ādāya suśītaṃ
                        guḍatulayā sahonmiśrya ghṛtabhājane niḥkṣipya māsamupekṣeta yavapalle, tataḥ
                        prātaḥ prātar mātrāṃ pāyayeta, tenārśograhaṇīdoṣapāṇḍurogodāvartārocakā na
                        bhavanti dīptaś cāgnir bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.15"> pippalīmaricaviḍaṅgailavālukalodhrāṇāṃ dve dve pale,
                        indravāruṇyāḥ pañca palāni, kapitthamadhyasya daśa,
                        pathyāphalānāmardhaprasthaḥ, prastho dhātrīphalānāṃ, etadaikadhyaṃ
                        jalacaturdroṇe vipācya, pādāvaśeṣaṃ parisrāvya, suśītaṃ
                        guḍatulādvayenonmiśrya, ghṛtabhājane niḥkṣipya, pakṣamupekṣeta yavapalle;
                        tataḥ prātaḥ prātar yathābalam upayuñjīta | eṣa khalvariṣṭaḥ
                        plīhāgniṣaṅgārśograhaṇīhṛtpāṇḍurogaśophakuṣṭhagulmodarakṛmiharo
                        balavarṇakaraś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.16"> tatra vātaprāyeṣu
                        snehasvedavamanavirecanāsthāpanānuvāsanamapratisiddhaṃ, pittajeṣu virecanam,
                        evaṃ raktajeṣu saṃśamanaṃ, kaphajeṣu śṛṅgaverakulatthopayogaḥ,
                        sarvadoṣaharaṃ yathoktaṃ sarvajeṣu, yathāsvauṣadhisiddhaṃ ca payaḥ
                        sarveṣviti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.17"> ata ūrdhvaṃ bhallātakavidhānam upadekṣyāmaḥ bhallātakāni
                        paripakvānyanupahatānyāhṛtya tata ekamādāya dvidhā tridhā caturdhā vā
                        chedayitvā kaṣāyakalpena vipācya tasya kaṣāyasya śuktimanuṣṇāṃ
                        ghṛtābhyaktatālujihvauṣṭhaḥ prātaḥ prātar upaseveta, tato 'parāhṇe kṣīraṃ
                        sarpirodana ity āhāraḥ; evam ekaikaṃ vardhayed yāvat pañcati, tataḥ pañca
                        pañcābhivardhayed yāvat saptatiriti, prāpya ca saptatimapakarṣayed bhūyaḥ
                        pañca pañca yāvat pañceti, pañcabhyastvekaikaṃ yāvadekam iti | evaṃ
                        bhallātakasahasrām u<pb facs="518" n="434 (434a)"/>payujya sarvakuṣṭhārśobhir vimukto balavānarogaḥ śatāyur
                        bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.18"> dvivraṇīyoktena vidhānena bhallātakaniś cyutitaṃ
                        snehamādāya prātaḥ prātaḥ śuktimātram upayuñjīta, jīrṇe pūrvavadāhāraḥ
                        phalaprakarṣaś ca | bhallātakamajjabhyo vā snehamādāyāpakṛṣṭadoṣaḥ
                        pratisaṃsṛṣṭabhakto nivātamāgāraṃ praviśya yathābalaṃ prasṛtiṃ prakuñcaṃ
                        vopayuñjīta, tasmiñjīrṇe kṣīraṃ sarpirodana ity āhāraḥ, evaṃ māsamupayujya
                        māsatrayamādiṣṭāhāro rakṣedātmānaṃ; tataḥ sarvopatāpānapahṛtya varṇavān
                        balavāñ śravaṇagrahaṇadhāraṇaśaktisaṃpanno varṣaśatāyurbhavati, māse māse ca
                        prayoge varṣaśataṃ varṣaśatamāyuṣo 'bhivṛddhirbhavati, evaṃ
                        daśamāsānupayujya varṣasahasrāyur bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.19"> bhavanti cātra yathā sarvāṇi kuṣṭhāni hataḥ
                        svadirabījakau |
                        <caesura/>
                         tathaivārśāṃsi sarvāṇi vṛkṣakāruṣkarau hataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.20"> haridrāyāḥ prayogeṇa pramehā iva ṣoḍaśa |
                        <caesura/>
                         kṣārāgnī nātivartante tathā dṛśyā gudodbhavāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.21"> ghṛtāni dīpanīyāni lehāyaskṛtayaḥ surāḥ |
                        <caesura/>
                         āsavāś ca prayoktavyā vīkṣya doṣasamucchritam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.6.22"> vegāvarodhastrīpṛṣṭhayānānyutkuṭukāsanam |
                        <caesura/>
                         yathāsvaṃ doṣalaṃ cānnamarśaḥsu parivarjayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.6.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne 'rśaś cikitsitaṃ nāma
                        ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||6 ||</l>
                </div>
                <div n="7" type="adhyāya">
                    <head>saptamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <pb facs="519" n="435 (435a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.7.1"> athāto 'śmarīcikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.3"> aśmarī dāruṇo vyādhirantakapratimo mataḥ |
                        <caesura/>
                         auṣadhais taruṇaḥ sādhyaḥ pravṛddhaś chedam arhati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.4"> tasya pūrveṣu rūpeṣu snehādikrama iṣyate |
                        <caesura/>
                         tenāsyāpacayaṃ yānti vyādher mūlānyaśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.5"> pāṣāṇamedo vasuko vaśirāśmantakau tathā |
                        <caesura/>
                         śatāvarī śvadaṃṣṭrā ca bṛhatī kaṇṭakārikā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.6"> kapotavaṅkā ''ārtagalaḥ kaccakośīrakubjakāḥ || vṛkṣādanī
                        bhallukaś ca varuṇaḥ śākajaṃ phalam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.7"> yavāḥ kulatthāḥ kolāni katakasya phalāni ca |
                        <caesura/>
                         ūṣakādipratīvāpameṣāṃ kvāthair ghṛtaṃ kṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.8"> bhinatti vātasaṃbhūtāmaśmarīṃ kṣipram eva tu |
                        <caesura/>
                         kṣārān yavāgūryūṣāṃś ca kaṣāyāṇi payāṃsi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.9"> bhojanāni ca kurvīta varge 'smin vātanāśane |
                        <caesura/>
                         kuśaḥ kāśaḥ saro gundrā itkaṭo moraṭo 'śm abhit || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.10"> varī vidārī vārāhī śālimūlatrikaṇṭakam |
                        <caesura/>
                         bhallūkaḥ pāṭalā pāṭhā pattūro 'tha kuruṣṭikā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.11"> punarnavā śirīṣaś ca kvathitāsteṣu sādhitam |
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ śilājamadhukabījair indīvarasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.12"> trapusair vārukādīnāṃ bījaiś cāvāpitaṃ śubham |
                        <caesura/>
                         bhinatti pittasaṃbhūtāmaśmarīṃ kṣipram eva tu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.13"> kṣārān yavāgūryūṣāṃś ca kaṣāyāṇi payāṃsi ca |
                        <caesura/>
                         bhojanāni ca kurvīta varge 'smin pittanāśane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.14"> gaṇo varuṇakādis tu guggulvelāhareṇavaḥ |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhabhadrādimaricaciktrakaiḥ sasurāhvayaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.15"> etaiḥ siddhamajāsarpirūṣakādigaṇena ca |
                        <caesura/>
                         bhinatti kaphasaṃbhūtāmaśmarīṃ kṣipram eva tu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.16"> kṣārān yavāgūryūṣāṃś ca kaṣāyāṇi payāṃsi ca |
                        <caesura/>
                         bhojanāni ca kurvīta varge 'smin kaphanāśane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.17"> picukāṅkolakatakaśākendīvarajaiḥ phalaiḥ |
                        <caesura/>
                         cūrṇitaiḥ saguḍaṃ toyaṃ śarkarāśamanaṃ pibet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.18"> krauñcoṣṭrarāsabhāsthīni śvadaṃṣṭrā tā<pb facs="520" n="436 (426a)"/>lamūlikā |
                        <caesura/>
                         ajamodā kadambarasya mūlaṃ nāgaram eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.19"> pītāni śarkarāṃ bhindyuḥ surayoṣṇodakena vā |
                        <caesura/>
                         trikaṇṭakasya bījānāṃ cūrṇaṃ mākṣikasaṃyutam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.20"> avikṣīreṇa saptāham aśmarībhedanaṃ pibet |
                        <caesura/>
                         dravyāṇāṃ tu ghṛtoktānāṃ kṣāro 'vimūtragālitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.21"> grāmyasattvaśakṛtkṣāraiḥ saṃyuktaḥ sādhitaḥ śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         tatroṣakādirāvāpaḥ kāryastrikaṭukānvitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.22"> eṣa kṣāro 'śmarīṃ gulmaṃ śarkarāṃ ca bhinatty api |
                        <caesura/>
                         tilāpāmārgakadalīpalāśayavakalkajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.23"> kṣāraḥ peyo 'vimūtreṇa śarkarānāśanaḥ paraḥ |
                        <caesura/>
                         pāṭalākaravīrāṇāṃ kṣāramevaṃ samācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.24"> śvadaṃṣṭrāyaṣṭikābrahmīkalkaṃ vā 'kṣasamaṃ pibet |
                        <caesura/>
                         sahaiḍakākhyau peyau vā śobhāñjanakamārkavau || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.25"> kapotavaṅkāmūlaṃ vā pibed amlaiḥ surādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         tatsiddhaṃ vā pibet kṣīraṃ vedanābhir upadrutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.26"> harītakyādisiddhaṃ vā varṣābhūsiddham eva vā |
                        <caesura/>
                         sarvathaivopayojyaḥ syād gaṇo vīratarādikaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.27"> ghṛtaiḥ kṣāraiḥ kaṣāyaiś ca kṣīraiḥ sottarabastibhiḥ |
                        <caesura/>
                         yadi nopaśamaṃ gacchec chedas tatrottaro vidhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.7.28"> kuśalasyāpi vaidyasya yataḥ siddhirihadhruvā |
                        <caesura/>
                         upakramo jaghanyo'yam ataḥ saṃparikīrtitaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.29"> akriyāyaṃ dhruvo mṛtyuḥ kriyāyāṃ saṃśayo bhavet |
                        <caesura/>
                         tasmād āpṛcchya kartavyam īśvaraṃ sādhukāriṇā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.30"> atha rogānvitam upasnigdham apakṛṣṭadoṣam īṣat karśitam
                        abhyaktasvinnaśarīraṃ bhuktavantaṃ kṛtabalimaṅgalasvastivācanam
                        agropaharaṇīyoktena vidhānenopakalpitasambhāram āśvāsya, tato balavantam
                        aviklavam ājānusame phalake prāgupaviṣṭānyapuruṣasyotsaṅge niṣaṇṇapūrvakāyam
                        uttānam unnatakaṭīkaṃ vastrādhārakopaviṣṭaṃ saṅkucitajānukūrparamitareṇa
                        sahāvabaddhaṃ sūtreṇa śāṭakair vā, tataḥ svabhyaktanābhipradeśasya
                        vāmapārśvaṃ vimṛdya muṣṭinā'vapīḍayed adhonābher yāvad aśmaryadhaḥ
                        prapanneti, tataḥ snehābhyakte klṛptanakhe vāmahastapradeśinīmadhyame
                        aṅgulyau pāyau praṇidhāyānusevanīm āsādya prayatnabalābhyāṃ pāyumeḍhrāntaram
                        ānīya, nirvyalīkamanāyatamaviṣamaṃ ca vastiṃ sanniveśya, bhṛśam utpīḍayed
                        aṅgulibhyāṃ yathā granthirivonnataṃ śalyaṃ bhavati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.31"> sa ced gṛhītaśalye tu vivṛtākṣo vicetanaḥ |
                        <caesura/>
                         hatavallambaśīrṣaś ca nirvikāro mṛtopamaḥ ||</l>

                    <pb facs="521" n="437 (413a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.7.32"> na tasya nirharecchalyaṃ nirharet tu mriyeta saḥ |
                        <caesura/>
                         vinā tv eteṣu rūpeṣu nirhartuṃ prayateta vai ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.33"> tataḥ savye pārśve sevanīṃ yavamātreṇa muktvā'vacārayec
                        chastram aśmarīpramāṇaṃ, dakṣiṇato vā kriyāsaukaryahetor ity eke, yathā sā
                        na bhidyate cūrṇyate vā tathā prayateta, cūrṇam alpam apy avasthitaṃ hi
                        punaḥ parivṛddhim eti, tasmāt samastām agravakreṇādadīta, strīṇāṃ tu
                        bastipārśvagato garbhāśayaḥ sannikṛṣṭaḥ, tasmāt tāsām utsaṅgavacchastraṃ
                        pātayet, ato'nyathā khalvāsāṃ mūtrasrāvī vraṇo bhavet, puruṣasya vā
                        mūtraprasekakṣaṇanān mūtrakṣaraṇam, aśmarīvraṇād ṛte bhinnabastir ekadhā 'pi
                        na bhavati, dvidhā bhinnabastirāśmariko na sidhyati, aśmarīvraṇanimittam
                        ekadhābhinnabastir jīvati,
                        kriyābhyāsācchāstravihitacchedānniḥsyandaparivṛddhatvāc c<pb facs="521" n="437 (437b)"/>a śalyasya iti .
                        uddhṛtaśalyaṃ tūṣṇodakadroṇyām avagāhya svedayet, tathā hi hastir asṛjā na
                        pūryate, pūrṇaṃ vā kṣīravṛkṣakaṣāyaṃ puṣpanetreṇa vidadhyāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.34"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         kṣīravṛkṣakaṣāyastu puṣpanetreṇa yojitaḥ |
                        <caesura/>
                         nirhared aśmarīṃ tūrṇaṃ raktaṃ bastigataṃ ca yat ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.35"> mūtr<pb facs="522" n="438 (438a)"/>amārgaviśodhanārthaṃ cāsmai guḍasauhityaṃ vitaret,
                        uddhṛtya cainaṃ madhughṛtābhyaktavraṇaṃ mūtraviśodhanadravyasiddhām uṣṇāṃ
                        saghṛtāṃ yavāgūṃ pāyayetobhayakālaṃ trirātraṃ, trirātrād ūrdhvaṃ
                        guḍapragāḍhena payasā mṛdvodanam alpaṃ bhojayed daśarātraṃ
                        (mūtrāsṛgviśuddhyarthaṃ vraṇakledanārthaṃ ca), daśarātrād ūrdhvaṃ phalāmlair
                        jāṅgalarasair upācaret, tato daśarātraṃ cainam apramattaḥ svedayet snehena
                        dravasvedena vā, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa cāsya vraṇaṃ prakṣālayet,
                        rodhramadhukamañjiṣṭhāprapauṇḍarīkakalkair vraṇaṃ pratigrāhayet, eteṣv eva
                        haridrāyuteṣu tailaṃ ghṛtaṃ vā vipakvaṃ vraṇābhyañjanam iti, styānaśoṇitaṃ
                        cottarabastibhir upācaret, saptarātrāc ca svamārgam apratipadyamāne mūtre
                        vraṇaṃ yathoktena vidhinā dahed agninā, svamārgapratipanne
                        cottarabastyāsthāpanānuvāsanair upācaren madhurakaṣāyair iti, yadṛcchayā vā
                        mūtramārgapratipannām antarāsaktāṃ śukrāśmarīṃ śarkarāṃ vā srotasā'paharet,
                        evaṃ cāśakye vidārya nāḍīṃ śastreṇa baḍiśenoddharet | rūḍhavraṇaś
                        cāṅganāśvanaganāgarathadrumān nāroheta varṣaṃ, nāpsu plaveta, bhuñjīta vā
                        guru ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.36"> mūtravahaśukravahamuṣkasroto
                        mūtraprasekasevanīyonigudabastīnaṣṭau pariharet | tatra mūtravahacchedān
                        maraṇaṃ mūtrapūrṇabasteḥ, śukravahacchedān maraṇaṃ klaibyaṃ vā,
                        muṣkasrotaüpaghātād dhvajabhaṅgaḥ, mūtraprasekakṣaṇanān mūtraprakṣaraṇaṃ,
                        sevanīyonicchedādrujaḥ prādurbhāvaḥ, bastigudaviddhalakṣaṇaṃ prāguktam iti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.37"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         marmāṇyaṣṭāvasaṃbudhya srotajāni śarīriṇām |
                        <caesura/>
                         vyāpādayedbahūn martyān śastrakarmāpaṭurbhiṣak ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.38"> sevanī śukraharaṇī srotasī phalayorgudam |
                        <caesura/>
                         mūtrasekaṃ mūtravahaṃ yonirbastistathā'ṣṭamaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.7.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne'śmarīcikitsitaṃ nāma
                        saptamo'dhyāyaḥ ||</l>

                </div>

                <div n="8" subtype="adhyāya" type="level2">
                    <head>aṣṭamo 'dhyāyaḥ|</head>

                    <l xml:id="SS.4.8.1"> athāto bhagandarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.3"> pañca bhagandarā vyākhyātāḥ, teṣv asādhyaḥ śambūkāvartaḥ
                        śalyanimittaś ca; śeṣāḥ kṛcchrasādhyāḥ|| </l>

                    <pb facs="523" n="439 (439a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.8.4"> tatra
                        bhagandarapiḍakopadrutamāturamapatarpaṇādivirecanāntenaikādaśavidhenopakrameṇopakrametāpakvapiḍakaṃ,
                        pakveṣu copasnigdhamavagāhasvinnaṃ śayyāyāṃ sanniveśyārśasamiva yantrayitvā,
                        bhagandaraṃ samīkṣya parācīnamavācīnaṃ vā, tataḥ praṇidhāyaiṣaṇīmunnamya
                        sāśayamuddharecchastreṇa; antarmukhe caivaṃ samyagyantraṃ praṇidhāya
                        pravāhamāṇasya bhagandaramukhamāsādyaiṣaṇīṃ dattvā śastraṃ pātayet; āsādya
                        vā 'gniṃ kṣāraṃ ceti; etat sāmānyaṃ sarveṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.5"> viśeṣatas tu nāḍyantare vraṇān kuryād bhiṣak tu śataponake
                        |
                        <caesura/>
                         tatasteṣūparūḍheṣu śeṣā nāḍīrupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.6"> gatayo 'nyonyasaṃbaddhā bāhyāś chedyās tv anekadhā |
                        <caesura/>
                         nāḍīr anabhisaṃbaddhā yaś chinatty ekadhā bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.7"> sa kuryād vivṛtaṃ jantor vraṇaṃ gudavidāraṇam |
                        <caesura/>
                         tasya tad vivṛtaṃ mārgaṃ viṇmūtram anugacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.8"> āṭopaṃ gudaśūlaṃ ca karoti pavano bhṛśam |
                        <caesura/>
                         tatrādhigatatantro 'pi bhiṣaṅ guhyed asaṃśayam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.9"> tasmānna vivṛtaḥ kāryo vraṇas tu śataponake |
                        <caesura/>
                         vyādhau tatra bahucchidre bhiṣajā vai vijānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.10"> ardhalāṅgalakaś chedaḥ kāryo lāṅgalako 'pi vā |
                        <caesura/>
                         sarvatobhadrako vā 'pi kāryo gotīrthako 'pi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.11"> sarvataḥ snāvamārgās tu dahed vaidyas tathā 'gninā |
                        <caesura/>
                         sukumārasya bhīrorhi duṣkaraḥ śataponakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.12"> rujāsnāvāpahaṃ tatra svedam āśu prayojayet |
                        <caesura/>
                         svedadravyair yathoddiṣṭaiḥ kṛśarāpāyasādibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.13"> grāmyānūpaudakair māṃsair lāvādyair vā 'pi viṣkiraiḥ |
                        <caesura/>
                         vṛkṣādanīmathair aṇḍaṃ bilvādiṃ ca gaṇaṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.14"> kaṣāyaṃ sukṛtaṃ kṛtvā snehakumbhe niṣecayet |
                        <caesura/>
                         nāḍīsvedena tenāsya taṃ vraṇaṃ svedayed bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.15"> tilair aṇḍātasīmāṣayavagodhūmasarṣapān |
                        <caesura/>
                         lavaṇānyamlavargaṃ ca sthālyāmevopasādhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.16"> āturaṃ svedayet tena tathā sidhyati kurvataḥ |
                        <caesura/>
                         svinnaṃ ca pāyayed enaṃ kuṣṭhaṃ ca lavaṇāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.17"> vacāhiṅgvajamodaṃ ca samabhāgāni sarpiṣā |
                        <caesura/>
                         mārdvīkenāthavā 'mlena surāsauvīrakeṇa vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.18"> tato madhukatailena tasya siñced bhiṣag braṇam |
                        <caesura/>
                         pariṣiñced gudaṃ cāsya tailair vātarujāpahaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.19"> vidhinā 'nena viṇmūtraṃ svamārgam adhigacchati |
                        <caesura/>
                         anye copadravāstīvrāḥ sidhyantyatra na saṃśayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.20"> śataponaka ākhyāta uṣṭragrīve kriyāṃ śṛṇu |
                        <caesura/>
                         athoṣṭragrīvameṣitvā chittvā kṣāraṃ nipātayet || </l>

                    <pb facs="524" n="440 (219a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.8.21"> pṛtimāṃsavyapohārthamagniratra na pūjitaḥ |
                        <caesura/>
                         athainaṃ ghṛtasaṃsṛṣṭais tilaiḥ piṣṭaiḥ prapepayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.22"> bandhaṃ tato 'nukurvīta pariṣekaṃ tu sarpiṣā |
                        <caesura/>
                         tṛtīye divase muktvā yathāsvaṃ śodhayed bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.23ab"> tataḥ śuddhaṃ viditvā ca ropayet tu yathākramam | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.23cd"> utkṛtyāsrāvamārgaṃs tu parisrāviṇi buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.24"> kṣāreṇa vā srāvagatiṃ dahed dhutavahena vā |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇenāṇutailena secayed gudamaṇḍalam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.25"> upanāhāḥ pradehāś ca mūtrakṣārasamanvitāḥ |
                        <caesura/>
                         vāmanīyauṣadhaiḥ kāryāḥ pariṣekāś ca mātrayā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.26"> mṛdubhūtaṃ viditvainamalpasrāvaruganvitam |
                        <caesura/>
                         gatimanviṣya śastreṇa chindyāt kharujūrapatrakam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.27"> candrārdhaṃ candracakraṃ ca sūcīmusvamavāṅmukham |
                        <caesura/>
                         chittvā 'gninā dahet samyagevaṃ kṣāreṇa vā punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.28"> tataḥ saṃśodhan<pb facs="524" n="440 (220b)"/>air eva mṛdupūrvair viśodhayet |
                        <caesura/>
                         bahirantarmukhaś cāpi śiśoryasya bhagandaraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.29"> tasyāhitaṃ virekāgniśastrakṣārāvacāraṇam |
                        <caesura/>
                         yad yan mṛdu ca tīkṣṇaṃ ca tat tat tasyāvacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.30"> āragvadhaniśākālācūrṇaṃ madhughṛtāplutam |
                        <caesura/>
                         agravartipraṇihitaṃ vraṇānāṃ śodhanaṃ hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.31"> yogo 'yaṃ nāśayatyāśu gatiṃ meghamivānilaḥ |
                        <caesura/>
                         āgantuje bhiṣaṅnāḍīṃ śastreṇotkṛtya yatnataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.32"> jambvoṣṭenāgnivarṇena taptayā vā śalākayā |
                        <caesura/>
                         dahed yathoktaṃ matimāṃstaṃ vraṇaṃ susamāhitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.33"> kṛmighnaṃ ca vidhiṃ kuryāc chalyānayanam eva ca |
                        <caesura/>
                         pratyākhyāyaiṣa cārabhyo varjyaś cāpi tridoṣajaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.34"> etat karma samākhyātaṃ sarveṣāmanupūrvaśaḥ |
                        <caesura/>
                         eṣāṃ tu śastrapatanādvedanā yatra jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.35"> tatrāṇutailenoṣṇena pariṣekaḥ praśasyate |
                        <caesura/>
                         vātaghnauṣadhasaṃpūrṇāṃ sthālīṃ chidraśarāvikām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.36"> snehābhyaktagudastaptāmadhyāsīta sabāṣpikām |
                        <caesura/>
                         nāḍyā vā 'syāharet svedaṃ śayānasya rujāpaham |
                        <caesura/>
                         uṣṇodake 'vagāhyo vā tathā śāmyati vedanā || </l>

                    <pb facs="525" n="441 (441a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.8.37"> kadalīmṛgalopākapriyakājinasaṃbhṛtān |
                        <caesura/>
                         kārayed upanāhāṃś ca sālvaṇādīna vicakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.38"> kaṭutrikaṃ vacāhiṅgulavaṇānyatha dīpyakam |
                        <caesura/>
                         pāyayec cāmlakaulatthasurāsauvīrakādibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.39"> jyotiṣmatīlāṅgalakīśyāmādantītrivṛttilāḥ |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhaṃ śatāhvā golomī tilvako girikarṇikā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.40"> kāsīsaṃ kāñcanaksīryau vargaḥ śodhana iṣyate |
                        <caesura/>
                         trivṛttilā nāgadantī mañjiṣṭhā payāa saha || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.41"> utsādanaṃ bhaved etat saindhavakṣaudrasaṃyutam |
                        <caesura/>
                         rasāñjanaṃ haridre dve mañjiṣṭhānimbapallavāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.42"> trivṛttejovatīdantīkalko nāḍīvraṇāpahaḥ |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhaṃ trivṛttilā dantī māgadhyaḥ saindhavaṃ madhu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.43"> rajanī triphalā tutthaṃ hitaṃ syād vraṇaśodhanam |
                        <caesura/>
                         māgadhyo madhukaṃ rodhraṃ kuṣṭhamelā hareṇavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.44"> samaṅgā dhātakī caiva sārivā rajanīdvayam |
                        <caesura/>
                         priyaṅgavaḥ sarjarasaḥ padmakaṃ padmakesaram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.45"> sudhā vacā lāṅgalakī madhūcchiṣṭaṃ sasaindhavam |
                        <caesura/>
                         etat saṃbhṛtya saṃbhāraṃ tailaṃ dhīro vipācayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.46"> etadvai gaṇḍamālāsu maṇḍaleṣv atha mehiṣu |
                        <caesura/>
                         ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ bhagandaravināśanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.47ab"> nyagrodhādigaṇaś caiva hitaḥ śodhanaropaṇe | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.47cd"> tailaṃ ghṛtaṃ vā tatpakvaṃ bhagandaravināśanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.48"> trivṛddantīharidrārkamūlaṃ lohāśvamārakau |
                        <caesura/>
                         viḍaṅgasāraṃ triphalā snuhyarkapayasī madhu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.49"> madhūcchiṣṭasamāyuktais tailam etair vipācayet |
                        <caesura/>
                         bhagandaravināśārthametadyojyaṃ viśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.50"> citrakārkau trivṛtpāṭhe malapūṃ hayamārakam |
                        <caesura/>
                         sudhāṃ vacāṃ lāṅgalakīṃ saptaparṇaṃ suvarcikām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.51ab"> jyotiṣmatīṃ ca sambhṛtya tailaṃ dhīro vipācayet | </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.51cd"> etad dhi syandanaṃ tailaṃ bhṛśaṃ dadyādbhagandare || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.52"> śodhanaṃ ropaṇaṃ caiva sarvaṇakaraṇaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         dvivraṇīyamavekṣeta vraṇāvasthāsu buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.53"> chidrādūrdhvaṃ hared oṣṭhamarśoyantrasya yantravit |
                        <caesura/>
                         tato bhagandare dadyādetadardhendusannibham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.8.54"> vyāyāmaṃ maithunaṃ kopaṃ pṛṣṭhayānaṃ gurūṇi ca |
                        <caesura/>
                         saṃvatsaraṃ parihared uparūḍhavraṇo naraḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.8.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne bhagandaracikitsitaṃ
                        nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8 ||</l>
                </div>

                <div n="9" type="adhyāya">
                    <head>navamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <pb facs="526" n="442 (112a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.1"> athātaḥ kuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.3"> viruddhādhyaśanāsātmyavegavighātaiḥ snehādīnaṃ
                        cāyathārambhaiḥ pāpakriyayā purākṛtakarmayogāc ca tvagdoṣā bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.4"> tatra tvagdoṣī
                        māṃsavasādugdhadadhitailakulatthamāṣaniṣpāvekṣupiṣṭavikārāmlaviruddhādhyaśanājīrṇavidāhyabhiṣyandīni
                        divāsvapnaṃ vyavāyaṃ ca pariharet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.5"> tataḥ
                        śāliṣaṣṭikayavagodhūmakoradūṣaśyāmākoddālakādīnanavān bhuñjīta mudgāḍhakyor
                        anyatarasya yūṣeṇa sūpena vā nimbapatrāruṣkaravyāmiśreṇa,
                        maṇḍūkaparṇyavalgujāṭarūpikāpuṣpaiḥ sarpiḥsiddhaiḥ sarṣapatailasiddhair vā,
                        tiktavargeṇa vā 'bhihitena; māṃsasātmyāya vā jāṅgalamāṃsam amedaskaṃ
                        vitaret; tailaṃ vajrakam abhyaṅgārthe; āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe;
                        pānapariṣekāvagāhādiṣu ca khadirakaṣāyam; ity eṣa āhārācāravibhāgaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.6"> tatra pūrvarūpeṣūbhayataḥ saṃśodhanamāseveta | tatra
                        tvaksaṃprāpte śodhanālepanāni, śoṇitaprāpte
                        saṃśodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāni, māṃsaprāpte
                        śodhanālepanakaṣāyapānaśoṇitāvasecanāriṣṭamanthaprāśāḥ,
                        caturthakarmaguṇaprāptaṃ yāpyamātmavataḥ saṃvidhānavataś ca, tatra
                        saṃśodhanāc choṇitāvasecanāc cordhvaṃ bhallāta<pc> </pc>śilājatu<pc
                            > </pc>dhātumākṣīka<pc> </pc>guggulva<pc> </pc>guru<pc
                            > </pc>tuvaraka<pc> </pc>khadirāsanāyaskṛtividhānam āseveta; pañcamaṃ
                        naivopakramet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.7"> tatra prathamam eva kuṣṭhinaṃ snehapānavidhānenopapādayet
                        | meṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāśārṅgeṣṭāgudūcīdvipañcamūlīsiddhaṃ tailaṃ ghṛtaṃ vā
                        vātakuṣṭināṃ pānābhyaṅgayor vidadhyāt,
                        dhavāśvakarṇakakubhapalāśapicumardaparpaṭakamadhukarodhrasamaṅgāsiddhaṃ
                        sarpiḥ pittakuṣṭhināṃ,
                        priyālaśālāragvadhanimbasaptaparṇacitrakamaricavacākuṣṭhasiddhaṃ
                        śleṣmakuṣṭhināṃ bhallātakābhayāviḍaṅgasiddhaṃ vā, sarveṣāṃ tuvarakatailaṃ
                        bhallātakatailaṃ veti || </l>

                    <pb facs="527" n="443 (493a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.8">
                        saptaparṇāragvadhātiviṣekṣurapāṭhākaṭurohiṇyamṛtātriphalāpaṭolapicumardaparpaṭakadurālabhātrāyamāṇāmustācandanapadmakaharidropakulyāviśālāmūrvāśatāvarīsārivendrayavāṭarūṣakaṣaṭgranthāmadhukabhūnimbagṛṣṭikā
                        iti samabhāgāḥ kalkaḥ syāt, kalkāc caturguṇaṃ sarpiḥ prakṣipya tad dviguṇo
                        dhātrīphalarasastaccaturguṇā āpāstadaikadhyaṃ samāloḍya vipacet, etan
                        mahātiktakaṃ nāma sarpiḥ
                        kuṣṭhaviṣamajvararaktapittahṛdrogonmādāpasmāragulmapiḍākāsṛgdaragalagaṇḍagaṇḍamālāślīpadapāṇḍurogavisarpārśaḥṣāṇḍhyakaṇḍūpāmādīñ
                        chamayed iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.9">
                        triphalāpaṭolapicumandāṭarūṣakakaṭurohiṇīdurālabhātrāyamāṇāḥ parpaṭakaś
                        caiteṣāṃ dvipalikān bhāgāñjaladroṇe prakṣipya pādāv aśeṣaṃ kaṣāyam ādāya
                        kalkapeṣyāṇīmāni sumatisrutasya kṣārasya kalpena tu saptakṛtvaḥ | tailaṃ
                        śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ mrakṣaṇam etad agryam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.10"> ato 'nyatamena ghṛtena snigdhasvinnasyaikāṃ dve tisraś
                        catasraḥ pañca vā sirā vidhyet; maṇḍalāni cotsannāny avalikhed abhīṣṇaṃ,
                        pracchayed vā, samudraphenaśākagojīkākodumbarikāpatrair
                        vā+avaghṛṣyālepayellākṣāsarjarasarasāñjanaprapunnāḍāvalgujatejova<pb facs="527" n="443 (443b)"/>tyaśvamārakārkakuṭajārevatamūlakalkair mūtrapiṣṭaiḥ
                        pittapiṣṭair vā,
                        svarjikātutthakāsīsaviḍaṅgāgāradhūmacitrakakaṭukasudhāharidrāsaindhavakalkair
                        vā, etānyevāvāpya kṣārakalpena niḥsrute pālāśe kṣāre tato vipācya
                        phāṇītamiva saṃjātamavatārya lepayet,
                        jyotiṣkaphalalākṣāmaricappilīsumanaḥpatrair vā, </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.10.1"> haritālamanaḥśilārkakṣīratilaśigrumaricakalkair vā, </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.10.2">
                        svarjikākuṣṭhatutthakuṭajacitrakaviḍaṅgamaricarodhramanaḥśilākalair vā,
                        harītakīkarañjikāviḍaṅgasiddhārthakalavaṇarocanāvalgujaharidrākalkair vā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.11"> sarve kuṣṭhāpahāḥ siddhā lepāḥ sapta prakīrtitāḥ|
                        <caesura/>
                         vaiśeṣikān atas tūrdhvaṃ dadrūśvitreṣu me śṛṇu|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.12"> lākṣā kuṣṭhaṃ sarṣapāḥ śrīniketaṃ rātrir vyoṣaṃ
                        cakramardasya bījam|
                        <caesura/>
                         kṛtvaikasthaṃ takrapiṣṭaḥ pralepo dadrūṣūkto mūlakād bījayuktaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.13"> sindhūdbhūtaṃ cakramardasya bījamikṣūdbhūtaṃ keśaraṃ
                        tārkṣyaśailam|
                        <caesura/>
                         piṣṭo lepo 'yaṃ kapitthādrasena dadrūstūrṇaṃ nāśayatyeṣa yogaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.14"> hemakṣīrī vyādhighātaḥ śirīṣo nimbaḥ sarjo vatsakaḥ
                        sājakarṇaḥ|
                        <caesura/>
                         śīghraṃ tīvrā nāśayantīha dadrūḥ snānālepodgharṣaṇeṣūpayuktāḥ|| </l>

                    <pb facs="528" n="444 (911a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.15"> bhadrāsaṃjñodumbarīmūlatulyaṃ dattvā mūlaṃ kṣodayitvā
                        malapvāḥ|
                        <caesura/>
                         siddhaṃ toyaṃ pītam uṣṇe sukhoṣṇaṃ sphoṭāñchvitre puṇḍarīke ca kuryāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.16"> dvaipaṃ dagdhaṃ carma mātaṅgajaṃ vā bhinne sphoṭe
                        tailayuktaṃ pralepaḥ|
                        <caesura/>
                         pūtiḥ kīṭo rājavṛkṣodbhavena kṣāreṇāktaḥ śvitram eko nihanti|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.17"> kṛṣṇasya sarpasya masī sudagdhā baibhītakaṃ tailam atha
                        dvitīyam|
                        <caesura/>
                         etat samastaṃ mṛditaṃ pralepāc chvitrāṇi sarvāṇy apahanti śīghram|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.18"> adhyardhatoye sumatisrutasya kṣārasya kalpena tu
                        saptakṛtvaḥ|
                        <caesura/>
                         tailaṃ śṛtaṃ tena caturguṇena śvitrāpahaṃ mrakṣaṇam etad agryam|| </l>

                    <pb facs="528" n="444 (933b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.19"> ghṛtena yuktaṃ prapunāḍabījaṃ kuṣṭhaṃ ca yaṣṭīmadhukaṃ ca
                        piṣṭvā |
                        <caesura/>
                         śvetāya dadyād gṛhakukkuṭāya caturthabhaktāya bubhukṣitāya || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.20"> tasyopasaṃgṛhya ca tat purīṣamutpācitaṃ sarvata eva
                        lompet |
                        <caesura/>
                         abhyantaraṃ māsamimaṃ prayogaṃ prayojayec chvitramatho nihanti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.21"> kṣāre sudagdhe jalagaṇḍaje tu gajasya mūtreṇa bahusrute
                        ca |
                        <caesura/>
                         droṇapramāṇe daśabhāgayuktaṃ dattvā paced bījam avalgujasya || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.22"> etadyadā cikkaṇatām upaiti tadā samastaṃ guṭikā vidadhyāt
                        |
                        <caesura/>
                         śvitraṃ pralimped atha saṃpraghṛṣya tayā vrajed āśu savarṇabhāvam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.23"> kaṣāyakalpena subhāvitāṃ tu jalaṃ tvacā cūtaharītakīnām |
                        <caesura/>
                         tāṃ tāmradīpe praṇidhāya dhīmān vartiṃ vaṭakṣīrasubhāvitāṃ tu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.24"> ādīpya tajjātamasīṃ gṛhītvā tāṃ cāpi pathyāmbhasi
                        bhagvayitvā |
                        <caesura/>
                         |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ sruhī || </l>

                    <pb facs="529" n="445 (445a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.25"> āvalgujaṃ bījamagryaṃ nadījaṃ kākāhvānodumbarī yā ca
                        lākṣā| lauhaṃ cūrṇaṃ māgadhī tārkṣyaśailaṃ tulyāḥ kāryāḥ
                        kṛṣṇavarṇāstilāśca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.26"> vartiṃ kṛtvā tāṃ gavāṃ pittapiṣṭāṃ lepaḥ kāryaḥ śvitriṇāṃ
                        śvitrahārī| lepāt pittaṃ śaikhinaṃ śvitrahāri hrīberaṃ vā dagdhametena
                        yuktam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.27"> tutthālakaṭukāvyoṣasiṃhārkahayamārakāḥ|
                        kuṣṭhāvalgujabhallātakṣīriṇīsarṣapāḥ sruhī|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.28"> tilvakāriṣṭapīlūnāṃ patrāṇyāragvadhasya ca |
                        <caesura/>
                         bījaṃ viḍaṅgāśvahantrorharidre bṛhatīdvayam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.29"> ābhyāṃ śvitrāṇi yogābhyāṃ lepānnaśyantyaśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         vāyasīphalgutiktānāṃ śataṃ dattvā pṛthak pṛthak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.30"> dve loharajasaḥ prasthe triphalātryāḍhakaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         tridroṇe 'pāṃ paced yāvadbhāgau dvāvasanādapi || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.31"> śiṣṭau ca vipaced bhūya etaiḥ ślakṣṇaprapeṣitaiḥ |
                        <caesura/>
                         kalkair indrayavabyoṣatvagdārucaturaṅgulaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.32"> pārāvatapadīdamtībākucīkeśarāhvayaiḥ |
                        <caesura/>
                         kaṇṭakāryā ca tatpkvaṃ ghṛtaṃ kuṣṭhiṣu yojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.33"> doṣadhātvāśritaṃ pānādabhyaṅgāttvaggataṃ tathā |
                        <caesura/>
                         apy asādhyaṃ nṛṇāṃ kuṣṭhaṃ nāmnā nīlaṃ niyacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.34"> triphalātvak trikaṭukaṃ surasā madayantikā |
                        <caesura/>
                         vāyasyāragvadhaś caiṣāṃ tulāṃ kuryāt pṛthak pṛthak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.35"> kākamācyarkavaruṇadantīkuṭajacitrakāt |
                        <caesura/>
                         dārvīnidigdhikābhyāṃ tu pṛthagdaśapalaṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.36"> tridroṇe 'pāṃ paced yāvat ṣaṭprasthaṃ pariśeṣitam |
                        <caesura/>
                         śakṛdrasadadhikṣīramūtrāṇāṃ pṛthagāḍhakam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.37"> tadvad ghṛtasya tatsādhyaṃ bhūnimbavyoṣacitrakaiḥ |
                        <caesura/>
                         karañjaphalanīlikāśyāmāvalgujapīlubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.38"> nīlinīnimbakusumaiḥ siddhaṃ kuṣṭhāpahaṃ ghṛtam |
                        <caesura/>
                         mrakṣaṇādaṅgasāvarṇyaṃ śvitriṇāṃ janayennṛṇām |
                        <caesura/>
                         bhagandaraṃ kṛmīnarśo mahānīlaṃ niyacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.39"> mūtraṃ gavyaṃ citrakavyoṣayuktaṃ sarpiḥkumbhe
                        kṣaudrayuktaṃ sthitaṃ hi |
                        <caesura/>
                         pakṣād ūrdhvaṃ śvitribhiḥ peyam etat kuryāc cāsmin kuṣṭhadiṣṭaṃ vidhānam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.40"> pūtīkārkasruṅnarendradrumāṇāṃ mūtraiḥ piṣṭāḥ pallavāḥ
                        saumanāś ca | lepaḥ śvitraṃ hanti dadrūrvraṇāṃś ca duṣṭāny arśāṃsy eṣa pāṭhā
                        'guruharidrākaṣāyaṃ, piṣṭamehinaṃ haridrādāruharidrākaṣāyaṃ, sāndramehinaṃ
                        saptaparṇakaṣāyaṃ, śukramehinaṃ dūrvāśaivalaplavahaṭhakarañjakaserukakaṣāyaṃ
                        kakubhacandanakaṣāyaṃ vā, phenamehinaṃ triphalāragvaghamṛdvīkākaṣāyaṃ,
                        madhumadhuram iti; paittikeṣu nīlamehinaṃ śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṃ
                        vā pāyayet, haridrāmehinaṃ rājavṛkṣakaṣāyaṃ, amlamehinaṃ nyagrodhādikaṣāyaṃ,
                        kṣāramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ, mañjiṣṭhāmehinaṃ mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ,
                        śoṇitamehinaṃ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṃ madhumiśraṃ; ata
                        ūrdhvam asādhyeṣv api yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ, tad yathā sarpirmehinaṃ
                        kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurohiṇīkalkaṃ guḍūcīcitrakakaṣāyeṇa pāyayet,
                        vasāmehinamagnimanthakaṣāyaṃ śiṃśapākaṣāyaṃ vā, kṣaudramehinaṃ
                        kadarakramukakaṣāyaṃ, hastimehinaṃ
                        tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduḥsthikṣāraṃ ceti; dahyamānam
                        audakakandakvāthasiddhāṃ yavāgūṃ kṣīrekṣurasamadhurāṃ pāyayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.41"> asmād ūrdhvaṃ niḥsrute duṣṭarakte jātaprāṇaṃ sarpiṣā
                        snehayitvā |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇair yogaiś chardayitvā prāgāḍhaṃ paścād doṣaṃ nirharec cāpramattaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.42"> durvānto vā durvirikto 'pi vā syāt kuṣṭhī doṣair uddhatair
                        vyāptadehaḥ |
                        <caesura/>
                         niḥsandigdhaṃ yātyasādhyatvamāśu tasmāt kṛtsnānnirharettasya doṣān|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.43"> pakṣāt pakṣāc chardanāny abhyupeyān māsān māsāt sraṃsanaṃ
                        cāpi deyam |
                        <caesura/>
                         srāvyaṃ raktaṃ vatsare hi dviralpaṃ nasyaṃ dadyācca trirātrāt trirātrāt|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.44"> pathyā vyoṣaṃ sekṣujātaṃ satailaṃ līḍhvā śīghraṃ mucyate
                        kuṣṭharogāt |
                        <caesura/>
                         dhātrīpathyākṣopakulyāviḍaṅgān kṣaudrājyābhyām ekato vāvalihyāt|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.45"> pītvā māsaṃ vā palāṃśāṃ haridrāṃ mūtreṇāntaṃ pāparogasya
                        gacchet |
                        <caesura/>
                         evaṃ peyaś citrakaḥ ślakṣṇapiṣṭaḥ pippalyo vā pūrvavan mūtrayuktāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.46"> tadvat tārkṣyaṃ māsamātraṃ ca peyaṃ
                        <caesura/>
                         tenājasraṃ deham ālepayec ca |
                        <caesura/>
                         āriṣṭītvak sāptaparṇī ca tulyā
                        <caesura/>
                         lākṣā mustaṃ pañcamūlyau haridre|| </l>

                    <pb facs="530" n="446 (479b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.47"> mañjiṣṭhākṣau vāsako devadāru pathyāvahnī
                        vyoṣadhātrīviḍaṅgāḥ |
                        <caesura/>
                         sāmānyāṃśaṃ yojayitvā viḍaṅgaiś cūrṇaṃ kṛtvā tatpalonmānam aśnan|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.48"> kuṣṭhāj jantur mucyate traiphalaṃ vā
                        <caesura/>
                         sarpir droṇaṃ vyoṣayuktaṃ ca yuñjan |
                        <caesura/>
                         gomūtrāmbudroṇasiddhe 'kṣapīḍe
                        <caesura/>
                         siddhaṃ sarpir nāśayec cāpi kuṣṭham|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.49"> āragvadhe saptaparṇe paṭole
                        <caesura/>
                         savṛkṣake naktamāle sanimbe
                        <caesura/>
                         jīrṇaṃ pakvaṃ tad dharidrādvayena hanyāt
                        <caesura/>
                         kuṣṭhaṃ muṣkake cāpi sarpiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.50"> rodhrāriṣṭaṃ padmakaṃ raktasāraḥ saptāhvākṣau vṛkṣako
                        bījakaś ca |
                        <caesura/>
                         yojyāḥ snāne dahyamānasya jantoḥ peyā vā syāt kṣaudrayuktā tribhaṇḍī|| </l>

                    <pb facs="531" n="447 (437a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.9.51"> khādet kuṣṭhī māṃsaśā(pā)te purāṇān mudgān
                        siddhānnimbatoye satailān |
                        <caesura/>
                         nimbakvāthaṃ jātasattvaḥ pibed vā kvāthaṃ vā+arkālarkasaptacchadānām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.52"> jagdheṣv aṅgeṣv aśvamārasya mūlaṃ lepo yuktaḥ syād
                        viḍaṅgaiḥ samūtraiḥ |
                        <caesura/>
                         mūtraiś cainaṃ secayed bhojayec ca sarvāhārān saṃprayuktān viḍaṅgaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.53"> kārañjaṃ vā sārṣapaṃ vā kṣateṣu kṣepyaṃ tailaṃ
                        śigrukośāmrayorvā |
                        <caesura/>
                         pakvaṃ sarvair vā kaṭūṣṇaiḥ satikaiḥ śeṣaṃ ca syādduṣṭavat saṃvidhānam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.54"> saptaparṇakarañjārkamālatīkaravīrajam |
                        <caesura/>
                         snuhīśirīṣayormūlaṃ citrakāsphotayor api|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.55ab"> viṣalāṅgalavajrākhyakāsīsālamanaḥśilāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.55cd"> karañjabījaṃ trikaṭu triphalāṃ rajanīdvayam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.56"> siddhārthakān viḍaṅgāni prapunnāḍaṃ ca saṃharet |
                        <caesura/>
                         mūtrapiṣṭaiḥ paced etais tailaṃ kuṣṭhavināśanam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.57"> etad vajrakam abhyaṅgān nāḍīduṣṭavraṇāpaham |
                        <caesura/>
                         siddhārthakaḥ karañjau dvau dve haridre rasāñjanam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.58"> kuṭajaś ca prapunnāḍasaptaparṇau mṛgādanī |
                        <caesura/>
                         lākṣā sarjaraso 'rkaś ca sāsphotāragvadhau snuhī|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.59"> śirīṣastuvarākhyastu kuṭajāruṣkarau vacā |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhaṃ kṛmighnaṃ mañjiṣṭhā lāṅgalī citrakaṃ tathā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.60"> mālatī kaṭutumbī ca gandhāhvā mūlakaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         saindhavaṃ karavīraś ca gṛhadhūmaṃ viṣaṃ tathā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.61"> kampillakaṃ sasindūraṃ tejohvātutthakāhvaye |
                        <caesura/>
                         samabhāgāni sarvāṇi kalkapeṣyāṇi kārayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.62"> gomūtraṃ dviguṇaṃ dadyāt tilatailāc caturguṇam/
                        <caesura/>
                         kārañjaṃ yā mahāvīryaṃ sārṣapaṃ vā mahāguṇam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.63"> abhyaṅgāt sarvakuṣṭhāni gaṇḍamālābhagandarān/
                        <caesura/>
                         nāḍīduṣṭavraṇān ghorān nāśayen nātra saṃśayaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.64"> mahāvajrakam ity etan nāmnā tailaṃ mahāguṇam/
                        <caesura/>
                         pittāvāpair <pb facs="530" n="446 (443a)"/>mūtrapiṣṭastailaṃ lākṣādikaiḥ kṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.65"> saptāhaṃ kaṭukālābvāṃ nidadhīta cikitsakaḥ/
                        <caesura/>
                         pītavantaṃ tato mātrāṃ tenābhyaktaṃ ca mānavam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.66"> śāyayed ātape tasya doṣā gacchanti sarvaśaḥ/
                        <caesura/>
                         srutadoṣaṃ samutthāpya snātaṃ khadiravāriṇā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.67"> yavāgūṃ pāyayed enaṃ sādhitāṃ khadirāmbunā/
                        <caesura/>
                         evaṃ saṃśodhane varge kuṣṭhaghneṣvauṣadheṣu ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.68"> kuryāt tailāni sarpīṣi pradehodgharṣaṇāni ca<pb facs="532" n="448 (448a)"/>/
                        <caesura/>
                         prātaḥ prātaś ca seveta yogān vairecanāñ śubhān/
                        <caesura/>
                         pañca ṣaṭ sapta cāṣṭau vā yair utthānaṃ na gacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.69"> kārabhaṃ vā piben mūtraṃ jīrṇe tatkṣīrabhojanam/
                        <caesura/>
                         jātasattvāni kuṣṭhāni māsaiḥ ṣaḍbhirapohati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.70"> didṛkṣurantaṃ kuṣṭhasya khadiraṃ kuṣṭhapīḍitaḥ/
                        <caesura/>
                         sarvathaiva prayuñjīta snānapānāśanādiṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.71"> yathā hanti pravṛddhatvāt kuṣṭham āturam ojasā/
                        <caesura/>
                         tathā hanty upayuktas tu khadiraḥ kuṣṭham ojasā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.9.72"> nīcaromanakhaḥ śrānto hitāśyauṣadhatatparaḥ/
                        <caesura/>
                         yoṣinmāṃsasurāvarjī kuṣṭhī kuṣṭham apohati ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.9.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kuṣṭhacikitsitaṃ
                        nāma navamo 'dhyāyaḥ ||9 ||</l>

                </div>

                <div n="10" subtype="adhyāyaḥ" type="level2">
                    <head>daśamo 'dhyāyaḥ/</head>

                    <l xml:id="SS.4.10.1"> athāto mahākuṣṭhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.3"> kuṣṭheṣu meheṣu kaphāmayeṣu sarvāṅgaśopheṣu ca dāruṇeṣu/
                        kṛśatvamicchatsu ca medureṣu yogānimānagryamatirvidadhyāt || </l>

                    <pb facs="532" n="448 (248b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.10.4"> kṣuṇṇān yavānniṣpūtān rātrau gomūtraparyuṣitān mahati
                        kiliñje śoṣayet, evaṃ saptarātraṃ bhāvayec choṣayec ca, tatastān
                        kapālabhṛṣṭān śaktūn kārayitvā, prātaḥ prātareva kuṣṭhinaṃ pramehiṇaṃ vā
                        sālasārādikaṣāyeṇa kaṇṭakivṛkṣakaṣāyeṇa vā pāyayed
                        bhallātakaprapunnāḍāvalgujārkacitrakaviḍaṅgamustacūrṇacaturbhāgayuktān;
                        evameva sālasārādikaṣāyaparipītānāmāragvadhādikaṣāyaparipītānāṃ vā
                        gavāśvāśakṛdbhūtānāṃ vā yavānāṃ śaktūn kārayitvā bhallātakādīnāṃ
                        cūrṇānyāvāpya khadirāśananimbarājavṛkṣarohītakaguḍūcīnāmanyatamasya kaṣāyeṇa
                        śarkarāmadhumadhureṇa drākṣāyuktena dāḍimāmalakavetasāmlena
                        saindhavalavaṇānvitena pāyayet; eṣa sarvamanthakalpaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.5"> yāvakāṃś ca bhakṣyān
                        dhānolumbakakulmāṣāpūpapūrṇakośotkārikāśaṣkulikākuṇāvīprabhṛtīn seveta;
                        yavavidhānena godhūmaveṇuyavānupayuñjīta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.6"> ariṣṭānato vakṣyāmaḥ
                        pūtīkacavyacitrakasuradārusārivādantītrivṛttrikaṭukānāṃ pratyekaṃ ṣaṭpalikā
                        bhāgā badarakuḍavastriphalākuḍava ityeteṣāṃ cūrṇāni, tataḥ
                        pippalīmadhughṛtair antaḥpralipte ghṛtabhājane prākkṛtasaṃskāre
                        saptodakakuḍavānayorajo 'rdhakuḍavamardhatulāṃ ca guḍasyābhihitāni
                        cūrṇānyāvāpya svanu<pb facs="533" n="449 (449a)"/>guptaṃ kṛtvā yavapalle saptarātraṃ vāsayet, tato
                        yathābalamupayuñjīta, eṣo 'riṣṭaḥ kuṣṭhamehamedaḥpāṇḍurogaśvayathūnapahanti/
                        evaṃ śālasārādau nyagrodhādāvāragvadhādau cāriṣṭān kurvīta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.7"> āsavānato vakṣyāmaḥ palāśabhasmaparisrutasyoṣṇodakasya
                        śītībhūtasya trayo bhāgā dvau phāṇitasyaikadhyamariṣṭakalpena vidadhyāt,
                        evaṃ tilādīnāṃ kṣāreṣu; śālasārādau vyagrodhādāvāragvadhādau mūtreṣu cāsavān
                        vidadhyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.8"> atha surā vakṣyāmaḥ śiṃśapākhadirayoḥ sāramādāyotpāṭhya
                        cottamāraṇībrāhmīkośavatīstatsarvamakataḥ kaṣāyakalpena vipācyodakamādadīta
                        maṇḍodakārthaṃ, kiṇvapiṣṭamabhiṣuṇuyācca yathoktam/ evaṃ surāḥ śālasārādau
                        nyagrodhādāvāragvadhādau ca vidadhyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.9"> prakṣipya vipacet, tato nātidravaṃ nātisāndramavatārya
                        tasya pāṇitalaṃ pūrṇamaprātarāśo madhumiśraṃ lihyāt; evaṃ śālasārādau
                        nyagrodhādāvāragvadhādau ca lehān kārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.10"> ataścūrṇakriyāṃ vakṣyāmaḥ śālasārādīnāṃ
                        sāracūrṇaprasthamāhṛtyāragvadhādikaṣāyaparipītamanekaśaḥ
                        śālasārādikaṣāyeṇaiva pāyayet; evaṃ nyagrodhādīnāṃ phaleṣu,
                        puṣpeṣvāragvadhādīnāṃ cūrṇakriyāṃ kārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.11"> ata ūrdhvamayaskṛtīrvakṣyāmaḥ tīkṣṇalohapatrāṇi tanūni
                        lavaṇavargapradigdhāni gomayāgniprataptāni triphalāśālasārādikaṣāyeṇa
                        nirvāpayet ṣoḍaśavārān, tataḥ khadirāṅgārataptānyupaśāntatāpāni
                        sūkṣmacūrṇāni kārayed ghanatāntavaparisrāvitāni, tato yathābalaṃ mātrāṃ
                        sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuññīta, jīrṇe yathāvyādhyanamlamalavaṇamāhāraṃ
                        kurvīta, evaṃ tulamupayujya
                        kuṣṭhamedamedaḥśvayathupāṇḍurogonmādāpasmārānapahatya varṣaśataṃ jīvati,
                        tulāyāṃ tulāyāṃ varṣaśatamutkarṣaḥ, etena sarvalauheṣvayaskṛtayo vyākhyātāḥ
                        || </l>

                    <pb facs="534" n="450 (457a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.10.12">
                        trivṛcchyāmāgnimanthasaptalākevukaśaṅkhinītilvakatriphalāpalāśaśiṃśapānāṃ
                        svarasamādāya pālāśyāṃ droṇyāmabhyāsicya khadirāṅgārataptamayaḥpiṇḍaṃ
                        trisaptakṛtvo nirvāpya tamādāya punarāsicya sthālyāṃ gomayāgninā vipacet,
                        tataścaturthabhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya bhūyo 'gnitaptānyayaḥpatrāṇi
                        prakṣipet, sidhyati cāsmin pippalyādicūrṇabhāgaṃ dvau
                        madhunastāvadghṛtasyeti dadyāt, tataḥ praśāntamāyase pātre svanuguptaṃ
                        nidadhyāt, tato yathāyogaṃ śuktiṃ prakuñcaṃ vopayuñjīta, jīrṇe
                        yathāvyādhyāhāramupaseveta/ eṣauṣadhāyaskṛtirasādhyaṃ kuṣṭhaṃ pramehaṃ vā
                        sādhayati, sthūlamapakarṣati, śophamupahanti, sannmagnimuddharati, viśeṣeṇa
                        copadiśyate rājayakṣmiṇāṃ, varṣaśatāyuścānayā puruṣo bhavati/
                        śālasārādikvāthamāsicya pālāśyāṃ droṇyāmayoghanāṃstaptānnirvāpya
                        kṛtasaṃskāre kalaśe 'bhyāsicya pippalyādicūrṇabhāgaṃ kṣaudraṃ guḍamiti ca
                        dattvā svanuguptaṃ nidadhyāt, etāṃ mahauṣadhāyaskṛtiṃ māsamardhamāsaṃ vā
                        sthitāṃ yathābalamupayuñjīta/ evaṃ nyagrodhādāvārevatādiṣu ca vidadhyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.13"> ataḥ khadiravidhānamupadekṣyāmaḥ
                        praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ khadiraṃ paritaḥ khānayitvā
                        tasya madhyamaṃ mūlaṃ chittvā+ayomayaṃ kumbhaṃ tasminnantare nidadhyādyathā
                        rasagrahaṇasamartho bhavati, tatastaṃ
                        gomayamṛdā+avaliptamavakīryendhanair gomayamiśrair ādīpayed yathā+asya
                        dahyamānasya rasaḥ sravaty adhastāt, tad yadā jānīyāt pūrṇaṃ bhājanam iti,
                        athainam uddhṛtya parisrāvya rasam anyasmin pātre nidhāyānuguptaṃ nidadhyāt,
                        tato yathāyogaṃ mātrāmāmalakarasamadhusarpirbhiḥ saṃsṛjyopayuñjīta, jīrṇe
                        bhallātakavidhānavadāhāraḥ parihāraś ca, prasthe copayukte śataṃ
                        varṣāṇāmāyuṣo 'bhivṛddhirbhavati/ khadirasāratulāmudakadroṇe vipācya
                        ṣoḍaśāṃśāvaśiṣṭamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt, tamāmalakarasamadhusarpirbhiḥ
                        saṃsṛjyopayuñjīta/ eṣa eva sarvavṛkṣāsāreṣu kalpaḥ/ khadirasāracūrṇatulāṃ
                        khadirasārakvāthamātrāṃ vā prātaḥ prātarupaseveta,
                        khadirasārakvāthasiddhamāvikaṃ vā sarpiḥ || </l>

                    <pb facs="535" n="451 (451a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.10.14"> amṛtavallīsvarasaṃ kvāthaṃ vā prātaḥ prātarupaseveta,
                        tatsiddhaṃ vā sarpiḥ, aparāhṇe sasarpiṣkamodanamāmalakayūṣeṇa bhuñjīta; evaṃ
                        māsamupayujya sarvakuṣṭhair vimucyata iti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.15"> kṛṣṇatilabhallātakatailāmalakarasasarpiṣāṃ droṇaṃ
                        śālasārādikaṣāyasaya ca,
                        triphalātrikaṭukaparūṣaphalamajjaviḍaṅgaphalasāracitrārkāvalgujaharidrādvayatrivṛddantīdravantīndrayavayaṣṭīmadhukātiviṣārasāñjanapriyaṅgūṇāṃ
                        pālikā bhāgāstānaikadhyaṃ snehapākavidhānena pacet, tat sādhusiddhamavatārya
                        parisrāvyānuguptaṃ nidadhyāt, tata upasaṃskṛtaśarīraḥ prātaḥ prātarutthāya
                        pāṇiśuktimātraṃ kṣaudreṇa pratisaṃsṛjyopayuñjiāta, jīrṇe
                        mudgāmalakayūṣeṇālavaṇena sarpiṣmantaṃ khadirodakasiddhaṃ mṛdvodanamaśnīyāt
                        khadirodakasevī, ityevaṃ droṇamupayujya sarvakuṣṭhair vimuktaḥ śuddhatanuḥ
                        smṛtimān varṣaśatāyurarogo bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.10.16"> bhavati cātra
                        surāmanthāsavāriṣṭāṃllehāṃścūrṇānyayaskṛtīḥ/ sahasraśo 'pi kurvīta
                        bījenānena buddhimān ||</l>
                    <l xml:id="SS.4.10.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mahākuṣṭhacikitsitaṃ nāma daśamo
                        'dhyāyaḥ ||10 ||</l>
                </div>
                
                <div n="11" subtype="adhyāyaḥ" type="level2">
                    <head>ekādaśo 'dhyāyaḥ/</head>

                    <l xml:id="SS.4.11.1"> athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.3"> dvau pramehau bhavataḥ sahajo 'pathyanimittaśca/ tatra
                        sahajo mātṛpitṛbījadoṣakṛtaḥ, ahitāhārajo 'pathyanimittaḥ/ tayoḥ
                        pūrveṇopadrutaḥ kṛśo rūkṣo 'lpāśī pipāsurbhṛśaṃ parisaraṇaśīlaś ca bhavati;
                        uttareṇa sthūlo bahvāī snigdhaḥ śayyāsanasvapnaśīlaḥ prāyeṇeti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.4"> tatra kṛśamannapānapratisaṃskṛtābhiḥ kriyābhiścikitseta,
                        sthūlamapatarpaṇayuktābhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.5"> sarva eva ca parihareyuḥ
                        sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavatoyapayastailaghṛtekṣuvikāradadhipiṣṭānnāmlayavāgūṇānakāni
                        grāmyānūpaudakamāṃsāni ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.6"> tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmakodravoddālakānanavān
                        bhuñjīta caṇakāḍhakīkulatthamudgavikalpena, tiktakaṣāyābhyāṃ ca
                        śākagaṇābhyāṃ nikumbheṅgudīsarṣapātasītailasiddhābhyāṃ, baddhamūtrair vā
                        jāṅgalair māṃsair apahṛtamedobhir anamlair aghṛtaiś ceti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.7"> tatrādita eva pramehiṇaṃ snigdham anyatamena tailena
                        priyaṅgvādisiddhena vā ghṛtena vāmayet pragāḍhaṃ virecayec ca,
                        virecanādanantaraṃ surasādikaṣāyeṇāsthāpayenmahauṣadhabhadradārumustāvāpena
                        madhusaindhavayuktena, dahyamānaṃ ca nyagrodhādikaṣāyeṇa nistailena || </l>

                    <pb facs="536" n="452 (452a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.11.8"> tataḥ śuddhadehamāmalakarasena haridrāṃ madhusaṃyuktāṃ
                        pāyayet, triphalāviśālādevadārumustakaṣāyaṃ vā,
                        śālakampillakamuṣkakakalkamakṣamātraṃ vā madhumadhuramāmalakarasena
                        haridrāyutaṃ, kuṭajakapittharohītakabibhītakasaptaparṇapuṣpakalkaṃ vā
                        nimbāragvadhasaptaparṇamūrvākuṭajasomavṛkṣapalāśānāṃ vā
                        tvakpatramūlaphalapuṣpakaṣāyāṇi, ete pañca yogāḥ sarvamehānāmapahantāro
                        vyākhyātāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.9"> viśeṣaścāta ūrdhvaṃ tatrodakamehinaṃ pārijātakaṣāyaṃ
                        pāyayet, ikṣumehinaṃ citrakakaṣāyaṃ, śanair mehinaṃ khadirakaṣāyaṃ,
                        lavaṇamehinaṃ pāṭhā+aguruharidrākaṣāyaṃ, piṣṭamehinaṃ
                        haridrādāruharidrākaṣāyaṃ, sāndramehinaṃ saptaparṇakaṣāyaṃ, śukramehinaṃ
                        dūrvāśaivalaplavahaṭhakarañjakaserukakaṣāyaṃ kakubhacandanakaṣāyaṃ vā,
                        phenamehinaṃ triphalāragvaghamṛdvīkākaṣāyaṃ, madhumadhuram iti; paittikeṣu
                        nīlamehinaṃ śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṃ vā pāyayet, haridrāmehinaṃ
                        rājavṛkṣakaṣāyaṃ, amlamehinaṃ nyagrodhādikaṣāyaṃ, kṣāramehinaṃ
                        triphalākaṣāyaṃ, mañjiṣṭhāmehinaṃ mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ, śoṇitamehinaṃ
                        guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṃ madhumiśraṃ; ata
                        ūrdhvamasādhyeṣvapi yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ, tadyathā sarpirmehinaṃ
                        kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurohiṇīkalkaṃ guḍūcīcitrakakaṣāyeṇa pāyayet,
                        vasāmehinamagnimanthakaṣāyaṃ śiṃśapākaṣāyaṃ vā, kṣaudramehinaṃ
                        kadarakramukakaṣāyaṃ, hastimehinaṃ
                        tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduḥsthikṣāraṃ ceti;
                        dahyamānamaudakakandakvāthasiddhāṃ yavāgūṃ kṣīrekṣurasamadhurāṃ pāyayet || </l>

                    <!--        %%%%%%%%%%  -->

                    <l xml:id="SS.4.11.10"> tataḥ
                        priyaṅgvanantāyūthikāpadmātrāyantikālohitikāmbaṣṭhādāḍimatvakśālaparṇīpadmatuṅgakeśaradhātakīvakulaśālmalīśrīveṣṭakamocaraseṣv
                        ariṣṭānay<pb facs="537" n="453 (453a)"/>askṛtīrlehānāsavāṃś ca kurvīta;
                        śṛṅgāṭakagiloḍyavisamṛṇālakāśakaserukamadhukāmrajambvasanatiniśakakubhakaṭvaṅgarodhrabhallātakapalāśacarmavṛkṣagirikarṇikāśītaśivaniculadāḍimājakarṇaharivṛkṣarājādanagopaghoṇṭāvikaṅgateṣu
                        vā; yavānnavikārāṃś ca seveta; yathoktakaṣāyasiddhāṃ yavāgūṃ cāsmai
                        prayacchet, kaṣāyāṇi vā pātum || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.11"> mahādhanamahitāhāramauṣadhadveṣiṇamīśvaraṃ vā
                        pāṭhābhayācitrakapragāḍhamanalpamākṣikamanyatamamāsavaṃ pāyayet,
                        aṅgāaraśūlyopadaṃśaṃ vā mādhvīkamabhīkṣṇaṃ, kṣaudrakapitthamaricānuviddhāni
                        cāsmai pānabhojanānyupaharet, uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇāni cāsmai
                        dadyādaśaneṣu; hiṅgusaindhavayuktair yūṣaiḥ sārṣapaiś ca rāgair bhojayet ;
                        aviruddhāni cāsmai pānabhojanāny upahared rasagandhavanti ca; pravṛddhamehās
                        tu vyāyāmaniyuddhakrīḍāgajaturagarathapadāticaryāparikramaṇānyastropāstre vā
                        severan || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.12"> adhanastvabāndhavo vā pādatrāṇātapatravirahito
                        bhaikṣyāśī grāmaikarātravāsī muniriva saṃyatātmā yojanaśatamadhikaṃ vā
                        gacchet, mahādhano vā
                        śyāmākanīvāravṛttirāmalakakapitthatindukāśmantakaphalāhāro mṛgaiḥ saha
                        vaset, tanmūtraśakṛdbhakṣaḥ satatam anuvrajed gāḥ, brahmaṇo vā
                        śiloñchavṛttir bhūtvā brahmaratham uddharet, kṛṣet satatam itaraḥ khaned vā
                        kūpaṃ, kṛśaṃ tu satataṃ rakṣet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.11.13"> bhavati cātra adhano vaidyasandeśādevaṃ
                        kurvannatandritaḥ |
                        <caesura/>
                         saṃvatsarādantarādvā pramehāt pratimucyate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.11.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne pramehacikitsitaṃ
                        nāmaikadaśo 'dhyāyaḥ ||11 || </l>
                </div>
                <div n="12" type="adhyāya">
                    <head>dvādaśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <pb facs="538" n="454 (452a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.12.1"> athātaḥ pramehapiḍakācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.3"> śarāvikādyā nava piḍakāḥ prāguktāḥ; tāḥ prāṇavato
                        'lpāstvaṅmāṃsaprāptā mṛdvyo 'lparujaḥ kṣiprapākabhedinyaś ca sādhyāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.4"> tābhir upadrutaṃ pramehiṇam upacaret | tatra pūrvarūpeṣv
                        apatarpaṇaṃ vanaspatikaṣāyaṃ bastamūtraṃ copadiśet; evamakurvatastasaya
                        madhurāhārasya mūtraṃ svedaḥ śleṣmā ca madhurībhavati pramehaś cābhivyakto
                        bhavati, tatrobhayataḥ saṃśodhanamāseveta; evamakurvatas tasya doṣāḥ
                        pravṛddhā māṃsaśoṇite pradūṣya śophaṃ janayantyupadravān vā kāṃś cit,
                        tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaś ca; evamakurvatas tasya śopho vṛddho
                        'timātraṃ rujo vidāhamāpadyate, tatra śastrapraṇidhānamuktaṃ
                        vraṇakriyopasevā ca; evamakurvatas tasya pūyo 'bhyantaramavadāryotsaṅgaṃ
                        mahāntamavakāśaṃ kṛtvā pravṛddho bhavaty asādhyaḥ; tasmād ādita eva
                        pramehiṇam upakramet || </l>

                    <pb facs="538" n="454 (454b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.12.5">
                        bhallātakabilvāmbupippalīmūlodakīryāvarṣābhūpunarnavācitrakaśaṭīsnuhīvaruṇakapuṣkaradantīpathyā
                        daśapalonmitā yavakolakulatthāṃś ca prāsthikān saliladroṇe niṣkvāthya
                        caturbhāgāvaśiṣṭe 'vatārya
                        vacātrivṛtkampillakabhārgīniculaśuṇṭhīgajapippalīviḍaṅgarodhraśirīṣāṇāṃ
                        bhāgair ardhapalikair ghṛtaprasthaṃ
                        vipācayenmehaśvayathukuṣṭhagulmodarārśaḥplīhavidradhipiḍakānāṃ nāśanaṃ nāmnā
                        dhānvantaram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.6"> durvirecyā hi madhumehino bhavanti medo
                        'bhivyāptaśarīratvāt , tasmāt tīkṣṇameteṣāṃ śodhanaṃ kurvīta | piḍakāpīḍitāḥ
                        sopadravāḥ sarva eva pramehā mūtrādimādhurye madhugandhasāmānyāt
                        pāribhāṣikīṃ madhumehākhyāṃ labhante || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.7"> na caitān kathaṃcidapi svedayet, medobahutvād eteṣāṃ
                        viśīryate dehaḥ svedena || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.8"> rasāyanīnāṃ ca daurbalyānnordhvamuttiṣṭhanti pramehiṇāṃ
                        doṣāḥ, tato madhumehināmadhaḥkāye piḍakāḥ prādurbhavanti || </l>

                    <pb facs="539" n="455 (455a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.12.9"> apakvānāṃ tu piḍakānāṃ śophavat pratīkāraḥ, pakvānāṃ
                        vraṇavaditi; tailaṃ tu vraṇaropaṇamevādau kurvīta,
                        āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe, śālasārādikaṣāyaṃ pariṣecane,
                        pippalyādikaṣāyaṃ pānabhojaneṣu,
                        pāṭhācitrakaśārṅgeṣṭākṣudrābṛhatīsārivāsomavalkasaptaparṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇāni
                        madhumithāṇi praśnīyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.10"> śālasārādivargakaṣāyaṃ caturbhāgāvaśiṣṭamavatārya
                        parisrāvya punarupanīya sādhayet, sidhyati
                        cāmalakarodhrapriyaṅgudantīkṛṣṇāyastāmracūrṇānyāvapet, etadanupadagdhaṃ
                        lehībhūtamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogam upayuñjīta, eṣa lehaḥ
                        sarvamehānāṃ hantā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.11"> triphalānitrakatrikaṭukaviḍaṅgamustānāṃ nava
                        bhāgāstāvanta eva kṛṣṇāyaś cūrṇasya, tat sarvamaikadhyaṃ kṛtvā yathāyogaṃ
                        mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta, etannavāyasam; etena jāṭharyaṃ na
                        bhavati, sanno 'gnirāpyāyate,
                        durnāmaśophapāṇḍukuṣṭharogāvipākakāsaśvāsapramehāś ca na bhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.12"> śālasārādiniryūhe caturthāṃśāvaśeṣite |
                        <caesura/>
                         parisrute tataḥ śīte madhu mākṣikamāvapet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.13"> phāṇitībhāvamāpannaṃ guḍaṃ śodhitam eva ca |
                        <caesura/>
                         ślakṣṇapiṣṭāni cūrṇāni pippalyādigaṇasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.14"> aikadhyamāvapet kumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvaite |
                        <caesura/>
                         pippalīcūrṇamadhubhiḥ pralipte 'ntaḥśucau dṛḍhe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.15"> ślakṣṇāni tīkṣṇalohasya tatra patrāṇi buddhimān |
                        <caesura/>
                         khadirāṅgārataptāni bahuśaḥ sannipātayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.16"> supidhānaṃ tu taṃ kṛtvā yavapalle nidhāpayet |
                        <caesura/>
                         māsāṃstrīṃś caturo vā 'pi yāvadālohasaṃkṣayāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.17"> tato jātarasaṃ taṃ tu prātaḥ prātar yathābalam |
                        <caesura/>
                         niṣeveta yathāyogamāhāraṃ cāsya kalpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.18"> kārśyakṛdbalināmeṣa sannasyāgneḥ prasādhakaḥ |
                        <caesura/>
                         śophanudgulmahṛt kuṣṭhamehapāṇḍvāmayāpahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.19"> plīhodaraharaḥ śīghraṃ viṣamajvaranāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         abhiṣyandāpaharaṇo lohāriṣṭo mahāguṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.12.20"> pramehiṇo yadā mūtramapicchilamanāvilam |
                        <caesura/>
                         viśadaṃ tiktakaṭukaṃ tadā ''ārogyaṃ pracakṣate ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.12.trailer">iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne pramehapiḍakācikitsitaṃ
                        nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ ||12 ||</l>
                </div>

                <div n="13" type="adhyāya">
                    <head>trayodaśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <pb facs="540" n="456 (456a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.13.1"> athāto madhumehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.3"> madhumehitvamāpannaṃ bhiṣagbhiḥ parivarjitam |
                        <caesura/>
                         yogenānena matimān pramehiṇamupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.4"> māse śukre śucau caiva śailāḥ sūryāṃśutāpitāḥ |
                        <caesura/>
                         jatuprakāśaṃ svarasaṃ śilābhyaḥ prasravanti hi || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.5"> śilājatviti vikhyātaṃ sarvavyādhivināśanam |
                        <caesura/>
                         trapvādīnāṃ tu lohānāṃ ṣaṇṇāmanyatamānvayam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.6"> jñeyaṃ svagandhataś cāpi ṣaḍyoni prathitaṃ kṣitau |
                        <caesura/>
                         lohādbhavati tadyasmācchilājatu jatuprabham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.7"> tasya lohasya tadvīryaṃ rasaṃ cāpi bibharti tat |
                        <caesura/>
                         trapusīsāyasādīni pradhānānyuttarottaram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.8"> yathā tathā prayoge 'pi śreṣṭhe śreṣṭhaguṇāḥ smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         tat sarvaṃ tiktakaṭukaṃ kaṣāyānurasaṃ saram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.9"> kaṭupākyuṣṇavīryaṃ ca śoṣaṇaṃ chedanaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         teṣu yat kṛṣṇamalaghu snigdhaṃ niḥśarkaraṃ ca yat || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.10"> gomūtragandhi yac cāpi tat pradhānaṃ pracakṣate |
                        <caesura/>
                         tadbhāvitaṃ sāragaṇair hṛtadoṣo dinodaye || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.11"> pibet sārodakenaiva ślakṣṇapiṣṭaṃ yathābalam |
                        <caesura/>
                         jāṅgalena rasenānnaṃ tasmiñjīrṇe tu bhojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.12"> upayujya tulām evaṃ girijād amṛtopamāt |
                        <caesura/>
                         vapur varṇabalopeto madhumehavivarjitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.13ab"> jīved varṣaśataṃ pūrṇamajaro 'marasannibhaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.13cd"> śataṃ śataṃ tulāyāṃ tu sahasraṃ daśataulike || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.14"> bhallātakavidhānena parihāravidhiḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         mehaṃ kuṣṭham apasmāram unmādaṃ ślīpadaṃ garam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.15ab"> śoṣaṃ śophārśasī gulmaṃ pāṇḍutāṃ viṣamajvaram | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.15cd"> apohaty acirāt kālāc chilājatu niṣevitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.16"> na so 'sti rogo yaṃ cāpi nihanyānna śilājatu |
                        <caesura/>
                         śarkarāṃ cirasaṃbhūtāṃ bhinatti ca tathā 'śmarīm || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.17"> bhāvanāloḍane cāsya kartavye bheṣajair hitaiḥ |
                        <caesura/>
                         evaṃ ca mākṣikaṃ dhātuṃ tāpījam amṛtopamam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.18"> madhuraṃ kāñcanābhāsam amlaṃ vā rajataprabham |
                        <caesura/>
                         piban hanti jarākuṣṭhamehapāṇḍvāmayakṣayān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.19"> tadbhāvitaḥ kapotāṃś ca kulatthāṃś ca vivarjayet |
                        <caesura/>
                         pañcakarmaguṇātītaṃ śraddhāvantaṃ jijīviṣum || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.20"> yogenānena matimān sādhayed api ku<pb facs="541" n="457 (457a)"/>ṣṭhanam |
                        <caesura/>
                         vṛkṣās tuvarakā ye syuḥ paścimārṇava<pc> </pc>bhūmiṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.21ab"> vīcītaraṅgavikṣepamārutoddhūtapallavāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.21cd"> teṣāṃ phalāni gṛhṇīyāt supakvānyambudāgame || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.22"> majjāṃ tebhyo 'pi saṃhṛtya śoṣayitvā vicūrṇya ca |
                        <caesura/>
                         tilavat pīḍayed droṇyāṃ srāvayed vā kusumbhavat || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.23"> tattailaṃ saṃhṛtaṃ bhūyaḥ pacedātoyasaṃkṣayāt |
                        <caesura/>
                         avatārya karīṣe ca pakṣamātraṃ nidhāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.24"> snigdhaḥ svinno hṛtamalaḥ pakṣādūrdhvaṃ prayatnavān |
                        <caesura/>
                         caturthabhaktāntaritaḥ śuklādau divase śubhe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.25"> mantrapūtasya tailasya pibenmātrāṃ yathābalam |
                        <caesura/>
                         tatra mantraṃ pravakṣyāmi yenedam abhimantryate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.26"> majjasāra mahāvīrya sarvān dhātūn viśodhaya |
                        <caesura/>
                         śaṅkhacakragadāpāṇistvāmājñāpayate 'cyutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.27"> tenāsyor dhvamadhaś cāpi doṣā yāntyasakṛttataḥ |
                        <caesura/>
                         asnehalavaṇāṃ sāyaṃ yavāgūṃ śītalāṃ pibet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.28"> pañcāhaṃ prapibettailamanena vidhinā naraḥ |
                        <caesura/>
                         pakṣaṃ pariharec cāpi mudgayūṣaudanāśanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.29"> pañcabhir divasair evaṃ sarvakuṣṭhair vimucyate |
                        <caesura/>
                         tad eva khadirakvāthe triguṇe sādhu sādhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.30"> nihitaṃ pūrvavat pakṣāt pibenmāsamatandritaḥ |
                        <caesura/>
                         tenābhyaktaśarīraś ca kurvītāhāramīritam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.31"> bhinnasvaraṃ raktanetraṃ viśīrṇaṃ kṛmibhakṣitam |
                        <caesura/>
                         anenāśu prayogeṇa sādhayet kuṣṭhinaṃ naram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.32"> sarpirmadhuyutaṃ pītaṃ tad eva khadirāmbunā |
                        <caesura/>
                         pakṣimāṃsarasāhāraṃ karoti dviśatāyuṣam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.33"> tad eva nasye pañcāśaddivasānupayojitam |
                        <caesura/>
                         vapuṣmantaṃ śrutidharaṃ karoti triśatāyuṣam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.34ab"> śodhayanti naraṃ pītā majjānas tasya mātrayā | </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.34cd"> mahāvīryastuvarakaḥ kuṣṭhamehāpahaḥ paraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.13.35"> sāntardhūmas tasya majjā tu dagdhaḥ kṣiptastaile
                        saindhavaṃ cāñjanaṃ ca |
                        <caesura/>
                         paillyaṃ hanyādarmanaktāndhyakācān nīlīrogaṃ taimiraṃ cāñjanena ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.13.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne madhumehacikitsitaṃ nāma
                        trayodaśo 'dhyāyaḥ ||13 ||</l>
                </div>

                <div n="14" type="adhyāya">
                    <head>caturdaśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.4.14.1"> athāta udarāṇāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.3"> aṣṭāv udarāṇi pūrvam uddiṣṭāni |
                        <caesura/>
                         teṣv asādhyaṃ baddhagudaṃ parisrāvi ca; avaśiṣṭāni kṛcchr<pb facs="542" n="458 (458a)"/>asādhyāni; sarvāṇy
                        eva pratyākhyāyopakrameta | teṣv ādyaś caturvargo bheṣajasādhyaḥ, uttaraḥ
                        śastrasādhyaḥ, kālaprakarṣāt sarvāṇyeva śastrasādhyāni varjayitavyāni vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.4"> udarī tu
                        gurvabhiṣyandirūkṣavidāhisnigdhapiśitapariṣekāvagāhān pariharet;
                        śāliṣaṣṭikayavagodhūmanīvārān nityam aśnīyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.5"> tatra vātodariṇaṃ vidārigandhādisiddhena sarpiṣā
                        snehayitvā, tilvakavipakvenānulomya, citrāphalatailapragāḍhena
                        vidārigandādikaṣāyeṇāsthāpayed anuvāsayec ca, sālvaṇena copanāhayed udaraṃ,
                        bhojayec cainaṃ vidārigandhādisiddhena kṣīreṇa jāṅgalarasena ca, svedayec
                        cābhīkṣṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.6"> pittodariṇaṃ tu madhuragaṇavipakvena sarpiṣā snehayitvā,
                        śyāmātriphalātrivṛdvipakvenānulomya, śarkarāmadhughṛtapragāḍhena
                        nyagrodhādikaṣāyeṇāsthāpayed anuvāsayec ca, pāyasenopanāhayed udaraṃ,
                        bhojayec cainaṃ vidārigandhādisiddhena payasā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.7"> śleṣmodariṇaṃ tu pippalyādikaṣāyasiddhena
                        sarpiṣopasnehya, snuhīkṣīravipakvenānulomya,
                        trikaṭukamūtrakṣāratailapragāḍhena muṣkakādikaṣāyeṇāsthāpayed anuvāsayec ca,
                        śaṇātasīdhātakīkiṇvasarṣapamūlakabījakalkaiś copanāhayed udaraṃ, bhojayec
                        cainaṃ trikaṭukapragāḍhena kulatthayūṣeṇa pāyasena vā, svedayec cābhīkṣṇam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.8"> dūṣyodariṇaṃ tu pratyākhyāya
                        saptalāśaṅkhinīsvarasasiddhena sarpiṣā viracayen māsam ardhamāsaṃ vā,
                        mahāvṛkṣakṣīrasurāgomūtrasiddhena vā; śuddhakoṣṭhaṃ tu
                        madyenāśvamārakaguñjākākādanīmūlakalkaṃ pāyayet; ikṣukāṇḍāni vā kṛṣṇasarpeṇa
                        daṃśayitvā bhakṣayed vallīphalāni vā, mūlajaṃ kandajaṃ vā viṣamā sevayet,
                        tenāgado bhavaty anyaṃ vā bhāvam āpadyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.9"> bhavati cātra kupitānilamūlatvāt saṃcitatvān malasya ca |
                        <caesura/>
                         sarvodareṣu śaṃsanti bahuśas tv anulomanam || </l>

                    <pb facs="543" n="459 (459a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.14.10"> ata ūrdhvaṃ sāmānyayogān vakṣyāmaḥ | tad yathā
                        eraṇḍatailam aharahar māsaṃ dvau vā kevalaṃ mūtrayuktaṃ kṣīrayuktaṃ vā
                        sevetodakavarjī, māhiṣaṃ vā mūtraṃ kṣīreṇa nirāhāraḥ saptarātram,
                        uṣṭrīkṣīrāhāro vā 'nnavārivarjī pakṣaṃ, pippalīṃ vā māsaṃ pūrvoktena
                        vidhānenāseveta, saindhavājamodāyuktaṃ vā nikumbhatailam,
                        ārdraśṛṅgaverarasapātraśatasiddhaṃ vā vātaśūle 'vacāryaṃ,
                        śṛṅgaverarasavipakvaṃ kṣīram āseveta, cavyaśṛṅgaverakalkaṃ vā payasā
                        saraladevadārucitrakam eva vā, muraṅgīśālaparṇīśyāmāpunarnavākalkaṃ vā,
                        jyotiṣkaphalatailaṃ vā kṣīreṇa svarjikāhiṅgumiśraṃ pibet, <ref
                            rend="superscript                 footnote marker">*</ref>guḍadvitīyāṃ
                        vā harītakīṃ bhakṣayet, srutīkṣīrabhāvitānāṃ vā pippalīnāṃ sahasraṃ kālena,
                        pathyākṛṣṇācūrṇaṃ vā snuhīkṣīrabhāvitamutkārikāṃ pakvāṃ dāpayet;
                        harītakīcūrṇaṃ prasthamāḍhake ghṛtasyāvāpyāṅgāreṣv abhivilāpya
                        khajenābhimathyānuguptaṃ kṛtvā 'rdhamāsaṃ yavapalle vāsayet, tataś coddhṛtya
                        parisrāvya harītakīkvāthāmladadhīnyāvāpya vipacet, tad yathā yogaṃ māsam
                        ardhamāsaṃ vā pāyayet; gavye payasi mahāvṛkṣakṣīramāvāpya vipacet, vipakvaṃ
                        cāvatārya śītībhūtaṃ manthānenābhimathya navanītamādāya bhūyo
                        mahāvṛkṣakṣīreṇaiva vipacet, tad yathā yogaṃ māsaṃ māsārdhaṃ vā pāyayet;
                        cavyacitrakadantyativiṣākuṣṭhasārivātriphalājamodaharidrāśaṅkhinītrivṛttrikaṭukānām
                        ardhakārṣikā bhāgā, rājavṛkṣaphalamajjñāmaṣṭau karṣāḥ, mahāvṛkṣakṣīrapale
                        dve, gavāṃ kṣīramūtrayor aṣṭāvaṣṭau palāni, etat sarvaṃ ghṛtaprasthe
                        samāvāpya vipacet, tad yathā yogaṃ māsam ardhamāsṃ vā pāyayet; etāni
                        tilvakaghṛtacaturthāni sarpīṣy
                        udaragulmavidradhyaṣṭhīlānāhakuṣṭhonmādāpasmāreṣūpayojyāni virecanārthaṃ;
                        mūtrāsavāriṣṭasurāś cābhīkṣṇaṃ mahāvṛkṣakṣīrasaṃbhṛtāḥ seveta;
                        virecanadravyakaṣāyaṃ vā śṛṅgaveradevadārupragāḍham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.11"> vamanavirecanaśirovirecanadravyāṇāṃ pālikābhāgāḥ
                        pippalyādivacādiharidrādiparipaṭhitānāṃ ca dravyāṇāṃ ślakṣṇapiṣṭānāṃ
                        yathoktānāṃ ca lavaṇānāṃ tat sarvaṃ mūtragaṇe prakṣipya
                        mahāvṛkṣakṣīraprasthaṃ ca mṛdvagninā 'vaghaṭṭayan vipaced apradagdhakalkaṃ,
                        tatsādhusiddham avatārya śītībhūtamakṣamātrā guṭikā vartayet, tāsām ekāṃ dve
                        tisro vā guṭikā balāpekṣayā māsāṃs trīṃś caturo vā seveta, eṣā++<ref
                            rend="superscript footnote marker">*</ref>ānāhavartikriyā viśeṣeṇa
                        mahāvyādhiṣūpayujyate (viśeṣeṇa) koṣṭhajāṃś ca kṛmīn apahanti
                        kāsaśvāsakṛmikuṣṭhapratiśyāyārocakāvipākodāvartāṃś ca nāśayati || </l>

                    <pb facs="544" n="460 (460a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.14.12">
                        madanaphalamajjakuṭajajīmūtakekṣvākudhāmārgavatrivṛttrikaṭukasarṣapalavaṇāni
                        mahāvṛkṣakṣīramūtrayor anyatareṇa piṣṭvā 'ṅguṣṭhamātrāṃ vartiṃ kṛtvodariṇa
                        ānāhe tailalavaṇābhyaktagudasyaikāṃ dve tisro vā pāyau nidadhyāt, eṣā
                        ''ānāhavartikriyā vātamūtrapurīṣodāvartādhmānānāheṣu vidheyā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.13"> plīhodariṇaḥ snigdhasvinnasya dadhnā bhuktavato
                        vāmabāhau kūrparābhyantarataḥ sirāṃ vidhyet, vimardayec ca pāṇinā plīhānaṃ
                        rudhirasyandanārthaṃ; tataḥ saṃśuddhadehaṃ samudraśuktikākṣāraṃ payasā
                        pāyayeta, hiṅgusauvarcike vā kṣīreṇa, srutena palāśakṣāreṇa vā yavakṣāraṃ,
                        kiṃśukakṣārodakena vā bahuśaḥ srutena yavakṣāraṃ,
                        pārijātakekṣurakāpāmārgakṣāraṃ vā, tailasaṃsṛṣṭaṃ śobhāñjanakayūṣaṃ
                        pippalīsaindhavacitrakayuktaṃ, pūtikarañjakṣāraṃ vā 'mlasrutaṃ
                        viḍlavaṇapippalīprāgāḍham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.14">
                        pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśṛṅgaverayavakṣārasaindhavānāṃ pālikā bhāgāḥ,
                        ghṛtaprasthaṃ tattulyaṃ ca kṣīraṃ tadaikadhyaṃ vipācayet , etat ṣaṭpalakaṃ
                        nāma sarpiḥ
                        plīhāgnisaṅgagulmodarodāvartaśvayathupāṇḍurogakāsaśvāsapratiśyāyor
                        dhvavātaviṣamajvarān apahanti | mandāgnirvā hiṅgvādikaṃ cūrṇam upayuñjīta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.15"> yakṛddālye 'py eṣa eva kriyāvibhāgaḥ |
                        <caesura/>
                         viśeṣatas tu dakṣiṇabāhau sirāvyadhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.16"> maṇibandhaṃ sakṛnnāmya vāmāṅguṣṭhasamīritām |
                        <caesura/>
                         dahet sirāṃ śareṇāśu plīhno vaidyaḥ praśāntaye || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.17"> baddhagude parisrāviṇi ca snigdhasvinnasyābhyaktasyādho
                        nābher vāmataś caturaṅgulam apahāya romarājyā udaraṃ pāṭayitvā
                        caturaṅgulapramāṇamantrāṇi niṣkṛṣya nirīkṣya
                        baddhagudasyāntrapratirodhakaramaśmānaṃ bālaṃ vā 'pohya malajātaṃ vā tato
                        madhusarpirbhyām abhyajyāntrāṇi yathāsthānaṃ sthāpayitvā <ref
                            rend="superscript               footnote marker">*</ref>bāhyaṃ vraṇam
                        udarasya sīvyet | parisrāviṇy apy evam eva śalyamuddhṛtyāntrasrāvān
                            saṃśodhya<ref rend="superscript footnote marker">*</ref>,
                        tacchidramāntraṃ samādhāya kālapipīlikābhir daṃśayet, daṣṭe ca tāsāṃ kāyān
                        apaharen na śirāṃsi, tataḥ pūrvavat sīvyet, saṃdhānaṃ ca yathoktaṃ kārayet,
                        yaṣṭīmadhukamiśrayā ca kṛṣṇamṛdā 'valipya bandhenopacaret, tato
                        nivātamāgāraṃ praveśyācārikam upadiśet, vāsayec cainaṃ tailadroṇyāṃ
                        sarpirdroṇyāṃ vā payovṛttim iti || </l>

                    <pb facs="545" n="461 (461a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.14.18"> dakodariṇas tu vātaharatailābhyaktasyoṣṇodakasvinnasya
                        sthitasyāptaiḥ suparigṛhītasyākakṣāt pariveṣṭitasyādho nābher vāmataś
                        caturaṅgulam apahāya romarājyā vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇam avagāḍhaṃ
                        vidhyet, tatra trapvādīnām anyatamasya nāḍīṃ dvidvārāṃ pakṣanāḍīṃ vā
                        saṃyojya doṣodakam avasiñcet, toto nāḍīm apahṛtya tailalavaṇenābhyajya
                        vraṇaṃ bandhenopacaret, na caikasminn eva divase sarvaṃ doṣodakam apaharet,
                        sahasā hy apahṛte tṛṣṇājvarāṅgamardātīsāraśvāsakāsapādadāhā utpadyerann
                        āpūryate vā bhṛśataram udaram asañjātaprāṇasya, tasmāt
                        tṛtīyacaturthapañcamaṣaṣṭhāṣṭamadaśamadvādaśaṣoḍaśarātrāṇām anyatamam
                        antarīkṛtya doṣodakam alpālpam avasiñcet; niḥsṛte ca doṣe gāḍhataram
                        āvikakauśeyacarmaṇām anyatamena pariveṣṭayed udaraṃ, tathā nādhmāpayati
                        vāyuḥ; ṣaṇmāsāṃś ca payasā bhojayej jāṅgalarasena vā, tatas trīn māsān
                        ardhodakena payasā phalāmlena jāṅgalarasena vā, avaśiṣṭaṃ māsatrayam annaṃ
                        laghu hitaṃ vā seveta, evaṃ saṃvatsareṇāgado bhavati || </l>

                    <l xml:id="SS.4.14.19"> bhavati cātra
                        <caesura/>
                         āsthāpane caiva virecane ca pāne tathā ''āhāravidhikriyāsu |
                        <caesura/>
                         sarvodaribhyaḥ kuśalaiḥ prayojyaṃ kṣīraṃ śṛtaṃ jāṅgalajo raso vā ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.14.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne udaracikitsitaṃ
                        nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ ||14 ||</l>
                </div>

                <div n="15" type="adhyāya">
                    <head>pañcadaśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.4.15.1"> athāto mūḍhagarbhacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.3"> nāto 'nyat kaṣṭatamamasti yathā
                        mūḍhagarbhaśalyoddharaṇam; atra hi yoniyakṛtplīhāntravivaragarbhāśayānāṃ
                        madhye karma kartavyaṃ sparśena,
                        utkarṣaṇāpakarṣaṇasthānāpavartanotkartanabhedanacchedanapīḍanarjūkaraṇadāraṇāni
                        caikahastena garbhaṃ garbhiṇīṃ cāhiṃsatā, tasmād adhipatimāpṛcchya paraṃ ca
                        yatnamāsthāyopakrameta || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.4"> tatra samāsenāṣṭavidhā mūḍhagarbhagatiruddiṣṭā;
                        svabhāvagatā api trayaḥ saṅgā bhavanti śiraso vaiguṇyādaṃsayor jaghanasya vā
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.5"> jīvati tu garbhe sūtikāgarbhanirharaṇe prayateta |
                        <caesura/>
                         nirhartum aśakye cyāvanān mantrānupaśṛṇuyāt; tān vakṣyāmaḥ || </l>

                    <pb facs="546" n="462 (562a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.15.6"> ihāmṛtaṃ ca somaś ca citrabhānuś ca bhāmini |
                        <caesura/>
                         uccaiḥśravāś ca turago mandire nivasantu te || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.7"> idamamṛtamapāṃ samuddhṛtaṃ vai tava laghu garbhamimaṃ
                        pramuñcatu stri |
                        <caesura/>
                         tad analapavanārkavāsavās te saha lavaṇāmbudharair diśantu śāntim || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.8"> muktāḥ paśorvipāśāś ca muktāḥ sūryeṇa raśmayaḥ |
                        <caesura/>
                         muktaḥ sarvabhayād garbha ehyehi viramāvitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.9"> auṣadhāni ca vidadhyādyathoktāni | mṛte cottānāyā
                        ābhugnasakthyā vastrādhārakonnamitakaṭhyā
                        dhanvananagavṛttikāśālmalīmṛtsnaghṛtābhyāṃ mrakṣayitvā hastaṃ yonau praveśya
                        garbham upaharet | tatra sakthibhyām āgatamanulomamevāñchet, ekasakthnā
                        pratipannasyetarasakthi prasāryāpaharet, sphigdeśenāgatasya sphigdeśaṃ
                        prapīḍyordhvam utkṣipya sakthinī prasāryāpaharet, tiryagāgatasya
                        parighasyeva tiraścīnasya paś cād ardhamūrdhvamutkṣipya
                        pūrvārdhamapatyapathaṃ pratyārjavamānīyāpaharet, pārśvāpavṛttaśirasamaṃsaṃ
                        prapīḍyor dhvamutkṣipya śiro 'patyapatham ānīyāpaharet,
                        bāhudvayapratipannasyor dhvamutpīḍyāṃsau śiro 'nulomamānīyāpaharet,
                        dvāvantyāvasādhyau mūḍhagarbhau, evamaśakye śastramavacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.10"> sacetanaṃ ca śastreṇa na kathañcana dārayet |
                        <caesura/>
                         dāryamāṇo hi jananīmātmānaṃ caiva ghātayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.11"> aviṣahye vikāre tu śreyo garbhasya pātanam |
                        <caesura/>
                         na garbhiṇyā viparyāsastasmāt prāptaṃ na hāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.12"> tataḥ striyamāśvāsya maṇḍalāgreṇāṅgulīśastreṇa vā śiro
                        vidārya, śiraḥkapālānyāhṛtya, śaṅkunā gṛhītvorasi kakṣāyāṃ vā 'paharet;
                        abhinnaśirasamakṣikūṭe gaṇḍe vā, aṃsasaṃsaktasyāṃsadeśe bāhū chittvā,
                        dṛtimivātataṃ vātapūrṇodaraṃ vā vidārya nirasyāntrāṇi śithilībhūtamāharet,
                        jaghanasaktasya vā jaghanakapālānīti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.13"> kiṃbahunā yadyadaṅgaṃ hi garbhasya tasya sajjati
                        tadbhiṣak |
                        <caesura/>
                         samyagvinirharecchittvā rakṣennārīṃ ca yatnataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.14"> garbhasya gatayaś citrā jāyante 'nilakopataḥ |
                        <caesura/>
                         tatrānalpamatirvaidyo varteta vidhipūrvakam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.15"> nopekṣeta mṛtaṃ garbhaṃ muhūrtam api paṇḍitaḥ |
                        <caesura/>
                         sa hyāśu jananīṃ hanti nirucchvāsaṃ paśuṃ yathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.16"> maṇḍalāgreṇa kartavyaṃ chedyam antarvijānatā |
                        <caesura/>
                         vṛddhipatraṃ hi tīkṣṇāgraṃ nārīṃ hiṃsyāt kadācana || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.17"> athāpatantīm aparāṃ pātayet pūrvavad bhiṣak |
                        <caesura/>
                         hastenāpahared vā 'pi pārśvabhyāṃ paripīḍya vā || </l>

                    <pb facs="547" n="463 (461a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.15.18"> dhunuyāc ca muhurnārīṃ pīḍayed vā 'ṃsapiṇḍikām |
                        <caesura/>
                         tailāktayonerevaṃ tāṃ pātayenmatimān bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.19"> evaṃ nirhṛtaśalyāṃ tu siñced uṣṇena vāriṇā |
                        <caesura/>
                         tato 'bhyaktaśarīrāyā yonau snehaṃ nidhāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.20"> evaṃ mṛdvī bhaved yonistacchūlaṃ copaśāmyati |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇātanmūlaśuṇṭhyelāhiṅgubhārgīḥ sadīpyakāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.21"> vacāmativiṣāṃ rāsnāṃ cavyaṃ saṃcūrṇya pāyayet |
                        <caesura/>
                         snehena doṣasyandārthaṃ vedanopaśamāya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.22"> kvāthaṃ caiṣāṃ tathā kalkaṃ cūrṇaṃ vā snehavarjitam |
                        <caesura/>
                         śākatvagghiṅgvativiṣāpāṭhākaṭukarohiṇīḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.23"> tathā tejovatīṃ cāpi pāyayet pūrvavadbhiṣak |
                        <caesura/>
                         trirātraṃ pañcasaptāhaṃ tataḥ snehaṃ punaḥ pibet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.24"> pāyayet āsavaṃ naktam ariṣṭaṃ vā susaṃskṛtam |
                        <caesura/>
                         śirīṣakakubhābhyāṃ ca toyam ācamane hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.25"> upadravāś ca ye 'nye syustān yathāsvamupācaret |
                        <caesura/>
                         sarvataḥ pariśuddhā ca snigdhapathyālpabhojanā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.26"> svedābhyaṅgaparā nityaṃ bhavet krodhavivarjitā |
                        <caesura/>
                         payo vātaharaiḥ siddhaṃ daśāhaṃ bhojane hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.27"> rasaṃ daśāhaṃ śeṣe tu yathāyogamupācaret |
                        <caesura/>
                         vyupadravāṃ viśuddhāṃ ca jñātvā ca varavarṇinīm || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.28"> ūrdhvaṃ caturbhyo māsebhyo visṛjet parihārat<pb facs="547" n="463 (463b)"/>aḥ |
                        <caesura/>
                         yonisantarpaṇe 'bhyaṅge pāne bastiṣu bhojane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.29"> balātailamidaṃ cāsyai dadyādanilavāraṇam |
                        <caesura/>
                         balāmūlakaṣāyasya daśamūlīśṛtasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.30"> yavakolakulatthānāṃ kvāthasya payasas tathā |
                        <caesura/>
                         aṣṭāvaṣṭau śubhā bhāgāstailādekastadekataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.31"> pacedāvāpya madhuraṃ gaṇaṃ saindhavasaṃyutam |
                        <caesura/>
                         tathā 'guruṃ sarjarasaṃ saralaṃ devadāru ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.32"> mañjiṣṭhāṃ candanaṃ kuṣṭhamelāṃ kālānusārivām |
                        <caesura/>
                         māṃsīṃ śaileyakaṃ patraṃ tagaraṃ sārivāṃ vacām || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.33"> śatāvarīmaśvagandhāṃ śatapuṣpāṃ punarnavām |
                        <caesura/>
                         tat sādhusiddhaṃ sauvarṇe rājate mṛnmaye 'pi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.34"> prakṣipya kalaśe samyak svanuguptaṃ nidhāpayet |
                        <caesura/>
                         balātailamidaṃ khyātaṃ sarvavātavikāranut || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.35"> yathābalamato mātrāṃ sūtikāyai pradāpayet |
                        <caesura/>
                         yā ca garbhārthinī nārī kṣīṇaśukraś ca yaḥ pumān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.36"> vātakṣīṇe marmahate mathite 'bhihate tathā |
                        <caesura/>
                         bhagne śramābhipanne ca sarvathaivopayujyate || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.37"> etad ākṣepakādīn vai vātavyādhīn apohati |
                        <caesura/>
                         hikkāṃ kāsamadhīmanthaṃ gulmaṃ śvāsaṃ ca dustaram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.38"> ṣaṇmāsān upayujyaitad antravṛddhim apohati |
                        <caesura/>
                         pratyagradhātuḥ puruṣo bhavec ca sthirayauvanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.39"> rājñām etad dhi kartavyaṃ rājamātrāś ca ye narāḥ |
                        <caesura/>
                         sukhinaḥ sukumārāś ca dhaninaś cāpi ye narāḥ || </l>

                    <pb facs="548" n="464 (194a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.15.40"> balākaṣāyapītebhyas tilebhyo vā 'py anekaśaḥ |
                        <caesura/>
                         tailam utpādya ||
                        <caesura/>
                         tat kvāthaśatapākaṃ kṛtaṃ śubham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.41"> nivāte nibhṛtāgāre prayuñjīta yathābalam | jīrṇe 'smin
                        payasā snigdham aśnīyāt ṣaṣṭikaudanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.42"> anena vidhinā droṇam upayujyānnamīritam | bhuñjīta
                        dviguṇaṃ kālaṃ balavarṇānvitas tataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.43"> sarvapāpair vinirmuktaḥ śatāyuḥ puruṣo bhavet | śataṃ
                        śataṃ tathotkarṣo droṇe droṇe prakīrtitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.44"> balākalpenātibalāguḍūcyādityaparṇiṣu | saireyake
                        vīratarau śatāvaryāṃ trikaṇṭake || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.45"> tailāni madhuke kuryāt prasāriṇyāṃ ca buddhimān |
                        nīlotpalaṃ varīmūlaṃ gavye kṣīre vipācayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.46"> śatapākaṃ tatas tena tilatailaṃ paced bhiṣak |
                        balātailasya kalkāṃs tu supiṣṭāṃs tatra dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.15.47"> sarveṣām eva jānīyād upayogaṃ cikitsakaḥ | balātailavad
                        eteṣāṃ guṇāṃś caiva viśeṣataḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.15.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mūḍhagarbhacikitsitaṃ nāma
                        pañcadaśo 'dhyāyaḥ ||15 ||</l>
                </div>

                <div n="16" subtype="adhyāyaḥ" type="level2">
                    <head>ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.4.16.1"> athāto vidradhītāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <pb facs="548" n="464 (154b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.16.3"> ukta vidradhayaḥ ṣaḍye teṣv asādhyas tu sarvajaḥ |
                        śeṣeṣvām eṣu kartavyā tvaritaṃ śophavat kriyā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.4"> vātaghnamūlakalkais tu ghṛtatailavasāyutaiḥ | sukhoṣṇo
                        bahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.5"> sānūpaudakamāṃsas tu kākolyādiḥ satarpaṇaḥ |
                        snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaś copanāhane || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.6"> veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ payobhiḥ pāyasais tathā | svedayet
                        satataṃ cāpi nirharec cāpi śoṇitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.7"> sa ced evam upakrāntaḥ pākāyābhimukho yadi | taṃ
                        pācayitvā śastreṇa bhindyād bhinnaṃ ca śodhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.8"> pañcamūlakaṣāyeṇa prakṣālya lavaṇottaraiḥ |
                        <caesura/>
                         tailair bhadrādimadhukasaṃyuktaiḥ pratipūrayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.9"> vair ecanikayuktena traivṛtena viśodhya ca |
                        <caesura/>
                         pṛthakparṇyādisiddhena traivṛtena ca ropayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.10"> paittikaṃ śarkarālājāmadhukaiḥ sārivāyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         pradihyāt kṣīrapiṣṭair vā payasyośīracandanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.11"> pākyaiḥ śītakaṣāyair vā kṣīrair ikṣurasais tathā |
                        <caesura/>
                         jīvanīyaghṛtair vā 'pi secayec charkarāyutaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.12"> trivṛddharītakīnāṃ ca cūrṇaṃ lihyānmadhudravam |
                        <caesura/>
                         jalaukobhir hareccāsṛk pakvaṃ cāpaṭhya buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.13"> kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālyaudakajena vā |
                        <caesura/>
                         tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sakṣaudraiḥ sarpiṣā yutaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.14"> upadihya pratanunā vāsasā veṣṭayed vraṇam |
                        <caesura/>
                         prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.15"> saharidraiḥ kṛtaṃ sarpiḥ sakṣīraṃ vraṇaropaṇam |
                        <caesura/>
                         kṣīraśuklāpṛthakparṇīsamaṅgārodhracandanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.16"> nyagrodhādipravāleṣu teṣāṃ tvakṣvathav<pb facs="549" n="465 (564a)"/>ā kṛtam |
                        <caesura/>
                         naktamālasya patrāṇi taruṇāni phalāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.17"> sumanāyāś ca patrāṇi paṭolāriṣṭayos tathā |
                        <caesura/>
                         dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukaṃ tiktarohiṇī || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.18"> priyaṅguḥ kuśamūlaṃ ca niculasya tvageva ca |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhācandanośīramutpalaṃ sārive trivṛt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.19"> eteṣāṃ kārṣikair bhāgair ghṛtaprasthaṃ vipācayet |
                        <caesura/>
                         duṣṭavraṇapraśamanaṃ nāḍīvraṇaviśodhanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.20"> sadyaś chinnavraṇānāṃ ca karañjādyamidaṃ śubham |
                        <caesura/>
                         duṣṭavraṇāś ca ye kecidye cotsṛṣṭakriyā vraṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.21"> nāḍyo gambhīrikā yāś ca sadyaś cchinnās tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         agnikṣārakṛtāś caiva ye vraṇā dāruṇā api || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.22"> karañjādyena haviṣā praśāmyanti na saṃśayaḥ |
                        <caesura/>
                         iṣṭakāsikatāloṣṭagośakṛttuṣapāṃśubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.23"> mūtrair uṣṇaiś ca satataṃ svedayec chlaṣmavidradhim |
                        <caesura/>
                         kaṣāyapānair vamanair ālepair upanāhanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.24"> hared doṣānabhīkṣṇaṃ cāpy alābvā 'sṛk tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         āragvadhakaṣāyeṇa pakvaṃ cāpāṭhya dhāvayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.25"> haridrātrivṛtāśaktutilair madhusamāyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         pūrayitvā vraṇaṃ samyagbadhnīyāt kīrtitaṃ yathā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.26"> tataḥ kulatthikādantītrivṛcchyāmārkatilvakaiḥ |
                        <caesura/>
                         kuryāt tailaṃ sagomūtraṃ hitaṃ tatra sasaindhavam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.27"> pittavidradhivat sarvāḥ kriyā niravaśeṣataḥ |
                        <caesura/>
                         vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryād raktāgantunimittayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.28"> varuṇādigaṇakvāthamapakve 'bhyantarotthite |
                        <caesura/>
                         ūṣakādipratīvāpaṃ pibet sukhakaraṃ naraḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.29"> anayor vargayoḥ siddhaṃ sarpirvair ecanena ca |
                        <caesura/>
                         acirādvidradhiṃ hanti prātaḥ prātar niṣevitam || </l>

                    <pb facs="549" n="465 (565b)"/>

                    <pb facs="549" n="465 (465b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.16.30"> ebhir eva gaṇaiś cāpi saṃsiddhaṃ snehasaṃyutam |
                        <caesura/>
                         kāryamāsthāpanaṃ kṣipraṃ tathaivāpy anuvāsanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.31"> pānālepanabhojyeṣu madhuśigrudrumo 'pi vā |
                        <caesura/>
                         dattāvāpo yathādoṣamapakvaṃ hanti vidradhim || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.32"> toyadhānyāmlamūtrais tu peyo vā 'pi surādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         yathādoṣagaṇakvāthaiḥ pibed vā 'pi śilājatu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.33"> pradhānaṃ guggulaṃ cāpi śuṇṭhīṃ ca suradāru ca |
                        <caesura/>
                         snehopanāhau kuryāc ca sadā cāpy anulomanam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.34"> yathoddiṣṭāṃ sirāṃ vidhyet kaphaje vidradhau bhiṣak |
                        <caesura/>
                         raktapittānilottheṣu kecidbāhau vadanti tu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.35"> pakvaṃ vā bahirunnaddhaṃ bhittvā vraṇavadācaret |
                        <caesura/>
                         sruteṣūrdhvamadho vā 'pi mair eyāmlasurāsavaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.36"> peyo varuṇakādis tu madhuśigrudrumo 'pi vā |
                        <caesura/>
                         śigrumūlajale siddhaṃ sasiddhārthakam odanam || </l>

                    <pb facs="550" n="466 (492a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.16.37"> yavakolakulatthānāṃ yūṣair bhuñjīta mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         prātaḥ prātaś ca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.38"> trivṛtādigaṇakvāthasiddhaṃ vā 'pyupaśāntaye |
                        <caesura/>
                         nopagacched yathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.39"> paryāgate vidradhau tu siddhirnaikāntikī smṛtā |
                        <caesura/>
                         pratyākhyāya tu kurvīta majjajāte tu vidradhau || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.40"> snehasvedopapannānāṃ kuryād raktāvasecana |
                        <caesura/>
                         vidradhyuktāṃ kriyāṃ kuryāt pakve vā 'sthi tu bhedayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.41"> niḥśalyamatha vijñāya kartavyaṃ vraṇaśodhanam |
                        <caesura/>
                         dhāvettiktakaṣāyeṇa tiktaṃ sarpis tathā hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.42"> yadi majjaparisrāvo na nivarteta dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         kuryāt saṃśodhanīyāni kaṣāyādīni buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.16.43"> priyaṅgudhātakīrodhrakaṭphalaṃ tinisaindhavam |
                        <caesura/>
                         etais tailaṃ vipaktavyaṃ vidradhivraṇaropaṇam ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.16.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vidradhicikitsitaṃ nāma
                        ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ||16 ||</l>
                </div>
                <div n="17" type="adhyāya">
                    <head>saptadaśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.4.17.1"> athāto visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.3"> sādhyā visarpāstraya ādito ye na sannipātakṣatajau hi
                        sādhyau |
                        <caesura/>
                         sādhyeṣu tatpathyagaṇair vidadhyād ghṛtāni sekāṃś ca tathopadehān || </l>

                    <pb facs="550" n="466 (419b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.17.4"> mustāśatāhvāsuradārukuṣṭhavārāhikustumburukṛṣṇagandhāḥ |
                        vātātmako coṣṇagaṇāḥ prayojyāḥ sekeṣu lepeṣu tathā sadantīn
                        surāṣṭrajāsaindhavasaṃprayuktān | prakṣālane cāpi
                        karañjanimbajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.5"> yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyamalpaṃ mahac cāpy atha
                        vallijaṃ ca| taccopayojyaṃ bhiṣajā pardehe seke ghṛte cāpi tathaiva taile|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.6"> kaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ sotpalakardamāśca|
                        vastrāntarāḥ pittakṛte visarpe lepā vidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.7"> hrīveralāmajjakacandanāni srotojamuktāmaṇigairikāś ca|
                        kṣīreṇa piṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ prayojyāstanavaḥ sukhāya|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.8"> prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ payasyā mañjiṣṭhikā
                        padmakacandane ca| sugandhikā ceti sukhāya lepaḥ paitte visarpe bhiṣajā
                        prayojyaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.9"> nyagrodhavargaiḥ pariṣecanaṃ ca ghṛtaṃ ca kuryāt
                        svarasena tasya| śītaiḥ payo bhiś ca madhūdakaiś ca saśarkarair ikṣurasaiś ca
                        sekān|| </l>

                    <pb facs="551" n="467 (467a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.17.10"> ghṛtasya gaurīmadhukāravindarodhrāmburājādanagairikeṣu|
                        tatharṣabhe padmakasārivāsu kākolimedākumudotpaleṣu|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.11"> sacandanāyāṃ madhuśarkarāyāṃ
                        drākṣāsthirāpṛśniśatāhvayāsu| kalkīkṛtāsūdakamatra dattvā nyagrodhavargasya
                        tathā sthirādeḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.12"> gaṇasya bilvādikapañcamūlyāścaturguṇaṃ kṣīramathāpi
                        tadvat| prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena paittīrnihanyāt tu visarpanāḍīḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.13"> visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākaṃ tathā++āsyasya
                        nihanti pānāt| grahārdite śoṣiṇi cāpi bāle ghṛtaṃ hi gauryādikametadiṣṭam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.14"> ajā+aśvagandhā saralā sakālā saikaiṣikā cāpy
                        athavā+ajaśṛṅgī| gomūtrapiṣṭo vihitaḥ pradeho hanyādvisarpaṃ kaphajaṃ sa
                        śīghram|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.15"> kālānusāryāgurucocaguñjārāsnāvacāśītaśivedraparṇyaḥ|
                        pālindimuñjātamahīkadambā hitā visarpeṣu kaphātmakeṣu|| </l>

                    <pb facs="551" n="467 (497b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.17.16"> gaṇas tu yojyo varuṇapravṛttaḥ kriyāsu sarvāsu
                        vicakṣaṇena| saṃśodhanaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ ca śreṣṭhaṃ visarpeṣu cikitsitaṃ
                        hi|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.17"> sarvāṃś ca pakvān pariśodhya dhīmān vraṇakrameṇopacared
                        yathoktam| nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyeccheṣāścatasraḥ khalu
                        yatnasādhyāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.18"> tatrānilotthām upanāhya pūrvamaśeṣataḥ pūyagatiṃ
                        vidārya| tilair apāmārgaphalaiś ca piṣṭvā sasaindhavair bandhanamatra kuryāt
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.19"> prakṣālane cāpi sadā varaṇasya yojyaṃ mahadyat khalu
                        pañcamūlam| hiṃsrāṃ haridrāṃ kaṭukāṃ balāṃ ca gojihvikāṃ cāpi sabilvamūlām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.20"> saṃhṛtya tailaṃ vipaced vraṇasya saṃśodhanaṃ
                        pūraṇaropaṇaṃ ca| pittātmikāṃ prāgupanāhya dhīmānutkārikābhiḥ
                        sapayoghṛtābhiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.21"> nipātya śastraṃ tilanāgadantīyaṣṭyāhvakalkaiḥ
                        paripūrayettām| prakṣālane cāpi sasomanimbā niśā prayojyā kuśalena nityam || </l>

                    <pb facs="552" n="468 (498a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.17.22"> śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridrayo
                        rodhrakavṛkṣayośca| ghṛtaṃ sadugdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyād gatiṃ
                        koṣṭhagatā+api yā syāt|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.23"> nāḍīṃ kaphotthām upanāhya samyak
                        kulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ| mṛdūkṛtāmeṣya gatiṃ viditvā nipātayec
                        chastramaśeṣakārī|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.24"> dadyādvraṇe nimbatilān sadantīn
                        surāṣṭrajāsaindhavasaṃprayuktān| prakṣālane cāpi
                        karañjanimbajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.25"> suvarcikāsaindhavacitrakeṣu nikumbhatālītalarūpikāsu |
                        <caesura/>
                         phaleṣv apāmārgabhaveṣu caiva kuryāt samūtreṣu hitāya tailam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.26"> nāḍīṃ tu śalyaprabhavāṃ vidārya nirhṛtya śalyaṃ
                        praviśodhya mārgam |
                        <caesura/>
                         saṃśodhayet kṣaudraghṛtapragāḍhais tilais tato ropaṇamāśu kuryāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.27"> kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāṃ ca
                        śalāṭuvargaiḥ |
                        <caesura/>
                         kṛtvā kaṣāyaṃ vipacet tu tailamāvāpya mustāsaralāpriyaṅgūḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.28"> sugandhikāmocarasāhipuṣoaṃ rodhraṃ vidadhyādapi dhātakīṃ
                        ca |
                        <caesura/>
                         etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohed vraṇo vā sukhabhāśu caiva || </l>

                    <pb facs="552" n="468 (418b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.17.29"> kṛśadurbalabhīrūṇāṃ nāḍī marmāśritā ca yā |
                        <caesura/>
                         kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyān na tu śastreṇa buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.30"> eṣaṇyā gatimanviṣya ārasūtrānusāriṇīm |
                        <caesura/>
                         sūcīṃ nidadhyād gatyante tahonnamyāśu nirharet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.31"> sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhaṃ bandhaṃ samācaret |
                        <caesura/>
                         tataḥ kṣārabalaṃ vīkṣya sūtramanyat praveśayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.32"> kṣārāktaṃ matimān vaidyo yāvanna chidyate gatiḥ |
                        <caesura/>
                         bhagandare 'pyeṣa vidhiḥ kāryo vaidyena jānatā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.33"> sūcībhir yavavaktrābhir ācitān vā samantataḥ |
                        <caesura/>
                         mūle sūtreṇa badhnīyācchinne copavared vraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.34"> yā dvivraṇīye 'bhihitās tu vartyastāḥ sarvanāḍīṣu
                        bhiṣagvidadhyāt |
                        <caesura/>
                         ghoṇṭāphalatvaglavaṇāni lākṣāpūgīphalaṃ cālavaṇaṃ ca patram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.35"> sruhyarkadugdhena tu kalka eṣa vartīkṛto hanty acireṇa
                        nāḍīḥ |
                        <caesura/>
                         bibhītakāmrāsthivaṭapravālā hareṇukāśaṅkhinibījamasyaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.36"> vārāhikandaś ca tathā pradeyo nāḍīṣu tailena ca
                        miśrayitvā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.37"> dhattūrajaṃ madanakodravajaṃ ca bījaṃ kośātakī śukanasā
                        mṛgabhojinī ca |
                        <caesura/>
                         aṅkoṭabījakusumaṃ gatiṣu prayojyaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu vikṛtya cūrṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.38"> tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāya koṣṭhāśritasyādarato
                        diśanti |
                        <caesura/>
                         varīkṛtaṃ mākṣikasaṃprayuktaṃ nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamaṃ vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.39"> duṣṭavraṇe yadvihitaṃ ca tailaṃ tat sarvanāḍīṣu
                        bhiṣagvidadhyāt |
                        <caesura/>
                         cūrṇīkṛtair atha vimiśritamebhir eva tailaṃ prayuktamacireṇa gatiṃ nihanti
                        || </l>

                    <pb facs="553" n="469 (469a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.17.40"> eṣv eva mūtrasahiteṣu vidhāya tailaṃ tat sādhitaṃ gatim
                        apohati saptarātrāt |
                        <caesura/>
                         piṇḍītakasya tu varāhavibhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca sauvaheṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.41"> tailaṃ kṛtaṃ gatim apohati śīghrametat kandeṣu
                        cāmaravarāyudhasāhvayeṣu |
                        <caesura/>
                         bhallātakārkamaricair lavaṇottamena siddhaṃ viḍaṅgarajanīdvayacitrakaiś ca
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.42"> syan mārkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ
                        kaphānilakṛ<pb facs="553" n="469 (463b)"/>tām apacīṃ vraṇāṃś ca |
                        <caesura/>
                         stanye gate vikṛtimāśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītāṃ ghṛtaṃ pariṇate 'hani
                        vāmayet tu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.43"> nimbodakena madhumāgadhikāyutena vāntāgate 'hani ca
                        mudgarasāśanā syāt |
                        <caesura/>
                         evaṃ tryahaṃ caturahaṃ ṣaḍahaṃ vamed vā sarpiḥ pibet triphalayā saha
                        saṃyutaṃ vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.44"> bhārgīṃ pibet tu payasaḥ pariśodhanārtham āragvadhādiṣu
                        varaṃ madhunā kaṣāyam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.45"> sāmānyam etad upadiṣṭam ato viśeṣād doṣān payonipatitān
                        śamayed yathāsvam |
                        <caesura/>
                         rogaṃ stanotthitam avekṣya bhiṣag vidadhyād yad vidradhāvabhihitaṃ bahuśo
                        vidhānam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.17.46"> saṃpacyamānam api taṃ tu vinopanāhaiḥ saṃbhojanena khalu
                        pācayituṃ yateta |
                        <caesura/>
                         śīghraṃ stano hi mṛdumāṃsatayopanaddhaḥ sarvaṃ prakotham upayāty avadīryate
                        ca || </l>

                    <pb facs="554" n="470 (470a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.17.47"> pakve tu dugdhahariṇīḥ parihṛtya nāḍīḥ kṛṣṇaṃ ca
                        cūcukayugaṃ vidadhīta śastram |
                        <caesura/>
                         āme vidāhini tathaiva gate ca pākaṃ dhātryāḥ stanau satatam eva ca
                        nirduhīta ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.17.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ ||17 || </l>
                </div>

                <div n="18" type="adhyāya">
                    <head>aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.4.18.1"> athāto granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.3"> granthiṣvathāmeṣu bhiṣag vidadhyāc chophakriyāṃ
                        vistaraśokāryāḥ pittārbude kāyavirecanaṃ ca |
                        <caesura/>
                         vighṛṣya codumbaraśākagojīpatrair bhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ pralimpet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.4"> tailaṃ pibet sarpiratho dvayaṃ vā dattvā vasāṃ vā
                        trivṛtaṃ vidadhyāt| apehivātādaśamūlasiddhaṃ vaidyaścatuḥsnehamatho dvayaṃ
                        vā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.5"> hiṃsrā+atha rohiṇyamṛtā+atha bhargī
                        śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhāḥ| gojī ca piṣṭā saha tālapatryā granthau vidheyo
                        'nilaje pralepaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.6"> svedopanāhān vividhāṃś ca kuryāt tathā prasiddhān aparāṃś
                        ca lepān| vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ prakṣālya bilvārkanarendratoyaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.7"> tilaiḥ sapañcāṅgulapatramiśraiḥ saṃśodhayet
                        saindhavasaṃprayuktaiḥ| śuddhaṃ vraṇaṃ vā+apyuparopayettu tailena
                        rāsnāsaralānvitena|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.8"> viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ siddhena vā kṣīrasamanvitena|
                        jalaukasaḥ pittakṛte hitās tu kṣīrodakābhyāṃ paribecanaṃ ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.9"> kākolivargasya ca śītalāni pibet kaṣāyāṇi saśarkarāṇi|
                        drākṣārasenekṣurasena vā+api cūrṇaṃ pibeccāpi harītakīnām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.10"> madhūkajambvarjunavetasānāṃ tvagbhiḥ
                        pradehānavacārayeta| saśarkarair vā tṛṇaśūnyakandair dihyādabhīkṣṇaṃ
                        muculundajair vā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.11"> vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa
                        vanaspatīnām| tilaiḥ sayaṣṭīmadhukair viśodhya sarpiḥ prayojyaṃ madhurair
                        vipakvam|| </l>

                    <pb facs="555" n="471 (470a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.18.12"> hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvyā granthau bhiṣak
                        śleṣmasamutthite tu| svinnasya vimlāpanameva kuryād
                        aṅguṣṭhalohopalaveṇudaṇḍaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.13"> vikaṅkatāragvadhakākaṇantīkākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ|
                        ālepayet piṇḍaphalārkabhārgīkarañjakālāmadanaiś ca vidvān|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.14"> amarmajātaṃ śamamaprayāntamapakvamevāpaharedvidārya|
                        dahet sthite cāsṛji siddhakarmā sadyaḥkṣatoktaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.15"> yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsveṣa yojyaś ca
                        vidhirvidhijñaiḥ| śastreṇa vā++āpāṭhya supakvamāśu prakṣālayet pathyatamaiḥ
                        kaṣāyaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.16"> saṃśodhanais taṃ ca viśodhayet tu kṣārottaraiḥ
                        kṣaudraguḍapragāḍhaiḥ| śuddhe ca tailaṃ tvavacāraṇīyaṃ
                        viḍaṅgapāṭhārajanīvipakvam|| </l>

                    <pb facs="555" n="471 (471b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.18.17"> medaḥsamutthe tilakalkadigdhaṃ dattvopariṣṭādviguṇaṃ
                        paṭāntam| hutāśataptena muhuḥ pramṛjyāllohena dhīmānadahan hitāya|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.18"> pralipya dārvīmatha lākṣayā vā prataptayā svedanamasya
                        kāryam| nipātya vā śastramapohya medo dahet supakvaṃ tvathavā vidārya|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.19"> prakṣālya mūtreṇa tilaiḥ supiṣṭaiḥ
                        suvarcikādyair haritālamiśraiḥ| sasaindhavaiḥ kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ
                        kṣārottarair enamabhipraśodhya|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.20"> tailaṃ
                        vidadyāddvikarañjaguñjāvaṃśāvalekheṅgudamūtrasiddham| jīmūtakaiḥ
                        kośavatīphalaiś ca dantīdravantītrivṛtāsu caiva|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.21"> sarpiḥ kṛtaṃ hantyapacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā pravṛttaṃ
                        tadudāravīryam| nirguṇḍijātībarihiṣṭhayuktaṃ jīmūtakaṃ
                        mākṣikasaindhavāḍhyam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.22"> abhiprataptaṃ vamanaṃ pragāḍhaṃ
                        duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti| kaiḍaryabimbīkaravīrasiddhaṃ tailaṃ hitaṃ
                        mūrdhavirecanaṃ ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.23"> śāsvoṭakasya svarasena siddhaṃ tailaṃ hitaṃ
                        nasyavirecaneṣu| madhūkasāraś ca hito 'vapīḍe phalāni śigroḥ
                        kharamañjarervā|| </l>

                    <pb facs="556" n="472 (172a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.18.24"> granthīnamarmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ vidadhīta
                        paścāt| kṣāreṇa vā+api pratisārayet tu saṃlikhya śastreṇa yathopadeśam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.25"> pārṣṇi prati dve daśa cāṅgulāni mitvendrabastiṃ
                        parivarjya dhīmān| vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyo niṣkṛṣya jālānyanalaṃ
                        vidadhyāt|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.26"> ā gulphakarṇāt sumitasya jantostasyāṣṭabhāgaṃ
                        khuḍakādvibhajya| ghoṇarjuvedhaḥ surarājabasterhitvā+akṣimātraṃ tvapare
                        vadanti|| </l>

                    <pb facs="557" n="473 (173a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.18.27"> maṇibandhopariṣṭādvā kuryād rekhātrayaṃ bhiṣak|
                        aṅgulyantaritaṃ samyagapacīnāṃ nivṛttaye|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.28"> cūrṇasya kāle parcalākakākagodhāhikūrmaprabhavāṃ masīṃ
                        tu| dadyāc ca tailena saheṅgudīnāṃ yadvakṣyate ślīpadināṃ ca tailam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.29"> virecanaṃ dhūmamupādadīta bhavec ca nityaṃ
                        yavamudgabhojī| karkārukair vārukanāsirkelapriyālapañcāṅgulabījacūrṇaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.30"> vātārbudaṃ kṣīraghṛtāmbusiddhair uṣṇaiḥ satailair
                        upanāhayettu| kuryāc ca mukhyānyupanāhanāni siddhaiś ca māṃsair atha
                        vesavāraiḥ|| </l>

                    <pb facs="557" n="473 (973b)"/>

                    <l xml:id="SS.4.18.31"> svedaṃ vidadhyāt kuśalastu nāḍyā śṛṅgeṇa raktaṃ bahuśo
                        harec ca| vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ śatākhyaṃ trivṛtaṃ pibed
                        vā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.32"> svedopanāhā mṛdavas tu kāryāḥ pittārbude kāyavirecanaṃ
                        ca| vighṛṣya codumbaraśākagojīpatrair bhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ pralimpet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.33"> ślakṣṇīkṛtaiḥ
                        sarjarasapriyaṅgupattaṅgarodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ |
                        <caesura/>
                         visrāvya cāragvadhāgojisomāḥ śyāmā ca yojyā kuśalena lepe || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.34"> śyāmāgirihvāñjanakīraseṣu drākṣārase saptalikārase ca |
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ pibet klītakasaṃprasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭharī ca jantuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.35"> śuddhasya jantoḥ kaphaje 'rbude tu rakte 'vasikte tu
                        tato 'rbudaṃ tat |
                        <caesura/>
                         dravyāṇi yānyūrdhvamadhaś ca doṣān haranti taiḥ kalkakṛtaiḥ pradihyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.36"> kapotapārāvataviṅvimiśraiḥ sakāṃsyanīlaiḥ
                        śukalāṅgalākhyaiḥ |
                        <caesura/>
                         mūtrais tu kākādanimūlamiśraiḥ kṣārapradigdhair athavā pradihyāt || </l>

                    <pb facs="558" n="474 (174a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.18.37"> niṣpāvapiṇyākakulatthakalkair māṃsapragāḍhair
                        dadhimastuyuktaiḥ |
                        <caesura/>
                         lepaṃ vidadhyāt kṛmayo yathā 'tra mūrcchanti muñcantyatha makṣikāś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.38"> alpāvaśiṣṭe kṛmibhakṣite ca likhettato 'gniṃ vidadhīta
                        paś cāt |
                        <caesura/>
                         yadalpamūlaṃ traputāmrasīsapaṭṭaiḥ samāveṣṭya tadāyasair vā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.39"> kṣārāgniśastrāṇyasakṛdvidadhyāt prāṇānahiṃsan
                        bhiṣagpramattaḥ |
                        <caesura/>
                         āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyamiṣṭaṃ vraṇaśodhanārtham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.40"> śuddhe ca tailaṃ vidadhīta
                        bhārgīviḍaṅgapāṭhātriphalāvipakvam |
                        <caesura/>
                         yadṛcchayā copagatāni pākaṃ pākakrameṇopacared vidhijñaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.41"> medorbudaṃ svinnamatho vidārya viśodhya sīvyed
                        gataraktam āśu |
                        <caesura/>
                         tato haridrāgṛhadhūmarodhrapataṅgacūrṇaiḥ samanaḥ śilālaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.42"> vraṇaṃ pratigrāhya madhupragāḍhaiḥ karañjatailaṃ
                        vidadhīta śuddhe |
                        <caesura/>
                         saśeṣadoṣāṇi hi yo 'rbudāni karoti tasyāśu punarbhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.43"> tasmād aśeṣāṇi samuddharet tu hanyuḥ saśeṣāṇi yathā hi
                        vahniḥ |
                        <caesura/>
                         saṃsvedya gaṇḍaṃ pavanotthamādau nāḍyā 'nilaghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.44"> amlaiḥ samūtrair vividhaiḥ payobhir uṣṇaiḥ satailaiḥ
                        piśitaiś ca vidvān |
                        <caesura/>
                         visrāvayet svinnamatandriyaś ca śuddhaṃ vraṇaṃ cāpy upanāhayet tu || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.45"> śaṇātasīmūlakaśigrukiṇvapriyālamajjānuyutais tilais tu |
                        <caesura/>
                         kālāmṛtāśigrupunarnavārkagajādināmākarahāṭakuṣṭhaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.46"> ekaiṣikāvṛkṣakatilvakaiś ca surāmlapiṣṭair asakṛt
                        pradihyāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.47"> tailaṃ pibeccāmṛtavallinimbahaṃsāhvayāvṛkṣakapippalībhiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.48"> svedopanāhaiḥ kaphasaṃbhavaṃ tu saṃsvedaya visrāvaṇam
                        eva kuryāt |
                        <caesura/>
                         tato 'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikākuṣṭhaśukāhvayābhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.49"> palāśabhasmodakapeṣitābhir dihyāt suguñjābhir
                        aśītalābhiḥ |
                        <caesura/>
                         daśārdhasaṅkhyair lavaṇaiś ca yuktaṃ tailaṃ pibenmāgadhikādisiddham || </l>

                    <pb facs="559" n="475 (475a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.18.50"> pracchardanaṃ mūrdhavirecanaṃ ca dhūmaś ca vair ecaniko
                        hitas tu |
                        <caesura/>
                         pākakramo vā 'pi sadā vidheyo vaidyena pākaṅgatayoḥ kathañcit || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.51"> kaṭutrikakṣaudrayutāḥ samūtrā bhakṣyā yavānnāni rasāś ca
                        maudgāḥ |
                        <caesura/>
                         saśṛṅgaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.52"> medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ
                        snigdhatanornarasya |
                        <caesura/>
                         śyāmāsudhālohapurīṣadantīrasāñjanaiś cāpi hitaḥ pradehaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.53"> mūtreṇa vā+āloḍya hitāya sāraṃ prātaḥ pibet
                        sālamahīruhāṇām |
                        <caesura/>
                         śastreṇa vā ''āpāṭya vidārya cainaṃ medaḥ samuddhṛtya hitāya sīvyet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.54"> majjājyamedomadhubhir dahed vā dagdhe ca sarpirmadhu
                        cāvacāryam |
                        <caesura/>
                         kāsīsatutthe ca tato 'tra deye cūrṇīkṛte rocanayā samete || </l>

                    <l xml:id="SS.4.18.55"> tailena cābhyajya hitāya dadyāt sārodbhavaṃ gomayajaṃ ca
                        bhasma |
                        <caesura/>
                         hitaś ca nityaṃ triphalākaṣāyo gāḍhaś ca bandho yavabhojanaṃ ca ||</l>

                    <l xml:id="SS.4.18.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ||18 ||</l>
                </div>

                <div n="19" type="adhyāya">
                    <head>ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.4.19.1"> athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.3"> antravṛddhyā vinā ṣaḍyā vṛddhayas tāsu varjayet |
                        <caesura/>
                         aśvādiyānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ veganigraham || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.4"> atyāsanaṃ caṅkramaṇam upavāsaṃ gurūṇi ca |
                        <caesura/>
                         tatrādito vātavṛddhau traivṛtasnigdhamāturam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.5"> svinnaṃ cainaṃ yathānyāyaṃ pāyayeta virecanam |
                        <caesura/>
                         kośāmratilvakair aṇḍaphalatailāni vā naram || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.6"> sakṣīraṃ vā pibenmāsaṃ tailameraṇḍasaṃbhavam |
                        <caesura/>
                         tataḥ kāle 'nilaghnānāṃ kvāthaiḥ kalkaiś ca buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.7"> nirūhayen nirūḍhaṃ ca bhuktavantaṃ rasaudanam |
                        <caesura/>
                         yaṣṭīmadhukasiddhena tatas tailena yojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.8"> snehopanāhau kuryāc ca pradehāṃś cānilāpahān |
                        <caesura/>
                         vidagdhāṃ pācayitvā vā sevanīṃ parivarjayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.9"> bhindyāttataḥ prabhinnāyāṃ yathoktaṃ kramam ācaret |
                        <caesura/>
                         pittajāyāmapakvāyāṃ pittagranthikramo hitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.10"> pakvāṃ vā bhedayed bhinnāṃ śodhayet kṣaudrasarpiṣā |
                        <caesura/>
                         śuddhāyāṃ ca bhiṣagdadyāttailaṃ kalkaṃ ca ropaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.11"> raktajāyāṃ jalaukobhiḥ śoṇitaṃ nirhared bhiṣak |
                        <caesura/>
                         pibed virecanaṃ vā 'pi śarkarākṣaudrasaṃyutam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.12"> pittagranthikramaṃ kuryād āme pakve c<pb facs="560" n="476 (476a)"/>a sarvadā |
                        <caesura/>
                         vṛddhiṃ kaphātmikāmuṣṇair mūtrapiṣṭaiḥ pralepayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.13"> pītadārukaṣāyaṃ ca piben mūtreṇa saṃyutam |
                        <caesura/>
                         vimlāpanād ṛte vā 'pi śleṣmagranthikramo hitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.14"> pakvāyāṃ ca vibhinnāyāṃ tailaṃ śodhanamiṣyate |
                        <caesura/>
                         sumanāruṣkarāṅkoṭhasaptaparṇeṣu sādhitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.15"> medaḥsamutthāṃ saṃsvedya lepayet surasādinā |
                        <caesura/>
                         śirovirekadravyair vā sukhoṣṇair mūtrasaṃyutaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.16"> svinnāṃ cāveṣṭya paṭṭena samāśvāsya tu mānavam |
                        <caesura/>
                         rakṣan phale sevanīṃ ca vṛddhipatreṇa dārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.17"> medas tataḥ samuddhṛtya dadyāt kāsīsasaindhave |
                        <caesura/>
                         badhnīyāc ca yathoddiṣṭaṃ śuddhe tailaṃ ca dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.18"> manaḥśilālalavaṇaiḥ siddhamāruṣkareṣu ca |
                        <caesura/>
                         mūtrajāṃ svedayitvā tu vastrapaṭṭena veṣṭayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.19"> sevanyāḥ pārśvato 'dhastād vidhyed vrīhimukhena tu |
                        <caesura/>
                         athātra dvimukhāṃ nāḍīṃ dattvā visrāvayed bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.20"> mūtraṃ nāḍīm athoddhṛtya sthagikābandham ācaret |
                        <caesura/>
                         śuddhāyāṃ ropaṇaṃ dadyād varjayed antrahaitukīm || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.21"> aprāptaphalakoṣāyāṃ vātavṛddhikramo hitaḥ |
                        <caesura/>
                         tatra yā vaṅkhaṇasthā tāṃ dahed ardhenduvattrayā || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.22"> samyaṅmārgāvarodhārthaṃ kośaprāptāṃ tu varjayet |
                        <caesura/>
                         tvacaṃ bhittvā 'ṅguṣṭhamadhye dahec cāṅgaviparyayāt || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.23"> anenaiva vidhānena vṛddhī vātakaphātmike |
                        <caesura/>
                         pradahet prayataḥ kiṃ tu snāyucchedo 'dhikas tayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.24"> śaṅkhopari ca karṇānte tyaktvā yatnena sevanīm |
                        <caesura/>
                         vyatyāsādvā sirāṃ vidhyed antravṛddhinivṛttaye || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.25"> upadaṃśeṣu sādhyeṣu snigdhasvinnasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         sirāṃ vidhyenmeḍhramadhye pātayed vā jalaukasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.26"> hared ubhayataś cāpi doṣān atyartham ucchritān |
                        <caesura/>
                         sadyo 'pahṛtadoṣasya rukśophāv upaśāmyataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.27"> yadi vā durbalo jantur na vā prāptaṃ virecanam |
                        <caesura/>
                         nirūheṇa haret tasya doṣān atyartham ucchritān || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.28"> prapauṇḍarīkayaṣṭyāhvavarṣābhūkuṣṭhadārubhiḥ |
                        <caesura/>
                         saralāgururāsnābhir vātajaṃ saṃpralepayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.29"> niculair aṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ |
                        <caesura/>
                         etaiś ca vātajaṃ snigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ saṃpralepayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.30"> prapauṇḍarīkapūrvaiś ca dravyaiḥ sekaḥ praśasyate |
                        <caesura/>
                         gaurikāñjanayaṣṭyāhvārivośīrapadmakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.31"> sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikaṃ saṃpralepayet |
                        <caesura/>
                         padmotpalamṛṇālaiś ca sasarjārjunavetasaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.32"> sarpiḥsnigdhaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ saṃpralepayet |
                        <caesura/>
                         secayec ca ghṛtakṣīraśarkarekṣumadhūdakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.33"> athavā 'pi suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā |
                        <caesura/>
                         sālāśvakarṇājakarṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitam || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.34"> surāpiṣṭābhir uṣṇābhiḥ satailābhiḥ pralepayet |
                        <caesura/>
                         rajanyativiṣāmustāsurāsuradārubhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.35"> saptrapāṭhāpattūrair athavā saṃpralepayet|
                        surasāragvadhādyoś ca kvāthābhyāṃ paribecayet|| </l>

                    <pb facs="561" n="477 (477a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.19.36"> evaṃ saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ| pratikuryāt
                        kriyāyogaiḥ prāksthānoktair hitair api|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.37"> na yāti ca yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak|
                        <caesura/>
                         vidagdhais tu sirāsnāyutvaṅmāṃsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.38"> śastreṇopacareccāpi pākamāgatamāśu vai| tadā+apohya
                        tilaiḥ sarpiḥkṣaudrayuktaiḥ pralepayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.39"> karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayostathā| prakṣālane
                        prayojyāni vaijayantyarkayor api|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.40"> saurāṣṭrīṃ gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavam|
                        rodhraṃ rasāñjanaṃ dārvīṃ haritālaṃ manaḥśilām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.41"> hareṇukaile ca tathā sūkṣmacūrṇāni kārayet| taccūrṇaṃ
                        kṣaudrasaṃyuktam upadaṃśeṣu pūjitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.42"> jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāḥ|
                        śallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.43"> kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyāḥ kvāthe triphalayā saha| tena
                        kvāthena niyataṃ vraṇaṃ prākṣālayed bhiṣak|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.44"> asminn eva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet |
                        gojīviḍaṅgayaṣṭībhiḥ sarvagandhaiś ca saṃyutam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.45ab"> etat sarvopadaṃśeṣu śreṣṭhaṃ ropaṇam iṣyate| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.45cd"> svarjikātutthakāsīsaṃ śaileyaṃ ca rasāñjanam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.46"> manaḥśilāsamaiś cūrṇaṃ vraṇavīsśarpanāśanam| gundrāṃ
                        dagdhvā kṛtaṃ bhasma haritālaṃ manaḥśilā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.47"> upadaṃśabisarpāṇāmetacchantikaraṃ param|
                        mārkavastriphalā dantī tāmracūrṇamayor ajaḥ|| a</l>

                    <l xml:id="SS.4.19.48ab"> upadaṃśaṃ nihanty eṣa vṛkṣam indrāśanir yathā| </l>
                    <l xml:id="SS.4.19.48cd"> upadaṃśadvaye+apyetāṃ pratyākhyāyācaret kriyām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.49ab"> tayor eva ca yā yogyā vīkṣya doṣabalābalam| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.49cd"> upadaṃśe viśeṣeṇa śṛṇu bhūyas tridoṣaje|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.50"> duṣṭavraṇavidhiṃ kuryāt kuthitaṃ mehanaṃ tyajet|
                        jambvoṣṭhenāgnivarṇena paś cāccheṣaṃ dahed bhiṣak|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.51"> samyagdagdhaṃ ca vijñāya madhusarpiḥ prayojayet| śuddhe
                        ca ropaṇaṃ dadyāt kalkaṃ tailaṃ hitaṃ ca yat|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.52"> snehasvedopapanne tu ślīpade+anilane bhiṣak| kṛtvā
                        gulphopari sirāṃ vidhyet tu caturaṅgule|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.53"> samāpyāyitadehaṃ ca bastibhiḥ samupācaret|
                        māsameraṇḍajaṃ tailaṃ pibenmūtreṇa saṃyutam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.54"> payasaudanamaśnīyānnāgarakvathitena ca| taivṛtaṃ
                        copayuñjīta śasto dāhastathā+agninā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.55"> gulphasyādhaḥ sirāṃ vidhyecchlīpade pittasaṃbhave|
                        pītaghnīṃ ca kriyāṃ kuryāt pittārbudavisarpavat|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.56"> sirāṃ suviditāṃ vidhyed aṅguṣṭhe ślaiṣmike bhiṣak|
                        madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi piben naraḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.57"> pibed vā+apyabhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena ca|
                        kaṭukāmamṛtāṃ śuṇṭhīṃ viḍaṅgaṃ dāru citrakam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.58"> hitaṃ vā lepane nityaṃ bhadradāru sacitrakam|
                        viḍaṅgamaricārkeṣu nāgare citrake+athavā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.59"> bhadradārvelukākhye ca sarveṣu lavaṇeṣu ca| tailaṃ
                        pakvaṃ pibed vā+api yavānnaṃ ca hitaṃ sadā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.60"> pibet sarṣapatailaṃ vā ślīpadānāṃ nivṛttaye|
                        pūtīkarañjapatrāṇāṃ rasaṃ vā+api yathābalam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.61"> anenaiva vidhānena putrañjīvakajaṃ rasam| prayuñjīta
                        bhiṣak prājñaḥ kālasātmyavibhāgavit|| </l>

                    <pb facs="562" n="478 (478a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.19.62"> kevukākandaniryāsaṃ lavaṇaṃ tvatha pākimam| rasaṃ
                        dattvā+atha pūrvoktaṃ peyametadbhiṣagjitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.63"> kākādanīṃ kākajaṅghāṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām|
                        kadambapuṣpīṃ mandārīṃ lambāṃ śukanasāṃ tathā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.64"> dagdhvā mūtreṇa tadbhasma srāvayet kṣārakalpavat| tatra
                        dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.65"> madanāc ca phalāt kvāthaṃ śukākhyasvarasaṃ tathā| eṣa
                        kṣāras tu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.66"> apacīṃ galagaṇḍaṃ ca grahaṇīdoṣam eva ca|
                        bhaktasyānaśanaṃ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.67"> eṣveva tailaṃ saṃsiddhaṃ nasyābhyaṅgeṣu pūjitam|
                        etānevāmayān hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.68"> dravantīṃ trivṛtāṃ dantīṃ nīlīṃ śyāmāṃ tathaiva ca|
                        saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.19.69"> dadyāc ca triphalākvāthameṣa kṣāras tu sādhitaḥ| adho
                        gacchati pītas tu pūrvaiś cāpy āśiṣaḥ samāḥ||</l>
                    <l xml:id="SS.4.19.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsitasthāne vṛddhyupadaṃśaślīpaḥ cikitsitaṃ
                        nāmaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ ||19||</l>
                </div>
                <div n="20" subtype="adhyāya" type="level2">
                    <head>viṃśatitamo 'dhyāyaḥ|</head>

                    <l xml:id="SS.4.20.1"> athātaḥ kṣudrarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.3"> tatrājagallikāmāmāṃ jalaukobhir upācaret|
                        śuktiśrughnīyavakṣārakalkaiś cālepayed bhiṣak|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.4"> śyāmālāṅgalakipāṭhākalkair vā+api vicakṣaṇaḥ| pakvāṃ
                        vraṇavidhānena yathoktena prasādhayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.5-6"> andhālajīṃ yavaprakhyāṃ panasīṃ kacchapīṃ tathā|
                        pāṣāṇagardabhaṃ caiva pūrvaṃ svedena yojayet||
                        <caesura/>
                         manaḥśilātālakuṣṭhadārukalkaiḥ pralepayet| paripākagatān bhittvā vraṇavat
                        samupācaret|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.7-8"> vivṛtāmindravṛddhāṃ ca gardabhīṃ jālagardabham|
                        irivellīṃ gandhanāmnīṃ kakṣāṃ visphoṭakāṃstathā||
                        <caesura/>
                         pittajasya visarpasya kriyayā sādhayed bhiṣak| ropayet sarpiṣā pakvān
                        siddhena madhurauṣadhaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.9-10"> cipya(ppa)muṣṇāmbunā siktamutkṛtya srāvayed bhiṣak|
                        cakratailena cābhyajya sarjacūrṇena cūrṇayet||
                        <caesura/>
                         bandhenopacareccainamaśakyaṃ cāgninā dahet| madhurauṣadhasiddhena
                        tatastailena ropayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.11"> kunakhe vidhirapyeṣa kāryo hi bhiṣajā bhavet| upācared
                        anuśayīṃ śleṣmavidradhivadbhiṣak|| </l>

                    <pb facs="563" n="479 (471a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.20.12-13"> vidārikāṃ samabhyajya svinnāṃ vimlāpya lepayet|
                        nagavṛttikavarṣābhūbilvamūlaiḥ supeṣitaiḥ||
                        <caesura/>
                         vraṇabhāvagatāyāṃ vā kṛtvā saṃśodhanakriyām| ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ
                        kaṣāyamadhuraiḥ śṛtam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.14"> pracchānair vā jalaukobhiḥ srāvyā+apakvā vidārikā|
                        ajakarṇaiḥ sapālāśamūlakalkaiḥ pralepayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.15"> pakvāṃ vidārya śastreṇa paṭolapicumardayoḥ| kalkena
                        tilayuktena sarpirmiśreṇa lepayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.16"> vaddhvā ca kṣīravṛkṣasya kaṣāyaiḥ khadirasya ca| vraṇaṃ
                        prakṣālayec chuddhāṃ tatastāṃ ropayet punaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.17-18"> medo 'rbudavidhānena sādhayec charkarārbudam| kacchūṃ
                        vicarcikāṃ pāmāṃ kuṣṭhavat samupācaret||
                        <caesura/>
                         lepaś ca śasyate sikthaśatāhvāgaurasarṣapaiḥ| vacādārvīsarṣapair vā tailaṃ
                        vā naktamālajam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.19"> sāratailamathābhyaṅge kurvīta kaṭukaiḥ śṛtam| pādadāryāṃ
                        sirāṃ viddhvā svedābhyaṅgau prayojayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.20"> madhūcchiṣṭavasāmajjasarjacūrṇaghṛtaiḥ kṛtaḥ|
                        yavāhvagairikonmiśraiḥ pādalepaḥ praśasyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.21-22"> pādau siktvā++āranālena lepanaṃ hy alase hitam|
                        kalkīkṛtair nimbatilakāsīsālaiḥ sasaindhavaiḥ||
                        <caesura/>
                         lākṣāraso 'bhayā vā+api kāryaṃ syādraktamokṣaṇam| siddhaṃ rase
                        kaṇṭakāryāstailaṃ vā sārṣapaṃ hitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.23"> kāsīsarocanaśilācūrṇair vā prati<pb facs="563" n="479 (479b)"/>sāraṇam| utkṛtya dagdhvā
                        snehena jayet kadarasaṃjñakam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.24"> indralupte sirāṃ mūrdhni snigdhasvinnasya mokṣayet|
                        kalkaiḥ samaricair dihyācchilākāsīsatutthakaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.25-26"> kaṭannaṭadārukalkair lepanaṃ vā praśasyate|
                        pracchayitvā+avagāḍhaṃ vā guñjākalkair muhurmuhuḥ||
                        <caesura/>
                         lepayed upaśāntyarthaṃ kuryād vā+api rasāyanam|
                        mālatīkaravīrāgninaktamālavipācitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.27-29"> tailam abhyañjane śastam indraluptāpahaṃ param|
                        arūṃṣikāṃ hṛte rakte secayen nimbavāriṇā||
                        <caesura/>
                         dihyāt saindhavayuktena vājiviṣṭhārasena tu| haritālaniśānimbakalkair vā
                        sapaṭolajaiḥ||
                        <caesura/>
                         yaṣṭīnīlotpalair aṇḍamārkavair vā pralepayet| indraluptāpahaṃ tailam abhyaṅge
                        ca praśasyate| sirāṃ dāruṇake viddhvā snigdhasvinnasya mūrdhani || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.30"> avapīḍaṃ śirobastimabhyaṅgaṃ ca prayojayet| kṣālane
                        kodravatṛṇakṣāratoyaṃ praśasyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.31"> upariṣṭāt pravakṣyāmi vidhiṃ palitanāśanam|
                        <caesura/>
                         masūrikāyāṃ kuṣṭhaghnalepanādikriyā hitā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.32ab"> pittaśleṣmavisarpoktā kriyā vā saṃpraśasyate| </l>

                    <pb facs="564" n="480 (480a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.20.32cd-33ab"> jatumaṇiṃ samutkṛtya maṣakaṃ tilakālakam||
                        <caesura/>
                         kṣāreṇa pradahed yuktyā vahninā vā śanaiḥ śanaiḥ| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.33cd"> nyacche vyaṅge sirāmokṣo nīlikāyāṃ ca śasyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.34"> yathānyāyaṃ yathābhyāsaṃ lālāṭyādisirāvyadhaḥ|
                        <caesura/>
                         ghṛṣṭvā dihyāttvacaṃ piṣṭvā kṣīriṇāṃ kṣīrasaṃyutām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.35"> balatibalayaṣṭyāhvarajanīrvā pralepanam|
                        payasyāgurukālīyalepanaṃ vā sagairikam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.36"> kṣaudrājyayuktayā limped daṃṣṭrayā śūkarasya ca|
                        kapittharājādanayoḥ kalkaṃ vā hitam ucyate|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.37"> yauvane piḍakāsveṣa viśeṣācchardanaṃ hitam|
                        <caesura/>
                         lepanaṃ ca vacārodhrasaindhavaiḥ sarṣapānvitaiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.38ab"> kustumburuvacālodhrakuṣṭharvā lepanaṃ hitam| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.38cd-39ab"> padminīkaṇṭake roge chardayen nimbavāriṇā||
                        <caesura/>
                         tenaiva siddhaṃ sakṣaudraṃ sarpiḥpānaṃ pradāpayet| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.39cd"> nimbāragvadhayoḥ kalko hita utsādane bhavet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.40-41"> parivṛttiṃ ghṛtābhyaktāṃ susvinnām upanāhayet|
                        <caesura/>
                         tato 'bhyajya śanaiś carma cānayet pīḍayen maṇim||
                        <caesura/>
                         praviṣṭe ca maṇau carma svedayed upanāhanaiḥ|
                        <caesura/>
                         trirātraṃ pañcarātraṃ vā vātaghnaiḥ sālvaṇādibhiḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.42"> dadyād vātaharān bastīn snigdhāny annāni bhojayet |
                        <caesura/>
                         vapāṭikāṃ jayed evaṃ yathādoṣaṃ cikitsakaḥ|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.43"> niruddhaprakaśe nāḍīṃ lauhīm ubhayato mukhīm|
                        <caesura/>
                         dāravīṃ vā jatukṛtāṃ ghṛtābhyaktāṃ praveśayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.44"> pariṣeke vasāmajjaśiśumāravarāhayoḥ| cakratailaṃ tathā
                        yojyaṃ vātaghnadravyasaṃyutam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.45"> tryahāttryahāt sthūlatarāṃ samyaṅnāḍīṃ praveśayet| sroto
                        vivardhayed evaṃ snigdhamannaṃ ca bhojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.46ab"> bhittvā vā sevanīṃ muktvā sadyaḥkṣatavadācaret|</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.46cd-47ab"> sanniruddhagudaṃ rogaṃ valmīkaṃ vahnirohiṇīm||
                        <caesura/>
                         pratyākhyāya yathāyogaṃ cikitsitamathācaret| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.47cd"> visarpoktena vidhinā sādhayed agnirohiṇīm|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.48ab"> sanniruddhagude yojyā niruddhaprakaśakriyā|</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.48cd-49"> śastreṇotkṛtya valmīkaṃ kṣārāgnibhyāṃ prasādhayet||
                        <caesura/>
                         vidhānenārbudoktena śodhayitvā ca ropayet| valmīkaṃ tu bhaved yasya
                        nātivṛddhamamarmajam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.50"> tatra saṃśodhanaṃ kṛtvā śoṇitaṃ mokṣayed bhiṣak|
                        kulatthikāyā mūlaiś ca guḍūcyā lavaṇena ca|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.51"> ārevatasya mūlaiś ca dantīmūlais tathaiva ca| śyāmāmūlaiḥ
                        sapalalaiḥ śaktumiśraiḥ pralepayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.52"> susnigdhaiś ca sukhoṣṇaiś ca bhiṣak tam upanāhayet|
                        pakvaṃ vā tadvijānīyād gatīḥ sarvā yathākramam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.53"> abhijñāya tataśchittvā pradahenmatimān bhiṣak| saṃśodhya
                        duṣṭamāṃsāni kṣāreṇa pratisārayet|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.54"> vraṇaṃ viśuddhaṃ vijñāya ropayenmatimān bhiṣak| sumanā
                        granthayaś caiva bhallātakamanaḥśile|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.55"> kālānusārī sūkṣmailā candanāguruṇī tathā| etaiḥ siddhaṃ
                        nimbatailaṃ valmīke ropaṇaṃ hitam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.56"> pāṇipādopariṣṭāttu chidrair bahubhir āvṛtam| valmīkaṃ yat
                        saśophaṃ syādvarjyaṃ tat tu vijānatā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.57-58ab"> dhātryāḥ stanyaṃ śodhayitvā bāle sādhyā+ahipūtanā|
                        paṭolapatratriphalārasāñjanavipācitam||
                        <caesura/>
                         pītaṃ ghṛtaṃ nāśayati kṛcchrāmapyahipūtanām|</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.58cd"> triphalākolakhadirakaṣāyaṃ vraṇaropaṇam|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.59"> kāsīsarocanātutthaharitālarasāñjanaiḥ|
                        <caesura/>
                         lepo 'mlapiṣṭo badarītvagvā saindhavasaṃyutā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.60"> kapālatutthajaṃ cūrṇaṃ cūrṇakāle prayojayet|
                        <caesura/>
                         cikitsenmuṣkakacchūṃ cāpy ahipūtanapāmavat|| </l>

                    <pb facs="565" n="481 (481a)"/>

                    <l xml:id="SS.4.20.61"> gudabhraṃśe gudaṃ svinnaṃ snehābhyaktaṃ praveśayet|
                        <caesura/>
                         kārayed gophaṇābandhaṃ madhyacchidreṇa carmaṇā|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.62"> vinirgamārthaṃ vāyoś ca svedayec ca muhurmuhuḥ|
                        <caesura/>
                         kṣīre mahatpañcamūlaṃ mūṣikāṃ cāntravarjitām|| </l>

                    <l xml:id="SS.4.20.63"> paktvā tasmin pacetailaṃ vātaghnauṣadhasaṃyutam|
                        <caesura/>
                         gudabhraṃśamidaṃ kṛcchraṃ pānābhyaṅgāt prasādhayet||</l>

                    <l xml:id="SS.4.20.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne
                        kṣudrarogacikitsitaṃ nāma viṃśo 'dhyāyaḥ ||20||</l>
                </div>
            </div>

        </body>

    </text>
        <facsimile>
            <graphic url="https://iiif.wellcomecollection.org/presentation/b3288199x"/>
        </facsimile>
        
</TEI>
