<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="tei-to-html.xsl"?>
<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <script src="./lib/js/xslt-polyfill.min.js" xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml"/>
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title>Printed edition: Ācārya 1938: Uttaratantra 1-30</title>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <authority>SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts</authority>
                <idno>2014-06-24</idno>
                <availability status="restricted">
                    <p>Copyright Notice</p>
                    <p>Copyright (C) Tsutomu Yamashita and Yasutaka Muroya and SARIT. </p>
                    <p>
                        <ref target="http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/"
                            type="licence">Distributed by <ref
                                target="http://sarit.indology.info" type="url">SARIT</ref>
                            under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported
                            License. </ref>
                    </p>
                    <p>Under this licence, you are free<list>
                            <item>to Share — to copy, distribute and transmit the
                                work</item>
                            <item>to Remix — to adapt the work </item>
                        </list></p>
                    <p>Under the following conditions:</p>
                    <p>
                        <list>
                            <item>Attribution — You must attribute the work in the manner
                                specified by the author or licensor (but not in any way
                                that suggests that they endorse you or your use of the
                                work)|</item>
                            <item>Share Alike — If you alter, transform, or build upon
                                this work, you may distribute the resulting work only
                                under the same or similar license to this one|</item>
                        </list>
                    </p>
                    <p>More information and fuller details of this license are given on
                        the Creative Commons website|</p>
                    <p>SARIT assumes no responsibility for unauthorised use that infringes
                        the rights of any copyright owners, known or unknown|</p>
                </availability>
                <date>2013-2016</date>
            </publicationStmt>
            <notesStmt>
                <note type="footnote">Suśrutasaṃhitā (without commentaries) transcribed by
                    Tsutomu Yamashita and Yasutaka Muroya on the basis of Y. T. Ācārya's
                    1931 and 1938 Bombay editions</note>
            </notesStmt>
            <sourceDesc>
                <bibl>
                    <title>The Suśrutasaṃhitā of Suśruta, with the Nibandhsangraha
                        Commentary of Śrī Ḍalhaṇācārya|</title>
                    <editor>Yādavaśarman Trivikramātmaja Ācārya</editor>
                    <publisher>Pāndurang Jāvaji</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1931</date>
                    <edition>Revised second edition</edition>
                    <note type="footnote">The sūtrasthāna (SS.1) and śārīrasthāna (SS.3)
                        of this SARIT edition are mainly based on this edition|</note>
                    <note type="footnote">This SARIT edition omits the commentarial
                        material from this edition|</note>
                </bibl>
                <bibl>
                    <title>Suśrutasamhitā of Suśruta with the Nibandhasaṅgraha Commentary
                        of Śrī Ḍalhanāchārya and the Nyāyacandrikā Pañjikā of Śrī
                        Gayadāsāchārya on Nidānasthāna, edited from the begining to the
                        9th ādhyāya of Cikitsāsthāna by Vaidya Jādavji Trikamji Āchārya
                        and the rest by Nārāyaṇ Rām Āchārya</title>
                    <publisher>Nirṇaya Sāgar Press</publisher>
                    <pubPlace>Bombay</pubPlace>
                    <date>1938</date>
                    <edition>Reprint edition Varanasi/Delhi: Chaukhambha Orientalia,
                        1992|</edition>
                    <note xml:lang="en">The nidānasthāna (SS.2), cikitsāsthāna (SS.4) ,
                        kalpasthāna (SS.5) and uttaratantra (SS.6) are based on this
                        edition</note>
                    <note xml:lang="en">This SARIT edition omits the commentarial material
                        from this edition|</note>
                </bibl>
                <msDesc xml:id="Sanskrit" xml:lang="en">
                    <msIdentifier>
                        <idno type="siglum">A</idno>
                    </msIdentifier>
                </msDesc>
            </sourceDesc>
        </fileDesc>
        <revisionDesc>
            <change when="2021-04-04" who="Dominik Wujastyk"> Separated lots of
                sandyakṣaras; commented out the adhyāyas other than 6.17 to lighten
                Saktumiva's collation load|</change>
            <change when="2021-05-29" who="Dominik Wujastyk">Fixed some more
                sandyakṣaras|</change>
            <change when="2021-08-23" who="Dominik Wujastyk">Fixed some more sandyakṣaras
                and word breaks|</change>
            <change when="2022-02-12" who="Deepro Chakraborty">Made some corrections in
                chapter 19 and divided one verse into two xml ids </change>
            <change when="2026-01-09" who="Deepro Chakraborty">Fixed alignment issues,
                changed the tags of trailers, and commented out chapter 24</change>
            <change when="2026-01-20" who="Dominik Wujastyk">Restructuring of the
                Uttaratantra xml files. The xml files are now divided according to the
                internal naming of the sections, Śālākyatantra (adhyāyas 1-26),
                Kumāratantra (27-38), Kāyacikitsātantra (39-59), Bhūtavidyātantra (60-62),
                Tantrabhūṣaṇādhyāya (63-66).</change>
        </revisionDesc>
    </teiHeader>
    <text xml:lang="sa-Latn">

        <body>

            <div n="6" type="sthāna">
                <head>[uttaratantram]</head>

                <div n="1" type="adhyāya">
                    <head>prathamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <pb facs="679" n="595 (1a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.1.1"> athāta aupadravikam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>
                    <l xml:id="SS.6.1.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>
                    <l xml:id="SS.6.1.3"> adhyāyānāṃ śate viṃśe yad uktam asakṛn mayā |
                        <caesura/>
                         vakṣyāmi bahudhā samyag uttare 'rthān imān iti || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.4"> idānīṃ tat pravakṣyāmi tantram uttaram uttamam |
                        <caesura/>
                         nikhilenopadiśyante yatra rogāḥ pṛthagvidhāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.5"> śālākyatantrābhihitā videhādhipakīrtitāḥ |
                        <caesura/>
                         ye ca vistarato dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.1.6"> ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ paramarṣibhiḥ |
                        <caesura/>
                         upasargādayo rogā ye cāpy āgantavaḥ smṛtāḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.1.7"> triṣaṣṭī rasasaṃsargāḥ svasthavṛttaṃ tathaiva ca
                        |
                        <caesura/>
                         yuktārthā yuktayaś caiva doṣabhedās tathaiva ca || </l>

                    <l xml:id="SS.6.1.8"> yatroktā vividhā arthā rogasādhanahetavaḥ |
                        <caesura/>
                         mahatas tasya tantrasya durgādhasyāmbudher iva || </l>

                    <l xml:id="SS.6.1.9"> ādāv evottamāṅgasthān rogān abhidadhāmy aham |
                        <caesura/>
                         saṅkhyayā lakṣaṇaiś cāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca || </l>

                    <pb facs="680" n="596 (593a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.1.10"> vidyāddvayaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasaṃmitam
                        |
                        <caesura/>
                         dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅnayanabudbudam || </l>

                    <l xml:id="SS.6.1.11"> suvṛttaṃ gostanākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavam |
                        <caesura/>
                         palaṃ bhuvo 'gnito raktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.12"> ākāśād aśrumārgāś ca jāyante netrabudbude |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭiṃ cātra tathā vakṣye yathā brūyād viśāradaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.13"> netrāyāmatribhāgaṃ tu kṛṣṇamaṇḍalamucyate |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇāt saptamam icchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ || </l>
                    <pb facs="680" n="596 (591b)"/>

                    <l xml:id="SS.6.1.14"> maṇḍalāni ca sandhīṃś ca paṭalāni ca locane |
                        <caesura/>
                         yathākramaṃ vijānīyāt pañca ṣaṭ ca ṣaḍeva ca || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.15"> pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu |
                        <caesura/>
                         anupūrvaṃ tu te madhyāś catvāro 'ntyā yathottaram || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.16"> pakṣmavartmagataḥ sandhir vartmaśuklagato
                        'paraḥ |
                        <caesura/>
                         śuklakṛṣṇagatas tv anyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigato 'paraḥ |
                        <caesura/>
                         tataḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhaś cāpāṅgagaḥ smṛtaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.17"> dve vartmapaṭale vidyāc catvāry anyāni cākṣiṇi
                        |
                        <caesura/>
                         jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.18"> tejo jalāśritaṃ bāhyaṃ teṣv anyat piśitāśritam
                        |
                        <caesura/>
                         medas tṛtīyaṃ paṭalam āśritaṃ tvasthi cāparam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.19"> pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭes teṣāṃ bāhulyam iṣyate |
                        <caesura/>
                         sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kālakasya ca || </l>
                    <pb facs="681" n="597 (527a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.1.20"> guṇāḥ kālāt paraḥ śleṣmā bandhane 'kṣṇoḥ
                        sirāyutaḥ |
                        <caesura/>
                         sirānusāribhir doṣair viguṇair ūrdhvam āgataiḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.21"> jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ |
                        <caesura/>
                         tatrāvilaṃ sasaṃrambham aśrukaṇḍūpadehavat || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.22"> gurūṣātodarāgādyair juṣṭaṃ cāvyaktalakṣaṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         saśūlaṃ vartmakoṣeṣu śūkapūrṇābham eva ca || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.23"> vihanyamānaṃ rūpe vā kriyāsv akṣi yathā purā |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭvaiva dhīmān budhyeta doṣeṇādhiṣṭhitaṃ tu tat || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.24"> tatra saṃbhavam āsādya yathādoṣaṃ bhiṣagjitam |
                        <caesura/>
                         vidadhyān netrajā rogā balavantaḥ syur anyathā || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.25"> saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam |
                        <caesura/>
                         vātādīnāṃ pratīghātaḥ prokto vistarataḥ punaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.26"> uṣṇābhitaptasya jalapraveśād dūrekṣaṇāt
                        svapnaviparyayāc ca |
                        <caesura/>
                         prasaktasaṃrodanakopaśokakleśābhighātād atimaithunāc ca || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.27"> śuktāranālāmlakulatthamāṣaniṣevaṇād
                        vegavinigrahāc ca |
                        <caesura/>
                         svedād atho dhūmaniṣevaṇāc ca charder vighātād vamanātiyogāt |
                        <caesura/>
                         bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇāc ca netre vikārān janayanti doṣāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.28"> vātād daśa tathā pittāt kaphāc caiva trayodaśa
                        |
                        <caesura/>
                         raktāt ṣoḍaśa vijñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.29"> tathā bāhyau punar dvau ca rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ
                        smṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         hatādhimantho nimiṣo dṛṣṭir gambhīrikā ca yā || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.30"> yac ca vātahataṃ vartma na te sidhyanti vātajāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         yāpyo 'tha tanmayaḥ kācaḥ sādhyāḥ syuḥ sānyamārutāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.31"> śuṣkākṣipākādhīmanthasyandamārutaparyayāḥ |
                        <caesura/>
                         asādhyo hrasvajāḍyo yo jalasrāvaś ca paittikaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.32"> parimlāyī ca nīlaś ca yāpyaḥ kāco 'tha tanmayaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         abhiṣyando 'dhimantho 'mlādhyuṣitaṃ śuktikā ca yā || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.33"> dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca <pb facs="682" n="598 (598a)"/>sidhyati
                        |
                        <caesura/>
                         asādhyaḥ kaphajaḥ srāvo yāpyaḥ kācaś ca tanmayaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.34"> abhiṣyando 'dhimanthaś ca balāsagrathitaṃ ca
                        yat |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇaś ca yaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.35">krimigranthipariklinnavartmaśuklārmapiṣṭakāḥ |
                        <caesura/>
                         śleṣmopanāhaḥ sādhyās tu kathitāḥ śleṣmajeṣu tu || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.36"> raktasrāvo 'jakājātaṃ śoṇitārśovraṇānvitam |
                        <caesura/>
                         śukraṃ na sādhyaṃ kācaś ca yāpyastajjaḥ prakīrtitaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.37"> manthasyandau kliṣṭavartma harṣotpātau tathaiva
                        ca |
                        <caesura/>
                         sirājātāñjanākhyā ca sirājālaṃ ca yat smṛtam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.38"> parvaṇyathāvraṇaṃ śukraṃ śoṇitārmārjunaś ca yaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.39"> pūyāsrāvo nākulāndhyamakṣipākātyayo 'lajī |
                        <caesura/>
                         asādhyāḥ sarvajā yāpyaḥ kācaḥ kopaś ca pakṣmaṇaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.40"> vartmāvabandho yo vyādhiḥ sirāsu piḍakā ca yā |
                        <caesura/>
                         prastāryarmādhimāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.41"> pūyālasaś cārbudaṃ ca śyāvakardamavartmanī |
                        <caesura/>
                         tathārśovartma śuṣkārśaḥ śarkarāvartma yac ca vai || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.42"> saśophaś cāpy aśophaś ca pāko bahalavartma ca |
                        <caesura/>
                         aklinnavartma kumbhīkā bisavartma ca sidhyati || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.43"> sanimitto 'nimittaś ca dvāv asādhyau tu
                        bāhyajau |
                        <caesura/>
                         ṣaṭsaptatir vikārāṇām eṣā saṃgrahakīrtitā || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.44"> nava sandhyāśrayās teṣu vartmajās tv
                        ekaviṃśatiḥ |
                        <caesura/>
                         śuklabhāge daśaikaś ca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.1.45"> sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu |
                        <caesura/>
                         bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau |
                        <caesura/>
                         bhūya etān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ ||</l>
                    <l xml:id="SS.6.1.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre aupadraviko nāma prathamo 'dhyāyaḥ ||1 ||</l>
                </div>


                <div n="2" type="adhyāya">

                    <head>dvitīyo 'dhyāyaḥ | </head>


                    <l xml:id="SS.6.2.1"> athātaḥ sandhigatarogavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.2.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.2.2-i"/>
                    <l xml:id="SS.6.2.2-ii"/>


                    <l xml:id="SS.6.2.3"> pūyālasaḥ sopanāhaḥ srāvāḥ parvaṇikālajī |
                        <caesura/>
                         krimigranthiś ca vijñeyā rogāḥ sandhigatā nava || </l>

                    <l xml:id="SS.6.2.4"> pakvaḥ śophaḥ sandhijaḥ saṃsravedyaḥ sāndraṃ
                        pūyaṃ pūti pūyālasaḥ saḥ |
                        <caesura/>
                         granthirnālpo dṛṣṭisandhāvapākaḥ kaṇḍūprāyo nīrujastūpanāhaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.2.5"> gatvā sandhīnaśrumārgeṇa doṣāḥ kuryuḥ srāvān
                        rugvihīnān kanīnāt |
                        <caesura/>
                         tān vai srāvān netranāḍīm athaike tasyā liṅgaṃ kīrtayiṣye
                        caturdhā || </l>

                    <l xml:id="SS.6.2.6"> pākaḥ sandhau saṃsravedyaś ca pūyaṃ pūyāsrāvo
                        naikarūpaḥ pradiṣṭaḥ |
                        <caesura/>
                         śvetaṃ sāndraṃ picchilaṃ saṃsravedyaḥ śleṣmāsrāvo nīrujaḥ sa
                        pradiṣṭaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.2.7"> raktāsrāvaḥ śoṇitotthaḥ saraktamuṣṇaṃ nālpaṃ
                        saṃsravennātisāndram |
                        <caesura/>
                         pītābhāsaṃ nīlamuṣṇaṃ jalābhaṃ pittāsrāvaḥ saṃsravet
                        sandhimadhyāt || </l>


                    <pb facs="683" n="599 (599a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.2.8"> tāmrā tanvī dāhaśūlopapannā raktājjñeyā parvaṇī
                        vṛttaśophā |
                        <caesura/>
                         jātā sandhau kṛṣṇaśukle 'lajī syāt tasminn eva khyāpitā
                        pūrvaliṅgaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.2.9"> krimigranthirvartmanaḥ pakṣmaṇaś ca kaṇḍūṃ
                        kuryuḥ krimayaḥ sandhijātāḥ |
                        <caesura/>
                         nānārūpā vartmaśuklasya sandhau caranto 'ntarnayanaṃ dūṣayanti
                        ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.2.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantre
                        sandhigatarogavijñānīyo nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ||2 ||</l>
                </div>



                <div n="3" type="adhyāya">
                    <head>tṛtīyo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.3.1"> athāto vartmagatarogavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.3.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.3.3"> pṛthagdoṣāḥ samastā vā yadā vartmavyapāśrayāḥ |
                        <caesura/>
                         sirā vyāpyāvatiṣṭhante vartmasvadhikamūrcchitāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.4"> vivardhya māṃsaṃ raktaṃ ca tadā
                        vartmavyapāśrayān |
                        <caesura/>
                         vikārāñjanayanty āśu nāmatas tān nibodhata || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.5"> utsaṅginyatha kumbhīkā pothakyo vartmaśarkarā |
                        <caesura/>
                         tathārśovartma śuṣkārśastathaivāñjananāmikā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.6"> bahalaṃ vartma yaccāpi vyādhirvartmāvabandhakaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kliṣṭakardamavartmākhyau śyāvavartma tathaiva ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.7"> praklinnamapariklinnaṃ vartma vātahataṃ tu yat |
                        <caesura/>
                         arbudaṃ nimiṣaś cāpi śoṇitārśaś ca yat smṛtam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.8"> lagaṇo biśanāmā ca pakṣmakopas tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         ekaviṃśatirityete vikārā vartmasaṃśrayāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.9"> nāmabhis te samuddiṣṭā lakṣaṇaistān pracakṣmahe
                        |
                        <caesura/>
                         abhyantaramukhī bāhyotsaṅge 'dho vartmanaś ca yā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.10"> vijñeyotsaṅginī nāma tadrūpapiḍakācitā |
                        <caesura/>
                         kumbhīkabījapratimāḥ piḍakā yās tu vartmajāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.11"> ādhmāpayanti bhinnā yāḥ kumbhīkapiḍakās tu tāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         srāviṇyaḥ kaṇḍurā gurvyo raktasarṣapasannibhāḥ |
                        <caesura/>
                         piḍakāś ca rujāvatyaḥ pothakya iti saṃjñitāḥ || </l>


                    <pb facs="684" n="600 (600a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.3.12"> piḍakābhiḥ susūkṣmābhir ghanābhir abhisaṃvṛtā |
                        <caesura/>
                         piḍakā yā kharā sthūlā sā jñeyā vartmaśarkarā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.13"> ervārubījapratimāḥ piḍakā mandavedanāḥ |
                        <caesura/>
                         sūkṣmāḥ kharāś ca vartmasthāstadarśovartma kīrtyate || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.14"> dīrgho 'ṅkuraḥ kharaḥ stabdho dāruṇo
                        vartmasaṃbhavaḥ |
                        <caesura/>
                         vyādhireṣa samākhyātaḥ śuṣkārśa iti saṃjñitaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.15"> dāhatodavatī tāmrā piḍakā vartmasaṃbhavā |
                        <caesura/>
                         mṛdvī mandarujā sūkṣmā jñeyā sāñjananāmikā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.16"> vartmopacīyate yasya piḍakābhiḥ samantataḥ |
                        <caesura/>
                         savarṇābhiḥ samābhiś ca vidyādbahalavartma tat || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.17"> kaṇḍūmatālpatodena vartmaśophena yo naraḥ |
                        <caesura/>
                         na samaṃ chādayed akṣi bhavedbandhaḥ sa vartmanaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.18"> mṛdvalpavedanaṃ tāmraṃ yadvartma samam eva ca |
                        <caesura/>
                         akasmāc ca bhaved raktaṃ kliṣṭavartma tad ādiśet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.19"> kliṣṭaṃ punaḥ pittayutaṃ vidahec choṇitaṃ yadā
                        |
                        <caesura/>
                         tadā klinnatvam āpannam ucyate vartmakardamaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.20"> yad vartma bāhyato 'nyaś ca śyāvaṃ śūnaṃ
                        savedanam |
                        <caesura/>
                         dāhakaṇḍūparikledi śyāvavartmeti tan matam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.21"> arujaṃ bāhyataḥ śūnamantaḥ klinnaṃ sravaty api
                        |
                        <caesura/>
                         kaṇḍūnis todabhūyiṣṭhaṃ klinnavartma tad ucyate || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.22"> yasya dhautāni dhautāni saṃbadhyante punaḥ
                        punaḥ |
                        <caesura/>
                         vartmānyaparipakvāni vidyādaklinnavartma tat || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.23"> vimuktasandhi niś ceṣṭaṃ vartma yasya na
                        mīlyate |
                        <caesura/>
                         etadvātahataṃ vidyāt sarujaṃ yadi vārujam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.24"> vartmāntarasthaṃ viṣamaṃ granthibhūtamavedanam
                        |
                        <caesura/>
                         vijñeyamarbudaṃ puṃsāṃ saraktamavalambitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.25"> nimeṣaṇīḥ sirā vāyuḥ praviṣṭo vartmasaṃśrayāḥ |
                        <caesura/>
                         cālayatyati vartmāni nimeṣaḥ sa gado mataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.26"> chinnāś chinā vivardhante vartmasthā mṛdavo
                        'ṅkurāḥ |
                        <caesura/>
                         dāhakaṇḍūrujopetāste 'rśaḥ śoṇitasaṃbhavāḥ || </l>


                    <pb facs="685" n="601 (201a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.3.27"> apākaḥ kaṭhinaḥ sthūlo granthirvartmabhavo
                        'rujaḥ |
                        <caesura/>
                         sakaṇḍūḥ picchilaḥ kolapramāṇo lagaṇas tu saḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.28"> śūnaṃ yadvartma bahubhiḥ sūkṣmaiś chidraiḥ
                        samanvitam |
                        <caesura/>
                         bisamantarjala iva bisavartmeti tanmatam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.29"> doṣāḥ pakṣmāśayagatāstīkṣṇāgrāṇi kharāṇi ca |
                        <caesura/>
                         nirvartayanti pakṣmāṇi tairghuṣṭaṃ cākṣi dūyate || </l>


                    <l xml:id="SS.6.3.30"> uddhṛtair uddhṛtaiḥ śāntiḥ pakṣmabhiś
                        copajāyate |
                        <caesura/>
                         vātātapānaladveṣī pakṣmakopaḥ sa ucyate ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.3.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantre
                        vartmagatarogavijñānīyo nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3 ||</l>
                </div>

                <div n="4" type="adhyāya">
                    <head>caturtho 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.4.1"> athātaḥ śuklagatarogavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.4.2"> athovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>
                    <l xml:id="SS.6.4.3"> prastāriśuklakṣatajādhimāṃsasrāyvarmasaṃjñāḥ
                        khalu pañcarogāḥ |
                        <caesura/>
                         syuḥ śuktikā cārjunapiṣṭakau ca jālaṃ sirāṇāṃ piḍakāś ca yāḥ syuḥ
                        || </l>
                    <l xml:id="SS.6.4.4"> rogā balāsagrathitena sārdham ekādaśākṣṇoḥ khalu
                        śuklabhāge |
                        <caesura/>
                         prastāri prathitam ihārma śuklabhāge vistīrṇaṃ tanu
                        rudhiraprabhaṃ sanīlam || </l>
                    <pb facs="685" n="601 (109b)"/>

                    <l xml:id="SS.6.4.5"> śuklākhyaṃ mṛdu kathayanti śuklabhāge saśvetaṃ
                        samam iha vardhate cireṇa |
                        <caesura/>
                         yan māṃsaṃ pracayam upaiti śuklabhāge padmābhaṃ tad upadiśanti
                        lohitārma || </l>
                    <l xml:id="SS.6.4.6"> vistīrṇaṃ mṛdu bahalaṃ yakṛtprakāśaṃ śyāvaṃ vā
                        tad adhikamāṃsajārma vidyāt |
                        <caesura/>
                         śukle yat piśitam upaiti vṛddhim etat snāyvarmety abhipaṭhitaṃ
                        kharaṃ prapāṇḍu || </l>
                    <l xml:id="SS.6.4.7"> śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāś ca bindavo ye
                        śuktyābhāḥ sitanayane sa śuktisaṃjñaḥ |
                        <caesura/>
                         eko yaḥ śaśarudhiropamas tu binduḥ śuklastho bhavati tam arjunaṃ
                        vadanti || </l>
                    <l xml:id="SS.6.4.8"> utsannaḥ salilanibho 'tha piṣṭaśuklo bindur yo
                        bhavati sa piṣṭakaḥ suvṛttaḥ |
                        <caesura/>
                         jālābhaḥ kaṭhinasiro mahān saraktaḥ santānaḥ smṛta iha
                        jālasaṃjñitas tu || </l>
                    
                    <pb facs="686" n="602 (652a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.4.9"> śuklasthāḥ sitapiḍakāḥ sirāvṛtā yās tā vidyād
                        asitasamīpajāḥ sirājāḥ |
                        <caesura/>
                         kāṃsyābho bhavati site 'mbubindutulyaḥ sa jñeyo 'mṛdurarujo
                        balāsakākhyaḥ ||</l>
                    
                    <l xml:id="SS.6.4.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantre
                        śuklagatarogavijñānīyo nāma caturtho 'dhyāyaḥ ||4 ||</l>
                </div>

                <div n="5" type="adhyāya">
                    <head>pañcamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.5.1"> athātaḥ kṛṣṇagatarogavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.5.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.5.3"> yat savraṇaṃ śukla(śukra)mathāvraṇaṃ vā
                        pākātyayaś cāpy ajakā tathaiva |
                        <caesura/>
                         catvāra ete 'bhihitā vikārāḥ kṛṣṇāśrayāḥ saṃgrahataḥ purastāt || </l>


                    <l xml:id="SS.6.5.4"> nimagnarūpaṃ hi bhavet tu kṛṣṇe sūcyeva viddhaṃ
                        pratibhā<pb facs="686" n="602 (592b)"/>ti yadvai |
                        <caesura/>
                         srāvaṃ sraveduṣṇamatīva ruk ca tat savraṇaṃ
                        śukra(śukla)mudāharanti || </l>


                    <l xml:id="SS.6.5.5"> dṛṣṭeḥ samīpe na bhavet tu yac ca na cāvagāḍhaṃ
                        na ca saṃsraveddhi |
                        <caesura/>
                         avedanāvan na ca yugmaśukraṃ tatsiddhimāpnoti kadācideva || </l>


                    <l xml:id="SS.6.5.6"> vicchinnamadhyaṃ piśitāvṛtaṃ vā calaṃ
                        sirāsaktamadṛṣṭikṛc ca |
                        <caesura/>
                         dvitvaggataṃ lohitamantataś ca cirotthitaṃ cāpi vivarjanīyam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.5.7"> uṣṇāśrupātaḥ piḍakā ca kṛṣṇe yasmin bhaven
                        mudganibhaṃ ca śukram |
                        <caesura/>
                         tad apy asādhyaṃ pravadanti kecidanyac ca yat tittiripakṣatulyam
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.5.8"> sitaṃ yadā bhāty asitapradeśe syandātmakaṃ
                        nātirugaśruyukta<pb facs="687" n="603 (603a)"/>m |
                        <caesura/>
                         vihāyasīvāc chaghanānukāri tad avraṇaṃ sādhyatamaṃ vadanti || </l>


                    <l xml:id="SS.6.5.9"> gambhīrajātaṃ bahalaṃ ca śukraṃ cirotthitaṃ cāpi
                        vadanti kṛcchram |
                        <caesura/>
                         saṃcchādyate śvetanibhena sarvaṃ doṣeṇa yasyāsitamaṇḍalaṃ tu || </l>


                    <l xml:id="SS.6.5.10"> tamakṣipākātyayamakṣikopasamutthitaṃ tīvrarujaṃ
                        vadanti |
                        <caesura/>
                         ajāpurīṣapratimo rujāvān salohito lohitapicchilāśruḥ |
                        <caesura/>
                         vidārya kṛṣṇaṃ pracayo 'bhyupaiti taṃ cājakājātam iti vyavasyet
                        ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.5.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantre
                        kṛṣṇagatarogavijñānīyo nāma pañcamo 'dhyāyaḥ ||5 ||</l>
                </div>


                <div n="6" type="adhyāya">
                    <head>ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.6.1"> athātaḥ sarvagatarogavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.6.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <pb facs="687" n="603 (602b)"/>

                    <l xml:id="SS.6.6.3"> syandās tu catvāra ihopadiṣṭāstāvanta eveha
                        tathādhimanthāḥ |
                        <caesura/>
                         śophānvito 'śophayutaś ca pākāv ity evam ete daśa saṃpradiṣṭāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.4"> hatādhimantho 'nilaparyayaś ca śuṣkākṣipāko
                        'nyata eva vātaḥ |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭistatathāmlādhyuṣitā sirāṇāmutpātaharṣāvapi sarvabhāgāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.5"> prāyeṇa sarve nayanāmayāstu
                        bhavantyabhiṣyandanimittamūlāḥ |
                        <caesura/>
                         tasmād abhiṣyandamudīryamāṇamupācaredāśu hitāya dhīmān || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.6"> nistodanaṃ
                        stambhanaromaharṣasaṅgharṣapāruṣyaśirobhitāpāḥ |
                        <caesura/>
                         viśuṣkabhāvaḥ śiśirāśrutā ca vātābhipanne nayane bhavanti || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.7"> dāhaprapākau śiśirābhinandā dhūmāyanaṃ
                        bāṣpasamucchrayaś ca |
                        <caesura/>
                         uṣṇāśrutā pītakanetratā ca pittābhipanne nayane bhavanti || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.8"> uṣṇābhinandā gurutākṣiśophaḥ kaṇḍūpadehau
                        sitatātiś<pb facs="688" n="604 (604a)"/>aityam |
                        <caesura/>
                         srāvo muhuḥ picchila eva cāpi kaphābhipanne nayane bhavanti || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.9"> tāmrāśrutā lohitanetratā ca rājyaḥ
                        samantādatilohitāś ca |
                        <caesura/>
                         pittasya liṅgāni ca yāni tāni raktābhipanne nayane bhavanti || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.10"> vṛddhairetairabhiṣyandairnarāṇāmakriyāvatām |
                        <caesura/>
                         tāvantastvadhimanthāḥ syurnayane tīvravedanāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.11"> utpāṭyata ivātyarthaṃ netraṃ nirmathyate tathā
                        |
                        <caesura/>
                         śiraso 'rdhaṃ ca taṃ vidyādadhimanthaṃ svalakṣaṇaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.12"> netramutpāṭyata iva mathyate 'raṇivac ca yat |
                        <caesura/>
                         saṅgharṣatodanirbhedamāṃsasaṃrabdhamāvilam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.13"> kuñcanāsphoṭanādhmānavepathuvyathanairyutam |
                        <caesura/>
                         śiraso 'rdhaṃ ca yena syādadhimanthaḥ sa mārutāt || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.14"> raktarājicitaṃ srāvi vahninevāvadahyate |
                        <caesura/>
                         yakṛtpiṇḍopamaṃ dāhi kṣāreṇāktamiva kṣatam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.15"> prapakvocchūnavartmāntaṃ sasvedaṃ pītadarśanam
                        |
                        <caesura/>
                         mūrcchāśirodāhayutaṃ pittenākṣyadhimanthitam || </l>


                    <pb facs="688" n="604 (304b)"/>

                    <l xml:id="SS.6.6.16"> śophavannātisaṃrabdhaṃ srāvakaṇḍūsamanvitam |
                        <caesura/>
                         śaityagauravapaicchilyadūṣikāharṣaṇānvitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.17"> rūpaṃ paśyati duḥkhena pāṃśupūrṇamivāvilam |
                        <caesura/>
                         nāsādhmānaśiroduḥkhayutaṃ śleṣmādhimanthitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.18"> bandhujīvapratīkāśaṃ tāmyati sparśanākṣamam |
                        <caesura/>
                         raktāsrāvaṃ sanistodaṃ paśyaty agninibhā diśaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.19"> raktāmagnāriṣṭavac ca kṛṣṇabhāgaś ca lakṣyate |
                        <caesura/>
                         yad dīptaṃ raktaparyantaṃ tad raktenādhimanthitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.20"> hanyādṛṣṭiṃ saptarātrāt kaphottho 'dhīmantho
                        'sṛksaṃbhavaḥ pañcarātrāt |
                        <caesura/>
                         ṣaḍrātrādvau mārutottho nihanyān mithyācārāt paittikaḥ sadya eva
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.21ab"> kaṇḍūpadehāśruyutaḥ pakvodumbarasannibhaḥ
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.6.6.21cd"> dāhasaṃharṣatāmratvaśophanistodagauravaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.22"> juṣṭo muhuḥ sravec cāsram uṣṇaśītāmbu picchilam
                        |
                        <caesura/>
                         saṃrambhī pacyate yaś ca netrapākaḥ saśophajaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.23"> śophahīnāni liṅgāni netrapāke tv aśophaje |
                        <caesura/>
                         upekṣaṇādakṣi yadādhimantho vātātmakaḥ sādayati prasahya |
                        <caesura/>
                         rujābhir ugrābhir asādhya eṣa hatādhimanthaḥ khalu nāma rogaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.24"> antaḥsirāṇāṃ śvasanaḥ sthito dṛṣṭiṃ pratikṣipan
                        |
                        <caesura/>
                         hatādhimanthaṃ janayet tam asādhyaṃ vidur budhāḥ || </l>


                    <pb facs="689" n="605 (605a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.6.25"> pakṣmadvayākṣibhruvamāśritastu yannānilaḥ
                        saṃcarati praduṣṭaḥ |
                        <caesura/>
                         paryāyaśaś cāpi rujaḥ karoti taṃ vātaparyāyamudāharanti || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.26"> yat kūṇitaṃ dāruṇarūkṣavartma vilokane
                        cāviladarśanaṃ yat |
                        <caesura/>
                         sudāruṇaṃ yat pratibodhane ca śuṣkākṣipākopahataṃ tadakṣi || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.27"> yasyāvaṭūkarṇaśirohanustho manyāgato vāpyanilo
                        'nyato vā |
                        <caesura/>
                         kuryād rujo 'ti bhruvi locane vā tamanyatovātamudāharanti || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.28"> amlena bhuktena vidāhinā ca saṃchādyate sarvata
                        eva netram |
                        <caesura/>
                         śophānvitaṃ lohitakaiḥ sanīlairetādṛgamlādhyuṣitaṃ vadanti || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.29"> avedanā vāpi savedanā vā yasyākṣirājyo hi
                        bhavanti tāmrāḥ |
                        <caesura/>
                         muhurvirajyanti ca tāḥ samantād vyādhiḥ sirotpāta iti pradiṣṭaḥ
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.6.30"> mohāt sirotpāta upekṣitas tu jāyeta rogas tu
                        sirāpraharṣaḥ |
                        <caesura/>
                         tāmrācchamasraṃ sravati pragāḍhaṃ tathā na śaknotyabhivīkṣituṃ ca
                        ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.6.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantre
                        sarvagatarogavijñānīyo nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||6 ||</l>
                </div>


                <div n="7" type="adhyāya">
                    <head>saptamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.7.1"> athāto dṛṣṭigatarogavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.7.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.7.3"> marūradalamātrāṃ tu pañcabhūtaprasādajām |
                        <caesura/>
                         khadyotavisphuliṅgābhāmiddhāṃ tejobhir avyayaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.4"> āvṛtāṃ paṭalenākṣṇorbāhyena vivarākṛtim |
                        <caesura/>
                         śītasātmyāṃ nṛṇāṃ dṛṣṭimāhurnayanacintakāḥ || </l>


                    <pb facs="690" n="606 (609a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.7.5"> rogāṃstadāśrayān ghorān ṣaṭ ca ṣaṭ ca
                        pracakṣmahe |
                        <caesura/>
                         paṭalānupraviṣṭasya timirasya ca lakṣaṇam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.6"> sirābhir abhisaṃprāpya viguṇo 'bhyantare bhṛśam
                        |
                        <caesura/>
                         prathame paṭale doṣo yasya dṛṣṭau vyavathitaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.7"> avyaktāni sa rūpāṇi sarvāṇyeva prapaśyati |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭirbhṛśaṃ vihvalati dvitīyaṃ paṭalaṃ gate || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.8"> makṣikā maśakān keśāñjālakāni ca paśyati |
                        <caesura/>
                         maṇḍalāni patākāṃś ca marīcīḥ kuṇḍalāni ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.9"> pariplavāṃś ca vividhān varṣamabhraṃ tamāṃsi ca
                        |
                        <caesura/>
                         dūrasthāny api rūpāṇi manyate ca samīpataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.10"> samīpasthāni dūre ca dṛṣṭergocaravibhramāt |
                        <caesura/>
                         yatnavānapi cātyarthaṃ sūcīpāśaṃ na paśyati || </l>


                    <pb facs="690" n="606 (601b)"/>

                    <l xml:id="SS.6.7.11"> ūrdhvaṃ paśyati gādhastāttṛtīyaṃ paṭalaṃ gate |
                        <caesura/>
                         mahānty api ca rūpāṇi cchāditānīva vāsasā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.12"> karṇanāsākṣiyuktāni viparītāni vīkṣate |
                        <caesura/>
                         yathādoṣaṃ ca rajyeta dṛṣṭirdoṣe balīyasi || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.13"> adhaḥsthite samīpasthaṃ dūrasthaṃ coparisthite
                        |
                        <caesura/>
                         pārśvasthite tathā doṣe pārśvasthāni na paśyati || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.14"> samantataḥ sthite doṣe saṅkulānīva paśyati |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭimadhyagate doṣe sa ekaṃ manyate dvidhā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.15"> dvidhāsthite tridhā paśyed bahudhā cānavasthite
                        |
                        <caesura/>
                         timirākhyaḥ sa vai doṣaḥ caturthaṃ paṭalaṃ gataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.16"> ruṇaddhi sarvato dṛṣṭiṃ liṅganāśaḥ sa ucyate |
                        <caesura/>
                         tasminnapi tamobhūte nātirūḍhe mahāgade || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.17"> candrādityau sanakṣatrāvantarīkṣe ca vidyutaḥ |
                        <caesura/>
                         nirmalāni ca tejāṃsi bhrājiṣṇūni ca paśyati || </l>


                    <pb facs="691" n="607 (607a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.7.18"> sa eva liṅganāśastu nīlikākācasaṃjñitaḥ |
                        <caesura/>
                         tatra vātena rūpāṇi bhramantīva sa paśyati || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.19"> āvilānyaruṇābhāni vyāviddhāni ca mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         pittenādityakhadyotaśakracāpataḍidguṇān || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.20"> śikhibarhavicitrāṇi nīlakṛṣṇāni paśyati |
                        <caesura/>
                         kaphena paśyed rūpāṇi snigdhāni ca sitāni ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.21ab"> gauracāmaragaurāṇi śvetābhrapratimāni ca
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.6.7.21cd"> paśyed asūkṣmāṇy atyarthaṃ vyabhre
                        caivābhrasaṃplavam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.22ab"> salilaplāvitānīva parijāḍyāni mānavaḥ ||</l>
                    <l xml:id="SS.6.7.22cd"> tathā raktena raktāni tamāṃsi vividhāni ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.23ab"> haritaśyāvakṛṣṇāni dhūmadhūmrāṇi cekṣate
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.6.7.23cd"> sannipātena citrāṇi viplutāni ca paśyati || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.24"> bahudhā vā dvidhā vāpi sarvāṇyeva samantataḥ |
                        <caesura/>
                         hīnādhikāṅgānyathavā jyotīṃṣy api ca paśyati || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.25"> pittaṃ kuryāt parimlāyi mūrcchitaṃ raktatejasā
                        |
                        <caesura/>
                         pītā diśastathodyantamādityamiva paśyati || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.26"> vikīryamāṇān khadyotair vṛkṣāṃs tejobhir eva ca
                        |
                        <caesura/>
                         vakṣyāmi ṣaḍvidhaṃ rāgair liṅganāśam ataḥ param || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.27"> rāgo 'ruṇo mārutajaḥ pradiṣṭaḥ pittāt
                        parimlāyyathavāpi nīlaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphāt sitaḥ śoṇitajas tu raktaḥ samastadoṣo 'tha vicitrarūpaḥ || </l>


                    <pb facs="692" n="608 (604a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.7.28"> raktajaṃ maṇḍalaṃ dṛṣṭau sthūlakācānalaprabham
                        |
                        <caesura/>
                         parimlāyini roge syān mlāyyānīlaṃ ca maṇḍalam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.29"> doṣakṣayāt kadācit syāt svayaṃ tatra ca
                        darśanam |
                        <caesura/>
                         aruṇaṃ maṇḍalaṃ vātāc cañcalaṃ paruṣaṃ tathā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.30"> pittān maṇḍalam ānīlaṃ kāṃsyābhaṃ pītam eva vā
                        |
                        <caesura/>
                         śleṣmaṇā bahalaṃ snigdhaṃ śaṅkhakundendupāṇḍuram || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.31ab"> calatpadmapalāśasthaḥ śuklo bindur ivāmbhasaḥ
                        |</l>

                    <l xml:id="SS.6.7.31cd"> (saṃkucaty ātape 'ty arthaṃ chāyāyāṃ vistṛto
                        bhavet ||) </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.32"> mṛdyamāne ca nayane maṇḍalaṃ tad visarpati |
                        <caesura/>
                         pravālapadmapatrābhaṃ maṇḍalaṃ śoṇitātmakam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.33"> dṛṣṭirāgo bhavec citro liṅganāśe tridoṣaje |
                        <caesura/>
                         yathāsvaṃ doṣaliṅgāni sarveṣv eva bhavanti hi || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.34ab"> ṣaḍ liṅganāśāḥ ṣaḍime ca rogā dṛṣṭyāśrayāḥ
                        ṣaṭ ca ṣaḍ eva ca syuḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.7.34cd"> tathā naraḥ pittavidagdhadṛṣṭiḥ kaphena
                        cānyas tv atha dhūmadarśī || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.35ab"> yo hrasvajāḍyo(hrasvajātyo) nakulāndhatā ca
                        gambhīrasaṃjñā ca tathaiva dṛṣṭiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.7.35cd"> pittena duṣṭena gatena dṛṣṭiṃ pītā bhaved
                        yasya narasya dṛṣṭiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.36"> pītāni rūpāṇi ca manyate yaḥ sa mānavaḥ
                        pittavidagdhadṛṣṭiḥ |
                        <caesura/>
                         prāpte tṛtīyaṃ paṭalaṃ tu doṣe divā na paśyen niśi vīkṣate ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.37"> (rātrau sa śītānugṛhītadṛṣṭiḥ pittālpabhāvādapi
                        tāni paśyet) |
                        <caesura/>
                         tathā naraḥ śleṣmavidagdhadṛṣṭistānyeva śuklāni hi manyate tu || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.38"> triṣu sthitolpaḥ paṭaleṣu doṣo
                        naktāndhyamāpādayati prasahya |
                        <caesura/>
                         divā sa sūryānugṛhītacakṣurīkṣeta rūpāṇi kaphālpabhāvāt || </l>


                    <pb facs="693" n="609 (309a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.7.39"> śokajvarāyāsaśirobhitāpairabhyāhatā yasya
                        narasya dṛṣṭiḥ |
                        <caesura/>
                         sadhūmakān paśyati sarvabhāvāṃstaṃ dhūmadarśīti vadanti rogam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.40"> sa hrasvajāḍyo divaseṣu kṛcchrāddhrasvāni
                        rūpāṇi ca yena paśyet |
                        <caesura/>
                         vidyotate yena narasya dṛṣṭirdoṣābhipannā nakulasya yadvat || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.41"> citrāṇi rūpāṇi divā sa paśyet sa vai vikāro
                        nakulāndhyasaṃjñaḥ |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭirvirūpā śvasanopasṛṣṭā saṅkucyate 'bhyantarataś ca yāti || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.42"> rujāvagāḍhā ca tamakṣirogaṃ gambhīriketi
                        pravadanti tajjñāḥ |
                        <caesura/>
                         bāhyau punardvāviha saṃpradiṣṭau nimittataś cāpy animittataś ca
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.43"> nimittatas tatra
                        śirobhitāpājjñeyastvabhiṣyandanidarśana<pb facs="693" n="609 (609b)"/>iś ca |
                        <caesura/>
                         surarṣigandharvamahoragāṇāṃ sandarśanenāpi ca bhāsvarāṇām || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.44"> hanyeta dṛṣṭirmanujasya yasya sa
                        liṅganāśastvanimittasaṃjñaḥ |
                        <caesura/>
                         tatrākṣi vispaṣṭamivāvabhāti vaidūryavarṇā vimalā ca dṛṣṭiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.45"> vidīryate sīdati hīyate vā nṛṇāmabhīghātahatā
                        tu dṛṣṭiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.7.46"> ityete nayanagatā mayā vikārāḥ saṃkhyātāḥ
                        pṛthagiha ṣaṭ ca saptatiś ca |
                        <caesura/>
                         eteṣāṃ pṛthagiha vistareṇa sarvaṃ vakṣye 'haṃ tadanu cikitsitaṃ
                        yathāvat ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.7.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre dṛṣṭigatarogavijñānīyo nāma saptamo 'dhyāyaḥ ||7
                        ||</l>


                </div>




                <div n="8" type="adhyāya">
                    <head>aṣṭamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.8.1"> athātaś cikitsitapravibhāgavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.8.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ (suśrutāya)
                        ||</l>

                    <pb facs="694" n="610 (910a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.8.3"> ṣaṭsaptatirye 'bhihitā vyādhayo nāmalakṣaṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         cikitsitamidaṃ teṣāṃ samāsavyāsataḥ śṛṇu || </l>


                    <l xml:id="SS.6.8.4"> chedyāsteṣu daśaikaś ca nava lekhyāḥ prakīrtitāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bhedyāḥ pañca vikārāḥ syurvyadhyāḥ pañcadaśaiva tu || </l>


                    <l xml:id="SS.6.8.5"> dvādaśāśastrakṛtyāś ca yāpyāḥ sapta bhavanti hi
                        |
                        <caesura/>
                         rogā varjayitavyāḥ syurdaśa pañca ca jānatā |
                        <caesura/>
                         asādhyau vā bhavetāṃ tu yāpyau cāgantusaṃjñitau || </l>


                    <l xml:id="SS.6.8.6"> arśo 'nvitaṃ bhavati vartma tu yattathārśaḥ
                        śuṣkaṃ tathārbudamatho piḍakāḥ sirājāḥ |
                        <caesura/>
                         jālaṃ sirājam api pañcavidhaṃ tathārma chedyā bhavanti saha
                        parvaṇikāmayena || </l>


                    <l xml:id="SS.6.8.7"> utsaṅginī bahalakardamavartmanī ca śyāvaṃ ca yac
                        ca paṭhitaṃ tviha baddhavartma |
                        <caesura/>
                         kliṣṭaṃ ca pothakiyutaṃ khalu yac ca vartma kumbhīkinī ca saha
                        śarkarayā ca lekhyāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.8.8"> śleṣmopanāhalagaṇau ca bisaṃ ca bhedyā granthiś
                        ca yaḥ kṛmikṛto 'ñjananāmikā ca |
                        <caesura/>
                         ādau sirā nigaditās tu yayoḥ prayoge pākau ca yau nayanayoḥ
                        pavano 'nyataś ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.8.9"> pūyālasānilaviparyayamanthasaṃjñāḥ syandās tu
                        yantyupaśamaṃ hi sirāvy<pb facs="694" n="610 (510b)"/>adhena |
                        <caesura/>
                         śuṣkākṣipākakaphapittavidagdhadṛṣṭiṣvamlākhyaśukrasahitārjunapiṣṭakeṣu
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.8.10">
                        aklinnavartmahutabhugdhvajadarśiśuktipraklinnavartmasu tathaiva
                        balāsasaṃjñe |
                        <caesura/>
                         āgantunāmayayugena ca dūṣitāyāṃ dṛṣṭau na śastrapatanaṃ
                        pravadanti tajjñāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.8.11"> saṃpaśyataḥ ṣaḍapi ye 'bhihitāstu kācāste
                        pakṣmakopasahitās tu bhavanti yāpyāḥ |
                        <caesura/>
                         catvāra eva pavanaprabhavāstvasādhyā dvau pittajau kaphanimittaja
                        eka eva |
                        <caesura/>
                         aṣṭārdhakā rudhirajāś ca gadāstridoṣāstāvanta eva gaditāvapi
                        bāhyajau dvau ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.8.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre cikitsitapravibhāgavijñānīyo nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8
                        ||</l>
                </div>



                <div n="9" type="adhyāya">
                    <head>navamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.9.1"> athāto vātābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.9.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <pb facs="695" n="611 (611a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.9.3"> purāṇasarpiṣā snigdhau syandādhīmanthapīḍitau |
                        <caesura/>
                         svedayitvā yathānyāyaṃ sirāmokṣeṇa yojayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.4"> saṃpādayed bastibhis tu samyak snehavirecitau |
                        <caesura/>
                         tarpaṇaiḥ puṭapākaiś ca dhūmairāś cyotanais tathā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.5"> nasyasnehaparīṣekaiḥ śirobastibhir eva ca |
                        <caesura/>
                         vātaghnanūpajalajamāṃsāmlakvāthasecanaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.6"> snehaiś caturbhir uṣṇaiś ca
                        tatpītāmbaradhāraṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         payobhir vesavāraiś ca sālvaṇaiḥ pāyasais tathā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.7"> bhiṣak saṃpādayed etāvupanāhaiś ca pūjitaiḥ |
                        <caesura/>
                         grāmyānūpaudakarasaiḥ snigdhaiḥ phalarasānvitaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.8"> susaṃskṛtaiḥ payobhiś ca tayor āhāra iṣyate |
                        <caesura/>
                         tathā copari bhaktasya sarpiḥpānaṃ(pāne) praśasyate || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.9"> triphalākvāthasaṃsiddhaṃ kevalaṃ jīrṇam eva vā |
                        <caesura/>
                         siddhaṃ vātaharaiḥ kṣīraṃ prathamena gaṇena vā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.10"> snehāstailādvinā siddhā vātaghnais tarpaṇe
                        hitāḥ |
                        <caesura/>
                         snaihikaḥ puṭapākaś ca dhūmo nasyaṃ ca tadvidham || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.11"> nasyādiṣu sthirākṣīramadhurais tailamiṣyate |
                        <caesura/>
                         eraṇḍapallave mūle tvaci vājaṃ payaḥ śṛtam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.12"> kaṇṭakāryāś ca mūleṣu sukhoṣṇaṃ secane hitam |
                        <caesura/>
                         saindhavodīcyayaṣṭyāhvapippalībhiḥ śṛtaṃ payaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.13"> hitamardhodakaṃ seke tathāś cyotanam eva ca |
                        <caesura/>
                         hrīberavakramañjiṣṭhodumbaratvakṣu sādhitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.14"> sāmbhaś chāgaṃ payo vāpi śūlāś cyotanam uttamam
                        |
                        <caesura/>
                         madhukaṃ rajanīṃ pathyāṃ devadāruṃ ca peṣayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.15"> ājena payasā śreṣṭhamabhiṣyande tad a<pb facs="696" n="612 (612a)"/>ñjanam |
                        <caesura/>
                         gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ ca yathottaram || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.16"> dviguṇaṃ piṣṭamadbhis tu guṭikāñjanamiṣyate |
                        <caesura/>
                         snehāñjanaṃ hitaṃ cātra vakṣyate tadyathāvidhi || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.17"> rogo yaś cānyatovāto yaś ca mārutaparyayaḥ |
                        <caesura/>
                         anenaiva vidhānena bhiṣak tāvapi sādhayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.18"> pūrvabhaktaṃ hitaṃ sarpiḥ kṣīraṃ vāpyatha
                        bhojane |
                        <caesura/>
                         vṛkṣādanyāṃ kapitthe ca pañcamūle mahatyapi || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.19"> sakṣīraṃ karkaṭarase siddhaṃ cātra ghṛtaṃ pibet
                        |
                        <caesura/>
                         siddhaṃ vā hitamatrāhuḥ pattūrārtagalāgnikaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.20"> sakṣīraṃ meṣaśṛṅgyā vā sarpirvīratareṇa vā |
                        <caesura/>
                         saindhavaṃ dāru śuṇṭhī ca mātuluṅgaraso ghṛtam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.21"> stanyodakābhyāṃ kartavyaṃ śuṣkapāke tad añjanam
                        |
                        <caesura/>
                         pūjitaṃ sarpiṣaś cātra pānamakṣṇoś ca tarpaṇam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.22"> ghṛtena jīvanīyena nasyaṃ tailena cāṇunā |
                        <caesura/>
                         pariṣeke hitaṃ cātra payaḥ śītaṃ sasaindhavam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.23"> rajanīdārusiddhaṃ vā saindhavena samāyutam |
                        <caesura/>
                         sarpiryutaṃ stanyaghṛṣṭam añjanaṃ vā mahauṣadham || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.24"> vasā vānūpajalajā saindhavena samāyutā |
                        <caesura/>
                         nāgaronmiśritā kiñcicchuṣkapāke tad añjanam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.9.25"> pavanaprabhavā rogā ye keciddṛṣṭināśanāḥ |
                        <caesura/>
                         bījenānena matimān teṣu karma prayojayet ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.9.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttratantrāntargate
                        śālākyatantre vātābhiṣyandapratiṣedho nāma navamo 'dhyāyaḥ ||9
                        ||</l>
                </div>


                <div n="10" type="adhyāya">

                    <head>daśamo 'dhyāyaḥ | </head>

                    <l xml:id="SS.6.10.1"> athātaḥ pittābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.10.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.10.3"> pittasyande paittike cādhimanthe raktāsrāvaḥ
                        sraṃsanaṃ cāpi kāryam |
                        <caesura/>
                         akṣṇoḥ sekālepanasyāñjanāni paitte ca syādyadvisarpe vidhānam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.10.4ab"> gundrāṃ śāliṃ śaivalaṃ śailabhedaṃ
                        dārvīmelāmutpalaṃ rodhramabhram |</l>

                    <l xml:id="SS.6.10.4cd"> padmātpatraṃ śarkarā darbhamikṣuṃ tālaṃ
                        rodhraṃ vetasaṃ padmakaṃ ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.10.5ab"> drākṣāṃ kṣaudraṃ candanaṃ yaṣṭikāhvaṃ
                        yoṣitkṣīraṃ rātryanante ca piṣṭvā |</l>

                    <l xml:id="SS.6.10.5cd"> sarpiḥsiddhaṃ tarpaṇe sekanasye śastaṃ kṣīraṃ
                        siddhameteṣu cājam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.10.6"> yojyo vargo vyasta eṣo 'nyathā vā samyaṅnasye
                        'ṣṭārdhasaṃkhye 'pi nityam |
                        <caesura/>
                         kriyāḥ sarvāḥ pittaharyaḥ praśastāstryahāccordhvaṃ kṣīrasarpiś ca
                        nasyam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.10.7"> pālāśaṃ syācchoṇitaṃ cāñjanārthe śallakyā vā
                        śarkarākṣaudrayuktam |
                        <caesura/>
                         rasakriyāṃ śarkarākṣaudrayuktāṃ pālindyāṃ vā madhuke vāpi kuryāt
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.10.8"> mustā phenaḥ sāgarasyotpalaṃ ca
                        kṛmighnailādhātribījādrasaś ca |
                        <caesura/>
                         tālīśailāgairikośīraśaṅkhair eva ṃ yuñjyādañjanaṃ stanyapiṣṭaiḥ
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.10.9"> cūrṇaṃ kuryād añjanārthe raso vā stanyopeto
                        dhātakīsyandanābhyām |
                        <caesura/>
                         yoṣitstanyaṃ śātakumbhaṃ vighṛṣṭaṃ kṣaudropetaṃ kaiśukaṃ cāpi
                        puṣpam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.10.10"> rodhraṃ drākṣāṃ śarkarāmutpalaṃ ca nāryāḥ
                        kṣīre yaṣṭikāhvaṃ vacāṃ ca |
                        <caesura/>
                         piṣṭvā kṣīre varṇakasya tvacaṃ ca toyonmiśre candanodumbare ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.10.11"> kāryaḥ phenaḥ sāgarasyāñjanārthe nārīstanye
                        mākṣike cāpi ghṛṣṭaḥ |
                        <caesura/>
                         yoṣitstanye sthāpitaṃ yaṣṭikāhvaṃ rodhraṃ drākṣāṃ śarkarāmutpalaṃ
                        ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.10.12"> kṣaumābaddhaṃ pathyamāś cyotane vā
                        sarpirghṛṣṭaṃ yaṣṭikāhvaṃ sarodhram |
                        <caesura/>
                         toyonmiśrāḥ kāśmarīdhātripathyāstadvaccāhuḥ kaṭphalaṃ cāmbunaiva
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.10.13"> eṣo 'mlākhye 'nukramaś cāpi śuktau kāryaḥ
                        sarvaḥ syātsirāmokṣavarjyaḥ || </l>


                    <pb facs="698" n="614 (114a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.10.14"> sarpiḥ peyaṃ traiphalaṃ tailvakaṃ vā peyaṃ vā
                        syāt kevalaṃ yat purāṇam |
                        <caesura/>
                         doṣe 'dhastācchuktikāyāmapāste śītairdravyairañjanaṃ kāryamāśu || </l>


                    <l xml:id="SS.6.10.15"> vaidūryaṃ yat sphāṭikaṃ vaidrumaṃ ca mauktaṃ
                        śāṅkhaṃ rājataṃ śātakumbham |
                        <caesura/>
                         cūrṇaṃ sūkṣmaṃ śarkarākṣaudrayuktaṃ śuktiṃ hanyādañjanaṃ
                        caitadāśu || </l>


                    <l xml:id="SS.6.10.16ab"> yuñjyāt sarpir dhūmadarśī naras tu
                        <caesura/>
                         śeṣaṃ kuryād raktapitte vidhānam | </l>


                    <l xml:id="SS.6.10.16cd"> yac caivānyat pittahṛc cāpi sarvaṃ
                        <caesura/>
                         yad vīsarpe paittike vai vidhānam ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.10.trailer">iti śrīsuśrutasaṃhitāyām
                        uttaratantrāntargate śālākyatantre pittābhiṣyandapratiṣedho nāma
                        daśamo 'dhyāyaḥ ||10 ||</l>
                </div>

                <div n="11" type="adhyāya">
                    <head>ekādaśo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.11.1"> athātaḥ śleṣmābhiṣyandapratiṣedhaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.11.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.11.3"> syandādhimanthau kaphajau pravṛddhau jayet
                        sirāṇāmatha mokṣaṇena |
                        <caesura/>
                         svedāvapīḍāñjanadhūmasekapralepayogaiḥ kavalagrahaiś ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.11.4"> rūkṣais tathāś cyotanasaṃvidhānais tathaiva
                        rūksaiḥ puṭapākayogaiḥ |
                        <caesura/>
                         tryahāt tryahāc cāpy apatarpaṇānte prātastayostiktaghṛtaṃ
                        praśastam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.11.5"> tad annapānaṃ ca samācared dhi yac chleṣmaṇo
                        naiva karoti vṛddhim |
                        <caesura/>
                         kuṭannaṭāsphoṭaphaṇijjñabilvapattūrapilvarkakapitthabhaṅgaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.11.6"> svedaṃ vidadhyāt athavānulepaṃ
                        barhiṣṭhaśuṇṭhīsurakāṣṭhakuṣṭhaiḥ |
                        <caesura/>
                         sindhūtthahiṅgutriphalāmadhūkaprapauṇḍarīkāñjanatutthatāmraiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.11.7"> piṣṭairjalenāñjanavartayaḥ syuḥ
                        pathyāharidrāmadhukāñjanair vā |
                        <caesura/>
                         trīṇyūṣaṇāni triphalā haridrā viḍaṅgasāraś ca samāni ca syuḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.11.8">
                        barhiṣṭhakuṣṭhāmarakāṣṭhaśaṅkhapāṭhāmalavyoṣamanaḥśilāś ca |
                        <caesura/>
                         piṣṭvāmbunā vā kusumāni jātikarañjaśobhāñjanajāni yuñjyāt || </l>


                    <l xml:id="SS.6.11.9"> phalaṃ prakīryādathavāpi śigroḥ puṣpaṃ ca
                        tulyaṃ bṛhatīdvayasya |
                        <caesura/>
                         rasāñjanaṃ saindhavacandanaṃ ca manaḥśilāle laśunaṃ ca tulyam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.11.10"> piṣṭvāñjanārthe kaphajeṣu dhīmān
                        vartīrvidadhyānnayanāmayeṣ<pb facs="699" n="615 (614a)"/>u |
                        <caesura/>
                         roge balāsagrathite 'ñjanaṃ jñaiḥ kartavyametat suviśuddhakāye || </l>


                    <l xml:id="SS.6.11.11"> nīlān yavān gavyapayo 'nupītān śalākinaḥ
                        śuṣkatanūn vidahya |
                        <caesura/>
                         tathārjakāsphotakapitthabilvanirguṇḍijātīkusumāni caiva || </l>


                    <l xml:id="SS.6.11.12"> tatkṣāravatsaindhavatuttharocanaṃ pakvaṃ
                        vidadhyādatha lohanāḍyām |
                        <caesura/>
                         etadbalāsagrathite 'ñjanaṃ syādeṣo 'nukalpas tu phaṇijjñakādau || </l>


                    <l xml:id="SS.6.11.13"> mahauṣadhaṃ māgadhikāṃ ca mustāṃ sasaindhavaṃ
                        yanmaricaṃ ca śuklam |
                        <caesura/>
                         tanmātuluṅgasvarasena piṣṭaṃ netrāñjanaṃ piṣṭakamāśu hanyāt || </l>


                    <l xml:id="SS.6.11.14"> phale bṛhatyā magadhodbhavānā nidhāya kalkaṃ
                        phalapākakāle |
                        <caesura/>
                         srotojayuktaṃ ca tad uddhṛtaṃ syāt tadvat tu piṣṭe vidhir eṣa
                        cāpi || </l>


                    <pb facs="699" n="615 (615b)"/>

                    <l xml:id="SS.6.11.15">
                        vārtākaśigrvindrasurāpaṭolakirātatiktāmalakīphaleṣu |
                        <caesura/>
                         kāsīsasāmudrarasāñjanāni jātyās tathā kṣārakam(korakam)eva cāpi
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.11.16"> praklinnavartmanyupadiśyate tu yogāñjanaṃ
                        tanmadhunāvaghṛṣṭam |
                        <caesura/>
                         nādeyamagryaṃ maricaṃ ca śuklaṃ nepālajātā ca samapramāṇā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.11.17"> samātuluṅgadrava eṣa yogaḥ kaṇḍūṃ nihanyāt
                        sakṛdañjanena |
                        <caesura/>
                         saśṛṅgaveraṃ suradāru mustaṃ sindhuprabhūtaṃ(prasūtaṃ) mukulāni
                        jātyāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.11.18"> surāprapiṣṭaṃ tv idam añjanaṃ hi kaṇḍvāṃ ca
                        śophe ca hitaṃ vadanti |
                        <caesura/>
                         syandādhimanthakramamācarec ca sarveṣu caiteṣu sadāpramattaḥ ||
                        (viśeṣato nāvanam eva kāryaṃ saṃsarjanaṃ cāpi yathopadiṣṭam)</l>


                    <l xml:id="SS.6.11.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre kaphābhiṣyandapratiṣedho nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ ||11
                        ||</l>
                </div>
                <div n="12" type="adhyāya">
                    <head>dvādaśo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <pb facs="700" n="616 (616a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.12.1"> athāto raktābhiṣyandapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.12.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.12.3"> manthaṃ syandaṃ sirotpātaṃ sirāharṣaṃ ca
                        raktajam |
                        <caesura/>
                         ekenaiva vidhānena cikitsec caturo gadān || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.4"> vyādhyārtāṃś caturo 'pyetān snigdhānkaumbhena
                        sarpiṣā |
                        <caesura/>
                         rasair udārair athavā sirāmokṣeṇa yojayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.5"> viriktānāṃ prakāmaṃ ca śirāṃsy eṣāṃ viśodhayet
                        |
                        <caesura/>
                         vairecanikasiddhena sitāyuktena sarpiṣā || (majjñā vā
                        tadvimiśreṇa medasā tacchṛtena vā |
                        <caesura/>
                         ) </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.6"> tataḥ pradehāḥ pariṣecanāni nasyāni dhūmāś ca
                        yathāsvam eva |
                        <caesura/>
                         āś cyotanābhyañjanatarpaṇāni snigdhāś ca kāryāḥ puṭapākayogāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.7">
                        nīlotpalośīrakaṭaṅkaṭerīkālīyayaṣṭīmadhumustarodhraiḥ |
                        <caesura/>
                         sapadmakairdhautaghṛtapradigdhairakṣṇoḥ pralepaṃ paritaḥ pra
                        kuryāt || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.8"> rujāyāṃ cāpy atibhṛśaṃ svedāś ca mṛdavo hitāḥ |
                        <caesura/>
                         akṣṇoḥ samantataḥ kāryaṃ pātanaṃ ca jalaukasām || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.9"> ghṛtasya mahatī mātrā pītā cārtiṃ niyacchati |
                        <caesura/>
                         pittābhiṣyandaśamano vidhiś cāpy upapāditaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.10"> kaśerumadhukābhyāṃ vā cūrṇamambarasaṃvṛtam |
                        <caesura/>
                         nyastamapsvāntarikṣāsu hitamāś cyotanaṃ bhavet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.11"> pāṭalyarjunaśrīparṇīdhātakīdhātribilvataḥ |
                        <caesura/>
                         puṣpāṇyatha bṛhatyoś ca bimbīloṭāc ca tulyaśaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.12"> samañjiṣṭhāni madhunā piṣṭānīkṣurasena vā |
                        <caesura/>
                         raktābhiṣyandaśāntyartham etad añjanam iṣyate || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.13"> candanaṃ kumudaṃ patraṃ śilājatu sakuṅkumam |
                        <caesura/>
                         ayastāmrarajastutthaṃ nimbaniryāsam añjanam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.14"> trapu kāṃsyamalaṃ cāpi piṣṭvā puṣparasena tu |
                        <caesura/>
                         vipulā yāḥ kṛtā vartyaḥ pūjitāś cāñjane sadā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.15"> syādañjanaṃ ghṛtaṃ kṣaudraṃ sirotpātasya
                        bheṣajam |
                        <caesura/>
                         tadvatsaindhavakāsīsaṃ stanyaghṛṣṭaṃ ca pūjitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.16"> madhunā śaṅkhanaipālītutthadārvyaḥ
                        sasaindhavāḥ |
                        <caesura/>
                         rasaḥ śirīṣapuṣpāc ca surāmaricamākṣikaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.17"> yuktaṃ tu madhunā vāpi gairikaṃ hitama<pb facs="701" n="617 (617a)"/>ñjane |
                        <caesura/>
                         sirāharṣe 'ñjanaṃ kuryāt phaṇitaṃ madhusaṃyutam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.18"> madhunā tārkṣyajaṃ vāpi kāsīaṃ vā sasaidhavam
                        |
                        <caesura/>
                         vetrāmlastanyasaṃyuktaṃ phāṇitaṃ ca sasaindhavam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.19"> paittaṃ vidhimaśeṣeṇa kuryād arjunaśāntaye |
                        <caesura/>
                         ikṣukṣaudrasitāstanyadārvīmadhukasaindhavaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.20"> sekāñjanaṃ cātra hitamamlairāś cyotanaṃ tathā
                        |
                        <caesura/>
                         sitāmadhukakaṭvaṅgamastukṣaudrāmlasaindhavaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.21"> bījapūrakakolāmladāḍimāmlaiś ca yuktitaḥ |
                        <caesura/>
                         ekaśo vā dviśo vāpi yojitaṃ vā tribhis tribhiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.22"> sphaṭikaṃ vidrumaṃ śaṅkho madhukaṃ kadhu caiva
                        hi |
                        <caesura/>
                         śaṅkhakṣaudrasitāyuktaḥ sāmudraḥ phena eva vā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.23"> dvāvimau vihitau yogāvañjane 'rjunanāśanau |
                        <caesura/>
                         saindhavakṣaudrakatakāḥ sakṣaudraṃ vā rasāñjanam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.24"> kāsīsaṃ madhunā vāpi yojyamatrāñjane sadā |
                        <caesura/>
                         lohacūrṇāni sarvāṇi dhātavo lavaṇāni ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.25"> ratnāni dantāḥ śṛṅgāṇi gaṇaś cāpy avasādanaḥ |
                        <caesura/>
                         kukkuṭāṇḍakapālāni laśunaṃ kaṭukatrayam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.26"> karañjabījamelā ca lekhyāñjanamidaṃ smṛtam |
                        <caesura/>
                         puṭapākāvasānena raktavisrāvaṇādinā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.27"> saṃpāditasya vidhinā kṛtsnena syandaghātinā |
                        <caesura/>
                         anenāpaharec chukramavraṇaṃ kuśalo bhiṣak || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.28"> uttānamavagāḍhaṃ vā karkaśaṃ vāpi savraṇam |
                        <caesura/>
                         śirīṣabījamaricapippalīsaindhavair api || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.29"> śukrasya gharṣaṇaṃ kāryamathavā saindhavena tu
                        |
                        <caesura/>
                         kuryāt tāmrarajaḥśaṅkhaśilāmaricasaindhavaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.30"> antyāddviguṇitairebhir añjanaṃ śukranāśanam |
                        <caesura/>
                         kuryād añjanayogau vā samyak ślokārdhikāvimau || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.31"> śaṅkhakolāsthikatakadrāksāmadhukamākṣikaiḥ |
                        <caesura/>
                         kṣaudradantārṇavamalaśirīṣakusumair api || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.32"> kṣārāñjanaṃ vā vitaredbalāsagrathitāpaham |
                        <caesura/>
                         mudgān vā nistuṣān bhṛṣṭān śaṅkhakṣaudrasitāyutān || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.33"> madhūkasāraṃ madhunā yojayeccāñjane sadā |
                        <caesura/>
                         bibhītakāsthimajjā vā sakṣaudraḥ śukranāśanaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.34"> śaṅkhaśuktimadhudrākṣāmadhukaṃ katakāni ca |
                        <caesura/>
                         dvitvaggate saśūle vā vātaghnaṃ tarpaṇaṃ hitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.35"> vaṃśajāruṣkarau tālaṃ nārikelaṃ ca dāhayet |
                        <caesura/>
                         visrāvya ksāravaccūrṇaṃ bhāvayetkarabhāsthijam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.36"> bahuśo 'ñjanametatsyācchukravaivarṇyanāśa<pb facs="702" n="618 (618a)"/>nam |
                        <caesura/>
                         ajakāṃ pārśvato viddhvā sūcyā visrāvya codakam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.37"> vraṇaṃ gomāṃsacūrṇena pūrayet sarpiṣā saha |
                        <caesura/>
                         bahuśo 'valikhec cāpi vartmāsyopagataṃ yadi || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.38"> saśophaś cāpy aśophaś ca dvau pākau yau
                        prakīrtitau |
                        <caesura/>
                         snehasvedopapannasya tatra viddhvā sirāṃ bhiṣak || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.39"> sekāś cyotananasyāni puṭapākāṃś ca kārayet |
                        <caesura/>
                         sarvataś cāpi śuddhasya kartavyam idam añjanam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.40"> tāmrapātrasthitaṃ māsaṃ sarpiḥ
                        saindhavasaṃyutam |
                        <caesura/>
                         maireyaṃ vāpi dadhyevaṃ dadhyuttarakam eva vā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.41"> ghṛtaṃ kāṃsyamalopetaṃ stanyaṃ vāpi
                        sasaindhavam |
                        <caesura/>
                         madhūkasāraṃ madhunā tulyāṃśaṃ gairikeṇa vā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.42"> sarpiḥsaindhavatāmrāṇi yoṣitstanyayutāni vā |
                        <caesura/>
                         dāḍimārevatāśmantakolāmlaiś ca sasaindhavām |
                        <caesura/>
                         rasakriyāṃ vā vitaretsamyakpākajighāṃsayā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.43"> māsaṃ saindhavasaṃyuktaṃ sthitaṃ sarpiṣi
                        nāgaram |
                        <caesura/>
                         āś cyotanāñjanaṃ yojyamabalākṣīrasaṃyutam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.44"> jātyāḥ puṣpaṃ saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ kṛṣṇābījaṃ
                        kīṭaśatroś ca sāram |
                        <caesura/>
                         etat piṣṭaṃ netrapāke 'ñjanārthaṃ kṣaudropetaṃ nirviśaṅkaṃ
                        prayojyam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.45"> pūyālase śoṇitamokṣaṇaṃ ca hitaṃ
                        tathaivāpyupanāhanaṃ ca |
                        <caesura/>
                         kṛtsno vidhiś cekṣaṇapākaghātī yathāvidhānaṃ bhiṣajā prayojyaḥ || </l>


                    <pb facs="703" n="619 (619a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.12.46"> kāsīsasindhuprabhavārdrakaistu hitaṃ bhaved
                        añjanam eva cātra |
                        <caesura/>
                         kṣaudrānvitair ebhir athopayuñjyād anyat tu tāmrāyasacūrṇayuktaiḥ
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.47"> snehādibhiḥ samyag apāsya doṣāṃstṛptiṃ
                        vidhāyātha yathāsvam eva |
                        <caesura/>
                         praklinnavartmānam upakrameta sekāñjanāś cyotananasyadhūmaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.48">
                        mustāharidrāmadhukapriyaṅgusiddhārtharodhrotpalasārivābhiḥ |
                        <caesura/>
                         kṣuṇṇābhir āś cyotanam eva kāryamatrāñjanaṃ cāñjanamākṣikaṃ syāt
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.49"> patraṃ phalaṃ cāmalakasya paktvā kriyāṃ
                        vidadhyādathavāñjanārthe |
                        <caesura/>
                         vaṃśasya bhūlena rasakriyāṃ vā vartīkṛtāṃ tāmrakapālapakvām || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.50"> rasakriyāṃ vā triphalāvipakvāṃ palāśapuṣpaiḥ
                        svaramañjarervā |
                        <caesura/>
                         piṣṭvā chagalyāḥ payasā malaṃ vā kāṃsasya dagdhvā saha tāntavena
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.51"> pratyañjanaṃ tan maricair upetaṃ cūrṇena
                        tāmrasya sahopayojyam |
                        <caesura/>
                         samudraphenaṃ lavaṇottamaṃ ca śaṅkho 'tha mudgo maricaṃ ca śuklam
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.52"> cūrṇāñjanaṃ jāḍyam athāpi kaṇḍūm
                        aklinnavartmāny upahanti śīghram |
                        <caesura/>
                         praklinnavartmany api caita eva yogāḥ prayojyāś ca samīkṣya doṣam
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.12.53"> sakajjalaṃ tāmraghaṭe ca ghṛṣṭaṃ sarpiryutaṃ
                        tulthakam añjanaṃ ca ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.12.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre raktābhiṣyandapratiṣedho nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ ||12
                        ||</l>
                </div>


                <div n="13" type="adhyāya">
                    <head> trayodaśo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.13.1"> athāto lekhyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.13.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <pb facs="704" n="620 (620a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.13.3"> nava ye 'bhihitā lekhyāḥ sāmānyasteṣv ayaṃ
                        vidhiḥ |
                        <caesura/>
                         snigdhavāntaviriktasya nivātātapasadmani || </l>


                    <l xml:id="SS.6.13.4"> (āptair dṛḍhaṃ gṛhītasya veśmany uttānaśāyinaḥ
                        |)
                        <caesura/>
                         sukhodakaprataptena vāsasā susamāhitaḥ |
                        <caesura/>
                         svedayed vartma nirbhujya vāmāṅguṣṭhāṅgulishtitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.13.5"> aṅgulyaṅguṣṭhakābhyāṃ tu nirbhugnaṃ vartma
                        yatnataḥ |
                        <caesura/>
                         plotāntarābhyāṃ na yathā calati sraṃsate 'pi vā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.13.6"> tataḥ pramṛjya plotena vartma śastrapadāṅkitam
                        |
                        <caesura/>
                         likhec chastreṇa patrair vā tato rakte sthite punaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.13.7"> svinnaṃ manohvākāsīsavyoṣārdrāñjanasaindhavaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         ślakṣṇapiṣṭaiḥ samākṣīkaiḥ pratisāryoṣṇavāriṇā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.13.8"> prakṣālya haviṣā siktaṃ vraṇavat samupācaret |
                        <caesura/>
                         svedāvapīḍaprabhṛtīṃs tryahād ūrdhvaṃ prayojayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.13.9"> vyāsataste samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ lekhyakarmaṇi |
                        <caesura/>
                         asṛgāsrāvarahitaṃ kaṇḍūśophavivarjitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.13.10"> samaṃ nakhanibhaṃ vartma likhitaṃ samyag
                        iṣyate |
                        <caesura/>
                         raktam akṣi sravet skannaṃ kṣatāc chastrakṛtād dhruvam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.13.11"> rāgaśophaparisrāvās timiraṃ vyādhyanirjayaḥ |
                        <caesura/>
                         vartma śyāvaṃ guru stabdhaṃ kaṇḍūharṣopadehavat || </l>


                    <l xml:id="SS.6.13.12"> netrapākam udīrṇaṃ vā kurvītāpratikāriṇaḥ |
                        <caesura/>
                         etad durlikhitaṃ jñeyaṃ snehayitvā punar likhet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.13.13"> vyāvartate yadā vartma pakṣma cāpi vimuhyati |
                        <caesura/>
                         syāt saruk srāvabahulaṃ tad atisrāvitaṃ viduḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.13.14ab"> snehasvedādiriṣṭaḥ syāt kramas tatrānilāpahaḥ |
                    </l>
                    
                    
                    <l xml:id="SS.6.13.14cd"> 
                         vartmāvabandhaṃ kliṣṭaṃ ca bahalaṃ yac ca kīrtitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.13.15"> pothakīś cāpy avalikhet pracchayitvāgrataḥ
                        śanaiḥ |
                        <caesura/>
                         samaṃ likhet tu medhāvī śyāvakardamavartmanī || </l>


                    <l xml:id="SS.6.13.16"> kumbhīkinīṃ śarkarāṃ ca tathaivotsaṅginīm api
                        |
                        <caesura/>
                         kalpayitvā tu śastreṇa likhet paścād atandritaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.13.17"> bhaveyurvartmasu ca yāḥ piḍakāḥ kaṭhinā bhṛśam
                        |
                        <caesura/>
                         hrasvāstāmrāś ca tāḥ pakvā bhindyādbhinnā likhedapi || </l>


                    <pb facs="705" n="621 (621a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.13.18"> taruṇīś cālpasaṃrambhā piḍakā bāhyavartmajāḥ |
                        <caesura/>
                         viditvaitāḥ praśamayet svedālepanaśodhanaiḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.13.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre lekhyarogapratiṣedho nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ || 13
                        ||</l>
        
                </div>

                <div n="14" type="adhyāya">
                    <head>caturdaśo 'dhyāyaḥ | </head>

                    <l xml:id="SS.6.14.1"> athāto bhedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.14.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.14.3"> svedayitvā bisagranthiṃ chidrāṇy asya nirāśayam
                        |
                        <caesura/>
                         pakvaṃ bhittvā tu śastreṇa sindhavenāvacūrṇayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.14.4"> kāsīsamāgadhīpuṣpanepālyelāyutena tu |
                        <caesura/>
                         tataḥ kṣaudraghṛtaṃ dattvā samyag bandhamathācaret || </l>


                    <l xml:id="SS.6.14.5"> rocanākṣāratutthāni pippalyaḥ kṣaudram eva ca |
                        <caesura/>
                         pratisāraṇamekaikaṃ bhinne lagaṇa iṣyate || </l>


                    <l xml:id="SS.6.14.6"> mahaty api ca yuñjīta kṣārāgnī vidhikovidaḥ |
                        <caesura/>
                         svinnāṃ bhinnāṃ viniṣpīḍya bhiṣagañjananāmikām || </l>


                    <l xml:id="SS.6.14.7"> śilailānatasindhūtthaiḥ sakṣaudraiḥ
                        pratisārayet |
                        <caesura/>
                         rasāñjanamadhubhyāṃ tu bhittvā vā śastrakarmavit || </l>


                    <l xml:id="SS.6.14.8"> pratisāryāñjanair yuñjyā duṣṇair
                        dīpaśikhodbhavaiḥ |
                        <caesura/>
                         samyaksvinne kṛmigranthau bhinne syāt pratisāraṇam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.14.9"> triphalātutthakāsīsasaindhavaiś ca rasakriyā |
                        <caesura/>
                         bhittvopanāhaṃ kaphajaṃ pippalīmadhusaindhavaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.14.10"> lekhayen maṇḍalāgreṇa samantāt pracchayed api
                        |
                        <caesura/>
                         saṃsnehya patrabhaṅgaiś ca svedayitvā yathāsukham || </l>


                    <l xml:id="SS.6.14.11"> sarveṣveteṣu vihitaṃ vidhānaṃ snehapūrvakam |
                        <caesura/>
                         saṃpakve prayato bhūtvā kurvīta vraṇaropaṇam ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.14.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre bhedyarogapratiṣedho nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ ||14
                        ||</l>
                </div>


                <div n="15" type="adhyāya">
                    <head>pañcadaśo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.15.1"> athātaś chedyarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>
                    <l xml:id="SS.6.15.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>
                    <pb facs="706" n="622 (622a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.15.3"> snigdhaṃ bhuktavato hy annam upaviṣṭasya
                        yatnataḥ |
                        <caesura/>
                         saṃroṣayet tu nayanaṃ bhiṣak cūrṇais tu lāvaṇaiḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.4"> tataḥ saṃroṣitaṃ tūrṇaṃ susvinnaṃ paridhaṭṭitam
                        |
                        <caesura/>
                         arma yatra valījātaṃ tatraitallagayed bhiṣak || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.5"> apāṅgaṃ prekṣamāṇasya baḍiśena samāhitaḥ |
                        <caesura/>
                         mucuṇḍyādāya medhāvī sūcīsūtreṇa vā punaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.6"> na cotthāpayatā kṣipraṃ kāryamabhyunnataṃ tu
                        tat |
                        <caesura/>
                         śastrābādhabhayāccāsya vartmanī grāhayed dṛḍham || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.7"> tataḥ praśithilībhūtaṃ tribhir eva vilambitam |
                        <caesura/>
                         ullikhanmaṇḍalāgreṇa tīkṣṇena pariśodhayet || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.8"> vimuktaṃ sarvataś cāpi kṛṣṇācchuklāc ca
                        maṇḍalāt |
                        <caesura/>
                         nītvā kanīnakopāntaṃ chindyānnātikanīnakam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.9"> caturbhāgasthite māṃse nākṣi vyāpattimṛcchati |
                        <caesura/>
                         kanīnakavadhādasraṃ nāḍī vāpyupajāyate || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.10"> hīnacchedāt punarvṛddhiṃ śīgramevādhigacchati
                        |
                        <caesura/>
                         arma yajjālavadvyāpi tadapyunmārjya lambitam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.11"> chindyādvakreṇa śastreṇa
                        vartmaśuklāntamāthitam |
                        <caesura/>
                         pratisāraṇamakṣṇos tu tataḥ kāryamanantaram || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.12"> yāvanālasya cūrṇena trikaṭorlavaṇasya ca |
                        <caesura/>
                         svedayitvā tataḥ paścād badhnīyāt kuśalo bhiṣak || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.13"> doṣartubalakālajñaḥ snehaṃ dattvā yathāhitam |
                        <caesura/>
                         vraṇavat saṃvidhānaṃ tu tasya kuryād ataḥ param || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.14"> tryahānmuktvā karasvedaṃ dattvā śodhanamācaret
                        |
                        <caesura/>
                         karañjabījāmalakamadhukaiḥ sādhitaṃ payaḥ || </l>
                    <pb facs="707" n="623 (623a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.15.15"> hitamāś cyotanaṃ śūle dvirahnaḥ
                        kṣaudrasaṃyutam |
                        <caesura/>
                         madhukotpalakiñjalkadūrvākalkaiś ca mūrdhani || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.16"> pralepaḥ saghṛtaḥ śītaḥ kṣīrapiṣṭaḥ praśasyate
                        |
                        <caesura/>
                         lekhyāñjanair apahared armaśeṣaṃ bhaved yadi || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.17"> arma cālpaṃ dadhinibhaṃ nīlaṃ raktam athāpi vā
                        |
                        <caesura/>
                         dhūsaraṃ tanu yac cāpi śukravattadupācaret || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.18"> carmābhaṃ bahulaṃ yattu snāyumāṃsaghanāvṛtam |
                        <caesura/>
                         chedyam eva tadarma syāt kṛṣṇamaṇḍalagaṃ ca yat || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.19"> viśuddhavarṇam akliṣṭaṃ kriyāsvakṣi gataklamam
                        |
                        <caesura/>
                         chinne 'rmaṇi bhavet samyag yathāsvamanupadravam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.20"> sirājāle sirā yās tu kaṭhināstāś ca buddhimān
                        |
                        <caesura/>
                         ullikhenmaṇḍalāgreṇa baḍiśenāvalambitāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.21"> sirāsu piḍakā jātā yā na sidhyanti bheṣajaiḥ |
                        <caesura/>
                         armavan maṇḍalāgreṇa tāsāṃ chedanamiṣyate || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.22"> rogayoś caitayoḥ kāryamarmoktaṃ pratisāraṇam |
                        <caesura/>
                         vidhiś cāpi yathādoṣaṃ lekhanadravyasaṃbhṛtaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.23"> sandhau saṃsvedya śastreṇa varṇīkāṃ vicakṣaṇaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         uttare ca tribhāge ca baḍiśenāvalambitām || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.24"> chindyāttato 'rdhamagre syād aśrunāḍī hy ato
                        'nyathā |
                        <caesura/>
                         pratisāraṇam atrāpi saindhavakṣaudramiṣyate || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.25"> lekhanīyāni cūrṇāni vyādhiśeṣasya bheṣajam |
                        <caesura/>
                         śaṅkhaṃ samudraphenaṃ ca maṇḍūkīṃ ca samudrajām || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.26"> sphaṭikaṃ kuruvindaṃ ca pravālāśmantakaṃ tathā
                        |
                        <caesura/>
                         vaidūryaṃ pulakaṃ muktāmayas tāmrarajāṃsi ca || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.27"> samabhāgāni saṃpiṣya sārdhaṃ srotoñjanena tu |
                        <caesura/>
                         cūrṇāñjanaṃ kārayitvā bhājane bheṣaśṛṅgaje || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.28"> saṃsthāpyobhayataḥ kālamañjayet satataṃ budhaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         armāṇi piḍakāṃ hanyāt sirājālāni tena vai || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.29"> arśas tathā yac ca nāmnā śuṣkārśo 'rbudam eva
                        ca |
                        <caesura/>
                         abhyantaraṃ vartmaśayā vidhānaṃ teṣu vakṣyate || </l>
                    <pb facs="708" n="624 (524a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.15.30"> vartmopasvedya nirbhujya sūcyotkṣipya
                        prayatnataḥ |
                        <caesura/>
                         maṇḍalāgreṇa tīkṣṇena mūle bhindyād bhiṣagvaraḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.31"> tataḥ saindhavakāsīsakṛṣṇābhiḥ pratisārayet |
                        <caesura/>
                         sthite ca rudhire vartma dahet samyak śalākayā || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.32"> kṣāreṇāvalikhec cāpi vyādhiśeso bhaved yadi |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇair ubhayatobhāgais tato doṣam adhikṣipet || </l>
                    <l xml:id="SS.6.15.33"> vitarec ca yathādoṣam abhiṣyandakriyāvidhim |
                        <caesura/>
                         śastrakarmaṇy uparate māsaṃ ca syāt suyantritaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.15.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre chedyarogapratiṣedho nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ ||15
                        ||</l>
                </div>



                <div n="16" type="adhyāya">

                    <head>ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ | </head>

                    <l xml:id="SS.6.16.1"> athātaḥ pakṣmakopapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.16.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.16.3"> yāpyas tu yo vartmabhavo vikāraḥ pakṣmaprakopo
                        'bhihitaḥ purastāt |
                        <caesura/>
                         tatropaviṣṭasya narasya carma vartmopariṣṭād anutiryag eva || </l>


                    <pb facs="708" n="624 (624b)"/>

                    <l xml:id="SS.6.16.4ab"> bhruvor adhastāt parimucya bhāgau
                        pakṣmāśritaṃ caikam ato 'vakṛntet |</l>

                    <l xml:id="SS.6.16.4cd"> kanīnakāpāṅgasamaṃ samantād yavākṛti
                        snigdhatanor narasya || </l>


                    <l xml:id="SS.6.16.5"> utkṛtya śastreṇa yavapramāṇaṃ bālena
                        sīvyodbhiṣagapramattaḥ |
                        <caesura/>
                         dattvā ca sarpirmadhunāvaśeṣaṃ kuryād vidhānaṃ vihitaṃ vraṇe yat
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.16.6"> lalāṭadeśe ca nibaddhapaṭṭaṃ prāk syūtam atrāpy
                        aparaṃ ca baddhvā |
                        <caesura/>
                         sthairyaṃ gate cāpy atha śastramārge bālān vimuñcet kuśalo
                        'bhivīkṣya || </l>


                    <l xml:id="SS.6.16.7"> evaṃ na cec chāmyati tasya vartma nirbhujya
                        doṣopahatāṃ valiṃ ca |
                        <caesura/>
                         tato 'gninā vā pratisārayettāṃ kṣāreṇa vā samyag avekṣya dhīraḥ
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.16.8"> chittvā samaṃ vāpyupapakṣmamālāṃ samyag gṛhītvā
                        baḍiśaistribhis tu |
                        <caesura/>
                         pathyāphalena pratisārayet tu ghṛṣṭena vā tauvarakeṇa samyak || </l>


                    <pb facs="709" n="625 (625a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.16.9"> catvāra ete vidhayo vihantuṃ pakṣmoparodhaṃ
                        pṛthageva śastāḥ |
                        <caesura/>
                         virecanāś cyotanadhūmanasyalepāñjanasneharasakriyāś ca ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.16.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre pakṣmagatarogapratiṣedho nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ||16
                        ||</l>
                </div>




                <div n="17" type="adhyāya">
                    <head>saptadaśo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.17.1"> athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>
                    <l xml:id="SS.6.17.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>
                    <l xml:id="SS.6.17.3"> trayaḥ sādhyāstrayo 'sādhyā yāpyāḥ ṣaṭ ca
                        bhavanti hi |
                        <caesura/>
                         tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.4"> dṛṣṭau pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca
                        |
                        <caesura/>
                         pittaśleṣmaharaṃ kuryād vidhiṃ śastrakṣatād ṛte || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.5"> nasyasekāñjanālepapuṭapākaiḥ satarpaṇaiḥ |
                        <caesura/>
                         ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpis traivṛtam uttare || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.6"> tailvakaṃ cobhayoḥ pathyaṃ kevalaṃ jīrṇam eva
                        vā |
                        <caesura/>
                         gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā godantasya maṣī tathā || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.7"> gomāṃsaṃ maricaṃ bījaṃ śirīṣasya manaḥśilā |
                        <caesura/>
                         vṛntaṃ kapitthān madhunā svayaṅguptāphalāni ca || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.8"> catvāra ete yogāḥ syur ubhayor añjane hitāḥ |
                        <caesura/>
                         kubjakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.9"> puṣpair hareṇukṛṣṇāhvāpathyāmalakasaṃyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         sarpirmadhuyutaiś cūrṇair veṇunāḍyām avasthitaiḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.10"> añjayed dvāv api bhiṣak pittaśleṣmavibhāvitau
                        |
                        <caesura/>
                         āmrajambūdbhavaṃ puṣpaṃ tadrasena hareṇukām || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.11"> piṣṭvā kṣaudrājyasaṃyuktaṃ prayojyam
                        athavāñjanam |
                        <caesura/>
                         nalinotpalakiñjalkagairikair gośakṛdrasaiḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.12"> guḍikāñjanam etad vā dinarātryandhayor hitam |
                        <caesura/>
                         rasāñjanarasakṣaudratālīśasvarṇagairikam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.13"> gośakṛdrasasaṃyuktaṃ pittopahatadṛṣṭaye |
                        <caesura/>
                         śītaṃ sauvīrakaṃ vāpi piṣṭvātha rasabhāvitam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.14"> kūrmapittena matimān bhāvayed rauhitena vā |
                        <caesura/>
                         cūrṇāñjanam idaṃ nityaṃ prayojyaṃ pittaśāntaye || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.15"> kāśmarī<pc
                        > </pc>puṣpamadhukadārvīrodhrarasāñjanaiḥ |
                        <caesura/>
                         sakṣaudram añjanaṃ tadvad dhitam atrāmaye sadā || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.16"> srotojaṃ saindhavaṃ reṇukāṃ cāpi peṣayet |
                        <caesura/>
                         ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhyāñjane hitāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.17"> kālānusārivāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ madhukaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         tālīśapatraṃ kṣaṇade gāṅgeyaṃ ca yakṛdrase || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.18"> kṛtās tā vartayaḥ piṣṭāś chāyāśuṣkāḥ
                        sukhāvahāḥ |
                        <caesura/>
                         manaḥśilābhayāvyoṣabalākālānusārivāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.19"> saphenā vartayaḥ piṣṭāś chāgakṣīrasamanvitāḥ |
                        <caesura/>
                         gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrase pacet || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.20"> kṣudrāñjanaṃ rasenānyadyakdtastraiphale 'pi vā
                        |
                        <caesura/>
                         gomūtrājyārṇavamalapippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.21"> saindhavopahitaṃ yuñjyān nihitaṃ veṇugahvare |
                        <caesura/>
                         medo yakṛd ghṛtaṃ cājaṃ pippalyaḥ saindhavaṃ madhu || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.22"> rasam āmalakāc cāpi pakvaṃ samyaṅ nidhāpayet |
                        <caesura/>
                         kośe khadiranirmāṇe tadvat kṣudrāñjanaṃ hitam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.23"> hareṇumagadhājāsthimajjailāyakṛdanvitam |
                        <caesura/>
                         yakṛdrasenāñjanaṃ vā śleṣmopahatadṛṣṭaye || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.24"> vipācya godhāyakṛd<pc> </pc>ardhapāṭitaṃ
                        <caesura/>
                         supūritaṃ māgadhikābhir agninā |
                        <caesura/>
                         niṣevitaṃ tad yakṛd añjanena
                        <caesura/>
                         nihanti naktāndhyam asaṃśayaṃ khalu || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.25"> tathā yakṛcchāgabhavaṃ hutāśane
                        <caesura/>
                         vipācya samyaṅmagadhāsamanvitam |
                        <caesura/>
                         prayojitaṃ pūrvavadāśvasaṃśayaṃ
                        <caesura/>
                         jayet kṣapāndhyaṃ sakdṛañjanānnṛṇām || </l>
                    <pb facs="711" n="627 (627a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.17.26ab"> plīhā yakṛc cāpy upabhākṣite ubhe
                        <caesura/>
                         prakalpya śūlye ghṛtatailasaṃyute |
                        <caesura/>
                        <!--<l xml:id="SS.6.17.26cd">--> te sārṣapasnehasamāyute 'ñjanaṃ
                        <caesura/>
                         naktāndhyam āśveva hataḥ prayojite || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.27"> nadīja<pc> </pc>śimbī<pc> </pc>trikaṭūny
                        athāñjanaṃ
                        <caesura/>
                         manaḥśilā dve ca niśe ya(śa)kṛdgavām |
                        <caesura/>
                         sacandaneyaṃ guṭikāthavāñjanaṃ
                        <caesura/>
                         praśasyate vai divaseṣv apaśyatām || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.28"> bhavanti yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayā
                        <caesura/>
                         hared asṛkteṣu sirāvimokṣaṇaiḥ |</l>
                    <l xml:id="SS.6.17.28cd"> virecayec cāpi purāṇasarpiṣā
                        <caesura/>
                         virecanāṅgopahitena sarvadā || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.29"> payovimiśraṃ pavanodbhave hitaṃ
                        <caesura/>
                         vadanti pañcāṅgulatailam eva tu |
                        <caesura/>
                         bhaved ghṛtaṃ traiphalam eva śodhanaṃ
                        <caesura/>
                         viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.30"> trivṛdvirekaḥ kaphaje praśasyate
                        <caesura/>
                         tridoṣaje tailam uśanti tatkṛtam |
                        <caesura/>
                         purāṇasarpis timireṣu sarvaśo
                        <caesura/>
                         hitaṃ bhaved āyasabhājanasthitam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.31"> hitaṃ ca vidyāt triphalāghṛtaṃ sadā
                        <caesura/>
                         kṛtaṃ ca yan meṣaviṣāṇanāmabhiḥ |
                        <caesura/>
                         sadāvalihyāt triphalāṃ sucūrṇitāṃ
                        <caesura/>
                         ghṛtapragāḍhāṃ timire 'tha pittaje || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.32"> samīraje tailayutāṃ kaphātmake
                        <caesura/>
                         madhupragāḍhāṃ vidadhīta yuktitaḥ |
                        <caesura/>
                         gavāṃ śakṛtkvāthavipakvam uttamaṃ
                        <caesura/>
                         hitaṃ tu tailaṃ timireṣu nāvanam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.33"> hitaṃ ghṛtaṃ kevala eva paittike
                        <caesura/>
                         hy ajāvikaṃ yan madhura<pb facs="712" n="628 (628a)"/>ir vipācitam |
                        <caesura/>
                         tailaṃ sthirādau madhure ca yadgaṇe
                        <caesura/>
                         tathāṇutailaṃ pavanāsṛgutthayoḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.34"> sahāśvagandhātibalāvarīśṛtaṃ
                        <caesura/>
                         hitaṃ ca nasye trivṛtaṃ yadīritam |
                        <caesura/>
                         jalodbhavānūpajamāṃsa<pc> </pc>saṃskṛtād
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ vidheyaṃ payaso yad utthitam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.35"> sasaindhavaḥ kravyabhugeṇa<pc> </pc>māṃsayor
                        <caesura/>
                         hitaḥ sasarpiḥ samadhuḥ puṭāhvayaḥ |
                        <caesura/>
                         vasātha gṛdhroragatāmracūḍajā
                        <caesura/>
                         sadā praśastā madhukānvitāñjane || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.36"> pratyañjanaṃ srotasi yat samutthitaṃ
                        <caesura/>
                         kramād rasakṣīraghṛteṣu bhāvitam |
                        <caesura/>
                         sthitaṃ daśāhatrayam etad añjanaṃ
                        <caesura/>
                         kṛṣṇoragāsye kuśasaṃpraveṣṭite || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.37"> tanmālatīkorakasaindhavāyutaṃ
                        <caesura/>
                         sadāñjanaṃ syāt timire 'tha rāgiṇi |
                        <caesura/>
                         subhāvitaṃ vā payasā dinatrayaṃ
                        <caesura/>
                         kācāpahaṃ śāstravidaḥ pracakṣate || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.38"> havir hitaṃ kṣīrabhavaṃ tu paittike
                        <caesura/>
                         vadanti nasye madhurauṣadhaiḥ kṛtam |
                        <caesura/>
                         tat tarpaṇe caiva hitaṃ prayojitaṃ
                        <caesura/>
                         sajāṅgalasteṣu ca yaḥ puṭāhvayaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.39"> rasāñjanakṣaudrasitāmanaḥśilāḥ kṣudrāñjanaṃ
                        tanmadhukena saṃyutam |
                        <caesura/>
                         samāñjanaṃ vā kanakākarodbhavaṃ sucūrṇitaṃ śreṣṭham uśanti
                        tadvidaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.40"> bhilloṭagandhodakasekasecitaṃ pratyañjane
                        cātra hitaṃ tu tutt<pb facs="713" n="629 (629a)"/>hakam |
                        <caesura/>
                         sameṣaśṛṅgāñjanabhāgasaṃmitaṃ jalodbhavaṃ kācamalaṃ vyapohati || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.41"> palāśarohītamadhūkajā rasāḥ kṣaudreṇa yuktā
                        madirāgramiśritāḥ |
                        <caesura/>
                         uśīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ pacet tu nasyaṃ kapharogaśāntaye
                        || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.42"> viḍaṅgapāṭhākiṇihīṅgudītvacaḥ
                        <caesura/>
                         prayojayed dhūmam uśīrasaṃyutāḥ |
                        <caesura/>
                         vanaspatikvāthavipācitaṃ ghṛtaṃ
                        <caesura/>
                         hitaṃ haridrānalade ca tarpaṇam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.43"> samāgadho mākṣikasaindhavāḍhyaḥ
                        <caesura/>
                         sajāṅgalaḥ syāt puṭapāka eva ca |
                        <caesura/>
                         manaḥśilātryūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ
                        <caesura/>
                         sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyāḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.44"> hite ca kāsīsarasāñjane tathā
                        <caesura/>
                         vadanti pathye guḍanāgarair yute |
                        <caesura/>
                         yad añjanaṃ vā bahuśo niṣecitaṃ
                        <caesura/>
                         samūtravarge triphalodake śṛte || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.45"> niśācarāsthisthitam etad añjanaṃ kṣipec ca
                        māsaṃ salile 'sthire punaḥ |
                        <caesura/>
                         meṣasya puṣpair madhukena saṃyutaṃ tad añjanaṃ sarvakṛte
                        prayojayet || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.46"> kriyāś ca sarvāḥ kṣatajodbhave hitaḥ
                        <caesura/>
                         kramaḥ parimlāyini cāpi pittahṛt |
                        <caesura/>
                         kramo hitaḥ syandaharaḥ prayojitaḥ
                        <caesura/>
                         samīkṣya doṣeṣu yathāsvam eva ca || </l>
                    <pb facs="714" n="630 (630a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.17.47"> doṣodaye naiva ca viplutiṃ gate dravyāṇi
                        nasyādiṣu yojayed budhaḥ |
                        <caesura/>
                         punaś ca kalpe 'ñjanavistaraḥ śubhaḥ pravakṣyate 'nyastam apīha
                        yojayet || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.48"> ghṛtaṃ purāṇaṃ triphalāṃ śatāvarīṃ
                        paṭolamudgāmalakaṃ yavān api |
                        <caesura/>
                         niṣevamāṇasya narasya yatnato bhayaṃ sughorarāttimirān na vidyate
                        || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.49"> śatāvarīpāyasa eva kevalas tathā kṛto
                        vāmalakeṣu pāyasaḥ |
                        <caesura/>
                         prabhūtasarpistriphalodakottaro yavaudano vā timiraṃ vyapohati || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.50"> jīvantiśākaṃ suniṣaṇṇakaṃ ca sataṇḍulīyaṃ
                        varavāstukaṃ ca |
                        <caesura/>
                         cillī tathā mūlakapotikā ca dṛṣṭerhitaṃ śākunajāṅgalaṃ ca || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.51">
                        paṭolakarkoṭakakāravellavārtākutarkārikarīrajāni |
                        <caesura/>
                         śākāni śigrvārtagalāni caiva hitāni dṛṣṭerghṛtasādhitāni || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.52"> vivarjayet sirāmokṣaṃ timire rāgamāgate |
                        <caesura/>
                         yantreṇotpīḍito doṣo nihanyādāśu darśanam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.53"> arāgi timiraṃ sādhyam ādyaṃ paṭalamāśritam |
                        <caesura/>
                         kṛcchraṃ dvitīye rāgi syāt tṛtīye yāpyam ucyate || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.54"> rāgaprāpteṣv api hitāstimireṣu tathā kriyāḥ |
                        <caesura/>
                         yāpanārthaṃ yathoddiṣṭāḥ sevyāś cāpi jalaukasaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.55"> ślaiṣmike liṅganāśe tu karma vakṣyāmi siddhaye
                        |
                        <caesura/>
                         na ced ardhendugharmāmbubindumuktākṛtiḥ sthiraḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.56"> viṣamo vā tanur madhye rājimān vā bahuprabhaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.57"> snigdhasvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale
                        |
                        <caesura/>
                         yantritasyopaviṣṭasya svāṃ nāsāṃ paśyataḥ samam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.58"> matimān śuklabhāgau dvau kṛṣṇān muktvā hy
                        apāṅgataḥ |
                        <caesura/>
                         unmīlya nayane samyak sirājālavivarjite || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.59"> nādho nordhvaṃ na pārśvābhyāṃ chidre daivakṛte
                        tataḥ |
                        <caesura/>
                         śalākayā prayatnena viśvastaṃ yavavakrayā || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.60"> madhyapradeśinyaṅguṣṭhasthirahastagṛhītayā |
                        <caesura/>
                         dakṣiṇena bhiṣak savyaṃ vidhyet savyena cetarat || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.61"> vāribindvāgamaḥ samyag bhavec chabde<pb facs="715" n="631 (631a)"/>s tathā
                        vyadhe |
                        <caesura/>
                         saṃsicya viddhamātraṃ tu yoṣitstanyena kovidaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.62"> sthire doṣe cale vāpi svedayed akṣi bāhyataḥ |
                        <caesura/>
                         samyak śalākāṃ saṃsthāpya bhaṅgair anilanāśanaiḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.63"> śalākāgreṇa tu tato nirlikhed dṛṣṭimaṇḍalam |
                        <caesura/>
                         vidhyato yo 'nyapārśve 'kṣṇastaṃ ruddhvā nāsikāpuṭam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.64a"> ucchiṅghanena hartavyo dṛṣṭimaṇḍalagaḥ kaphaḥ
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.6.17.64b"> nirabhra iva gharmāṃśuryadā dṛṣṭiḥ prakāśate
                        || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.65"> tadāsau likhitā samyag jñeyā yā cāpi nirvyathā
                        |
                        <caesura/>
                         (evaṃ tv aśakye nirhartuṃ doṣe pratyāgate 'pi vā || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.66a"> snehād yair upapannasya vyadho bhūyo
                        vidhīyate |)</l>
                    <l xml:id="SS.6.17.66b"> tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākām āharec chanaiḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.67"> ghṛtenābhyajya nayanaṃ vastrapaṭṭena veṣṭayet
                        |
                        <caesura/>
                         tato gṛhe nirābādhe śayītottāna eva ca || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.68"> udgārakāsakṣavathuṣṭhīvanotkampanāni ca |
                        <caesura/>
                         tatkālaṃ nācared ūrdhvaṃ yantraṇā snehapītavat || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.69"> tryahāt tryahāc ca dhāveta kaṣāyair
                        anilāpahaiḥ |
                        <caesura/>
                         vāyor bhayāt tryahād ūrdhvaṃ svedayed akṣi pūrvavat || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.70"> daśāham evaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanaṃ |
                        <caesura/>
                         paścāt karma ca seveta laghvannaṃ cāpi mātrayā || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.71"> sirāvyadhavidhau pūrvaṃ narā ye ṛca vivarjitāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         na teṣāṃ nīlikāṃ vidhyed anyatrābhihitādbhiṣak || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.72"> pūryate śoṇitenākṣi sirāvedhād visarpatā |
                        <caesura/>
                         tatra strīstanyayaṣṭyāhvapakvaṃ seke hitaṃ ghṛtam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.73"> apāṅgāsannaviddhe tu śophaśūlāśruraktatāḥ |
                        <caesura/>
                         tatropanāhaṃ bhrūmadhye kuryāc coṣṇājyasecanam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.74"> vyadhen āsannakṛṣṇena rāgaḥ kṛṣṇaṃ ca pīḍyate
                        |
                        <caesura/>
                         tatrādhaḥśodhanaṃ sekaḥ sarpiṣā raktamokṣaṇam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.75"> athāpy upari viddhe tu kaṣṭā ruk saṃpravartate
                        |
                        <caesura/>
                         tatra koṣṇena haviṣā pariṣekaḥ praśasyate || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.76"> śūlāśrurāgās tv atyartham adhovedhena
                        picchilaḥ |
                        <caesura/>
                         śalākāmanu cāsrāvas tatra pūrvacikitsitam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.77"> rāgāśruvedanāstambhaharṣāś cātivighaṭṭite |
                        <caesura/>
                         snehasvedau hitau tatra hitaṃ cāpy anuvāsanam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.78"> doṣastvadho 'pakṛṣṭo 'pi taruṇaḥ
                        punarūrdhvagaḥ |
                        <caesura/>
                         kuryāc chuklāruṇaṃ netraṃ tīvraruṅnaṣṭadarśanam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.79"> madhurais tatra siddhena ghṛtenākṣṇaḥ
                        prasecanam |
                        <caesura/>
                         śirobastiṃ ca tenaiva dadyānmāṃsaiś ca bhojanam || </l>
                    <pb facs="716" n="632 (632a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.17.80"> doṣas tu saṃjātabalo ghanaḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ |
                        <caesura/>
                         prāpya naśyec chalākāgraṃ tanvabhramiva mārutam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.81"> mūrdhābhighātavyāyāmavyavāyavamimūrcchanaiḥ |
                        <caesura/>
                         doṣaḥ pratyeti kopāc ca viddho 'titaruṇaś ca yaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.82"> śalākā karkaśā śūlaṃ kharā doṣapariplutim |
                        <caesura/>
                         vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrā tīkṣṇā hiṃsyād anekadhā || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.83"> jalāsrāvaṃ tu viṣamā kriyāsaṅgam athāsthirā |
                        <caesura/>
                         karoti varjitā doṣais tasmād ebhir hitā bhavet || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.84"> aṣṭāṅgulāyatā madhye sūtreṇa pariveṣṭitā |
                        <caesura/>
                         aṅguṣṭhaparvasamitā vaktrayor mukulākṛtiḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.85"> tāmrāyasī śātakumbhī śalākā syād aninditā |
                        <caesura/>
                         rāgaḥ śopho 'rbudaṃ coṣo budbudaṃ śūkarākṣitā || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.86"> adhimanthādayaś cānye rogāḥ syur vyadhadoṣajāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         ahitācārato vāpi yathāsvaṃ tān upācaret || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.87"> rujāyām akṣirāge vā yogān bhūyo nibodha me |
                        <caesura/>
                         gairikaṃ sārivā dūrvā yavapiṣṭaṃ ghṛtaṃ payaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.88"><span
                            rend="superscript footnote                             marker"
                        />sukhālepaḥ prayojyo 'yaṃ vedanārāgaśāntaye |
                        <caesura/>
                         mṛdubhṛṣṭais tilair vāpi siddhārthakasamāyutaiḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.89"> mātuluṅgarasopetaiḥ sukhālepastadarthakṛt |
                        <caesura/>
                         payasyāśārivāpatramañjiṣṭhāmadhukair api || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.90"> ajākṣīrānvitair lepaḥ sukhoṣṇaḥ pathya ucyate
                        |
                        <caesura/>
                         dārupadmakaśuṇṭhībhir evam eva kṛto 'pi vā || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.91"> drākṣāmadhukakuṣṭhair vā tadvat
                        saindhavasaṃyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         rodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukair vāpy ajāpayaḥ || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.92"> śṛtaṃ seke prayoktavyaṃ rujārāganivāraṇam |
                        <caesura/>
                         madhukotpalakuṣṭhair vā drākṣālākṣāsitāyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         sasaindhavaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ rujārāganibarhaṇam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.93"> śatāvarīpṛthakparṇīmustāmalakapadmakaiḥ |
                        <caesura/>
                         sājakṣīraiḥ śṛtaṃ sarpir dāhaśūlanibarhaṇam || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.94"> vātaghnasiddhe payasi siddhaṃ sarpiś caturguṇe
                        |
                        <caesura/>
                         kākolyādipratīvāpaṃ tad yuñjyāt sarvakarmasu || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.95"> śāmyaty evaṃ na cec chūlaṃ snigdhasvinnasya
                        mokṣayet |
                        <caesura/>
                         tataḥ sirāṃ dahed vāpi matimān kīrtitaṃ yathā || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.96"> dṛṣṭer ataḥ prasādārtham añjane śṛṇu me śubhe
                        |
                        <caesura/>
                         meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi śirīṣadhavayor api || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.97"> sumanāyāś ca puṣpāṇi muktā vaidūryam eva ca |
                        <caesura/>
                         ajākṣīreṇa saṃpiṣya tāmre saptāham āvapet || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.98"> pravidhāya ca tadvartīr yojayec cāñjane bhiṣak
                        |
                        <caesura/>
                         srotojaṃ vidrumaṃ phenaṃ sāgarasya manaḥśilām || </l>
                    <l xml:id="SS.6.17.99"> maricāni ca tad vartīḥ kārayec cāpi pūrvavat |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭisthairyārtham etat tu vidadhyād añjane hitam || </l>
                    <pb facs="717" n="633 (633a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.17.100"> bhūyo vakṣyāmi mukhyāni vistareṇāñjanāni ca |
                        <caesura/>
                         kalpe nānāprakārāṇi tānyapīha prayojayet ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.17.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre dṛṣṭigatarogavijñānīyo nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ ||17
                        ||</l>

                </div>



                <div n="18" type="adhyāya">
                    <head>aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.18.1"> athātaḥ kriyākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.18.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.18.3"> sarvaśāstrārthatattvajñas tapodṛṣṭir udāradhīḥ
                        |
                        <caesura/>
                         vaiśvāmitraṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāśipatir muniḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.4"> tarpaṇaṃ puṭapākaś ca seka āścyotanāñjane |
                        <caesura/>
                         tatra tatropadiṣṭāni teṣāṃ vyāsaṃ nibodha me || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.5"> saṃśuddhadehaśiraso jīrṇānnasya śubhe dine |
                        <caesura/>
                         pūrvāhṇe vāparāhṇe vā kāryam akṣṇos tu tarpaṇam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.6"> vātātaparajohīne veśmany uttānaśāyinaḥ |
                        <caesura/>
                         ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.7"> samau dṛḍhāvasaṃbādhau kartavyau netrakośayoḥ |
                        <caesura/>
                         pūrayed ghṛtamaṇḍasya vilīnasya sukhodake || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.8"> āpakṣmāgrāt tataḥ sthāpyaṃ pañca tadvākśatāni
                        tu |
                        <caesura/>
                         svasthe kaphe ṣaṭ pitte 'ṣṭau daśa vāte taduttamam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.9"> rogasthānaviśeṣeṇa kecit kālaṃ pracakṣate |
                        <caesura/>
                         yathākramopadiṣṭeṣu trīṇyekaṃ pañca sapta ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.10"> daśa dṛṣṭyām athāṣṭau ca vākśatāni vibhāvayet
                        |
                        <caesura/>
                         tataś cāpāṅgataḥ snehaṃ srāvayitvākṣi śodhayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.11"> svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ |
                        <caesura/>
                         yathāsvaṃ dhūmapānena kapham asya viśodhayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.12"> ekāhaṃ vā tryahaṃ vāpi pañcāhaṃ ceṣ<pb facs="718" n="634 (634a)"/>yate param
                        |
                        <caesura/>
                         tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyemāni lakṣayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.13"> sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ varṇapāṭavam
                        |
                        <caesura/>
                         nirvṛtir vyādhividhvaṃsaḥ kriyālāghavam eva ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.14"> gurvāvilam atisnigdham aśrukaṇḍūpadehavat |
                        <caesura/>
                         jñeyaṃ doṣasamutkliṣṭaṃ netram atyarthatarpitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.15"> rūkṣam āvilam asrāḍhyam asahaṃ rūpadarśane |
                        <caesura/>
                         vyādhivṛddhiś ca tajjñeyaṃ hīnatarpitamakṣi ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.16"> ajayor doṣabāhulyāt prayateta cikitsite |
                        <caesura/>
                         dhūmanasyāñjanaiḥ sekai rūkṣaiḥ snigdhaiś ca yogavit || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.17"> tāmyatyativiśuṣkaṃ yadrūkṣaṃ yaccātidāruṇam |
                        <caesura/>
                         śīrṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭaṃ ca yad bhṛśam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.18"> tadakṣi tarpaṇādeva labhetorjāmasaṃśayam |
                        <caesura/>
                         durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.19"> aśāntopadrave cākṣiṇa tarpaṇaṃ na praśasyate |
                        <caesura/>
                         puṭapākas tathaiteṣu nasyaṃ yeṣu ca garhitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.20"> tarpaṇārhā na ye proktāḥ snehapānākṣamāś ca ye
                        |
                        <caesura/>
                         tataḥ praśāntadoṣeṣu puṭapākakṣameṣu ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.21"> puṭapākaḥ prayoktavyo netreṣu bhiṣajā bhavet |
                        <caesura/>
                         snehano lekhanīyaś ca ropaṇīyaś ca sa tridhā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.22"> hitaḥ snigdho 'tirūkṣasya snigdhasyāpi ca
                        lekhanaḥ |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭer balārthamaparaḥ pittāsṛgvraṇavātanut || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.23"> snehamāṃsavasāmajjamedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         snehataḥ puṭapākas tu dhāryo dve vākśate tu saḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.24"> jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadravyasaṃbhṛtaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.25"> samudraphenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ |
                        <caesura/>
                         lehano vākśataṃ tasya paraṃ dhāraṇamucyate || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.26"> stanyajāṅgalamadhvājyatiktadravyavipācitaḥ |
                        <caesura/>
                         lekhanāt triguṇaṃ dhāryaḥ puṭapākas tu ropaṇaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.27"> vitarettarpaṇoktaṃ tu dhūmaṃ hitvā tu ropaṇam
                        |
                        <caesura/>
                         snehasvedau dvayoḥ kāryau kāryo naiva ca ropaṇe || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.28"> ekāhaṃ vā dvyahaṃ vāpi tryahaṃ vāpy<pb facs="719" n="635 (119a)"/>avacāraṇam
                        |
                        <caesura/>
                         yantraṇā tu kriyākālād dviguṇaṃ kālam iṣyate || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.29"> tejāṃsyanilamākāśamādarśaṃ bhāsvarāṇi ca |
                        <caesura/>
                         nekṣeta tarpite netre puṭapākakṛte tathā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.30"> mithyopacārād anayor yo vyādhirupajāyate |
                        <caesura/>
                         añjanāś cyotanasvedairyathāsvaṃ tamupācaret || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.31"> prasannavarṇaṃ viśadaṃ vātātapasahaṃ laghu |
                        <caesura/>
                         sukhasvapnāvabodhyakṣi puṭapākaguṇānvitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.32"> atiyogādrujaḥ śophaḥ piḍakāstimirodgamaḥ |
                        <caesura/>
                         pāko 'śru harṣaṇaṃ cāpi hīne doṣodgamas tathā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.33"> ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi puṭapākaprasādhanam |
                        <caesura/>
                         dvau bilvamātrau ślakṣṇasya piṇḍau māṃsasya peṣitau || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.34"> dravyāṇāṃ bilvamātraṃ tu dravāṇāṃ kuḍavo mataḥ
                        |
                        <caesura/>
                         tadaikadhyaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.35"> (kāśmarīkumudairaṇḍapadminīkadalībhavaiḥ |
                        <caesura/>
                         ) mṛdāvaliptamaṅgāraiḥ khādirairavakūlayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.36"> katakāśmantakairaṇḍapāṭalāvṛṣabādaraiḥ |
                        <caesura/>
                         sakṣīradrumakāṣṭhair vā gomayair vāpi yuktitaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.37"> svinnamuddhṛtya niṣpīḍya rasamādāya taṃ nṛṇām
                        |
                        <caesura/>
                         tarpaṇoktena vidhinā yathāvadavacārayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.38"> kanīnake niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ |
                        <caesura/>
                         rakte pitte ca tau śītau koṣṇau vātakaphāpahau || </l>


                    <pb facs="719" n="635 (115b)"/>

                    <l xml:id="SS.6.18.39"> atyuṣṇatīkṣṇau satataṃ dāhapākakarau smṛtau |
                        <caesura/>
                         aplutau śītalau cāśrustambharuggharṣakārakau || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.40"> atimātrau kaṣāyatvasaṅkocasphuraṇāvahau |
                        <caesura/>
                         hīnapramāṇau doṣāṇām utkleśajananau bhṛśam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.41"> yuktau kṛtau dāhaśopharuggharṣasrāvanāśanau |
                        <caesura/>
                         kaṇḍūpadehadūṣīkāraktarājivināśanau || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.42"> tasmāt pariharan doṣān vidadhyāttau sukhāvahau
                        |
                        <caesura/>
                         vyāpadaś ca yathādoṣaṃ nasyadhūmāñjanairjayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.43"> ādyantayoś cāpy anayoḥ sveda uṣṇāmbucailikaḥ |
                        <caesura/>
                         tathā hito 'vasāne ca dhūmaḥ śleṣmasamucchritau || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.44"> yathādoṣopayuktaṃ tu nātiprabalam ojasā |
                        <caesura/>
                         rogamāś cyotanaṃ hanti sekas tu balavattaram || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.45"> tau tridhaivopayujyete rogeṣu puṭ<pb facs="720" n="636 (336a)"/>apākavat |
                        <caesura/>
                         lekhane sapta cāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.46"> āś cyotane prayoktavyā dvādaśaiva tu ropaṇe |
                        <caesura/>
                         sekasya dviguṇaḥ kālaḥ puṭapākāt paro mataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.47"> athavā kāryanirvṛtter upayogo yathākramam |
                        <caesura/>
                         pūrvāparāhṇe madhyāhne rujākāleṣu cobhayoḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.48"> yogāyogāt snehaseke tarpaṇoktān pracakṣate |
                        <caesura/>
                         rogāñ chirasi saṃbhūtān hatvātiprabalān guṇān || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.49"> karoti śiraso bastiruktā ye mūrdhatailikāḥ |
                        <caesura/>
                         śuddhadehasya sāyāhne yathāvyādhyaśitasya tu || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.50"> ṛjvāsīnasya badhnīyādbastikośaṃ tato dṛḍham |
                        <caesura/>
                         yathāvyādhiśṛtasnehapūrṇaṃ saṃyamya dhārayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.51"> tarpaṇoktaṃ daśaguṇaṃ yathādoṣaṃ vidhānavit ||
                        vyaktarūpeṣu doṣeṣu śuddhakāyasya kevale || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.52"> netra eva sthite doṣe prāptam añjanam ācaret |
                        <caesura/>
                         lekhanaṃ ropaṇaṃ cāpi prasādanam athāpi vā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.53"> tatra pañca rasān vyastānādyaikarasavarjitān |
                        <caesura/>
                         pañcadhā lekhanaṃ yuñjyād yathādoṣam atandritaḥ || </l>


                    <pb facs="721" n="637 (637a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.18.54"> netravartmasirākośasrotaḥśṛṅgāṭakāśritam |
                        <caesura/>
                         mukhanāsākṣibhir doṣam ojasā srāvayet tu tat || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.55"> kaṣāyaṃ tiktakaṃ vāpi sasnehaṃ ropaṇaṃ matam |
                        <caesura/>
                         tatsnehaśaityādvarṇyaṃ syād dṛṣṭeś ca balavardhanam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.56"> madhuraṃ snehasaṃpannam añjanaṃ tu prasādanam
                        |
                        <caesura/>
                         dṛṣṭidoṣaprasādārthaṃ snehanārthaṃ ca taddhitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.57"> yathādoṣaṃ prayojyāni tāni rogaviśāradaiḥ |
                        <caesura/>
                         añjanāni yathoktāni prāhṇasāyāhnarātriṣu || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.58"> guṭikārasacūrṇāni trividhānyañjanāni tu |
                        <caesura/>
                         yathāpūrvaṃ balaṃ teṣāṃ śreṣṭham āhur manīṣiṇaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.59"> hareṇumātrā vartiḥ syāllekhanasya pramāṇataḥ |
                        <caesura/>
                         prasādanasya cādhyardhā dviguṇā ropaṇasya ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.60"> rasāñjanasya mātrā tu yathāvartimitā matā |
                        <caesura/>
                         dvitricatuḥśalākāś ca cūrṇasyāpyanupūrvaśaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.61"> teṣāṃ tulyaguṇānyeva vidadhyādbhājanānyapi |
                        <caesura/>
                         sauvarṇaṃ rājataṃ śārṅgaṃ tāmraṃ vaidūryakāṃsyajam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.62"> āyasāni ca yojyāni śalākāś ca yathākramam |
                        <caesura/>
                         vaktrayor mukulākārā kalāyaparimaṇḍalā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.63"> aṣṭāṅgulā tanurmadhye sukṛtā sādhunigrahā |
                        <caesura/>
                         audumbaryaśmajā vāpi śārīrī vā hitā bhavet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.64"> vāmenākṣi vinirbhujya hastena susamāhitaḥ |
                        <caesura/>
                         śalākayā dakṣiṇena kṣipet kānīnam añjanam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.65"> āpāṅgyaṃ vā yathāyogaṃ kuryāc cāpi gatāgatam |
                        <caesura/>
                         vartmopalepi vā yattadaṅgulyaiva prayojayet || </l>


                    <pb facs="722" n="638 (618a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.18.66"> akṣi nāsyantayor añjyādbādhamāno 'pi vā bhiṣak
                        |
                        <caesura/>
                         na cānirvāntadoṣe 'kṣṇi dhāvanaṃ saṃprayojayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.67"> doṣaḥ pratinivṛttaḥ san hanyād dṛṣṭerbalaṃ
                        tathā |
                        <caesura/>
                         gatadoṣamapetāśru paśyed yat samyag ambhasā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.68"> prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ
                        tataḥ |
                        <caesura/>
                         śramodāvartaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.69"> vegāghātaśirodoṣaiś cārtānāṃ neṣyate 'ñjanam |
                        <caesura/>
                         rāgaruktimirāsrāvaśūlasaṃrambhasaṃbhavāt || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.70"> nidrākṣaye kriyāśaktiṃ pravāte dṛgbalakṣayam |
                        <caesura/>
                         rajodhūmahate rāgasrāvādhīmanthasaṃbhavam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.71"> saṃrambhaśūlau nasyānte śiroruji śirorujam |
                        <caesura/>
                         śiraḥsnāte 'tiśīte ca ravāv anudite 'pi ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.72"> doṣasthairyād apārthaṃ syād doṣotkleśaṃ karoti
                        ca |
                        <caesura/>
                         ajīrṇe 'py evam eva syāt srotomārgāvarodhanāt || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.73"> doṣavegodaye dattaṃ kuryāt tāṃstānupadravān |
                        <caesura/>
                         tasmāt pariharan doṣān añjanaṃ sādhu yojayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.74"> lekhanasya viśeṣeṇa kāla eṣa prakīrtitaḥ |
                        <caesura/>
                         vyāpadaś ca jayed etāḥ sekāś cyotanalepanaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.75"> yathāsvaṃ dhūmakavalair nasyaiś cāpi
                        samutthitāḥ |
                        <caesura/>
                         viśadaṃ laghvanāsrāvi kriyāpaṭu sunirmalam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.76"> saṃśāntopadravaṃ netraṃ viriktaṃ samyag ādiśet
                        |
                        <caesura/>
                         jihmaṃ dāruṇadurvarṇaṃ srastaṃ rūkṣam atīva ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.77"> netraṃ virekātiyoge syandate cātimātraśaḥ |
                        <caesura/>
                         tatra saṃtarpaṇaṃ kāryaṃ vidhānaṃ cānilāpaham || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.78"> akṣi mandaviriktaṃ syād udagrataradoṣavat |
                        <caesura/>
                         dhūmanasyāñjanais tatra hitaṃ doṣāvasecanam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.79"> snehavarṇabalopetaṃ prasannaṃ doṣavarjitam |
                        <caesura/>
                         jñeyaṃ prasādane samyag upayukte 'kṣi nirvṛtam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.80"> kiñcid dhīnavikāraṃ syāt tarpaṇād dhi kṛtādati
                        |
                        <caesura/>
                         tatra doṣaharaṃ rūkṣaṃ bheṣajaṃ śasyate mṛdu || </l>


                    <pb facs="723" n="639 (639a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.18.81"> sādhāraṇam api jñeyam evaṃ ropaṇalakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         prasādanavadācaṣṭe tasmin yukte 'tibheṣajam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.82"> snehanaṃ ropaṇaṃ vāpi hīnayuktamapārthakam |
                        <caesura/>
                         kartavyaṃ mātrayā tasmād añjanaṃ siddhim icchatā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.83"> puṭapākakriyādyāsu kriyāsv
                        eṣaiva(kriyāsvekaiva) kalpanā |
                        <caesura/>
                         sahasraśaś cāñjaneṣu bījenoktena pūjitāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.84"> dṛṣṭer balavivṛddhyarthaṃ yāpyarogakṣayāya ca
                        |
                        <caesura/>
                         rājārhānyañjanāgryāṇi nibodhemānyataḥ param || </l>


                    <pb facs="723" n="639 (18b)"/>

                    <l xml:id="SS.6.18.85"> aṣṭau bhāgān añjanasya nīlotpalasamatviṣaḥ |
                        <caesura/>
                         auḍumbaraṃ śātakumbhaṃ rājataṃ ca samāsataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.86"> ekādaśaitān bhāgāṃs tu yojayet kuśalo bhiṣak |
                        <caesura/>
                         mūṣākṣiptaṃ tadādhmātamāvṛtaṃ jātavedasi || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.87"> khadirāśmantakāṅgarairgośakṛdbhir athāpi vā |
                        <caesura/>
                         gavāṃ śakṛdrase mūtre dadhni sarpiṣi mākṣike || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.88"> tailamadyavasāmajjasarvagandhodakeṣu ca |
                        <caesura/>
                         drākṣārasekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.89"> sārivādikaṣāye ca kaṣāye cotpalādike |
                        <caesura/>
                         niṣecayet pṛthak cainaṃ dhmātaṃ dhmātaṃ punaḥ punaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.90"> tato 'ntarīkṣe saptāhaṃ plotabaddhaṃ sthitaṃ
                        jale |
                        <caesura/>
                         viśoṣya cūrṇayenmuktāṃ sphaṭikaṃ vidrumaṃ tathā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.91"> kālānusārivāṃ cāpi śucirāvāpya yogataḥ |
                        <caesura/>
                         etac cūrṇāñjanaṃ śreṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.92"> dantasphaṭikavaidūryaśaṅkhaśailāsanodbhave |
                        <caesura/>
                         śātakumbhe 'tha śārṅge vā rājate vā susaṃskṛte |
                        <caesura/>
                         sahasrapākavat pūjāṃ kṛtvā rājñaḥ prayojayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.93"> tenāñjitākṣo nṛpatir bhavet sarvajanapriyaḥ |
                        <caesura/>
                         adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ || </l>


                    <pb facs="724" n="640 (647a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.18.94"> kuṣṭhaṃ candanamelāś ca patraṃ madhukam
                        añjanam |
                        <caesura/>
                         meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi vakraṃ ratnāni sapta ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.95"> utpalasya bṛhatyoś ca padmasyāpi ca keśaram |
                        <caesura/>
                         nāgapuṣpamuśīrāṇi pippalī tuttham uttamam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.96"> kukkuṭāṇḍakapālāni dārvīṃ pathyāṃ sarocanām |
                        <caesura/>
                         maricānyakṣamajjānaṃ tulyāṃ ca gṛhagopikām || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.97"> kṛtvā sūkṣmaṃ tataś cūrṇaṃ nyased abhyarcya
                        pūrvavat |
                        <caesura/>
                         etad bhadrodayaṃ nāma sadaivārhati bhūmipaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.98"> vakraṃ samaricaṃ caiva māṃsīṃ śaileyam eva ca
                        |
                        <caesura/>
                         tulyāṃśāni samānais taiḥ samagraiś ca manaḥśilā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.99"> patrasya bhāgāś catvāro dviguṇaṃ sarvato
                        'ñjanam |
                        <caesura/>
                         tāvac ca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvavac caitad añjanam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.100"> manaḥśilāṃ devakāṣṭhaṃ rajanyau triphaloṣaṇam
                        |
                        <caesura/>
                         lākṣālaśunamañjiṣṭhāsaindhavailāḥ samākṣikāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.101"> rodhraṃ sāvarakaṃ cūrṇamāyasaṃ tāmram eva ca
                        |
                        <caesura/>
                         kālānusārivāṃ caiva kukkuṭāṇḍadalāni ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.102"> tulyāni payasā piṣṭvā guṭikāṃ kārayed budhaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kaṇḍūtimiraśuklārmaraktarājyupaśāntaye || </l>


                    <pb facs="724" n="640 (640b)"/>

                    <l xml:id="SS.6.18.103"> kāṃsyāpamārjanamasī madhukaṃ saindhavaṃ tathā
                        |
                        <caesura/>
                         eraṇḍamūlaṃ ca samaṃ bṛhatyaṃśadvayānvitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.104"> ājena payasā piṣṭvā tāmrapātraṃ pralepayet |
                        <caesura/>
                         saptakṛtvas tu tā vartyaś chāyāśuṣkā rujāpahāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.105"> pathyātutthakayaṣṭyāhvaistulyairmaricaṣoḍaśā
                        |
                        <caesura/>
                         pathyā sarvavikāreṣu vartiḥ śītāmbupeṣitā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.18.106"> rasakriyāvidhānena yathoktavidhikovidaḥ |
                        <caesura/>
                         piṇḍāñjanāni kurvīta yathāyogamatandritaḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.18.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre kriyākalpo nāmāṣṭadaśo 'dhyāyaḥ ||18 ||</l>
                </div>


                <div n="19" type="adhyāya">

                    <head>ekonaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ | </head>

                    <l xml:id="SS.6.19.1"> athāto nayanābhighātapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.19.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.19.3ab"> abhyāhate tu nayane bahudhā narāṇāṃ
                        saṃrambharāgatumulāsu rujāsu dhīmān |</l>

                    <l xml:id="SS.6.19.3cd"> nasyāsyalepapariṣecanatarpaṇādyam uktaṃ punaḥ
                        kṣatajapittajaśūlapathyam || </l>

                    <pb facs="725" n="641 (541a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.19.4ab"> dṛṣṭiprasādajananaṃ vidhimāśu kuryāt
                        snigdhair himaiś ca madhuraiś ca tathā prayogaiḥ |</l>

                    <l xml:id="SS.6.19.4cd">
                        svedāgnidhūmabhayaśokarujābhighātairabhyāhatām api tathaiva bhiṣak
                        cikitset || </l>

                    <l xml:id="SS.6.19.5ab"> sadyohate nayana eṣa vidhistadūrdhvaṃ
                        syanderito bhavati doṣamavekṣya kāryaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.19.5cd"> abhyāhataṃ nayanamīṣadathāsyabāṣpasaṃsveditaṃ
                        bhavati tannirujaṃ kṣaṇena || </l>


                    <l xml:id="SS.6.19.6ab"> sādhyaṃ kṣataṃ paṭalamekamubhe tu kṛcchre
                        trīṇi kṣatāni paṭalāni vivarjayat tu | </l>

                    <l xml:id="SS.6.19.6cd"> syāt piccitaṃ ca nayanaṃ hy ati cāvasannaṃ
                        srastaṃ cyutaṃ ca hatadṛk ca bhavet tu yāpyam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.19.7ab"> vistīrṇadṛṣṭitanurāgamasatpradarśi sādhyaṃ
                        yathāsthitamanāviladarśanaṃ ca | </l>

                    <l xml:id="SS.6.19.7cd"> prāṇoparodhavamanakṣutakaṇṭharodhair
                        unnamyamāśu nayanaṃ yadatipraviṣṭam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.19.8ab"> netre vilambini vidhirvihitaḥ
                        purastāducchiṅghanaṃ śirasi vāryavasecanaṃ ca | </l>

                    <l xml:id="SS.6.19.8cd"> ṣaṭsaptatirnayanajā ya ime pradiṣṭā rogā
                        bhavantyamahatāṃ mahatāṃ ca tebhyaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.19.9ab">
                        stanyaprakopakaphamārutapittaraktairbalākṣivartmabhava eva
                        kukūṇako 'nyaḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.19.9cd"> mṛdnāti netramatikaṇḍumathākṣikūṭaṃ
                        nāsālalāṭam api tena śiśuḥ sa nityam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.19.10ab"> sūryaprabhāṃ na sahate sravati prabaddhaṃ
                        tasyāharedrudhiramāśu vinirlikhec ca | </l>

                    <l xml:id="SS.6.19.10cd"> kṣaudrāyutaiś ca kaṭubhiḥ pratisārayet tu
                        mātuḥ śiśor abhihitaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt || </l>


                    <pb facs="726" n="642 (642a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.19.11"> taṃ vāmayet tu madhusaindhavasaṃprayuktaiḥ
                        pītaṃ payaḥ khalu phalaiḥ kharamañjarīṇām || </l>


                    <l xml:id="SS.6.19.12ab"> syāt pippalīlavaṇamākṣikasaṃyutair vā nainaṃ
                        vamantam api vāmayituṃ yateta | </l>

                    <l xml:id="SS.6.19.12cd"> dattvā vacāmaśanadugdhabhuje
                        prayojyamūrdhvaṃ tataḥ phalayutaṃ vamanaṃ vidhijñaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.19.13ab"> jambvāmradhātryaṇudalaiḥ paridhāvanārthaṃ
                        kāryaṃ kaṣāyamavasecanam eva cāpi | </l>

                    <l xml:id="SS.6.19.13cd"> āścyotane ca hitamatra ghṛtaṃ guḍūcīsiddhaṃ
                        tathāhurapi ca triphalāvipakvam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.19.14ab"> nepālajāmaricaśaṅkharasāñjanāni
                        sindhuprasūtaguḍamākṣikasaṃyutāni | </l>

                    <l xml:id="SS.6.19.14cd"> syād añjanaṃ madhurasāmadhukāmrakair vā
                        kṛṣṇāyasaṃ ghṛtapayo madhu vāpi dagdham || </l>


                    <l xml:id="SS.6.19.15ab"> vyoṣaṃ palāṇḍu madhukaṃ lavaṇottamaṃ ca
                        lākṣāṃ ca gairikayutāṃ guṭikāñjanaṃ vā | </l>

                    <l xml:id="SS.6.19.15cd"> nimbacchadaṃ madhukadārvi satāmralodhram
                        icchanti cātra bhiṣajo 'ñjanam aṃśatulyam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.19.16ab"> srotojaśaṅkhadadhisaindhavamardhapakṣaṃ
                        śukraṃ śiśornudati bhāvitamañjanena | </l>

                    <l xml:id="SS.6.19.16cd"> syande kaphād abhihitaṃ kramam ācarec ca
                        bālasya rogakuśalo 'kṣigadaṃ jighāṃsuḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.19.17"/>

                    <l xml:id="SS.6.19.17ab"> samudra iva gambhīraṃ naiva śakyaṃ
                        cikitsitam | </l>

                    <l xml:id="SS.6.19.17cd"> vaktuṃ niravaśeṣeṇa ślokānām ayutair api || </l>


                    <pb facs="727" n="643 (171a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.19.18ab"> sahasrair api vā proktam artham alpamatir
                        naraḥ | </l>

                    <l xml:id="SS.6.19.18cd"> tarkagranthārtharahito naiva
                        gṛhṇātyapaṇḍitaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.19.19ab"> tad idaṃ bahugūḍhārthaṃ cikitsābījam īritam
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.6.19.19cd"> kuśalenābhipannaṃ tad bahudhābhiprarohati || </l>


                    <l xml:id="SS.6.19.20ab"> tasmānmatimatā nityaṃ nānāśāstrārthadarśinā
                        | </l>

                    <l xml:id="SS.6.19.20cd"> sarvam ūhyam agādhārthaṃ śāstram
                        āgamabuddhinā ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.19.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre nayanābhighātacikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ
                        ||19 ||</l>


                </div>

                <div n="20" type="adhyāya">
                    <head> viṃśatitamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.20.1"> athātaḥ karṇagatarogavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.20.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <pb facs="727" n="643 (371b)"/>

                    <l xml:id="SS.6.20.3"> karṇaśūlaṃ praṇādaś ca bādhiryaṃ kṣveḍa eva ca
                        |
                        <caesura/>
                         karṇasrāvaḥ karṇakaṇḍūḥ karṇavarcas tathaiva ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.20.4"> kṛmikarṇapratināhau vidradhirdvividhas tathā |
                        <caesura/>
                         karṇapākaḥ pūtikarṇastathaivārśaś caturvidham || </l>


                    <l xml:id="SS.6.20.5"> karṇārbudaṃ saptavidhaṃ śophaś cāpi caturvidhaḥ
                        |
                        <caesura/>
                         ete karṇagatā rogā aṣṭāviṃśatirīritāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.20.6"> samīraṇaḥ śrotragato 'nyathācaraḥ samantataḥ
                        śūlamatīva karṇayoḥ |
                        <caesura/>
                         karoti doṣaiś ca yathāsvamāvṛtaḥ sa karṇaśūlaḥ kathito durācaraḥ
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.20.7"> yadā tu nāḍīṣu vimārgamāgataḥ sa eva
                        śabdābhivahāsu tiṣṭhati |
                        <caesura/>
                         śrṇoti śabdān vividhāṃstadā naraḥ praṇādamenaṃ kathayanti cāmayam
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.20.8"> sa eva śabdānuvahā yadā sirāḥ kaphānuyāto
                        vyanusṛtya ti<pb facs="728" n="644 (345a)"/>ṣṭhati |
                        <caesura/>
                         tadā narasyāpratikārasevino bhavet tu bādhiryamasaṃśayaṃ khalu || </l>


                    <l xml:id="SS.6.20.9"> śramāt kṣayādrūkṣakaṣāyabhojanāt samīraṇaḥ
                        śabdapathe pratiṣṭhitaḥ |
                        <caesura/>
                         viriktaśīrṣasya ca śītasevinaḥ karoti hi kṣveḍamatīva karṇayoḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.20.10"> śirobhighātād athavā nimajjato jale
                        prapākādayavāpi vidradheḥ |
                        <caesura/>
                         sravet tu pūyaṃ śravaṇo 'nilāvṛtaḥ sa karṇasaṃsrāva iti
                        prakīrtitaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.20.11"> kaphena kaṇḍūḥ pracitena karṇayor bhṛśaṃ
                        bhavet srotasi karṇasaṃjñite |
                        <caesura/>
                         viśoṣite śleṣmaṇi pittatejasā nṛṇāṃ bhavet srotasi karṇagūthakaḥ
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.20.12"> sa karṇaviṭko dravatāṃ yadā gato vilāyito
                        ghrāṇamukhaṃ prapadyate |
                        <caesura/>
                         tadā sa karṇapratināhasaṃjñito bhaved vikāraḥ śiraso 'bhitāpanaḥ
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.20.13"> yadā tu mūrcchanty athavāpi jantavaḥ sṛjanty
                        apatyānyathavāpi makṣikāḥ |
                        <caesura/>
                         tadañjanatvāc chravaṇo nirucyate bhiṣagbhir ādyaiḥ kṛmikarṇako
                        gadaḥ || </l>


                    <pb facs="728" n="644 (186b)"/>

                    <l xml:id="SS.6.20.14"> kṣatābhighātaprabhavas tu vidradhir bhavet
                        tathā doṣakṛto 'paraḥ punaḥ |
                        <caesura/>
                         saraktapītāruṇam asram āsravet pratodadhūmāyanadāhacopavān || </l>


                    <l xml:id="SS.6.20.15"> bhavet prapākaḥ khalu pittakopato
                        vikothavikledakaraś ca karṇayoḥ |
                        <caesura/>
                         sthite kaphe srotasi pittatejasaḥ vilāyyamāne bhṛśasaṃpratāpavān
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.20.16"> avedano vāpy athavā savedano ghanaṃ sravet
                        pūti ca pūtikarṇakaḥ |
                        <caesura/>
                         pradiṣṭaliṅgānyaraśāṃsi tattvatas tathaiva śophārbudaliṅgamīritam
                        |
                        <caesura/>
                         mayā purastāt prasamīkṣya yojayed ihaiva tāvat prayato
                        bhiṣagvaraḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.20.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre karṇagatarogavijñānīyo nāma viṃśatitamo 'dhyāyaḥ
                        ||20 ||</l>
                </div>

                <div n="21" type="adhyāya">
                    <head>ekoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <pb facs="729" n="645 (245a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.21.1"> athātaḥ karṇagatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.21.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.21.3"> sāmānyaṃ karṇarodheṣu ghṛtapānaṃ rasāyanam |
                        <caesura/>
                         avyāyāmo 'śiraḥsnānaṃ brahmacaryamakatthanam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.4"> karṇaśūle praṇāde ca bādhiryakṣveḍayor api |
                        <caesura/>
                         caturṇām api rogāṇāṃ sāmānyaṃ bheṣajaṃ viduḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.5"> snigdhaṃ vātaharaiḥ svedairnaraṃ snehavirecitam
                        |
                        <caesura/>
                         nāḍīsvedair upacaret piṇḍasvedais tathaiva ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.6"> bilvairaṇḍārkavarṣābhūdadhitthonmattaśigrubhiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         bastagandhāśvagandhābhyāṃ tarkārīyavaveṇubhiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.7"> āranālaśṛtairebhir nāḍīsvedaḥ prayojitaḥ |
                        <caesura/>
                         kaphavātasamutthānaṃ karṇaśūlaṃ nirasyati || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.8"> mīnakukkuṭalāvānāṃ māṃsajaiḥ payasāpi vā |
                        <caesura/>
                         piṇḍaiḥ svedaṃ ca kurvīta karṇaśūlanivāraṇam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.9"> aśvatthapatrakhallaṃ vā vidhāya bahupatrakam |
                        <caesura/>
                         tadaṅgāraiḥ susaṃpūrṇaṃ nidadhyāchravaṇopari || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.10"> yattailaṃ cyavate tasmāt khallādaṅgāratāpitāt
                        |
                        <caesura/>
                         tat prāptaṃ śravaṇasrotaḥ sadyo gṛhṇāti vedanām || </l>


                    <pb facs="729" n="645 (295b)"/>

                    <l xml:id="SS.6.21.11"> kṣaumaguggulvagurubhiḥ saghṛtair dhūpayec ca
                        tam |
                        <caesura/>
                         bhaktopari hitaṃ sarpir bastikarma ca pūjitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.12"> niranno niśi tatsarpiḥ pītvopari pibet payaḥ |
                        <caesura/>
                         mūrdhvastiṣu nasye ca mastiṣke pariṣecane || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.13"> śatapākaṃ balātailaṃ praśastaṃ cāpi bhojane |
                        <caesura/>
                         kaṇṭakārīmajākṣīre paktvā kṣīreṇa tena ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.14"> vipacet kukkuṭavasāṃ karṇayostatprapūraṇam |
                        <caesura/>
                         taṇḍulīyakamūlāni phalamaṅkolajaṃ tathā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.15"> ahiṃsākendukānmūlaṃ saralaṃ devadāru ca |
                        <caesura/>
                         laśunaṃ śṛṅgaveraṃ ca tathā vaṃśāvalekhanam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.16"> kalkair eṣāṃ tathāmlaiś ca pacet snehaṃ
                        caturvidham |
                        <caesura/>
                         vedanāyāḥ praśāntyarthaṃ hitaṃ tatkarṇapūraṇam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.17"> laśunārdrakaśigrūṇāṃ muraṅgyā mūlakasya ca |
                        <caesura/>
                         kadalyāḥ svarasaḥ śreṣṭhaḥ kaduṣṇaḥ karṇapūraṇe || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.18"> śṛṅgaverarasaḥ kṣaudraṃ saindhavaṃ tailam eva
                        ca |
                        <caesura/>
                         kaduṣṇaṃ karṇayor deyam etad vā vedanāpaham || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.19"> vaṃśāvalekhanāyukte mūtre cājāvike bhiṣak |
                        <caesura/>
                         sarpiḥ pacet tena karṇaṃ pūrayet karṇaśūlinaḥ || </l>


                    <pb facs="730" n="646 (642a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.21.20"> mahataḥ pañcamūlasya kāṇḍam aṣṭādaśāṅgulam |
                        <caesura/>
                         kṣaumeṇāveṣṭya saṃsicya tailenādīpayet tataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.21"> yat tailaṃ cyavate tebhyo dhṛtebhyo
                        bhājanopari |
                        <caesura/>
                         jñeyaṃ taddīpikātailaṃ sadyo gṛhṇāti vedanām || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.22"> kuryād evaṃ bhadrakāṣṭhe kuṣṭhe kāṣṭhe ca
                        sārale |
                        <caesura/>
                         matimān dīpikātailaṃ karṇaśūlanibarhaṇam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.23"> arkāṅkurānamlapiṣṭāṃstailāktān lavaṇānvitān |
                        <caesura/>
                         sannidadhyāt sruhīkāṇḍe korite tacchadāvṛte || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.24"> puṭapākakramasvinnān pīḍayed ārasāgamāt |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇaṃ tadrasaṃ karṇe dāpayec chūlaśāntaye || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.25"> kapitthamātuluṅgāmlaśṛṅgaverarasaiḥ śubhaiḥ |
                        <caesura/>
                         sukhoṣṇaiḥ pūrayet karṇaṃ tacchūlavinivṛttaye || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.26"> karṇaṃ koṣṇena cukreṇa pūrayet karṇaśūlinaḥ |
                        <caesura/>
                         samudraphenacūrṇena yuktyā cāpy avacūrṇayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.27"> aṣṭānāmiha mūtrāṇāṃ mūtreṇānyatamena tu |
                        <caesura/>
                         koṣṇena pūrayet karṇaṃ karṇaśūlopaśāntaye || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.28"> mūtreṣv amleṣu vātaghne gaṇe ca kvathite
                        bhiṣak |
                        <caesura/>
                         pacec caturvidhaṃ snehaṃ pūraṇaṃ tac ca karṇayoḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.29"> etā eva kriyāḥ kuryāt pittaghnaiḥ pittasaṃyute
                        |
                        <caesura/>
                         kākolyādau daśakṣīraṃ tiktaṃ cātra hitaṃ haviḥ || </l>


                    <pb facs="730" n="646 (646b)"/>

                    <l xml:id="SS.6.21.30"> kṣīravṛkṣapravāleṣu madhuke candane tathā |
                        <caesura/>
                         kalkakvāthe paraṃ pakvaṃ śarkarāmadhukaiḥ saraiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.31"> iṅgudīsarṣapasnehau sakaphe pūraṇe hitau |
                        <caesura/>
                         tiktauṣadhānāṃ yūṣāś ca svedāś ca kaphanāśanāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.32"> surasādau kṛtaṃ tailaṃ pañcamūle mahatyapi |
                        <caesura/>
                         mātuluṅgarasaḥ śuktaṃ laśunārdrakayo rasaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.33"> ekaikaḥ pūraṇe pathyastailaṃ teṣv api vā kṛtam
                        |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇā mūrdhavirekāś ca kavalāś cātra pūjitāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.34"> karṇaśūlavidhiḥ kṛtsnaḥ pittaghnaḥ śoṇitāvṛte
                        |
                        <caesura/>
                         śūlapraṇādabādhiryakṣveḍānāṃ tu prakīrtitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.35"> sāmānyato viśeṣeṇa bādhirye pūraṇaṃ śṛṇu |
                        <caesura/>
                         gavāṃ mūtreṇa bilvāni piṣṭvā tailaṃ vipācayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.36"> sajalaṃ ca sadugdhaṃ ca bādhirye karṇapūraṇam
                        |
                        <caesura/>
                         sitāmadhukabimbībhiḥ siddhaṃ vāje payasyapi || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.37"> bimbīkvāthe vimathyoṣṇaṃ śītībhūtaṃ
                        taduddhṛtam |
                        <caesura/>
                         punaḥ paced daśakṣīraṃ sitāmadhukacandanaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.38"> bilvāmbugāḍhaṃ tat tailaṃ bādhirye
                        karṇapūraṇam |
                        <caesura/>
                         vakṣyate yaḥ pratiśyāye vidhiḥ so 'py atra pūjitaḥ || </l>


                    <pb facs="731" n="647 (647a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.21.39"> vātavyādhiṣu yaś cokto vidhiḥ sa ca hito
                        bhavet |
                        <caesura/>
                         karṇasrāve pūtikarṇe tathaiva kṛmikarṇake || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.40"> samānaṃ karma kurvīta yogān vaiśeṣikān api |
                        <caesura/>
                         śirovirecanaṃ caiva dhūpanaṃ pūraṇaṃ tathā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.41"> pramārjanaṃ dhāvanaṃ ca vīkṣya vīkṣyāvacārayet
                        |
                        <caesura/>
                         rājavṛkṣāditoyena surasādigaṇena vā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.42"> karṇaprakṣālanaṃ kāryaṃ cūrṇair eṣāṃ ca
                        pūraṇam |
                        <caesura/>
                         kvāthaṃ pañjcakaṣāyaṃ tu kapittharasayojitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.43"> karṇasrāve praśaṃsanti pūraṇaṃ madhunā saha |
                        <caesura/>
                         sarjatvakcūrṇasaṃyuktaḥ kārpāsīphalajo rasaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.44"> yojito madhunā vāpi karṇasrāve praśasyate |
                        <caesura/>
                         lākṣā rasāñjanaṃ sarjaś cūrṇitaṃ karṇapūraṇam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.45"> saśaivalaṃ mahāvṛkṣajambvāmraprasavāyutam |
                        <caesura/>
                         kulīrakṣaudramaṇḍūkīsiddhaṃ tailaṃ ca pūjitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.46"> tindukānyabhayā rodhraṃ samaṅgāmalakaṃ madhu |
                        <caesura/>
                         pūraṇaṃ cātra pathyaṃ syātkapittharasayojitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.47"> rasamāmrakapitthānāṃ madhūkadhavaśālajam |
                        <caesura/>
                         pūraṇārthaṃ praśaṃsanti tailaṃ vā tairvipācitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.48"> priyaṅgumadhukāmbaṣṭhādhātakīśilaparṇibhiḥ |
                        <caesura/>
                         mañjiṣṭhālobhralākṣābhiḥ kapitthasya rasena vā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.49"> pacet tailaṃ tadāsrāvam avagṛhṇāti pūraṇāt |
                        <caesura/>
                         ghṛtaṃ rasāñjnaṃ nāryāḥ kṣīreṇa madhusaṃyutam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.50"> tatpraśastaṃ cirotthe 'pi sāsrāve pūtikarṇake
                        |
                        <caesura/>
                         nirguṇḍīsvarasastailaṃ sindhurdhūmarajo guḍaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.51"> pūraṇaḥ pūtikarṇasya śamano madhusaṃyutaḥ |
                        <caesura/>
                         kṛmikarṇakanāśārthaṃ kṛmighnaṃ yojayed vidhim || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.52"> vārtākudhūmaś ca hitaḥ sārṣapasneha eva ca |
                        <caesura/>
                         kṛmighnaṃ haritālena gavāṃ mūtrayutena ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.53"> gugguloḥ karṇadaurgandhye dhūpanaṃ
                        śreṣṭhamucyate |
                        <caesura/>
                         chardanaṃ dhūmapānaṃ ca kavalasya ca dhāraṇam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.54"> karṇakṣveḍe hitaṃ tailaṃ sārṣapaṃ caiva
                        pūraṇam |
                        <caesura/>
                         vidradhau cāpi kurvīta vidradhyuktaṃ cikitsitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.55"> prakledya dhīmāṃstailena svedena pravilāyya ca
                        |
                        <caesura/>
                         śodhayet karṇaviṭkaṃ tu bhiṣak samyak śalākayā || </l>


                    <pb facs="732" n="648 (648a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.21.56"> nāḍīsvedo 'tha vamanaṃ dhūmo mūrdhavirecanam |
                        <caesura/>
                         vidhiś ca kaphahṛtsarvaḥ karṇakaṇḍūm apohati || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.57"> atha karṇapratīnāhe snehasvedau prayojayet |
                        <caesura/>
                         tato viriktaśirasaḥ kriyāṃ prāptāṃ samācaret || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.58"> karṇapākasya bhaiṣajyaṃ kuryāt pittavisarpavat
                        |
                        <caesura/>
                         karṇacchidre vartamānaṃ kīṭaṃ kledamalādi vā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.21.59"> śṛṅgeṇāpahared dhīmān athavāpi śalākayā |
                        <caesura/>
                         śeṣāṇāṃ tu vikārāṇāṃ prāk cikitsitamīritam ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.21.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre karṇagatarogapratiṣedho nāmaikaviṃśo 'dhyāyaḥ ||21
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.21.60"/>

                </div>



                <div n="22" type="adhyāya">
                    <head>dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||</head>
                    <l xml:id="SS.6.22.1"> athāto nāsāgatarogavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.22.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.22.3"> apīnasaḥ pūtinasyaṃ nāsāpākas tathaiva ca |
                        <caesura/>
                         tathā śoṇitapittaṃ ca pūyaśoṇitam eva ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.4"> kṣavathur bhraṃśathur dīpto nāsānāhaḥ
                        parisravaḥ |
                        <caesura/>
                         nāsāśoṣeṇa sahitā daśaikāś ceritā gadāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.5"> catvāry arśāṃsi catvāraḥ śophāḥ saptārbudāni ca
                        |
                        <caesura/>
                         pratiśyāyāś ca ye pañca vakṣyante sacikitsitāḥ |
                        <caesura/>
                         ekatriṃśanmitāste tu nāsārogāḥ prakīrtitāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.6"> ānahyate yasya vidhūpyate ca praklidyate
                        śuṣyati cāpi nāsā |
                        <caesura/>
                         na vetti yo gandharasāṃś ca jantur juṣṭaṃ vyavasyet tam apīnasena
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.7"> taṃ cānilaśleṣmabhavaṃ vikāraṃ brūyāt
                        pratiśyāyasamānaliṅgam |
                        <caesura/>
                         doṣair vidagdhair galatālumūle saṃvāsito yasya samīraṇas tu || </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.8"> nireti pūtir mukhanāsikābhyāṃ taṃ pūtināsaṃ
                        pravadanti rogam |
                        <caesura/>
                         ghrāṇāśritaṃ pittam arūṃṣi kuryād yasmin vikāre balavāṃś ca pākaḥ
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.9"> taṃ nāsikāpākam iti vyavasyed vikledakothāvapi
                        yatra dṛṣṭau |
                        <caesura/>
                         caturvidhaṃ dviprabhavaṃ vakṣyāmi bhūyaḥ khalu raktapittam || </l>


                    <pb facs="733" n="649 (649a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.22.10"> doṣair vidagdhair atha vāpi jantor lalāṭadeśe
                        'bhihatasya tais tu |
                        <caesura/>
                         nāsā sravet pūyam asṛgvimiśraṃ taṃ pūyaraktaṃ pravadanti rogam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.11"> ghrāṇāśrite marmaṇi saṃpraduṣṭe yasyānilo
                        nāsikayā nireti || </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.12"> kaphānuyāto bahuśaḥ saśabdastaṃ rogam āhuḥ
                        kṣavathuṃ vidhijñāḥ |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇopayogād atijighrato vā bhāvān kaṭūn arkanirīkṣaṇād vā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.13"> sūtrādibhir vā taruṇāsthimarmaṇy udghāṭite
                        'nyaḥ kṣavathur nireti |
                        <caesura/>
                         prabhraśyate nāsikayaiva yaś ca sāndro vidagdho lavaṇaḥ kaphas tu
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.14"> prāk saṃcito mūrdhani pittataptastaṃ
                        bhraṃśathuṃ vyādhim udāharanti |
                        <caesura/>
                         ghrāṇe bhṛśaṃ dāhasamanvite tu viniḥsared dhūma iveha vāyuḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.15"> nāsā pradīpteva ca yasya jantor vyādhiṃ tu taṃ
                        dīptam udāharanti |
                        <caesura/>
                         kaphāvṛto vāyur udānasaṃjño yadā svamārge viguṇaḥ sthitaḥ syāt || </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.16"> ghrāṇaṃ vṛṇotīva tadā sa rogo nāsāpratīnāha
                        iti pradiṣṭaḥ |
                        <caesura/>
                         ajasram acchaṃ salilaprakāśaṃ yasyāvivarṇe sravatīha nāsā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.17"> rātrau viśeṣeṇa hi taṃ vikāraṃ nāsāparisrāvam
                        iti vyavasyet |
                        <caesura/>
                         ghrāṇāśrite śleṣmaṇi mārutena pittena gāḍhaṃ pariśoṣite ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.18"> samucchvasityūrdhvamadhaś ca kṛcchrādyastasya
                        nāsāpariśoṣa uktaḥ |
                        <caesura/>
                         doṣais tribhis taiḥ pṛthag ekaśaś ca brūyāt tathārśāṃsi tathaiva
                        śophān || </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.19"> śālākyasiddhāntam avekṣya cāpi sarvātmakaṃ
                        saptamamarbudaṃ tu |
                        <caesura/>
                         rogaḥ pratiśyāya ihopadiṣṭaḥ sa vakṣyate pañcavidhaḥ purastāt || </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.20"> (nāsāsrotogatā rogās triṃśad ekaś ca kīrtitāḥ
                        |
                        <caesura/>
                         srotaḥpathe yad vipulaṃ kośavac cārbudaṃ bhavet ||) </l>


                    <l xml:id="SS.6.22.21"> śophās tu śophavijñānā nāsāsrotovyavasthitāḥ |
                        <caesura/>
                         nidāne 'rśāṃsi nirdiṣṭānyevaṃ tāni vibhāvayet ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.22.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre nāsāgatarogavijñānīyo nāma dvāviṃśo 'dhyāyaḥ ||22
                        ||</l>
                </div>


                <div n="23" type="adhyāya">
                    <head>trayoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <pb facs="734" n="650 (353a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.23.1"> athāto nāsāgatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.23.2"> athovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.23.3"> pūrvoddiṣṭe pūtinasye ca jantoḥ snehasvedau
                        chardanaṃ sraṃsanaṃ ca |
                        <caesura/>
                         yuktaṃ bhaktaṃ tīkṣṇamalpaṃ laghu syāduṣṇaṃ toyaṃ dhūmapānaṃ ca
                        kāle || </l>


                    <l xml:id="SS.6.23.4"> hiṅgu vyoṣaṃ vatsakākhyaṃ śivāṭī lākṣā bījaṃ
                        saurabhaṃ kaṭphalaṃ ca |
                        <caesura/>
                         ugrā kuṣṭhaṃ tīkṣṇagandhā viḍaṅgaṃ śreṣṭhaṃ nityaṃ cāvapīḍe
                        karañjam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.23.5"> etair dravyaiḥ sārṣapaṃ mūtrayuktaṃ tailaṃ
                        dhīmānnasyahetoḥ paceta |
                        <caesura/>
                         nāsāpāke pittahṛtsaṃvidhānaṃ kāryaṃ sarvaṃ bāhyam ābhyantaraṃ ca
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.23.6"> hṛtvā raktaṃ kṣīravṛkṣatvacaś ca sājyāḥ sekā
                        yojanīyāś ca lepāḥ |
                        <caesura/>
                         vakṣyāmy ūrdhvaṃ raktapītopaśān<pb facs="734" n="650 (354b)"/>tiṃ nāḍīvatsyāt pūyarakte cikitsā
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.23.7"> vānte samyak cāvapīḍaṃ vadanti tīkṣṇaṃ dhūmaṃ
                        śodhanaṃ cātra nasyam |
                        <caesura/>
                         kṣepyaṃ nasyaṃ mūrdhavairecanīyairnāḍyā cūrṇaṃ kṣavathau
                        bhraṃśathau ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.23.8"> kuryāt svedān mūrdhni vātāmayaghnān snigdhān
                        dhūmān yadyanyaddhitaṃ ca |
                        <caesura/>
                         dīpte roge paittikaṃ saṃvidhānaṃ kuryāt sarvaṃ svādu yacchītalaṃ
                        ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.23.9"> nāsānāhe snehapānaṃ pradhānaṃ snigdhā dhūmā
                        mūrdhabastiś ca nityam |
                        <caesura/>
                         balātailaṃ sarvathaivopayojyaṃ vātavyādhāv anyad uktaṃ ca yad yat
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.23.10"> nāsāsrāve ghrāṇataś cūrṇamuktaṃ nāḍyā deyaṃ yo
                        'vapīḍaś ca tīkṣṇaḥ |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇaṃ dhūmaṃ devadārvagnikābhyāṃ māṃsaṃ vājaṃ yuktamatrādiśanti
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.23.11"> nāsāśoṣe kṣīrasarpiḥ pradhānaṃ siddhaṃ tailaṃ
                        cāṇukalpena nasy<pb facs="735" n="651 (651a)"/>am |
                        <caesura/>
                         sarpiḥpānaṃ bhojanaṃ jāṅgalaiś ca snehaḥ svedaḥ snaihikaś cāpi
                        dhūmaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.23.12"> śeṣān rogān ghrāṇajān sanniyacched uktaṃ teṣāṃ
                        yad yathā saṃvidhānam ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.23.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyām
                        uttaratantrāntargate śālākyatantre nāsāgatarogapratiṣedho nāma
                        trayoviṃśo 'dhyāyaḥ ||23 ||</l>
                </div>


                <!-- we've copied xml:id 6.24 to later in the uttaratantra, between chardi and krimi, as it appears as 6.51 in NE, and commenting out this chapter here -->

                <!-- <div n="24" type="adhyāya">
                    <head>caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.24.1"> athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.24.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.24.3"> nārīprasaṅgaḥ śiraso 'bhitāpo dhūmo rajaḥ
                        śītamatipratāpaḥ |
                        <caesura/>
                         saṃdhāraṇaṃ mūtrapurīṣayoś ca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.4"> cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāś ca
                        tathaiva śoṇitam |
                        <caesura/>
                         prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.5"> śirogurutvaṃ kṣavathoḥ pravartanaṃ tathāṅgamardaḥ
                        parihṛṣṭaromatā |
                        <caesura/>
                         upadravāś cāpy apare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.6"> ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvapravartinī |
                        <caesura/>
                         galatālvoṣṭhaśoṣaś ca nistodaḥ śaṅkhayos tathā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.7"> svaropaghātaś ca bhavet pratiśyāye 'nilātmake |
                        <caesura/>
                         uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.8"> kṛśo 'tipāṇḍuḥ santapto
                        bhavettṛṣṇānipīḍitaḥ(tṛṣṇābhipīḍitaḥ) |
                        <caesura/>
                         sadhūmaṃ sahasā vahniṃ vamatīva ca mānavaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.9"> kaphaḥ kaphakṛte ghrāṇācchuklaḥ śītaḥ sravenmuhuḥ |
                        <caesura/>
                         śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśiromukhaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.10"> śirogalauṣṭhatālūnāṃ kaṇḍūyanamatīva ca |
                        <caesura/>
                         bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo 'kasmādvinivartate || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.11"> saṃpakvo vāpyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ |
                        <caesura/>
                         liṅgāni caiva sarveṣāṃ pīnasānāṃ ca sarvaje || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.12"> raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravartate |
                        <caesura/>
                         tāmrākṣaś ca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.13"> durgandhocchvāsavadanastathā gandhān na vetti ca |
                        <caesura/>
                         mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathāṇavaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.14"> kṛmimūrdhavikāreṇa samānaṃ cāsya lakṣaṇam |
                        <caesura/>
                         praklidyati punarnāsā puanaś ca pariśuṣyati || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.15"> muhurānahyate cāpi muhurvivriyate tathā |
                        <caesura/>
                         niḥśvāsocchvāsadaurgandhyaṃ tathā gandhān na vetti ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.16"> evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam |
                        <caesura/>
                         sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ || </l>

                    <l xml:id="SS.6.24.16-1"/>

                    <l xml:id="SS.6.24.16-2"/>

                    <l xml:id="SS.6.24.16-3"/>


                    <l xml:id="SS.6.24.17"> kālena rogajananā jāyante duṣṭapīnasāḥ |
                        <caesura/>
                         bādhiryamāndhyamaghrāṇaṃ ghorāṃś ca nayanāmayān |
                        <caesura/>
                         kāsāgnisādaśophāṃś ca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.18"> navaṃ pratiśyāyamapāsya sarvamupācaret sarpiṣa eva
                        pānaiḥ |
                        <caesura/>
                         svedairvicitrairvamanaiś ca yuktaiḥ kālopapannair avapīḍanaiś ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.19"> apacyamānasya hi pācanārthaṃ svedo hito 'mlairahimaṃ ca
                        bhojyam |
                        <caesura/>
                         niṣevyamāṇaṃ payasārdrakaṃ vā saṃpācayed ikṣuvikārayogaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.20"> pakvaṃ ghanaṃ cāpy avalambamānaṃ
                        śirovirekairapakarṣayettam |
                        <caesura/>
                         virecanāsthāpanadhūmapānairavekṣya doṣān kavalagrahaiś ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.21"> nivātaśayyāsanaceṣṭanāni mūrdhno gurūṣṇaṃ ca tathaiva
                        vāsaḥ |
                        <caesura/>
                         tīkṣṇā virekāḥ śirasaḥ sadhūmā rūkṣaṃ yavānnaṃ vijayā ca sevyā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.22"> śītāmbuyoṣicchiśirāvagāhacintātirūkṣāśanavegarodhān |
                        <caesura/>
                         śokaṃ ca madyāni navāni caiva vivarjayet pīnasarogajuṣṭaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.23"> chardyaṅgasādajvaragauravārtamarocakāratyatisārayuktam |
                        <caesura/>
                         vilaṅghanaiḥ pācanadīpanīyair upācaret pīnasinaṃ yathāvat || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.24"> bahudravair vātakaphopasṛṣṭaṃ pracchardayet pīnasinaṃ
                        vayaḥstham |
                        <caesura/>
                         upadravāṃś cāpi yathopadeśaṃ svairbheṣajairbhojanasaṃvidhānaiḥ |
                        <caesura/>
                         jayed viditvā mṛdutāṃ gateṣu prāglakṣaṇeṣūktamathādiśec ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.25"> vātike tu pratiśyāye pibet sarpiryathākramam |
                        <caesura/>
                         pañcabhir lavaṇaiḥ siddhaṃ prathamena gaṇena ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.26"> nasyādiṣu vidhiṃ kṛtsnamavekṣetārditeritam |
                        <caesura/>
                         pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.27"> pariṣekān pradehāṃś ca kuryād api ca śītalān |
                        <caesura/>
                         śrīsarjarasapattaṅgapriyaṅgumadhuśarkarāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.28"> drākṣāmadhūlikāgojīśrīparṇīmadhuphais tathā |
                        <caesura/>
                         yujyante kavalāś cātra vireko madhurair api || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.29"> dhavatvaktriphalāśyāmātilvakairmadhukena ca |
                        <caesura/>
                         śrīparṇīrajanīmiśraiḥ kṣīre daśaguṇe pacet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.30"> tailaṃ kālopapannaṃ tannasyaṃ syādanayor hitam |
                        <caesura/>
                         kaphaje sarpiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.31"> yavāgvā vāmayed vāntaḥ kaphaghnaṃ kramamācaret |
                        <caesura/>
                         ubhe bale bṛhatyau ca viḍaṅgaṃ satrikaṇṭakam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.32"> śvetāmūlaṃ sadābhadrāṃ varṣabhūṃ cātra saṃharet |
                        <caesura/>
                         tailamebhir vipakvaṃ tu nasyamasyopakalpayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.33"> saralākiṇihīdārunikumbheṅgudibhiḥ kṛtāḥ |
                        <caesura/>
                         vartayaś copayojyāḥ syurdhūmapāne yathāvidhi || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.34"> sarpīṃṣi kaṭutiktāni tīkṣṇadhūmāḥ kaṭūni ca |
                        <caesura/>
                         bheṣajānyupayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.35"> rasāñjane sātiviṣe mustāyāṃ bhadradāruṇi |
                        <caesura/>
                         tailaṃ vipakvaṃ nasyārthe vidadhyāccātra buddhimān || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.36"> mustā tejovatī pāṭhā kaṭphalaṃ kaṭukā vacā |
                        <caesura/>
                         sarṣapāḥ pippalīmūlaṃ pippalyaḥ saindhavāgnikau || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.37"> tutthaṃ karañjabījaṃ ca lavaṇaṃ bhadradāru ca |
                        <caesura/>
                         etaiḥ kṛtaṃ kaṣāyaṃ tu kavale saṃprayojayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.38"> hitaṃ mūrdhavireke ca tailamebhir vipācitam |
                        <caesura/>
                         kṣīramardhajale kvāthyaṃ jāṅgalairmṛgapakṣibhiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.39"> puṣpairvimiśraṃ jalajair vātaghnairauṣadhair api |
                        <caesura/>
                         hime kṣīrāvaśiṣṭe 'smin ghṛtamutpādya yatnataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.40"> sarvagandhasitānantāmadhukaṃ candanaṃ tathā |
                        <caesura/>
                         āvāpya vipacedbhūyo daśakṣīraṃ tu tadghṛtam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.41"> nasye prayuktamudriktān pratiśyāyān vyapohati |
                        <caesura/>
                         yathāsvaṃ doṣaśamanais tailaṃ kuryāc ca yatnataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.24.42"> samūtrapittāś coddiṣṭāḥ kriyāḥ kṛmiṣu yojayet |
                        <caesura/>
                         yāpanārthaṃ kṛmighnāni bheṣajāni ca buddhimān ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.24.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre pratiśyāyapratiṣedho nāma caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||24
                        ||</l>
                </div>-->


                <div n="25" type="adhyāya">
                    <head>pañcaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <l xml:id="SS.6.25.1"> athātaḥ śirorogavijñānīyam adhyāyaṃ
                        vyākhyāsyāmaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.25.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.25.3"> śiro rujati martyānāṃ vātapittakaphais tribhiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         sannipātena raktena kṣayeṇa krimibhis tathā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.25.4"> sūryāvartānantavātārdhāvabhedakaśaṅkhakaiḥ |
                        <caesura/>
                         ekādaśaprakārasya lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate || </l>


                    <l xml:id="SS.6.25.5"> yasyānimittaṃ śiraso rujaś ca
                        <caesura/>
                         bhavanti tīvrā niśi cātimātram |
                        <caesura/>
                         bandhopatāpaiś ca bhaved viśeṣaḥ
                        <caesura/>
                         śirobhitāpaḥ sa samīraṇena || </l>


                    <l xml:id="SS.6.25.6"> yasyoṣṇam aṅgāracitaṃ yathaiva
                        <caesura/>
                         dahyeta dhūpyeta śiroksināsam |
                        <caesura/>
                         śītena rātrau ca bhaved viśeṣaḥ
                        <caesura/>
                         śirobhitāpaḥ sa tu pittakopāt || </l>


                    <pb facs="739" n="655 (655a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.25.7"> śirogalaṃ yasya kaphopadigdhaṃ
                        <caesura/>
                         guru pratiṣṭabdham atho himaṃ ca |
                        <caesura/>
                         śūnākṣikūṭaṃ vadanaṃ ca yasya
                        <caesura/>
                         śirobhitāpaḥ sa kaphaprakopāt || </l>


                    <l xml:id="SS.6.25.8"> śirobhitāpe tritayapravṛtte sarvāṇi liṅgāni
                        samudbhavanti |
                        <caesura/>
                         raktātmakaḥ pittasamānaliṅgaḥ sparśāsahatvaṃ śiraso bhavec ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.25.9"> vasābalāsakṣatasaṃbhavānāṃ
                        <caesura/>
                         śirogatānām iha saṃkṣayeṇa |
                        <caesura/>
                         kṣayapravṛttaḥ śiraso 'bhitāpaḥ
                        <caesura/>
                         kaṣṭo bhavedugrarujo 'timātram || </l>


                    <l xml:id="SS.6.25.10"> saṃsvedanacchardanadhūmanasyair asṛgvimokṣaiś
                        ca vivṛddhim eti |
                        <caesura/>
                         nistudyate yasya śiro 'timātraṃ saṃbhakṣyamāṇaṃ sphuṭatīva cāntaḥ
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.25.11"> ghrāṇāc ca gacchetsalilaṃ saraktaṃ
                        śirobhitāpaḥ kṛmibhiḥ sa ghoraḥ |
                        <caesura/>
                         sūryodayaṃ yā prati mandamandamakṣibhruvaṃ ruk samupaiti gāḍham
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.25.12"> vivardhate cāṃśumatā sahaiva sūryāpavṛttau
                        vinivartate ca |
                        <caesura/>
                         śītena śāntiṃ labhate kadācid uṣṇena jantuḥ sukham āpnuyāc ca || </l>


                    <l xml:id="SS.6.25.13"> taṃ bhāskarāvartam udāharanti sarvātmakaṃ
                        kaṣṭatamaṃ vikāram |
                        <caesura/>
                         doṣās tu duṣṭās traya eva manyāṃ saṃpīḍya ghāṭāsu rujāṃ sutīvrām
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.25.14"> kurvanti sākṣibhruvi śaṅkhadeśe sthitiṃ karoty
                        āśu viśeṣatas tu |
                        <caesura/>
                         gaṇḍasya pārśve tu karoti kampaṃ hanugrahaṃ locanajāṃś ca rogān
                        || </l>


                    <l xml:id="SS.6.25.15ab"> anantavātaṃ tam udāharanti doṣatrayotthaṃ
                        śiraso vikāram |</l>
                    <l xml:id="SS.6.25.15cd"> yasyottamāṅgārdham atīva jantoḥ
                        saṃbhedatodabhramaśūlajuṣṭam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.25.16"> pakṣāddaśāhād athavāpy akasmāt tasyārdham edaṃ
                        tritayād vyavasyet |
                        <caesura/>
                         śaṅkhāśrito vāyur udīrṇavegaḥ kṛtānuyātraḥ kaphapittaraktaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.25.17"> rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti mūrdhni viśeṣataś
                        cāpi hi śaṅkhayos tu |
                        <caesura/>
                         sukaṣṭamenaṃ khalu śaṅkhakākhyaṃ maharṣayo vedavidaḥ purāṇāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.25.18"> vyādhiṃ vadanty udgatamṛtyukalpaṃ
                        bhiṣaksahasrair api durnivāram ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.25.trailer">iti suśrutasaṃhitāyām uttaratantrāntargate
                        śālākyatantre śirorogavijñānīyo nāma pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ ||25
                        ||</l>
                </div>

                <div n="26" type="adhyāya">
                    <head>ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ | </head>
                    <pb facs="740" n="656 (1a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.26.1"> athātaḥ śirorogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ
                        ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.26.2"> yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||</l>

                    <l xml:id="SS.6.26.3"> vātavyādhividhiḥ kāryaḥ śiroroge 'nilātmake |
                        <caesura/>
                         payo nupānaṃ seveta ghṛtaṃ tailam athāpi vā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.4"> mudgān kulatthānmāṣāṃś ca khādec ca niśi
                        kevalān |
                        <caesura/>
                         kaṭūṣṇāṃś ca sasarpiṣkānuṣṇaṃ cānu payaḥ pibet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.5"> pibedvā payasā tailaṃ tatkalkaṃ vāpi mānavaḥ |
                        <caesura/>
                         vātaghnasiddhaiḥ kṣīraiś ca sukhoṣṇaiḥ sekamācaret || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.6"> tatsiddhaiḥ pāyasair vāpi sukhoṣṇairlepayec
                        chiraḥ |
                        <caesura/>
                         svinnair vā matsyapiśitaiḥ kṛśarair vā sasaindhavaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.7"> candanotpalakuṣṭhair vā
                        suślakṣṇairmagadhāyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         snigdhasya tailaṃ nasyaṃ syāt kulīrarasasādhitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.8"> varuṇādau gaṇe kṣuṇṇe kṣīramardhodakaṃ pacet |
                        <caesura/>
                         kṣīraśeṣaṃ ca tanmathyaṃ śītaṃ sāramupāharet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.9"> tato madhurakaiḥ siddhaṃ nasye tat pūjitaṃ
                        haviḥ |
                        <caesura/>
                         tasmin vipakve kṣīre tu peyaṃ sarpiḥ saśarkaram || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.10"> dhūmaṃ cāsya yathākālaṃ snaihikaṃ yojayed
                        bhi<pb facs="740" n="656 (599b)"/>ṣak |
                        <caesura/>
                         pānābhyañjananasyeṣu basikarmaṇi secane || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.11"> vidadhyāt traivṛtaṃ dhīmān balātailam athāpi
                        vā |
                        <caesura/>
                         bhojayec ca rasaiḥ snigdhaiḥ payobhir vā susaṃskṛtaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.12"> pittaraktasamutthānau śirorogau nivārayet |
                        <caesura/>
                         śirolepaiḥ sasarpiṣkaiḥ pariṣekaiś ca śītalaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.13"> kṣīrekṣurasadhānyāmlamastukṣaudrasitājalaiḥ |
                        <caesura/>
                         nalavañjulakahlāracandanotpalapadmakaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.14"> vaṃśaśaivalayaṣṭyāhvamustāmbhoruhasaṃyutaiḥ |
                        <caesura/>
                         śiraḥpralepaiḥ saghṛtairvaisarpaiś ca tathāvidhaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.15"> madhuraiś ca mukhālaipairnasyakarmabhir eva ca
                        |
                        <caesura/>
                         āsthāpanairvirekaiś ca pathyaiś ca snehabastibhiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.16"> kṣīrasarpirhitaṃ nasyaṃ vasā vā jā<pb facs="741" n="657 (357a)"/>ṅgalā śubhā
                        |
                        <caesura/>
                         utpalādivipakvena kṣīreṇāsthāpanaṃ hitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.17"> bhojanaṃ jāṅgalarasaiḥ sarpiṣā cānuvāsanam |
                        <caesura/>
                         madhuraiḥ kṣīrasarpis tu snehane ca saśarkaram || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.18"> pittaraktaghnamuddiṣṭaṃ yaccānyadapi taddhitam
                        |
                        <caesura/>
                         kaphotthitaṃ śirorogaṃ jayet kaphanivāraṇaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.19ab"> śirovirekair vamanais tīkṣṇair
                        gaṇḍūṣadhāraṇaiḥ |</l>
                    <l xml:id="SS.6.26.19cd"> acchaṃ ca pāyayet sarpiḥ svedayec cāpy
                        abhīkṣṇaśaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.20"> śiro madhūkasāreṇa snigdhaṃ cāpi virecayet |
                        <caesura/>
                         iṅgudasya tvacā vāpi meṣaśṛṅgasya vā bhiṣak || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.21"> ābhyām eva kṛtāṃ vartiṃ dhūmapāne prayojayet |
                        <caesura/>
                         ghreyaṃ kaṭphalacūrṇaṃ ca kavalāś ca kaphāpahāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.22"> saralākuṣṭhaśārṅgeṣṭādevakāṣṭhaiḥ sarohiṣaiḥ |
                        <caesura/>
                         kṣārapiṣṭaiḥ salavaṇaiḥ sukhoṣṇairlepayec chiraḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.23"> yavaṣaṣṭikayoś cānnaṃ vyoṣakṣārasamāyutam |
                        <caesura/>
                         paṭolamudgakaulatthairmātrāvadbhojayed rasaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.24"> śiroroge tridoṣotthe tridoṣaghno vidhir<pb facs="741" n="657 (557b)"/>hitaḥ |
                        <caesura/>
                         sarpiḥpānaṃ viśeṣeṇa purāṇaṃ vā diśanti hi || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.25"> kṣayaje kṣayamāsādya kartavyo bṛṃhaṇo vidhiḥ |
                        <caesura/>
                         pāne nasye ca sarpiḥ syādvātaghnamadhuraiḥ śṛtam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.26"> kṣayakāsāpahaṃ cātra sarpiḥ pathyatamaṃ viduḥ
                        |
                        <caesura/>
                         kṛmibhir bhakṣyamāṇasya vakṣyate śirasaḥ kriyā || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.27"> nasye hi śoṇitaṃ dadyāttena mūrcchanti
                        jantavaḥ |
                        <caesura/>
                         mattāḥ śoṇitagandhena samāyānti yatastataḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.28"> teṣāṃ nirharaṇaṃ kāryaṃ tato mūrdhavirecanaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         hrasvaśigrukabījair vā kāṃsyanīlīsamāyutaiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.29"> kṛmighnairavapīḍaiś ca mūtrapiṣṭair upācaret |
                        <caesura/>
                         pūtimatsyayutān dhūmān kṛmighnāṃś ca prayojayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.30"> bhojanāni kṛmighnāni pānāni vividhāni ca |
                        <caesura/>
                         sūryāvarte vidhātavyaṃ nasyakarmādibheṣajam || </l>


                    <pb facs="742" n="658 (358a)"/>

                    <l xml:id="SS.6.26.31ab"> bhojanaṃ jāṅgalaprāyaṃ kṣīrānnavikṛtirghṛtam
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.6.26.31cd"> tathārdhabhedake vyādhau prāptam anyac ca
                        yad bhavet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.32ab"> śirīṣamūlakaphalair avapīḍo 'nayor hitaḥ
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.6.26.32cd"> vaṃśamūlakaphalair avapīḍo 'nayor hitaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.33"> avapīḍo hitaś cātra vacāmāgadhikāyutaḥ |
                        <caesura/>
                         madhukenāvpīḍo vā madhunā saha saṃyutaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.34"> manaḥśilāvapīḍo vā madhunā candanena vā |
                        <caesura/>
                         teṣāmante hitaṃ nasyaṃ sarpirmadhurasānvitam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.35"> sārivotpalakuṣṭhāni madhukaṃ cāmlapeṣitam |
                        <caesura/>
                         sarpistailayuto lepo dvayor api sukhāvahaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.36"> eṣa eva prayoktavyaḥ śiroroge kaph<pb facs="742" n="658 (158b)"/>ātmake |
                        <caesura/>
                         anantavāte kartavyaḥ sūryāvartaharo vidhiḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.37ab"> sirāvyadhaś ca kartavyo 'nantavātapraśāntaye
                        |</l>
                    <l xml:id="SS.6.26.37cd"> āhāraś ca vidhātavyo vātapittavināśanaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.38"> madhumastakasaṃyāvaghṛtapūraiś ca bhojanam |
                        <caesura/>
                         kṣīrasarpiḥ praśaṃsanti nasye pāne ca śaṅkhake || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.39"> jāṅgalānāṃ rasaiḥ snigdhairāhāraś cātra
                        śasyate |
                        <caesura/>
                         śatāvarīṃ tilān kṛṣṇān madhukaṃ nīlamutpalam || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.40"> dūrvāṃ punarnavāṃ caiva lepe sādhv avacārayet
                        |
                        <caesura/>
                         mahāsugandhām athavā pālindīṃ cāmlapeṣitām || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.41"> śītāṃś cātra parīṣekān pradehāṃś ca prayojayet
                        |
                        <caesura/>
                         avapīḍaś ca deyo 'tra sūryāvartanivāraṇaḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.42"> kṛmikṣayakṛtau hitvā śirorogeṣu buddhimān |
                        <caesura/>
                         madhutailasamāyuktaiḥ śirāṃsy ativirecayet || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.43"> paścāt sarṣapatailena tato nasyaṃ prayojayet |
                        <caesura/>
                         na cec chāntiṃ vrajanty evaṃ snigdhasvinnāṃs tato bhiṣak || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.44"> paścād upācaret samyak sirāṇām ath<pb facs="743" n="659 (659a)"/>a mokṣaṇaiḥ
                        |
                        <caesura/>
                         ṣaṭsaptatir netrarogā daśāṣṭādaśa karṇajāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.45"> ekatriṃśad ghrāṇagatāḥ śirasy ekādaśaiva tu |
                        <caesura/>
                         iti vistarato dṛṣṭāḥ(diṣṭāḥ) salakṣaṇacikitsitāḥ || </l>


                    <l xml:id="SS.6.26.46"> etāvanto yathāsthūlam uttamāṅgagatā gadāḥ |
                        <caesura/>
                         asmiñ chāstre nigaditāḥ saṅkhyārūpacikitsitaiḥ ||</l>


                    <l xml:id="SS.6.26.trailer"> iti suśrutasaṃhitāyām
                        uttaratantrāntargate śālākyatantre śirorogapratiṣedho nāma
                        ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ || 26 ||</l>
                </div>





            </div>
        </body>
    </text>
        <facsimile>
            <graphic url="https://iiif.wellcomecollection.org/presentation/b3288199x"/>
        </facsimile>
        
</TEI>
