<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tei-to-html.xsl"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <script src="./lib/js/xslt-polyfill.min.js" xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"/>
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Printed edition: Ācārya 1938: Kalpasthāna]</title>
            </titleStmt>

            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <idno>2014-06-24</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) Tsutomu Yamashita and Yasutaka Muroya and SARIT. </p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/"
                            type="licence">Distributed by <ref
                                target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>
                            under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
                            License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free<list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the
                                work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner
                                specified by the author or licensor (but not in any way
                                that suggests that they endorse you or your use of the
                                work).</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon
                                this work, you may distribute the resulting work only
                                under the same or similar license to this one.</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on
                        the Creative Commons website.</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes
                        the rights of any copyright owners, known or unknown.</p>
                </availability>
                <date>2013-2016</date>
            </publicationStmt>
            <notesStmt>
                <note type="footnote">Suśrutasaṃhitā (without commentaries) transcribed by
                    Tsutomu Yamashita and Yasutaka Muroya on the basis of Y. T. Ācārya 's
                    1931 and 1938 Bombay editions</note>
            </notesStmt>



            <sourceDesc>
                <bibl>
                    <title>The Suśrutasaṃhitā of Suśruta, with the Nibandhsangraha
                        Commentary of Śrī Ḍalhaṇācārya.</title>
                    <editor>Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācārya</editor>
                    <publisher>Pāndurang Jāvaji</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1931</date>
                    <edition>Revised second edition</edition>
                    <note type="footnote">The sūtrasthāna (Su.1) and śārīrasthāna (Su.3)
                        of this SARIT edition are mainly based on this 1931
                        edition.</note>
                    <note type="footnote">This SARIT edition omits the commentarial
                        material from this edition.</note>
                </bibl>
                <bibl>
                    <title>Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary
                        of Śrī Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī
                        Gayadāsāchārya on Nidānasthāna, edited from the begining to the
                        9th ādhyāya of Cikitsāsthāna by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya
                        and the rest by Nārāyaṇ Rām Āchārya</title>
                    <!-- <editor role="sections:1.1-4.9">Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācāryā</editor>
                    <editor role="sections:4.10-6.66">Nārāyaṇ Rām Āchārya</editor>-->
                    <publisher>Nirṇaya Sāgar Press</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1938</date>
                    <edition>Reprint edition Varanasi |Delhi: Chaukhambha Orientalia,
                        1992.</edition>
                    <note xml:lang="en">The nidānasthāna (Su.2), cikitsāsthāna (Su.4) ,
                        kalpasthāna (Su.5) and uttaratantra (Su.6) are based on this 1938
                        edition</note>
                    <note xml:lang="en">This SARIT edition omits the commentarial material
                        from this edition.</note>
                </bibl>
                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">A</idno>
                    </msIdentifier>
                    <!-- <msContents>
                        <msItem>
                            <filiation corresp="#V">V</filiation>
                        </msItem>
                    </msContents>-->
                </msDesc>
            </sourceDesc>

        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2020-04-18" who="Dominik Wujastyk">File set up.</change>
            <change when="2021-05-20" who="Dominik Wujastyk">Tidied up the file
                header.</change>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text xml:lang="sa-Latn">

        <body>
            <div n="5" type="sthāna">
                <head>kalpasthānam</head>
                <div n="1" type="adhyāya">

                    <head>prathamo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <pb facs="643" n="559 (559a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.1.1"> athāto 'nnapānarakṣākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.1.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.3"> dhanvantariḥ kāśipatis tapodharmabhṛtāṃ varaḥ |
                        <caesura/>
                         suśrutaprabhṛtīñ chiṣyāñ chaśāsāhata<pc> </pc>śāsanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.4"> ripavo vikramākrāntā ye ca sve kṛtyatāṃ gatāḥ |
                        <caesura/>
                         sisṛkṣavaḥ krodhaviṣaṃ vivaraṃ prāpya tādṛśam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.5ab"> viṣair nihanyur nipuṇaṃ nṛpatiṃ duṣṭacetasaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.5.1.5cd"> striyo vā vividhān yogān kadācit subhagecchayā
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.6ab"> viṣakanyopayogād vā kṣaṇāj jahyād asūn naraḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.5.1.6cd"> tasmād vaidyena satataṃ viṣād rakṣyo
                        narādhipaḥ || </l>

                    <pb facs="643" n="559 (561b)"/>

                    <l xml:id="SS.5.1.7"> yasmāc ca ceto 'nityatvam aśvavat prathitaṃ
                        nṛṇām |
                        <caesura/>
                         na viśvasyāt tato rājā kadācid api kasya cit || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.8ab"> kulīnaṃ dhārmikaṃ snigdhaṃ subhṛtaṃ
                        saṃtatotthitam |</l>

                    <l xml:id="SS.5.1.8cd"> alubdham aśaṭhaṃ bhaktaṃ kṛtajñaṃ
                        priyadarśanam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.9"> krodhapāruṣyamātsaryamāyālasyavivarjitam |
                        <caesura/>
                         jitendriyaṃ kṣamāvantaṃ śuciṃ śīladayānvitam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.10"> medhāvinamasaṃśrāntamanuraktaṃ hitaiṣiṇam |
                        <caesura/>
                         paṭuṃ pragalbhaṃ nipuṇaṃ dakṣamālasyavarjitam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.11ab"> pūrvoktaiś ca guṇair yuktaṃ nityaṃ
                        sannihitāgadam |</l>

                    <l xml:id="SS.5.1.11cd"> mahānase prayuñjīta vaidyaṃ tadvidyapūjitam
                        || </l>

                    <pb facs="644" n="560 (560a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.1.12ab"> praśastadigdeśakṛtaṃ śucibhāṇḍaṃ mahacchuci
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.5.1.12cd"> sajālakaṃ gavākṣāḍhyam āptavarganiṣevitam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.13ab"> vikakṣasṛṣṭasaṃsṛṣṭaṃ savitānaṃ kṛtārcanam
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.5.1.13cd"> parīkṣitastrīpuruṣaṃ bhavec cāpi mahānasam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.14"> tatrādhyakṣaṃ niyuñjīta prāyo vaidyaguṇānvitam
                        |
                        <caesura/>
                         śucayo dakṣiṇā dakṣā vinītāḥ priyadarśanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.15"> saṃvibhaktāḥ sumanaso nīcakeśanakhāḥ sthirāḥ |
                        <caesura/>
                         snātā dṛḍhaṃ saṃyaminaḥ kṛtoṣṇīṣāḥ susaṃyatāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.16"> tasya cājñāvidheyāḥ syur vividhāḥ parikarmiṇaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         āhārasthitayaś cāpi bhavanti prāṇino yataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.17ab"> tasmān mahānase vaidyaḥ pramādarahito bhavet
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.5.1.17cd"> māhānasikavoḍhāraḥ saupaudanika<pc
                        > </pc>paupikāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.18"> bhaveyur vaidyavaśagā ye cāpy anye 'tra kecana
                        |
                        <caesura/>
                         iṅgitajño manuṣyāṇāṃ vākceṣṭāmukhavaikṛtaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.19"> vidyād viṣasya dātāram ebhir liṅgaiś ca
                        buddhimān |
                        <caesura/>
                         na dadāty uttaraṃ pṛṣṭo vivakṣan moham eti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.20"> apārthaṃ bahusaṅkīrṇaṃ bhāṣate cāpi mūḍhavat |
                        <caesura/>
                         sphoṭayaty aṅgulīr bhūmim akasmād vilikhed dhaset || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.21"> vepathur jāyate tasya trastaś cānyo 'nyam
                        īkṣate |
                        <caesura/>
                         kṣāmo vivarṇavaktraś ca nakhaiḥ kiñcic chinatty api || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.22"> ālabhetāsakṛddīnaḥ kareṇa ca śiroruhān |
                        <caesura/>
                         niryiyāsurapadvārair vīkṣate ca punaḥ punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.23"> vartate viparītaṃ tu viṣadātā vicetanaḥ |
                        <caesura/>
                         kecid bhayāt pārthivasya tvaritā vā tadājñayā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.24"> asatām api santo 'pi ceṣṭāṃ kurvanti mānavāḥ |
                        <caesura/>
                         tasmāt parīkṣaṇaṃ kāryaṃ bhṛtyānām ādṛtair nṛpaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.25"> anne pāne dantakāṣṭhe tathā 'bhyaṅge 'valekhane
                        |
                        <caesura/>
                         utsādane kaṣāye ca pariṣeke 'nulepane || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.26"> srakṣu vastreṣu śayyāsu kavacābharaṇeṣu ca |
                        <caesura/>
                         pādukāpādapīṭheṣu pṛṣṭheṣu gajavājinām || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.27"> viṣajuṣṭeṣu cānyeṣu nasyadhūmāñjanādiṣu |
                        <caesura/>
                         lakṣaṇāni pravakṣyāmi cikitsām apy anantaram || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.28"> nṛpabhaktād baliṃ nyastaṃ saviṣaṃ bhakṣayanti
                        ye |
                        <caesura/>
                         tatraiva te vinaśyanti makṣikāvāyasādayaḥ || </l>

                    <pb facs="645" n="561 (561a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.1.29"> hutabhuk tena cānnena bhṛśaṃ caṭacaṭāyate |
                        <caesura/>
                         mayūrakaṇṭhapratimo jāyate cāpi duḥsahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.30ab"> bhinnārcis tīkṣṇadhūmaś ca na cirāc
                        copaśāmyati |</l>

                    <l xml:id="SS.5.1.30cd"> cakorasyākṣivairāgyaṃ jāyate kṣipram eva tu
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.31"> dṛṣṭvā 'nnaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ mriyante jīvajīvakāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kokilaḥ svaravaikṛtyaṃ krauñcas tu madam ṛcchati || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.32"> hṛṣyen mayūra udvignaḥ krośataḥ śukasārike |
                        <caesura/>
                         haṃsaḥ kṣveḍati cātyarthaṃ bhṛṅgarājas tu kūjati || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.33ab"> pṛṣato visṛjaty aśruṃ viṣṭhāṃ muñcati
                        markaṭaḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.5.1.33cd"> sannikṛṣṭāṃs tataḥ kuryād rājñas tān
                        mṛgapakṣiṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.34ab"> veśmano 'tha vibhūṣārthaṃ rakṣārthaṃ cātmanaḥ
                        sadā | </l>
                    <l xml:id="SS.5.1.34cd">upakṣiptasya cānnasya bāṣpeṇordhvaṃ prasarpatā
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.35"> hṛtpīḍā bhrāntanetratvaṃ śiroduḥkhaṃ ca jāyate
                        |
                        <caesura/>
                         tatra nasyāñjane kuṣṭhaṃ lāmajjaṃ naladaṃ madhu || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.36ab"> kuryāc chirīṣarajanīcandanaiś ca pralepanam
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.5.1.36cd"> hṛdi candanalepas tu tathā sukham avāpnuyāt
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.37"> pāṇiprāptaṃ pāṇidāhaṃ nakhaśātaṃ karoti ca |
                        <caesura/>
                         atra pralepaḥ śyāmendra<pc> </pc>gopā<pc> </pc>somotpalāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.38"> sa cet pramādān mohād vā tad annam upasevate |
                        <caesura/>
                         aṣṭhīlāvat tato jihvā bhavaty arasavedinī || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.39"> tudyate dahyate cāpi śleṣmā cāsyāt prasicyate |
                        <caesura/>
                         tatra bāṣperitaṃ karma yac ca syād dāntakāṣṭhikam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.40"> mūrcchāṃ chardim atīsāram ādhmānaṃ dāhavepathū
                        |
                        <caesura/>
                         indriyāṇāṃ ca vaikṛtyaṃ kuryād āmāśayaṃ gatam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.41"> tatrāśu madanālābubimbīkośātakīphalaiḥ |
                        <caesura/>
                         chardanaṃ dadhyudaśvidbhyām athavā taṇḍulāmbunā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.42"> dāhaṃ mūrcchām atīsāraṃ tṛṣṇām indriyavaikṛtam
                        |
                        <caesura/>
                         āṭopaṃ pāṇḍutāṃ kārśyaṃ kuryāt pakvāśayaṃ gatam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.43"> virecanaṃ sasarpiṣkaṃ tatroktaṃ nīlinīphalam |
                        <caesura/>
                         dadhnā dūṣīviṣāriś ca peyo vā madhusaṃyutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.44"> dravadravyeṣu sarveṣu kṣīramadyodakādiṣu |
                        <caesura/>
                         bhavanti vividhā rājyaḥ phenabudbudajanma ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.45"> chāyāś cātra na dṛśyante dṛśyante yadi vā punaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bhavanti yamalāś chidrās tanvyo vā vikṛtās tathā || </l>

                    <pb facs="646" n="562 (562a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.1.46"> śākasūpānna<pc> </pc>māṃsāni klinnāni virasāni
                        ca |
                        <caesura/>
                         sadyaḥ paryuṣitānīva vigandhāni bhavanti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.47"> gandhavarṇarasair hīnāḥ sarve bhakṣyāḥ phalāni
                        ca |
                        <caesura/>
                         pakvāny āśu viśīryante pākam āmāni yānti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.48"> viśīryate kūrcakas tu dantakāṣṭhagate viṣe |
                        <caesura/>
                         jihvādantauṣṭhamāṃsānāṃ śvayathuś copajāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.49"> athāsya dhātakīpuṣpa<pc
                        > </pc>pathyājambūphalāsthibhiḥ |
                        <caesura/>
                         sakṣaudraiḥ pracchite śophe kartavyaṃ pratisāraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.50"> athāvāṅkoṭhamūlāni tvacaḥ saptacchadasya vā |
                        <caesura/>
                         śirīṣamāṣakā vā 'pi sakṣaudrāḥ pratisāraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.51"> jihvānirlekhakavalau dantakāṣṭhavad ādiśet |
                        <caesura/>
                         picchilo bahulo 'bhyaṅgo vivarṇo vā viṣānvitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.52"> sphoṭa<pc> </pc>janmarujāsrāvatvakpākaḥ
                        svedanaṃ jvaraḥ |
                        <caesura/>
                         daraṇaṃ cāpi māṃsānām abhyaṅge viṣasaṃyute || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.53"> tatra śītāmbusiktasya kartavyam anulepanam |
                        <caesura/>
                         candanaṃ tagaraṃ kuṣṭham uśīraṃ veṇupatrikā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.54"> somavallyamṛtā śvetā padmaṃ kālīyakaṃ tvacam |
                        <caesura/>
                         kapittharasamūtrābhyāṃ pānam etac ca yujyate || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.55"> utsādane parīṣeke kaṣāye cānulepane |
                        <caesura/>
                         śayyāvastratanutreṣu jñeyam abhyaṅgalakṣaṇaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.56"> keśaśātaḥ śiroduḥkhaṃ khebhyaś ca rudhirāgamaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         granthijanmottamāṅgeṣu viṣajuṣṭe 'valekhane || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.57"> pralepo bahuśas tatra bhavitāḥ kṛṣṇamṛttikāḥ |
                        <caesura/>
                         ṛṣyapittaghṛta<pc> </pc>śyāmāpālindī<pc> </pc>taṇḍulīyakaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.58"> gomayasvaraso vā 'pi hito vā mālatīrasaḥ |
                        <caesura/>
                         raso mūṣikaparṇyā vā dhūmo vā 'gārasaṃbhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.59"> śiro 'bhyaṅgaḥ śirastrāṇaṃ snānam uṣṇīṣam eva
                        ca |
                        <caesura/>
                         srajaś ca viṣasaṃsṛṣṭāḥ sādhayed avalekhanāt || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.60"> mukhālepe mukhaṃ śyāvaṃ yuktam
                        abhyaṅgalakṣaṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         padminīkaṇṭaka<pc> </pc>prakhyaiḥ kaṇṭakaiś copacīyate || </l>

                    <!--                    got to here -->

                    <l xml:id="SS.5.1.61"> tatra kṣaudraghṛtaṃ pānaṃ pralepaś candanaṃ
                        ghṛtam |
                        <caesura/>
                         payasyā madhukaṃ phañjī bandhujīvaḥ punarnavā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.62"> asvāsthyaṃ kuñjarādīnāṃ lālāsrāvo 'kṣiraktatā |
                        <caesura/>
                         sphikpāyumeḍhramuṣkeṣu yātuś ca sphoṭasaṃbhavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.63"> tatrābhyaṅgavad eveṣṭā yātṛvāhanayoḥ kriyā |
                        <caesura/>
                         śoṇitāgamanaṃ khebhyaḥ śiroruk kaphasaṃsravaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.64"> nasyadhūmagate liṅgamindiryāṇāṃ ca vaikṛtam |
                        <caesura/>
                         tatra dugdhair gavādīnāṃ sarpiḥ sātiviṣaiḥ śṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.65"> pāne nasye ca saśvetaṃ hitaṃ <pb facs="647" n="563 (563a)"/>samadayantikam |
                        <caesura/>
                         gandhahānir vivarṇatvaṃ puṣpāṇāṃ mlānatā bhavet || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.66"> jighrataś ca śiroduḥkhaṃ vāripūrṇe ca locane |
                        <caesura/>
                         tatra bāṣperitaṃ karma mukhālepe ca yat smṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.67"> karṇatailagate śrotravaiguṇyaṃ śophavedane |
                        <caesura/>
                         karṇasrāvaś ca tatrāśu kartavyaṃ pratipūraṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.68"> svaraso bahuputrāyāḥ saghṛtaḥ kṣaudrasaṃyutaḥ |
                        <caesura/>
                         somavalkarasaś cāpi suśīto hita iṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.69"> aśrūpadeho dāhaś ca vedanā dṛṣṭivibhramaḥ |
                        <caesura/>
                         añjane viṣasaṃsṛṣṭe bhaved āndhyam athāpi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.70"> tatra sadyo ghṛtaṃ peyaṃ tarpaṇaṃ ca samāgadham
                        |
                        <caesura/>
                         añjanaṃ meṣaśṛṅgasya niryāso varuṇasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.71ab"> muṣkakasyājakarṇasya pheno gopittasaṃyutaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.71cd"> kapittha<pc> </pc>meṣaśṛṅgyoś ca puṣpaṃ
                        bhallātakasya vā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.72ab"> ekaikaṃ kārayet puṣpaṃ bandhūkāṅkoṭayor api
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.5.1.72cd"> śophaḥ srāvas tathā svāpaḥ pādayoḥ
                        sphoṭajanma ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.73"> bhavanti viṣajuṣṭābhyāṃ pādukābhyām asaṃśayam |
                        <caesura/>
                         upānatpādapīṭhāni pādukāvat prasādhayet || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.74"> bhūṣaṇāni hatārcīṃṣi na vibhānti yathā purā |
                        <caesura/>
                         svāni sthānāni hanyuś ca dāhapākāvadāraṇaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.75"> pādukābhūṣaṇeṣūktam abhyaṅgavidhim ācaret |
                        <caesura/>
                         viṣopasargo bāṣpādir bhūṣaṇānto ya īritaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.76"> samīkṣyopadravāṃs tasya vidadhīta cikitsitam |
                        <caesura/>
                         mahāsugandhim agadaṃ yaṃ pravakṣyāmi taṃ bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.77"> pānālepananasyeṣu vidadhītāñjaneṣu ca |
                        <caesura/>
                         virecanāni tīkṣṇāni kuryāt pracchardanāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.78"> sirāś ca vyadhayet kṣipraṃ prāptaṃ visrāvaṇaṃ
                        yadi |
                        <caesura/>
                         mūsikā 'jaruhā vā 'pi haste baddhā tu bhūpateḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.79"> karoti nirviṣaṃ sarvam annaṃ viṣasamāyutam |
                        <caesura/>
                         hṛdayāvaraṇaṃ nityaṃ kuryāc ca mitramadhyagaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.80"> pibed ghṛtam ajeyākhyam amṛtākhyaṃ ca buddhimān
                        |
                        <caesura/>
                         sarpir dadhi payaḥ kṣaudraṃ pibed vā śītalaṃ jalam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.81"> mayūrān nakulān godhāḥ pṛṣatān hariṇān api |
                        <caesura/>
                         satataṃ bhakṣayec cāpi rasāṃs teṣāṃ pibed api || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.82"> godhānakulamāṃseṣu hariṇasya ca buddhimān |
                        <caesura/>
                         dadyāt supiṣṭāṃ pālindīṃ madhukaṃ śarkarāṃ tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.83"> śarkarātiviṣe deye māyūre samahauṣadhe |
                        <caesura/>
                         pārṣate cāpi deyāḥ syuḥ pippalyaḥ samahauṣadhāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.84"> sakṣaudraḥ saghṛtaś caiva śimbīyūṣo hitaḥ sadā
                        |
                        <caesura/>
                         viṣaghnāni ca seveta bhakṣyabhojyāni buddhimān || </l>

                    <l xml:id="SS.5.1.85"> pippalīmadhukakṣaudraśarkarekṣurasāmbubhiḥ |
                        <caesura/>
                         chardayed guptahṛdayo bhakṣitaṃ yadi vai viṣam ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.1.colophon">iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne
                        'nnapānarakṣākalpo nāma prathamo 'dhyāyaḥ || </l>
                </div>
                <div n="2" type="adhyāya">
                    <head>dvitīyo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <pb facs="648" n="564 (564a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.2.1"> athātaḥ sthāvara<pc> </pc>viṣavijñānīyam
                        adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.2.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.3"> sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva dvividhaṃ viṣam ucyate
                        |
                        <caesura/>
                         daśādhiṣṭhānam ādyaṃ tu dvitīyaṃ ṣoḍaśāśrayam ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.2.4"> mūlaṃ patraṃ phalaṃ puṣpaṃ tvak kṣīraṃ sāra eva
                        ca |
                        <caesura/>
                         niryāso dhātavaś caiva kandaś ca daśamaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.5a"> tatra klītakāśvamāra<pc> </pc>guñjā<pc
                            > </pc>sugandha<pc> </pc>gargaraka<pc
                            > </pc>karaghāṭa<pc> </pc>vidyucchikhā<pc> </pc>vijayānīty
                        aṣṭau mūlaviṣāṇi;</l>

                    <l style="prose" xml:id="SS.5.2.5b"> viṣapatrikā<pc
                            > </pc>lambā<pc> </pc>vara<pc> </pc>dāru<pc
                            > </pc>karambha<pc> </pc>mahākarambhāṇi pañca patraviṣāṇi; </l>

                    <l style="prose" xml:id="SS.5.2.5c">kumudvatī<pc
                            > </pc>veṇukā<pc> </pc>karambha<pc
                            > </pc>mahākarambha<pc> </pc>karkoṭaka<pc
                            > </pc>reṇuka<pc> </pc>khadyotaka<pc> </pc>carmarī<pc
                            > </pc>bhagandhā<pc> </pc>sarpaghāti<pc
                            > </pc>nandana<pc> </pc>sārapākānīti dvādaśa phalaviṣāṇi;</l>

                    <l style="prose" xml:id="SS.5.2.5d">vetra<pc> </pc>kādamba<pc
                            > </pc>vallīja<pc> </pc>karambha<pc> </pc>mahākarambhāṇi pañca
                        puṣpaviṣāṇi; </l>

                    <l style="prose" xml:id="SS.5.2.5e">antrapācaka<pc
                            > </pc>kartarīya<pc> </pc>saurīyaka<pc
                            > </pc>karaghāṭaka<pc> </pc>rambha<pc> </pc>nandananārācakāni
                        sapta tvaksāraniryāsaviṣāṇi;</l>

                    <l style="prose" xml:id="SS.5.2.5f">kumudaghnī<pc
                        > </pc>snuhījālakṣīrīṇi trīṇi kṣīraviṣāṇi;</l>

                    <l style="prose" xml:id="SS.5.2.5g">phenāśma<pc
                            > </pc>(bhasma)<pc> </pc>haritālaṃ ca dve dhātuviṣe;</l>

                    <l style="prose" xml:id="SS.5.2.5h"> kālakūṭa<pc
                            > </pc>vatsanābha<pc> </pc>sarṣapa<pc> </pc>pālaka<pc
                            > </pc>kardamaka<pc> </pc>vairāṭaka<pc> </pc>mustaka<pc
                            > </pc>śṛṅgīviṣa<pc> </pc>prapuṇḍarīka<pc
                            > </pc>mūlaka<pc> </pc>hālāhala<pc> </pc>mahāviṣa<pc
                        > </pc>karkaṭakānīti trayodaśa kandaviṣāṇi; ity evaṃ pañcapañcāśat
                        sthāvaraviṣāṇi bhavanti ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.2.6"> catvāri vatsanābhāni mustake dve prakīrtite
                        <caesura/>
                         ṣaṭ caiva sarṣapāṇy āhuḥ śeṣāṇy ekaikam eva tu || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.7"> udveṣṭanaṃ mūlaviṣaiḥ pralāpo moha eva ca |
                        <caesura/>
                         jṛmbhāṅgodveṣṭanaśvāsā jñeyāḥ patraviṣeṇa tu || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.8"> muṣkaśophaḥ phalaviṣair dāho 'nnadveṣa eva ca |
                        <caesura/>
                         bhavet puṣpaviṣaiś chardir ādhmānaṃ moha eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.9"> tvaksāraniryāsaviṣair upayuktair bhavanti hi |
                        <caesura/>
                         āsya<pc> </pc>daurgandhya<pc> </pc>pāruṣya<pc> </pc>śirorukkapha<pc> </pc>saṃsravāḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.2.10"> phenāgamaḥ kṣīraviṣair viḍbhedo gurujihvatā |
                        <caesura/>
                         hṛtpīḍanaṃ dhātuviṣair mūrcchā dāhaś ca tāluni || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.11"> prāyeṇa kālaghātīni viṣāṇy etāni nirdiśet |
                        <caesura/>
                         kandajāni tu tīkṣṇāni teṣāṃ vakṣyāmi vistaram || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.12"> sparśājñānaṃ kālakūṭe vepathuḥ stambha eva ca |
                        <caesura/>
                         grīvāstambho vatsanābhe pītaviṇmūtranetratā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.13"> sarṣape vātavaiguṇyam ānāho granthijanma ca |
                        <caesura/>
                         grīvādaurbalyavāksaṅgau pālake 'numatāv iha || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.14"> prasekaḥ kardamākhyena viṅbhedo netra<pc
                        > </pc>pītatā |
                        <caesura/>
                         vairāṭakenāṅgaduḥkhaṃ śirorogaś ca jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.15"> gātrastambho vepathuś ca jāyate mustakena tu |
                        <caesura/>
                         śṛṅgīviṣeṇāṅgasāda<pc> </pc>dāhodaravivṛddhayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.16"> puṇḍarīkeṇa raktatvam akṣṇor vṛddhis tathodare
                        |
                        <caesura/>
                         vaivarṇyaṃ mūlakaiś chardir hikkāśophapramūḍhatāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.17"> cireṇocchvasiti śyāvo naro hālāhalena vai |
                        <caesura/>
                         mahāviṣeṇa hṛdaye granthiśūlodgamau bhṛśam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.18ab"> karkaṭenotpataty ūrdhvaṃ hasan dantān daśaty
                        api| </l>
                    <l xml:id="SS.5.2.18cd"> kandajāny ugravīryāṇi pratyuktāni trayodaśa
                        ||</l>

                        <l xml:id="SS.5.2.19ab"> 
                         sarvāṇi kuśalair jñeyāny etāni daśabhir guṇaiḥ | </l>

                    <pb facs="649" n="565 (565a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.2.19cd"> rūkṣam uṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmam āśu
                        vyavāyi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.20"> vikāśi viśadaṃ caiva laghv apāki ca tat smṛtam
                        |
                        <caesura/>
                         tad raukṣyāt kopayed vāyum auṣṇyāt pittaṃ saśoṇitam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.21"> matiṃ ca mohayet taikṣṇyān marmabandhān
                        chinatti ca |
                        <caesura/>
                         śarīrāvayavān saukṣmyāt praviśed vikaroti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.22"> āśutvād āśu tad dhanti vyavāyāt prakṛtiṃ bhajet
                        |
                        <caesura/>
                         kṣapayec ca vikāśitvād doṣān dhātūn malān api|| </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.23"> vaiśadyād atiricyeta duścikitsyaṃ ca lāghavāt |
                        <caesura/>
                         durharaṃ cāvipākitvāt tasmāt kleśayate ciram || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.24"> sthāvaraṃ jaṅgamaṃ yac ca kṛtrimaṃ cāpi yad
                        viṣam |
                        <caesura/>
                         sadyo vyāpādayet tat tu jñeyaṃ daśaguṇānvitam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.25ab"> yat sthāvaraṃ jaṅgamakṛtrimaṃ vā dehād aśeṣaṃ
                        yad anirgataṃ tat |</l>

                    <l xml:id="SS.5.2.25cd"> jīrṇaṃ viṣaghnauṣadhibhir hataṃ vā
                        dāvāgnivātātapaśoṣitaṃ vā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.26"> svabhāvato vā guṇaviprahīnaṃ viṣaṃ hi
                        dūṣīviṣatām upaiti |
                        <caesura/>
                         vīryālpam āvānna nipātayet tat kaphāvṛtaṃ varṣagaṇānubandhi || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.27"> tenārdito bhinna<pc> </pc>purīṣa<pc> </pc>varṇo
                        <caesura/>
                         vigandha<pc> </pc>vairasya<pc> </pc>mukhaḥ pipāsī |
                        <caesura/>
                         mūrcchan vaman gadgadavāgviṣaṇṇo
                        <caesura/>
                         bhavec ca duṣyodaraliṅgajuṣṭaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.28"> āmāśayasthe kapha<pc> </pc>vātarogī
                        pakvāśayasthe 'nilapittarogī |
                        <caesura/>
                         bhaven naro dhvastaśiroruhāṅgo vilūnapakṣas tu yathā vihaṅgaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.29"> sthitaṃ rasādiṣv athavā yathoktān karoti
                        dhātuprabhavān vikārān |
                        <caesura/>
                         kopaṃ ca śītānila<pc> </pc>durdineṣu yāty āśu pūrvaṃ śṛṇu tatra
                        rūpam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.30"> nidrāgurutvaṃ ca vijṛmbhaṇaṃ ca viśleṣaharṣāv
                        athavāṅgamardaḥ |
                        <caesura/>
                         tataḥ karoty annamadāvipākāv arocakaṃ maṇḍala<pc> </pc>koṭhamohān
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.31"> dhātukṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ dakodaraṃ chardim
                        athāt<pb facs="650" n="566 (566a)"/>isāram |
                        <caesura/>
                         vaivarṇyamūrcchāviṣamajvarān vā kuryāt pravṛddhāṃ prabalāṃ tṛṣāṃ
                        vā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.32"> unmādam anyaj janayet tathānyad ānāham anyat
                        kṣapayec ca śukram |
                        <caesura/>
                         gādgadyam anyaj janayec ca kuṣṭhaṃ tāṃs tān vikārāṃś ca
                        bahuprakārān || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.33"> dūṣitaṃ deśakālānnadivāsvapnair abhīkṣṇaśaḥ |
                        <caesura/>
                         yasmād dūṣayate dhātūn tasmād dūṣīviṣaṃ smṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.34"> sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇām |
                        <caesura/>
                         śyāvā jihvā bhavet stabdhā mūrcchā śvāsaś ca jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.35"> dvitīye vepathuḥ sādo dāhaḥ kaṇṭharujas tathā |
                        <caesura/>
                         viṣam āmāśaya<pc> </pc>prāptaṃ kurute hṛdi vedanām || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.36"> tāluśoṣaṃ tṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam |
                        <caesura/>
                         durvarṇe harite śūne jāyete cāsya locane || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.37"> pakvāmāśayayos todo hikkā kāso 'ntrakūjanam |
                        <caesura/>
                         caturthe jāyate vege śirasaś cātigauravam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.38"> kaphapraseko vaivarṇyaṃ parvabhedaś ca pañcame
                        |
                        <caesura/>
                         sarvadoṣaprakopaś ca pakvādhāne ca vedanā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.39"> ṣaṣṭhe prajñāpraṇāśaś ca bhṛśaṃ cāpy atisāryate
                        |
                        <caesura/>
                         skandha<pc> </pc>pṛṣṭha<pc> </pc>kaṭībhaṅgaḥ sannirodhaś ca
                        saptame || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.40"> prathame viṣavege tu vānte śītāmbusecitam |
                        <caesura/>
                         agadaṃ madhusarpirbhyāṃ pāyayeta samāyutam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.41"> dvitīye pūrvavad vāntaṃ pāyayet tu virecanam |
                        <caesura/>
                         tṛtīye 'gadapānaṃ tu hitaṃ nasyaṃ tathāñjanam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.42"> caturthe snehasaṃmiśraṃ pāyayet āgadaṃ bhiṣak |
                        <caesura/>
                         pañcame kṣaudramadhukakvāthayuktaṃ pradāpayet ||
                        <caesura/>
                         ṣaṣṭhe 'tīsāravat siddhir avapīḍaś ca saptame | </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.43CD"> mūrdhni kākapadaṃ kṛtvā sāsṛg vā piśitaṃ
                        kṣipet || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.44"> vegāntare tv anyatame kṛte karmaṇi śītalām |
                        <caesura/>
                         yavāgūṃ saghṛtakṣaudrām imāṃ dadyād viṣāpahām || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.45"> koṣātakyo 'gnikaḥ pāṭhāsūryavallyamṛtābhayāḥ |
                        <caesura/>
                         śirīṣaḥ kiṇihī śelur giryāhvā rajanīdvayam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.46"> punarnave hareṇuś ca trikaṭuḥ sārive balā |
                        <caesura/>
                         eṣāṃ yavāgūr niṣkvāthe kṛtā hanti viṣadvayam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.47"> madhukaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadradāru hareṇavaḥ |
                        <caesura/>
                         punnāgailailavālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.48"> viḍaṅgaṃ candanaṃ patraṃ priyaṅgur dhyāmakaṃ
                        tathā |
                        <caesura/>
                         haridre dve bṛhatyau ca sārive ca sthirā sahā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.49"> kalkair eṣāṃ ghṛtaṃ siddham ajeyam iti viśrutam
                        |
                        <caesura/>
                         viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghram evājitaṃ kvacit || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.50"> dūṣīviṣārtaṃ susvinnam ūrdhvaṃ cādhaś ca
                        śodhitam |
                        <caesura/>
                         pāyayetāgadaṃ nityam imaṃ dūṣiviṣāpaham || </l>

                    <pb facs="651" n="567 (567a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.2.51"> pippalyo dhyāmakaṃ māṃsī śāvaraḥ paripelavam |
                        <caesura/>
                         suvarcikā sasūkṣmailā toyaṃ kanakagairikam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.52"> kṣaudrayukto 'gado hy eṣa dūṣīviṣam apohati |
                        <caesura/>
                         nāmnā dūṣīviṣāris tu na cānyatrāpi vāryate || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.53"> jvare dāhe ca hikkāyām ānāhe śukrasaṃkṣaya |
                        <caesura/>
                         śophe 'tisāre mūrcchāyāṃ hṛdroge jaṭhare 'pi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.54"> unmāde vepathau caiva ye cānye syur upadravāḥ |
                        <caesura/>
                         yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghnair auṣadhaiḥ kriyām || </l>

                    <l xml:id="SS.5.2.55"> sādhyam ātmavataḥ sadyo yāpyaṃ
                        saṃvatsarotthitam |
                        <caesura/>
                         dūṣīviṣam asādhyaṃ tu kṣīṇasyāhitasevinaḥ ||</l>

                    <l ana="trailer" style="prose" xml:id="SS.5.2.end">iti
                        suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne sthāvaraviṣavijñānīyo nāma dvitīyo
                        'dhyāyaḥ || 2 ||</l>
                </div>
                <div n="3" type="adhyāya">

                    <head>tṛtīyo 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.5.3.1"> athāto jaṅgamaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.3"> jaṅgamasya viṣasyoktāny adhiṣṭhānāni ṣoḍaśa |
                        <caesura/>
                         samāsena mayā yāni vistaras teṣu vakṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.4"> tatra dṛṣṭi<pc> </pc>niḥśvāsa<pc
                            > </pc>daṃṣṭrānakha<pc> </pc>mūtra<pc> </pc>purīṣa<pc
                            > </pc>śukra<pc> </pc>lālārtava<pc> </pc>mukha<pc
                            > </pc>sandaṃśa<pc> </pc>viśardhita<pc
                            > </pc>tuṇḍāsthi<pc> </pc>pitta<pc> </pc>śūkaśavānīti ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.5.1"> tatra dṛṣṭiniḥśvāsaviṣā divyāḥ sarpāḥ,</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.5.2"> bhaumās tu daṃṣṭrāviṣāḥ,</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.5.3"> mārjāra<pc> </pc>śva<pc> </pc>vānara<pc
                            > </pc>makara<pc> </pc>maṇḍūka<pc> </pc>pākamatsya<pc
                            > </pc>godhā<pc> </pc>śambūka<pc> </pc>pracalāka<pc
                            > </pc>gṛhagodhikā<pc> </pc>catuṣpādakīṭās tathā 'nye
                        daṃṣṭrānakhaviṣāḥ,</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.5.4"> cipiṭa<pc> </pc>picciṭaka<pc
                            > </pc>kaṣāyavāsika<pc> </pc>sarṣapa<pc> </pc>katoṭa<pc
                            > </pc>kavarcaḥ<pc> </pc>kīṭa<pc> </pc>kauṇḍinyakāḥ
                        śakṛnmūtraviṣāḥ,</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.5.5"> mūṣikāḥ śukraviṣāḥ,</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.5.7"> lūtā lālā<pc> </pc>mūtra<pc
                            > </pc>purīṣa<pc> </pc>mukha<pc> </pc>sandaṃśa<pc
                            > </pc>nakha<pc> </pc>śukrārtava<pc> </pc>viṣāḥ,</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.5.6"> vṛścika<pc> </pc>viśvambhara<pc
                            > </pc>varaṭīrājīva<pc> </pc>matsyocciṭiṅgāḥ samudravṛścikāś
                        cāla(ra)viṣāḥ,</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.5.9"> citraśiraḥ<pc> </pc>sarāva<pc
                            > </pc>kurdi<pc> </pc>śata<pc> </pc>dārukāri<pc
                            > </pc>medaka<pc> </pc>sārikāmukhā mukhasandaṃśa<pc
                            > </pc>viśardhita<pc> </pc>mūtra<pc> </pc>purīṣaviṣāḥ,</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.5.8"> makṣikā<pc> </pc>kaṇabha<pc> </pc>jalāyukā
                        mukhasandaṃśaviṣāḥ,</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.5.10"> viṣahatāsthi sarpa<pc> </pc>kaṇṭaka<pc
                            > </pc>varaṭī<pc> </pc>matsyāsthi<pc> </pc>cety
                        asthiviṣāṇi,</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.5.11"> śakulī<pc> </pc>matsya<pc
                        > </pc>raktarājivarakī(ṭī)matsyāś ca pittaviṣāḥ, </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.5.12">sūkṣma<pc> </pc>tuṇḍocciṭiṅga<pc
                            > </pc>varaṭī<pc> </pc>śatapadī<pc> </pc>śūkavala<pc
                            > </pc>bhikā<pc> </pc>śṛṅgibhramarāḥ śūkatuṇḍaviṣāḥ,</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.5.13"> kīṭasarpadehā gatāsavaḥ śavaviṣāḥ;</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.5.14"> śeṣās tv anuktā mukhasandaṃśaviṣeṣv eva
                        gaṇayitavyāḥ ||</l>

                    <pb facs="652" n="568 (568a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.3.6">bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         rājño 'rideśe ripavas tṛṇāmbu
                        <caesura/>
                         mārgānna<pc> </pc>dhūma<pc> </pc>śvasanān viṣeṇa |
                        <caesura/>
                         saṃdūṣayanty ebhir atipraduṣṭān
                        <caesura/>
                         vijñāya liṅgair abhiśodhayet tān || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.7"> duṣṭaṃ jalaṃ picchilam ugragandhi
                        <caesura/>
                         phenānvitaṃ rājibhir āvṛtaṃ ca |
                        <caesura/>
                         maṇḍūkamatsyaṃ mriyate vihaṅgā
                        <caesura/>
                         mattāś ca sānūpacarā bhramanti || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.8"> majjanti ye cātra narāśvanāgās
                        <caesura/>
                         te chardimohajvaradāhaśophān |
                        <caesura/>
                         ṛcchanti(gacchanti) teṣām apahṛtya doṣān
                        <caesura/>
                         duṣṭaṃ jalaṃ śodhayituṃ yateta || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.9"> dhavāśvakarṇāsanapāribhadrān
                        <caesura/>
                         sapāṭalān siddhaka<pc> </pc>mokṣakau ca |
                        <caesura/>
                         dagdhvā sarājadrumasomavalkāṃs
                        <caesura/>
                         tad bhasma śītaṃ vitaret saraḥsu || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.10"> bhasmāñjaliṃ cāpi ghaṭe nidhāya viśodhayed
                        īpsitam evam ambhaḥ |
                        <caesura/>
                         kṣitipradeśaṃ viṣadūṣitaṃ tu
                        <caesura/>
                         śilātalaṃ tīrtham atheriṇaṃ vā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.11"> spṛśanti gātreṇa tu yena yena
                        <caesura/>
                         govājināgoṣṭrakharā narā vā |
                        <caesura/>
                         tac chūnatāṃ yāsty atha dahyate ca
                        <caesura/>
                         viśīryate romanakhaṃ tathaiva || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.12"> tatrāpy anantāṃ saha sarvagandhaiḥ
                        <caesura/>
                         piṣṭvā surābhir viniyojya mārgam |
                        <caesura/>
                         siñcet payobhiḥ sumṛdanvitais taṃ
                        <caesura/>
                         viḍaṅgapāṭhākaṭabhījalair vā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.13"> tṛṇeṣu bhakteṣu ca dūṣiteṣu
                        <caesura/>
                         sīdanti mūrcchanti vamanti cānye |
                        <caesura/>
                         viḍbhedam ṛcchanty athavā mriyante
                        <caesura/>
                         teṣāṃ cikitsāṃ praṇayed yathoktām || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.14"> viṣāpahair vā 'py agadair vilipya
                        <caesura/>
                         vādyāni citrāṇy api vādayeta |
                        <caesura/>
                         tāraḥ sutāraḥ sasurendragopaḥ
                        <caesura/>
                         sarvaiś ca tulyaḥ kuruvindabhāgaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.15"> pittena yuktaḥ kapilānvayena
                        <caesura/>
                         vādyapralepo vihitaḥ praśastaḥ |
                        <caesura/>
                         vādyasya śabdena hi yānti
                        <caesura/>
                         nāśaṃ viṣāṇi ghorāṇy api yāni santi || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.16"> dhūme 'nile vā viṣasaṃprayukte
                        <caesura/>
                         khagāḥ śramārtāḥ prapatanti bhūmau |
                        <caesura/>
                         kāsapratiśyāyaśirorujaś ca
                        <caesura/>
                         bhavanti tīvrā nayanāmayāś ca || </l>

                    <pb facs="653" n="569 (569a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.3.17"> lākṣāharidrātiviṣābhayābda
                        <caesura/>
                         hareṇukailādalavakrakuṣṭham |
                        <caesura/>
                         priyaṅgukāṃ cāpyanale nidhāya
                        <caesura/>
                         dhūmānilau cāpi viśodhayeta || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.18"> prajām imām ātmayoner brahmaṇaḥ sṛjataḥ kila |
                        <caesura/>
                         akarod asuro vighnaṃ kaiṭabho nāma darpitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.19"> tasya kruddhasya vai vaktrād brahmaṇas tejaso
                        nidheḥ |
                        <caesura/>
                         krodho vigrahavān bhūtvā nipapātātidāruṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.20"> sa taṃ dadāha garjantam antakābhaṃ mahābalam |
                        <caesura/>
                         tato 'suraṃ ghātayitvā tattejo 'vardhatādbhutam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.21"> tato viṣādo devānām abhavat taṃ nirīkṣya vai |
                        <caesura/>
                         viṣādajananatvāc ca viṣam ity abhidhīyate || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.22"> tataḥ sṛṣṭvā prajāḥ śeṣaṃ tadā taṃ krodham
                        īśvaraḥ |
                        <caesura/>
                         vinyastavān sa bhūtesu sthāvareṣu careṣu ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.23"> yathā'vyaktarasaṃ toyam antarīkṣān mahīgatam |
                        <caesura/>
                         teṣu teṣu pradeśeṣu rasaṃ taṃ taṃ niyacchati || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.24"> evam eva viṣaṃ yad yad dravyaṃ vyāpyāvatiṣṭhate
                        |
                        <caesura/>
                         svabhāvād eva taṃ tasya rasaṃ samanuvartate || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.25"> viṣe yasmād guṇāḥ sarve tīkṣṇāḥ prāyeṇa santi
                        hi |
                        <caesura/>
                         viṣaṃ sarvam ato jñeyaṃ sarvadoṣaprakopaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.26"> te tu vṛttiṃ prakupitā jahati svāṃ viṣārditāḥ |
                        <caesura/>
                         nopayāti viṣaṃ pākam ataḥ prāṇān ruṇaddhi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.27"> śleṣmaṇā''vṛtamārgatvād ucchvāso 'sya
                        nirudhyate |
                        <caesura/>
                         visaṃjñaḥ sati jīve 'pi tasmāt tiṣṭhati mānavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.28"> śukravat sarvasarpāṇāṃ viṣaṃ sarvaśarīragam |
                        <caesura/>
                         kruddhānām eti cāṅgebhyaḥ śukraṃ nirmanthanād iva || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.29"> teṣāṃ baḍiśavad daṃṣṭrās tāsu sajjati cāgatam |
                        <caesura/>
                         anudvṛttā viṣaṃ tasmān na muñcanti ca bhoginaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.30"> yasmād atyartham uṣṇaṃ ca tīkṣṇaṃ ca paṭhitaṃ
                        viṣam |
                        <caesura/>
                         ataḥ sarvaviṣeṣūktaḥ pariṣekas tu śītalaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.31"> mandaṃ kīṭeṣu nātyuṣṇaṃ bahuvātakaphaṃ viṣam |
                        <caesura/>
                         ataḥ kīṭaviṣe cāpi svedo na pratiṣidhyate || </l>


                    <l xml:id="SS.5.3.32ab"> kīṭair daṣṭān ugraviṣaiḥ sarpavat samupācaret
                        |</l>


                    <l xml:id="SS.5.3.32cd"> svabhāvād eva tiṣṭhet tu prahārādaṃśayor
                        viṣam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.33"> vyāpya sāvayavaṃ dehaṃ digdhaviddhāhidaṣṭayoḥ |
                        <caesura/>
                         laulyād viṣānvitaṃ māṃsaṃ yaḥ khāden mṛtamātrayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.34"> yathāviṣaṃ sa rogeṇa kliśyate mriyate 'pi vā |
                        <caesura/>
                         ataś cāpy anayor māṃsam abhakṣyaṃ mṛtamātrayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.35ab"> muhūrtāt tad upādeyaṃ prahārādaṃśavarjitam
                        |</l>

                    <pb facs="654" n="570 (570a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.3.35cd"> savātaṃ gṛhadhūmābhaṃ purīṣaṃ yo 'tisāryate
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.36ab">ādhmāto 'tyartham uṣṇāsro vivarṇaḥ sādapīḍitaḥ
                        | </l>
                    <l xml:id="SS.5.3.36cd"> udvamaty atha phenaṃ ca viṣapītaṃ tam ādiśet
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.5.3.37"> na cāsya hṛdayaṃ vahnir viṣajuṣṭaṃ dahaty api |
                        <caesura/>
                         tad dhi sthānaṃ cetanāyāḥ svabhāvād vyāpya tiṣṭhati || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.38"> aśvatthadevāyatanaśmaśāna-
                        <caesura/>
                         valmīkasandhyāsu catuṣpatheṣu |
                        <caesura/>
                         yāmye sapitrye parivarjanīyā
                        <caesura/>
                         ṛkṣe narā marmasu ye ca daṣṭāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.39"> darvīkarāṇāṃ viṣam āśughāti
                        <caesura/>
                         sarvāṇi coṣṇe dviguṇībhavanti |
                        <caesura/>
                         ajīrṇapittātapapīḍiteṣu
                        <caesura/>
                         bālapramehiṣv atha garbhiṇīṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.39.add-1"/>
                    <l xml:id="SS.5.3.39.add-2"/>
                    <l xml:id="SS.5.3.35.1"/>

                    <l xml:id="SS.5.3.40ab"> vṛddhāturakṣīṇabubhukṣiteṣu
                        <caesura/>
                         rūkṣeṣu bhīruṣv atha durdineṣu |</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.40cd"> śastrakṣate yasya na raktam eti
                        <caesura/>
                         rājyo latābhiś ca na saṃbhavanti || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.41"> śītābhir adbhiś ca na romaharṣo
                        <caesura/>
                         viṣābhibhūtaṃ parivarjayet tam |
                        <caesura/>
                         jihvā sitā yasya ca keśaśāto
                        <caesura/>
                         nāsāvabhaṅgaś ca sakaṇṭhabhaṅgaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.42"> kṛṣṇaḥ saraktaḥ śvayathuś ca daṃśe
                        <caesura/>
                         hanvoḥ sthiratvaṃ ca sa varjanīyaḥ |
                        <caesura/>
                         vartir ghanā yasya nireti vaktrād
                        <caesura/>
                         raktaṃ sraved ūrdhvam adhaś ca yasya || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.43ab"> daṃṣṭrānipātāḥ sakalāś ca yasya
                        <caesura/>
                         taṃ cāpi vaidyaḥ parivarjayet tu |</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.43cd"> unmattam atyartham upadrutaṃ vā
                        <caesura/>
                         hīnasvaraṃ vā 'py athavā vivarṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.3.44"> sāriṣṭam atyartham aveginaṃ ca
                        <caesura/>
                         jahyān naraṃ tatra na karma kuryāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.3.colophon">iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne
                        jaṅgamaviṣavijñānīyo nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3 ||</l>
                </div>
                <div n="4" type="adhyāya">

                    <head>caturtho 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.5.4.1"> athātaḥ sarpa<pc> </pc>daṣṭa<pc
                            > </pc>viṣa<pc> </pc>vijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>
                    <l xml:id="SS.5.4.2"> yathovāca bhagavān dhanvanatariḥ ||</l>
                    <l xml:id="SS.5.4.3"> dhanvantariṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradam |
                        <caesura/>
                         pādayor upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.4"> sarpasaṃkhyāṃ vibhāgaṃ ca daṣṭalakṣaṇam eva ca |
                        <caesura/>
                         jñānaṃ ca viṣavegānāṃ bhagavan vaktum arhasi || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.5"> tasya tad vacanaṃ śrutvā prābravīd bhiṣajāṃ
                        varaḥ |
                        <caesura/>
                         asaṃkhyā vāsukiśreṣṭhā vikhyātās takṣakādayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.6"> mahīdharāś ca nāgendrā hutāgni<pc
                        > </pc>samatejasaḥ |
                        <caesura/>
                         ye cāpy ajasraṃ garjanti varṣanti ca tapanti ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.7"> sasāgaragiridvīpā yair iyaṃ dhāryate mahī |
                        <caesura/>
                         kruddhā niḥśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyur akhilaṃ jagat || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.8"> namas tebhyo 'sti no teṣāṃ kāryaṃ kiñcic
                        cikitsayā |
                        <caesura/>
                         ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśanti ca mānuṣān || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.9"> teṣāṃ saṅkhyāṃ pravakṣyāmi yathāvad anupūrva<pb facs="655" n="571 (576a)"/>śaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         aśītis tv eva sarpāṇāṃ bhidyate pañcadhā tu sā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.10"> darvīkarā maṇḍalino rājimantas tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         nirviṣā vaikarañjāś ca trividhās te punaḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.11"> darvīkarā maṇḍalino rājimantaś ca pannagāḥ |
                        <caesura/>
                         teṣu darvīkarā jñeyā viṃśatiḥ ṣaṭ ca pannagāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.12"> dvāviṃśatir maṇḍalino rājimantas tathā daśa |
                        <caesura/>
                         nirviṣā dvādaśa jñeyā vaikarañjās trayas tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.13"> vaikarañjodbhavāḥ sapta citrā maṇḍalirājilāḥ |
                        <caesura/>
                         pādābhimṛṣṭā duṣṭā vā kruddhā grāsārthino 'pi vā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.14"> te daśanti mahākrodhās trividhaṃ bhīmadarśanāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sarpitaṃ raditaṃ cāpi tṛtīyam atha nirviṣam |
                        <caesura/>
                         sarpāṅgābhihataṃ kecid icchanti khalu tadvidaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.15"> padāni yatra dantānām ekaṃ dve vā bahūni vā |
                        <caesura/>
                         nimagnāny alparaktāni yāny udvṛtya karoti hi || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.16"> cañcumālakayuktāni vaikṛtyakaraṇāni ca |
                        <caesura/>
                         saṅkṣiptāni saśophāni vidyāt tat sarpitaṃ bhiṣak || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.17"> rājyaḥ salohitā yatra nīlāḥ pītāḥ sitās tathā |
                        <caesura/>
                         vijñeyaṃ raditaṃ tat tu jñeyam alpaviṣaṃ ca tat || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.18"> aśopham alpaduṣṭāsṛk prakṛtisthasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         padaṃ padāni vā vidyād aviṣaṃ tac cikitsakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.19"> sarpaspṛṣṭasya bhīror hi bhayena kupito 'nilaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kasyacit kurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.20"> vyādhitodvignadaṣṭāni jñeyāny alpaviṣāṇi tu |
                        <caesura/>
                         tathātivṛddha<pc> </pc>bālābhidaṣṭam alpaviṣaṃ smṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.21"> suparṇadevabrahmarṣi<pc> </pc>yakṣa<pc
                        > </pc>siddhaniṣevite |
                        <caesura/>
                         viṣaghnauṣadhiyukte ca deśe na kramate viṣam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.22"> rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         jñeyā darvīkarāḥ sarpāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.23"> maṇḍalair vividhaiś citrāḥ pṛthavo mandagāminaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         jñeyā maṇḍalinaḥ sarpā jvalanārkasamaprabhāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.24"> snigdhā vividhavarṇābhis tiryag ūrdhvaṃ ca
                        rājibhiḥ |
                        <caesura/>
                         citritā iva ye bhānti rājimantas tu te smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.25"> muktārūpyaprabhā ye ca kapilā ye ca pannagāḥ |
                        <caesura/>
                         sugandhayaḥ suvarṇābhās te jātyā brāhmaṇāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.26"> kṣatriyāḥ snigdhavarṇās tu pannagā bhṛśakopanāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sūryacandrākṛticchatralakṣma teṣāṃ tathā 'mbujam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.27"> kṛṣṇā vajranibhā ye ca lohitā varṇatas tathā |
                        <caesura/>
                         dhūmrāḥ pārāvatābhāś ca vaiśyās te pannagāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.28"> mahiṣadvīpivarṇābhās tathaiva paruṣatvacaḥ |
                        <caesura/>
                         bhinnavarṇāś ca ye kecic chūdrā te parikīrtitāḥ || </l>

                    <pb facs="656" n="572 (572a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.4.29"> kopayanty anilaṃ jantoḥ phaṇinaḥ sarva eva tu |
                        <caesura/>
                         pittaṃ maṇḍalinaś cāpi kaphaṃ cānekarājayaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.30"> apatyam asavarṇābhyāṃ dvidoṣakaralakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         jñeyau doṣaiś ca dampatyor viśeṣaś cātra vakṣyate || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.31"> rajanyāḥ paścime yāme sarpāś citrāś caranti hi
                        |
                        <caesura/>
                         śeṣeṣūktā maṇḍalino divā darvīkarāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.32"> darvīkarās tu taruṇā vṛddhā maṇḍalinas tathā |
                        <caesura/>
                         rājimanto vayomadhyā jāyante mṛtyuhetavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.33"> nakulākulitā bālā vāriviprahatāḥ kṛśāḥ |
                        <caesura/>
                         vṛddhāmuktatvaco bhītāḥ sarpās tv alpaviṣāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.34.add-1"> tatra darvīkarāḥ kṛṣṇasarpo, mahākṛṣṇaḥ,
                        kṛṣṇodaraḥ śvetakapoto, mahākapoto, balāhako, mahāsarpaḥ,
                        śaṅkhakapālo, lohitākṣo, gavedhukaḥ, parisarpaḥ, khaṇḍaphaṇaḥ,
                        kakudaḥ, padmo, mahāpadmo, darbhapuṣpo, dadhimukhaḥ, puṇḍarīko,
                        bhrūkuṭīmukho, viṣkiraḥ, puṣpābhikīrṇo, girisarpaḥ, ṛjusarpaḥ,
                        śvetodaro, mahāśirā, alagarda, aśīviṣa iti (1); </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.34.add-2"> maṇḍalinas tu ādarśamaṇḍalaḥ,
                        śvetamaṇḍalo, raktamaṇḍalaḥ, citramaṇḍalaḥ, pṛṣato, rodhrapuṣpo,
                        milindako, gonaso, vṛddhagonasaḥ, panaso, mahāpanaso,
                        veṇupatrakaḥ, śiśuko madanaḥ, pālindiraḥ, piṅgalaḥ, tantukaḥ
                        puṣpapāṇḍuḥ, ṣaḍaṅgo, agniko babhruḥ, kaṣāyaḥ, kaluṣaḥ pārāvato,
                        hastābharaṇaḥ, citrakaḥ, eṇīpada iti (2); </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.34.add-3"> rājimantas tu puṇḍarīko rājicitro,
                        aṅgularājiḥ, bindurājiḥ, kardamakaḥ, tṛṇaśoṣakaḥ, sarṣapakaḥ
                        śvetahanuḥ, darbhapuṣpaś cakrako, godhūmakaḥ, kikkisāda iti (3); </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.34.add-4"> nirviṣās tu galagolī, śūkapatro, ajagaro,
                        divyako, varṣāhikaḥ, puṣpaśakalī, jyotīrathaḥ, kṣīrikāpuṣpako,
                        ahipatāko, andhāhiko, gaurāhiko, vṛkṣeśaya iti (4); </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.34.add-5"> vaikarañjās tu trayāṇāṃ darvīkarādīnāṃ
                        vyatikarāj jātāḥ, tad yathā mākuliḥ, poṭagalaḥ, snigdharājir iti |
                        tatra kṛṣṇasarpeṇa gonasyāṃ vaiparītyena vā jāto mākuliḥ; rājilena
                        gonasyāṃ vaiparītyena vā jātaḥ poṭagalaḥ; kṛṣṇasarpeṇa rājimatyāṃ
                        vaiparītyena vā jātaḥ snigdharājir iti | teṣām ādyasya pitṛvad
                        viṣotkarṣo, dvayor mātṛvad ity eke (5); </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.34.add-6"> trayāṇāṃ vaikarañjānāṃ punar
                        divyelakarodhrapuṣpakarājicitrakapoṭagalapuṣpābhikīrṇadarṇadarbhapuṣpavellitakāḥ
                        sapta; teṣām ādyās trayo rājilavat, śeṣā maṇḍalivat, </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.34.5a">evam eteṣāṃ sarpāṇām aśītir vyākhyātā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.35"> tatra mahānetrajihvāsyaśirasaḥ pumāṃsaḥ,
                        sūkṣmanetrajihvāsyaśirasaḥ striyaḥ, ubhayalakṣaṇā mandaviṣā
                        akrodhā napuṃsakā iti ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.4.36"> tatra sarveṣāṃ sarpāṇāṃ sāmānyata eva
                        daṣṭalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ | kiṃ kāraṇaṃ viṣaṃ hi niśita<pc
                            > </pc>nistriṃśāśani<pc> </pc>hutavaha<pc> </pc>deśyam āśukāri
                        muhūrtam apy upekṣitam āturam atipātayati, na cāvakāśo 'sti
                        vāksamūham upasartuṃ pratyekam api daṣṭalakṣaṇe 'bhihite sa<pb facs="657" n="573 (574a)"/>rvatra
                        traividhyaṃ bhavati, tasmāt traividhyam eva vakṣyāmaḥ; etad dhy
                        āturahitam asaṃmohakaraṃ ca, api cātraiva
                        sarvasarpavyañjanāvarodhaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.4.37"> tatra darvīkaraviṣeṇa tvaṅ<pc
                            > </pc>nayana<pc> </pc>nakha<pc> </pc>daśana<pc
                            > </pc>vadana<pc> </pc>mūtra<pc> </pc>purīṣa<pc
                            > </pc>daṃśa<pc> </pc>kṛṣṇatvaṃ raukṣyaṃ śiraso gauravaṃ
                        sandhivedanā kaṭīpṛṣṭhagrīvādaurbalyaṃ jṛmbhaṇaṃ vepathuḥ
                        svarāvasādo ghurghurako jaḍatā śuṣkodgāraḥ kāsaśvāsau hikkā vāyor
                        ūrdhvagamanaṃ śūlodveṣṭanaṃ tṛṣṇā lālāsrāvaḥ phenāgamanaṃ sroto
                        'varodhas tās tāś ca vātavedanā bhavanti; maṇḍaliviṣeṇa tvagādīnāṃ
                        pītatvaṃ śītābhilāṣaḥ paridhūpanaṃ dāhastṛṣṇā mado mūrcchā jvaraḥ
                        śoṇitāgamanam ūrdhvam adhaś ca māṃsānām avaśātanaṃ śvayathur
                        daṃśakothaḥ pītarūpadarśanam āśukopas tās tāś ca pittavedanā
                        bhavanti; rājimadviṣeṇa śuklatvaṃ tvagādīnāṃ śītajvaro romaharṣaḥ
                        stabdhatvaṃ gātrāṇām ādaṃśaśophaḥ sāndrakaphaprasekaś chardir
                        abhīkṣṇam akṣṇoḥ kaṇḍūḥ kaṇṭhe śvayathur ghurghuraka
                        ucchvāsanirodhas tamaḥ praveśas tās tāś ca kaphavedanā bhavanti
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.4.38"> puruṣābhidaṣṭa ūrdhvaṃ prekṣate, adhastāt
                        striyā sirāś cottiṣṭhanti lalāṭe, napuṃsakābhidaṣṭas tiryakprekṣī
                        bhavati, garbhiṇyā pāṇḍumukho dhmātaś c<pb facs="657" n="573 (571b)"/>a, sūtikayā kukṣiśūlārtaḥ
                        sarudhiraṃ mehaty upajihvikā cāsya bhavati, grāsārthinā 'nnaṃ
                        kāṅkṣati, vṛddhena cirān mandāś ca vegāḥ, bālenāśu mṛdavaś ca,
                        nirviṣeṇāviṣaliṅgaṃ, andhāhikenāndhatvam ity eke, grasanāt
                        ajagaraḥ śarīraprāṇaharo na visāt | tatra sadyaḥ prāṇaharāhidaṣṭaḥ
                        patati śāstrāśanihata eva bhūmau, srastāṅgaḥ svapiti ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.4.39"> tatra sarveṣāṃ sarpāṇāṃ viṣasya saptavegā
                        bhavanti | tatra darvīkarāṇāṃ prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ
                        dūṣayati, tatpraduṣṭaṃ kṛṣṇatām upaiti, tena kārṣṇyaṃ
                        pipīlikāparisarpaṇam iva cāṅge bhavati; dvitīye māṃsaṃ dūṣayati,
                        tenātyarthaṃ kṛṣṇatā śopho granthayaś cāṅge bhavanti; tṛtīye medo
                        dūṣayati, tena daṃśakledaḥ śirogauravaṃ svedaś cakṣurgrahaṇaṃ ca;
                        caturthe koṣṭham anupraviśya kaphapradhānān doṣān dūṣayati, tena
                        tandrāprasekasandhiviśleṣā bhavanti; pañcame 'sthīny anupraviśati
                        prāṇam agniṃ ca dūṣayati, tena parvabhedo hikkā dāhaś ca bhavati;
                        ṣaṣṭhe majjānam anupraviśati grahaṇīṃ cātyarthaṃ dūṣayati, tena
                        gātrāṇāṃ gauravam atīsāro hṛtpīḍā mūrcchā ca bhavati; saptame
                        śukram anupraviśati vyānaṃ cātyarthaṃ kopayati kaphaṃ ca
                        sūkṣmasrotobhyaḥ pracyāvayati, tena śleṣmavartiprādurbhāvaḥ
                        kaṭīpṛṣṭhabhaṅgaḥ sarvaceṣṭāvighāto lālāsvedayor atipravṛttir
                        ucchvāsanirodhaś ca bhavati | maṇḍalināṃ prathame vege viṣaṃ
                        śoṇitaṃ dūṣayati, tatpraduṣṭaṃ pītatām upaiti, tatra paridāhaḥ
                        pītāvabhāsatā cāṅgānāṃ bhavati; dvitīye māṃsaṃ dūṣayati,
                        tenātyarthaṃ pītatā paridāho daṃśe śvayathuś ca bhavati; tṛtīye
                        medo dūṣayati, tena pūrvavac cakṣurgrahaṇaṃ tṛṣṇā daṃśakledaḥ
                        svedaś ca; caturthe koṣṭham anupraviśya jvaram āpādayati; pañcame
                        paridāhaṃ sarvagātreṣu karoti, ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavat |
                        rājimatāṃ prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati tatpraduṣṭaṃ
                        pāṇḍutām upaiti, tena romaharṣaḥ śuklāvabhāsaś ca puruṣo bhavati;
                        dvitīye māṃsaṃ dūṣayati, tena pāṇḍutā 'tyarthaṃ jāḍyaṃ śiraḥśophaś
                        ca bhavati; tṛtīye medo dūṣayati, tena cakṣurgrahaṇaṃ daṃśakledaḥ
                        svedo ghrāṇākṣisrāvaś ca bhavati; caturthe koṣṭham anupraviśya
                        manyāstambhaṃ śirogauravaṃ cāpādayati; pañcame vāksaṅgaṃ
                        śītajvaraṃ ca karoti; ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavad iti ||</l>

                    <pb facs="658" n="574 (574a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.4.40"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         dhātvantareṣu yāḥ sapta kalāḥ saṃparikīrtitāḥ |
                        <caesura/>
                         tāsv ekaikām atikramya vegaṃ prakurute viṣam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.41"> yenāntareṇa tu kalāṃ kālakalpaṃ bhinatti hi |
                        <caesura/>
                         samīraṇenohyamānaṃ tat tu vegāntaraṃ smṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.42"> śūnāṅgaḥ prathame vege paśur dhyāyati duḥkhitaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         lālāsrāvo dvitīye tu kṛṣṇāṅgaḥ pīḍyate hṛdi || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.43"> tṛtīye ca śiroduḥkhaṃ kaṇṭhagrīvaṃ ca bhajyate
                        |
                        <caesura/>
                         caturthe vepate mūḍhaḥ khādan dantān jahāty asūn || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.44"> kecid vegatrayaṃ prāhur antaṃ caiteṣu tadvidaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         dhyāyati prathame vege pakṣī muhyaty ataḥ param || </l>

                    <l xml:id="SS.5.4.45"> dvitīye vihvalaḥ proktas tṛtīye mṛtyum ṛcchati
                        |
                        <caesura/>
                         kecid ekaṃ vihaṅgeṣu viṣavegam uśanti hi |
                        <caesura/>
                         mārjāranakulādīnāṃ viṣaṃ nātipravartate ||</l>

                    <l ana="trailer" style="prose">iti suśrutasaṃhitāyāṃ kalpasthāne
                            sarpa<pc> </pc>daṣṭa<pc> </pc>viṣa<pc> </pc>vijñānīyaṃ nāma
                        caturtho 'dhyāyaḥ ||4 ||</l>
                </div>
                <div n="5" type="adhyāya">
                    <head>pañcamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.5.5.1"> athātaḥ sarpa<pc> </pc>daṣṭa<pc
                            > </pc>viṣa<pc> </pc>cikitsitaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.5.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.5.3"> sarvair evāditaḥ sarpaiḥ śākhādaṣṭasya dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         daṃśasyopari badhnīyād ariṣṭāś caturaṅgule || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.4"> plotacarmāntavalkānāṃ mṛdunā 'nyatamena vai |
                        <caesura/>
                         na gacchati viṣaṃ deham ariṣṭābhir nivāritam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.5"> dahed daṃśam athotkṛtya yatra bandho na jāyate |
                        <caesura/>
                         ācūṣaṇacchedadāhāḥ sarvatraiva tu pūjitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.6"> pratipūrya mukhaṃ vastrair hitam ācūṣaṇaṃ bhavet
                        |
                        <caesura/>
                         sa daṣṭavyo 'thavā sarpo loṣṭo vā 'pi hi tat kṣaṇam || </l>

                    <pb facs="659" n="575 (575a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.5.7"> atha maṇḍalinā daṣṭaṃ na kathaṃ cana dāhayet |
                        <caesura/>
                         sa pittabāhulyaviṣād daṃśo dāhād visarpate || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.8"> ariṣṭām api mantraiś ca badhnīyān mantrakovidaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sā tu rajjvādibhir baddhā viṣapratikarī matā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.9"> devabrahmarṣibhiḥ proktā mantrāḥ satyatapomayāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bhavanti nānyathā kṣipraṃ viṣaṃ hanyuḥ sudustaram || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.10"> viṣaṃ tejomayair mantraiḥ satyabrahmatapomayaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         yathā nivāryate kṣipraṃ prayuktair na tathauṣadhaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.11"> mantrāṇāṃ grahaṇaṃ kāryaṃ strīmāṃsamadhuvarjinā
                        |
                        <caesura/>
                         mitāhāreṇa śucinā kuśāstaraṇaśāyinā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.12"> gandhamālyopahāraiś ca balibhiś cāpi devatāḥ |
                        <caesura/>
                         pūjayen mantrasiddhyarthaṃ japahomaiś ca yatnataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.13"> mantrās tv avidhinā proktā hīnā vā
                        svaravarṇataḥ |
                        <caesura/>
                         yasmān na siddhim āyānti tasmād yojyo 'gadakramaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.14"> samantataḥ sirā daṃśād vidhyet tu kuśalo bhiṣak
                        |
                        <caesura/>
                         śākhāgre vā lalāṭe vā vyadhyās tā viṛte viṣe || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.15"> rakte nirhriyamāṇe tu kṛtsnaṃ nirhriyate viṣam
                        |
                        <caesura/>
                         tasmād visrāvayed raktaṃ sā hy asya paramā kriyā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.16"> samantād agadair daṃśaṃ pracchayitvā pralepayet
                        |
                        <caesura/>
                         candanośīrayuktena vāriṇā pariṣecayet || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.17"> pāyaye tā gadāṃs tāṃs tān
                        kṣīrakṣaudraghṛtādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         tadalābhe hitā vā syāt kṛṣṇā valmīkamṛttikā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.18"> kovidāraśirīṣārkakaṭabhīr vā 'pi bhakṣayet |
                        <caesura/>
                         na pibet tailakaulatthamadyasauvīrakāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.19"> dravam anyat tu yat kiñcit pītvā pītvā tad
                        udvamet |
                        <caesura/>
                         prāyo hi vamanenaiva mukhaṃ nirhriyate viṣam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.20"> phaṇināṃ viṣavege tu prathame śoṇitaṃ haret |
                        <caesura/>
                         dvitīye madhusarpirbhyāṃ pāyayetāgadaṃ bhisak || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.21"> nasya<pc> </pc>karmāñjane yuñjyāt tṛtīye
                        viṣanāśane |
                        <caesura/>
                         vāntaṃ caturthe pūrvoktāṃ yavāgūm atha dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.22"> śītopacāraṃ kṛtvādau bhiṣak pañcamaṣaṣṭhayoḥ |
                        <caesura/>
                         pāyayec chodhanaṃ tīkṣṇaṃ yavāgūṃ cāpi kīrtitām || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.23"> saptame tv avapīḍena śiras tīkṣṇena śodhayet |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇam evāñjanaṃ dadyāt tīkṣṇaśastreṇa mūrdhni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.24"> kṛtvā kākapadaṃ carma sāsṛg vā piśitaṃ kṣipet |
                        <caesura/>
                         pūrvo maṇḍalināṃ vego darvīkaravad ācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.25"> agadaṃ madhusarpirbhyāṃ dvitīye pāyayeta ca |
                        <caesura/>
                         vāmayitvā yavāgūṃ ca pūrvoktām atha dāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.26"> tṛtīye śodhitaṃ tīkṣṇair yavāgūṃ pāyayed dhitām
                        |
                        <caesura/>
                         caturthe pañcame cāpi darvīkaravad ācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.27"> kākolyādir hitaḥ ṣaṣṭhe peyaś ca madhuro 'gadaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         hito 'vapīḍe tv agadaḥ saptame viṣanāśanaḥ || </l>

                    <pb facs="660" n="576 (576a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.5.28"> pūrve rājimatāṃ vege 'lābubhiḥ śoṇitaṃ haret |
                        <caesura/>
                         agadaṃ madhusarpirbhyāṃ saṃyuktaṃ pāyayeta ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.29"> vāntaṃ dvitīye tv agadaṃ pāyayed viṣanāśanam |
                        <caesura/>
                         tṛtīyādiṣu triṣv evaṃ vidhir dārvīkaro hitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.30"> ṣaṣṭhe 'ñjanaṃ tīkṣṇatamam avapīḍaś ca saptame
                        |
                        <caesura/>
                         garbhiṇībālavṛddhānāṃ sirāvyadhanavarjitam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.31"> viṣārtānāṃ yathoddiṣṭaṃ vidhānaṃ śasyate mṛdu |
                        <caesura/>
                         raktāvasekāñjanāni naratulyāny ajāvike || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.32"> triguṇaṃ mahiṣe soṣṭre gavāśve dviguṇaṃ tu tat
                        |
                        <caesura/>
                         caturguṇaṃ tu nāgānāṃ kevalaṃ sarvapakṣiṇām || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.33"> pariṣekān pradehāṃś ca suśītān avacārayet |
                        <caesura/>
                         māṣakaṃ tv añjanasyeṣṭaṃ dviguṇaṃ nasyato hitam |
                        <caesura/>
                         pāne caturguṇaṃ pathyaṃ vamane 'ṣṭaguṇaṃ punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.34"> deśa<pc> </pc>prakṛti<pc> </pc>sātmya<pc
                            > </pc>rtu<pc> </pc>viṣavegabalābalam |
                        <caesura/>
                         pradhārya nipuṇaṃ buddhyā tataḥ karma samācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.35"> vegānupūrvyā karmoktam idaṃ viṣavināśanam |
                        <caesura/>
                         karmāvasthāviśeṣeṇa viṣayor ubhayoḥ śṛṇu || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.36"> vivarṇe kaṭhine śūne saruje 'ṅge viṣānvite |
                        <caesura/>
                         tūrṇaṃ visravaṇaṃ kāryam uktena vidhinā tataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.37"> kṣudhārtam anilaprāyaṃ tad viṣārtaṃ samāhitaḥ |
                        <caesura/>
                         pāyayeta rasaṃ sarpiḥ śuktaṃ kṣaudraṃ tathā dadhi || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.38"> tṛḍdāhadharmasaṃmohe paittaṃ paittaviṣāturam |
                        <caesura/>
                         śītaiḥ saṃvāhanasnānapradehaiḥ samupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.39"> śīte śītaprasekā<pb facs="661" n="577 (577a)"/>rtaṃ ślaiṣmikaṃ kaphakṛdviṣam |
                        <caesura/>
                         vāmayed vamanais tīkṣṇais tathā mūrcchāmadānvitam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.40"> koṣṭhadāharujādhmānamūtrasaṅgaruganvitam |
                        <caesura/>
                         virecayec chakṛdvāyusaṅgapittāturaṃ naram || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.41"> śūnākṣikūṭaṃ nidrārtaṃ vivarṇāvilalocanam |
                        <caesura/>
                         vivarṇaṃ cāpi paśyan tam añjanaiḥ samupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.42"> śiroruggauravālasya hanustambhagalagrahe |
                        <caesura/>
                         śiro virecayet kṣipraṃ manyāstambhe ca dāruṇe || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.43"> naṣṭasaṃjñaṃ vivṛttākṣaṃ bhagnagrīvaṃ
                        virecanaiḥ |
                        <caesura/>
                         cūrṇaiḥ pradhamanais tīkṣṇair viṣārtaṃ samupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.44"> tāḍayec ca sirāḥ kṣipraṃ tasya śākhālalāṭajāḥ |
                        <caesura/>
                         tāsv aprasicyamānāsu mūrdhni śastreṇa śastravit || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.45"> kuryāt kākapadākāraṃ vraṇam evaṃ sravanti tāḥ |
                        <caesura/>
                         saraktaṃ carma māṃsaṃ vā nikṣipec cāsya mūrdhani || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.46"> carmavṛkṣakaṣāyaṃ vā kalkaṃ vā kuśalo bhiṣak |
                        <caesura/>
                         vādayec cāgadair liptvā dundubhīṃs tasya pārśvayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.47ab"> labdhasaṃjñaṃ punaś cainam ūrdhvaṃ cādhaś ca
                        śodhayet | </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.47cd"> niḥśeṣaṃ nirharec caivaṃ viṣaṃ paramadurjayam
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.48"> alpam apy avaśiṣṭaṃ hi bhūyo vegāya kalpate |
                        <caesura/>
                         kuryād vā sādavaivarṇyajvarakāsaśirorujaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.49"> śophaśoṣapratiśyāyatimirāruci<pc> </pc>pīnasān
                        |
                        <caesura/>
                         teṣu cāpi yathādoṣaṃ pratikarma prayojayet || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.50"> viṣārtopadravāṃś cāpi yathāsvaṃ samupācaret |
                        <caesura/>
                         athāriṣṭāṃ vimucyāśu pracchayitvāṅkitaṃ tayā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.51"> dahyāt tatra viṣaṃ skannaṃ bhūyo vegāya kalpate
                        |
                        <caesura/>
                         evam auṣadhibhir mantraiḥ kriyāyogaiś ca yatnataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.52"> viṣe hṛtaguṇe dehād yadā doṣaḥ prakupyati |
                        <caesura/>
                         tadā pavanam udvṛttaṃ snehādyaiḥ samupācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.53"> taila<pc> </pc>matsya<pc
                            > </pc>kulatthāmla<pc> </pc>varjyair viṣaharāyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         pittajvraharaiḥ pittaṃ kaṣāyasnehabastibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.54"> kapham āragvadhādyena sakṣaudreṇa gaṇena tu |
                        <caesura/>
                         śleṣmaghnair agadaiś caiva tiktai rūkṣaiś ca bhojanaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.55"> vṛkṣaprapātaviṣam apatitaṃ mṛtam ambhasi |
                        <caesura/>
                         udbaddhaṃ ca mṛtaṃ sadyaś cikitsen naṣṭasaṃjñavat || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.56"> gāḍhaṃ baddhe 'riṣṭayā pracchite vā tīkṣṇair
                        lepais tadvidhair vāvaśiṣṭaiḥ |
                        <caesura/>
                         śūne gātre klinnam atyarthapūti jñeyaṃ māṃsaṃ tadviṣāt pūti
                        kaṣṭam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.57"> sadyo viddhaṃ nisravet kṛṣṇaraktaṃ pākaṃ yāyād
                        dahyate cāpy abhīkṣṇam |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇībhūtaṃ klinnam atyarthapūti śīrṇaṃ māṃsaṃ yāty ajasraṃ
                        kṣatāc ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.58"> tṛṣṇā mūrcchā bhrāntidāhau jvaraś ca yasya syus
                        taṃ digdhaviddhaṃ vya<pb facs="662" n="578 (578a)"/>vasyet |
                        <caesura/>
                         pūrvoddiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ sarvam etaj juṣṭaṃ yasyālaṃ viṣeṇa vraṇāḥ
                        syuḥ || </l>

           
                    <l xml:id="SS.5.5.59ab"> lūtādaṣṭā digdhaviddhā viṣair vā juṣṭā
                        prāyaste vraṇāḥ pūtimāṃsāḥ | </l>


                    <l xml:id="SS.5.5.59cd"> teṣāṃ yuktyā pūtimāṃsāny apohya
                        <caesura/>
                        vāryokobhiḥ śoṇitaṃ cāpahṛtya || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.60"> hṛtvā doṣān kṣipram ūrdhvaṃ tv adhaś ca samyak
                        siñcet kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyaiḥ |
                        <caesura/>
                         antarvastraṃ dāpayec ca pradehān śītair dravyair ājyayuktair
                        viṣaghnaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.61"> bhinne tv asthnā duṣṭajātena kāryaḥ
                        <caesura/>
                         pūrvo mārgaḥ paittike yo viṣe ca |
                        <caesura/>
                         trivṛdviśalye madhukaṃ haridre
                        <caesura/>
                         raktā narendro lavaṇaś ca vargaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.62"> kaṭutrikaṃ caiva sucūrṇitāni
                        <caesura/>
                         śṛṅge nidadhyān madhusaṃyutāni |
                        <caesura/>
                         eṣo 'gado hanti viṣaṃ prayuktaḥ
                        <caesura/>
                         pānāñjanābhyañjana<pc> </pc>nasya<pc> </pc>yogaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.63"> avāryavīryo viṣavegahantā
                        <caesura/>
                         mahāgado nāma mahāprabhāvaḥ |
                        <caesura/>
                         viḍaṅga<pc> </pc>pāṭhā<pc> </pc>triphalājamodā
                        <caesura/>
                         hiṅgūni vakraṃ trikaṭūni caiva || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.64"> sarvaś ca vargo lavaṇaḥ susūkṣmaḥ
                        <caesura/>
                         sacitrakaḥ kṣaudrayuto nidheyaḥ |
                        <caesura/>
                         śṛṅge gavāṃ śṛṅgamayena caiva
                        <caesura/>
                         pracchāditaḥ pakṣam upekṣitaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.65"> eṣo 'gadaḥ sthāvarajaṅgamānāṃ
                        <caesura/>
                         jetā viṣāṇām ajito hi nāmnā |
                        <caesura/>
                         prapauṇḍarīkaṃ suradāru mustā
                        <caesura/>
                         kālānusāryā kaṭurohiṇī ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.66"> sthauṇeyakadhyāmaka<pc> </pc>guggulūni
                        <caesura/>
                         punnāga<pc> </pc>tālīśa<pc> </pc>suvarcikāś ca |
                        <caesura/>
                         kuṭannaṭailāsitasindhuvārāḥ
                        <caesura/>
                         śaileyakuṣṭhe tagaraṃ priyaṅguḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.67"> rodhraṃ jalaṃ kāñcana<pc> </pc>gairikaṃ ca
                        <caesura/>
                         samāgadhaṃ candanasaindhavaṃ ca |
                        <caesura/>
                         sūkṣmāṇi cūrṇāni samāni kṛtvā
                        <caesura/>
                         śṛṅge nidadhyān madhusaṃyutāni || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.68"> eṣo 'gadas tārkṣya iti pradiṣṭo
                        <caesura/>
                         viṣaṃ nihanyād api takṣakasya |
                        <caesura/>
                         māṃsīhareṇutriphalāmuraṅgī
                        <caesura/>
                         raktālatā<pc> </pc>yaṣṭika<pc> </pc>padmakāni || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.69"> viḍaṅgatālīśasugandhikailātvakkuṣṭhapatrāṇi
                        sacandanāni |
                        <caesura/>
                         bhārgī paṭolaṃ kiṇihī sapāṭhā mṛgādanī karkaṭikā puraś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.70"> pālindyaśokau kramukaṃ surasyāḥ prasūnam
                        āruṣkarajaṃ ca puṣpam |
                        <caesura/>
                         sūkṣmāni cūrṇāni samāni śṛṅge nyaset sapittāni samākṣikāṇi || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.71"> varāhagodhāśikhiśallakīnāṃ mārjārajaṃ
                        pārṣatanākule ca |
                        <caesura/>
                         yasyāgado 'yaṃ sukṛto gṛhe syān nāmnarṣabho nāma nararṣabhasya || </l>

                    <pb facs="663" n="579 (579a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.5.72"> na tatra sarpāḥ kuta eva kīṭās tyajanti vīryāṇi
                        viṣāṇi caiva |
                        <caesura/>
                         etena bheryaḥ paṭahāś ca digdhā nānadyamānā viṣam āśu hanyuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.73"> digdhāḥ patākāś ca nirīkṣya sadyo viṣābhibhūtā
                        hy aviṣā bhavanti |
                        <caesura/>
                         lākṣā hareṇur naladaṃ priyaṅguḥ śigrudvayaṃ yaṣṭikapṛthvikāś ca
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.74"> cūrṇīkṛto 'yaṃ rajanīvimiśro sarpirmadhubhyāṃ
                        sahito nidheyaḥ |
                        <caesura/>
                         śṛṅge gavāṃ pūrvavad ā pidhānas tataḥ prayojyo 'ñjana<pc
                            > </pc>nasya<pc> </pc>pānaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.75"> saṃjīvano nāma gatāsukalpān eṣo 'gado
                        jīvayatīha martyān |
                        <caesura/>
                         śleṣmātakīkaṭphalamātuluṅgyaḥ śvetā girihvā kiṇihī sitā ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.76"> sataṇḍulīyo 'gada eṣa mukhyo viṣeṣu
                        darvīkararājilānām |
                        <caesura/>
                         drākṣā sugandhā nagavṛttikā ca śvetā samaṅgā samabhāgayuktā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.77"> deyo dvibhāgaḥ surasācchadasya kapitthabilvād
                        api dāḍimāc ca |
                        <caesura/>
                         tathārdha<pc> </pc>bhāgaḥ sitasindhuvārād aṅkoṭhamūlād api
                        gairikāc ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.78ab"> eṣo 'gadaḥ kṣaudrayuto nihanti viśeṣato
                        maṇḍalināṃ viṣāṇi |</l>

                    <l xml:id="SS.5.5.78cd"> vaṃśatvagārdrāmalakaṃ kapitthaṃ kaṭutrikaṃ
                        haimavatī sakuṣṭhā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.79"> karañjabījaṃ tagaraṃ śirīṣapuṣpaṃ ca
                        gopittayutaṃ nihanti |
                        <caesura/>
                         viṣāṇi lūtondurapannagānāṃ kaiṭaṃ ca lepāñjananasyapānaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.80"> pūrīṣamūtrānilagarbhasaṅgānnihanti
                        vartyañjananābhilepaiḥ |
                        <caesura/>
                         kācārmakothān paṭalāṃś ca ghorān puṣpaṃ ca hantyañjananasyayogaiḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.81"> samūlapuṣpāṅkuravalkabījāt kvāthaḥ śirīṣāt
                        trikaṭupragāḍhaḥ |
                        <caesura/>
                         salāvaṇaḥ kṣaudrayuto 'tha pīto viśeṣataḥ kīṭaviṣaṃ nihanti || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.82"> kuṣṭhaṃ trikaṭukaṃ dārvī madhukaṃ lavaṇadvayam
                        |
                        <caesura/>
                         mālatī nāgapuṣpaṃ ca sarvāṇi madhurāṇi ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.83"> kapittharasapiṣṭo 'yaṃ śarkarākṣaudrasaṃyutaḥ |
                        <caesura/>
                         viṣaṃ hantyagadaḥ sarvaṃ mūṣikāṇāṃ viśeṣataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.84ab"> somarājīphalaṃ puṣpaṃ kaṭabhī sindhuvārakaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.84cd"> corako varuṇaḥ kuṣṭhaṃ sarpagandhā sasaptalā
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.85ab"> punarnavā śirīṣasya puṣpamāragvadhārkajam | </l>

                    <l xml:id="SS.5.5.85cd"> śyāmāmbaṣṭhā viḍaṅgāni tathāmrāśmantakāni ca
                        || </l>

                    <pb facs="664" n="580 (580a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.5.86"> bhūmī kurabakaś caiva gaṇa ekasaraḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         ekaśo dvitriśo vā 'pi prayoktavyo viṣāpahaḥ || </l>

                    <p style="prose" xml:id="SS.5.5.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ
                        kalpasthāne sarpadaṣṭaviṣacikitsitaṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ ||5
                        ||</p>
                </div>
                <div n="6" type="adhyāya">

                    <head>ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ |</head>

                    <l xml:id="SS.5.6.1"> athāto dundubhisvanīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.6.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.6.3"> dhavāśvakarṇa<pc> </pc>śirīṣa<pc
                            > </pc>tiniśa<pc> </pc>palāśa<pc> </pc>picumarda<pc
                            > </pc>pāṭali<pc> </pc>pāribhadrakāmrodumbara<pc
                            > </pc>karahāṭakārjuna<pc> </pc>kakubha<pc
                            > </pc>sarja<pc> </pc>kapītana<pc> </pc>śleṣmāta<pc
                            > </pc>kāṅkoṭhāmalakapragraha<pc> </pc>kuṭaja<pc
                            > </pc>śamī<pc> </pc>kapitthāśmantakārka<pc
                            > </pc>cirabilva<pc> </pc>mahāvṛkṣāruṣkarāralu<pc
                            > </pc>madhuka<pc> </pc>madhuśigru<pc> </pc>śāka<pc
                            > </pc>gojī<pc> </pc>mūrvā<pc> </pc>bhūrja<pc
                            > </pc>tilvakekṣuraka<pc> </pc>gopaghoṇṭārimedānāṃ bhasmāny
                        āhṛtya gavāṃ mūtreṇa kṣārakalpena parisrāvya vipacet, dadyāc cātra
                            pippalīmūla<pc> </pc>taṇḍulīyaka<pc> </pc>varāṅga<pc
                            > </pc>coca<pc> </pc>mañjiṣṭhā<pc> </pc>karañjikā<pc
                            > </pc>hastipippalī<pc> </pc>marica<pc> </pc>viḍaṅga<pc
                            > </pc>gṛhadhūmānantā<pc> </pc>soma<pc> </pc>saralā<pc
                            > </pc>bāhlīka<pc> </pc>guhākośāmra<pc> </pc>śveta<pc
                            > </pc>sarṣapa<pc> </pc>varuṇa<pc> </pc>lavaṇa<pc
                            > </pc>plakṣa<pc> </pc>niculaka<pc> </pc>vañjula<pc
                            > </pc>vakrāla<pc> </pc>vardhamāna<pc
                            > </pc>putraśreṇī<pc> </pc>saptaparṇa<pc
                            > </pc>ṭuṇṭukailavāluka<pc> </pc>nāgadanty<pc
                            > </pc>ativiṣā<pc> </pc>bhayā<pc> </pc>bhadradāru<pc
                            > </pc>kuṣṭha<pc> </pc>haridrā<pc> </pc>vacā<pc> </pc>cūrṇāni
                        lohānāṃ ca samabhāgāni, tataḥ kṣāravad āgatapākam avatārya
                        lohakumbhe nidadhyāt ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.6.4"> anena dundubhiṃ limpet patākāṃ toraṇāni ca |
                        <caesura/>
                         śravaṇād darśanāt sparśāt viṣāt saṃprati<pc> </pc>mucyate || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.5"> eṣa kṣārāgado nāma śarkarāsv aśmarīṣu ca |
                        <caesura/>
                         arśaḥsu vātagulmeṣu kāsaśūlodareṣu ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.6"> ajīrṇe grahaṇīdoṣe bhaktadveṣe ca dāruṇe |
                        <caesura/>
                         śophe sarvasare cāpi deyaḥ śvāse ca dāruṇe || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.7"> sadā sarvaviṣārtānāṃ sarvathaivopayujyate |
                        <caesura/>
                         eṣa takṣakamukhyānām api darpāṅkuśo 'gadaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.8"> viḍaṅgatriphalādantībhadradāruhareṇavaḥ |
                        <caesura/>
                         tālīśapatramañjiṣṭhākeśarotpalapadmakam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.9"> dāḍimaṃ mālatīpuṣpaṃ rajanyau sārive sthire |
                        <caesura/>
                         priyaṅgus tagaraṃ kuṣṭhaṃ bṛhatyau cailavālukam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.10"> sacandanagavākṣībhir etaiḥ siddhaṃ viṣāpaham |
                        <caesura/>
                         sarpiḥ kalyāṇakaṃ hy etad grahāpasmāranāśanam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.11"> pāṇḍvāmayagaraśvāsamandāgnijvarakāsanut |
                        <caesura/>
                         śoṣiṇām alpaśukrāṇāṃ vandhyānāṃ ca praśasyate || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.12"> apāmārgasya bījāni śirīṣasya ca māṣakān |
                        <caesura/>
                         śvete dve kākamācīṃ ca gavāṃ mūtreṇa peṣayet || </l>

                    <pb facs="665" n="581 (581a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.6.13"> sarpir etais tu saṃsiddhaṃ viṣasaṃśamanaṃ param
                        |
                        <caesura/>
                         amṛtaṃ nāma vikhyātam api saṃjīvayen mṛtam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.14"> candanāguruṇī kuṣṭhaṃ tagaraṃ tilaparṇikam |
                        <caesura/>
                         prapauṇḍarīkaṃ naladaṃ saralaṃ devadāru ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.15"> bhadraśriyaṃ yavaphalāṃ bhārgīṃ nīlīṃ
                        sugandhikām |
                        <caesura/>
                         kāleyakaṃ padmakaṃ ca madhukaṃ nāgaraṃ jaṭām || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.16"> punnāgailailavālūni gairikaṃ dhyāmakaṃ balām |
                        <caesura/>
                         toyaṃ sarjarasaṃ māṃsīṃ śatapuṣpāṃ hareṇukām || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.17"> tālīśapatraṃ kṣudrailāṃ priyaṅguṃ sakuṭannaṭam
                        |
                        <caesura/>
                         śilāpuṣpaṃ saśaileyaṃ patraṃ kālānusārivām || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.18"> kaṭutrikaṃ śītaśivaṃ kāśmaryaṃ kaṭurohiṇīm |
                        <caesura/>
                         somarājīmativiṣāṃ pṛthvikām indravāruṇīm || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.19"> uśīraṃ varuṇaṃ mustaṃ kustumburu nakhaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         śvete haridre sthauṇeyaṃ lākṣāṃ ca lavaṇāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.20"> kumudotpalapadmāni puṣpaṃ cāpi tathā 'rkajam |
                        <caesura/>
                         campakāśoka<pc> </pc>sumanas<pc> </pc>tilvaka<pc> </pc>prasavāni
                        ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.21"> pāṭalīśālmalī<pc> </pc>śailu<pc> </pc>śirīṣāṇāṃ
                        tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         kusumaṃ tṛṇamūlyāś ca surabhīsindhuvārajam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.22"> dhavāśvakarṇapārthānāṃ puṣpāṇi tiniśasya ca |
                        <caesura/>
                         gugguluṃ kuṅkumaṃ bimbīṃ sarpākṣīṃ gandhanākulīm || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.23"> etat saṃbhṛtya saṃbhāraṃ sūkṣmacūrṇāni kārayet
                        |
                        <caesura/>
                         gopittamadhusarpirbhir yuktaṃ śṛṅge nidhāpayet || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.24"> bhagnaskandhaṃ vivṛtākṣaṃ mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ
                        gatam |
                        <caesura/>
                         anenāgadamukhyena manuṣyaṃ punar āharet || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.25"> eṣo 'gnikalpaṃ durvāraṃ kruddhasyāmitatejasaḥ |
                        <caesura/>
                         viṣaṃ nāga<pc> </pc>pater hanyāt prasabhaṃ vāsuker api || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.26"> mahāsugandhināmā 'yaṃ pañcāśītyaṅgasaṃyutaḥ |
                        <caesura/>
                         rājā 'gadānāṃ sarveṣāṃ rājño haste bhavet sadā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.27"> snātānuliptas tu nṛpo bhavet sarvajanapriyaḥ |
                        <caesura/>
                         bhrājiṣṇutāṃ ca labhate śatrumadhyagato 'pi san || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.28"> uṣṇavarjyo vidhiḥ kāryo viṣārtānāṃ vijānatā |
                        <caesura/>
                         muktvā kīṭaviṣaṃ tad dhi śītenābhipravardhate || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.29"> annapānavidhāv uktam upadhārya śubhāśubham |
                        <caesura/>
                         śubhaṃ deyaṃ viṣārtebhyo viruddhebhyaś ca vārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.30"> phāṇitaṃ śugrusauvīram ajīrṇādhyaśanaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         varjayec ca samāsena navadhānyādikaṃ gaṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.6.31"> divāsvapnaṃ vyavāyaṃ ca vyāyāmaṃ krodhamātapam
                        |
                        <caesura/>
                         surātilakulatthāṃś ca varjayed dhi viṣāturaḥ || </l>

                    <pb facs="666" n="582 (582a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.6.32"> prasannadoṣaṃ prakṛtisthadhātum annābhikāṅkṣaṃ
                        samasūtrajihvam |
                        <caesura/>
                         prasannavarṇendriyacittaceṣṭaṃ vaidyo 'vagacched aviṣaṃ manuṣyam
                        ||</l>

                    <l style="prose" xml:id="SS.5.6.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ
                        kalpasthāne dundubhisvanīyakalpo nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||6 ||</l>
                </div>
                <div n="7" type="adhyāya">
                    <head>saptamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.5.7.1"> athāto mūṣikakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.3"> pūrvaṃ śukraviṣā uktā mūṣikā ye samāsataḥ |
                        <caesura/>
                         nāmalakṣaṇabhaiṣajyair aṣṭādaśa nibodha me || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.4"> lālanaḥ putrakaḥ kṛṣṇo haṃsiraś cikvi(kki)ras
                        tathā |
                        <caesura/>
                         chucchundaro 'lasaś caiva kaṣāyadaśano 'pi ca || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.5"> kuliṅgaś cājitaś caiva capalaḥ kapilas tathā |
                        <caesura/>
                         kokilo 'ruṇa<pc> </pc>saṃjñaś ca mahākṛṣṇas tathonduraḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.6"> śvetena mahatā sārdhaṃ kapilenākhunā tathā |
                        <caesura/>
                         mūṣikaś ca kapotābhas tathaivāṣṭādaśa smṛtāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.7"> śukraṃ patati yatraiṣāṃ śukraspṛṣṭaiḥ spṛśanti
                        vā |
                        <caesura/>
                         nakhadantādibhis tasmin gātre raktaṃ praduṣyati || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.8"> jāyante granthayaḥ śophāḥ karṇikā maṇḍalāni ca |
                        <caesura/>
                         pīḍakopacayaś cogro visarpāḥ kiṭibhāni ca || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.9"> parvabhedo rujas tīvrā mūrcchā 'ṅgasadanaṃ
                        jvaraḥ |
                        <caesura/>
                         daurbalyam aruciḥ śvāso vamathur lomaharṣaṇam || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.10"> daṣṭarūpaṃ samāsoktam etad vyāsam ataḥ śṛṇu |
                        <caesura/>
                         lālāsrāvo lālanena hikkā chardiś ca jāyate || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.11"> taṇḍulīyakakalkaṃ tu lihyāt tatra samākṣikam |
                        <caesura/>
                         putrakeṇāṅgasādaś ca pāṇḍu<pc> </pc>varṇaś ca jāyate || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.12"> cīyate granthibhiś cāṅgam ākhuśāvakasannibhaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         śirīṣeṅgudakalkaṃ tu lihyāt tatra samākṣikam || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.13"> kṛṣṇena daṃśe śopho 'sṛkchardiḥ prāyaś ca
                        durdine |
                        <caesura/>
                         śirīṣaphalakuṣṭhaṃ tu pibet kiṃśukabhasmanā || </l>
                    <pb facs="667" n="583 (583a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.7.14"> haṃsireṇānnavidveṣo jṛmbhā romṇāṃ ca harṣaṇam |
                        <caesura/>
                         pibed āragvadhādiṃ tu suvāntas tatra mānavaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.15"> cikvireṇa (cikkireṇa) śiroduḥkhaṃ śopho hikkā
                        vamis tathā |
                        <caesura/>
                         jālinīmadanāṅkoṭhakaṣāyair vāmayet tu tam || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.16ab"> yavanālarṣabhīkṣāraṃ bṛhatyoś cātra dāpayet
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.5.7.16cd"> chucchundareṇa taṭ chardir jvaro daurbalyam
                        eva ca || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.17"> grīvāstambhaḥ pṛṣṭhaśopho gandhājñānaṃ visūcikā
                        |
                        <caesura/>
                         cavyaṃ harītakī śuṇṭhī viḍaṅgaṃ pippalī madhu || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.18ab"> aṅkoṭhabījaṃ ca tathā pibed atra viṣāpaham
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.5.7.18cd"> grīvāstambho 'lasenordhvavāyurdaṃśe rujā
                        jvaraḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.19"> mahāgadaṃ sasarpiṣkaṃ lihyāt tatra samākṣikam |
                        <caesura/>
                         nidrā kaṣāyadantena hṛcchoṣaḥ kārśyam eva ca || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.20"> kṣaudropetāḥ śirīṣasya lihyāt sāraphalatvacaḥ |
                        <caesura/>
                         kuliṅgena rujaḥ śopho rājyaś ca daṃśa<pc> </pc>maṇḍale || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.21"> sahe sasindhuvāre ca lihyāt tatra samākṣike |
                        <caesura/>
                         ajitenāṅgakṛṣṇatvaṃ chardir mūrcchā ca hṛdgrahaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.22"> snukkṣīrapiṣṭāṃ pālindīṃ mañjiṣṭhāṃ madhunā
                        lihet |
                        <caesura/>
                         capalena bhavec chardir mūrcchā ca saha tṛṣṇayā || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.23"> kṣaudreṇa triphalāṃ lihyād
                        bhadrakāṣṭhajaṭānvitām |
                        <caesura/>
                         kapilena vraṇe kotho jvaro granthy udgamaḥ satṛṭ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.24"> lihyān madhuyutāṃ śvetāṃ śvetāṃ cāpi punarnavām
                        |
                        <caesura/>
                         granthayaḥ kokilenogrā jvaro dāhaś ca dāruṇaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.25"> varṣābhūnīlinīkvāthakalkasiddhaṃ ghṛtaṃ pibet |
                        <caesura/>
                         aruṇenānilaḥ kruddho vātajān kurute gadān || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.26"> mahākṛṣṇena pittaṃ ca śvetena kapha eva ca |
                        <caesura/>
                         mahatā kapilenāsṛk kapotena catuṣṭayam || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.27"> bhavanti caiṣāṃ daṃśeṣu granthimaṇḍalakarṇikāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         piḍakopacayaś cograḥ śophaś ca bhṛśa<pc> </pc>dāruṇaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.28"> dadhikṣīraghṛtaprasthāstrayaḥ pratyekaśo matāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         karañjāragvadha<pc> </pc>vyoṣa<pc> </pc>bṛhaty<pc> </pc>aṃśumatī<pc> </pc>sthirāḥ
                        || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.29"> niṣkvāthya caiṣāṃ kvāthasya caturtho 'ṃśaḥ
                        punarbhavet |
                        <caesura/>
                         trivṛd<pc> </pc>gojy<pc> </pc>amṛtā<pc> </pc>vakra<pc> </pc>sarpagandhāḥ
                        samṛttikāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.30"> kapitthadāḍimatvak ca ślakṣṇapiṣṭāḥ pradāpayet
                        |
                        <caesura/>
                         tat sarvam ekataḥ kṛtvā śanair mṛdv agninā pacet || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.31"> pañcānām aruṇādīnāṃ viṣam etad vyapohati |
                        <caesura/>
                         kākādanīkākamācyoḥ svaraseṣv athavā kṛtam || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.32"> sirāś ca srāvayet prāptāḥ kuryāt saṃśodhanāni
                        ca |
                        <caesura/>
                         sarveṣāṃ ca vidhiḥ kāryo mūṣikāṇāṃ viṣeṣv ayam || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.33"> dagdhvā visrāvayed daṃśaṃ pracchitaṃ ca
                        pralepayet |
                        <caesura/>
                         śirīṣarajanīkuṣṭhakuṅkumair amṛtāyutaiḥ || </l>

                    <pb facs="668" n="584 (584a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.7.34ab"> chardanaṃ jālinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkoṭhayor
                        api| </l>

                    <l xml:id="SS.5.7.34cd"> śukākhyākoṣavatyoś ca mūlaṃ madana eva ca || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.35"> devadālīphalaṃ caiva dadhnā pītvā viṣaṃ vamet |
                        <caesura/>
                         sarvamūṣikadaṣṭānām eṣa yogaḥ sukhāvahaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.36"> phalaṃ vacā devadālī kuṣṭhaṃ gomūtrapeṣitam |
                        <caesura/>
                         pūrvakalpena yojyāḥ syuḥ sarvonduruviṣacchidaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.37"> virecane trivṛddantītriphalākalka iṣyate |
                        <caesura/>
                         śirovirecane sāraḥ śirīṣasya phalāni ca || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.38"> hitas trikaṭukāḍhyaś ca gomayasvaraso 'ñjane |
                        <caesura/>
                         kapitthagomayarasau lihyān mākṣikasaṃyutau || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.39"> rasāñjanaharidrendrayavakaṭvīṣu vā kṛtam |
                        <caesura/>
                         prātaḥ sātiviṣaṃ kalkaṃ lihyān mākṣikasaṃyutam || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.40"> taṇḍulīyakamūleṣu sarpiḥ siddhaṃ piben naraḥ |
                        <caesura/>
                         āsphotamūlasiddhaṃ vā pañcakāpittham eva vā || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.41"> mūṣikāṇāṃ viṣaṃ prāyaḥ kupyaty abhreṣv
                        anirhṛtam |
                        <caesura/>
                         tatrāpy eṣa vidhiḥ kāryo yaś ca dūṣīviṣāpahaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.42"> sthirāṇāṃ rujatāṃ vā 'pi vraṇānāṃ karṇikāṃ
                        bhiṣak |
                        <caesura/>
                         pāṭayitvā yathādoṣaṃ vraṇavac cāpi śodhayet || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.43"> śvaśṛgālatarakṣvṛkṣavyāghrādīnāṃ yadā 'nilaḥ |
                        <caesura/>
                         śleṣma<pc> </pc>praduṣṭo muṣṇāti saṃjñāṃ saṃjñāvahāśritaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.44"> tadā prasrastalāṅgūlahanuskandho 'tilālavān |
                        <caesura/>
                         atyarthabadhiro 'ndhaś ca so 'nyonyam abhidhāvati || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.45"> tenonmattena daṣṭasya daṃṣṭriṇā saviṣeṇa tu |
                        <caesura/>
                         suptatā jāyate daṃśe kṛṣṇaṃ cātisravaty asṛk || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.46"> digdhaviddhasya liṅgena prāyaśaś copalakṣitaḥ |
                        <caesura/>
                         yena cāpi bhaved daṣṭas tasya ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.47"> bahuśaḥ pratikurvāṇaḥ kriyāhīno vinaśyati |
                        <caesura/>
                         daṃṣṭriṇā yena daṣṭaś ca tad rūpaṃ yas tu paśyati || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.48"> apsu vā yadi vādarśo 'riṣṭaṃ tasya vinirdiśet |
                        <caesura/>
                         trasyaty akasmād yo 'bhīkṣṇaṃ dṛṣṭvā spṛṣṭvā 'pi vā jalam || </l>
                    <pb facs="669" n="585 (585a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.7.49ab"> jalatrāsaṃ tu vidyāt taṃ riṣṭaṃ tad api
                        kīrtitam |</l>
                    <l xml:id="SS.5.7.49cd"> adaṣṭo vā jalatrāsī na kathañcana sidhyati || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.50ab"> prasupto 'thotthito vā 'pi svasthas trasto na
                        sidhyati |</l>
                    <l xml:id="SS.5.7.50cd"> daṃśaṃ visrāvya tair daṣṭe sarpiṣā
                        paridāhitam || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.51"> pradihyād agadaiḥ sarpiḥ purāṇaṃ pāyayeta ca |
                        <caesura/>
                         arkakṣīrayutaṃ hy asya dadyāc cāpi viśodhanam || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.52ab"> śvetāṃ punarnavāṃ cāsya dadyād
                        dhattūrakāyutām |</l>
                    <l xml:id="SS.5.7.52cd"> palalaṃ tilatailaṃ ca rūpikāyāḥ payo guḍaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.53"> nihanti viṣamālarkaṃ meghavṛndam ivānilaḥ |
                        <caesura/>
                         mūlasya śarapuṅkhāyāḥ karṣaṃ dhattūrakārdhikam || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.54"> taṇḍulodakam ādāya peṣayet taṇḍulaiḥ saha |
                        <caesura/>
                         unmattakasya patrais tu saṃveṣṭyāpūpakaṃ pacet || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.55"> khāded auṣadhakāle tamalarkaviṣadūṣitaḥ |
                        <caesura/>
                         karoti śvavikārāṃs tu tasmiñ jīryati cauṣadhe || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.56"> vikārāḥ śiśire yāpyā gṛhe vārivivarjite |
                        <caesura/>
                         tataḥ śāntavikāras tu snātvā caivāpare 'hani || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.57"> śāliṣāṣṭikayor bhaktaṃ kṣīreṇoṣṇena bhojayet |
                        <caesura/>
                         dinatraye pañcame vā vidhir eṣo 'rdhamātrayā || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.58"> kartavyo bhiṣajā 'vaśyam alarkaviṣanāśanaḥ |
                        <caesura/>
                         kupyet svayaṃ viṣaṃ yasya na sa jīvati mānavaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.59"> tasmāt prakopayed āśu svayaṃ yāvat prakupyati |
                        <caesura/>
                         bījaratnauṣadhīgarbhaiḥ kumbhaiḥ śītāmbupūritaiḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.60ab"> snāpayet taṃ nadītīre samantrair vā
                        catuṣpathe |</l>
                    <l xml:id="SS.5.7.60cd"> baliṃ nivedya tatrāpi piṇyākaṃ palalaṃ dadhi
                        || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.61ab"> mālyāni ca vicitrāṇi māṃsaṃ pakvāmakaṃ tathā
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.5.7.61cd"> alakādhipate yakṣa sārameyagaṇādhipa || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.62"> alarkajuṣṭam etan me nirviṣaṃ kuru mā c<pb facs="670" n="586 (581a)"/>irāt |
                        <caesura/>
                         dadyāt saṃśodhanaṃ tīkṣṇam evaṃ snātasya dehinaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.63ab"> aśuddhasya surūḍhe 'pi vraṇe kupyati tad
                        viṣam |</l>
                    <l xml:id="SS.5.7.63cd"> śvādayo 'bhihitā vyālā ye 'tra daṃṣṭrāviṣā
                        mayā || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.64"> ataḥ karoti daṣṭas tu teṣāṃ ceṣṭāṃ rutaṃ naraḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bahuśaḥ pratikurvāṇo na cirān mriyate ca saḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.5.7.65"> nakhadantakṣataṃ vyālair yat kṛtaṃ tad dhi
                        mardayet |
                        <caesura/>
                         siñcet tailena koṣṇena te hi vātaprakopakāḥ ||</l>
                    <l style="prose" xml:id="SS.5.7.trailer">iti suśrutasaṃhitāyāṃ
                        kalpasthāne mūṣikakalpo nāma saptamo 'dhyāyaḥ ||7 ||</l>
                </div>

                <div n="8" type="adhyāya">
                    <head>aṣṭamo 'dhyāyaḥ |</head>
                    <l xml:id="SS.5.8.1"> athātaḥ kīṭakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>
                    <l xml:id="SS.5.8.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>
                    <l xml:id="SS.5.8.3"> sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasaṃbhavāḥ |
                        <caesura/>
                         vāyvagnyambuprakṛtayaḥ kīṭās tu vividhāḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.4"> sarvadoṣaprakṛtibhir yuktās te pariṇāmataḥ |
                        <caesura/>
                         kīṭatve 'pi sughorāḥ syuḥ sarva eva caturvidhāḥ || </l>

                    <pb facs="670" n="586 (589b)"/>

                    <l xml:id="SS.5.8.5"> kumbhīnasas tuṇḍikerī śṛṅgī śatakulīrakaḥ |
                        <caesura/>
                         ucciṭiṅgo 'gnināmā ca cicciṭiṅgo mayūrikā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.6"> āvartakas tathorabhraḥ sārikāmukhavaidalau |
                        <caesura/>
                         śarāvakurdo 'bhīrājiḥ paruṣaś citraśīrṣakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.7ab"> śatabāhuś ca yaś cāpi raktarājiś ca kīrtitaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.7cd"> aṣṭādaśeti vāyavyāḥ kīṭāḥ pavanakopanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.8"> tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ |
                        <caesura/>
                         kauṇḍinyakaḥ kaṇabhako varaṭī patravṛścikaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.9"> vināsikā brāhmaṇikā bindulo bhramaras tathā |
                        <caesura/>
                         bāhyakī picciṭaḥ kumbhīvarcaḥ kīṭo 'rimedakaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.10"> padmakīṭo dundubhiko makaraḥ śatapādakaḥ |
                        <caesura/>
                         pañcālakaḥ pākamatsyaḥ kṛṣṇatuṇḍo 'tha gardabhī || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.11"> klītaḥ kṛmisarārī ca yaś cāpy utkleśakas tathā
                        |
                        <caesura/>
                         ete hy agniprakṛtayaś caturviṃśatir eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.12"> tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ pittanimittajāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         viśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo 'tha kokilaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.13"> saireyakaḥ pracalako valabhaḥ kiṭibhas tathā |
                        <caesura/>
                         sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā yaś ca kāṣāyavāsikaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.14"> kīṭo gardabhakaś caiva tathā troṭaka eva ca |
                        <caesura/>
                         trayodaśaite saumyāḥ syuḥ kīṭāḥ śleṣmaprakopaṇāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.15"> tair bhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ kaphanimittajāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tuṅgīnāso vicilakastālako vāhakas tathā || </l>

                    <pb facs="671" n="587 (587a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.8.16"> koṣṭhāgārī krimikaro yaś ca maṇḍalapucchakaḥ |
                        <caesura/>
                         tuṇḍanābhaḥ (tuṅganābhaḥ) sarṣapiko valguliḥ śambukas tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.17"> agnikīṭaś ca vijñeyā dvādaśa prāṇanāśanāḥ |
                        <caesura/>
                         tair bhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.18"> tās tāś ca vedanās tīvrā rogā vai sānnipātikāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kṣarāgnidagdhavad daṃśo raktapītasitāruṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.19"> jvarāṅgamardaromāñ ca vedanābhiḥ samanvitaḥ |
                        <caesura/>
                         chardyatīsāratṛṣṇāś ca dāho mūrcchā vijṛmbhikā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.20ab"> vepathuśvāsahikkāś ca dāhaḥ śītaṃ ca dāruṇam
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.20cd"> piḍakopacayaḥ śopho granthayo maṇḍalāni ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.21ab"> dadravaḥ karṇikāś caiva visarpāḥ kiṭibhāni ca
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.21cd"> tair bhavantīha daṣṭānāṃ yathāsvaṃ cāpy
                        upadravāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.22"> ye 'nye teṣāṃ viśeṣās tu tūrṇaṃ teṣāṃ samādiśet
                        |
                        <caesura/>
                         dūṣīviṣaprakopāc ca tathaiva viṣalepanāt || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.23"> liṅgaṃ tīkṣṇaviṣeṣv etac chṛṇu mandaviṣeṣv ataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         prasekārocakacchardiśirogauravaśītakāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.24"> piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ janma doṣavibhāgataḥ |
                        <caesura/>
                         yogair nānāvidhair eṣāṃ cūrṇāni garam ādiśet || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.25ab"> dūṣīviṣaprakārāṇāṃ tathā cāpy anulepanāt | </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.25cd"> ekajātīn atas tūrdhvaṃ kīṭān vakṣyāmi
                        bhedataḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.26"> sāmānyato daṣṭaliṅgaiḥ sādhyāsādhyakrameṇa ca |
                        <caesura/>
                         trikaṇṭaḥ kariṇī cāpi hastikakṣo 'parājitaḥ |
                        <caesura/>
                         catvāra ete kaṇabhā vyākhyātās tīvravedanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.27"> tair daṣṭasya śvayathur aṅgamardo gurutā
                        gātrāṇāṃ daṃśaḥ kṛṣṇaś ca bhavati || </l>

                    <!-- pratisūryaka -->

                    <l xml:id="SS.5.8.28"> pratisūryakaḥ, piṅgābhāso, bahuvarṇo, nirūpamo
                        godhereka iti pañca godherakāḥ; tair daṣṭasya śopho dāharujau ca
                        bhavataḥ, godherakeṇaitad eva granthiprādurbhāvo jvaraś ca || </l>

                    <!-- galagolikā -->

                    <l xml:id="SS.5.8.29"> galagolikā śvetā, kṛṣṇā, raktarājī,
                        raktamaṇḍalā, sarvaśvetā, sarṣapikety evaṃ ṣaṭ; tābhir daṣṭe
                        sarṣapikāvarjaṃ dāhaśophakledā bhavanti, sarṣapikayā hṛdayapiḍā
                        'tisāraś ca, tāsu madhye sarṣapikā prāṇaharī || </l>

                    <!-- śatapadī -->

                    <l xml:id="SS.5.8.30"> śatapadyas tu paruṣā, kṛṣṇā, citrā, kapilā,
                        pītikā, raktā, śvetā, agniprabhā, ity aṣṭau; tābhir daṣṭe śopho
                        vedanā dāhaś ca hṛdaye, śvetāgniprabhābhyām etad eva dāho mūrcchā
                        cātimātraṃ śvetapiḍakotpattiś ca || </l>

                    <!--  maṇḍūka -->

                    <l xml:id="SS.5.8.31"> maṇḍūkāḥ kṛṣṇaḥ, sāraḥ, kuhako, harito, rakto,
                        yavavarṇābho, bhṛkuṭī, koṭikaś cety aṣṭau; tair daṣṭasya daṃśe
                        kaṇḍūr bhavati pītaphenāgamaś ca vaktrāt, bhṛkuṭīkoṭikābhyām etad
                        eva dāhaś chardir mūrcchā cātimātram || </l>


                    <!-- viśvambhara -->

                    <l xml:id="SS.5.8.32"> viśvambharābhir daṣṭe daṃśaḥ sarṣapākārābhiḥ
                        piḍakābhiḥ sarujābhiś cīyate, śītajvarārtaś ca puruṣo bhavati || </l>


                    <!-- ahiṇḍukā -->

                    <l xml:id="SS.5.8.33"> ahiṇḍukābhir daṣṭe todadāhakaṇḍuśvayathavo
                        bhavanti mohaś ca; kaṇḍūmakābhir daṣṭe pītāṅgaś
                        chardyatīsārajvarādibhir abhihanyate; śūkavṛntābhir daṣṭe
                        kaṇḍūkoṭhāḥ pravardhante śūkaṃ cātra lakṣyate || </l>


                    <!-- pipīlika -->

                    <l xml:id="SS.5.8.34"> pipīlikāḥ sthūlaśīrṣā, saṃvāhikā, brahmaṇikā,
                        aṅgulikā; kapilikā, citravarṇeti ṣaṭ; tābhir daṣṭe daṃśe śvayathur
                        agnisparśavad dāhaśophau bhavataḥ || </l>


                    <!-- makṣika -->

                    <l xml:id="SS.5.8.35"> makṣikāḥ kāntārikā, kṛṣṇā, piṅgalā, madhūlikā,
                        kāṣāyī, sthālikety evaṃ ṣaṭ; tābhir daṣṭasya kaṇḍuśophadāharujo
                        bhavanti, sthālikākāṣāyībhyām etad eva śyāvapiḍakotpattir
                        upadravāś ca jvarādayo bhavanti, kāṣāyī sthālikā ca prāṇahare || </l>


                    <!-- maśaka -->

                    <l xml:id="SS.5.8.36"> maśakāḥ sāmudraḥ, parimaṇḍalo, hastimaśakaḥ,
                        kṛṣṇaḥ, pārvatīya iti pañca; tair daṣṭasya tīvrā kaṇḍūrdaṃśaśophaś
                        ca, pārvatīyas tu kīṭaiḥ prāṇaharais tulyalakṣaṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.37"> nakhāvakṛṣṭe 'tyarthaṃ piḍakādāhapākā bhavanti
                        |
                        <caesura/>
                         jalaukasāṃ daṣṭalakṣaṇam uktaṃ cikitsitaṃ ca || </l>

                    <!-- godheraka -->

                    <l xml:id="SS.5.8.38"> bhavanti cātra
                        <caesura/>
                         godherakaḥ sthālikā ca ye ca śvetāgnisaprabhe |
                        <caesura/>
                         bhṛkuṭī koṭikaś caiva na sidhyanty ekajātiṣu || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.39"> śavamūtrapurīṣais tu saviṣair avamarśanāt |
                        <caesura/>
                         syuḥ kaṇḍūdāhakoṭhāruḥpiḍakātodavedanāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.40"> prakledavāṃs tathā srāvo bhṛśaṃ saṃpācayet
                        tvacam |
                        <caesura/>
                         digdhaviddhakriyās tatra yathāvad avacārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.41"> nāvasannaṃ na cotsannam atisaṃram bhaved anam |
                        <caesura/>
                         daṃśādau viparītārti kīṭadaṣṭaṃ subādhakam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.42"> daṣṭān ugraviṣaiḥ kīṭaiḥ sarpavat samupācaret |
                        <caesura/>
                         trividhānāṃ tu pūrveṣāṃ traividhyena kriyā hitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.43"> svedam ālepanaṃ sekaṃ coṣṇam atrāvacā<pb facs="673" n="589 (589a)"/>rayet |
                        <caesura/>
                         anyatra mūrcchitād daṃśāt pākakothaprapīḍitāt || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.44ab"> viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ bahuśaḥ śodhanāni
                        ca | </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.44cd"> śirīṣakaṭukākuṣṭhavacārajanisaindhavaiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.45"> kṣīramajjavasāsarpiḥśuṇṭhīpippalidāruṣu |
                        <caesura/>
                         utkārikā sthirādau vā sukṛtā svedane hitā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.46"> na svedayeta cādaṃśaṃ dhūmaṃ vakṣyāmi vṛścike |
                        <caesura/>
                         agadānekajātīṣu pravakṣyāmi pṛthak pṛthak || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.47"> kuṣṭhaṃ vakraṃ vacā pāṭhā bilvamūlaṃ suvarcikā
                        |
                        <caesura/>
                         gṛhadhūmaṃ haridre dve trikaṇṭakaviṣe hitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.48"> rajanyāgāradhūmaś ca vakraṃ kuṣṭhaṃ palāśajam |
                        <caesura/>
                         galagolikadaṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.49"> kuṅkumaṃ tagaraṃ śigru padmakaṃ rajanīdvayam |
                        <caesura/>
                         agado jalapiṣṭo 'yaṃ śatapadviṣanāśanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.50"> meṣaśṛṅgī vacā pāṭhā niculo rohiṇī jalam |
                        <caesura/>
                         sarvamaṇḍūkadaṣṭānāmagado 'yaṃ viṣāpahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.51"> dhavāśvagandhātibalābalāsātiguhāguhāḥ |
                        <caesura/>
                         viśvambharābhidaṣṭānāmagado 'yaṃ viṣāpahaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.52"> śirīṣaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ śāliparṇī sahā niśe |
                        <caesura/>
                         ahiṇḍukābhir daṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.53"> kaṇḍūmakābhir daṣṭānāṃ rātrau śītāḥ kriyā hitāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         divā te naiva sidhyanti sūryaraśmibalārditāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.54"> vakraṃ kuṣṭhamapāmārgaḥ śūkavṛntaviṣe 'gadaḥ |
                        <caesura/>
                         bhṛṅgasvarasapiṣṭā vā kṛṣṇavalmīkamṛttikā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.55"> pipīlikābhir daṣṭānāṃ makṣikāmaśakais tathā |
                        <caesura/>
                         gomūtreṇa yuto lepaḥ kṛṣṇavalmīkamṛttikā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.56abcd"> nakhāvaghṛṣṭasaṃjāte śophe bhṛṅgaraso hitaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         pratisūryakadaṣṭānāṃ sarpadaṣṭavadāceret | </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.56ef"> trividhā vṛścikāḥ proktā mandamadhyamahāviṣāḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.57ab"> gośakṛtkothajā mandā madhyāḥ
                        kāṣṭheṣṭikodbhavāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.57cd"> sarpakothodbhavās tīkṣṇā ye cānye
                        viṣasaṃbhavāḥ || </l>

                    <pb facs="674" n="590 (597a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.8.58"> mandā dvādaśa madhyās tu trayaḥ pañcadaśottamāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         daśa viṃśatir ity ete saṃkhyayā parikīrtitāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.59"> kṛṣṇaḥ śyāvaḥ karburaḥ pāṇḍuvarṇo gomūtrābhaḥ
                        karkaśo mecakaś ca |
                        <caesura/>
                         pīto dhūmro romaśaḥ śāḍvalābho raktaḥ śvetenodareṇeti mandāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.60ab"> yuktāś caite vṛścikāḥ pucchadeśe syur
                        bhūyobhiḥ parvabhiś cetarebhyaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.60cd"> ebhir daṣṭe vedanā vepathuś ca gātrastambhaḥ
                        kṛṣṇaraktāgamaś ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.61"> śākhādaṣṭe vedanā cordhvam eti dāhasvedau
                        daṃśaśopho jvaraś ca |
                        <caesura/>
                         raktaḥ pītaḥ kāpilenodareṇa sarve dhūmrāḥ parvabhiś ca tribhiḥ
                        syuḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.62"> ete mūtroccārapūtyaṇḍajātā madhyā jñeyās
                        triprakāroragāṇām |
                        <caesura/>
                         yasyaiteṣām anvayādyaḥ prasūto doṣotpattiṃ tat svarūpāṃ sa kuryāt
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.63"> jihvāśopho bhojanasyāvarodho mūrcchā cogrā
                        madhyavīryābhidaṣ<pb facs="674" n="590 (567b)"/>ṭe |
                        <caesura/>
                         śvetaś citraḥ śyāmalo lohitābho raktaḥ śveto raktanīlodarau ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.64ab"> pīto 'rakto nīlapīto 'paras tu rakto nīlo
                        nīlaśuklas tathā ca | </l>

                    <l met="upajāti" xml:id="SS.5.8.64cd"> rakto babhruḥ pūrvavac
                        caikaparvā
                        <caesura/>
                         yaś cāparvā parvaṇī dve ca yasya || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.65ab"> nānārūpā varṇataś cāpi ghorā
                        <caesura/>
                         jñeyāś caite vṛścikāḥ prāṇacaurāḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.65cd"> janmaiteṣāṃ sarpakothāt pradiṣṭaṃ
                        <caesura/>
                         dehebhyo vā ghātitānāṃ viṣeṇa || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.66"> ebhir daṣṭe sarpavegapravṛttiḥ sphoṭotpattir
                        bhrāntidāhau jvaraś ca |
                        <caesura/>
                         khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitaṃ yāti tīvraṃ tasmāt prāṇais tyajyate
                        śīghram eva || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.67ab"> ugramadhyaviṣair daṣṭaṃ cikitset
                        sarpadaṣṭavat | </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.67cd"> ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇaiḥ pracchitaṃ
                        pratisārayet || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.68"> rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ |
                        <caesura/>
                         mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭaṃ ca surasāgrajam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.69"> lepe svede sukhoṣṇaṃ ca gomayaṃ hitam iṣyate |
                        pāne kṣaudrayutaṃ sarpiḥ kṣīraṃ vā bahuśarkaram || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.70"> daṃśaṃ mandaviṣāṇāṃ tu cakratailena secayet |
                        <caesura/>
                         vidārīgaṇasiddhena sukhoṣṇenāthavā punaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.71ab"> kuryāc cotkārikāsvedaṃ viṣaghnair upanāhayet
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.71cd"> guḍodakaṃ vā suhimaṃ cāturjātakasaṃyutam || </l>

                    <pb facs="675" n="591 (519a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.8.72ab"> pānam asmai pradātavyaṃ kṣīraṃ vā saguḍaṃ
                        himam | </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.72cd"> śikhikukkuṭabarhāṇi saindhavaṃ tailasarpiṣī
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.73"> dhūmo hanti prayuktas tu śīghraṃ vṛścikajaṃ
                        viṣam |
                        <caesura/>
                         kusumbhapuṣpaṃ rajanī niśā vā kodravaṃ tṛṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.74"> ebhir ghṛtāktair dhūpas tu pāyudeśe prayojitaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         nāśayed āśu kīṭotthaṃ vṛścikasya ca yad viṣam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.75"> lūtāviṣaṃ ghoratamaṃ durvijñeyatamaṃ ca tat |
                        <caesura/>
                         duścikitsyatamaṃ cāpi bhiṣagbhir mandabuddhibhiḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.76"> saviṣaṃ nirviṣaṃ caitad ity evaṃ pariśaṅkite |
                        <caesura/>
                         viṣaghnam eva kartavyam avirodhi yad auṣadham || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.77"> agadānāṃ hi saṃyogo viṣajuṣṭasya yujyate |
                        <caesura/>
                         nirviṣe mānave yukto 'gadaḥ saṃpadyate 'sukham || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.78"> tasmāt sarvaprayatnena jñātavyo viṣaniścayaḥ |
                        <caesura/>
                         ajñātvā viṣasadbhāvaṃ bhiṣag vyāpādayen naram || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.79"> prodbhidyamānas tu yathāṅkureṇa na vyaktajātiḥ
                        pravibhāti vṛkṣaḥ |
                        <caesura/>
                         tadvad durālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ viṣaṃ śarīre pravikīrṇamātram || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.80"> īṣatsakaṇḍu pracalaṃ sakoṭham avyaktavarṇaṃ
                        prathame 'hani syāt |
                        <caesura/>
                         anteṣu śūnaṃ parinimna<pc> </pc>madhyaṃ pravyaktarūpaṃ ca dine
                        dvitīye || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.81"> tryaheṇa tad darśayatīha rūpaṃ viṣaṃ caturthe
                        'hani kop<pb facs="675" n="591 (594b)"/>am eti |
                        <caesura/>
                         ato 'dhike 'hni prakaroti jantor viṣaprakopaprabhavān vikārān || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.82"> ṣaṣṭhe dine viprasṛtaṃ tu sarvān marmapradeśān
                        bhṛśam āvṛṇoti |
                        <caesura/>
                         tat saptame 'tyarthaparītagātraṃ vyāpādayen martyam atipravṛddham
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.83"> yās tīkṣṇacaṇḍograviṣā hi lūtās tāḥ
                        saptarātreṇa naraṃ nihanyuḥ |
                        <caesura/>
                         ato 'dhikenāpi nihanyur anyā yāsāṃ viṣaṃ madhyamavīryam uktam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.84"> yāsāṃ kanīyo viṣavīryam uktaṃ tāḥ pakṣamātreṇa
                        vināśayanti |
                        <caesura/>
                         tasmāt prayatnaṃ bhiṣag atra kuryād ā daṃśapātād viṣaghātiyogaiḥ
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.85"> viṣaṃ tu lālānakhamūtradaṃṣṭrā rajaḥ<pc
                        > </pc>purīṣair atha cendriyeṇa |
                        <caesura/>
                         saptaprakāraṃ visṛjanti lūtās tad ugramadhyāvaravīryayuktam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.86"> sakaṇḍukoṭhaṃ sthiram alpamūlaṃ lālākṛtaṃ
                        mandarujaṃ vadanti |
                        <caesura/>
                         śophaś ca kaṇḍūś ca pulālikā ca dhūmāyanaṃ caiva nakhāgradaṃśe || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.87"> daṃśaṃ tu mūtreṇa sakṛṣṇamadhyaṃ
                        saraktaparyantam avehi dīrṇam |
                        <caesura/>
                         daṃṣṭrābhir ugraṃ kaṭhinaṃ vivarṇaṃ jānīhi daṃśaṃ sthiramaṇḍalaṃ
                        ca || </l>

                    <pb facs="676" n="592 (592a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.8.88"> rajaḥpurīṣendriyajaṃ hi viddhi sphoṭaṃ
                        vipakvāmalapīlupāṇḍum |
                        <caesura/>
                         etāvad etat samudāhṛtaṃ tu vakṣyāmi lūtāprabhavaṃ purāṇam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.89"> sāmānyato daṣṭam asādhyasādhyaṃ cikitsitaṃ cāpi
                        yathāviśeṣam |</l>
                    <l/>

                    <l xml:id="SS.5.8.90"> viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācid ṛṣisattamam |
                        <caesura/>
                         vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvāśramapadaṃ kila || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.91"> kupitasya munes tasya lalāṭāt svedabindavaḥ |
                        <caesura/>
                         apatan darśanād eva sves tatsamatejasaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.92ab"> tṛṇe maharṣiṇā lūne dhenvarthaṃ saṃbhṛte 'pi
                        ca | </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.92cd"> tato jātās tv imā ghorā nānārūpā mahāviṣāḥ </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.92ef"> apakārāya vartante nṛpasādhanavāhane || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.93"> yasmāl lūnaṃ tṛṇaṃ prāptā muneḥ
                        prasvedabindavaḥ |
                        <caesura/>
                         tasmāl lūteti bhāṣyante saṅkhyayā tāś ca ṣoḍaśa || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.94"> kṛcchrasādhyās tathāsādhyā lūtās tu dvividhāḥ
                        smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         tāsām aṣṭau kṛcchrasādhyā varjyās tāvatya eva tu || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.95"> trimaṇḍalā tathā śvetā kapilā pītikā tathā |
                        <caesura/>
                         ālamūtraviṣā raktā kasanā cāṣṭamī smṛtā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.96"> tābhir daṣṭe śiroduḥkhaṃ kaṇḍūr daṃśe ca vedanā
                        |
                        <caesura/>
                         bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ ślaiṣmikavātikāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.97"> sauvarṇikā lājavarṇā jāliny eṇīpadī tathā |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇāgnivarṇā kākāṇḍā mālāguṇā 'ṣṭamī tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.98"> tābhir daṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya
                        ca |
                        <caesura/>
                         jvaro dāho 'tisāraś ca gadāḥ syuś ca tridoṣajāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.99"> piḍakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca |
                        <caesura/>
                         mahānto mṛdavaḥ śophā raktāḥ śyāvāś calās tathā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.100"> sāmānyaṃ sarvalūtānām etad ādaṃśalakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         viśeṣalakṣaṇaṃ tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.101"> trimaṇḍalāyā daṃśe 'sṛk kṛṣṇaṃ sravati dīryate
                        |
                        <caesura/>
                         bādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭis tathā dāhaś ca netrayoḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.102"> tatrārkamūlaṃ rajanī nākulī pṛśniparṇikā |
                        <caesura/>
                         pānakarmaṇi śasyante nasyālepāñjaneṣu ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.103"> śvetāyāḥ piḍakā daṃśe śvetā kaṇḍūmatī bhavet |
                        <caesura/>
                         dāhamūrcchājvaravatī visarpakledarukkarī || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.104"> tatra candanarāsnailāhareṇunalavañjulāḥ |
                        <caesura/>
                         kuṣṭhaṃ lāmajjakaṃ vakraṃ naladaṃ cāgado hitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.105"> ādaṃśe piḍakā tāmrā kapilāyāḥ sthirā bhavet |
                        <caesura/>
                         śiraso gauravaṃ dāhas timiraṃ bhrama eva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.106"> tatra padmaka<pc> </pc>kuṣṭhailā<pc
                            > </pc>karañja<pc> </pc>kakubha<pc> </pc>tvacaḥ |
                        <caesura/>
                         sthirārkaparṇy<pc> </pc>apāmārga<pc> </pc>dūrvā<pc> </pc>brāhmyo
                        viṣāpahāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.107"> ādaṃśe pītikāyās tu piḍakā pītikā sthirā |
                        <caesura/>
                         bhavec chardir jvaraḥ śūlaṃ mūrdhni rakte tathā 'kṣiṇī || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.108"> tatreṣṭāḥ kuṭajośīratuṅgapadmakavañjulāḥ |
                        <caesura/>
                         śirīṣakiṇihīśelukadambakakubhatvacaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.109"> raktamaṇḍanibhe daṃśe piḍakāḥ sarṣapā iva |
                        <caesura/>
                         jāyante tāluśoṣaś ca dāhaś cālaviṣārdite || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.110"> tatra priyaṅguhrīberakuṣṭhalāmajjavañjulāḥ |
                        <caesura/>
                         agadaḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.111"> pūtir mūtraviṣādaṃśo visarpī kṛṣṇaśoṇitaḥ |
                        <caesura/>
                         kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.112"> manaḥśilālamadhukakuṣṭha<pc
                        > </pc>candanapadmakaiḥ |
                        <caesura/>
                         madhumiśraiḥ salāmajjair agadas tatra kīrtitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.113"> āpāṇḍupiḍako daṃśo dāhakledasamanvitaḥ |
                        <caesura/>
                         raktāyā raktaparyanto vijñeyo raktasaṃyutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.114"> kāryas tatrāgadas toyacandanośīrapadmakaiḥ |
                        <caesura/>
                         tathaivārjunaśelubhyāṃ tvagbhir āmrātakasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.115"> picchilaṃ kasanādaṃśād rudhiraṃ śītalaṃ sravet
                        |
                        <caesura/>
                         kāsaśvāsau ca tatroktaṃ raktalūtācikitsitam || </l>

                    <pb facs="677" n="593 (588a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.8.116"> purīṣagandhiralpāsṛk kṛṣṇāyā daṃśa eva tu |
                        <caesura/>
                         jvaramūrcchāvamīdāhakāsaśvāsasamanvitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.117"> tatrailāvakrasarpākṣīgandhanākulicandanaiḥ |
                        <caesura/>
                         mahāsugandhisāhitaiḥ pratyākhyāyāgadaḥ smṛtaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.118"> daṃśe dāho 'gnivaktrāyāḥ srāvo 'tyarthaṃ
                        jvaras tathā |
                        <caesura/>
                         coṣakaṇḍūromaharṣā dāhavisphoṭasaṃyutaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.119"> kṛṣṇāpraśamanaṃ cātra pratyākhyāya prayojayet
                        |
                        <caesura/>
                         sārivośīrayaṣṭyāhvacandanotpalapadmakam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.120"> sarvāsām eva yuñjīta viṣe śleṣmātakatvacam |
                        <caesura/>
                         bhiṣak sarvaprakāreṇa tathā cākṣīvapippalam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.121"> kṛcchrasādhyaviṣā hy aṣṭau proktā dve ca
                        yadṛcchayā |
                        <caesura/>
                         avārya<pc> </pc>viṣavīryāṇāṃ lakṣaṇāni nibodha me || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.122"> dhyāmaḥ sauvarṇikādaṃśaḥ sapheno
                        matsyagandhakaḥ |
                        <caesura/>
                         śvāsaḥ kāso jvaras tṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.123"> ādaṃśe lājavarṇāyā dhyāmaṃ pūti sraved asṛk |
                        <caesura/>
                         dāho mūrcchā 'tisāraś ca śiroduḥkhaṃ ca jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.124"> ghoro daṃśas tu jālinyā rājimān avakīryate |
                        <caesura/>
                         stambhaḥ śvāsas tamovṛddhis tāluśoṣaś ca jāyate || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.125"> eṇīpadyās tathā daṃśo bhavet kṛṣṇatilākṛtiḥ |
                        <caesura/>
                         tṛṣṇā mūrcchā jvaracchardikāsaśvāsasamanvitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.126"> daṃśaḥ kākāṇḍikādaṣṭe pāṇḍurakto 'tivedanaḥ |
                        <caesura/>
                         tṛṇmūrcchāśvāsahṛdrogahikkākāsāḥ syur ucchritāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.127"> rakto mālāguṇādaṃśo dhūmagandho 'tivedanaḥ |
                        <caesura/>
                         bahudhā ca viśīryeta dāhamūrcchājvarānvitaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.128"> asādhyāsv apy abhihitaṃ pratyākhyāyāśu yojayet
                        |
                        <caesura/>
                         doṣocchrāyaviśeṣeṇa dāhacchedavivarjitam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.129"> sādhyābhir ābhir lūtābhir daṣṭamātrasya
                        dehinaḥ |
                        <caesura/>
                         vṛddhipatreṇa matimān samyag ādaṃśam uddharet || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.130"> amarmaṇi vidhānajño varjitasya jvarādibhiḥ |
                        <caesura/>
                         daṃśasyotkartanaṃ kuyād alpaśvayathukasya ca || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.131ab"> madhusaindhavasaṃyuktair agadair lepayet
                        tataḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.131cd"> priyaṅgurajanīkuṣṭhasamaṅgāmadhukais tathā
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.132"> sārivāṃ madhukaṃ drākṣāṃ payasyāṃ kṣīramoraṭam
                        |
                        <caesura/>
                         vidārīgokṣurakṣaudramadhukaṃ pāyayeta vā || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.133ab"> kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyeṇa suśītena ca secayet | </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.133cd"> upadravān yathādoṣaṃ viṣaghnair eva sādhayet
                        || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.134"> nasyāñjanābhyañjanapānadhūmaṃ tathā 'vapīḍaṃ
                        kavalagrahaṃ ca |
                        <caesura/>
                         saṃśodhanaṃ cobhayataḥ pragāḍhaṃ kuryātsirāmokṣaṇam eva cātra || </l>

                    <pb facs="678" n="594 (599a)"/>

                    <l xml:id="SS.5.8.135"> kīṭadaṣṭavraṇān sarvānahidaṣṭavraṇān api|
                        <caesura/>
                         ādāhapākāttān sarvāñcikitsedduṣṭavadbhiṣag || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.136"> vinivṛtte tataḥ śophe karṇikāpātanaṃ hitam |
                        <caesura/>
                         nimbapatraṃ trivṛddantī kusumbhaṃ kusumaṃ madhu || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.137"> gugguluḥ saindhavaṃ kiṇvaṃ varcaḥ pārāvatasya
                        ca |
                        <caesura/>
                         viṣavṛddhikaraṃ cānnaṃ hitvā saṃbhojanaṃ hitam || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.138"> viṣebhyaḥ khalu sarvebhyaḥ karṇikām arujāṃ
                        sthirām |
                        <caesura/>
                         pracchayitvā madhūnmiśraiḥ śodhanīyair upācaret || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.139"> saptaṣaṣṭhasya kīṭānāṃ śatasyaitad vibhāgaśaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         daṣṭalakṣaṇam ākhyātaṃ cikitsā cāpy anantaram || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.140"> saviṃśam adhyāyaśatam etad uktaṃ vibhāgaśaḥ |
                        <caesura/>
                         ihoddiṣṭān anirdiṣṭān arthān vakṣyāmy athottare || </l>

                    <pb facs="678" n="594 (591b)"/>

                    <l xml:id="SS.5.8.141"> sanātanatvād vedānām akṣaratvāt tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         tathā dṛṣṭaphalatvāc ca hitatvād api dehinām || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.142"> vāksamūhārthavistārāt pūjitatvāc ca dehibhiḥ |
                        <caesura/>
                         cikitsitāt puṇyatamaṃ na kiṃcid api śuśrumaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.5.8.143"> ṛṣer indraprabhāvasyāmṛtayoner bhiṣag guroḥ |
                        <caesura/>
                         dhārayitvā tu vimalaṃ mataṃ paramasaṃmatam |
                        <caesura/>
                         uktāhārasamācāra iha pretya ca modate ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.8.trailer1">iti suśrutasaṃhitāyāṃ
                        kalpasthāne kīṭakalpo nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8 ||</l>

                    <l xml:id="SS.5.8.trailer2">iti bhagavatā śrīdhanvantariṇopadiṣṭāyāṃ
                        tacchiṣyeṇa maharṣiṇā suśrutena viracitāyāṃ suśrutasaṃhitāyāṃ
                        pañcamaṃ kalpasthānaṃ samāptam || </l>
                </div>

            </div>
        </body>
    </text>
        <facsimile>
            <graphic url="https://iiif.wellcomecollection.org/presentation/b3288199x"/>
        </facsimile>
        
</TEI>
