A

The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Sūtrasthāna 1-31, based on the Nepalese MSS

Published in 2020-2024 by The Suśruta Project. in The University of Alberta. The Suśruta Project. The vulgate edition of 1938 was used for the collation of this sthāna .

Siglum NE
MN
1-1146
APrinted edition: Ācārya 1938: Sūtrasthāna 1-31
LMS London BL/IOLR Taylor 1842: Sūtrasthāna 12
LacMS London BL/IOLR Taylor 1842: Sūtrasthāna 12 [ante correctionem]
LpcMS London BL/IOLR Taylor 1842: Sūtrasthāna 12 [post correctionem]
KMS Kathmandu KL 699: Sūtrasthāna 1-31
KacMS Kathmandu KL 699: Sūtrasthāna 1-31 [ante correctionem]
KpcMS Kathmandu KL 699: Sūtrasthāna 1-31 [post correctionem]
NMS Kathmandu NAK 1-1079: Sūtrasthāna 1-31
NacMS Kathmandu NAK 1-1079: Sūtrasthāna 1-31 [ante correctionem]
NpcMS Kathmandu NAK 1-1079: Sūtrasthāna 1-31 [post correctionem]
HMS Kathmandu NAK 5-333: Sūtrasthāna 1-31
HacMS Kathmandu NAK 5-333: Sūtrasthāna 1-31 [ante correctionem]
HpcMS Kathmandu NAK 5-333: Sūtrasthāna 1-31 [post correctionem]
NEThe Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Sūtrasthāna 1-31, based on the Nepalese MSS
A1938Printed edition: Ācārya 1938: Sūtrasthāna 1-31
Revision history
2020-11-04 Began this file.
2023-11-04 added 1.41, based on MS N
2023-06-26 Separated the file into two parts, 1-31 and 32-end, because of processing limits at Saktumiva
2023-10-25 Added all remaining adhyāyas from K (from H for 19 and 20) and stripped out transcription codes to make draft provisional edition files.
2024-02-05 The numbering and text of SS.1.13 are collated against the 1938 edition, not the 1931 edition.
2024-06-24 Finalized the edition of SS.1.8
2024-03-27 Completed a major overhaul ("meta-edit") of the all Sūtrasthāna files. I checked all passages and made sure that xml:id tags matched correctly across all files, unifying and separating text-portions as needed. I separated words ad hoc. I corrected readings and checked against the MSS in many cases, but again ad hoc. There is much remaining to be done, but the Sūtrasthāna is now in a coherent format at the macro scale.
2025-09-10 Corrections in 1.12
2025-09-16 Rearranged xml ids, made other corrections and added the missing part in 1.12
2025-11-02 Minor corrections in 1.12
2025-11-11 minor corrections in 1.13.1-12
2025-11-13 minor corrections in 1.13
2025-12-02 splitting 1.13.22
2026-01-05 Removed extra splitting of lines in 1.12 that was made in order to collate it against L. The file with splitting is sent to Dominik Wujastyk through email.
2026-03-31 Added xml:id="SS.1.27.18-19 and updated its reading
2026-04-04 Completed the addition of verses 1.29.add1 - add10 that were skipped in the original transcription of all three manuscripts, K, N, and H


[Sūtrasthāna 1-31]

[Adhyāya 1]

𑑊 namaḥ kamalahastāya ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
namaḥnamaḥ sarvvabuddhabodhisatvebhyaḥ || namo𑑊 namaḥN​K oṃ namo H kamalahastāyaK nāgārjunapādāya N dhanvantaraye H
athāto vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
adhyāyaṃA​Kpc ādhyāyaṃ Kac​N nāmādhyāyaṃ H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
atha khalu bhagavantam amaravaram ṛṣigaṇaparivṛttam āśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsam aupadhenavavaitaraṇaurabhrapuṣkalāvatakaravīragopurarakṣitabhojasuśrutaprabhṛtaya ūcuḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
amaravaramA​K​H amaravara N divodāsamdivodāsaṃA​Kpc​N​H divodāsam m Kac aupadhenavavaitaraṇaurabhrapuṣkalāvatakaravīragopurarakṣitabhojasuśrutaprabhṛtayaem. dhanvantarim aupadhenavavaitaraṇaurabhrapauṣkalāvatakaravīrya(ra)gopurarakṣitasuśrutaprabhṛtaya A aupadhenavaḥ vaitaraṇorabhrapuṣkalāvatakaravīragopurarakṣitabhojasuśrutaprabhṛtaya Kac dhanvantarim aupadhenavaḥ vaitaraṇorabhrapuṣkalāvatakaravīragopurarakṣitabhojasuśrutaprabhṛtaya Kpc aupadhenavavaistaraṇaurabhrapauṣkalāvatakaravīragopurarakṣitabhojasuśrutaprabhṛtavya N dhanvantarim aupadhenavavairaṇorabhrapuṣkalāvatakaravīragopurarakṣitabhojasuśrutaprabhṛtaya H ūcuḥūcurA​N​H ūcu K
The scribe of the earliest MS, K, added the name dhanvantari in the margin; the scribe of N did not have the name; the scribe of H included it in the text.
bhagavañ śārīramānasāgantubhir vyādhibhir vividhavedanābhighātopadrutān sanāthān anāthavad viceṣṭamānān vikrośataś ca mānavān abhisamīkṣya manasi naḥ pīḍābhavat |
[cf. 1938 ed. 1.1.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhagavañ śārīramānasāgantubhirem. bhagavan śārīramānasāgantubhir A bhagavarīramānasāgantu bhi? Kac bhagavacchārīramānasāgantu bhi? Kpc bhagavañ charīramānasāgantubhir N bhagavac chārīramānasāgantubhir H vyādhibhirvyādhibhir vvyādhibhirA​K​H vyādhibhi N vividhavedanābhighātopadrutān sanāthān anāthavad viceṣṭamānān vikrośataśem. vividhavedanābhighātopadrutān sanāthān apy anāthavad viceṣṭamānān vikrośataś A vi?dhavedanābhighātopadrutāṃ sanāthān anāthavad viceṣṭamānān vikrośata K vividhavedanābhighātopadrutān āsanāthān anāthavad viceṣṭamānān vikrośataś N vvividhavedanābhighātopadrutāṃ sanāthān anāthavad viceṣṭamānān vikrośataś H caA​N​H ??ś ca K mānavān abhisamīkṣyamānavān abhisamīkṣyaA​Kac​N mānavān am abhisamīkṣya Kpc mānavānām abhisamīkṣya H pīḍābhavatK​N​H pīḍā bhavati A
teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārtham ātmanaś ca prāṇayātrārtham āyurvedaṃ icchāma upadiśyamānam | atrāyattam aihikam āmuṣmikañ ca śreyas tad bhagavantam upasannāḥ smaḥ śiṣyatveneti |
[cf. 1938 ed. 1.1.4b]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
rogopaśamārthamA​K​H rogopagamārtham N prāṇayātrārthamprāṇayātrārthaṃA​K​H prāṇayātārtham N āyurvedaṃāyurvvedamN​H prajāhitahetor āyurvedaṃ A āyu K icchāmaicchāmaḥicchāmaN​H śrotum icchāma A śvedam icchāma K upadiśyamānamK​N​H ihopadiśyamānam A atrāyattamA​K​N attrāya uttam H aihikamA​K​N auhikam H tad bhagavantamK​N​H tadbhagavantam A upasannāḥ smaḥupasannā smaem. upapannāḥ smaḥ A upasannā smaupasannā sma K​N upasannā smaḥ H śiṣyatvenetiA​N​H śiṣyatve K
tān uvāca bhagavān svāgatam vaḥ sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāś ca bhavanto vatsāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sarvasarvvaA​K​H sava N adhyāpyāś caa dhyā pyāś caadhyāpyāś caA​Kpc​N​H a pyāś ca Kac bhavantobhavaṃtoA​K​N bhagavanto H
iha khalv āyurvedo nāma yad upāṅgam atharvavedasyoktam anutpādyaiva ca prajāḥ ślokaśatasahasram adhyāyasahasrañ ca kṛtavān svayambhūr alpāyuṣkālpamedhastvañ cālokya narāṇām bhūyo 'ṣṭadhā praṇītavān |
[cf. 1938 ed. 1.1.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
khalv āyurvedokhalv āyurvedokhalv āyurvvedoK​N​H khalv āyurvedaṃ A nāmaK​N​H nāmo A yad upāṅgamH pāṅgam A yam upāṅgam K yad upāgam N atharvavedasyoktamatharvvavedasyoktamK​N​H atharvavedasyā A anutpādyaiva caK​N​H nutpādyaiva A ślokaśatasahasramA​Kpc​N​H ślokasahasram Kac alpāyuṣkālpamedhastvañalpāyuṣkālpamedhastvañK​N​H tato 'lpāyuṣṭvam alpamedhastvaṃ A cālokyaA​K​N ca alokya H praṇītavānA​N​H praṇītavān tad yathā K
tad yathā śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyam agadatantraṃ rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantram iti |
[cf. 1938 ed. 1.1.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tad yathāA​N​H om. K kāyacikitsāA​N​H kā?cikitsā K agadatantraṃA​K​N agadatantra H vājīkaraṇatantramA​N​H vyājīkaraṇatantram K itiA​N​H iti | ?? K
athāsya pratyekāṅgalakṣaṇasamāsaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athāsyaA​N​H sya K pratyekāṅgalakṣaṇasamāsaḥpratyekāṅgalakṣaṇasamāsaspratyekāṅgalakṣaṇasamāsasK​N​H pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ A
tatra śalyan nāma vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃsulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānaviniścayārthañ ca ṣaṣṭyābhidhānair iti |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.1a]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śalyanśalyaṃA​H śaṃlyanśaṃlyan K​N vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃsulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃvividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃsulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃK vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ A vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃsulohaloṣṭāsthibālanapūyāsrāvadu??ṇān?rgarbhaśalyoddharaṇārthaṃ N vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśuloṣṭāsthibālanakhapūyāśrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ H yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānaviniścayārthañ caK​N​H yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānavraṇaviniścayārthaṃ ca (1) A ṣaṣṭyābhidhānairN​H om. A ṣaṣṭyābhidh?nair K itiK​N​H om. A
śālākyatantran nāmorddhvajatrugatānāṃ vikārāṇāṃ śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ vikārāṇām upaśamakaraṇārtham |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.2]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śālākyatantranK​N​H śālākyaṃ A nāmorddhvajatrugatānāṃnāmordhvajatrugatānāṃA​K​N nāmordhvajātrugatānāṃ H vikārāṇāṃK​H om. A vikārāṇā N śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃśravaṇanayana vadana vadanaghrāṇādisaṃśritānāṃA​H śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃ?sthitānāṃ K śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānā N vikārāṇāmK​N​H vyādhīnām A upaśamakaraṇārthamupaśamakaraṇārthaṃK​N​H upaśamanārtham (2) A
kāyacikītsā nāma sarvaśarīrāvasthitānāṃ vyādhīnām upaśamakaraṇārthaṃ jvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātisārādīnāñ ca |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kāyacikītsākāyacikītsāK​N​H kāyacikitsā A sarvaśarīrāvasthitānāṃsarvvaśarīrāvasthitānāṃH sarvāṅgasaṃśritānāṃ A sarvaśarīrāvasthitānāñ ca Kac​N sarvaśarīrāvasthitā Kpc vyādhīnāmvyādhīnāṃA​Kac​N​H dhīnām Kpc upaśamakaraṇārthaṃK​N​H om. A jvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātisārādīnāñjvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātisārādīnāñK jvararaktapittaśoṣonmādāpasmārakuṣṭhamehātisārādīnām A jvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātīsārādīnāñjvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātīsārādīnāñ N​H caK​N​H upaśamanārtham (3) A
bhūtavidyā nāma devagandharvayakṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārthaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
devagandharvayakṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃem. devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛpiśācanāgagrahādyupasṛṣṭacetasāṃ A deva✗gandharva??kṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ K devadīnavagandharvayakṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ N devadānavagandharvvayakṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ H
kaumārabhṛtyan nāma kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ duṣṭastanyagrahasamutthitānāñ ca vyādhīnām upaśamakaraṇārtham |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃkumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃkumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthamA​K​N kumārābharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ H duṣṭastanyagrahasamutthitānāñ caK​N​H duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ca A upaśamakaraṇārthamupaśamakaraṇārthaṃK​H upaśamanārtham (5) A upaśamakaraṇārthaḥ N
agadatantran nāma sarpakīṭadaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ vividhaviṣavegopaśamanārthañ ca |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sarpakīṭadaṣṭaviṣavyañjanārthaṃsarpakīṭadaṣṭaviṣavyañjanārthaṃK sarpakīṭalūtāmūṣakādidaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ A sarpakīṭalūtādaṣṭasarīsṛpaviṣavyañjanārtha N sarppakīṭalūtādaṣṭasarīsṛpaviṣavyañjanārtham H vividhaviṣavegopaśamanārthañN​H vividhaviṣasaṃyogopaśamanārthaṃ A vividhaviṣavego? śamanārthañ K
rasāyanatantran nāma vayaḥsthāpanam āyurmedhākaraṇaṃ vyādhyupaśamakaraṇārthañ ca |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vayaḥsthāpanamH va A va???? K vayasthāpanam N āyurmedhākaraṇaṃN​H yaḥsthāpanamāyurmedhābalakaraṃ A ???????? K vyādhyupaśamakaraṇārthañN​H rogāpaharaṇasamarthaṃ A ?paśamakaraṇārthañ K
vājīkaraṇatantran nāma svalpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāṃ śukrāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthañ ca |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vājīkaraṇatantranvājīkaraṇatantraṃA​Kac​N​H vyājīkaraṇatantran Kpc nāmaK​N​H nāmā A svalpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāṃsvalpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāṃK​N​H lpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasām A śukrāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃśukrāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃK​N āpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ A śukrāpy āyatanaprasādopacayajanananimittaṃ H
evam ayam āyurvedo 'ṣṭāṅga upadiśyate | atra kasmai kiṃ varṇyatām iti |
[cf. 1938 ed. 1.1.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kasmai kiṃkasmai kimA​N​H kasmai ki K varṇyatāmN​H ucyatām A ??? K itiA​N​H ??? K
ta ūcur asmākaṃ sarvam eva śalyajñānam alaṅkṛtvopadiśatu bhagavān iti |
[cf. 1938 ed. 1.1.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ta ūcurta ūcuḥA​N​H … K asmākaṃA​N​H om. K sarvam eva śalyajñānamsarvvam eva śalyajñānamH sarveṣām eva śalyajñānaṃ A śalyajñānamśalyajñānam+m Kac​Kpc sarveṣām eva nanam eva śalyajñānam Nac sarveṣām eva na śalyajñānam Npc alaṅkṛtvopadiśatualaṃkṛtvopadiśatuN​H mūlaṃ kṛtvopadiśatu A upadiśatu Kac alaṃkṛ+ upadiśatu Kpc
We follow the reading of MSS H and N, pace Harimoto 2013, in spite of the fact that alaṃkṛ[tvā] is a marginal addition in K. K is badly damaged at this point, so it is not completely clear what happend to the manuscript, although it does look as if the word was not included in the text and was added by a different hand. But H is usually a faithful witness to the same text as K, and in this case even N concurs. The use of alaṅkṛtvā in the sense "make accessible" is slightly unusual and probably explains the later banalization to mūla.
sa uvācaivam astv iti |
[cf. 1938 ed. 1.1.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sa uvācaivamA​H … K sa uvāca evaṃm N astv itiA​N​H ????????????? K
ta ūcur bhūyo 'smākaṃ sarveṣām evaikamatīnāṃ matam abhisamīkṣya suśruto bhagavantaṃ prakṣyati | asyopadiśyamānaṃ vayam apy upadhārayiṣyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ta ūcurta ūcuḥA​N​H ? K bhūyoA​N​H ‡ K 'smākaṃH 'pi bhagavantam A ??????kaṃ K 'smāka sa N sarveṣāmsarvveṣāmK​H asmākam A rveṣāṃm N evaikamatīnāṃevaikamatīnāṃevaikamatīnāṃK​H ekamatīnāṃ A evaikamatīnānām N prakṣyatiprakṣyatyA​K pratyaprajpgtya N​H asyopadiśyamānaṃkṣa𑑎syopadiśyamānaṃK asmai copadiśyamānaṃ A kṣasyopadiśyamānaṃkṣa𑑎syopadiśyamānaṃ N​H
sa uvācaivam astv iti |
[cf. 1938 ed. 1.1.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
iha khalv āyurvedaprayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭasya vyādhiparimokṣaḥ svastharakṣaṇañ cāyur asmin vidanty anena vāyur vidyata ity āyurvedaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.14-15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ihaK​N​H vatsa suśruta! iha A khalv āyurvedaprayojanaṃA​K​N khalv āyurvvede prayojanaṃ H vyādhyupasṛṣṭasyaK​N​H vyādhyupasṛṣṭānāṃ A svastharakṣaṇañsvastharakṣaṇañK​N​H svasthasya rakṣaṇaṃ A cāyurK​N​H ca ||14|| ‘āyur A asmin vidantyasmin vidanty asmin vidantyKac​N​H asmin vidyate A asmin viṃdanty Kpc vāyurvā''yurA​K vāyu N cā Hac cāyu Hpc vidyataN vindanti’ A vindyata K om. Hac rvvidyata Hpc ityA​K​N​Hpc om. Hac āyurvedaḥāyurvedasāyurvvedasA​K​N​Hpc yurvvedas Hac
tasyāṅgavaram āgamapratyakṣānumānopamānair aviruddham ucyamānam upadhārayadhvam |
[cf. 1938 ed. 1.1.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
āgamapratyakṣānumānopamānairāgamapratyakṣānumānopamānairKac​N​H ādyaṃ pratyakṣāgamānumānopamānair A āgamapratyakṣānunāmānopamānair Kpc upadhārayadhvamK​N​H upadhāraya A
etad dhy aṅgaṃ prathamaṃ pradhānaṃ prāg abhihitatvād vraṇasaṃrohaṇakaratvād yajñaśiraḥpradhānasandhānāc ca | śrūyate hi yathā purā rudreṇa śiraś chinnam aśvibhyāṃ punaḥ sandhitam iti |
[cf. 1938 ed. 1.1.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pradhānaṃpradhānamK​N​H om. A prāg abhihitatvād vraṇasaṃrohaṇakaratvād yajñaśiraḥpradhānasandhānāc caprāg abhihitatvād vraṇasaṃrohaṇakaratvād yajñaśiraḥpradhānasandhānāc caprāg abhihitatvād vraṇasaṃrohaṇakaratvād yajñaśiraḥpradhānasandhānāc caK​H prāgabhighātavraṇasaṃrohād yajñaśiraḥsandhānāc ca A prāg abhidhānatvād vraṇasaṃrohaṇakaratvād yajñaśirapradhānasandhānāc ca N yathāA​Kpc​N​H om. Kac purāK​N​H om. A śiraśK yajñasya śiraś chinnam iti, tato devā aśvināvabhigamyocuḥ- bhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ bhaviṣyathaḥ, bhavadbhyāṃ yajñasya śiraḥ sandhātavyam iti | tāv ūcatur evam astv iti | atha tayor arthe devā indraṃ yajñabhāgena prāsādayan A yajñasya śiraś chinnam aśvi N śiraś chinnam Hac yajña śiraś chinnam Hpc chinnamK tābhyāṃ A om. N​H aśvibhyāṃaśvibhyāmK​H yajñasya A bhyāṃ N punaḥK​N​H śiraḥ A sandhitamK​N​H saṃhitam” A itiityA​N ityity K​H
aṣṭānām api cāyurvedatantrāṇām etad evādhikam āśu kriyākaraṇād yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc ca |
[cf. 1938 ed. 1.1.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
aṣṭānāmK​N​H aṣṭā A apiK​N​H svapi A cāyurvedatantrāṇāmcāyurvvedatantrāṇāmK​N​H cāyurvedatantre A etad evādhikamK​N​H ṣvetadevādhikamabhimatam A kriyākaraṇād yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc cakriyākaraṇād yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc cakriyākaraṇād yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvvatantrasāmānyāc caK​N​H kriyākaraṇādyantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc ca A
tad idaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ vṛttikarañ ca |
[cf. 1938 ed. 1.1.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tad idaṃA​K​H tad ida N śāśvataṃśāśvatamA​K​H śāśvata N svargyaṃA​N svargaya Kac svarga Kpc svargyāṃ yaṃ H yaśasyamya śasyamA​K​N​Hpc śasyam Hac vṛttikarañ caK​N​H vṛttikaraṃ ceti A
tad brahmā provāca tat prajāpatir adhijage tasmād aśvināv aśvibhyām indra indrād ahaṃ mayā tv iha pradeyam arthibhyaḥ prajāhitahetoḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tad brahmāK brahmā A ta brahmā N tad brahmo H provācaA​K​N vāca H tat prajāpatirtat prajāpatirK​N​H tataḥ prajāpatir A adhijageA​K​H adhijace N indrād ahaṃA​N indrād aḥaṃ K​H
bhavati cātra |
ahaṃ hi dhanvantarir ādidevo jarārujāmṛtyuharo marāṇāṃ |
śalyam mahac chāstravaraṃ gṛhītvā prāpto 'smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭuṃ |
[cf. 1938 ed. 1.1.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātraA bha vati cātra K bhavati cātra N​H marāṇāṃ'marāṇāṃK​N 'marāṇām'marāṇāṃ A​H śalyam
śalyam
N​H

śalyāṅ
A

?lyam
K
mahac chāstravaraṃmahac chāstravaraṃK​H gam aṅgair aparair A mahac chastravaraṃ N gṛhītvāK​N​H upetaṃ A 'smi gāṃsmi gāṃA​K mi gāṃ N 'smi gam H
The Nepalese witnesses commonly use the abbreviation "bha" for "bhavati cātra", introducing the next verse.
tatrāsmiñ śāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ity ucyate | tasmin kriyā so 'dhiṣṭhānaṃ | kasmāl | lokadvaividhyāl | loko hi dvividhaḥ sthāvaro jaṅgamaś ca | dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaś ca tadbhūyastvāt pañcātmako vā | tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajādrijajarāyujāṇḍajasaṃjñaḥ | tasmin puruṣaḥ pradhānas tasyopakaraṇam anyat | tasmāt puruṣo 'dhiṣṭhānaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.1.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatrāsmiñ śāstretatrāsmiñ śāstreH asmiñchāstre A tatrāsmin śāstre K tatrāsmiñ chāstre N tasmin kriyā sotasmin kriyā, soA​K​H tasmiṃ kriyā so N 'dhiṣṭhānaṃA​K​H dhiṣṭhānaṃ N kasmāl | lokadvaividhyāl | loko hikasmāl lokadvaividhyāl loko hiH kasmāt? lokasya dvaividhyāta ; loko hi A kasmāt lokadvaividhyāl loko hi K kasmāl laukikavidhyāl loko hi N dvividhaḥA dvividha K​N​H sthāvaron sthāvaroA n sthāvaron sthāvaro K​H sthāvara N jaṅgamaś caK​N​H jaṅgamaśca A saumyaś caK​N​H saumyaśca A tadbhūyastvāt pañcātmako vātadbhūyastvāt ; pañcātmako vāA​K​H tad bhūyastvāt pañcātako vā N saṃsvedajādrijajarāyujāṇḍajasaṃjñaḥem. saṃsvedajajarāyujāṇḍajodbhijjasañjñaḥ A saṃsvedajādrijajarāyujāṇḍajasaṃjñās K saṃsvedajādridajajarāyujāṇḍajasaṃ?s N saṃsvedajo hridajarāyujāṇḍajasaṃjñās H tasmin puruṣaḥtasmin puruṣaḥH tatra puruṣaḥ A tasmis puruṣaḥ K tasmiṃ puruṣaḥ N pradhānasK​N​H pradhānaṃ A tasyopakaraṇamK​N​H tasyopakaraṇa A anyat | tasmāt puruṣoanyat tasmāt puruṣoK​H manyat; tasmāt puruṣo A anyaṃ tasmāt puruṣo N 'dhiṣṭhānaṃ'dhiṣṭhānamA​H 'dhiṣṭhāna K dhiṣṭhānaṃ N
The reading of dvividhan might be a corruption of dvividhas, which is a permitted sandhi.
tad duḥkhasaṃyogā vyādhaya ity ucyante |
[cf. 1938 ed. 1.1.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tad duḥkhasaṃyogāA tadduḥkhasaṃyogā K​N​H ityK​N​H om. A
te caturvidhā āgantavaḥ śārīrā mānasā svābhāvikāś ceti |
[cf. 1938 ed. 1.1.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
mānasāK​N​H mānasāḥ A svābhāvikāśsvābhāvikāśK​N​H svābhāvikā A cetiK​N​H śceti A
teṣv āgantavo 'bhighātanimittāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.1.25.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
teṣvteṣvK​N​H teṣāṃ A 'bhighātanimittāḥA​H 'bhighātanimittā K bhighātanimittā N
śārīrās tv annamūlā vātapittakaphaśoṇitavaiṣamyanimittāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.25.2]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tv annamūlāK​N​H tv annapānamūlā A vātapittakaphaśoṇitavaiṣamyanimittāḥvātapittakaphaśoṇitavaiṣamyanimittāḥvātapittakaphaśoṇitavaiṣamyanimittāḥK​N​H vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ A
mānasās tu krodhaśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalobhādaya icchādveṣanimittāḥ |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
krodhaśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalobhādayakrodhaśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalobhādayaN​H krodhaśokabhayaharṣaviṣāderṣyābhyasūyādainyamātsaryakāmalobhaprabhṛtaya A krodhāśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalobhādaya K icchādveṣanimittāḥicchādveṣanimittāḥK​N​H icchādveṣabhedair bhavanti A
svābhāvikās tu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛtayaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.25.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛtayaḥK​H kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛ(bhṛ)tayaḥ A kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaḥ N
ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānā bhavanti |
[cf. 1938 ed. 1.1.26]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ta eteA​K​H ete N manaḥśarīrādhiṣṭhānāN​H manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ A manaḥśarīrādhi?? K bhavantiK​N​H om. A
teṣāṃ lekhanabṛmhaṇasaṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyak prayuktā nigrahahetavo bhavanti |
[cf. 1938 ed. 1.1.27]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
lekhanabṛmhaṇasaṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥlekhanabṛmhaṇasaṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥlekhanabṛmhana saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥK​N saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ A lekhanabṛmhanasaṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ H bhavantiK​N​H om. A
prāṇināṃ punar mūlam āhāro balavarṇaujasāñ ca | sa ṣaṭsu raseṣv āyattaḥ | rasāḥ punar dravyāśrayinaḥ | dravyāṇi punar oṣadhyaḥ | tā dvividhā | sthāvarā jaṅgamāś ca |
[cf. 1938 ed. 1.1.28]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
punarA​K​H puna N āyattaḥ | rasāḥāyattaḥ; rasāḥA āyattarasāḥ K​N​H dravyāśrayinaḥdravyāśrayinaḥK dravyāśrayāḥ A davyāśrayinā N ddravyāśrayiṇaḥ H oṣadhyaḥ | tāK​N oṣadhayaḥ | tās tu A auṣadhyaḥ | tā H dvividhāK​N dvividhāḥ A​H
tāsāṃ sthāvarāś caturvidhā vanaspatayo vṛkṣā oṣadhyo vīrudha iti | tāsv apuṣpā phalavantyo vanaspatayaḥ | puṣpaphalo ye tā vṛkṣāḥ | phalapākaniṣṭhās tv oṣadhyaḥ | pratānavatyo vīrudha iti |
[cf. 1938 ed. 1.1.29]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
oṣadhyoK​H om. A auṣadhyo N vīrudhaK​N​H vīrudha, oṣadhaya A apuṣpāK​N​H apuṣpāḥ A phalavantyoK​H phalavanto A ?lavantyo N puṣpaphalo ye tāpuṣpaphalo ye tāK​H puṣpaphalavanto A puṣpaphalo yye tā N phalapākaniṣṭhāsK​N​H pratānavatyaḥ stambinyaś ca vīrudhaḥ, phalapākaniṣṭhā A tv oṣadhyaḥtv oṣadhyaḥK​H oṣa A tv auṣadhyaḥ N pratānavatyoH dha A pratānava? K pratānavantyo N vīrudhaK​H ya A virudha N
jaṅgamāḥ khalv api caturvidhāḥ | jarāyujāṇḍajasaṃsvedajodbhidā iti | teṣām paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ | khagasarīsṛpasarpās tv aṇḍajāḥ | kṛmikunthapipīlikāprabhṛtayaḥ saṃsvedajāḥ | indragopakamaṇḍūkaprabhṛtayaś codbhidāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.30]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
jaṅgamāḥK​H jaṅgamā A​N caturvidhāḥcaturvvidhāA​N catuvidhācatuvidhāḥ K​H jarāyujāṇḍajasaṃsvedajodbhidāH jarāyujāṇḍajasvedajodbhi A jarāyujā?jasa?svedajodbhidāḥ K jarāyujāṇḍajasasvedajodbhidāḥ N itiK​N​H jjāḥ A teṣāmK​N​H tatra A khagasarīsṛpasarpāskhagasarīsṛpasarppāsN​H khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo A ?????sṛpa s Kac ?????sṛpa sarpā s Kpc tv aṇḍajāḥtv aṇḍajāḥK​N​H 'ṇḍajāḥ A kṛmikunthapipīlikāprabhṛtayaḥkṛmikunthapipīlikāprabhṛtayaḥK kṛmikīṭapipīlikāprabhṛtayaḥ A kṛmikuṭṭhapipīlikāprabhṛtayaḥ N krimikuṣṭhapipīlikāprabhṛtayaḥ H saṃsvedajāḥK​N​H svedajāḥ A indragopakamaṇḍūkaprabhṛtayaśindragopakamaṇḍūkaprabhṛtayaśK​N​H indragopamaṇḍūkaprabhṛtaya A codbhidāḥK​N​H udbhijjāḥ A
kuṭṭha is Prākṛta for "skin disease, leprosy," but this sense does not fit this passage; the word here must refer to an insect or similar creature. In our MSS, kuṭṭha appears to be a transmitted form, possibly Sanskritized to kuṣṭha by the scribe of MS H. It is not obvious how it could be a scribal error for the Vulgate's "kīṭa." We read with K.
tatra sthāvarebhyas tvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasvarasāḥ prayojanavantaḥ | jaṅgamebhyaś carmaromanakharudhirādayaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.31]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasvarasāḥtvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasvarasāḥK​H tvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ A tvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasvarasā N carmaromanakharudhirādayaḥcarmmaromanakharudhirādayaḥK​N​H carmanakharomarudhirādayaḥ A
pārthivas tu suvarṇarajatādayaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.32]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pārthivas tupārthivas tuK​N​H pārthivāḥ A suvarṇarajatādayaḥsuvarṇṇarajatādayaḥK​N​H suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ A
kālakṛtās tu pravātanivātātapacchāyātamojyotsnāśītoṣṇavarṣāsu samplavāḥ | kālaviśeṣās tu nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.33]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kālakṛtās tukālakṛtās tuK​N​H kālakṛtāḥ A pravātanivātātapacchāyātamojyotsnāśītoṣṇavarṣāsupravātanivātātapacchāyātamojyotsnāśītoṣṇavarṣāsuK​N​H pravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥśītoṣṇavarṣā A samplavāḥK​H om. A sasamplavāḥ N kālaviśeṣās tuK​N​H om. A nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥnimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥnimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥK​N​H horātrapakṣamāsartvayanādayaḥ saṃvatsaraviśeṣāḥ A
svabhāvata eva doṣāṇāṃ sañcayaprakopopaśamapratīkārahetavo bhavanti | prayojanavantaś ca |
[cf. 1938 ed. 1.1.34]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
svabhāvataK​N​H ta ete svabhāvata A sañcayaprakopopaśamapratīkārahetavosañcayaprakopopaśamapratīkārahetavoK​H sañcayaprakopapraśamapratīkārahetavaḥ A sañcayaprakopaśamapratīkārahetavo N bhavantibhavanti |K​N​H om. A
bhavanti cātra |
śārīrāṇāṃ vikārāṇām eṣa vargaś caturvidhaḥ |
prakope praśame caiva hetur uktaś cikitsakaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.1.35x]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavanti cātra | śārīrāṇāṃbhavanti cātra
śārīrāṇāṃ
bhavanti cātra || śārīrāṇāmem.
bhavanti cātra ślokāḥ-
śārīrāṇāṃ
A
bhavanti cātra|| śārīrāṇāṃ K bha śārīrāṇāṃbhavanti cātra
śārīrāṇāṃ
bhavanti cātra || śārīrāṇām N​H
vargaśA​K​H vargeś N caturvidhaḥcaturvvidhaḥA​N​H catuvidhaḥ K uktaśK​H ukta A​N cikitsakaiḥK​N​H ścikitsakaiḥ A
āgantavas tu ye rogās te dvidhā nipatanti ha |
manasy anye śarīre ca teṣān tu dvividhā kriyā ||
[cf. 1938 ed. 1.1.36]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nipatanti haK​N​H nipatanti hi A śarīre caK​N​H śarīre 'nye A
śarīrapatitānāṃ tu śārīravad upakramaḥ |
mānasānān tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.1.37]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śārīravad upakramaḥK​N​H śārīravadupakramaḥ A śabdādirK​N​H śabdādi A iṣṭoK​N​H riṣṭo A
Note the good example of the inconsistent use by the scribe of witness H of anusvāra in 37ab (°n tu) vs 37cd (°ṃ tu).
evam etat puruṣo vyādhir auṣadhaṃ kriyā kāla iti samāsena catuṣṭayaṃ vyākhyātam bhavati | tatra puruṣagrahaṇāt tatsaṃbhavadravyasamūho bhūtādir uktaḥ tadaṅgapratyaṅgavikalpāś ca tvaṅmāṃsāsirāsnāyvasthisandhiprabhṛtayaḥ | vyādhigrahaṇād vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥ sarva eva vyādhayo vyākhyātā bhavanti | oṣadhagrahaṇād dravyarasaguṇavīryavipākānām ādeśaḥ | kriyāgrahaṇāt snehādīni cchedyādīni ca karmāṇy upadiṣṭāni bhavanti | kālagrahaṇāt sarva eva kriyākālādeśaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.38]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
samāsenaK​N​H om. A vyākhyātamK​N​H samāsena vyākhyātam A bhavatiK​N​H om. A tadaṅgapratyaṅgavikalpāś caA​K tadagadgapratyaṅgavikalpāś ca N tadaṅgāpratyaṅgā vikalpāś ca Hac tadaṅgapratyaṅgā vikalpāś ca Hpc tvaṅmāṃsāsirāsnāyvasthisandhiprabhṛtayaḥK​N​H tvaṅmāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ A vyādhigrahaṇād vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥvyādhigrahaṇād vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥK​H vyādhigrahaṇād vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ A vyādhigrāhaṇād vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥ N vyākhyātāvyākhyātāvyākhyātāK​N​H vyākhyātāḥ A bhavantiK​H om. A bhavasvanti N oṣadhagrahaṇād dravyarasaguṇavīryavipākānāmoṣadhagrahaṇād dravyarasaguṇavīryavipākānāmK​N auṣadhagrahaṇāddravyarasaguṇavīryavipākānā A oṣadhagrahaṇād dravyarasaguṇavīryavipāko nā H ādeśaḥK​N mādeśaḥ A​H kriyāgrahaṇāt snehādīnikriyāgrahaṇāt | snehādīniA​K​N​Hpc kriyāgrahaṇāt snehā Hac cchedyādīni caA​K​N​Hpc dīni ca Hac upadiṣṭāniK​N​H vyā A bhavantiK​N​H khyātāni A evaK​N​H om. A kriyākālādeśaḥK kriyākālānāmādeśaḥ A kriyākālanirdeśaḥ N kriyākālakāladeśaḥ H
bhavati cātra
bījañ cikitsitasyaitat samāsena prakītam |
saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati ||
[cf. 1938 ed. 1.1.39]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātraA om. K bhavati cātra N​H prakītamprakīrtitamprakīrttitaṃprakīrtitaṃem. prakīrtitamprakīrtitamprakīrttitaṃprakīrtitaṃ A​K​N​H saviṃśam
saviṃśam
K​N​H

saviṃśa
A
adhyāyaśatamK​N​H madhyāyaśata A asyaK​N​H masya A vyākhyā vyākhyā A​Kpc​N​H om. Kac
tac ca viṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu ceti | tatra ślokasthānanidānaśārīracikitsitakalpeṣv arthavaśād vibhajya uttare vakṣyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.40]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tac caA​H ta K​N viṃśamH saviṃśam A c ca viṃśam K​N cetiK​N​H om. A tatraA​K​N atra H ślokasthānanidānaśārīracikitsitakalpeṣvN​H sūtranidānaśārīracikitsitakalpeṣv A ślokasthānanidānaśārī K arthavaśād vibhajya uttareem. arthavaśāt saṃvibhajyottare A ??????????? K arthavaśā N arthavasād vibhajya uttare H vakṣyāmaḥH tantre śeṣān arthān vakṣyāmaḥ A ?ibhajya uttare vakṣyāmaḥ K d vibhajyottare vakṣyāmaḥ N
bhavati cātra |
svayambhuvā proktam idaṃ sanātanam
paṭhet tu yaḥ kāśipatiprakāśitam |
sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair
asukṣaye śakrasalokatām iyād iti ||
[cf. 1938 ed. 1.1.41]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātraA om. K bhavati cātra N​H paṭhet tu yaḥ
paṭhet tu yaḥ

paṭhet tu yaḥ
K​N​H

paṭhed dhi yaḥ
A
iyād itiem. vrajet A iyād K​N​H
|| 1 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
|| 1 || em. iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vedotpattir nāma prathamo 'dhyāyaḥ A iti ||❈ K iti N​H

[Adhyāya 2]

athātaḥ śiṣyopanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.2.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyākhyāsyāmaḥ vyā vyākhyāsyāmaḥ A​N​H om. K
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
brāhmaṇakṣatriyavaiśyānām anyatamam anvayavayaḥśauryaśaucācāravinayaśaktibalamedhādhṛtismṛtipratipattiyuktaṃ tanujihvauṣṭhadantāgram ṛjuvaktrākṣināsaṃ prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahañ ca śiṣyam upanayet | sa hi guṇavān tasmai deyam ato|| viparītaguṇaṃ nopanayet |
[cf. 1938 ed. 1.2.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
anyatamamK​N​H anyatama A anvayavayaḥśauryaśaucācāravinayaśaktibalamedhādhṛtismṛtipratipattiyuktaṃem. manvayavayaḥśīlaśauryaśaucācāravinayaśaktibalamedhādhṛtismṛtimatipratipattiyuktaṃ A anvayaḥ | vayaḥ?????ravinayaśaktivalamedhādhṛtismṛtipratipattiyuktaṃ K anvayaḥ| vayaḥśauryaśaucācāravinayaśaktivalamedhādhṛtismṛtipratipattiyuktan N anvayaḥ| vayasauryaśaucācāravinayaśaktibalamedhādhṛtismṛtipratipattiyuktaṃ H tanujihvauṣṭhadantāgramtanujihvauṣṭhadantāgramK​N​H tanujihvauṣṭhadantāgra A ṛjuvaktrākṣināsaṃK​N​H mṛjuvaktrākṣināsaṃ A śiṣyamśiṣyamK​N​H bhiṣak śiṣyam A upanayet | sa hiupanayet| sa hiK​N​H upanaye A guṇavānK​N​H om. A tasmaiK​N​H t | a A deyamK​N​H om. A atoato||K​N​H to A
Emending anvaya against the Nepalese MSS is required to make syntactic sense of the passage. Dr. P. Maas pointed out the parallel with the mention of kula ``family'' as one of the qualifiers for a student, in Carakasaṃhitā 3.8.8.
śūdram api guṇavantam anupanītam adhyāpayed ity eke | upanayanīyan tu brāhmaṇam praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu praśastāyān diśi śucau deśe gocarmamātraṃ sthaṇḍilam upalipya darbhasaṃstaraṇam ahitaṃ kṛtvā puṣpair dhūpair janvair bhankais ca pūjayitvā palāśodumvarabilvānāṃ samidbhir ghṛtam aktābhir dārvīhaumikenāgnim upasamādhāyājyañ juhuyāt | pratidevatam ṛṣibhyaḥ śiṣyaṃ svāhākāraṃṅ kārayet |
[cf. 1938 ed. 1.2.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śūdramK​N​H om. A apiK​N​H om. A guṇavantamK​N​H om. A anupanītamK​N​H om. A adhyāpayed ityK​N​H om. A ekeK​N​H om. A tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣutithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣuA​K tithikaraṇamūhūrttanakṣatreṣū N tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣū H deśeK​N​H same deśe A gocarmamātraṃK caturhastaṃ caturasraṃ A go carma mātraṃ N go ca sma mātraṃ H darbhasaṃstaraṇamK​N gomayena, darbhaiḥ saṃstīrya ratnapuṣpalājabhaktair devatāḥ pūjayitvā viprān bhiṣajaś ca A darbhasaṃstarahitaṃ kṛtvā puṣpair ś ca pūja H ahitaṃahitaṃahitaṃK​N tatrolli A om. H kṛtvāK​N khyābhyu A om. H puṣpairK kṣya ca A puṣpai N om. H dhūpair janvair dhūpair janvair N dakṣiṇato A om. K​H bhankais cabhankais caN brahmāṇaṃ A gan K om. H pūjayitvā pūjayitvāN sthāpayitvā'gnim A dhair K yitvā H palāśodumvarabilvānāṃpalāśodumbarabilvānāṃN​H upasamādhāya, khadirapalāśadevadārubilvānāṃ A dhūpair bhakṣyaiś ca pūjayitvā palāśodumvarabilvānāṃ K samidbhirK​H samidbhi A sami N ghṛtamH ścaturṇāṃ vā kṣīrivṛkṣāṇāṃ (nyagrodhodumbarāśvatthamadhūkānāṃ) dadhimadhughṛtā A ghṛtam athaktāni K dbhi ghṛtam N aktābhiraktābhiraktābhirN​H ktābhir A om. K dārvīhaumikenāgnimN dārvīhaumikena vidhinā sapraṇavābhir mahāvyāhṛti A dārvihaumikenāgnim K ddārvīhaumikenāgnim upasa H upasamādhāyājyañK​N bhiḥ sruveṇājyāhutīr A mādhāyājyaṃ H juhuyāt | pratidevatamjuhuyāt pratidevatamK​N juhuyāt, tataḥ pratidaivata A juhuyāt | pratidaivatam H ṛṣibhyaḥṛṣibhyaḥK​N mṛṣīṃś A ṛṣībhyaḥ H śiṣyaṃK​N​H ca A kārayetkārayetK​N​H kuryāt , śiṣyam api kārayet A
brāhmaṇas trayāṇāṃ rājanyo dvayasyā vaiśyo vaisyasyaiva |
[cf. 1938 ed. 1.2.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
brāhmaṇasA​K​H brāhmaṇaṃ N rājanyoK​N​H varṇānām upanayanaṃ kartumarhati, (rājanyo A dvayasyāN dvayasya A​K​H vaisyasyaivavaiśyasyaivaK​N vaiśyasyaiveti;) śūdramapi kulaguṇasampannaṃ mantravarjamanupanītamadhyāpayed ity eke A vaiśyasyaiva H
tato 'gniṃ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ brūyāt | kāmakrodhalobhamohamānāhaṃkārerṣyāmātsaryapārūṣyapaiśunyānṛtālasyāsyayaśasyāni hitvā kāṣāyavāsasā nīcanakharomṇā trirātraṃ śucinā satyabrahmacaryābhivādanapareṇa bhavitavyaṃ | mamānumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa bhūtvā matpriyahiteṣu varttitavyam ato 'nyathā varttamānasyādharmmo bhavaty aphalā ca vidyā na ca prākāśyaṃ prāpnuyāt |
[cf. 1938 ed. 1.2.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
'gniṃK​H 'gniṃ triḥ A gniṃ N brūyāt | kāmakrodhalobhamohamānāhaṃkārerṣyāmātsaryapārūṣyapaiśunyānṛtālasyāsyayaśasyāniem. brūyāt- kāmakrodhalobhamohamānāhaṅkārerṣyāpāruṣyapaiśunyānṛtālasyāyaśasyāni A brūyāt | kāmakrodhalobhamohamānāhaṅkarerṣyāmātsaryaparuṣapaiśunyānṛtālasyātyayaśasyāni K vrūyāt| kāmakrodhalobhamohamānāhaṃkārerṣyāmātsaryarūṣapaiśunyānṛtālasyāsyayaśasyāni N brūyāt| kāmakrodhalobhamohamānāhaṃkārerṣyāmātsaryapāruṣyapaiśunyānṛtālasyāyaśasyāni H kāṣāyavāsasākāṣāyavāsasāK​N om. A kaṣāyavāsasā H nīcanakharomṇāA​K​N nīcanakharomnāṃ H trirātraṃK​N om. A trivāraṃ H satyabrahmacaryābhivādanapareṇasatyabrahmacaryābhivādanapareṇasatyabrahmacaryābhivādanapareṇaK​N​H kaṣāyavāsasā satyavratabrahmacaryābhivādanatatpareṇāvaśyaṃ A mamānumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇamamānumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇaN madanumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa A mamānumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyāyanapareṇa K mamānumate sthānagamanaśayanāśanabhojanādhyayanapareṇa H 'nyathāK 'nyathā te A nyathā N​H aphalā caA​N​H aphalā K prākāśyaṃprākāśyamA​K​N prākāsyaṃ H prāpnuyātK​N​H prāpnoti A
aham vā tvayi samyag varttamāne yady ananyathādarśā syāt tadaiva nāsaubhāgyavidyāphalabhāk ca bhaveyaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.2.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
samyag varttamānesamyagvartamānesamyagvarttamāneA​K​N samyakvarttamāne H ananyathādarśāananyathādarśāN​H anyathādarśī A ananyathādarśī K syāt tadaivaKpc​H syām A syāt tadai Kac syāt tad eva N nāsaubhāgyavidyāphalabhāk caN enobhāg bha A na saubhāgyavidyāphalabhāk ca K​H bhaveyaṃbhaveyaṃK​N​H veyam aphalavidyaś ca A
yasmād arogavatā dharmmārthakāmamokṣāḥ prāpyante |
[cf. 1938 ed. 1.2.7.a]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yasmād arogavatāyasmād rogavatāN yasmād rogavatāyasmād rogavatā K​H dharmmārthakāmamokṣāḥK​H dharmmāsaurthakāmamokṣāḥ N prāpyanteK​N prāthyante H
tasmād dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāśaṇḍasthitānām ātmabāndhavānām ivātmabheṣajaiḥ | pratikartavyam evaṃ sādhu bhavati | vyādhaśākunikapatitapāpakarttṝṇāñ ca na pratikarttavyam evaṃ vidyā prakāśate | mitradharmakāmayaśāṃsi cāvāpnoti ||
[cf. 1938 ed. 1.2.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tasmād dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāśaṇḍasthitānāmtasmād dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāśaṇḍasthitānāmN dvijagurudaridramitrapravrajitopanatasādhvanāthābhyupagatānāṃ A tasmād dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāṣaṇḍasthitānām K tasmā dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāṣaṇḍsthitānām H ātmabāndhavānāmātmabāndhavānāmātmavāndhavānāmK​N​H cātmabāndhavānām A ivātmabheṣajaiḥN iva svabhaiṣajaiḥ A iva ātmabheṣajaiḥ K​H sādhuA​K​N sādhur H vyādhaśākunikapatitapāpakarttṝṇāñ ca navyādhasākunikapatitayāpakarttṝṇāñ ca naN vyādhaśākunikapatitapāpakāriṇāṃ ca na A vyādhasākunikapatitayāpakarttṝṇāñ ca navyādhasākunikapatitayāpakarttṝṇāñ ca na K​H vidyāA​K​N vidyāṃ H mitradharmakāmayaśāṃsimitradharmakāmayaśāṃsi N mitrayaśodharmārthakāmāṃś A mitradharmakāmayaśansimitradharmakāmayaśansimittradharmmakāmayaśansi K​H cāvāpnoticāvāpnotiKpc​N ca prāpnoti A vāpnoti Kac vāprāpnoti Hac cāvāprāpnoti Hpc
bhavataś cātra ||
kṛṣṇāṣṭamī tannidhane 'hanī dve
śuklādaye 'py evam ahar dvisandhyaṃ |
akālavidyutstanayitnughoṣe
svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu |
[cf. 1938 ed. 1.2.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavataś cātra || kṛṣṇāṣṭamībhavanti cātra || kṛṣṇāṣṭamībhavataś cātra || kṛṣṇāṣṭamīem. bhavataś cātra
kṛṣṇe 'ṣṭamī
A
kṛṣṇāṣṭamībhavanti cātra || kṛṣṇāṣṭamībhavataś cātra || kṛṣṇāṣṭamī K​N bhavati cātra || kṛṣttaṣūmīn H
tannidhaneA​H ttannidhane K​N 'hanī dveA​K​N hanī dve
?
H
śuklādaye
śuklādaye

śuklādaye'
K​N

śukle ta
A
śukle daye H
'pyK thā' A py N​H evamK​N​H pyeva A aharK​N​H maha A dvisandhyaṃK​N​Hac rdvisandhyam A dvisayāndhyaṃ Hpc
śmaśānayānādhvatanāhaveṣu
tathotsavotpātikadarśaneṣu |
nādhyeyam anyeṣu ca yeṣu viprāṇṇ
ādhīyate nāśucinā ca nityam ||
[cf. 1938 ed. 1.2.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śmaśānayānādhvatanāhaveṣuN śmaśānayānādyatanāhaveṣu A​H śmaśānayānādhyatanāhaveṣu K tathotsavotpātikadarśaneṣu
tathotsavotpātikadarśaneṣu
K

mahotsavautpātikadarśaneṣu
A

tathautsavaotpātikadarśaneṣu
N

tathotsavotyātikadarśaneṣu
H
nādhyeyam
nādhyeyam

nādhyeyam
K​N

nādhyeya
A

nādhyoyam
H
anyeṣu caN​H manyeṣu ca A anye K yeṣuA​N​H ṣu K viprāṇṇ ādhīyateviprāṇ
ṇādhīyate
N
viprā nādhīyateviprā
nādhīyate
viprā
nādhīyate
A​H
viprā …
yate
K
iti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
itiN​H iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śiṣyopanayanīyo nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ A iti || ❈ K

[Adhyāya 3, collation based on MSS K (to 1.3.23) and H (to 1.3.24-end)]

athāto 'dhyayanasampradānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athātoA​K​H athāto' N 'dhyayanasampradānīyaṃ'dhyayanasaṃpradānīyam'dhyayanasaṃpradānīyaṃA​H dhyayanasampradānīyaṃ dhyayanasampradānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥdhyayanasampradānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ K​N vyākhyāsyāmaḥH adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ A om. K​N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
prāgabhihitaṃ saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu ceti || tatra ślokasthāne adhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat | ṣoḍaśanidānāni | daśa śārīrāṇi | catvāriśac cikitsitāni | aṣṭau kalpāḥ || bhavanti cātra ||
[cf. 1938 ed. 1.3.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
saviṃśamadhyāyaśataṃem. saviṃśam adhyāyaśataṃ A​K​N​H cetiK​N​H om. A ślokasthāneK sūtrasthāna A ślokasthane N ?sthāne H adhyāyāḥadhyāyāḥK madhyāyāḥ A hy adhyāyā N dhyāyāḥ H ṣaṭcatvāriṃśat | ṣoḍaśanidānāniṣaṭcatvāriṃśat, ṣoḍaśa nidānāniṣaṭcatvāriṃśat | ṣoḍaśa nidānāniṣaṭcatvāriṃśat | ṣoḍaśa nidānāniA​K​N ṣaṭcatvāriṃśat | ṣoḍśa nidānāni H catvāriśac cikitsitāniK catvāriṃśaccikitsitāni A catvāriṃśa cikitsitāni N catvāriṃśac cikitsitāni H kalpāḥK​N kalpāḥ A​H bhavantibhavaṃtiK​N ta A ? bhavanti H cātraK​N duttaraṃ ṣaṭṣaṣṭiḥ A cātra ślokāḥ H
vedotpattiḥ śiṣyanayas tathādhyayanadānikaḥ |
prabhāṣaṇāgraharaṇaḥ | ṛtucaryātha yāntrikaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.3.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prabhāṣaṇāgraharaṇaḥ
prabhāṣaṇāgraharaṇaḥ |
K

prabhāṣaṇāgraharaṇā
A

prabhāṣaṇāgraha||||ṇaḥ
N

prabhāṣaṇāgraharaṇaḥ
H
ṛtucaryāthaṛtucaryāthaK​N vṛtucaryā'tha A caryātha H
śastrāvacāraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanaṃ |
agnikarmajalaukākhyāvadhyāyau raktavarṇṇanaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.3.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
agnikarmajalaukākhyāvadhyāyauem.
agnikarma jalaukākhyo hy adhyāyo
A

agnikarmajalaukākhyāv adhyāyau
K

agnikarmmajalaukākhyānadhyāyo
N

agnikarmmajalaukākhyāvadhyāyo
H
raktavarṇṇanaṃraktavarṇanamraktavarṇṇanamA​K​H raktavarṇṇakam N
doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca |
karṇṇavyatha āmapakvamālepo vraṇitāsanaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.3.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
doṣadhātumalādyānāṃA​K​H doṣadhātumalādyānā N karṇṇavyatha
karṇṇavyatha
K

karṇavyadhā
A

karṇṇavyadha
N​H
āmapakvamālepoem. mapakvaiṣāvālepo A āmapakvam ālepo K āmapakvamālayo N​H vraṇitāsanaṃvraṇitāsanamK​N vraṇyupāsanam A vraṇitāsanaḥ H
hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaś ca yaḥ smṛtaḥ |
kṛtyākṛtyavidhir vyādhisamuddeśīya eva ca |
[cf. 1938 ed. 1.3.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
hitāhitohitāhitohitāhitoA​K​N hitāhitau H smṛtaḥK​N​H pṛtha A kṛtyākṛtyavidhir
kṛtyākṛtyavidhir
K​N
k |
kṛtyākṛtyavidhi
A

kṛtyākṛtyavidhi
H
vyādhisamuddeśīyarvvyādhisamuddeśīyaK​N rvyādhisamuddeśīyarvvyādhisamuddeśīya A​H evaA​K​H evra N
viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikas tathā |
śalyoddhṛtir vraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.3.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śalyoddhṛtir
śalyoddhṛtir
K​N

śalyoddhṛti
A​H
vraṇajñānaṃrvvraṇajñānaṃK​N rvraṇajñānaṃrvvraṇajñānaṃ A​H
paṃcendriyan tathā chāyā svabhāvādvaikṛtopi ca |
vāraṇo yuktasenīya āturakramamiśrakau |
[cf. 1938 ed. 1.3.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
chāyācchāyāA​K​N cachāyā H svabhāvādvaikṛtopi casvabhāvādvaikṛto' pi caH svabhāvādvaikṛtaṃ tathā |
a
A
svabhād vaikṛtopi ca Kac svabhāvād vaikṛtopi ca Kpc svābhāvākṛd vaikṛto' pi ca N
āturakramamiśrakauK āturakramabhūmikau A āturākramamiśrakau N​H
bhūmibhāgo dravyagaṇāḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ |
dravyādīnāñ ca vijñānaṃ viśeṣe dravyageparaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.3.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhūmibhāgoK​N miśrakākhyo A sūmibhā gyo Hac sūmibhā gā gyo Hpc dravyagaṇāḥdravyagaṇaḥK dravyagaṇaḥdravyagaṇaḥ A​H​N śamane ca yaḥśamane ca yaḥA​K​N samane ca yaḥ H viśeṣeK​N​H viśeṣo A dravyageparaḥdravyage paraḥK dravyago 'paraḥ A dravyagoparaḥ N​H
rasajñānaṃ vamanārtham adhyāyo recanasya ca |
dravadravyavidhis tadvad annapānavidhiḥ śubhaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.3.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vamanārthamvamanārthamK​N vamanārtha A​H adhyāyoK​N madhyāyo A madhyāye H recanasya carecanasya carecanasya caK​N​H recanāya ca A dravadravyavidhis
dravadravyavidhis
K​N​H

dravadravyavidhi
A
tadvad annapānavidhiḥK​N​H stadvadannapānavidhis A śubhaḥK​N​H tathā A
sūcanāt sūtraṇāc caiva sādhanāc cārthasantateḥ |
ṣaṭcatvārimśad adhyāyaṃ sūtrasthānam pracakṣate ||
[cf. 1938 ed. 1.3.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sūcanāt sūtraṇāc caivasūcanāt sūtraṇāccaivaK sūcanāt sūtraṇāccaivasūcanāt sūtraṇāccaiva A​H sūcanā sūtraṇāc caiva N sādhanāc cārthasantateḥsādhanāc cārthasantateḥsādhanāc cārthasantateḥK​N savanāccārthasantateḥ A​H ṣaṭcatvārimśad adhyāyaṃ
ṣaṭcatvārimśad adhyāyaṃ
K

ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ
A​N​H
sūtrasthānamsūtrasthānaṃA​K​H sūtrasthānm N pracakṣateA​K​N pracakṣyate H
vātavyādhikam arśāmśi sāśmariś ca bhagandaraḥ
kuṣṭhamehodarā mūḍha vidradhyaḥ parisarpaṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.3.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vātavyādhikamK​N vātavyādhika A​H arśāmśiarsānsiK​N marśāṃsimarśānsi A​H kuṣṭhamehodarā
kuṣṭhamehodarā

kuṣṭhamehodarā
K​N​H

kuṣṭhamehodaraṃ
A
mūḍhamūḍhaK​N​H mūḍho A vidradhyaḥK​N vidradhiḥ A vidradhāḥ H
granthivṛddhikṣudraśūkabhagnāś ca mukharaugikaṃ |
hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa ||
[cf. 1938 ed. 1.3.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
granthivṛddhikṣudraśūkabhagnāś caA​K​N granthivṛddhikṣudraśūka?bhagnāś ca H mukharaugikaṃmukharogikaṃK mukharogikammukharogikaṃ A​H​N
bhūtacintārajaḥśuddhir garbhāvakrāntir eva ca |
garbhasya ca vyākaraṇaṃ śarīrasya ca yat smṛtaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.3.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhūtacintārajaḥśuddhirbhūtacintā rajaḥśuddhirK bhūtacintā rajaḥśuddhi A​H bhūtacintā rājaśuddhir N garbhāvakrāntirK​N rgarbhāvakrānti A rgnarbhāvakrānti H eva caK​N reva A reva ca H garbhasya ca
garbhasya ca

garbhasya ca
K​N​H
ca A
vyākaraṇaṃvyākaraṇaṃK​N​H
vyākaraṇaṃ ca
A
śarīrasya caśarīrasya caK​N​H garbhasya śarīrasya ca A
pratyekam armanirdeśaḥ sirāvarṇṇanam eva ca |
sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā |
[cf. 1938 ed. 1.3.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pratyekampratyekaṃA​K pratyeka N​H armanirdeśaḥmarmmanirdeśaḥmarmmanirddeśaḥK marmanirdeśaḥmarmmanirdeśaḥmarmmanirddeśaḥ A​N​H sirāvarṇṇanamsirāvarṇanamśirāvarṇṇanamA​K​N sivarṇṇana Hac sirāvarṇṇana Hpc eva caA​K​N meva ca H
nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇāṃ |
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi ||
[cf. 1938 ed. 1.3.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
daśaitāniA​K​N daśautāni H maharṣiṇāṃK maharṣiṇā A​N​H yogināmapiyoginām apiH yoginām apiyoginām api A​N​K
dvivraṇīyo vraṇe sadyo bhagnānāṃ vātarogikaṃ |
mahāvātikamarśānsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |
[cf. 1938 ed. 1.3.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vraṇevraṇeK​N vraṇaḥ A vraṇa H mahāvātikamarśānsi
mahāvātikamarśāṃsi

mahāvātikamarśāṃsi
A​H
mahāvātikam arśānsi
mahāvātikam arśānsi

mahāvātikam arśāṃsi
K​N
kuṣṭhānāṃ mahatāñ cāpi maihikampaiḍikan tathā |
madhumehicikitsā ca tathā codariṇāmapi |
[cf. 1938 ed. 1.3.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
maihikampaiḍikanmaihikaṃ paiḍikaṃmaihikam paiḍikanA​K maihikam paihikan N maihikaṃ paidikan H madhumehicikitsā ca
madhumehicikitsā ca
K​N

madhumehacikitsā ca
A​H
codariṇāmapiH codariṇām api A​K​N
mūḍhagarbhacikitsā ca vidrathīnām visarpiṇāṃ |
granthīnām vṛddhyudaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.3.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vidrathīnāmvidrathīnāmK vidradhīnāṃ A​H vidradhī N granthīnām
granthīnām

granthī¦nāṃ

granthīnāṃ
K​N​H

granthi
A
vṛddhyudaṃśānāṃvṛddhyudaṃśānāṃK​H vṛddhyupadaṃśānāṃ A vṛddhyapadaṃśānāṃ N kṣudrarogikaṃK​N​H kṣudrarogiṇām A
śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇāṃ |
śophasyānāgatānāñ ca niṣedho miśrakan tathā |
[cf. 1938 ed. 1.3.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyājīkarañ ca yatkṣīṇe sarvābādhaśamo pi ca |
medhāyuṣkaraṇañ cāpi svabhāvāc ca nivāraṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.3.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyājīkarañ cavyājīkarañ caK​N​H vājīkaraṃ ca A sarvābādhaśamosarvvābādhaśamoA​K​H sarvvādhasamo N cāpiA​K​N cāpi ? H svabhāvāc caK​N​H svabhāvavyā A nivāraṇaṃnivāraṇamK​N​H dhivāraṇam A
nivṛttasantāpakaraṃ kīrtitañ ca rasāyanaṃ |
snehopayogikaḥ svedāḥ vamane savirecane |
[cf. 1938 ed. 1.3.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
rasāyanaṃrasāyanamA​K​N rasāyanaṃ |
m
H
snehopayogikaḥ
snehopayogikaḥ
K​N

snehopayaugikaḥ
A
nehopayogikaḥ H
svedāḥsvedāK​N​H svedo A savirecanesa virecanesa virecaneA​K​N​Hac sa virecane || bhra Hpc
tayor vyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ |
netrabastivibhāgikaṃ | netrabastivipatsiddhis tathā cottarabastikaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tayorA​K​H ye yor N vyāpaccikitsā caA​N​H vyāpac ci K netrabastivibhāgikaḥ netrabastivibhāgikaḥA​H om. K​N netrabastivibhāgikaṃ
netrabastivibhāgikaṃ
N​H
om. A​K
netrabastivipatsiddhis
netrabastivipatsiddhis
netrabastivipatsiddhisA​N​H
om. K
tathāA​N​H om. K cottarabastikaṃcottarabastikaṃN​H cottarabastikaḥ A om. K
nirūhakramasaṃjñañ ca tathaivāturasaṃjñitaṃ |
dhūmanastovidhiś cogryaś catvāriṃśad iti smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.25]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nirūhakramasaṃjñañ canirūhakramasaṃjñam caN​H nirūhakramasañjñaś ca A tathaivāturasaṃjñitaṃN​H tathaivāturasañjñakaḥ A dhūmanastovidhiś
dhūmanastovidhiś
N​H

dhūmanasyavidhiś
A
cogryaścogryaśH cāntya A cāgryaś N catvāriṃśad itiN​H ścatvāriṃśaditi A
prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarmma ca |
paryāyās tasya nirdeśāc cikitsāsthānam ucyate ||
[cf. 1938 ed. 1.3.26]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tasyaA​N stasya H nirdeśāc cikitsāsthānamN nirdeśāccikitsāsthāna A​H ucyateN mucyate A​H
annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca |
sarppadaṣṭaviṣaṃ jñānaṃ tasyaiva ca cikitsitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.27]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sarppadaṣṭaviṣaṃ
sarppadaṣṭaviṣaṃ
H

sarpadaṣṭaviṣa
A

sarppadaṣṭaṃ viṣa
N
dundubher mmūṣikāṇāñ ca kīṭānāṅ kalpa eva ca |
aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt ||
[cf. 1938 ed. 1.3.28]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dundubherem. dundubhe A daundubhir N​H mmūṣikāṇāñ camūṣikāṇāñ caN​H rmūṣikāṇāṃ ca A viṣabheṣajakalpanātA​H viṣabheṣajakalpānāt N
saviṃśamadhyāya śatam evam etad udīritaṃ |
ataḥ paraṃ svanāmnān tu tantram uttaram ucyate ||
[cf. 1938 ed. 1.3.29]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
saviṃśamadhyāyasaviṃśamadhyāyaH adhyāyānāṃ A saviṃśam adhyāya N śatamśataṃA​N om. H evamN viṃśamevam A śatam evam H svanāmnān tusvanāmnāntuN​H svanāmnaiva A tantramA​N tantra H uttaramA​N muttara H ucyateA​N mucyate H
adhikṛtya kṛtaṃ yasmāt tantram etad upadravān |
aupadravika ityeṣa tasyāgratvān nirucyate ||
[cf. 1938 ed. 1.3.30]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yasmāt tantramN​H yasmāttantra A etad upadravān | aupadravikaetad upadravān |
aupadravika
etad upadravān |
aupadravika
N​H
metadupadravān |
aupadravika
A
ityeṣaH ity eṣa A​N tasyāgratvānN​H tasyāgryatvān A
sandhau vartmasu śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu |
saṃvijñānārtham adhyāyāḥ gadānāṃ tu prati prati ||
[cf. 1938 ed. 1.3.31]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vartmasuN​H vartmani A saṃvijñānārtham
samvijñānārtham

saṃvijñānārtham
N​H

saṃvijñānārtha
A
adhyāyāḥadhyāyāḥN​H madhyāyā A
cikitsāpratibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ |
paittasya śleṣmalasyāpi raudhir asya tathaiva ca ||
[cf. 1938 ed. 1.3.32]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
cikitsāpratibhāgīyoN​H cikitsāpravibhāgīyo A vātābhiṣyandavāraṇaḥvātābhiṣyandavāraṇaḥA​H vātābhiṣyandavāriṇaḥ N śleṣmalasyāpiśleṣmalasyā¦piN​H ślaiṣmikasyāpi A raudhirH raudhi A rodhi N asyaH rasya A​N
lekharoganirodhaś ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu |
kriyākalpobhighātaś ca tthās tac cikitsitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.33]
[cf. 1938 ed. 1.3.33cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
lekharoganirodhaś caH lekhyabhedyaniṣedhau ca A lekhyaroganiṣedhaś ca N kriyākalpobhighātaś ca
kriyākalpobhighātaś ca
H

kriyākalpo 'bhighātaś ca
A

kriyākalpo bhighātaś ca
N
tthāstthāsH karṇotthā A karṇṇotthās N tac cikitsitaṃH staccikitsitam A taccikitsitaṃ N
ghrāṇotthānāñ ca vijñānaṃ tad gadapratiṣedhanaṃ |
pratiśyāyaniṣedhaś ca śirogatavijānanaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.34]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tad gadapratiṣedhanaṃtad gada pratiṣedhanaṃH tadgadapratiṣedhanam A tadgadaṃ pratiṣedhanaṃ N pratiśyāyaniṣedhaś ca
pratiśyāyaniṣedhaś ca

pratiśyāyaniṣedhaś ca
A​H

pratisyāyaniṣedha
N
śirogatavijānanaṃN​H śirogadavivecanam A
cikitsā tad gadānāñ ca śālākye tantra ucyate |
navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.35]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tad gadānāñ caN​H tadgadānāṃ ca A śālākyeH śālākyaṃ A śālākya N tantraN​H tantram A
apasmāraśakunyoś ca revatyāś ca punaḥ pṛthak |
pūtanāyās tathāndhāyā maṇḍikā śītapūtanā ||
[cf. 1938 ed. 1.3.36]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tathāndhāyāN​H tathā'ndhāyāḥ A maṇḍikāN​H om. A śītapūtanāN​H śītapūtanamaṇḍikā A
naigameṣacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijāḥ |
kumāratantram ity etac chārīreṣu ca kīrttitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.37]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sayonijāḥsayonijāḥN​H sayonijā A
jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇām api |
pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāś ca ye ||
[cf. 1938 ed. 1.3.38]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
gulmahṛdrogiṇāmA​H gulmahṛdarogiṇām N pāṇḍūnāṃ
pāṇḍūnāṃ
A​H

pāṇḍūnā
N
raktapittasyaA​H n raktapittasya N
tṛṣṇāyāś charddihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ |
svarabhedacikitsā ca krimyudāvartinoḥ pṛthak ||
[cf. 1938 ed. 1.3.39]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
krimyudāvartinoḥN​H kṛmyudāvartinoḥ A
vimūcikārācakayormmūtrāghātavikṛcchrayoḥ |
iti kāyacikitsāyāḥ śeṣam atra prakīrttitaṃ||
[cf. 1938 ed. 1.3.40]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vimūcikārācakayormmūtrāghātavikṛcchrayoḥvimūcikārācakayormmūtrāghātavikṛcchrayoḥH visūcikārocakayor mūtrāghātavikṛcchrayoḥ A viṣūcikārocakayo mūrttāghātavikṛcchrayoḥ N
amānuṣaniṣedhaś ca tathāpasmāriko paraḥ |
unmādapratiṣedhaś ca bhūtavidyā nirucyate ||
[cf. 1938 ed. 1.3.41]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tathāpasmārikotathā''pasmārikoA​N tathāpasmāriko H paraḥ'paraḥA​N paraḥ H
rasabhedāḥ svasthavṛttaṃ yuktayas tāntrikāś ca yāḥ |
doṣabhedā iti jñeyā adhyāyās tatra bhūṣaṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.42]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yuktayasN​H yuktaya A tāntrikāś ca yāḥN​H stāntrikāśca yāḥ A adhyāyāsN​H adhyāyā A tatraH stantra A tantra N
śreṣṭhatvād uttattaraṃ hy etat tantram āhur mmaharṣayaḥ |
bahvarthaṃ saṅgrahāc chreṣṭham uttaraṃ vāpi paścimaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.43]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śreṣṭhatvād uttattaraṃ hyem. śreṣṭhatvād uttaraṃ hy A sreṣṭhatvād uttaraṃ hy N śreṣṭhatvāduttattaraṃ hy H āhurA​N āhu H mmaharṣayaḥmaharṣayaḥA​N rmmaharṣayaḥ H bahvarthaṃ
bahvarthaṃ
H

bahvartha
A​N
saṅgrahāc chreṣṭhamsaṅgrahāc chreṣṭhamA​H sraṃgrahāc chreṣṭham N
śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yāḥ |
bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite ||
[cf. 1938 ed. 1.3.44]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śālākyatantraṃA​H śālākyatantrkau N kaumāraṃA​H māra N cikitsāA​H cikitskā N kāyikī ca yāḥkāyikī ca yākāyikī ca yāḥA​H yikī ca yā N
vyājīkarā cakitsā ca rasāyanavidhis tathā |
viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.45]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyājīkarāH vājīkaraṃ A vājīkarāś N cakitsā caN cikitsāsu A cakitsā ca ? H kalpāḥA​H kalpaḥ N
ity aṣṭāṅgam idan tantram ādideveprakāśitaṃ |
vidhinādhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi ||
[cf. 1938 ed. 1.3.46]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tantramN​H tantra A ādideveprakāśitaṃH mādidevaprakāśitam A ādidevaprakāśitaṃ N vidhinādhītya
vidhinā'dhītya

vidhinādhītya

vidhinādhītya
A​N​Hac

ñ vidhinādhītya
Hpc
yuñjānāA​N yuñjānā ? H
etad avasyam adhyeyaṃ adhītya ca karmmāpy avasyam upāsitavyaṃ ubhayajño hi bhiṣagrājārho bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.3.47]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
etad avasyamem. etad dhy avaśyam A​N etad avasya H adhyeyaṃadhyeyamA​N madhyeyaṃ H avasyamavaśyamN​H avaśyam A upāsitavyaṃupāsitavyamA​H upāyāsitavyam N bhavatibhavati || bhavati cātraA​H bhavati || bha || N
bhavanti cātra||
yas tu kevalaśāstrajñaḥ karmmasvapariniṣṭhataḥ |
sa muhyaty āturaṃ prāpya prāpya bhīrur ivāhavaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.48]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavantiA om. N​H cātra|| yas tucātra
yas tu
A
yas tu N​H
karmmasvapariniṣṭhataḥ | sakarmasvapariniṣṭhataḥ |
sa
karmmasvapariniṣṭhataḥ |
sa
N​H
karmasva pariniṣṭhitaḥ |
sa
A
yastu karmmasu niṣṇāto dhāṣṭyāc chāstrabahiṣkṛtaḥ |
sa satsu pūjān nāpnoti vadhañ cārcchati rājataḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.49]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yastuH yas tu A​N dhāṣṭyāc chāstrabahiṣkṛtaḥ | sadhāṣṭyāc chāstrabahiṣkṛtaḥ |
sa
dhāṣṭyācchāstrabahiṣkṛtaḥ |
sa
N​H
dhārṣṭyāc chāstrabahiṣkṛtaḥ |
sa
A
cārcchaticārcchatiN​H carcchati A
ubhāv etāv anipuṇāvasam arthau cikitsittaṃ |
ardhavedadharāvetāvekapakṣāv iva dvijau ||
[cf. 1938 ed. 1.3.50]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
anipuṇāvasamanipuṇāvasamH anipuṇāv asa A​N arthauH marthau A martho N cikitsittaṃH svakarmaṇi A cikitsittuṃ N ardhavedadharāvetāvekapakṣāv
ardhavedadharāvetāvekapakṣāv
H

ardhavedadharāv etāv ekapakṣāv
A​N
dvijauA​H dvijo N
oṣadhyo 'mṛtakalpās tu śastrāśaniviṣopamāḥ |
ajñenopahitās tās yusmāt tam parivarjayet ||
[cf. 1938 ed. 1.3.51]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
oṣadhyoA​H auṣadhyo N ajñenopahitās tāsem.
bhavanty ajñair upahṛtās
A

ajñanopahitās tā
N

ajñenopahitās tā
H
yusmāt tamem. tasmād e A syus tasmāt tam N syusmāt tam H parivarjayetH tān vivarjayet A prarivarjayet N
snehādiṣv anabhijñās tu chedyādiṣu ca karmmasu |
mārayanti naraṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.52]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
snehādiṣvN snehādi A​H anabhijñās tuN ṣvanabhijño ya A ṣvanabhijñās tu H chedyādiṣu caN​H śchedyādiṣu ca A mārayanti
mārayanti
N​H

sa nihanti
A
naraṃN​H janaṃ A lobhāt kuvaidyālobhāt kuvaidyāN​H lobhāt kuvaidyo A
yas tūbhayajño matimān sa samartho'thasādhane |
āhave karmma nirvvoḍhuṃ dvicakra syandano yathā ||
[cf. 1938 ed. 1.3.53]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
matimān samatimān saA​H matimāṃ sa N samartho'thasādhaneH samartho 'rthasādhane A samartho rthasādhane N dvicakraN​H dvicakraḥ A
vatsa yathā adhyeyaṃ tathopadhāraya svocyamānaṃ | atha śucaye kṛtaṃ aṅgalāya kṛtottarāsaṅgāyopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya | yathāśaktito gurur upadiśet padaṃ padaṃ pādaṃ pādaṃ ślokaṃ vā te ca krame yaśa bhūyaḥ sandheyāḥ | evam ekaikaśo ghaṭayed ātmānañ cātra paṭhed adrutam avilaṃbitam ananunāsikaṃ nāvyaktātinipīḍitavarṇṇam akṣibhruvauṣṭhahasttair anataṃ susaṃskṛtaṃ nātyuccair nnātinīcaiḥ sva paṭhet tayor adhīyānayor nna cāntareṇa kaścid vrajed iti ||
[cf. 1938 ed. 1.3.54]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vatsaN​H atha vatsa A yathāyathā¦N​H tad e A adhyeyaṃH tad adhyeyaṃ A om. N tathopadhārayaH yathā tathopadhāraya A dhyeyaṃ tathopa N svocyamānaṃsvocyamānaṃH mayā procyamānaṃ A dhyāyasvocyamānaṃ N kṛtaṃN​H om. A aṅgalāyaN​H om. A kṛtottarāsaṅgāyopasthitāyādhyayanakālekṛtottarāsaṅgāyopasthitāyādhyayanakāleN​H kṛtottarāsaṅgāyāvyākulāyopasthitāyādhyayanakāle A yathāśaktitoyathā śaktitoN​H yathāśakti A gururN guru A​H upadiśet padaṃupadiśet padamN rupadiśet padaṃ A​H padaṃH om. A pam N pādaṃpādamN​H om. A krameN​H pa A yaśayaśaH dapā A om. N bhūyaḥH daślokā bhūyaḥ A om. N sandheyāḥH krameṇānusandheyāḥ A ṇa bhūyaḥ sandheyāḥ N ekaikaśoekaikaśoA​H ekaikasoś N ghaṭayed ātmānañghaṭayed ātmānaṃN​H ghaṭayed ātmanā A cātraN​H cānu A avilaṃbitamavilambitamN​H avilambitam aviśaṅkitam A nāvyaktātinipīḍitavarṇṇamnāvyaktātinipīḍitavarṇṇamH suvyaktākṣaram apīḍitavarṇam A nāvyaktātiniṣpīḍitavarṇṇam N akṣibhruvauṣṭhahasttairakṣibhruvauṣṭhahasttairH akṣibhruvauṣṭhahastair A akṣibhruvaṣṭhahaster N anataṃanataṃH anabhinītaṃ A ananunītaṃ N nnātinīcaiḥnnātinīcaiś caH nātinīcaiś cannātinīcaiś ca A​N svaN​H svaraiḥ A paṭhet tayorpaṭhet tayorH paṭhet | na A paṭhe tayor N adhīyānayor nnaH om. A adhīyānayo na N kaścid vrajed itiN kaścid vrajet tayor adhīyānayoḥ A kaś cid vrajed iti || ??? H
śucir gguruparo dakṣās tandrīnidrāvivarjjitaḥ |
paṭhann etena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntam āpnuyāt ||
[cf. 1938 ed. 1.3.55]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śucirbhavati cātra ||
śucir
N​H
bhavataś cātra |
śuci
A
gguruparoguruparoN​H rguruparo A dakṣāsN​H dakṣa A tandrīnidrāvivarjjitaḥH standrānidrāvivarjitaḥ A tandī nidrāvivarjjitaḥ N
vāksauṣṭhaverthavijñāne prāgalbhye karmmanaipuṇe |
tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntaga ||
[cf. 1938 ed. 1.3.56]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vāksauṣṭhaverthavijñānevāksauṣṭhave rthavijñānevāksauṣṭhaverthavijñāneN​H vāksauṣṭhave 'rthavijñāne A prāgalbhyeA​H prāmlailbhe N karmmanaipuṇekarmanaipuṇeA​H karmanaipurau N tadabhyāse ca
tadabhyāse ca
N​H

tad abhyāse ca
A
yatetādhyayanāntaga yatetādhyayanāntaga itiem. yat etādhyayanāntagaḥ A yatetādhyayanāntaga iti yatetādhyayanāntaga iti N​H
iti || 3 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
itiem. iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne 'dhyayanasampradānīyo nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ A 3 || N 3 || H

[Adhyāya 4, collation]

athātaḥ prabhāṣaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.4.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prabhāṣaṇīyamA​H pravacīnīyam N vyākhyāsyāmaḥA​H om. N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yāthovāca bhagavān dhanvantariḥ A
adhigatam apy adhyayanam ananubhāṣitam arthataḥ
[cf. 1938 ed. 1.4.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ananubhāṣitamN​H aprabhāṣitam A arthataḥN​H arthataḥ kharasya candanabhāra iva kevalaṃ pariśramakaraṃ bhavati A
kharasya candanabhāra iva kevalaṃ pariśramakaro bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.4.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kharasyaN​H bhavati cātra
yathā kharaś
A
candanabhāraN​H candanabhāravāhī
bhārasya
A
ivaivaN​H vettā na tu candanasya |
evaṃ hi śāstrāṇi bahūny adhītya
cārtheṣu mūḍhāḥ kha
A
kevalaṃN​H ravad va A pariśramakaroN​H hanti A bhavatibhavati ||bhavatiN​H om. A
tasmāt saviṃśam adhyāyaśatam anupadapādaślokam avasyam anuvarṇitavyaṃ | kasmāt sūkṣmā hi dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmmasirāsnāyusandhyasthivibhāgāḥ | garbhasaṃbhavadravyasamūhavibhāgāś ca | tathā pranaṣṭaśalyoddharaṇavraṇaviniścayabhagnavikalpāḥ | sādhyayāpy apratyākhyeyatā ca vikārāṇām evam ādayaś ca sahasraśo 'nye viśeṣāḥ | ye cintyamānā vimalavipulabuddher api buddhim ākulīkuryuḥ kiṃ punar alpabuddhes tasmād avaśyam anuvarṇayitavyaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.4.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tasmāt saviṃśamN​H tasmāt saviṃśa A adhyāyaśatamN​H ma dhyāyaśatam A avasyamavaśyamN​H anuvarṇayitavyam A anuvarṇitavyaṃanuvarṇṇitavyamanuvarṇṇitavyaṃN​H anuśrotavyaṃ ca A kasmāt sūkṣmā hikasmāt? sūkṣmā hikasmāt sūkṣmā hiA​H kasma sūkṣmā hi N dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmmasirāsnāyusandhyasthivibhāgāḥdravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmmasirāsnāyusandhyasthivibhāgāḥH dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmasirāsnāyusandhyasthi A dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāsrayamarmasirāsnāyusandhyasthivibhāgāḥ N garbhasaṃbhavadravyasamūhavibhāgāś cagarbhasambhavadravyasamūhavibhāgāś ca |N​H garbhasambhavadravyasamūhavibhāgā A tathāN​H stathā A sādhyayāpysādhyayāpy N​H sādhyayā A apratyākhyeyatā caapratyākhyeyatā caN​H pyapratyākhyeyatā ca A vikārāṇāmN​H vikārāṇā A evamevam N​H meva A ādayaś caādayaś caN​H mādayaś cānye A sahasraśosahasrasosahasraśoN​H viśeṣāḥ sahasraśo A 'nyeH ye A nye N viśeṣāḥ | yeN​H vi A vimalavipulabuddherN​H vimalavipulabuddhe A apiN​H rapi A buddhimN​H buddhi A ākulīkuryuḥ kiṃākulīkuryuḥ | kimākulīkuryuḥ kiṃN​H mākulīkuryuḥ kiṃ A punarN​H puna A alpabuddhesN​H ralpabuddheḥ A tasmād avaśyamtasmād avaśyamN tasmād avaśya A tasmād avasyam H anuvarṇayitavyaṃanuvarṇṇayitavyaṃanuvarṇṇayitavyaṃN​H manupadapādaślokamanuvarṇayitavyamanuśrotavyaṃ ca A
anyaśāstraviṣayopapannānām cārthānām ihopanītānām arthavaśāt teṣān tad vidyebhya eva vyākhyānam anuśrotavyaṃ || na hy ekasmiñ cchāstre sarvaśāstrāṇām avarodhaḥ karttuṃ śakya iti || 6 ||
[cf. 1938 ed. 1.4.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
anyaśāstraviṣayopapannānāmanyaśāstraviṣayopapannānāñanyaśāstraviṣayopapannānāñN​H anyaśāstropapannānāṃ A om. K cārthānāmN​H cārthānā A om. K ihopanītānāmN​H mihopanītānā A ?nām K arthavaśāt teṣānarthavaśāt teṣāṃK​N​H marthavaśātteṣāṃ A tad vidyebhyatad vidyebhyaK​N tadvidyebhya A tad vidyaibhya H vyākhyānamN​H vyākhyāna A vyākhyā K anuśrotavyaṃ || naanuśrotavyaṃ || naH manuśrotavyaṃ, ka A om. K anusrātavyaṃ | na N hyN​H smāt? na A na K ekasmiñekasmiṃN​H hyekasmi A om. K cchāstrechāstreN​H n śāstre A om. K sarvaśāstrāṇāmsarvvaśāstrāṇāmsarvvaśāstrāṇāmN​Hpc śakyaḥ sarvaśāstrāṇā A ?stre sarvaśāstrāṇām K marvvaśāstrāṇām Hac avarodhaḥK​N​H mavarodhaḥ A śakyaK​N​H om. A itiiti || 6K​N​H om. A
śāstram ekam adhīyāno na vidyāc chāstraniścayaṃ |
tasmād bahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāc cikitsakaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.4.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śāstrambhavanti cātra ||
śāstram
śāstramK​N​H
bhavanti cātra A
adhīyāno naadhīyāno naK​N​H śāstramadhīyāno na A vidyāc chāstraniścayaṃvidyācchāstraniścayamvidyāc chāstraniścayaṃA​K​H vidyā śāstraniścayaṃ N vijānīyāc cikitsakaḥvijānīyāc cikitsakaḥK​N​H vijānīyāccikitsakaḥ A
Parallel to the Kātyāyanasmṛtisāroddhāraḥ, Rājaguṇāḥ v.66 (Kane 1933: 11).
śāstraṃ gurumukhodgīrṇṇam ādāyopāsya cāsakṛt |
yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vaidyo 'nye tu taskarāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.4.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
gurumukhodgīrṇṇamgurumukhodgīrṇamgurumukhodgīrṇṇamK​N​H gurumukhodgīrṇa A ādāyopāsyaādāyopāsyaādāyopāsyaādāyopāsyaK​N​H mādāyopāsya A vaidyoA​K​H vedyo N 'nye tuA​K​H nye tu N
opadhenavam aurabhraṃ sauśrutam pauṣkalāvataṃ |
śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirddiśed iti ||
[cf. 1938 ed. 1.4.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
opadhenavamK​H aupadhenavam A​N sauśrutamsauśrutaṃA​K​N​Hpc mauśrutaṃ Hac nirddiśed itinirdised itiN​H nirdiśet A nirddiśed iti || ❈ || 4 K
|| 4 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
|| 4 || em. iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne prabhāṣaṇīyo nāma caturtho 'dhyāyaḥ A || 4 || N​H

[Adhyāya 5, collation]

athāto 'gropaharaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.5.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
'gropaharaṇīyam'gropaharaṇīyamA​K​H gropaharaṇīyam N vyākhyāsyāmaḥA​H om. K​N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
trividhaṃ karmma pūrvakarma pradhānakamma paścātkarmeti | tadvyādhim pratyupadekṣyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.5.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pradhānakammapradhānakarmmaK​N pradhānakarmapradhānakarmma A​H paścātkarmetiA​K​N paścātkarmma iti H tadvyādhimtadvyādhiṃA​N tad vyādhim K tad vyādhīṃ H
asya tu śāstrasya śastrakarmaprādhānyātpūrvaṃ śastrasambhārāne vopadekṣyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.5.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śāstrasyaśāstrasyaA​K​H om. N śastrakarmaprādhānyātpūrvaṃśastrakarmaprādhānyātpūrvaṃK śastrakarmaprādhānyācchastrakarmaiva tāvat pūrvam A śastrakarmaprādhyānyāt | pūrvvaṃ N śastrakarmmaprādhānyāt | pūrvva H śastrasambhārāne vopadekṣyāmaḥśastrasambhārān evopadekṣyāmaḥśastrasambhārāne vopadekṣyāmaḥśastrasaṃbhārānevopadekṣyāmaḥK​N​H upadekṣyāmastatsambhārāṃś ca A
tac ca śastrakarmāṣṭavidham bhavati | tad yathā | chedyaṃ bhedyaṃ lekhyaṃ vedhyam eṣyam āhāryaṃ visrāvyaṃ sīvyam iti
[cf. 1938 ed. 1.5.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tac caA​K​N tacca H bhavatiK​N​H om. A tad yathāA​K​N tadyathā H eṣyamA​K​N meṣyaṃ H visrāvyaṃvisrāvyaṃA​K​N viśrāvyaṃ H sīvyam itiem. sīvyamiti A​H sīvyam it K sīvyamity N
yato 'nyatkarmacikīrṣuṇā pūrvam evopakalpayitavyāni bhavanti | tad yathā yantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatrasūtraghṛtamadhupayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkaśītodakavyajanakaṭāhādīni parikarmiṇaś ca snigdhā sthirā balavantaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.5.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yatoK ato A om. N​H 'nyatkarmacikīrṣuṇā'nyat karma cikīrṣuṇāK 'nyatamaṃ karma cikīrṣatā A ato nyat karma cikīrṣuṇā N ato'nyat karmma cikīrṣuṇā H pūrvamK​N vaidyena pūrva A pūrvva H evopakalpayitavyānimevopakalpayitavyāniK​N mevopakalpayitavyānimevopakalpayitavyāni A​H tad yathāA​K​N tadyathā H yantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatrasūtraghṛtamadhupayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkaśītodakavyajanakaṭāhādīniyantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatrasūtraghṛtamadhupayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkaśītodakavya_janakaṭāhādīniK yantraśastrakṣārāgniśalākāśṛṅgajalaukālābūjāmbavauṣṭhapicuprotasūtrapatrapaṭṭamadhughṛtavasāpayastaila- tarpaṇakaṣāyālepanakalkavyajanaśītoṣṇodakakaṭāhādīni A yantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatrasūtaghṛtamadhupayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkaśītodakavyajanakaṭāhādīni N yantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatrasūtraghṛtamadhupayastailatarppaṇakaṣāyālapanakalkaśītodakavyajanakaṭāhādīni H snigdhāsnigdhāK​N​H snigdhāḥ A
tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu dadhyakṣatānnapānaratnair viprāṃś cārcayitvā kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ bhuktavantamāturaṃ prāṅmukham upaveśya yantrayitvā marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan nanu lomaṃ śastrannidadhyād āpūyadarśanāt sakṛdevopaharec chastram āśu ca | mahatsv api ca pākeṣu dvyaṅgulatryaṅgulāntaram vā śastrapadam uktaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.5.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣutithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣutithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣutithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣuA​K​H tithikaraṇamuhūrttanakṣatre N dadhyakṣatānnapānaratnairdadhyakṣatānnapānaratnairK​N​H dadhyakṣatānnapānaratnai A viprāṃśK​N ragniṃ viprā A vviprā H cārcayitvācārccayitvāK​N n bhiṣajaś cārcayitvā A n ś cārccayitvā H bhuktavantamāturaṃH laghubhuktavantaṃ prāṅmukhamāturam A bhuktavantam āturaṃ K​N prāṅmukhamprāṅmukham K​N om. A prāgmukha H upaveśyaupaveśyaA​K​N mupaveśya H marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥmarmmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥK​Hpc pratyaṅmukho vaidyo marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ A mamasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ N marmmamirāsnāyumandhyasthidhamanīḥ Hac pariharan nanu lomaṃpariharan, anulomaṃpariharann anulomaṃK pariharan anulomaṃpariharan, anulomaṃpariharann anulomaṃ A​H pariharann anuloma N śastrannidadhyād āpūyadarśanāt sakṛdevopaharec chastramem. śastraṃ nidadhyādāpūyadarśanāt , sakṛdevāpaharecchastra A śastran nidadhyād āpūyadarśanāt sakṛd evopaharec chastram K śastraṃ nidadhyād āpūyadarśanā sakṛd evopaharec chastram N śastran nidadhyādāpūyadarśanāt sakṛdevopaharecchastra H āśu caK​N māśu ca A​H mahatsvK​N mahatsva A​H api caK pi ca A​H api N dvyaṅgulatryaṅgulāntaram vādvyaṅgulatryaṃgulāntaram vā¦K​N dvyaṅgulāntaraṃ tryaṅgulāntaraṃ vā A dvyaṅgulantryaṅguṅgulāntaraṃ vā H śastrapadamśastrapadamA​K​Npc paśastrapadam Nac śastrapada H uktaṃuktamA​K​N muktaṃ H
tatrāyato viśālaḥ samaḥ suvibhakta iti vraṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.5.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
viśālaḥviśālasA​K​N viṣāla H samaḥsamasA​K​N smamas H suvibhaktasuvibhaktaK​N​H suvibhakto A itiH nirāśraya iti A iti vraṇāḥ K​N vraṇāḥH vraṇaguṇāḥ A om. K​N
ekena vā vraṇena na viśuddhyati tato 'parāṃ buddhyāpekṣāntaraṃ vraṇāṅ kuryāt ||
[cf. 1938 ed. 1.5.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vraṇena naK​N​H vraṇenā A viśuddhyativiśuddhyativiśudhyatiK​N​H śudhyamā A tatoK​N ne A tato' H 'parāṃparāṃK​N nā'ntarā A parāṃ H buddhyāpekṣāntaraṃK buddhyā'vekṣyāparā A buddhyāpekṣyāntaraṃ N budvyāpekṣāntaraṃ H vraṇāṅvraṇāṅK​N n vraṇā A vraṇaṅ H kuryātkuryātK​N​H n kuryāt A
bha
āyataś ca viśālaś ca suvibhakto nirāśrayaḥ |
prāptakālakṛtaś caiva vraṇāḥ karmaṇi śasyate ||
[cf. 1938 ed. 1.5.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bha bhavati cātra N​H bhavataś cātra A bha vanti cātra ślokāḥ| K suvibhaktoA​K​N sūvibhakto H caivacaivaK​N​H cāpi A vraṇāḥvraṇāḥK vraṇaḥ A​N​H śasyateA​K​N saśyate H
śauryam āśukriyātīkṣṇaṃ śastram asvedavepathuḥ |
asammohaś ca vaidyasya śastrakarmaṇi pūjyate ||
[cf. 1938 ed. 1.5.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śauryamK​N śaurya A saurya H āśukriyātīkṣṇaṃāśukriyā tīkṣṇaṃK​N māśukriyā A māśukriyātīkṣṇaṃ H śastramśastraK​N śastraśastra A​H asvedavepathuḥK​N taikṣṇyamasvedavepathu A masvedavepathuḥ H asammohaś ca
asammohaś ca

asaṃmohaś ca
A​K​N​Hpc

amaṃmohaś ca
Hac
vaidyasyaA​K​N vaidyasya? H pūjyateK​N​H śasyate A
yato yato gatiṃ vidyād utsaṅgo yatra yatra ca |
tatra tatra varṇaṃ kuryād yathā doṣo na tiṣṭhati ||
[cf. 1938 ed. 1.5.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yatoK​N​H bhavati cātra
yato
A
vidyād utsaṅgovidyād utsaṃgoK​N vidyādutsaṅgovidyādutsaṅgo A​H yatra cayatra caA​K​H ya ca N varṇaṃvraṇaṅK​N vraṇaṃvraṇaṅ A​H kuryād yathāA​K​N kuryādyathā H
tatra bhrūgaṇḍalalāṭākṣipuṭakakṣāvaṃkṣṇeṣu tiryakcheda uktaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.5.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhrūgaṇḍalalāṭākṣipuṭakakṣāvaṃkṣṇeṣubhrūgaṇḍalalāṭākṣipuṭakakṣāvaṃkṣṇeṣuK bhrūgaṇḍaśaṅkhalalāṭākṣipuṭauṣṭhadantaveṣṭakakṣākukṣivaṅkṣaṇeṣu A bhrūgaṇḍalalāṭokṣikuṭakakṣāvaṃkṣaṇeṣu N bhrūgaṇulalāṭākṣikūṭakakṣāvaṃkṣaṇeṣu H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. (candramaṇḍalavacchedān pāṇipādeṣu kārayet |
ardhacandrākṛtīṃś cāpi gude meḍhre ca buddhimān)
A
anyathā tu sirāsnāyukṣaṇanād atimātraṃ | vedanācirācca vraṇasaṃroho māṃsakandīprādurbhāvaś ca bhavati |
[cf. 1938 ed. 1.5.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
anyathā tuanyathā tuA​K​N​Hac ḍeanyathā tu Hpc sirāsnāyukṣaṇanād atimātraṃsirāsnāyukṣaṇanād atimātraṃsirāsnāyukṣaṇanād atimātraṃK​N​H sirāsnāyucchedanam, atimātraṃ A vedanācirāccavedanā cirāccaH vedanā, cirā A vedanācirāc ca K​N vraṇasaṃrohovraṇasaṃrohoK​N​H dvraṇasaṃroho A māṃsakandīprādurbhāvaś camānsakandīprādurbhāvaś caK​N​H māṃsakandīprādurbhāvaśce A bhavatiK​N​H ti A
mūḍhagarbhodarāśmarībhagandaramukharāgeṣvabhuktavatāṃ kurvītaḥ
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
mūḍhagarbhodarāśmarībhagandaramukharāgeṣvabhuktavatāṃem. mūḍhagarbhodarārśo 'śmarībhagandaramukharogeṣv abhuktavataḥ A mūḍhagarbhodarāśmarībhagandaramukharāgeṣv abhuktavatāṃ K mūḍhagarbhodarāśmabhagandaṃramukharāgeṣv abhuktavatāṃ N mūḍhagarbhaudarāśmarībhagandaramukharāgeṣvabhuktavatāṃ H kurvītaḥK​N karma kurvīta A kurvvīta? H
tataḥ śastram avacārya śītābhir adbhi pariṣicyar āturam āśvāsya ca samantāt paripīḍyāṃgulyā vraṇam abhimṛjya prakṣālya kaṣāyeṇa plotenodakam ādāya tilakalkamadhugāḍhāṃ varttim praṇidhāya patreṇācchādya kavalikān datvā bandhanopapādayet | vedanaārakṣoghnair dhūpayitvā
[cf. 1938 ed. 1.5.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śastramśastramśastramK​N​H śastra A avacāryaK​N​H mavacārya A adbhiadbhiḥKpc​N adbhiradbhiḥ A​Kac​H pariṣicyarKpc om. A​Kac pariṣicya N pariṣiṃcya H āturamem. ātura A ātur a K cāturam N​H āśvāsya caāśvāsya caN​H māśvāsya A​Kac māśvāsya ca Kpc samantāt paripīḍyāṃgulyāsamantāt paripīḍyāṅgulyāsamantāt paripīḍyāṃgulyāsamantāt paripīḍyāṃgulyāA​K​N​Hpc mamantāt paripīḍyāṃgulyā Hac vraṇamK​N​H vraṇa A abhimṛjyaK​N​Hac mabhimṛdya(jya) A abhisṛjya Hpc plotenodakamK​N​H protenodaka A ādāyaK​N​H mādāya A tilakalkamadhugāḍhāṃtilakalkamadhu digital_imagegāḍhāṃK tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāmauṣadhayuktāṃ nātisnigdhāṃ nātirūkṣāṃ A tilakalkamadhusarppipragāḍhaṃ N tilakalkamadhusarppiḥ pragāṃ Hac tilakalkamadhusarppiḥ pragāḍhāṃ Hpc praṇidhāyaK​N​H praṇidadhyāt; tataḥ A patreṇācchādyaK​N​H kalkenācchādya A kavalikānkavali kānK​N​H ghanāṃ kavalikāṃ A bandhanopapādayet | vedanaārakṣoghnairbandhanopapādayet | vedanaārakṣoghnairKpc vastrapaṭṭena badhnīyāt; vedanārakṣoghnairdhūpairdhūpayet, rakṣoghnaiś ca mantrai A bandhanopapādayet | vedanarakṣoghnair Kac bandhenopapādayet | vedanārakṣaghnai dhūpayitvā N bandhanopapādayet || vedanārakṣoghnair ddhūpaitvā H dhūpayitvāK rakṣāṃ kurvīta A om. N​H
guggulvagarusarjjarasavacāgaurasarpalavaṇanimbapatrājyaśeṣeṇa cāsya prāṇāṃ samālabheta |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
guggulvagarusarjjarasavacāgaurasarpalavaṇanimbapatrājyaśeṣeṇaguggulvagarusarjjarasavacāgaurasarpalavaṇanimbapatrājyaśeṣeṇaK tato guggulvagurusarjarasavacāgaurasarṣapacūrṇairlavaṇanimbapatravimiśrairājyayuktairdhūpayet | ājyaśeṣeṇa A guggulvagarusajjarasavācāgaurasarṣapalavaṇanimbapatrājyamiśrair ājyaśeṣeṇa Nac guggulvagarusajjarasavacāgaurasarṣapalavaṇanimbapatrājyamiśrair ājyaśeṣeṇa Npc guggulvagurumarjjarasavacāgaurasarṣapalavaṇanimbapatrājyamiśrai rājyaśeṣeṇa Hac guggulvagurusarjjarasavacāgaurasarṣapalavaṇanimbapatrājyamiśrai rājyaśeṣeṇa Hpc prāṇāṃK​N prāṇā A​H samālabhetaK​N n samālabheta A​H
udakumbhāc cāpo gṛhītvā prokṣayan rakṣākarmma kuryāt ||
[cf. 1938 ed. 1.5.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
udakumbhāc cāpoudakumbhāc cāpoK​N udakumbhāccāpo A​H kuryātK​N​H kuryāt ; tadvakṣyāmaḥ A
kṛtyānām parirakṣārtha tathā rakṣobhayasya ca
rakṣākarmma kariṣyāmi brahmā tad anumanyatāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.5.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
parirakṣārthaparirakṣārthaK​N pratighātārthaṃ A parirakṣārthan H kariṣyāmiA​K​N kariṣyāmi ? H tad anumanyatāṃtad anumanyatāṃK​N​H tadanumanyatām A
nāgā piśācā gandharvā yakṣarakṣaṃsyathagrahāḥ |
abhidravanti ye ye tvā brahmādyāḥ ghnantu tāṃ sadā |
[cf. 1938 ed. 1.5.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nāgāK​N​H nāgāḥ A gandharvāgandharvvāK​N​H gandharvāḥ A yakṣarakṣaṃsyathagrahāḥem. pitaro yakṣarākṣasāḥ A yakṣarakṣaṃsy atha grahāḥ K yakṣā rakṣāṃsy atha grahāḥ | N yakṣārkṣāṃsyathagrahāḥ H abhidravanti ye ye tvā
abhidravanti ye ye tvā

abhidravanti ye ye tvā
K​N​H

abhidravanti ye ye tvāṃ
A
tāṃ sadāK tān sadā A tāṃn sadā N tān madā H
pṛthivyāmantarikṣe ca ye caranti niśācarāḥ |
dikṣu vāstuni ye cānye pāntu tvā te namaskṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.5.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pṛthivyāmantarikṣe ca yeem. pṛthivyām antarīkṣe ca ye A pṛthivyām antarikṣe ca ye K​N pṛthivyāmantarīkṣe ca ye H vāstuni yevāstuni yeK​N​H vāstunivā A cānyecānyecānyeK​N​H sāś ca A pāntu tvā tepāṃtu tvā tepāntu tvā teK​N​H pāntu tvāṃ te A
pāntu tvāmṛṣayo brahmavidyā rājarṣayas tathā |
parvatāś caiva nadyaś ca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.5.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pāntuA​K​H pāṃ N tvāmṛṣayotv āmṛṣayoN​H tvāṃ munayo A tvām ṛṣayo K brahmavidyāK brāhmayā divyā A brahmā vidyā N brāhamā vidyā H rājarṣayasK rājarṣaya A​H rājārṣayas N tathāK​N stathā A​H
agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇaṃ vāyus tathaiva ca |
somo vyānam apānante parjanyaḥ parirakṣatu |
[cf. 1938 ed. 1.5.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prāṇaṃprāṇamK​N​H prāṇā A vāyusK​N n vāyus A vāyu H tathaiva caA​K​N stathaiva ca H vyānamK​N vyāna A​H apānanteapānan teapānan teK​N mapānaṃ temapāna nte A​H parjanyaḥparjjanyaḥA​K​H pajjanyaḥ N
udānam vidyutaḥ pāntu samānaṃ stanayitnavaḥ |
balamindro balapatir matim vācaspatis tathā |
[cf. 1938 ed. 1.5.25]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
samānaṃA​K​N​Hpc samānaṃ m Hac stanayitnavaḥstanayitnavaḥstanayitnavaḥA​K​Hpc stanayinnavaḥ N tanayinnavaḥ Hac balamindro
balamindro
H

balam indro
A​K​N
balapatirA​K​N balapati H matimK​N manur A rmmatiṃ H vācaspatisK​N manye matiṃ A vācaspati H tathāA​K​N stathā H
kāmānte pāntu gandharvāssatvamindrobhirakṣatu |
prajñānte varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.5.26]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kāmāntekāmān teK​N​H kāmāṃste A pāntuA​K​H om. N gandharvāssatvamindrobhirakṣatugandharvvāḥ satvamindro'bhirakṣatuH gandharvāḥ sattvamindro 'bhir akṣatu A gandharvās satvam indro 'bhirakṣatu K gandharvāsatvam indro bhirakṣatu N
cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotraṃ candramā pātu te manaḥ |
nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyām pātu niśā tava |
[cf. 1938 ed. 1.5.27]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śrotraṃśrotrañK​N​H śrotre A candramācandramāḥK candramāḥcandramāḥ A​H camamā N pātuK​N​H pāntu A tavatavatavaK​N​H stava A
retastvāpy āyayaṃtvāpo romāṇy auṣadhayas tathā |
ākāśaṅkhāni te pātu dehan tava vasundharā |
[cf. 1938 ed. 1.5.28]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
retastvāpy āyayaṃtvāpoem. retastvāpyāyayantvāpo A​H retas tv āpyāyayaṃ tv āpo K retas tvāpy āyayaṃtv āpo N romāṇyKpc​N romāṇyo A roṇy Kac romāṇyau H auṣadhayasK ṣadhayas A​H oṣadhayas N pātupātuK​N​H pāntu A
vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇus tava parākramaṃ |
pauruṣam puruṣaśreṣṭho brahmātmānaṃ bhruvau dhruvaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.5.29]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
viṣṇusK​N viṣṇu A​H tavaK​N stava A​H pauruṣam
pauruṣaṃ

pauruṣam
A​K​N

pauruśaṃ
H
bhruvauK​N om. A bhuvau H dhruvaḥdhruvaḥK​N​H dhruvo bhruvau A
etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi devatāḥ |
etās tāḥ satataṃ pāntu diśantu ca nirāmayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.5.30]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
etās tāḥ
etās tāḥ
K​N

etās tvāṃ
A

etāstāḥ
H
diśantu caK​N dīrgham āyur avāpnuhi A ? dīśantu ca H nirāmayaṃnirāmayaṃK​N​H om. A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. svasti te bhagavān brahmā svasti devāśca kurvatām |
(svasti te candrasūryau ca svasti nāradaparvatau) |
svastyagniś cauva vāyuś ca svasti devāḥ sahendragāḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. pitāmahakṛtā rakṣā svastyāyurvardhatāṃ tava |
ītayaste praśāmyantu sadā bhava gatavyathaḥ
A
etair vedātmakair mantraiḥ | kṛtyavyādhivināśanaiḥ |
mayaivaṃ kṛtarakṣastvandīrghamāyuravāpnuhi ||
[cf. 1938 ed. 1.5.33]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
etairK​N​H iti svāhā |
etair
A
kṛtyavyādhivināśanaiḥkṛtyavyādhivināśanaiḥK​N kṛtyāvyādhivināśanaiḥ A​H kṛtarakṣastvandīrghamāyuravāpnuhikṛtarakṣastvaṃ dīrghamāyuravāpnuhikṛtarakṣastvan dīrghamāyuravāpnuhiA​H kṛtarakṣas tvan dīrgham āyur avāpnuhi K​N
tataḥ kṛtarakṣakarmamāturamagāram praveśyācārikam upadiśet
[cf. 1938 ed. 1.5.34]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṛtarakṣakarmamāturamagāramem. kṛtarakṣamāturamāgāraṃ A kṛtarakṣakarmam āturam agāram K kṛtarakṣākarmam āturam agāram N kṛtarakṣākarmmamāturamagāraṃ H praveśyācārikampraveśyācārikamK​N praveśya, ācārikam A praveśyācārika H upadiśetK​N ādiśet A mupadiśet H
tatastṛtīyehani vimucyaivameva badhnīyānna cainaṃ tvaramāṇoparedyurmokṣayet
[cf. 1938 ed. 1.5.35]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatastṛtīyehanitatastṛtīye'haniH tatastṛtīye 'hani A tatas tṛtīye 'hani K tatas tṛtīye hani N vimucyaivamevaN​H vimucyaivam eva A​K badhnīyānnabadhnīyān nabadhnīyān naK​N​H badhnīyād vastrapaṭṭena; na A tvaramāṇoparedyurmokṣayettvaramāṇo paredyur mokṣayettvaramāṇo paredyur mokṣayedem. tvaramāṇo 'paredyur mokṣayettvaramāṇo paredyur mokṣayettvaramāṇo paredyur mokṣayed A​K​N tvaramāṇai rparedyurmmokṣayet H
dvitīyadivasamokṣaṇād vigrathito vraṇaḥ cirād upasaṃrohatyugrarukta bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.5.36]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dvitīyadivasamokṣaṇād vigrathitoK dvitīyadivasaparimokṣaṇād vigrathito A dvitīyadivasamokṣaṇād vigranthito N dvitīyadivasamokṣaṇādvigrathito H cirād upasaṃrohatyugraruktaem. cirād upasaṃrohati, tīvrarujaś ca A cirād upasaṃrohaty ugrarukta K cirād upasaṃrohaty ugrarukṣa N cirādupasaṃrohatyugraruk bha H bhavatibhavatiA​K​N vati H
ata urdhvaṃ doṣakālabalādīn avekṣya kaṣāyālepanabandhāhārād vidadhyān
[cf. 1938 ed. 1.5.37]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
urdhvaṃK ūrdhvaṃ A urdhva N ūrddhan H doṣakālabalādīn avekṣyadoṣakālabalādīn avekṣyaA​K deṣakālabalādīny avekṣya N deśakālabalādīnyavekṣya H kaṣāyālepanabandhāhārād vidadhyānK​N kaṣāyālepanabandhāhārācārān vidadhyāt A kaṣāyālepanabandhāhārādvidadhyān H
na cainaṃ tvaramāraṇaḥ sāntardoṣaṃ rohayet | sa hy alpenāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṅkṛtvā bhūyo vikaroti |
[cf. 1938 ed. 1.5.38]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tvaramāraṇaḥN​Hpc tvaramāṇaḥ A​Hac tvaram āraṇaḥ K sāntardoṣaṃA​K sāntardoṣa N sāntadoṣaṃ H rohayet | sa hyrohayet | sa hyrohayet | sa hyK​N ropayet; sa hy A rohayet | sa H alpenāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṅkṛtvāalpenāpy apacāreṇābhyantaram utsaṅgaṅ kṛtvāem. alpenāpyapacāreṇābhyantaram utsaṅgaṃ kṛtvā A alpenāpy apacāreṇābhyantaram utsaṅgaṅ kṛtvāalpenāpy apacāreṇābhyantaram utsaṅgaṅ kṛtvā K​N hyalpenāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṅ kṛtvā Hac hyalpeonāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṅ kṛtvā Hpc vikarotiK​N​H 'pi vikaroti A
tasmāt suśuddhaṃ bahirabhyantarataś ca vraṇaṃ saṃrohayet |
rūḍhe 'py ajīrṇṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjjayet ||
[cf. 1938 ed. 1.5.39abcd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tasmāt suśuddhaṃtasmāt suśuddhaṃK​N​H bhavanti cātra
tasmā
A
bahirabhyantarataś caK​H d antarbahiś cai A bahir abhyantarataś ca N vraṇaṃK​N​H va suśuddhaṃ A saṃrohayet | rūḍhesaṃrohayet |
rūḍhe
saṃrohayet|
rūḍhe
K​Hpc
ropayed vraṇam |
rūḍhe
A
sa rohayet |
rūḍhe
N
rohayet|
rūḍhe
Hac
'pyA py K​N​H ajīrṇṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjjayetajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayetajīrṇṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjjayetA​H ajīrṇṇavyāyām avyavāyādīn vivarjjayet K ajīrṇṇavyāyāme vyavāyādīn vivarjjayet N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvat sthairyopasambhavāt A
bhavanti cātra||
hemante ca vasante ca śiśire cāpi mokṣayet |
tryahā dvyahāc charadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.5.40]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavanti cātrabhavati cātra ||
hemante
em.
hemantebhavati cātra ||
hemante
A​K​N
om. H
hemante|| bhavati cātra ||
hemante
H
śiśire A om. K​N
caK​N​H caiva A vasante caK​N​H vasante A śiśireśiśireśiśireK​N​H om. A dvyahāc charadgrīṣmavarṣāsvdvyahāccharadgrīṣmavarṣāsvK​H ddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsv A dvyahāc charagrīṣmavarṣāsv N buddhimāṃK​N buddhimān A​H
atipātiṣu rogeṣu nekṣetainaṃ vidhiṃ bhiṣak |
pradīptād gāravacchīghraṃ tatra kuryātpratikriyāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.5.41]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
atipātiṣuA​K​N atiyātiṣu H nekṣetainaṃK​N necched vidhim A nekṣatainaṃ H vidhiṃK​N​H imaṃ A bhiṣak | pradīptād gāravacchīghraṃbhiṣak |
pradīptād gāravac chīghraṃ
K
bhiṣak |
pradīptāgāravac chīghraṃ
A
bhiṣak ||
pradīptad gāraṃvac chīghraṃ
N
bhiṣak |
pradīptāṅgāravacchīghran
H
tatraA​K​H tata N
yā vedanāśastranipātajātā tīvrā śarīre pratanoti jantoḥ |
ghṛtena sā śāntim upaiti neti ||
[cf. 1938 ed. 1.5.42]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śarīreK​H śarīraṃ A ccharīre N pratanotipratadigital_image 6rnotipratanotiK​N​H pradunoti A jantoḥA​K​H ??? N ghṛtena sā
ghṛtena sā
K​N​Hpc

dhṛtena sā
A

ghṛtena mā
Hac
śāntimA​K​N śānti H upaitiupaitiA​K​N mupaiti H netiK siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvitenā A siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānviteneyi || hya5 N siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvite neti H
hya ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
hyahya hya K​H iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne 'gropaharaṇīyo nāma pañcamo 'dhyāyaḥ A

[Adhyāya 6]

athāto ṛtucaryāṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
[cf. 1938 ed. 1.6.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athātoK​N​H athāta A ṛtucaryāṃṛtucaryāṃ vyākhyāsyāmaḥṛtucaryāmN​H ṛtucaryamṛtucaryaṃ vyākhyāsyāmaḥ A​K vyākhyāsyāmaḥH adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ A om. K​N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
kālo hi bhagavān svayaṃbhur anādimadhyanidhanaḥ | atra rasavyāpatsampattayo jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇām āyatte | sa sūkṣmām api kalān na līyata iti kālaḥ | saṅkalayati kalayati vā bhūtānīti kālaḥ ||2||
[cf. 1938 ed. 1.6.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhagavān svayaṃbhurN nāma (bhagavān) svayambhur A bhagavāṃ svayaṃbhur K bhagavān svayambhūr H rasavyāpatsampattayoK​N​H rasavyāpatsampattī A āyatte | saA āyatte ssa K āyante sma N āyante ssa H sūkṣmāmsū kṣmāmA​K​H sūkṣmam N saṅkalayatiA​K saṅkālayati N​H kalayati vāK​N​H kālayati vā A
tasya samvatsarātmano bhagavān ādityo gativiśeṣeṇa nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugapravibhāgaṃ karoti ||3||
[cf. 1938 ed. 1.6.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
gativiśeṣeṇagativiśeṣeṇaK​N​H gativiśeṣeṇā A nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugapravibhāgaṃnimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugapravibhāgaṃK kṣinimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ A nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvarayugapravibhāgaṃ N nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsarttayanasaṃvatsarayugapratibhāgaṅ H
tatra laghvakṣinipātamātro nimeṣaḥ | pañcadaśanimeṣā kāṣṭhā | triṅśatkāṣṭhā kalā | viṅśatikalo muhūrttaḥ kalāyāḥ daśabhāgaś ca | triṃśanmuhūrttam ahorātram | pañcadaśāhorātraḥ pakṣaḥ | sa dvividhaḥ kṛṣṇaḥ śuklaś ca | tau māsaḥ ||4||
[cf. 1938 ed. 1.6.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
laghvakṣinipātamātrolaghvakṣinipātamātroK​H laghvakṣaroccāraṇamātro A laghvakṣinipāta N nimeṣaḥK​H 'kṣinimeṣaḥ A mātro nimeṣaḥ N pañcadaśanimeṣāK pañcadaśā'kṣinimeṣāḥ A pañcadaśanimeṣamātrā N pañcadaśanimeṣāḥ H triṅśatkāṣṭhātriṃśatkāṣṭhāK​N​H triṃśatkāṣṭhāḥ A viṅśatikaloviṃśatikaloA​K viṃśatikalā N​H kalāyāḥkalāyākalāyāK​N​H kalā A triṃśanmuhūrttamK triṃśanmuhūrta A triṃṣanmuhūrttam N triṃśatmuhūrttam H ahorātramahorātraṃK​N​H mahorātraṃ A pañcadaśāhorātraḥpañcadaśāhorātraḥK​N​H pañcadaśāhorātrāṇi A pakṣaḥ | saK​N​H pakṣaḥ, sa ca A kṛṣṇaḥK​N​H śuklaḥ A śuklaś ca | tauśuklaś ca tauśuklaś ca tauK​N​H kṛṣṇaś ca, tau A
tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ samvatsaraḥ | dvimāsikam ṛtuṅ kṛtvā ṣaḍṛtavo bhavanti | te ca śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ | teṣān tapastapasyau śiśiraḥ | madhumādhavau vasantaḥ | śuciśukrau grīṣmaḥ nabhonabhasyau varṣā | iṣorjau śarat | sahassahasyau hemanta iti ||5||
[cf. 1938 ed. 1.6.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
māsāḥK​N​H māsāḥ A samvatsaraḥsaṃvatsaraḥK​N​H om. A dvimāsikamA​K dvimāsikām N Spring dvimāsikam H bhavanti | te cabhavanti || te caK​N​H bhavanti; te A teṣānteṣāṃA​K teṣan N​H iṣorjauA​K​H iṣojau N hemantaA​K​N​Hpc hemanta ḥ Hac itii tiA​K​N​Hpc ti Hac
ta ete śītoṣṇavarṣavātalakṣaṇāḥ | candrādityayoḥ kālavibhāgakaratvād ayane dve bhavataḥ | dakṣiṇam uttarañ ca | tayor dakṣiṇam varṣāśaraddhemantāḥ | teṣu bhagavān āpyāyate somaḥ | amlalavaṇamadhurāś ca rasā balavanto bhavanti | uttarottarañ ca sarvaprāṇināṃ balam abhivarddhate | uttaraṃ śiśiravasantagrīṣmāḥ | teṣu bhagavān āpyāyate 'rkaḥ | kaṭutiktakaṣāyāś ca rasā balavattarā bhavanti | uttarottarañ ca prāṇinām balam parihīyate ||6||
[cf. 1938 ed. 1.6.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śītoṣṇavarṣavātalakṣaṇāḥśītoṣṇavarṣavātalakṣaṇāḥKpc​H śītoṣṇavarṣalakṣaṇāśśītoṣṇavarṣalakṣaṇāḥ A​Kac śītoṣṇavarṣāvātalakṣaṇāḥ N kālavibhāgakaratvād ayane dveA​K​H kālavibhāgakaratvād vayane dve N bhagavān āpyāyatebhagavān āpyāyateA​K bhagavānn āpyāyyate N bhagavān nāpyāyyate H somaḥA​H somaḥ K​N amlalavaṇamadhurāś caA​H āmlbalavaṇamadhurāś ca K āmblalavaṇamadhurāś ca N uttarottarañ cauttarottaraṃ cauttarottarañ caA​K​H uttarottaraś ca N uttaraṃK​N​H uttaraṃ ca A bhagavān āpyāyatebhagavān āpyāyateA​K bhagavānn āpyāyyatebhagavān āpyāyyate N​H kaṭutiktakaṣāyāś caK​Npc​H tiktakaṣāyakaṭukāś ca A kaṭutiktakāṣāyāś ca Nac balavattarābalavattarāKpc​H balavanto A​N balattarā Kac uttarottarañuttarottaraṃA​Kpc​H uttarotta Kac uttarottaraś N caKpc​N​H ca sarva A raāñ ca Kac parihīyateparihīyateK​N​H upahīyate A
bhavati cātra ||
somaḥ kledayate bhūmiṃ sūryaḥ śoṣayate punaḥ |
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||7||
[cf. 1938 ed. 1.6.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati bha bhavati bha bhavati A​N​H om. K cātra cātra A​N​H om. K somaḥbhabhavati cātra ||
somaḥ

somaḥ
K​Npc​H

śītāṃśuḥ
A

soma
Nac
kledayatekledayateK​N​H kledayatyu A bhūmiṃK rvīṃ vi A bhūmi N bhūmīṃ H sūryaḥsūryaḥK​N​H vasvā A śoṣayateśoṣayateśoṣayateK​N​H n śoṣayatya A punaḥ | tāvpunaḥ |
tāv
K​N​H
pi |
tāv
A
prajāḥA​K​H pajaḥ N
atha khalv ayane yugapat saṃvatsaro bhavati | te dve ayane varṣaḥ saṃvatsaraḥ parivatsaraḥ iḍāvatsaraḥ vatsara ity evaṃ pañca pañca varṣāṇi || te pañca yugam iti saṃjñāṃ labhante | sa eṣa nimeṣādir yugaparyantaḥ kālaś cakravat parivarttamānaḥ kālacakra ity ucyate ||8||
[cf. 1938 ed. 1.6.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
khalv ayaneK​N​H khalv ayane dve A yugapat saṃvatsaroA​H yugapat samvasaro Kac yugapat samvatsasaro Kpc yugapat samvaro N bhavati | te dveKpc​N​H bhavati | te A​Kac ayaneKpc​N​H om. A​Kac varṣaḥvarṣaḥKpc​H om. A​Kac varṣa N saṃvatsaraḥsamvatsaraḥKpc​H om. A​Kac samvaraḥ N parivatsaraḥKpc​N​H om. A​Kac iḍāvatsaraḥiḍāvatsaraḥKpc om. A​Kac iḍāvatsaraḥ iḍavatsaraḥ N iḍāvatsaraḥ | idvatsaraḥ H vatsaravatsaraKpc​N​H om. A​Kac ityKpc​N​H om. A​Kac evaṃKpc​N​H om. A​Kac pañcapaṃcaKpc​N​H om. A​Kac pañcapañcaKpc​H om. A​Kac vañca N varṣāṇi || tevarṣāṇi | teN​H tu A om. Kac varṣāni || te Kpc saṃjñāṃsañjñāṃA​N saṃjñā K​H nimeṣādirA​K​H nimeṣādi N kālacakraK​N​H kālacakram A ucyateK​N​H ucyata ity eke A
evaṃ dakṣiṇāyane rātrir vyākhyātā ||9||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
rātrirK​H rātri N
iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti doṣopacayaprakopapraśamanimittam | te tu bhādrapadādyair dvimāsikenaivaṃ vyākhyātāḥ | tad yathā | bhadrapadāśvayujau varṣāḥ | kārttikamārgaśīrṣau śarat | pauṣamāghau hemantaḥ | phālgunacaitrau vasantaḥ | vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ | āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍ iti ||10||
[cf. 1938 ed. 1.6.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
doṣopacayaprakopapraśamanimittam | te tudoṣopacayaprakopapraśamanimittaṃ | te tu doṣopacayaprakopaprasamanimittaṃ te tudoṣopacayaprakopapraśamanimittaṃ | te tuK​N​H doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ; te tu A bhādrapadādyairH bhādrapadādyena A bhadrapadādyair K bhadrapadādyai N dvimāsikenaivaṃK​N​H dvimāsikena A bhadrapadāśvayujaubhadrapadāśvayujauK​H bhādrapadāśvayujau A bhadrapadās ca yujau N vasantaḥA​K​H om. N vaiśākhajyeṣṭhauA​K​H vaiśākhajeṣṭha N grīṣmaḥA​K​H v? N āṣāḍhaśrāvaṇauA​K​H om. N prāvṛḍ itiprāvṛḍ itiprāvṛḍ itiA​K​H om. N
tatra varṣāsv auṣadhyas taruṇyo 'lpavīryā āhāratvam upagatā vidahyante | āpaś cāpraśāntāḥ kṣitimalaprāyāḥ | tās tūpayujyamānā nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣaviṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante | vidāhāt pittasañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ śaradi praviralameghe viyaty upaśuṣyati paṅke 'rkakiraṇapravilāyitaḥ paittikān vyādhīñ janayati | tā evauṣadhyaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavanti | āpaś ca praśāntāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyaḥ | tā upayujyamānāḥ mandakiraṇatvād bhānos satuṣāropaṣṭambhitadehānāṃ dehinām avidagdhāḥ snehād gauravād upalepitvāc ca śleṣmaṇas sañcayam āpādayanti | sa saṃcayo vasante 'rkakiraṇapravilāyitaḥ śleṣmikān vyādhīn janayati | tā evauṣadhyo grīṣme niḥsārā rūkṣā atimātralaghvyo bhavanty āpaś ca tā upayujyamānāḥ sūryapratāpopaśoṣitadehānān dehināṃ raukṣyāl lāghavāc ca vāyoḥ sañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ prāvṛṣi cātyarthañ jalopaklinnāyāṃ bhūmau cātiklinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīñ janayati | evam eṣāṃ doṣāṇāṃ sañcayaprakopahetur uktaḥ ||11||
[cf. 1938 ed. 1.6.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraA​K​H om. N varṣāsvA​K​H om. N auṣadhyasK​H oṣadhayas A ?auṣadhyas N 'lpavīryālpavīryā'A​H lpavīryālpavīryā' K​N āhāratvamāhāratvamK​N​H om. A upagatāK​N​H om. A vidahyanteK​N​H om. A kṣitimalaprāyāḥ | tāskṣitimalaprāyās tāskṣitimalaprāyās tāsK​N​H kṣitimalaprāyāḥ, tā A tūpayujyamānātūpayujyamānāK​N​H upayujyamānā A klinnadehānāṃA​K​N ?? klinnadehānān H dehināṃK​N​H prāṇināṃ A śītavātavarṣaviṣṭambhitāgnīnāṃśītavātavarṣaviṣṭambhitāgnīnāṃśītavātavarṣaviṣṭambhitāgnīnāṃK​H śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ A śītavātavarṣavistaṃbhitāgnī|nāṃ N vidāhāt pittasañcayamsavidāhāt | pittasañcayamA savidāhāt pittasañcayamsavidāhāt | pittasañcayam K​H​N śaradiśaradiśaradiA​K​N​Hpc śaraidi Hac praviralamegheA​K​N praviralameṇa H viyatyviya tyA​K​N vilayaty H upaśuṣyatiA​K​H upaśuśyati N paṅkeA​K​N paṅkā H 'rkakiraṇapravilāyitaḥ'rkakiraṇapravilāyitaḥA​N rkakiraṇapravilāyitaḥrkakiraṇapravilāyitaḥrkkakiraṇapravilāyitaḥ K​H paittikān vyādhīñA paittikāṃ vyādhīṃ K pittaikāṃ vyādhīṃ N paittikān vyādhī H janayati | tāA​K​N n janayati | tā H evauṣadhyaḥK evauṣadhayaḥ A​N​H bhavantibhavantyA​K​H bhavati N gurvyaḥ | tāgurvyas tāgurvvyas tāK​H gurvyāś ca, tā A guruvyas tā N satuṣāropaṣṭambhitadehānāṃsatuṣāropaṣṭambhitadehānāṃsatuṣāropaṣṭaṃbhitadehānānN​H satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ A satuṣāraupaṣṭambhitadehānāṃ K snehād gauravād upalepitvāc casnehād gauravād upalepitvāc casnehād gauravād upalepitvāc caK​N​H snehāc chaityād gauravād upalepāc ca A śleṣmaṇasśleṣmaṇaḥK​N​H śleṣma A 'rkakiraṇapravilāyitaḥ'rkkakiraṇapravilāyitaḥH 'rkaraśmipravilāyita A rkakiraṇapravilāyitaḥ K rkakiraṇapra N śleṣmikān vyādhīn janayati | tāH īṣatstabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikān vyādhīñ janayati | tā A śleṣmikāṃ vyādhīṃ janayati | tā K lāyitaḥ śleṣmikān vyādhīṃ janayati | tā N evauṣadhyoK​N​H evauṣadhayo A grīṣmeK​H nidāghe A grīṣma N atimātralaghvyoK​N​H atimātraṃ laghvyo A bhavantyA​K​N bhavaty H āpaś ca tāāpaś ca, tāA​K​H āpaś ca N sūryapratāpopaśoṣitadehānānsūryapratāpopaśoṣitadehānāṃsūryapratāpopaśoṣitadehānāṃA​H (tatra śaraddhemantayor madhye samam ahorātraṃ yugapac cādhimāsakau bhavataḥ viṃśatikāṣṭhāś caikanimeṣārdhaś ca dinaparivṛddhir uttarāyaṇe) | sūryapratāpopaśoṣitadehānān K sūryapratāpoyaśoṣitadehānāṃ N dehināṃA​K​H dehinā N raukṣyāl lāghavāc caraukṣyāl lāghavāc caK​H raukṣyāl laghutvāc ca A rokṣyā lāghavāc ca N vāyoḥA​K​H yoḥ N cātyarthañcātyarthaṃcātyarthañA​H cātyarthaṃñ K cātyartha N cātiklinnadehānāṃcātiklinnadehānāṃcātiklinnadehānāṃcātiklinnadehānānK​N​H klinnadehānāṃ A vātikān vyādhīñA vātikāṃ vyādhīṃñ K vātikāṃ vyādhī N vātikān vyādhī H janayatiA​K ṇ janayati N n janayati H eṣāṃK​N eṣa A eṣan H uktaḥA​K​N uktāḥ H
At this point, K adds: (tatra śaraddhemantayor madhye samam ahorātraṃ yugapac cādhimāsakau bhavataḥ viṃśatikāṣṭhāś caikanimeṣārdhaś ca dinaparivṛddhir uttarāyaṇe). The round brackets appear to have been added by another hand.
tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu sañcitānān doṣāṇāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇam ||12||
[cf. 1938 ed. 1.6.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śaradvasantaprāvṛṭsu caśaradvasantaprāvṛṭsu caA​K​H śaraddhemantaprāvṛṭsu ca N prakupitānāṃA​K​H prakupitānā N nirharaṇamnirharaṇaṃK​N​H nirharaṇaṃ kartavyam A
In the 1931 ed. of the vulgate, the text numbering skips from 1.61.11 to 1.6.13, omitting the number 1.6.12. In the 1938 ed. the vulgate tatra varṣāhemanta ... nirharaṇaṃ kartavyam is numbered 1.6.12 (not 1.6.13) and the numbers are one more than the 1931 ed. from there to the end of the adhyāya.
tatra paittikānāṃ vyādhīnāṃ hemante vyupaśamaḥ | ślaiṣmikāṇān nidāghe vātikānāṃ śaradi | svabhāvatas tv ete sañcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ ||13||
[cf. 1938 ed. 1.6.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
paittikānāṃpaittikānāṃA​K​H paitikānāṃ N hemanteK​N​H upaśamo hemante A vyupaśamaḥvyupasamaḥK​N​H om. A ślaiṣmikāṇānślaiṣmikāṇāṃślaiṣmikānāṃA​K​N ślaiṣmikānāṃ H svabhāvatassvabhāvatasK​N​H svabhāvata eva; ta A tv etetv etetv eteK​N​H ete A sañcayaprakopopaśamāA​K​N sañcayaprakopopaśam H vyākhyātāḥA​K​N ākhyātāḥ H
tatra divasapūrvāhṇe vasantaliṅgaṃ madhyāhne grīṣmasya aparāhṇe prāvṛḍliṅgaṃ pradoṣe vārṣikaṃ śāradam ardharātre pratyuṣasi haimanam upalakṣayet | evam ahorātram api varṣam iva śītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamair jānīyāt ||14||
[cf. 1938 ed. 1.6.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
divasapūrvāhṇedivasapūrvvāhṇeK​N​H pūrvāhṇe A vasantaliṅgaṃvasantaliṅgaṃK​N​H vasantasya liṅgaṃ A prāvṛḍliṅgaṃprāvṛḍliṇgaṃK​H prāvṛṣaḥ A prāvṛḍliṃga N pradoṣeA​K​H mahauṣe N haimanamK haimantam A hemanam N hemantam H śītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamairśītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamairśītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamairK​N​H śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamair A jānīyātjjānīyātA​K​H janīyāt N
tatrāvyāpanneṣv ṛtuṣv avyāpannā oṣadhayo bhavanty āpaś ca | tās tūpayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti ||15||
[cf. 1938 ed. 1.6.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatrāvyāpanneṣv ṛtuṣvtatrāvyāpanneṣv ṛtuṣvK​N tatra, avyāpanneṣu ṛtuṣv A tatra vyāpanneṣv ṛtuṣv H āpaś ca | tāsK​N​H āpaś ca; tā A tūpayujyamānāḥK​N​H upayujyamānāḥ A prāṇāyurbalavīryaujaskaryoprāṇāyurbalavīryaujaskaryoprāṇāyurbbalavīryaujaskaryoA​K​H prāṇāyubalavīryaujaskaryo N
tāsām punar vyāpado 'dṛṣṭakāritāni śītoṣṇavātavarṣāṇi | khalu viparītāny auṣadhīr vyāpādayanty āpaś ca ||16||
[cf. 1938 ed. 1.6.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tāsāmtāsāṃK​N​H teṣāṃ A 'dṛṣṭakāritāniem. 'dṛṣṭakāritāḥ A dṛṣṭakāritāni K​N​H śītoṣṇavātavarṣāṇiA​Kpc​N​H śītoṣṇavarṣāṇi Kac auṣadhīrK​H oṣadhīr A auṣadhī N āpaśK​N​H apaś A
tāsām upayogād vividharogaprādurbhāvo marako vā bhavati ||17||
[cf. 1938 ed. 1.6.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiK​N​H bhaved iti A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tatra, avyāpannānām oṣadhīnām apāṃ copayogaḥ A
kadācid avyāpanneṣv api kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhād adharmair udhvasyante janapadāḥ | viṣauṣadhipuṣpagandhena vā vāyunopanītena | kāsaśvāsapratiśyāyaśirorogajvarair upatapyante prajāḥ grahanakṣatracaritair vā | śayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvair vā ||18||
[cf. 1938 ed. 1.6.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kadācid avyāpanneṣvA​N​H om. K apiA​N​H om. K kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhād adharmairkṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhād adharmmairN​H ṛtuṣu kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhādharmair A ?śāparakṣaḥkrodhād adharmair K udhvasyanteudhvaṃsyanteH upadhvasyante A udhvaṃsyanteudhvaṃsyante K​N vāyunopanītenaK​N​H vāyunopanītenākramyate yo deśas tatra doṣaprakṛtyaviśeṣeṇa A kāsaśvāsapratiśyāyaśirorogajvarairkāsaśvāsapratiśyāyaśirorogajvarairkāsasvāsapratisyāyaśirorogajvarairK​N kāsaśvāsavamathupratiśyāyaśirorugjvarair A kāsaśvāsapratisyāyaśirorogajvarair H prajāḥK​H om. A prajaḥ N śayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvairśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvairśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvairK​N​Hpc gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvair A śayanāmanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvair Hac
jāto 'tra parityāgaśāntiprāyaścittabalimaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyamadayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparair bhavitavyam evaṃ sādhu bhavati ||19||
[cf. 1938 ed. 1.6.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
jātoK​N​H ta A 'tra'traK​N​H tra, sthāna A parityāgaśāntiprāyaścittabalimaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyamadayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparairparityāgaśāntiprāyaścittabalimaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyamadayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparairparityāgaśāntiprāyascittavalimaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyamadayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparairparityāgaśāntiprāyaścittabalimaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyamadayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparairK​N​H parityāgaśāntikarmaprāyaścittamaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyamadayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparair A sādhuA​K sādhur N​H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ata ūrdhvam avyāpannānāmṛtūnāṃ lakṣaṇāny upadekṣyāmaḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. vāyur vāty uttaraḥ śīto rajodhūmākulā diśaḥ |
channastuṣāraiḥ savitā himānaddhā jalāśayāḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. darpitā dhvāṅkṣakhaṅgāhvamahiṣorabhrakuñjarāḥ |
rodhrapriyaṅgupunnāgāḥ puṣpitā himasāhvaye
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. śiśire śītamadhikaṃ vātavṛṣṭyākulā diśaḥ |
śeṣaṃ hemantavat sarvaṃ vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. siddhavidyādharavadhūcaraṇālaktakāṅkite |
malaye candanalatāpariṣvaṅgādhivāsite
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. vāti kāmijanānandajanano 'naṅgadīpanaḥ |
dampatyor mānabhiduro vasante dakṣiṇo 'nilaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. diśo vasante vimalāḥ kānanair upaśobhitāḥ |
kiṃśukāmbhojabakulacūtāśokādipuṣpitaiḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. kokilāṣaṭpadagaṇair upagītā manoharāḥ |
dakṣiṇānilasaṃvītāḥ sumukhāḥ pallavojjvalāḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. grīṣme tīkṣṇāṃśurādityo māruto naiṟuto 'sukhaḥ |
bhūs taptā saritas tanvyo diśaḥ prajvalitā iva
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. bhrāntacakrāhvayugalāḥ payaḥpānākulā mṛgāḥ |
dhvastavīruttṛṇalatā viparṇāṅkitapādapāḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. prāvṛṣy ambaram ānaddhaṃ paścimānilakarṣitaiḥ |
ambudair vidyududdyotaprasrutais tumulasvanaiḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. komalaśyāmaśaṣpāḍhyā śakragopojjvalā mahī |
kadambanīpakuṭajasarjaketakabhūṣitā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tatra varṣāsu nadyo 'mbhaśchannokhātataṭadrumāḥ |
vāpy aḥ protphullakumudanīlotpalavirājitāḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. bhūr avyaktasthalaśvabhrā bahuśasyopaśobhitā |
nātigarjatsravanmeghaniruddhārkagrahaṃ nabhaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. babhrur uṣṇaḥ śarady arkaḥ śvetābhravimalaṃ nabhaḥ |
tathā sarāṃsy amburuhair bhānti haṃsāṃsaghaṭṭitaiḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnonnatasameṣu bhūḥ |
bāṇasaptāhvabandhūkakāśāsanavirājitā
A
bhavati cātra |
svaguṇair api yukteṣu viparīteṣu vā punaḥ |
viṣameṣv api vā doṣāḥ kupyanty ṛtuṣu dehinām | iti ||20||
[cf. 1938 ed. 1.6.37]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātra | svaguṇairbhavati cātra svaguṇairbhavati cātra ||
svaguṇair
em.
svaguṇairbhavati cātra svaguṇairbhavati cātra ||
svaguṇair
A​N​K​H
apiK​N​H ati A yukteṣuA​K​H bhūte N doṣāḥdoṣāA doṣādoṣā K​N​H itiK​N​H om. A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. hared vasante śleṣmāṇaṃ pittaṃ śaradi nirharet |
varṣāsu śamayed vāyuṃ prāgvikārasamucchrayāt
A
|| 6 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
|| 6 || |||| bhra|| bhraem. iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne ṛtucaryā nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ A bhra|||| bhra|| bhra K​H || ❈ N

[Adhyāya 7, collation]

athāto yantravidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.7.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyākhyāsyāmaḥvyākhyāsyāmaḥ A​N​H vyākhyā K
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
tvahyaṃ sasandhiśrotaḥ snāyvasthikoṣṭhagataśalyād dharaṇārtham upadiśyate |
[cf. 1938 ed. 1.7.2.add]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tvahyaṃ tvahyaṃ K nvahmā N tvahyā H sasandhiśrotaḥK tsamanvisrotraḥ N tsasandhiśrotaḥ H snāyvasthikoṣṭhagataśalyād dharaṇārthamsnāyvasthikoṣṭhagataśalyād dharaṇārthamK​H śnādvaschikoṣṭhagataśalyodvaraṇāvva N upadiśyateK​H mrapadiśyate N
yantraśatam ekottaram atra hastayantram eva pradhānatamaṃ yantrāṇām avagaccha tadadhīnatvād yantrakarmaṇāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.7.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yantraśatamA​K​H ṭānuśatam N ekottaramA​K​H ekā N atraatraA​K​H om. N hastayantramK​H hastam A yantram N avagacchaK​N​H avagaccha, (kiṃ A tadadhīnatvād yantrakarmaṇāṃtadadhīnatvād yantrakarmmaṇāṃK​H kāraṇaṃ ? yasmādd hastād ṛte yantrāṇām apravṛttir eva) tadadhīnatvād yantrakarmaṇām A tad adhīnatvād yantrakarmaṇāṃ N
tatra manaḥ śarīrābādhakarāṇi śalyāni teṣāmāharaṇopāyo yantrāṇi
[cf. 1938 ed. 1.7.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
teṣāmāharaṇopāyoteṣāmāharaṇopāyoK​N teṣāṃ āharaṇopāyo A teṣāmābharaṇopāyo H
tāni ṣaṭprakārāṇi bhavanti | tad tyathā | svastikayantrāṇi | sandamśayantrāṇi | tāḍayantrāṇi | nāḍīyantrāṇi | śalākāyantrāṇi | upayantrāṇi ceti ||
[cf. 1938 ed. 1.7.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavantiK​N​H om. A tad tyathāem. tad yathā A​H tadyathā K​N tāḍayantrāṇiK​H tālayantrāṇi A tātayantrāṇi N śalākāyantrāṇiA​K​H śalākayantrāṇi N
tatra caturvimśati svastikayantrāṇi | dve sandamśayantre | dve eva tāḍayayantre || viṃśatirnāḍyaḥ aṣṭāviṃśati śalākāḥ | pañcaviṃśati rupayantrāṇīti |
[cf. 1938 ed. 1.7.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
caturvimśaticaturviṃśatiK​N caturviṃśatiḥcaturvviṃśatiḥ A​H sandamśayantre | dvesandaṃśayantre, dvesaṃdaṃśayantre | dveA​K​H sandaśayantre | dve N tāḍayayantreK tālayantre A tātayayantre N tāḍayantre H viṃśatirnāḍyaḥviṃśatirnāḍyaḥA​K viṃsati nāḍyaḥ N viṃśatināḍyaḥ H aṣṭāviṃśatiK​N​H aṣṭāviṃśatiḥ A pañcaviṃśatipañcaviṃśatiA​K pañcaviṃśatir N​H rupayantrāṇītiK rupayantrāṇi A upayantrānīti N upayantrāṇiti Hac upayantrāṇīti Hpc
tāni prāyaśo lohāni bhavanti | tat pratirūpakāṇi vā tad alābhe
[cf. 1938 ed. 1.7.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
lohāniK​N​H lauhāni A tat pratirūpakāṇi vātatpratirūpakāṇi vāA​K​H tanpratirūpakāṇi vā N tad alābhetadalābheK tadalābhetadalābhe A​H om. N
tatra nānāprakārāṇāṃ vyāḍānām mṛgapakṣiṇām mukhair mukhāni yantrāṇāṃ prāyaśaḥ sadṛśāni bhavanti | tasmāt sārūpyād āgamād upadeśād anyatra darśanāt | yuktitaś ca kārayet
[cf. 1938 ed. 1.7.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatratatraA​K​H tadā lābhe tatra N vyāḍānāmvyāḍānāṃvyāḍānāṃK​N​Hac vyālānāṃ A vyāḍoḍānāṃ Hpc mukhānimmukhāniA​K​H musyāni N yantrāṇāṃA​K​H yantrāniṇāṃ N bhavantiK​N​H om. A tasmāt sārūpyād āgamād upadeśād anyatra darśanāt | yuktitaś catasmāt sārūpyād āgamād upadeśād anyatra darśanāt | yuktitaś caK tasmāt tatsārūpyādāgamādupadeśādanyayantradarśanādyuktitaś ca A tasmāt sārūpyād āgamād upadeśād anyatradarśanātarayuktitasca N tasmātt sārūpyād āgamādupadeśād anyatradarśanāt | yuktitaś ca Hac tasmātt sārūpyād āgamādupadeśād anyatradarśanāt | tṛ yuktitaś ca Hpc
samāhitāni yantrāṇi | kharaślakṣṇamukhāni ca |
sudṛḍhāni surūpāṇi | sugrahāṇi ca kārayet ||
[cf. 1938 ed. 1.7.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kharaślakṣṇamukhāni cakharaślakṣṇamukhāni ca kharaślakṣṇamukhāni caA​K​H kharaślamukhāni ca N sugrahāṇi caA​Kpc​N​H sugraāhāṇi ca Kac
svastikayantrāṇyaṣṭādaśāṅgulāni | siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjāraśṛgālamṛgervārukākakaṅkakuraracāsabhāsa śaśaghātyulūkacīrillaśyenagṛddhrotkrosabhṛṅgarājāñjalikakarṇṇāvabhañjananandīmukhamukhāni | masūrākṛtibhiḥ kīlair avabaddhāni | mūleṅkuśavadāvṛttavāraṅgāni | asthividaṣṭaśalyoddharaṇārtham upadiśyante |
[cf. 1938 ed. 1.7.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
svastikayantrāṇyaṣṭādaśāṅgulānisvastikayantrāṇyaṣṭādaśāṅgulāniK tatra svastikayantrāṇi- aṣṭādaśāṅgulapramāṇāni A svastikayantrāṇy aṣṭādaśāgulāni śi N svastikayantrāṇy aṣṭādaśāṅgulāni H siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjāraśṛgālamṛgervārukākakaṅkakuraracāsabhāsa śaśaghātyulūkacīrillaśyenagṛddhrotkrosabhṛṅgarājāñjalikakarṇṇāvabhañjananandīmukhamukhānisiṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjāraśṛgālamṛgervārukākakaṅkakuraracāsabhāsa śaśaghātyulūkacīrillaśyenagṛddhrotkrosabhṛṅgarājāñjalikakarṇṇāvabhañjananandīmukhamukhāniKpc siṃhavyāghravṛkatarakṣvṛkṣadvīpimārjāraśṛgālamṛgair vārukakākakaṅkakuraracāsabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyena- gṛdhrakrauñcabhṛṅgarājāñjalikarṇāvabhañjananandīmukhamukhāni A siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjāraśṛgālamṛgervārukākakaṅkakuraracāsa śaśaghātyulūkacīrillaśyenagṛddhrotkrosabhṛṅgarājāñjalikakarṇṇāvabhañjananandīmukhamukhāni Kac nhavyāghratarakvṛkṣakadvīṣimārjaraśṛgālamṛger vārukākakaṃkāktararacāsabhāsaśamaghātyulūvīrillasyenagṛdhro krośabhṛṅgarājañjalikakaṇlāvabhañjananadīmukhamukhāni N siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjāraśṛgālamṛgervvārukākakaṅkakuraracāsabhāsaśaśadyātyulūkacīrillaśyenagṛddhrotkrosabhṛṅgarājāñjalikarṇṇāvabhañjananandimukhamukhāni H masūrākṛtibhiḥmasūrākṛtibhiḥmasūrākṛtibhiḥA​K​Hac masṛrākṛtibhiḥ N masūyūrākṛtibhiḥ Hpc avabaddhāniA​K abaddhāni N avaddhāni H mūleṅkuśavadāvṛttavāraṅgāniK mūle 'ṅkuśavadāvṛttavāraṅgāṇi A mṛlaṅkuśavaḍhavṛttavāraṅgāni N mūleṅkuśavaṭavṛttavāraṅgāṇi H asthividaṣṭaśalyoddharaṇārthamasthividaṣṭaśalyoddharaṇārthamA​K​H asthividaṣṭaśalyodvaraṇārtham N
sanigrahānugrahau sandaṃśau ṣoḍaśāṅgulau | tvaṅmānsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārtham upadiśyete |
[cf. 1938 ed. 1.7.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sanigrahānugrahauK​H sanigraho 'nigrahaś ca A sa nigrahānugraho N sandaṃśausaṃdaṃśauA​K​H sandatsau N ṣoḍaśāṅgulauṣoḍaśāṅgulauA​K​H ṣoḍaśāgulau N tvaṅmānsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārthamK bhavataḥ, tvaṅmāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārtham A tvad māṃsasirāsnāyugataśalyodvaraṇārtham N tvagmāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārtham H
tāḍayantre dve |dvādaśāṅgule matsyanālakavadekanāladvike karṇṇanāsāsrotogataśalyoddharaṇārtham |
[cf. 1938 ed. 1.7.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tāḍayantreK​H tālayantre A tātayantre N dve |dvādaśāṅguledve |dvādaśāṅguledve | dvādaśāṅguleK​H dvādaśāṅgule A dvādaśāṅgula N matsyanālakavadekanāladvikeK matsyatālavadekatāladvitālake A matsyenālakavad ekanāladvinālake N matsyanālakavadekanāla?ke H karṇṇanāsāsrotogataśalyoddharaṇārthamkarṇṇanāsāsrotogataśalyoddharaṇārtham |K karṇanāsānāḍīśalyānāmāharaṇārtham A varṇlanāsāsrotrogataśalyodvaraṇyartha N karṇṇanāsāśrotrogataśalyoddharaṇārthaṃ H
nāḍīyantrāṇy anekaprakārāṇy anekaprayojanāny anekatomukhāny ubhayatomukhāni | srotogatagalaśalyoddharaṇārthaṃ kriyāsaukaryārtham ācūṣaṇārthaṃ rogadarśanārthañ ca | tāni srotodvārapariṇāhāni yathāyogadīrghāṇi bhavanti | tatra bhagandarārśor budavraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇy alābūśṛṅgayantrāṇi copariṣṭād vakṣyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.7.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nāḍīyantrāṇynāḍīyantrāṇiA​K nāḍīyantrānāḍīyantrā N​H anekaprakārāṇyanekaprakārāṇiA​K nyanekaprakārāṇy N ṇyanekaprakārā H anekaprayojanānyanekaprayojanāniA​K anekaprayojanā N ṇya nekaprayojanā H anekatomukhāny ubhayatomukhāniK ekatomukhānyubhayatomukhāni ca; tāni A nyaikatomukhobhayatomukhāni N nyanekatomukhānyubhayatomukhāni H srotogatagalaśalyoddharaṇārthaṃsrotogatagalaśalyoddharaṇārthaṃK srotogataśalyoddharaṇārthaṃ A srotogatagalaśalyodvaraṇārtha N śrotogataglaśalyoddharaṇārthaṃ H kriyāsaukaryārthamkriyāsaukaryārthaK rogadarśanārtham A kriyāsaukaryārthakriyāsaukaryārtha N​H ācūṣaṇārthaṃA​K māvṛṣanārtha N mācūṣaṇārthaṃ H rogadarśanārthañ caK​N​H kriyāsaukaryārthaṃ ceti A srotodvārapariṇāhānisrotodvārapariṇāhāniA​K​H srotradvāpariṇāhāni N yathāyogadīrghāṇiyathāyogadīrghāṇiA​K yathāyogapradīrghāṇi N​H bhavantiK​N​H ca A bhagandarārśorK bhagandarārśo A bhagandarārso N bhagandarārṇo' H budavraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇybudavraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇyK vraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrā A rbudavraṇabastyuttarabastimṛrttavṛdvidakodaradhṛmanir udvaprakaśasannirudvagudayantraṇy N rbbudavraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakāśasanniruddhagudayantrāṇy H alābūśṛṅgayantrāṇialābūśṛṅgayantrāṇiK​H ṇyalābūśṛṅgayantrāṇi A alāvṛsṛṅgayantrāṇi N copariṣṭād vakṣyāmaḥcopariṣṭād vakṣyāmaḥK​H copariṣṭādvakṣyāmaḥ A copariṣṭād vakvṛmaḥ N
śalākāyantrāṇy api nānāprakārāṇi nānāprayojanāni yathāyogapariṇāhapradīrghāṇi bhavanti | teṣāṅ gaṇḍūpadaśarapuṅkha | sarppahanu | baḍiśamukhe dve dve | eṣaṇavyūhanacālanāharaṇārtham upadiśyante | masūradalamātramukhe dve kiñcid ānatāgre srotogataśalyoddharaṇārtham ṣaṭkārppāsakṛtoṣṇīṣṇāṇi | pramārjanakriyāsu | kṣārauṣadhapraṇidhānārthantrīṇi darvyākṛtīni khallamukhāni | jāmbvaṃkuśavadanāny agnikarmāṇi trīṇi triṇi | nāsārbudaharaṇārthamekaṃ kolāsthidalamātraṃ khallatīkṣṇoṣṭhaṃ | añjanārthamekaṃ kalāyaparimaṇḍalamubhayato mukulāgraṃ | mūtramārgaviśuddhyarthamekaṃ mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalamiti ||
[cf. 1938 ed. 1.7.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śalākāyantrāṇy apiK śalākāyantrāṇyapi A​N​H yathāyogapariṇāhapradīrghāṇiyathāyogapariṇāhapradīrghāṇiK​N​H yathāyogapariṇāhadīrghāṇi A bhavantiK​N​H ca A teṣāṅteṣāṃA​K​H teṣaṃ N gaṇḍūpadaśarapuṅkhagaṇḍūpadaśarapuṅkhaK​H gaṇḍūpadasarpaphaṇaśa A gaṇḍupadasarapukhāra N sarppahanusarppahanu |sarpahanuK​N​H rapuṅkha A eṣaṇavyūhanacālanāharaṇārthamA​K eṣaṇavyāhanacālanāharaṇārtham N eṣaṇadavyūhanacālanāharaṇārtham H upadiśyanteupadiśyanteK​N​H upadiśyete A masūradalamātramukhe dvemasūradalamātramukhe dvemasūradalamātramukhe dveA​K​H masṛradalamātramukhe dve N kiñcid ānatāgrekiṃcid ānatāgreK​N​H kiñcidānatāgre A srotogataśalyoddharaṇārthamsrotogataśalyoddharaṇārthaṃA​K srotogataśalyodvaraṇārthaṃ N srotogataśalyāddharaṇārthaṃ H ṣaṭkārppāsakṛtoṣṇīṣṇāṇiK ṣaṭ kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇi A ṣaṭ karpyāsakṛtoṣṇīṣāṇi N ṣaṭ kārpyāmakṛtoṣṇīṣṇāṇi Hac ṣaṭ kārpyāsakṛtoṣṇīṣṇāṇi Hpc kṣārauṣadhapraṇidhānārthantrīṇikṣārauṣadhapraṇidhānārthan trīṇiK​H trīṇi A kṣārauṣadhapraṇidhānārtha trīṇi N darvyākṛtīnidarvvyākṛtīniA​K​H drarvyākṛtīṇi N khallamukhānikhallamukhāniK​Hac khallamukhāni, kṣārauṣadhapraṇidhānārthaṃ ; trīṇyanyāni A khallamukhā N khallamukhāni | jaṃbbaṣṭajambujasa Hpc jāmbvaṃkuśavadanānyK jāmbavavadanāni, trīṇyaṅkuśavadanāni A ni | javkaṃkuśavadanāny N jaṃbbaṣṭavadanā Hac vadanā Hpc agnikarmāṇiK​N ṣaḍevāgnikarmasva A nyagnikarmmāṇi H trīṇiK​H bhipre A trīṇī N triṇiK tāni A trīṇī N trīṇi H nāsārbudaharaṇārthamekaṃnāsārbudaharaṇārthamekaṃA​K nāsārbbudaharaṇārtham ekaṃ N nāmārbbudaharaṇārtham ekaṃ H kolāsthidalamātraṃkolāsthidalamātraṃK​N​Hac kolāsthidalamātramukhaṃ A kolāsthidalabhaya3mātraṃ Hpc khallatīkṣṇoṣṭhaṃK​H khallatīkṣṇauṣṭhaṃ A khalv atīkṣṇoṣṭha N añjanārthamekaṃA​K añjanārtham eka N añjanārtham ekaṃ H kalāyaparimaṇḍalamubhayatokalāyaparimaṇḍalamubhayatoA​K kalāyaparimaṇḍalam ubhuyato N kalāyaparimaṇḍalam ubhayato H mūtramārgaviśuddhyarthamekaṃK mūtramārgaviśodhanārthamekaṃ A mṛtramojaviśuddhyartham ekaṃ N mūtramārggaviśudhyartham ekaṃ Hac mūḍotramārggaviśudhyartham ekaṃ Hpc mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalamitimālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalamitiK mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalam iti A mālatīpuṣpavṛttāgrapramāṇaparimaṇḍalam iti N mālatīpuṣpa?vṛttāgrapramāṇaparimaṇḍalam iti Hac mālatīpuṣpa?vṛttāgrapramāṇaparimalam iti Hpc
upayantrāṇy api rajjuveṇikācarmāntarvalkalalatāvastrāṣṭhīlāṣmantakamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantanakhamukhabālāśmaśākhā ṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāmaskārttagatāni kṣārāgnibheṣajāni ceti ||
[cf. 1938 ed. 1.7.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
upayantrāṇy apiK upayantrāṇyapi A​N​H rajjuveṇikācarmāntarvalkalalatāvastrāṣṭhīlāṣmantakamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantanakhamukhabālāśmaśākhā ṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāmaskārttagatānirajjuveṇikācarmāntarvalkalalatāvastrāṣṭhīlāṣmantakamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantanakhamukhabālāśmaśākhā ṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāmaskārttagatāniKpc rajjuveṇikāpaṭṭacarmāntavalkalalatāvastrāṣṭhīlāśmamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvā- dantanakhamukhabālāśvakaṭakaśākhāṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāyaskāntamayāni A rajjuveṇikācarmāntarvalkalalatāvastrāṣṭhīlāṣmantakamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantanakhamukhabālāśmaśā ṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāmaskārttagatāni Kac rajjuveṇikācarmāntanvalkalālatāvastrāṣṭhīlāṣmantakamudgarapāṇipādatalāṃgulijihvādantanakhamukhabālāśmaśākhāṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāmaskārttagatāni N rajjuveṇikācarmmāntavalkalalatāvastrāṣṭhīlāmmāntam udgarapāṇipādatalāṅguliji(hvā)dantanakhamukhabālāśmaśākhāṣṭhīvanapravāhanaharṣāmaskārttagatani Hac rajjuveṇikācarmmāntavalkalalatāvastrāṣṭhīlāsmāntam udgarapāṇipādatalāṅgulijihva(hvā)dantanakhamukhabālāśmaśākhāṣṭhīvanapravāhanaharṣāmaskārttagatani Hpc kṣārāgnibheṣajāniA​K​H khorāgnibheṣajāni N
etāni dehe sarvasmiṃ dehasyāvayave tathā
sandhau koṣṭhe dhamanyā ca yathāyogaṃ prayojayet ||
[cf. 1938 ed. 1.7.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dehasyāvayaveA​K​N dehamsyāvayave Hac dehassyāvayave Hpc sandhau
sandhau

sandhau
A​K​H

sandho
N
koṣṭheA​K​H koṣṭha N dhamanyā caK dhamanyāṃ ca A dhamanyo ca N dhamanyā ca ? H
yantrakarmāṇi tu duṣṭavraṇabandhanavyañjanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvaṇamārgaśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanavirecabhañjanonmathanacūṣaṇaiṣaṇadāraṇaṛjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāni caturviṃśati bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 1.7.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
duṣṭavraṇabandhanavyañjanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvaṇamārgaśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanavirecabhañjanonmathanacūṣaṇaiṣaṇadāraṇaṛjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāniduṣṭavraṇabandhanavyañjanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvaṇamārgaśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanavirecabhañjanonmathanacūṣaṇaiṣaṇadāraṇaṛjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāniK nirghātanapūraṇabandhanavyūhanavartanacālanavivartanavivaraṇapīḍanamārgaviśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamana- vinamanabhañjanonmathanācūṣaṇaiṣaṇadāraṇarjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāni A duṣṭapraṇabandhanavyajanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvanamārgasodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnāmanaviramanabhañjanonmathanavṛṣaṇaiṣaṇadāraṇahjṛkaraṇaprakṣālaṇapradhamanapramārjjanāni N duṣṭavraṇabandhanavyañjanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvanamārggaśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanaviramaṇabhañjanonmathacūṣaṇaiṣaṇadāraṇaṛjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjjanāni Hac duṣṭavraṇabandhanavyañjanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvanamārggaśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanaviramaṇabhañjanonmathanacūṣaṇaiṣaṇadāraṇaṛjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjjanāni Hpc caturviṃśaticaturvviṅśatirK caturviṃśatiḥcaturvviṅśatir A​H catuviṃsati N bhavantiK​N om. A bhavati H
svabudhyā vibhajed yantrayantrakarmāṇi buddhimān |
asaṅkhyeyavikalpatvāc chalyānām iti niścayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.7.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
svabudhyāsvabuddhyāA​K​N svabu H vibhajed yantrayantrakarmāṇiK cāpi vibhajedyantrakarmāṇi A vibhajed yuktā yantrakarmāṇi N rdhyā vibhajedyujyāyantrakarmmāṇi H
tatrātisthūlam asāram atidīrgham atihrasvam agrāhivakraṃ śithilam atyunnataṃ mṛdukīlaṃ mṛdupāśaṃ mṛdumukham iti dvādaśayantradoṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.7.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatrātisthūlamtatrātisthūlamK​H tatra, atisthūlam A tatrātisthṛla N asāramA​K​H masāram N atidīrghamA​K​N atidī H atihrasvamA​K​N om. H agrāhivakraṃK agrāhi, viṣamagrāhi, vakraṃ A agrāhi vaktraṃ N rgha matihrsvamagrāhi vakraṃ H śithilamA​K​N sithilam H mṛdupāśaṃK mṛdumukhaṃ A mṛdupośaṃ N mṛdupāsaṃ H mṛdumukhamK​N​H mṛdupāśam A dvādaśayantradoṣāḥdvādaśa yantradoṣāḥA​K​N​Hpc dvādaśa yantrantrādoṣāḥ Hac
etair doṣer vimuktaṃ tu yantram aṣṭādaśāṃgulaṃ |
praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi karmasu yojayet ||
[cf. 1938 ed. 1.7.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
etairA​K​H etai N doṣerddoṣairK doṣairddoṣair A​N​H vimuktaṃ tuvvimuktaṃ tuK​N​H vinirmuktaṃ A yantramK​H yantra A​N aṣṭādaśāṃgulaṃaṣṭādaśāṃgulaṃaṣṭādaśāṅgulaṃK​H maṣṭādaśāṅgulam A maṣṭādaśāgulam N taddhitadviA​K tadvitadvi N​H yojayetyojayetA​K​H yojayot N
dṛśyaṃ siṃhamukhādyais tu gūḍhaṃ kaṅkamukhādibhiḥ |
śalyaṃ svastikayantrais tu nirharet tad bhiṣak chanaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.7.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
siṃhamukhādyais tuA​K​N siṃhamukhādyais tra H gūḍhaṃA​K​H gṛḍhaṃ N kaṅkamukhādibhiḥkaṅkamukhādibhiḥA​K​H kadkamukhādibhiḥ N śalyaṃ
śalyaṃ
K​H
om. A
śalya
N
svastikayantrais tuK​N om. A svastikyantrai H nirharet tad bhiṣak chanaiḥK
nirhareta śanaiḥ śalyaṃ śāstrayuktivyapekṣayā
A
niraharaitta dbhiṣak chanaiḥ N stra nirharet ta bhiṣakchanaiḥ H
vivarttate sādhvavagāhate ca gṛhṇāti gṛhyoddharate ca yasmāt |
tasmāt smṛtaṅ kāṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣv avikāri yac ceti ||
[cf. 1938 ed. 1.7.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vivarttateK​H ni(vi)vartate A vivarttana N gṛhṇātiK​H śalyaṃ ni A om. N gṛhyoddharate caA​K​H gṛhodvarate ca N yasmāt | tasmāt smṛtaṅyasmāt |
tasmāt smṛtaṅ
yasmāt ||
tasmāt smṛtaṅ
K​N
yasmāt |
yantreṣv ataḥ
A
yasmāt |
yasmāt smṛtaṃ
H
kāṅkamukhaṃK kaṅkamukhaṃ A​H kāṅkāmukhaṃ N sarveṣvsarvveṣvA​K​H sarve N avikāriK​H adhi(vi)kāri A ṣvavikāri N yac cetiK​N​H caiva A
|| ṅ ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
|| ṅ || ṅH iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yantravidhirnāma saptamo 'dhyāyaḥ A ❈ || 7 K

[Adhyāya 8, collation]

athātaḥ śastrāvacāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.8.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śastrāvacāraṇīyamA​K​H śastrāvicāraṇīyam N adhyāyaṃA​N​H om. K vyākhyāsyāmaḥA​N​H om. K
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
ekaviṃśatiḥ śastrāṇi bhavanti | tad yathā | maṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgrakarapatravṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakādhyardhadhārasūcīkuśapatrāṭāmukhaśarārīmukhāntarmukhatrikurcakakuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrabaḍiśadantaśaṅkveṣaṇya iti |
[cf. 1938 ed. 1.8.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ekaviṃśatiḥH viṃśatiḥ A ekaviṃśati K​N bhavantibhavantiK​N​H om. A tad yathātad yathāA​K​H tadyathā N maṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgrakarapatravṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakādhyardhadhārasūcīkuśapatrāṭāmukhaśarārīmukhāntarmukhatrikurcakakuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrabaḍiśadantaśaṅkveṣaṇyamaṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgra|karapatravṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakādhyardhadhāra|sūcīkuśapatrāṭāmukhaśarārīmukhāntarmukha|trikurcaka|kuṭhārikāvrīhimukhārāvetrasapatra|baḍiśadantaśaṅkveṣaṇyamaṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgrakarapatra|vṛddhipatra|nakhaśastra|mudrikotpalapatrakādhyardhadhāra|sūcīkuśapatrāṭāmukhaśarārīmukhāntarmukha|trikurcaka|kuṭhārikā|vrīhimukhārāvetrasapatra|baḍiśadanta|śaṅkveṣaṇyaem. maṇḍalāgrakarapatravṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakārdhadhārasūcīkuśapatrāṭīmukha- śarārimukhāntarmukhatrikūrcakakuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrakabaḍiśadantaśaṅkveṣaṇya A maṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgrakarapatravṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakādhyardhadhārasūcīkuśapatrāṭāmukhaśarārīmukhāntarmukhatrikurcakakuṭhārikāvrīhimukhārāvetrasapatrabaḍiśadantaśaṅkveṣaṇyamaṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgra|karapatravṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakādhyardhadhāra|sūcīkuśapatrāṭāmukhaśarārīmukhāntarmukha|trikurcaka|kuṭhārikāvrīhimukhārāvetrasapatra|baḍiśadantaśaṅkveṣaṇyamaṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgrakarapatra|vṛddhipatra|nakhaśastra|mudrikotpalapatrakādhyardhadhāra|sūcīkuśapatrāṭāmukhaśarārīmukhāntarmukha|trikurcaka|kuṭhārikā|vrīhimukhārāvetrasapatra|baḍiśadanta|śaṅkveṣaṇya K​N maṇḍalāgrārddhamaṇḍalgra|karapatravṛddhipatranakhaśastramu𑑎drikotpalapatrakādhyarddhadhārāsūcīkuśapatrāṭāmukhaśarārīmukhāntarmmukha𑑍trikurccaka𑑍kuṭhārikā|vrīhimukhārā|vetasapatrabaḍiśadantaśaṃkveṣaṇya Hac maṇḍalāgrārddhamaṇḍalāgra|karapatravṛddhipatranakhaśastramu𑑎drikotpalapatrakādhyarddhadhārāsūcīkuśapatrāṭāmukhaśarārīmukhāntarmmukha𑑍trikurccaka𑑍kuṭhārikā|vrīhimukhārā|vetasapatrabaḍiśadantaśaṃkveṣaṇya Hpc
tatra maṇḍalāgram ardhamaṇḍalāgrakarapatrāṇi cchedane lekhane copadiśyante | vṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakādhyardhadhārāṇi bhedane cchedane copayujyante | sūcīkuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrāṇi vedhane | eṣaṇy eṣaṇe | anulomāḥ karīrāḥ śastravṛttāś ca | sūcī baḍiśadantaśaṅkuś cāharaṇe | kuśapatrāṭāmukhaśarārimukhāntarmukhatrikurcakāni visrāvaṇe | sūcī sīvyana ity aṣṭavidhaḥ śastrāṇāṃ karmaṇy upayogo vyākhyātaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.8.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
maṇḍalāgrammaṇḍalāgramK​N​H om. A ardhamaṇḍalāgrakarapatrāṇiarddhamaṇḍalāgrakarapatrāṇiK​N​Hpc maṇḍalāgrakarapatre syātāṃ A arddhamaṇḍalāgrakaratrāṇi Hac copadiśyanteK​N​H ca A vṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakādhyardhadhārāṇivṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakādhyardhadhārāṇivṛddhipatranakhaśastramudrikotpa𑑎lapatrakādhyarddhadhārāṇiK​H vṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakārdhadhārāṇi A vṛddhipatra|nakhaśastra|mudikotpalapatrādhyardhaṇarāṇi Nac vṛddhipatra|nakhaśastra|mudikotpalapatrādhyardhadhārāṇi Npc bhedaneK​N​H chedane A cchedaneK​N​H bhedane A copayujyanteK​N​H ca A sūcīkuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrāṇisūcīkuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrāṇisūcīkuṭhārikāvrīhimukhārā𑑍vetasapatrāṇiK​H sūcīkuśapatrāṭī(ṭā)mukhaśarārimukhāntarmukhatrikūrcakāni visrāvaṇe, kuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrakāṇi A sūcīkuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapratrāṇi N vedhaneK​N​H vyadhane A eṣaṇyK​N​H om. A eṣaṇeeṣaṇeK​N​H om. A anulomāḥK​N​H om. A karīrāḥK​N​H om. A śastravṛttāś caK​N​H om. A sūcīK​N​H sūcī ca A baḍiśadantaśaṅkuśbaḍiśadantaśaṅkuśbaḍiśadantaśaṃkuśK​N baḍiśaṃ dantaśaṅkuś A baḍiśadantaśakuś H kuśapatrāṭāmukhaśarārimukhāntarmukhatrikurcakānikuśapatrāṭāmukhaśarārimukhāntarmukhatrikurcakānikuśapatrāṭāmukha𑑍śarārimukhāntarmmukhatrikurccakāniK​Npc​H eṣa A kuśapatrāṭāṣṭāmukhaśarārimukhāntarmukhatrikurcakāni Nac visrāvaṇeviśrāvaṇeK​N ṇyeṣaṇe A viśrāvaṇe H sūcīK​N​H ānulomye ca, sūcyaḥ A sīvyanaK​N​H sīvane A aṣṭavidhaḥK​H aṣṭavidhe karmaṇyupayogaḥ A avidhaḥ N karmaṇyK​N om. A karmmāṇy H upayogoupayogoK​N​H om. A
teṣāṃ yathāyogaṃ grahaṇam | karmasv eṣa śastragrahaṇasamāsaḥ | vṛddhipatran tu vṛntaphalasādhāraṇe bhāge gṛhṇīyāt | bhedanāny evaṃ sarvāṇi | vṛddhipatravad ardhamaṇḍalāgraṃ kiñcid uttānapāṇinā lekhane bahuśo 'vacārya vṛntāgreṇa visrāvaṇāni | viśeṣeṇa tu bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ rājñāṃ rājamātrāṇāṃ vā trikurcakena visrāvayet | talapracchāditavṛntāgram aṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ vrīhimukham | kuṭhārikāṃ vāmahastagṛhītapucchāṃ dakṣiṇahastāṅguṣṭhāvaṣṭabdhayā madhyamayāṅgulyā nihanyāt | tatra karapatrārāvetasapatrabaḍiśadantaśaṅkveṣaṇīr mūle pradeśinīprayuktam |
[cf. 1938 ed. 1.8.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
teṣāṃK​N​H teṣāṃ atha A grahaṇamgrahaṇaṃgrahaṇaṃ K​N​H grahaṇa A karmasvkarmmasvK​N​H samāsopāyaḥ karmasu A eṣaK​N​H om. A śastragrahaṇasamāsaḥK​N​H vakṣyate- tatra A vṛddhipatran tuvṛddhipatran tu vṛddhipatraṃ tuK​N​H vṛddhipatraṃ A vṛntaphalasādhāraṇevṛntaphalasādhāraṇeA​K vṛntaphalasāraṇe N vṛttaphalasādhāraṇe H gṛhṇīyāt | bhedanānygṛhṇīyāt || bhedanānyK​N​H gṛhṇīyāt, bhedanā A evaṃK​H nyevaṃ A eva N vṛddhipatravad ardhamaṇḍalāgraṃvṛddhipatravad arddhamaṇḍalāgraṃK​H vṛddhipatraṃ maṇḍalāgraṃ ca A vṛddhipapatravad ardhamaṇḍalāgraṃ N kiñcid uttānapāṇinākiṃcid uttānapāṇinākiṃcid uttānapāṇināK​H kiñciduttānena pāṇinā A kiṃcid attānapāṇinā N 'vacāryaem. 'vacāryaṃ A vacārya K​N​H vṛntāgreṇaK​N vṛntāgre A vṛttāgreṇa H visrāvaṇāniviśrāvaṇāniA​K​N viśrāvaṇāni H bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃbālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃbālavṛddhasukumārabhīruṇārīṇāṃbālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃA​Kpc​N​H bālavṛddhasukumārabhīrunārī Kac rājamātrāṇāṃ vāK​N​H rājamā(pu)trāṇāṃ ca A trikurcakenatrikurcakenatrikurccakenaK​N​Hpc trikūrcakena A trikurccake Hac visrāvayet | talapracchāditavṛntāgramvisrāvayet | talapracchāditavṛntāgramviśrāvayet || talapracchāditavṛntāgramK​N visrāvayet, talapracchāditavṛnta A viśrāvayet | talapracchāditavṛttāgram H aṅguṣṭhapradeśinībhyāṃaṃguṣṭhapradeśinībhyāṃaṅguṣṭhapradeśinībhyāṃK​N​H maṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ A vāmahastagṛhītapucchāṃvāmahastagṛ hītapucchāṃvāmahastagṛhītapucchānK​N​H vāmahastanyastāmita A dakṣiṇahastāṅguṣṭhāvaṣṭabdhayādakṣiṇahastāṃguṣṭhāvaṣṭabdhayādakṣiṇahastāṅguṣṭhāvaṣṭabdhayāKpc​H rahastamadhyamāṅgulyā'ṅguṣṭhaviṣṭabdhayā' A dakṣiṇahastāṃguṣṭhā Kac dakṣiṇahastāṃguṣṭhāvaskandhayā N madhyamayāṅgulyāmadhyamayāṃgulyāK​N​H om. A nihanyāt | tatranihanyāt tatranihanyāt || tatraK​N​H bhihanyāt , ārā A karapatrārāvetasapatrabaḍiśadantaśaṅkveṣaṇīrkarapatrārāvetasapatrabaḍiśadantaśaṃkveṣaṇīrH karapatraiṣaṇyo A karapatrārāvetasapatrabaḍiśadantaśakveṣaṇīr K karapatrārāvetasapatrabaḍiṣadantasakveṣaṇīr N pradeśinīprayuktampradeśinīprayuktaṃK​N​H śeṣāṇi tu yathāyogaṃ gṛhṇīyāt A
mudrikāsadṛśaṃ nakhākāraśastramukhañ caturvedhanaṃ sūkṣmaḍorāvabaddhaṃ mudrikāśastraṃ teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.8.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
mudrikāsadṛśaṃmudrikāsadṛśanK​N​H om. A nakhākāraśastramukhañnakhākāraśastramukhañnakhākāraśastramukhaṃK​N​H om. A caturvedhanaṃcaturvvedhanaṃK​N​H om. A sūkṣmaḍorāvabaddhaṃsūkṣmaḍorāvabaddhaṃK​N om. A sūkṣmatorāvabaddhaṃ H mudrikāśastraṃmudrikāśastranK​N​H om. A teṣānteṣāṃteṣāṃA​K​N teṣān teṣān H
tatra nakhavardhanaiṣaṇyāv aṣṭāṅgulyau sūcyo vakṣyante | śeṣāṇi tu ṣaḍaṅgulāni tāni sugrahāṇi sudhārāṇi surūpāṇi sulohāni sudhautāni samāñcitamukhāni ceti śastrasampat |
[cf. 1938 ed. 1.8.7-8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nakhavardhanaiṣaṇyāvnakhavardhanaiṣaṇyāvnakhavarddhanaiṣaṇyāvK​N​H nakhaśastraiṣaṇyā A aṣṭāṅgulyauaṣṭāṃgulyauK​N​H vaṣṭāṅgule A sūcyoA​K​H sūcye N vakṣyanteK​N​H vakṣyante, (pradeśinyagraparvapradeśapramāṇā mudrikā, daśāṅgulā śarārimukhī sā ca (yā sā) kartarīti kathyate) A sudhārāṇiK​N​H sulohāni, sudhārāṇi A sulohānisulohāniKpc​N​H su A om. Kac sudhautāniK​N​H om. A samāñcitamukhāniN​H samāhitamukhāgrāṇi, akarālāni A samāṃcitamukhāniṇi K
tatra dhārā bhedanānāṃ māsūrī | lekhanānām ardhamāsūrī | vedhyānāṃ visrāvaṇānāñ ca kaiśikī | chedanānām ardhakaiśikī |
[cf. 1938 ed. 1.8.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
māsūrīA​K​N 𑑎 māsurī H ardhamāsūrīA​K​N arddham ā sūrī Hac arddham a sūrī Hpc vedhyānāṃvedhyānāmK​N​H vyadhanānāṃ A visrāvaṇānāñ cavisrāvaṇānāṃ caviśrāvaṇānāṃ caA​K​N viśrāvaṇāñ ca H kaiśikīA​K​H keśikī N ardhakaiśikīarddhakaiśikīK​H ardhakaiśikīti A ardhakeśikī N
baḍiśadantaśaṅku cānatāgre | tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhī yavapatrā eṣaṇī gaṇḍūpadākāramukhī ceti |
[cf. 1938 ed. 1.8.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
baḍiśadantaśaṅkubaḍiśadantaśaṃkuK​N​H baḍiśaṃ dantaśaṅkuś A cānatāgrecānatāgre |A​Kpc​N​H natāgre | Kac tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhītīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhīK​H tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramu A tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapratramukhī N yavapatrāK​H om. A yavapratrā N eṣaṇīK​N​H khyeṣaṇī A cetiK​N​H ca) A
tatra vakraṃ kuṇṭhaṃ khaṇḍaṃ kharadhārātisthūlam atyalpam atidīrgham atihrasvam ity aṣṭau śastradoṣāḥ | ato viparītaguṇam ādadyād anyatra karapatrāt | tad dhi kharadhāram asthicchedanārtham |
[cf. 1938 ed. 1.8.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kuṇṭhaṃA​K​H kuṇḍa N khaṇḍaṃkhaṇḍaṃA​Kpc khaṇḍa Kac​H khaṃṇḍa N kharadhārātisthūlamkharadhārātisthūlamK​N​H kharadhāram, atisthūlam A atihrasvamA​K​H atihraṣvam N śastradoṣāḥA​K​Npc​H śastradoṣāṣāḥ Nac ādadyād anyatraK​N​H ādadīta, anyatra A karapatrāt | tad dhikarapatrāt; tad dhiA​K​H karapratrāt || tad dhi N kharadhāramA​K​H khuradhāram N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. teṣāṃ pāyanā trividhā kṣārodakataileṣu | tatra kṣārapāyitaṃ śaraśalyāsthicchedaneṣu, udakapāyitaṃ māṃsacchedanabhedanapāṭaneṣu, tailapāyitaṃ sirāvyadhanasnāyucchedaneṣu A
teṣān niśānī ślakṣṇaśilikā dhārāsampādanārthaṃ śālmalīphalakaṃ ceti ||
[cf. 1938 ed. 1.8.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
niśānīnisānīK​N niśānārthaṃ A nimānī H ślakṣṇaśilikāK​N ślakṣṇaśilā mā A ślakṣṇasilikā H dhārāsampādanārthaṃdhārāsampādanārthaṃdhārāsampādanārthaṃdhārāsaṃpādanārthaṃK​N​H ṣavarṇā; dhārāsaṃsthāpanārthaṃ A cetiK​N​H iti A
bhavati cātra ||
yadā suniśitaṃ śastraṃ romavāhisusaṃsthitam |
sugṛhītam pramāṇena tadā śastraṃ nipātayet ||
[cf. 1938 ed. 1.8.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātra || yadābhavati cātra
yadā
A
yadābhavati cātra ||
yadā
bhavati cātra ||
yadā
0 ||
yadā
K​N​H
suniśitaṃsuniśitaṃA​K​H suniṣitaṃ N romavāhisusaṃsthitamromavāhisusaṃsthitam |romavāhisusaṃsthitaṃK​N romacchedi susaṃsthitam A romavāhisusaṃsthitaḥ H pramāṇenapramāṇena𑑍A​K​H pramāṇenena N śastraṃśastranK​N​H karma A nipātayetK​H su yojayet A nidhārayet N
anuśastrāṇi tvakkṣārasphaṭikakācakuravindajalaukāgninakhapatrāṇi ||
[cf. 1938 ed. 1.8.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
anuśastrāṇiK​N​H anuśastrāṇi tu A tvakkṣārasphaṭikakācakuravindajalaukāgninakhapatrāṇitvakkṣārasphaṭikakācakuravindajalaukāgninakhapatrāṇitvak_kṣārasphaṭikakācakuravindajalaukāgninakhapatrāṇiK​H tvaksārasphaṭikakācakuruvindajalaukognikṣāranakhagojīśephālikāśākapatrakarīrabālāṅgulaya iti A tvakkṣārasphaṭikakācakuravindajalaukāgninakhapatrā N
śiśūnāṃ śastrabhīrūṇām anuśastrāṇi yojayet |
tvakkṣārādicaturvargaṃ bhedye cchedye ca buddhimān |
[cf. 1938 ed. 1.8.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śastrabhīrūṇāmśastrabhīrūṇāṃA​K​H śastrabhīruṇām N anuśastrāṇiK​N​H śastrābhāve ca A yojayet | tvakkṣārādicaturvargaṃyojayet |
tvakkṣārādicaturvargaṃ
yojayet |
tvak_kṣārādicaturvvarggam
K​H
yojayet |
tvaksārādicaturvargaṃ
A
yojayet ||
tvakkṣārādicatuvargam
N
bhedyeK​N​H chedye A cchedye caK​N​H bhedye ca A buddhimānA​N​H buddhimāṃ K
āhārye cchedye bhedye ca nakhaṃ śakyeṣu yojayet |
vidhiḥ pravakṣyate paścād agnikṣārajalaukasāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.8.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
āhāryeK​H āhārya A āhāra N cchedyeK​H cchedya A cchedye N bhedye caK​N bhedyeṣu A bhede ca𑑍 H yojayet | vidhiḥyojayet |
vidhiḥ
A​K​H
yojayet |
vidhi
N
paścād agnikṣārajalaukasāṃpaścād agnikṣārajalaukasāṃpa𑑎ścād agnikṣārajalaukasāṃK​N​H paścāt kṣāravahnijalaukasām A
ye syur mukhagatā rogā netravarmagatāś ca ye |
gojīśephālikāśākapatrair visrāvayet tu tān ||
[cf. 1938 ed. 1.8.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ye syurA​K​H ye su N mukhagatāmmukhagatāA​K​H mukhagatāṃ N netravarmagatāś ca yenetravarmmagatāś ca yeK​N​H netravartmagatāś ca ye A gojīśephālikāśākapatrair
gojīśephālikāśākapatrair
K​H

gojīśephālikāśākapatrai
A

gojīsehālikāśākapatrai
N
visrāvayet tuviśrāvayet tuK​N rvisrāvayet tu A vviśrāvayet tu H tāntānA​K tāṃ N​H
śastrāṇy etāni matimān śuddhaśaikyāyasāni tu |
kārayet karaṇaprāptaḥ karmārakarmakovida iti ||
[cf. 1938 ed. 1.8.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śastrāṇyK​N eṣyeṣv eṣaṇyalābhe tu bālāṅgulyaṅkurā hitāḥ ||
śastrāṇy
A
śastrāny H
matimān śuddhaśaikyāyasāni tuA matimāṃ śuddhaśaikyāyasāni tu K matimāṃ śuddhaśaikyāyasāni tuṃ N matimān śuddhasaikyāyasāni tu H kārayet karaṇaprāptaḥ
kārayet karaṇaprāptaḥ

kārayet karaṇaprāptaḥ
Kpc​H

kārayet karaṇaprāptaṃ
A

kārayet karaṇaprāpta
Kac

kārayet kaṇaprāptaḥ
N
karmārakarmakovidakarmārakarmakovidaKpc​N karmāraṃ karmakovidam A karmāraṃkarmakovida Kac karmmāraḥ karmmakovida H itiK​N​H om. A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. prayogajñasya vaidyasya siddhir bhavati nity aśaḥ |
tasmāt paricayaṃ kuryāc chastrāṇāṃ grahaṇe sadā
A
|| 8 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
|| 8 || em. iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śastrāvacāraṇīyo nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ A || ❈ || 8 K 8 H

[Adhyāya 9, collation]

athāto yogyāsūtrīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.9.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyākhyāsyāmaḥA​N​H om. K
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
adhigatasarvaśāstram api śiṣyaṃ yogyāṃ kārayet | cchedyādiṣu snehādiṣu karmapatham upadiśet | bahuśruto py akṛtayogaḥ karmasv ayogyo bhavati |
[cf. 1938 ed. 1.9.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
adhigatasarvaśāstramadhigatasarvvaśāstramadhigatasarvvaśāstramK​N​H adhigatasarvaśāstrārtham A kārayet | cchedyādiṣukārayet || chedyādiṣuK​N kārayet | snehādiṣu A kārayet | cchedyādīṣu H snehādiṣusnehādiṣuK chedyādiṣu ca A snehādīṣu ca N snehādi ca H upadiśet | bahuśrutoupadiśet || bahuśrutoN upadiśet | subahuśruto A upadiśet | bahuśruto K upadiśyet | bahuśruto' H py akṛtayogaḥem. 'pyakṛtayogyaḥ A​N pyakṛtayogaḥ K py akṛtayogyaḥ H karmasv ayogyokarmmasvayogyoem. karmasvayogyokarmmasvayogyo A​K​H karmaścayogyo N
tatra puṣpaphalālāvutrapuservārukaprabhṛtiṣu cchedyaśeṣāṃ darśayet | utkartanāpakarttanāni copadiśet | dṛtibastiprasevakapūrṇeṣu bhedyayogyāṃ | saromṇi carmātate lekhyasya | mṛtapaśumahiṣāsvaśirāsūtpalanāleṣu vedhyasya | ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanāḍīśuṣkālābumukheṣveṣyasya | panasabimbīphalamajjāmṛtapaśudanteṣvāhāryasya sūkṣmaghanavastrāntamṛducarmāntayoḥ sīvyasya | mṛduvadhramāṃsapesyutpalanāleṣu ca karṇṇasandhibandhanayogyām | pustamayapuruṣāṃgapratyaṅgeṣu bandhanayogyāṃ | ghaṭālāvumukheṣu bastivraṇabastipīḍanayogyāṃ | netrapraṇidhānabastipīḍanayor iti ||
[cf. 1938 ed. 1.9.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
puṣpaphalālāvutrapuservārukaprabhṛtiṣupuṣpaphalālāvutrapuservārukaprabhṛtiṣuK puṣpaphalālābūkālindakatrapusai(so)rvārukarkārukaprabhṛtiṣu A puṣpahalālāvūtrapumevārukaprabhṛtiṣu N puṣpaphalālāvutrapuṣervvārukaprabhṛtiṣu H cchedyaśeṣāṃcchedyaviśeṣāṃcchedyaviśeṣānKpc chedyaviśeṣāncchedyaviśeṣāṃcchedyaviśeṣān A​Kac​H chedyaviṣauṣān N darśayet | utkartanāpakarttanānidarśayet, utkartanāpakartanānidarśayet | utkarttanāpakarttanānidarśayet | utkarttanāpakarttanāniA​K​H darśayet || utkarttanāyakarttanāni N copadiśet | dṛtibastiprasevakapūrṇeṣucopadiśet | dṛtibastiprasevakapūrṇeṣucopadiśet || dṛtivastiprasevakapūrṇṇeṣuK​N copadiśet; dṛtibastiprasevakaprabhṛtiṣūdakapaṅkapūrṇeṣu A copadiśyet | dṛtibastiprasevakapūrṇṇeṣu H saromṇiA​K​H sarosti N carmātateK carmaṇyātate A carmatate N carmmātane H mṛtapaśumahiṣāsvaśirāsūtpalanāleṣuK mṛtapaśusirāsūtpalanāleṣu ca A mṛtapaśumahiṣāśvaśivāsūtyalanāleṣu N mṛtapaśumahiṣāśvaśirāsūtpalanāleṣu H ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanāḍīśuṣkālābumukheṣveṣyasyaghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanāḍīśuṣkālābumukheṣveṣyasyaKpc​Hac ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanālīśuṣkālābūmukheṣveṣyasya A ghuṇopahatakāṣṭhataveṇunalanāḍīśuṣkālābumukheṣveṣyasya Kac ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanāḍīśuṣkālāvūmukheṣṭheṣyasya N ghuṇopahatakāṣṭhabhraveṇunalanāḍīśuṣkālābumukheṣveṣyasya Hpc panasabimbīphalamajjāmṛtapaśudanteṣvāhāryasyapanasabimbīphalamajjāmṛtapaśudanteṣvāhāryasyapanasabiṃbīphalamajjāmṛtapaśudanteṣvāhāryasyaK​H panasabimbībilvaphalamajjamṛtapaśudanteṣvāhāryasya; madhūcchiṣṭopalipte śālmalīphalake visrāvyasya A panasaviṃbīphalamujjāmṛbhapa paśudanteṣṭhahāryasya N sūkṣmaghanavastrāntamṛducarmāntayoḥsūkṣmaghanavastrāntamṛducarmmāntayoḥK​H sūkṣmaghanavastrāntayor mṛducarmāntayoś ca A sūkṣmamanavastrānṭhamṛducarmāntayoḥ N sīvyasya | mṛduvadhramāṃsapesyutpalanāleṣu casīvyasya | mṛduvadhramāṃsapesyutpalanāleṣu caK​H sīvyasya; pustamayapuruṣāṅgapratyaṅgaviśeṣeṣu bandhanayogyāṃ; mṛduṣu māṃsakhaṇḍeṣv agnikṣārayogyāṃ; mṛducarmamāṃsapeśīṣūtpalanāleṣu ca A mīvyasya mṛducapramāṃsapesyutpalanāleṣu ca N karṇṇasandhibandhanayogyāmkarṇṇasandhibandhanayogyāmK karṇasandhibandhayogyāmkarṇṇasandhibandhayogyāṃ A​H karṇṇasaccivanvanayogyāṃ N pustamayapuruṣāṃgapratyaṅgeṣuK u A pustamayaṣuruṣāṃgapratpadgeṣu N pumtamayapuruśāṅgapratyaṅgeṣu Hac pustamayapuruśāṅgapratyaṅgeṣu Hpc bandhanayogyāṃK​N​H daka A ghaṭālāvumukheṣuK​H pūrṇaghaṭapārśvasrotasyalābūmukhādi A ghaṭhālāvumukheṣu N bastivraṇabastipīḍanayogyāṃbastivraṇabastipīḍanayogyāṃvastivraṇavastipīḍanayogyāṃK​H ṣu ca A bastipīḍanayogyāṃ N netrapraṇidhānabastipīḍanayornetrapraṇidhānabastipīḍanayorK​H netrapraṇidhānabastivraṇabastipīḍanayo A netrapraṇidhānabastipīḍanayo N itiK​H gyām iti A riti N
bhavati cātra ||
evam ādiṣu medhāvī yogyā karmaṇy aśeṣataḥ |
[cf. 1938 ed. 1.9.5ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātra || evambhavati cātra ||
evam
evamem.
bhavataś cātra
evam
A
evambhavati cātra ||
evam
evam K​N​H
medhāvīA​K​H modhāvī N yogyā karmaṇyyogyākarmaṇyyogyā karmmaṇyKpc​H yogyā A yokarmaṇy Kac yojūkarmaṇy N aśeṣataḥaśeṣataḥK​H rheṣu yathāvidhi A asesataḥ N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. dravyeṣu yogyāṃ kurvāṇo na pramuhyati karmasu A​N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tasmāt kauśalam anvicchan śastrakṣārāgnikarmasu A
yasya yasyeha sādharmyaṃ tatra yogyāñ ca kārayet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yasyayasyaA​K​H yas tu N yasyehaK​H yatreha A yas tu vhra N sādharmyaṃsādharmmyanA​K​H sādharmya N yogyāñ caK​H yogyāṃ sa A yogyāva N kārayetK​N​H mācaret A
|| 9 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
|| 9 || ḍe em. iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne yogyāsūtrīyo nāma navamo 'dhyāyaḥ A ❈ || 9 K ḍe ḍe N​H

[Adhyāya 10, collation]

athāto viśikhānupraveśanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.10.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
viśikhānupraveśanīyaṃviśikhānupraveśanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥviśikhānupraveśanīyaṃK​H viśikhānupraveśanīyam adhyāyaṃ A viśikhānupraveśinīyaṃ N vyākhyāsyāmaḥA​N​H om. K
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
adhigatatantreṇopāsitatantrārthena dṛṣṭakarmaṇā kṛtayogyena śāstrārthannigadatā rājānujñātena vaidyena viśikhācaritavyā | nīcanakharomṇā śucinā śucivastraparihitena chatravatā sopānatkenānuddhataveṣeṇa sumanasā kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena bandhubhūtena bhūtānāṃ sahāyavatā |
[cf. 1938 ed. 1.10.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
adhigatatantreṇopāsitatantrārthenaA​K adhigatantrenopāsitatantrārthiṣu N adhigatatantreṇaupāsitatantrārthena H dṛṣṭakarmaṇādṛṣṭakarmmaṇāA​K​H dṛṣṭakarmaṇa N śāstrārthannigadatāśāstrārthaṃ nigadatāK​H śāstraṃ nigadatā A śāstrārthanigadatā N rājānujñātenaK​H rājānujñāte A rājātujñātena N vaidyenaK​H na A vedyena N viśikhācaritavyāviśikhā caritavyāK​H om. A śikhācaritavyā N nīcanakharomṇāA​K​H nīcanakharoṣṇā N śucināA​K​N ṣucinā H śucivastraparihitenaśucivastraparihitenaK​N​H śuklavastraparihitena A sopānatkenānuddhataveṣeṇasopānatkenānuddhataveṣeṇasopānatkenānuddhataveṣeṇaK​N daṇḍahastena sopānatkenānuddhataveśena A sopānatkenānuddhataveṣena H kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakenakalyāṇābhivyāhāreṇākuhakenaA​K​H kalyāṇābhivyāhāreṇākuhake N sahāyavatāsahāyavatāK​N​H susahāyavatā vaidyena viśikhā'nupraveṣṭavyā A
tato dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāturagṛham āgamyopaviśyāturam abhipaśyet spṛśet pṛcchec ca tribhir etair vijñānopāyaiḥ | dīrgham āyuṣo 'lpāyuṣo veditavyāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.10.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāturagṛhamdūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāturagṛhamdūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāturagṛhamK​H dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāturagṛha A dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāturagṛham N āgamyopaviśyāturamK​H mabhigamya, upaviśya, ātura A āgamyāturam N abhipaśyet spṛśet pṛcchec caabhipasyet | spṛset pṛcchec caK​N​H mabhipaśyet spṛśet pṛcchec ca A etairK​N​H etai A vijñānopāyaiḥvijñānopāyaiḥvvijñānopāyaiḥK​N​H rvijñānopāyai A dīrghamdīrghamK​N​H om. A āyuṣoK​H ro A āyuṣyo N 'lpāyuṣoem. gāḥ prāyaśo A lpāyuṣo K​N 'lpāyuśo H veditavyāḥveditavyāḥK veditavyā A​N​H
MS K seems to have veditavyāḥ although the final visarga isn't clear and the manuscript is damaged at this point. It was read as a visarga by Ācārya (1939: 77, note 2).
The vulgate here adds a passage that is taken to be a reference to the doctrines of the Carakasaṃhitā. See HIML 1A, 351-352. The commentary Bhānumatī by Cakrapāṇidatta does not support this added passage (ayaṃ pāṭhaś cakrāsaṃmataḥ: Ācārya 1939: 77, note 2).
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ity eke; tat tu na samyak, ṣaḍvidho hi rogāṇāṃ vijñānopāyaḥ, tad yathā- pañcabhiḥ śrotrādibhiḥ praśnena ceti A
tatra dṛṣṭvā yau varṇṇavaikṛticchāyāṃ cāturasya bhiṣagjānīyāt | spṛṣṭvā śītoṣṇādīṃ sparśaviśeṣā viparītāviparītāṃ jvaraśophādīṃ | pṛṣṭvā deśaṃ kālaṃ jātisāmyam ātaṅkam utpatti vedanāsamucchrāyo balābalam agniṃ vātamūtrapurīṣāṇām apravṛttipravṛttiṃ ceti ||
[cf. 1938 ed. 1.10.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatra dṛṣṭvā yautatra dṛṣṭvā???????yauKpc tatra śrotrendriyavijñeyā viśeṣā rogeṣu vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu vakṣyante- ‘tatra saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchati’(sū. a.26) ity evamādayaḥ, sparśanendriyavijñeyāḥ śītoṣṇaślakṣṇakarkaśamṛdukaṭhinatvād ayaḥ (sparśaviśeṣā ) jvaraśophādiṣu, cakṣurindriyavijñeyāḥ śarīropacayāpacayāyurlakṣaṇabalavarṇavikārādayaḥ, rasanendriyavijñeyāḥ pramehādiṣu rasaviśeṣāḥ, ghrāṇendriya A tatra dṛṣṭvā???????yau varṇṇavai Kac tatra dṛṣṭvā śarīropacayāpacayo varṇavaikṛticchāyāṃ cāturasya N tatra dṛṣṭvā śarīropacayāpayauvaṇṇavaikṛ H varṇṇavaikṛticchāyāṃticchāyāñKpc vijñeyā ariṣṭaliṅ A ticchāyāṃticchāyāñ Kac​H om. N cāturasyaK​H gādiṣu vraṇā A bhi N bhiṣagjānīyāt | spṛṣṭvāK​H nāmavraṇānāṃ ca gandha A ṣag jānīyāt || spṛṣṭā N śītoṣṇādīṃK om. A śītoṣṇādī N​H sparśaviśeṣāK viśeṣāḥ, praśnena ca A sparśaviśeṣo N n sparśaviśeṣā H viparītāviparītāṃviparītāviparītāṃK​N vijānīyā A viparītā viparītā H jvaraśophādīṃK om. A sohādīṃ N n jvaraśophādī H pṛṣṭvāpṛṣṭvāK​N om. A n || pṛṣṭvā H deśaṃK​N​H ddeśaṃ A jātisāmyamjātisāmyamK jātiṃ sātmya A jātimārmy N cātisātmyam H ātaṅkamātaṅkam K​H mātaṅkasa A āmātaṅkām N utpattiutpattiK​N​H mutpattiṃ A vedanāsamucchrāyoK​H vedanāsamucchrāyaṃ A vedanāsamucchāyo N balābalambalābalamK​N​H balamanta A agniṃagniṃK​N​H ragniṃ A apravṛttipravṛttiṃK​N pravṛttimapravṛttiṃ A apravṛttipravṛttīñ H ceticedigital_image 8vticetiK​N​H kālaprakarṣādīṃś ca viśeṣān | ātmasadṛśeṣu vijñānābhyupāyeṣu tatsthānīyair jānīyāt A
bhavati cātra ||
mithyādṛṣṭyā vikārā hi durākhyātās tathaiva ca |
tathā duṣparispṛṣṭāś ca mohayeyuś cikitsakaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.10.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātraA om. K​N bhavati cātra H mithyādṛṣṭyābhavati cātra ||
mithyādṛṣṭyā

mithyādṛṣṭyā
N​H

mithyādṛṣṭā
A
bhavati cātra ||
mithyādṛṣṭvā
K
durākhyātāsA​H om. K dvarākṛtā N tathaiva caA​N​H om. K tathā
tathā
A​N​H
om. K
duṣparispṛṣṭāś caduṣparispṛṣṭāś caH duṣparimṛṣṭāś ca A dū?ś ca K duṣparipṛṣṭyāvaiś ca N mohayeyuśmohayeyusK​N​H mohayeyu A cikitsakaṃcikitsakaṃK​N​H ścikitsakam A
tasmāt parīkṣyaḥ satataṃ bhiṣajā siddhimicchatā |
yuktito vyādhayaḥ sarve pramāṇair darśanādibhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.10.7.add]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tasmāt parīkṣyaḥK​H tasmāt carīkṣāḥ N siddhimicchatāK​H siddhim icchatā N yuktito
yuktito
K​H

yuktinā
N
vyādhayaḥK​H vyāpayaḥ N sarvesarvveK​H sarvvai N pramāṇairN​H pramāṇai K darśanādibhiḥddarśanādibhiḥN​H rdarśanādibhiḥ K
evam abhisamīkṣya sādhyāṃ sādhayed yāpyāṃ yāpayed asādhyān nopakrāmet | parivatsaroṣitāṃś ca vikārām prāyaśaḥ parivarjjayet |
[cf. 1938 ed. 1.10.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
abhisamīkṣyaabhisamīkṣyaA​K​H abhisamikṣya N sādhyāṃK​H sādhyā A​N sādhayed yāpyāṃK n sādhayet, yāpyā A sādhayadyāpyāṃ N sādhayed yāpyā H yāpayed asādhyān nopakrāmet | parivatsaroṣitāṃś cayāpayed asādhyānnopakrāmet | parivatsaroṣitāṃś caK n yāpayet, asādhyānnaivopakrameta, parisaṃvatsarotthitāṃś ca A pāyayed asādhyānnāpakrāmet || parivatasaroṣitāṃ sva N n yāpayed asādhyān nopakramet | parisaṃvatsaroṣitānś ca H vikārāmvikārāṃK​N vikārā A​H prāyaśaḥprāyasaḥK​N n prāyaśon prāyaśaḥ A​H parivarjjayetparivarjayetK​N​H varjayet A
tatra sādhyā api vyādhayaḥ prāyaśo duścikitsā bhavanti | śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrudurbalavaidyavidagdhavyādhiguhakadaridrakṛpaṇakrodhanānātmavatāt ||
[cf. 1938 ed. 1.10.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
apiapiA​K​Hac tc aṣi N api ḍo Hpc prāyaśoprāyasoK​N​H prāyeṇaiṣāṃ A duścikitsāK​N​H duścikitsya A bhavantibhavantibhava|ntiK​N​H tamā bhavanti |
tad yathā
A
śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrudurbalavaidyavidagdhavyādhiguhakadaridrakṛpaṇakrodhanānātmavatātem. śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrurājasevakakitavadurbalavaidyavidagdhavyādhigopakadaridrakṛpaṇakrodhanānāmanātmavatāmanāthānāṃ ca; evaṃ nirūpya cikitsāṃ kurvan dharmārthakāmayaśāṃsi prāpnoti A śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrudurbalavaidyavidagdhavyādhigṛhakadaridrakṛpaṇakrodhanānātmavatāt K srotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrudurbbalavaidyaviṃdagdhavyādhigūhakadaridrakṛpaṇakrodhanātmavatāṃ N śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrudurbbalavaidyavidagdhavyādhigūhakadaridrakṛpaṇakrodhanānātmavatāt H
bhavanti cātra ||
strībhiḥ sahāsyaṃ saṃvāsa parihāsañ ca varjayet |
dattaṃ tābhir na gṛhṇīyād annād anyad bhiṣa deti ||
[cf. 1938 ed. 1.10.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavantibhavantiK​N bhavati A​H sahāsyaṃK sahāsyāṃ A​N sahāmyaṃ Hac ñ sahāsyaṃ Hpc saṃvāsasamvāsaṃK saṃvāsaṃsamvāsaṃ A​N saṃvādaṃ H varjayet | dattaṃvarjayet |
dattaṃ
varjayet ||
dattaṃ
varjjayet |
dattan
K​N​H
varjayet |
dattaṃ ca
A
tābhir natābhir nnaK​N​H tābhyo nā A gṛhṇīyād annād anyad bhiṣa detiem. deyam annādan yad bhiṣagvaraiḥ A gṛhṇīyād annād anyad bhiṣadeti || ❈ || 10 K mṛhṇīyād anyād anyad bhiṣag bhyudeti || ḍo N gṛhṇīyād annād anyad bhiṣadeti || ḍo H
vedotpattiśiṣyadīkṣādānam adhyayanasya ca |
prabhāṣaṇañ cāgraharaṃ ṛtucaryā tathaiva ca |
yantraṃ śastrāvacārañ ca yogyāsūtrīyam eva ca |
viśikhānupraveśañ ca proktaṃ vai prathamo daśa ||
[cf. 1938 ed. 1.10.9.add]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vedotpattiśiṣyadīkṣādānamK​H vedotpattiśiṣyādīkṣādānam N prabhāṣaṇañ
prabhāṣaṇañ

prabhāṣaṇañ
K​H

prabhāṣaṇaś
N
ṛtucaryāKpc​N ṇaṃ ṛtucaryā Kac mṛtucaryā H viśikhānupraveśañ ca
viśikhānupraveśañ ca

viśikhānupraveśañ ca
K​H

viśikṣānupraveśaś ca
N
|| 10 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
|| 10 || em. iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viśikhānupraveśanīyo nāma daśamo 'dhyāyaḥ A ❈ K ḍo H

[Adhyāya 11, collation]

athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.11.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṣārapākavidhimadhyāyaṃK kṣārapākavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ A​H svārapākavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
anuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamo bhavati | cchedyabhedyalekhyakaraṇādviśeṣakriyāvacāraṇāc ca |
[cf. 1938 ed. 1.11.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
anuśastrebhyaḥanuśastrebhyaḥK​H śastrānuśastrebhyaḥ A anuśastrebhya N kṣāraḥA​K​H kṣāraṃ N bhavatiK​N​H om. A cchedyabhedyalekhyakaraṇādviśeṣakriyāvacāraṇāc caK chedyabhedyalekhyakaraṇāt tridoṣaghnatvād viśeṣakriyāvacāraṇāc ca A chedyabhedyalekhyakaraṇāt || viśeṣakriyāvacaṇṇāccaṃ N cchedyabhedyalekhyakaraṇādviśeṣakriyāvacāraṇācca H
tatra kṣaraṇātkṣaṇaṇādvā kṣāraḥ |
[cf. 1938 ed. 1.11.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṣaraṇātkṣaṇaṇādvākṣaraṇātkṣaṇaṇādvāK kṣaraṇāt kṣaṇanād vā A​N kṣaraṇāt kṣaṇanādvā H
nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ | śuklatvāt saumyas tasya saumyasyāpi sato dahanapacanadāraṇaśaktiraviruddhā | sakhalvāgneyauṣadhibhūya kaḥ | uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilāyanaḥ | śodhano ropaṇaḥ stambhanollekhanakrimyāmakaphaviṣamedasām upahantā puṃstvasya cātisevitaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.11.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥnānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥK​H nānauṣadhisamavāyāt tridoṣaghnaḥ A nānauṣadhisamavāyāntridoṣaghnaḥ N śuklatvāt saumyasśuklatvāt saumyaḥA​K śuklatvāt saumya N śuklatvā? t saumyas H tasyaA​K​H stasya N satoA​K​H sa N dahanapacanadāraṇaśaktiraviruddhādahanapacanadāraṇaśaktiraviruddhāK dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā A tvodahanapacanadāraṇaśaktiriruruddhā N dadahanapacanadāraṇaśaktir aviruddhā H sakhalvāgneyauṣadhibhūya kaḥsakhalvāgneyauṣadhibhūyakaḥK āgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭuka A sa khalvārmeyauṣadhibhūyastvāt kaṭhrakaṃ N sa khalv āgneyauṣadhibhūyiṣṭhāt kaṭukaḥ H vilāyanaḥvilāyanaḥ |K​N​H vilayanaḥ A ropaṇaḥK ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ A​H roṣaṇaḥ N stambhanollekhanakrimyāmakaphaviṣamedasāmstambhanollekhana krimyāmakaphaviṣamedasāmK​H stambhano lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasām A stambhanoṃlekhanakrimyāmakahaviṣamedasām N puṃstvasyaA​K​H pustvasya N
sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ | pānīyaś ca
[cf. 1938 ed. 1.11.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatra pratisāraṇīyaḥ | kuṣṭhakiṭibhadardrumaṇḍalakilāsabhagandarārśorbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakanacchavyaṅgabāhyakrimiviṣādiṣu copadiśyate | saptasu ca mukharogeṣūpajihvopakuśadantavaidarbhamedajoṣṭhaprakopeṣu triṣu ca rohiṇīṣu eteṣv evānuśastrapātanam uktaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.11.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kuṣṭhakiṭibhadardrumaṇḍalakilāsabhagandarārśorbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakanacchavyaṅgabāhyakrimiviṣādiṣukuṣṭhakiṭibhadardrumaṇḍalakilāsabhagandarārśorbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakanacchavyaṅgabāhyakrimiviṣādiṣukuṣṭhakiṭibhadardrumaṇḍalakilāsabhagandarārśorbbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakanacchavyaṅgabāhyakrimiviṣādiṣuK​H kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīla- tilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmiviṣādiṣū A kuṣṭakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārsorbudaduṣṭavraṇanāḍīkarmakīlatilakālakanachavyaṅgabāhukṛmiviṣādiṣu N copadiśyatecopadiśyate |K​N​H padiśyate A mukharogeṣūpajihvopakuśadantavaidarbhamedajoṣṭhaprakopeṣumukharogeṣūpajihvopakuśadantavaidarbhamedajoṣṭhaprakopeṣuK​H mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu A mukharogesūpajihvopakuśadantavaidarbhamedajeṣṭaprakopeṣu N triṣu caem. tisṛṣu ca A trisṛṣu ca K​H tisṛsuṣa ca N rohiṇīṣurohiṇīṣuA​K​H rohaṇīṣu N eteṣveteṣvA​K​N ete H evānuśastrapātanamevānuśastrapātanamK​N evānuśastrapraṇidhānam A ṣvevānuśastrapātanam H
Ḍalhaṇa reported that some people read evānuśastrapātanam as here, as opposed to the vulgate's anuśastrapraṇidhānam.
pānīyas tu gulmādarāgnisaṃgājīrṇṇānāhaśarkarāśmaryabhyantarakrimiviṣāśassu copayujyate ||
[cf. 1938 ed. 1.11.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pānīyas tuA​K​N pānī H gulmādarāgnisaṃgājīrṇṇānāhaśarkarāśmaryabhyantarakrimiviṣāśassuK garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāha- śarkarāśmaryābhyantaravidradhikṛmiviṣārśaḥsū A gulmodarāgnisaṃśājīrṇṇānāhasarkkarāsmargyīryabhadantarakrimiviṣārsassu N yastu gulmodarāgnisaṅgājīrṇṇānāhaśarkkarāśmaryabhyantarakrimiviṣārśaḥmū Hac yastu gulmodarāgnisaṅgājīrṇṇānāhaśarkkarāśmaryabhyantarakrimiviṣārśaḥsū Hpc copayujyatecopayujyateK​N​H payujyate A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ahitas tu raktapittajvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhrama- madamūrcchātimiraparītebhyo 'nyebhyaś caivaṃ vidhebhyaḥ A
tasya vistāro 'nyatra
[cf. 1938 ed. 1.11.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tasyaK​H taṃ cetarakṣāravad dagdhvā parisrāvayet; tasya A tasya vistaro nyatārthetaracikīrṣuḥ N vistāroK vistaro A om. N vistaro' H 'nyatraA nyatra K​H om. N
athetaraṃ cikīrṣuḥ | śaradi śucir upavasan praśastadeśajātam anupahataṃ madhyamavayasaṃ kālamuṣkakam adhivāsyāparedyuḥ pātayitvā kaṇḍasaḥ prakalpya nivātadeśe citiṅ kṛtvā tilanālair ādīpayet | athopaśānte 'gnau tad bhasma pṛthag gṛhṇīyāt bhasmaśarkarāś ca || athānenaiva kalpena kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyāpāmārganaktamālavṛṣakadalīcitrakendrayavṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthāḥ | catasraḥ kośātakyaḥ samūlaphalaśākhāpatrān dahet tataḥ kṣāradroṇam udakadroṇaiḥ ṣaḍbhir āloḍya mūtraiś ca yathoktair mahati kaṭāhe śanaiś śanair davyāvaghaṭṭayan vipacet sa yadā bhavaty acchoraktas tīkṣṇaḥ picchilaś ca tam ādāyetaraṃ saṃsṛjya punar api pākāyādhiśrayet tata eva ca kṣārodakakuḍavamadhyardha kṛtvāpanayet tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarāś ca | kṣīrapakaśaṃkhanābhīr agnivarṇṇāḥ kṛtvāyase pātre tasmiṃ kṣārodake niṣicya | piṣṭvā tathaiva ca pratīvāpo yathālābhaṃ dantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravāḍatālapatrīviḍasauvarcikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥ ślakṣṇacūrṇṇaṅ kṛtvā nidadhyāt | satatam apramattaś ca darvyāvaghaṭāyaṃ vipacet | sa yathā nātisāndro nātidravaś ca bhavati tathā prayateta | athainam āgatapākam avatāryānuguptam āyase kumbhe nidadhyāt |
[cf. 1938 ed. 1.11.11-13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athetaraṃem. athetaras A om. K​N arthetara H cikīrṣuḥH trividho mṛdurmadhyastīkṣṇaś ca | taṃ cikīrṣuḥ A arthatara cikīrṣuḥ K om. N śaradiśaradiA​K​H om. N śucirK​H girisānujaṃ śucir A śarada śucir N upavasan praśastadeśajātamupavasan praśastadeśajātamK​N​H upoṣya praśaste 'hani praśastadeśajātam A kālamuṣkakamkāla muṣkakamK​H mahāntam asitam uṣkakam A kālamuskakama N adhivāsyāparedyuḥA​K​H dhivāsyāparedyuḥ N pātayitvāpātayitvāK​H pāṭayitvā A​N kaṇḍasaḥK khaṇḍaśaḥ A kāṇḍaśaḥ N kāṇḍasaḥ H prakalpyaK​H prakalpyā A​N nivātadeśenivātaH vapāṭya nivāte deśe A nivātanivāta K​N citiṅH nicitiṃ A om. K​N kṛtvā tilanālairkṛtvātilanālairH kṛtvā sudhāśarkarāś ca prakṣipya tilanālair A deśe citiṅkṛtvā tilanālair K dośe citiṃ kṛtvā tilanālair N ādīpayet | athopaśānte 'gnauādīpayet | yathopaśāntegnauādīpayet | yathopaśānte'gnauA ādīpayet yathopaśāntegnauādīpayet | yathopaśāntegnauādīpayet | yathopaśānte'gnau K​H ādīpayet || yathopaśāntarmau N tad bhasmaK​N tadbhasma A​H pṛthag gṛhṇīyāt bhasmaśarkarāś capṛthag gṛhṇīyāt | bhasmaśarkarāś capṛthag gṛhṇīyāt || bhasmaśarkkarās capṛthaggṛhṇīyāt | bhasmaśarkkarāś caK​N​H pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāś ca A kalpenakalpenaK​H vidhānena A karṣken N kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyāpāmārganaktamālavṛṣakadalīcitrakendrayavṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthāḥem. kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalīcitrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāś A kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhāpāmādigital_imagerganaktamālavṛṣakadalīcitrakendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthāḥ Kac kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhāpāmādigital_imagerganaktamālavṛṣakadalīcitrakendrayavṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthāḥ Kpc kuṭajapālāśāś ca karṇṇapāribhadrakavinītakāragvadhatiṇvakārkasnuhāyāmārjanaktamālāvṛṣakadalīcitrakendravṛkṣāsphotāsvamārakasaptacchadāgnimanthaḥ N kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkkasnuhāpāmārgganaktamālavṛṣakadalīcitrakendrayavṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanḥ Hac kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkkasnuhāpāmārgganaktamālavṛṣakadalīcitrakendranduyavṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanḥ Hpc catasraḥcatasraśA​K​H cata N kośātakyaḥkośātakyaḥK​H ca kośātakīḥ A srakośātakṛḥ N samūlaphalaśākhāpatrān dahet tataḥsamūlaphalaśākhāpatrāndahettataḥK​H samūlaphalapatraśākhā dahet | tataḥ A samūlaphalaśāpatrāndehantataḥ N kṣāradroṇamA​H kṣāradroṇa K​N udakadroṇaiḥA​H mudakadroṇaiḥ K mudakadroṇṇaiḥ N ṣaḍbhirṣaḍbhir A​N​H ṣaḍbhi K āloḍyaāloḍyaA​N​H rāloḍya K mūtraiś camūtrais caK​N​H mūtrair vā A yathoktairA​N​H yatho K mahatimmahatiN​H ekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya, mahati A ktairmahati K kaṭāheA​K​H kāṭāhe N śanaiśśanaisśanaiḥN​H śa A śanai K śanairsanairN​H nair A śśanai K davyāvaghaṭṭayan vipacet sadarvyā'vaghaṭṭayan vipacet | saddarvyāvaghaṭṭayan vipacet saem. darvyā'vaghaṭṭayan vipacet sadarvyā'vaghaṭṭayan vipacet | saddarvyāvaghaṭṭayan vipacet sa A​H rdavyāvaghaṭṭayanvipacet sa K davyāvaghaṭṭayan vipacetsaccipacet sa N bhavaty acchoraktas tīkṣṇaḥN bhavaty accho raktas tīkṣṇaḥ A bhavatyacchoraktastīkṣṇaḥ K bhavatyaccho raktastīkṣṇāḥ H picchilaś ca tamA​H picchilaś ca K picchi N ādāyetaraṃādāyeta raṃH ādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ A tamādāyetaraṃ K lasca tamādāyetaraṃ N saṃsṛjyaK​H vibhajya A saṃsṛkṛ N punarA​N​H puna K apiN​H a A rapi K pākāyādhiśrayet tatapākāyādhiśrayettataK​N gnāv adhiśrayet | tata A pāka yādhiśrayet tata H eva caK​N​H eva A kṣārodakakuḍavamadhyardhaK kṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ A kṣārodaṃ kuḍavamadhyardha N kṣārodaka kuḍavam adhyarddhaṅ H kṛtvāpanayet tataḥkṛtvā panayettataḥkṛtvā panayet tataḥK​N​H vā'panayet | tataḥ A kaṭaśarkarābhasmaśarkarāś cakaṭaśarkkarābhasmaśarkarāś cakaṭaśarkkarābhasmaśarkkarā ś caK​N​Hac kaṭaśarkarābhasmaśarka A kaṭaśarkkarābhasmaśarkkarā ś ca | ḍo Hpc kṣīrapakaśaṃkhanābhīr agnivarṇṇāḥem. rākṣīrapākaśaṅkhanābhīragnivarṇāḥ A kṣīrapakaśaṃkhanābhīragnivarṇṇāḥ K kṣīraṣakaśaṃkhanābhīraktavallīḥ N kṣīre pakaśaṃkhanābhīragnivarṇṇāḥ Hac kṣīre pakaśaṃkhanābhīragnivarṇṇāḥ Hpc kṛtvāyasekṛtvā''yaseA​K​N kṛtyāyase H tasmiṃK​N tasmi A​H kṣārodakeK​N nn eva kṣārodake A n kṣārodake H niṣicyaA​N​H bhiṣicya K tathaiva catathaiva caK​N​H tenaiva A pratīvāpopratīvāpoK​N​H om. A yathālābhaṃyathālābhaṃyathā lābhaṃK​N​H om. A dantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravāḍatālapatrīviḍasauvarcikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥ ślakṣṇacūrṇṇaṅdantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravāḍatālapatrīviḍasauvarcikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥ ślakṣṇacūrṇṇaṅK dvivraṇe 'ṣṭapalasaṃmitaṃ śaṅkhanābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya A vantī citrakalāṅgalīpūtikapratutālapatrīviḍasauvarccikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktī||ślakṣṇacūrṇṇaṃ N dantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravālatālapattrī viḍasauvarccikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥślakṣṇacūrṇṇāṅdantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravālatālapattrī viḍasauvarccikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥślakṣṇacūrṇṇāṅdantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravālatālapattrī viḍasauvarccikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥślakṣṇacūrṇṇāṅ Hac​Hpc kṛtvāK​N​H om. A nidadhyāt | satatamnidadhyāt || satatamK​N​H satatam A apramattaś caK​N​Hpc apramattaś cai A aprattaś ca Hac darvyāvaghaṭāyaṃdarvyāvaghaṭāyaṃK nam avaghaṭṭaya A dapyāvaghattayaṃ N darvvyāvaghaṭaya H vipacet | savipacet || saK​N n vipacet | sa A​H nātisāndroA​K​H nāti?sāndro N prayatetaA​K​H payateta N athainamA​K​H athenam N āgatapākamA​K​H āgatayā ka N avatāryānuguptamavatāryānuguptamA​K​H rmavatārpānuguptam N nidadhyātK​N​H saṃvṛtamukhe nidadhyād eṣa madhyamaḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. eṣa caivāpratīvāpaḥ pakvaḥ saṃvyūhimo mṛduḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. pratīvāpe yathālābhaṃ dantīdravantīcitrakalāṅgalīpūtikapravālatālapatrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ | sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyas tīkṣṇaḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. teṣāṃ yathāvyādhibalam upayogaḥ A
kṣīṇabale ca kṣārodakam āvaped balakaraṇārthaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.11.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṣīṇabale caK​N​H kṣīṇabale tu A āvaped balakaraṇārthaṃāvaped balakaraṇārthamA​K​H āvayed balakaraṇārthaṃ N
bhavati cātra ||
naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇoti picchilaḥ |
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.11.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiN​H bhavataś A om. K cātraA​N om. K​H ślakṣṇotiK​H ślakṣṇo 'tha A kṣṇoti N kṣāroA​K​H kṣā N hyaṣṭaguṇaḥK hy aṣṭaguṇaḥ A​H rohyaṣṭaguṇaḥ N
atyuṣṇam atipaicchilyam atitaikṣṇyavisarpitā |
atyarthaṃ mārdavaṃ śaityam atyarthaṃ sāndram eva ca |
hīnauṣadhyavipakvatvaṃ kṣāradoṣā na ca smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.11.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
atyuṣṇam atipaicchilyamK​N atimārdavaśvaity auṣṇyataikṣṇyapaicchilya A atyauṣṇam atipaicchilyam H atitaikṣṇyavisarpitāatitaikṣṇyavisarppitāK​H sarpi A atitīkṣṇyavisarppitā N atyarthaṃ
atyarthaṃ

atyarthaṃ
K​N​H
om. A
mārdavaṃmārddavaṃK​H om. A mārdravaṃ N śaityamśaityaṃK​N​H om. A atyarthaṃK​H om. A atyartha N sāndramśāndramK​N​H om. A eva caeva caK​H om. A eva ca ||
ḥ
N
hīnauṣadhyavipakvatvaṃ
hīnauṣadhyavipakvatvaṃ
hīnauṣadhyavipakvatvaṃK​H
om. A inauṣadhyavipakvatvaṃ N
kṣāradoṣākṣāradoṣāK om. A ttāra doṣā N kṣāra doṣa H na caK om. A nava N​H smṛtāḥK​N​H tāḥ |
sāndratā'pakvatā hīnadravyatā doṣa ucyate
A
tatra kṣārasādhyavyādhiṃ vyādhitam upaveśya nivātāsambādhe deśe agropaharaṇīyoktopasaṃbhārasaṃbhṛtatanoḥ | anyatamam avaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā vā śalākayā kṣāraṃ pratisārya vākchatamātram upaikṣeta |
[cf. 1938 ed. 1.11.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṣārasādhyavyādhiṃK​N​H kṣārasādhyavyādhi A nivātāsambādhenivātā saṃbādheK​N​H nivātātape deśe 'sambādhe A deśedeseK​N​H om. A agropaharaṇīyoktopasaṃbhārasaṃbhṛtatanoḥagropaharaṇīyoktopasaṃbhārasaṃbhṛtatanoḥK​H 'gropaharaṇīyoktena vidhānenopasambhṛtasambhāraṃ, tato A agropaharaṇīyoktepasaṃbhārasaṃbhṛtatanoḥ N anyatamam avaghṛṣyāvalikhyaanyatamamavaghṛṣyāvalikhyaem. 'sya tam avakāśaṃ nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya A anyatamamavaghṛṣyāvalikhyaanyatamamavaghṛṣyāvalikhya K​H anyatamam avaghṛvyāvali khya N pracchayitvā vāK​H pracchayitvā A pracchayivvā N śalākayāśalākayāsalākayāA​K​N śalāka?yā H pratisāryaK​H pratisāra A pratisā N vākchatamātramvākchatamātramK​H yet, dattvā vākśatamātram A yavākchatamātram N upaikṣetaK​H upekṣeta A​N
tasmiṃ nipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇaṃ |
tatrāmlavargaḥ samanaḥ sarpirmadhusamāyutaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.11.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṛṣṇatāA​K​H kṣaṇatā N tatrāmlavargaḥ
tatrāmlavargaḥ

tatrāmlavargaḥ
A​K

tatrāmblavargaḥ
N

tatrāvarggaḥ
H
samanaḥK​N​H śamanaḥ A sarpirmadhusamāyutaḥsarpirmadhusamāyutaḥsarppirmmadhusamāyutaḥK​H sarpirmadhukasaṃyutaḥ A sarppimadhusamāyutaḥ N
atha ca sthiramūlatvātkṣāradagdhanna dīryate |
idamālepanantatra śīghra samavacārayet |
[cf. 1938 ed. 1.11.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
atha caathaceK atha ceathace A​H​N sthiramūlatvātkṣāradagdhannasthiramūlatvāt kṣāradagdhan naK​N t sthiramūlatvāt kṣāradagdhaṃ nat sthiramūlatvāt kṣāradagdhan na A​H dīryateK​H śīryate A dīyate N idamālepanantatra
idamālepanaṃ tatra

idamālepanantatra

idamālepanan tatra
A​K​H

idam ālepanaṃ tatra
N
śīghraK sama A sīghraṃ N śīghraṃ H samavacārayetsamavacārayetK​N​H gramavacārayet A
amlakāñjikabījānāṃ tilām madhukameva ca |
prapiṣya samabhāgāni tenaivamanulepayet |
[cf. 1938 ed. 1.11.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
amlakāñjikabījānāṃK​H amlakāñjikabījāni A aṃblakaṃñjikabījānaṃ N tilāmtilāṃK​N​H tilā A madhukameva caK​H n madhukam eva ca A madhukam eva ca N prapiṣya
prapiṣya
K​H

prapeṣya
A

prasiṣya
N
tenaivamanulepayettenaivamanulepayetN​H tenainamanulepayet A tenaivam anulepayet K
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇalepanaḥ ||
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena tathaiva ca |
[cf. 1938 ed. 1.11.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ghṛtāktoA​K​H ghṛtākte N vraṇalepanaḥvraṇalepaṇaḥK​N vraṇaropaṇaḥ A vraṇalepaṇaḥ H rasenāmlena
rasenāmlena

rasenāmlena
A​K​H

rasenāmblena
N
vīryoṣṇenaA​K​H vīyāṣṇena N tathaiva caK​N​H ca yojitaḥ A
āgneyenanāgni sadṛśaḥ kathaṃ kṣāra praśāmyati |
evaṃ cen manyase vatsa procyamānaṃ śṛṇuṣva me |
[cf. 1938 ed. 1.11.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
āgneyenanāgniāgneyenanāgniK āgneyenāgni A​N āgneyai?nāgni H sadṛśaḥK​N​H nā tulyaḥ A kṣāraK​N kṣāraḥ A​H cen manyaseA​K​H cet manyase N śṛṇuṣvasṛṇuṣvaK​N​H nibodha A
amlavarjyā rasāṃ kṣāre sarvān eva vibhāvayet |
kaṭuka thā |
amlena saha saṃyuktaḥ sutīkṣṇo lavaṇo rasaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.11.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
amlavarjyā rasāṃamlavarjyā rasāṃamlavarjyārasāṃK​H amlavarjān rasā A aṃblavarjyārasāṃ N kṣāreK​H n kṣāre A tlāre N vibhāvayet | kaṭuka thāvibhāvayet |
kaṭukathā
K
vibhāvayet |
kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇo 'nurasas tathā
A
vibhāvayet ||
kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇena rasas tathā
N
vibhāvayet |
kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇonurasas tathā
H
amlena
amlena

amlena
A​K​H

aṃblena
N
sahasahaA​K​N​Hpc maha Hac sutīkṣṇo lavaṇoK satīkṣṇalavaṇo A sutīkṣṇalavaṇo N sutīkṣṇolavaṇo H rasaḥK​N​H rase A
mādhūryam āśu vrajati tīkṣṇabhāvañ ca muñcati |
mādhūryayogānna dahedagniragnirivāplutaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.11.25]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
mādhūryamK mādhuryaṃ A mādhūya N mādhūrya H āśuK bhaja A māsta N māśu H vrajatiK​H te 'tyarthaṃ A krejati N tīkṣṇabhāvañ caK​N​H tīkṣṇabhāvaṃ vi A mādhūryayogānna
mādhūryayogānna

mādhūryayogān na
K​H

mādhuryācchamamā
A

mādhūyayogān na
N
dahedagniragnirivāplutaḥdahedagniragnirivāplutaḥK pnoti vahniradbhir ivāplutaḥ A dahed agniradbhirivāplutaḥ N dahed agnir agnir ivāplutaḥ || ? H
tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaś ca | hīne todakaṇḍūjāḍyāni vyādhivṛddhiś ca | atidagdhe dāhapākaśramāṅgamadaklamāḥ | pipāsāmaraṇāñ ceti |
[cf. 1938 ed. 1.11.26]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
samyagdagdheA​K​H samyagdaś cai N vikāropaśamovikāropasamoA​K​N vikāropasamo H lāghavamanāsrāvaś calāghavamanāsrāvaś calāghavamanāsrāvas caA​K​N lāghavamanāśrāvaś ca H hīne todakaṇḍūjāḍyānihīne todakaṇḍūjāḍyāniK hīnadagdhe todakaṇḍujāḍyāni A hīnetodakaṇḍujārḍyāni N hīnetodadakaṇḍūjāḍyādi H atidagdheA​K​N ? atidagdhe Hac ?ḍo atidagdhe Hpc dāhapākaśramāṅgamadaklamāḥdāhapākaśramāṅgamadaklamāḥK dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklama A dāhapākasramāṅgamarddaklamāḥ N dāhapākaśrāmāṅgamarddaklamāḥ H pipāsāmaraṇāñ pipāsāmaraṇāñ K pipāsāmūrcchāḥ syur maraṇaṃ A pipāsāmaraṇaṃpipāsāmaraṇaṃpipāsāmaraṇañ N​H ceticetiK​N​H vā A
kṣāradagdhavraṇañ ca yathādoṣaṃ yathāvyādhiṃ copakrameta |
[cf. 1938 ed. 1.11.27]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṣāradagdhavraṇañ cakṣāradagdhavraṇañ caK​H kṣāradagdhavraṇaṃ tu A kṣāradagdhavraṇañ ca tu N yathāvyādhiṃyathāvyādhiñK​H yathāvyādhi A yathāvyādhiññ N copakrametaK​H copakramet A cāpakramet N
athā kṣārakṛtyā bhavanti | durbalabālasthivirabhīrusarvāṅgaśūnodarīgarbhiṇīṛtumatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībā uddhṛtodvṛttaphalayonyaśca
[cf. 1938 ed. 1.11.28]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athāK atha naite A atha N​H kṣārakṛtyāK​H kṣārakṛtyāḥ A kṣārakṣaḍyā N bhavantiK​H tad yathā A bhavantiṃ N durbalabālasthivirabhīrusarvāṅgaśūnodarīgarbhiṇīṛtumatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībādurbalabālasthivirabhīrusarvāṅgaśūnodarīgarbhiṇīṛtumatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībāK durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapittigarbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇa- tṛṣṇāmūrcchopadrutaklībā A durbalabālachavirabhīrusarvāṅgasūnodarīgarbhiṇīdantamatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣetakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībā N durbbalabālasthavirabhīrusarvvāṅgaśūnodarīgarbhbhiṇīṛtumatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībā Hac durbbalaḍebālasthavirabhīrusarvvāṅgaśūnodarīgarbhbhiṇīṛtumatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībā Hpc uddhṛtodvṛttaphalayonyaścaem. pavṛttodvṛttaphalayonayaḥ A uddhṛtodvṛttaphalayonyaś ca K dradvṛtodvṛttephalayonyas castathā N uddhṛtodvṛttaphalayonayaś ca H
tathā marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasepasrotaḥ svalpamāṃsapradeśeṣv akṣṇoś ca na dadyād anyatra varmarogāt |
[cf. 1938 ed. 1.11.29]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tathāA​K​H om. N marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasepasrotaḥmarmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasepasrotaḥmarmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasepasrotaḥK​N marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśephaḥsrotaḥ A marmmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasephaḥśrotaḥ H svalpamāṃsapradeśeṣvsvalpamānsapradeseṣvsvalpamāṃsa pradeśeṣvK​N​H svalpamāṃseṣu ca deśeṣv A akṣṇoś ca naA​K​H akṣāṃs ca na N varmarogātvarmmarogātK​H vartmarogāt A carmarogāt N
tatra kṣārasādhyeṣv api vyādhiṣu śūnagātram asthiśūlinam annadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipīḍopadrutañ ca kṣāro na sādhayati ||
[cf. 1938 ed. 1.11.30]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śūnagātramsūnagātramA​K​N sūnagātram H annadveṣiṇaṃA​K​H annadvesinaṃ N sādhayatiK​N​H sādhayati (durbalabālasthavirādīn pratisāraṇīya iti) A
bhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavaty alpamatiprayuktaḥ |
satvapramattena sadā prayukto rogān nihanyād acireṇa ghorān iti ||
[cf. 1938 ed. 1.11.31]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātra || viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥbhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ
bhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ
em.
bhavati cātra
viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ
A
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥbhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ
bhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ
K​H
bhavati cātra || viṣāgniśastrāsanimṛtyutulyaḥ N
satvapramattena
satvapramattena

satvapramattena
K​H

sa dhīmatā samya
A

sandhapramattena
N
sadāK​N​H g anu A prayuktoA​K​H prayukte N rogānA​K​H rogā N ghorān itighorānn itiK​N​H ghorān A
|| 11 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
|| 11 || em. iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṣārapākavidhirnāmaikādaśo 'dhyāyaḥ A ❈ || 11 K ḍoṃ N ḍo e H

[Adhyāya 12, collation]

athāto 'gnikarmavidhim adhyāyāṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.12.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athāto|| athātoathātaḥA​L​N​H athā K 'gnikarmavidhimagnikarmavidhim'gnikarmmavidhimA​L​N​H gnikarmavidhiṃ K adhyāyāṃN adhyāyaṃ A​L om. K​H vyākhyāsyāmaḥA​N​H vyākhyāsyāmaḥ ||? L om. K
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
kṣārād agnir garīyāṃ kriyāsu vyākhyātas taddagdhānāṃ rogāṇām apunarbhavāt | svedaśastrakṣārair aśakyānāṃ tatsādhanāc ca |
[cf. 1938 ed. 1.12.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṣārād agnirK​N​H kṣārādagni A ?kṣārād agnir L garīyāṃggarīyāK​N rgarīyā A garīyāggarīyā L​H kriyāsuK​N n kriyāsu A​L​H vyākhyātasvyākhyātaḥA​Kpc vyākhyātaḥ || ? L vyākhyātaās Kac vyākhyātās N​H taddagdhānāṃtaddagdhānāṃtaddagdhānāṃtaddagdhānāṃA​K​N​H tad dagdhānāṃ L apunarbhavāt | svedaśastrakṣārairapunarbhavāt | svedaśastrakṣārairapunarbhavāt | svedaśastrakṣārairK​Hac apunarbhāvād bheṣajaśastrakṣārair A apunarbhavāt || ? bheṣajaśastrakṣārair L apunarbhāvāt svedasastrakṣārair N apunarbhavāt | svedaśastratakṣārair Hpc aśakyānāṃasakyānāṃaśakyānānL​K​H asādhyānāṃ A asakṣānāṃ N tatsādhanāc catatsādhyatvāc caK​N​H tatsādhyatvāc catatsādhyatvāc ca A​L
athaimāni dahanopakaraṇāni bhavanti | pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākājamvvoṣṭhetaralohakṣaudraguḍasnehādīni | tatra pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākās tvaggatānāṃ | jambvoṣṭhetaralohāḥ māṃsagatānāṃ | kṣaudraguḍasnehāḥ sirāsnāyusandhyasthigatānām |
[cf. 1938 ed. 1.12.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athaimāniathaimāniK​N​H athemāni A ?athaimāni L bhavantiA​K​H om. L bhavnti N pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākājamvvoṣṭhetaralohakṣaudraguḍasnehādīnipippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākājamvvoṣṭhetaralohakṣaudraguḍasnehādīniK tad yathā- pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākājāmbavauṣṭhetaralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāś ca A tad yathā || pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākājaṃābavauṣṭvetataralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāś ca || ? Lac tad yathā || pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākājaṃbavauṣṭvetataralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāś ca || ? Lpc pippalyajāsakṛdgodantasarasalākājāṃboṣṭhotaralohakṣaudraguḍasnehādīni N pippalyajāsakṛdgodantaśaraśalākājaṃbboṣṭhetaralāhakṣaudraguḍasnehādīni H tvaggatānāṃA​L​N​H stvaggatānāṃ K jambvoṣṭhetaralohāḥjamvvoṣṭhetaralohāḥK​N jāmbavauṣṭhetaralauhā A ? jāṃvauṣṭhetaralauhā Lac ? jāṃbavauṣṭhetaralauhā Lpc jaṃbboṣṭhetaralāhā H māṃsagatānāṃmānsagatānāṃA​K​N​H māṃsagatānāṃ || ? L sirāsnāyusandhyasthigatānāmśirāsnāyusandhyasthigatānāṃsirāsnāyusandhyasthigatānāṃA​N​H śirāsnāyusaṃdhyasthigatānāṃ ||? L sirāsnāyusandhyasthigatānā K
tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryād anyatra śaradgrīṣmābhyāṃ | tatrāpyātyayike 'gnisādhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā
[cf. 1938 ed. 1.12.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatrāgnikarmatatrāgnikarmmaA​K​N​H om. L sarvartuṣusarvvarttuṣuA​K​N​H om. L kuryād anyatraA​K​N​H om. L śaradgrīṣmābhyāṃśaradgrīṣmābhyāṃ |śaradgrīṣmābhyāmśaradgrīṣmābhyāṃA​K​N​H ? L tatrāpyātyayikeA​L​K​H tatrāpy ātyayike N 'gnisādhye'gnikarmasādhyeH 'gnikarmasādhye'gnikarmasādhye A​L gnisādhye K​N vidhiṃA​K​N​H vidhi L kṛtvāA​K​N​H kṛtveti || ? L
sarvavyādhiṣvṛtuṣu ca picchilam annambhuktavataḥ |
[cf. 1938 ed. 1.12.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sarvavyādhiṣvṛtuṣu casarvvavyādhiṣv ṛtuṣu caA​K​N​H ? sarvavyādhiṣu ca L picchilam annambhuktavataḥpicchilam annaṃ bhuktavataḥH picchilamannaṃ bhuktavataḥ; mūḍhagarbhāśmarībhagandarodarārśomukharogeṣv abhuktavataḥ karma kurvīta A pichalamannaṃ bhuktavataḥ || ? mūḍhagarbhāśmarībhagaṃdarodarārśomukharogeṣv abhuktavataḥ || ? L picchilamannambhuktavataḥpicchilamannambhuktavataḥpicchilamannam bhuktavataḥ K​N
tatra dvividham agnidagdham āhur eke | tvagdagdhaṃ māṃsadagdhañ ca | iha tu sirāsnāyuṣu sandhyasthiṣv api na pratiṣiddho 'gniḥ |
[cf. 1938 ed. 1.12.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraA​K​N​H ? tatra L dvividhamN dvividha A​K​H dvidham L agnidagdham āhur ekeem. magnikarmāhureke A agnikarmāhureke L magnidagdhamāhureke K​H agnidagdhamāhur eke N sirāsnāyuṣusirāsnāyuṣuK​H sirāsnāyu A​L śirāsnāyu N sandhyasthiṣvsandhyasthiṣvA​K​N​H saṃdhyasthi L api naA​K​N​H ṣvapi na L 'gniḥgniḥA​H 'gniḥ || ? L gniḥgniḥ K​N
tatra śabdaprādurbhāvo durgandhatā tvaksaṃkocaś ca tvagdagdhe | kapotavarṇṇatālpaśvayathuvedanatā śuṣkasaṃkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe | kṛṣṇonnatavraṇatā srāvasannirodhaś ca sirāsnāyudagdhe rūkṣatāruṇatākarkaśasthiravraṇatā ca sandhyasthidagdhe ||
[cf. 1938 ed. 1.12.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraA​K​N​H ? tatra L śabdaprādurbhāvośabdaprādurbhāvoA​K​N​H śabdaprādurbhāvā L tvaksaṃkocaś catvaksaṅkocaś catvaksaṃkocaś caA​K​H tvagsaṃkocaś ca L tvaksaṃkocas N kapotavarṇṇatālpaśvayathuvedanatākapotavarṇṇatālpaśvayathuvedanatākapotavarṇṇatālpasvayathuvedanatākapotavarṇṇatālpaśvayathuvedanatāK​N​H kapotavarṇatā'lpaśvayathuvedanā A kapotavarṇatā alpaśvayathuvedanatā L śuṣkasaṃkucitavraṇatā caśuṣkasaṅkucitavraṇatā caA​K śuṣkasaṃkucitavraṇatā L śuṣkasaṃkucitavraṇātā ca N śuṣkasaṃkuñcitavraṇatā ca Hac śuṣkasaṃkukuñcicitavraṇatā ca Hpc māṃsadagdhemānsadagdheA​L​K​N​Hpc māṃmadagdhe Hac kṛṣṇonnatavraṇatākṛṣṇonnatavraṇatāA​L​K​H kṛṣṇonnatavraṇātā N srāvasannirodhaś casrāvasaṃnirodhaś casrāvasannirodhaś caA​L​K​N​Hpc srāvamannirodhaś ca Hac sirāsnāyudagdhesirāsnāyudagdheśirāsnāyudagdhesirāsnāyudagdheA​K​N​Hpc śirāsnāyudagdhe L mirāsnāyudagdhe Hac rūkṣatāruṇatākarkaśasthiravraṇatā carūkṣatāruṇatā karkaśasthiravraṇatā carūkṣatāruṇatā karkkaśasthiravraṇatā caK​N​H rūkṣāruṇatā karkaśasthiravraṇatā ca A rukṣāruṇatā karkkaśasthiravraṇatā ca L sandhyasthidagdhesandhyasthidagdheA​K​N​H saṃdhyasthidagdhe || ? L
tatra śirorogādhimanthayorbhrūlalāṭaśaṅkhadeśeṣu dahed vartmarogeṣv ārdranaktakapraticchannān dṛṣṭiṃ kṛtvā vartmaromakūpāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.12.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraA​K​N​H ? tatra L śirorogādhimanthayorbhrūlalāṭaśaṅkhadeśeṣuK śirorogādhimanthayor bhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu A śirorogādhi akṣimaṃthayo bhrūlalāṭaśaṃkhapradeṣeśeṣu Lac śirorogādhi akṣimaṃthayo bhrūlalāṭaśaṃkhapradeśeṣu Lpc śirorogāthimanthayor bhrūlalāṭā𑑎śaṃkhadeśeṣu N śirorogādhimanthayorlalāṭaśaṃkhadeśeṣu H dahed vartmarogeṣvdahet, vartmarogeṣvdahed vartmarogeṣvA​K dahet || ? vartmarogeṣv L dahed carmarogeṣv N dahed vartmmarogeṣv H ārdranaktakapraticchannānārdranaktakapratichannāṃārddranaktakapraticchannānL​K​N​H ārdrālaktakapraticchannāṃ A vartmaromakūpāṃvartmaromakūpāṃK vartmaromakūpān A varmaromakupān ? L varmaromakūpāṃ N vartmmaromakūpāṃ H
tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthigatamugrarujau vāyau | duṣṭavraṇamucchitakaṭhinamāṃsagagranthyarbudāpacīgalagaṇḍagṛddhrasīmasakagulmodara bhagandarārśasandhiślīpadacarmakīlatilakālakasirācchedanāḍīśoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarma kuryāt |
[cf. 1938 ed. 1.12.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthigatamugrarujauem. tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthisthite 'tyugraruji A ? tvagmāṃsaśirāsnāyusaṃdhyasthisthite tyugraruji L tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthigatam ugrarujau K tvaṅmansasirāsnāyusandhyasthigatam ugrurojau N tvadyāṃsasirāsnāyusandhyasthigatam ugrarujaṃ Hac tvadyāṃsasirāsnāyusandhyasthigatam ugrarujaṃje vāyuṃ Hpc vāyauvāyāvA​L​K​N​Hpc vāyuṃ Hac duṣṭavraṇamucchitakaṭhinamāṃsagagranthyarbudāpacīgalagaṇḍagṛddhrasīmasakagulmodara bhagandarārśasandhiślīpadacarmakīlatilakālakasirācchedanāḍīśoṇitātipravṛttiṣuduṣṭavraṇamucchitakaṭhinamāṃsagagranthyarbudāpacīgalagaṇḍagṛddhrasīmasakagulmodara bhagandarārśasandhiślīpadacarmakīlatilakālakasirācchedanāḍīśoṇitātipravṛttiṣuK ucchritakaṭhinasuptamāṃse vraṇe granthyarśo 'rbudabhagandarāpacīślīpadacarmakīlatilakālakāntravṛddhisandhisirācchedanādiṣu nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu A uchritakaṭhinasuptamāṃse vradraṇe graṃthyarśorbudabhagaṃdarā pacīślīpadacarmakīlatilakālakāṃtravṛddhisaṃdhisirāchedanādiṣu nāḍaiīśoṇitātiprattiṣu Lac uchritakaṭhinasuptamāṃse vraṇe graṃthyarśorbudabhagaṃdarā pacīślīpadacarmakīlatilakālakāṃtravṛddhisaṃdhisirāchedanādiṣu nāḍaīśoṇitātipravṛttiṣu Lpc duṣṭavraṇam ucchritakaṭhinamāṃsagranthyārbudāpacīgalagaṇḍagṛddhrasīmasakagulmodarabhagakṣarārsamanvislīpadacarmakīlaḍilakālakasirācchedanāḍīśoṇitātipravṛttiṣu N duṣṭavraṇamucchritakaṭhinamāṃ sagranthyarbbudāpacīgalagaṇugṛddhrasīmasakagulmodarabhagandarārśaḥsandhiślīpadacarmmakīlatilakālakasirāccheda nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu Hac duṣṭavraṇamucchritakaṭhinamāṃ sagranthyarbbudāpacīgalagaṇugṛddhrasīmasakagulmodarabhagandarārśaḥsandhiślīpadacarmmakīlatilakālakasithaṃrāccheda nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu Hpc kuryātA​K​H kuryāt || ? L kuyāt N
tatra valayabindurerekhāpratisāraṇāñ ceti dahaṇaviśeṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.12.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraA​K​N​H ? tatra L valayabindurerekhāpratisāraṇāñvalayabindurerekhāpratisāraṇāñK valayabinduvilekhāpratisāraṇāvalaya-bindu-vilekhā-pratisāraṇāvalayabiṃduvilekhāpratisāraṇā A​L valayabiṃdurekhāpratisāraṇaṃvalayabindurekhāpratisāraṇañ N​H cetiK​N​H nīti A​L dahaṇaviśeṣāḥK dahanaviśeṣāḥ A​H dahanaviśeṣāḥ || ? L dahanaviśeṣā N
bhavati cātra ||
rogasya saṃsthānam avekṣya dhīmāṃ narasya marmāṇi balābalañ ca |
vyādhin tathartuñ ca samīkṣya samyak tato vyavasyed bhiṣag agnikarma ||
[cf. 1938 ed. 1.12.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātraA ? bhavati cātra L om. K​N bhavati cātra H saṃsthānamA​L​K saṃsthāna N​H avekṣyaA​L​K mavekṣya N​H dhīmāṃdhīmānK​N​H samyaṅ A samya L narasyaA​K​N​H k narmasya L balābalañ cabalābalaṃ caA​K​N​H valāvalaṃ ca L tathartuñ catathartuṃ catatharttuñ caA​K​N​H tathārttuṃ ca L samīkṣyaA​K​N​H om. L samyak tatosamyak tatoA​K​H samyak ta L​N vyavasyed bhiṣag agnikarmavyavasyed bhiṣag agnikarmmaH 'vyavasyed bhiṣag agnikarma A todhyavasyed bhiṣagnikarmaḥ || ? L vyavasyedbhiṣagnikarma Kac vyavasyedbhiṣagagnikarma Kpc todhyavasyet bhiṣagagnikarma N
tatra samyagdagdheṣu madhusarpirabhyaṅgaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.12.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraA​K​N​H ? tatra L samyagdagdheṣusamyagdagdheṣuK​H samyagdagdhe A​L saṃmyagdagdhe N madhusarpirabhyaṅgaḥK​N madhusarpirbhyām abhyaṅgaḥ A madhyusarppibhyāṃm abhyaṃgaḥ || ? L madhusarppirabhyaṅgoḥ H
athemāni pariharet pittaprakṛtim antaḥśoṇitaṃ | bhinnakoṣṭham anuddhṛtaśalyaṃ bālavṛddhabhīrudurbalamanekavyādhipīḍitamasvedyāṃś ca ||
[cf. 1938 ed. 1.12.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athemāniK​N​H athemānagninā A ? athemān agninā L pariharet pittaprakṛtimpariharet — pittaprakṛtimpariharet || pittaprakṛtimpariharet pittaprakṛtimA​L​K​H pariharet pittaprakṛti N antaḥśoṇitaṃaṃtaḥśoṇitaṃA​L​K​H mantaḥ soṇitaṃ N bhinnakoṣṭhamL​K​N​H bhinnakoṣṭha A anuddhṛtaśalyaṃL​K​H manuddhṛtaśalyaṃ A anuddhṛta N bālavṛddhabhīrudurbalamanekavyādhipīḍitamasvedyāṃś cabālavṛddhabhīrudurbalamanekavyādhipīḍitamasvedyāṃś cabālavṛddhabhīrudurbbalamanekavyādhipīḍitamasvedyāṃś caK​H durbalaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīrumanekavraṇapīḍitamasvedyāṃś ceti A bālaṃ vṛddhaṃ bhīrum anekavraṇapīḍitam asvedyāṃś ceti || ? L salyaṃ bālavṛddhabhīrudurbalam anekavyādhipīḍitamasvedyāṃs ca N
ata ūrddham itarathā dagdhaṃ vakṣyāmaḥ tatra snigdhaṃ rūkṣañ cāśrityadravyam agnir dahati | atisantapto hi snehaḥ sūkṣmamārgānusāritvāt tvagādīnanupraviśyāśu dahati | tasmātsnehadagdhe 'dhikā rujā bhavati |
[cf. 1938 ed. 1.12.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ataA​K​N​H ? ata L ūrddhamūrddhaṃmK​N ūrdhva A ūrdhvamūrddhvam L​H itarathā dagdhaṃitarathādagdhaṃL​K​N​H mitarathādagdha A vakṣyāmaḥL​K​N​H lakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ A rūkṣañrūkṣaṃrūkṣañA​K​N​H rukṣaṃ L cāśrityadravyamcāśrityadravyamcāśritya dravyamcāśritya dravyamK​Npc​H vā''(cā)śritya dravya A vāśrity a dravyam L cākṣañ cāśritya dravyam Nac agnirK​N​H magnir A agni L dahatiddahatiA​K​N​H dahaṃti L atisantapto hiagnisaṃtapto hiK​N​H agnisantapto hiagnisaṃtapto hi A​L sūkṣmamārgānusāritvāt tvagādīnanupraviśyāśusūkṣmamārgānusāritvāt tvagādīnanupraviśyāśusūkṣmamārgānusāritvāt tvagādīn anupraviśyā𑑎śuK​N sūkṣmasirānusāritvāt tvagādīnanupraviśyāśu A sūkṣmasirānusāritvāt tvagādīn anupraviśya āśu L sūkṣmamārggānusāritvāttvagādīn anupraviśyāśu H dahatiA​L​K​H dadati N 'dhikāA dhikā L​K​N​H rujāK​N​H rujo A​L bhavatiK​N​H bhavanti A bhavataṃti || ? L
tatra pluṣṭaṃ durdagdhaṃ samyagdagdham atidagdham iti caturvidham agnidagdham bhavati | tatra yad vivaṇṇam uṣyate 'timātraṃ tat pluṣṭaṃ | yatrotpattisphoṭanā tīvradāhadoṣavedanā cirāc copaśāmyati tad durdagdhaṃ | samyagdagdham anavagāḍhaṃ pakvatālavarṇṇaṃ susaṃsthitaṃ pūrvalakṣaṇasaṃyuktaṃ ca | atidagdhe tu māṃsāvalaṃbanaṃ gātraviśleṣaḥ sandhivaiguṇyaṃ sirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃ jvaradāhapipāsāmūrcchāś copadravā bhavanti | sakrimiś cet vraṇaś cāsya cireṇoparohaty uparūḍhaś ca vivarṇṇo bhavati | tad etac caturvidham agnidagdhalakṣaṇam ānupūrvyoktaṃ pūrvakarmaprasādhakaṃ bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.12.16a]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraA​K​N​H ? tatra L durdagdhaṃdurddagdhaṃdurddagdhaṃA​L​K​H dudagdhaṃ N samyagdagdhamK​N​H samyagdagdha A samyag daga L atidagdhamatidagdhamK​H matidagdhaṃ A ddham atidagdhaṃ L iti dagdham N itiK​N​H ceti A​L caturvidhamcaturvvidhamL​K​H caturvidha A catuvidam N agnidagdhamagnidagdhaṃL​K​N​H magnidagdham A bhavatiK​N​H om. A ? L yad vivaṇṇamyad vivaṇṇamK yad vivarṇaṃyad vi𑑎varṇṇamyad vivarṇṇaṃ A​L​N​H uṣyateK​N​H pluṣyate A​L 'timātraṃ'timātranA​L​H timātraṃ K​N tat pluṣṭaṃtat pluṣṭaṃA​K​H tad apluṣṭaṃ ? L pluṣṭaṃ N yatrotpattisphoṭanā tīvradāhadoṣavedanāyatrottiṣṭhaṃti sphoṭās tīvrāś coṣadāharāgapākavedanāśKpc yatrottiṣṭhanti sphoṭās tīvrāś coṣadāharāgapākavedanāśyatrottiṣṭhaṃti sphoṭās tīvrāś coṣadāharāgapākavedanāś A​L yatrotpattisphoṭa tīvradāhadoṣavedanā Kac yatrotpatti sphoṭānāṃ strīvradāhacoṣavedanā N yatrotpatti sphoṭanāstīvradāhadoṣavedanā H cirāc copaśāmyaticirāc copaśāmyaṃtiK​H cirāc copaśāmyanticirāc copaśāmyaṃti A​L cirā copaśāmyati N tad durdagdhaṃtad durdagdhaṃA​K tad durddagdhaṃ || ? L tad dudagdhaṃ N tad duruddagdhaḥ H samyagdagdhamsamyag dagdhamA​L​K​N samyakdagdham H anavagāḍhaṃA​L​K​H avagāḍhaṃ N pakvatālavarṇṇaṃK​H tālavarṇaṃ A​L pakvatālavarṇṇa N susaṃsthitaṃsusaṃsthitaṃA​L​K​N susaṃsthi Hac susaṃsthita Hpc pūrvalakṣaṇasaṃyuktaṃ capūrvvalakṣaṇasaṃyuktañ caK​N​H pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca A pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca || ? L atidagdhe tuK​N​H atidagdhe A​L māṃsāvalaṃbanaṃmāṃsāvalambanaṃmāṃsāvalaṃbanaṃA​L​K​H māṃsāvalavanaṃ N sandhivaiguṇyaṃsandhi vaiguṇyaṃK​H om. A​L sandhir vaiguṇyaṃ N sirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃsirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃK​H sirāsnāyusandhyasthivyāpādana A sirāsnāyusaṃdhyasthivyāpādānam L marmaśirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃ N jvaradāhapipāsāmūrcchāśjvaradāhapipāsāmūrcchāK matimātraṃ jvaradāhapipāsāmūrcchā A atimātraṃ jvaradāhapipā sāmūrchāś L jvaradāhapipāsāmūrcchājvaradāhapipāsāmūrcchā N​H copadravāL​K​N​H ścopadravā A sakrimiśKpc​H om. A​L​Kac satkrimiś N cet vraṇaścet | vraṇa𑑎ścet | vraṇaśKpc​N​H vraṇaś A​L​Kac cāsyacāsyacāsyaA​K​N​H ca asya L cireṇoparohatyK cireṇa rohati A​L cireṇopaharohaty N cireṇopaharoty H uparūḍhaś caK​N​H rūḍhaś ca A ruḍhaś ca L tad etac caturvidhamtad etac caturvvidhamA​K​H om. L tad detac caturvidam N agnidagdhalakṣaṇamA​K​N​H om. L ānupūrvyoktaṃānupūrvyoktaṃK ā A om. L ānupūktaṃ N ānupūrvvoktaṃ H pūrvakarmaprasādhakaṃpūrvakarmaprasādhakaṃpūrvvakarmmaprasādhakaṃK​N​Hpc tmakarmaprasādhakaṃ A om. L pūrvvakarmma pra Hac bhavatiA​K​N om. L dhānaṃ bhavati Hac pradhānaṃ bhavati Hpc
bhavati cātra ||
agninā kopitaṃ pittaṃ bhṛśañjantoḥ pradhāvati |
tatas tenaiva vegena raktañ cāpy upadīryate |
[cf. 1938 ed. 1.12.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiem. bhavanti A ? bhavati L om. K​N​H cātraA​L om. K​N bhavati cātra H pittaṃK​N​H raktaṃ A​L pradhāvatiK​N​H prakupyati A​L tatas
tatas
A​L​N

tata
K​H
tenaivastenaivaA​L​N stenaivastenaiva K​H raktañK​N​H om. A​L cāpy upadīryateem. pittamasyābhyudīryate A pittam asyābhyudīryate || ? L cāpyupadīryate K​H cāpy apadīryate N
tulyavīrye 'py ubhe hy ete rasato dravyatas tathā |
tenāsya vedanās tīvrā prakṛtyā ca vidahyate |
[cf. 1938 ed. 1.12.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tulyavīryeA​N​H ? tulyavīrye L tulyavirye K 'pyem. om. A​L py K​N 'pyu H ubhe hyubhe hyL​Kpc​N ubhe A u hy Kac bhe H eteL​K​N hyete A​H vedanāsK​N vedanā A​L​H tīvrāL​K​H stīvrāḥ A trīvrā N vidahyateA​K​N​H vidahyate || ? L
sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvaras tṛṣṇā ca bādhate ||
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā sampravakṣyate |
[cf. 1938 ed. 1.12.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
jvarasA​L​K​H jvara N tṛṣṇā catṛṣṇā caA​K​N​H tṛṣā ca L bādhateA​K​N​H bādhate || ? L dagdhasyopaśamārthāya
dagdhasyopaśamārthāya

dagdhasyopaśamārthāya
A​L​K​N

dagdhasyopaśamārthāya ?
H
sampravakṣyatesaṃpravakṣyateA​K​N​H saṃprakṣyate || ? L
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryam uṣṇan tathauṣadhaṃ |
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinaṃ bhavati śoṇitaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.12.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pluṣṭasyāgnipratapanaṃpluṣṭasyāgnipratapanaṃA​L​K​N pluṣṭasyāgnipratapanaṃ? H kāryamL​N kārya A​K​H uṣṇanuṣṇaṃN muṣṇaṃmuṣṇan A​K​H uṣṇa L tathauṣadhaṃtathauṣadhamtathauṣadhaṃA​K​N​H tathauṣadhaṃ || ? L svinaṃK svinnaṃ A​L​H svinna N śoṇitaṃśoṇitamA​K​N​H śoṇitaṃ | ? L
prakṛtyā hy udakaṃ śītaṃ skandayaty atha śoṇitaṃ |
tasmāt sukhayati hy uṣṇa na tu śītaṃ kathañ canaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.12.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prakṛtyā hyA​K​N​H prakṛtyā L udakaṃA​K​N​H hyudakaṃ L skandayatyA​K​H skaṃdaya L skandayas ta N athaK​H ati A tya L tha N śoṇitaṃśoṇitamśoṇitaṃA​K​N​Hac tiśoṇitaṃ L śoṇithaṃ etaṃ Hpc tasmāt sukhayati hy
tasmāt sukhayati hy

tasmāt sukhayati hy
A​K​N​H

tasmāt sukhayati
L
uṣṇa na tuuṣṇan natuKpc uṣṇaṃ nanu A hyuṣṇaṃ ma tu L uṣṇa na Kac uṣṇaṃ na tuuṣṇan natu N​H kathañ canaḥkathañcanaḥK​N kathañcana A​H kathaṃcana ||1|| ? L
śītām uṣṇāñ ca ca durdagdhe kriyāṃ kuryāt tataḥ punaḥ |
ghṛtālepanasekāṃs tu śītānevāsya kārayet ||
[cf. 1938 ed. 1.12.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śītāmsītāmN śītā A​K​H ? śītām L uṣṇāñ ca camuṣṇāñ cauṣṇāñ caem. muṣṇāṃ camuṣṇāñ ca A​H uṣṇāṃ cauṣṇāñ ca L​N muṣṇāñ ca ca K kriyāṃA​L​K​H kri N kuryāt tataḥkuryāttataḥK​H kuryā A kuryāt bhiṣa L om. N punaḥK​H om. A​N k punaḥ L ghṛtālepanasekāṃs tu
ghṛtālepanasekāṃstu

ghṛtālepanasekāṃstu
em.
d bhiṣak punaḥ |
ghṛtālepanasekāṃs tu
A
ghṛtālepanasekāṃs tu śītām evāsya kārayet ||
ghṛtālepanasekāṃs tu
L
ghṛtālepanasekāṃstu
ghṛtālepanasekāṃstu

ghṛtālepanasekāṃstu
K​H
yā kuyāṃ tataḥ punaḥ ||
ghṛtālepanasekāṃs tu
N
kārayetA​K​N​H kārayet || ? L
samyagdagdhe tu kākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ |
sāmṛtaiḥ sarpiṣā yuktair ālepaṃ kārayed bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 1.12.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
samyagdagdheA​K​H ? samyak dagdhe L saṃmyagdagdhe N tu kākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥtukākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥK​H tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥtugākṣīrīplakṣacaṃdanagairikaiḥtugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ A​L​N yuktairN snigdhai A snigdhair L yuktai K​H ālepaṃrālepaṅL​N rālepaṃrālepaṅ A​K​H
grāmyānūpaiḥ sajalajaiḥ piṣṭair māṃsaiś ca lepayet |
pittavidradhivac cainaṃ praśāntyoṣmāṇam ācaret |
[cf. 1938 ed. 1.12.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
grāmyānūpaiḥgrāmyānūpaiḥK​N​H grāmyānūpau A​L sajalajaiḥK​N​H dakaiścainaṃ A dakaiś cainaṃ L piṣṭairL​K​N​H piṣṭai A māṃsaiś camānsaiś cammāṃsaiś caK​N​H rmāṃsaiḥ pra A māsaiḥ pra L lepayet | pittavidradhivac cainaṃlepayet ||
pittavidradhivac cainaṃ
Lpc
lepayet pittavidradhivaccainaṃlepayet |
pittavidradhivaccainaṃ
lepayet |
pittavidradhivaccainaṃ
lepayet ||
pittavidradhivaccainaṃ
A​H​K​N
lepalayet ||
pittavidradhivac cainaṃ
Lac
praśāntyoṣmāṇamem. santatoṣmāṇa A saṃtatoṣmāṇam L praśāntyoṣmāṇa K praśāntoṣmāṇam N praśāṃtyoṣmāna H ācaretN mācaret A​K​H ācaret || ? L
atidagdhe tu śīrṇṇāni māṃsāny uddhṛtya śītalāṃ
kriyāṅ kuryāc cūrṇṇakāle śālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 1.12.25]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
atidagdhe tuK​N​H atidagdhe vi A ? atidagdhe vi L māṃsānyK​N māṃsā A​H māṃsānu L uddhṛtyaK​N nyuddhṛtya A​H dhṛtya L kuryāc cūrṇṇakāleK​H kuryād bhiṣak pa A kuryād bhiṣak paś cā L kuryā cūrṇṇakāle N śālitaṇḍulakaṇḍanaiḥśālitaṇḍulakaṇḍanaiḥK ścāc chālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ A śālidatuṃdulakaṃḍanaiḥ L śālitaṇḍulakāṇḍanaiḥ N ? śālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ H
tindukyās tvakkaṣāyair vā mṛdubhṛṣṭair upācaret |
vraṇaṅ guḍūcīpatrair vā cchādayed atha codakaiḥ |
[cf. 1938 ed. 1.12.26]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tindukyāstiṃdukīK​N tindukītiṃdukī A​L tindukyā H tvakkaṣāyair vātvakkaṣāyair vvāK​H tvakkapālair vā A​L tvakkaśāyair vā N mṛdubhṛṣṭairK​N ghṛtamiśraiḥ A​L mṛdubhṛṣṭhair H upācaret | vraṇaṅupācaret |
vraṇaṅ
upācaret |
vraṇaṃ
K​H
pralepayet vraṇaṃpralepayet |
vraṇaṃ
pralepayet ||
vraṇaṃ
A​L
upācaret |
vraṇāṃ
N
guḍūcīpatrair vā𑑎guḍūcīpatrair vāguḍūcīpatrair vvāA​K​N​H gaḍūcīpatrair vā L codakaiḥcodakaiḥK vaudakaiḥ A vaidakaiḥ L coḍakaiḥ N​H
kriyāṅ kuryāc ca nikhilāṃ bhiṣak pittavisarpavat ||
[cf. 1938 ed. 1.12.27]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kriyāṅkriyāṃK​N​H kriyāṃ ca nikhilāṃ A kriyāṃ ca L kuryāc caK​N​H kuryā A kuryād a L nikhilāṃK​N​H om. A khilāṃ L bhiṣak pittavisarpavatbhiṣak pittavisarppavatK​N​H d bhiṣak pittavisarpavat ||
madhūcchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā
A
bhiṣak pittavisarppavat || ?
madhuchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā
L
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. mañjiṣṭhāṃ candanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpir vipācayet |
sarveṣāmagnidagdhānāmetadropaṇam uttamam
A
maṃjiṣṭhāṃ caṃdanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpir vipācayet ||
sarveṣām agnidagdhānām etad ropaṇam uttamaṃ || || ?
L
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. snehadagdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet A ? snehadagdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet ||? L
athedānīṃ dhūmopahatavidhānaṃ vakṣyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.12.29cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athedānīṃK​N​H ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi A ? ata urddhvaṃ pravakṣyāmi L dhūmopahatavidhānaṃdhūmopahatavidhānamK​N​H dhūmopahatalakṣaṇamdhūmopahatalakṣaṇaṃ A​L vakṣyāmaḥvakṣyāmaḥK​N​H om. A​L
śvasity ādhmāti cātyarthaṃ kāsate kṣavate bhṛśaṃ |
cakṣuṣaḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate |
[cf. 1938 ed. 1.12.30]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śvasityśvasitisvasityA​L​K​N śvasi H ādhmātiK kṣauti A​L āgnoti N tyādhmāti H kāsatekāśateK​N​H apy ādhamati A​L kṣavatekṣavateK​N​H kāsate A kāśata L bhṛśaṃK​H om. A​L bhṛṣaṃ N cakṣuṣaḥ
cakṣuṣaḥ
K​N​H

cakṣuṣoḥ
A​L
sadhūmakaṃ niśvasiti ghreyam anyan na vetti ca |
tathaiva ca rasāṃ sarvāṃ smṛtiś cāsopahanyate |
[cf. 1938 ed. 1.12.31]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sadhūmakaṃA​L​K​N samadhūkan H niśvasitinisvaśitiA​K​N​H niḥśvasati L ghreyamghreyamL​K​N​H ghreya A anyan naanyannaL​K​H manyanna A atyan na N rasāṃrasānL​K​N rasā A​H sarvāṃn sarvvāK​N n sarvān sarvvā A​H sarvā L smṛtiśK n śrutiś A​L smṛti N n smṛtiś H cāsopahanyateK cāsyopahanyate A​L​N​H
tṛṣṇādāhajvaraś cetaḥ sīdaty arthañ ca mūrcchati |
dhūmopahata ity eṣa śṛṇu tasya cikitsitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.12.32abc]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tṛṣṇādāhajvaraś cetaḥtṛṣṇādāhajvarayutaḥK tṛṣṇādāhajvarayutaḥtṛṣṇādāhajvarayutaḥ A​L​N​H sīdatyA​L​N sīda K​H arthañ caem. atha ca A​L​N om. K tyarthañ ca H mūrcchatimūrchatiA​L​N​H om. K dhūmopahata
dhūmopahata
A​L​N​H
om. K
ityityA​L​N​H om. K eṣaN​H eṣaḥ A eṣa || ? L om. K śṛṇuA​L​N​H om. K tasyaA​L​N​H om. K cikitsitaṃcikitsitamA​L​N​H om. K
sarpir ikṣuraso drākṣā payo vā śarkarāmbu vā |
madhurāmlān rasāṃś cāpi vamanārthāya dāpayet ||
[cf. 1938 ed. 1.12.33]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sarpirsarppirL​N​H sarpi A ikṣurasoN​H rikṣurasaṃ A ikṣurasaṃ L drākṣādrākṣāN​H drākṣāṃ A​L madhurāmlān rasāṃś
madhurāmlau rasau

madhurāmlau rasau
em.
madhurāmlau rasau
madhurāmlau rasau

madhurāmlau rasau
A​L

madhurāṃblāṃ rasāṃś
N

madhurāmlān rasāś
H
cāpicāpiN​H vā'pivāpi A​L vamanārthāyaN​H vamanāya pra A​Lpc vamanāyaā pra Lac
vamataḥ sudhyate koṣṭhaṃ dhūmagandhas ca naśyati |
anena vidhinā tasya kāsasvāsau praśasyataḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.12.34]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sudhyateN om. A​L śudhyate H koṣṭhaṃ dhūmagandhas caN koṣṭhaśuddhiḥ syāddhūmagandhaśca A koṣṭhaśuddhiḥ syāt dhūmagaṃdhiś ca L koṣṭhadhūma gandhaś ca H anena
anena
N​H
om. A​L
tasyaN​H nena A​L kāsasvāsauśāmyaṃti saN śāmyanti saśāmyaṃti sa A​L kāsaś cāsau H praśasyataḥN danakṣavathujvarāḥ A​L praṇasyataḥ H
ātmānañ ca jvaraś caiva tṛṣṇā dāhas tathaiva ca |
madhurair lavaṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kavaḍagrahaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.12.35]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ātmānañ caN om. A​L ādhmānañ ca H jvaraśN​H om. A​L caivaN​H om. A​L tṛṣṇāN​H om. A​L dāhasdāhasH dāhamūrcchātṛḍādhmānaśvāsakāsāś A dāhamūrchātṛḍādhmānasvāsākāsāś L dāha N tathaiva caN​H ca dāruṇāḥ A​L madhurair
madhurair
L​N​H

madhurai
A
lavaṇāmlaiś calavaṇāmlaiś callavaṇāmlaiś caL​H rlavaṇāmlaiś ca A lavaṇāmblaiś ca N kavaḍagrahaiḥkavaḍagrahaiḥN​H kavalagrahaiḥ A kvalagrahaiḥ L
vāntasya kaṇṭhaśuddhiḥ syād dhūmagandhaś ca naśyati |
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
samyag gṛhṇātī viṣayān manaś cātra prasīdati ||
[cf. 1938 ed. 1.12.36ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
samyag gṛhṇātīsamyaggṛhṇātīH samyaggṛhṇātīnsamyag gṛhṇātīṃ A​L saṃmyag gṛhṇāti N viṣayān manaśN​H driyārthān manaś A​L cātraN​H cāsya A​L
śirovirecanaṃ cāsmai dadyād yogena śāstravit |
[cf. 1938 ed. 1.12.36cd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śirovirecanaṃśirovirecanañA​N​H śirauvirecanaṃ L dadyād yogenaA​L​H dadyād yogeana N
tenāsya śudhyate dṛṣṭiḥ siraś caivāsya dehinaḥ |
avidāhi laghu snigdham āhāraṃ cāsya kalpayet |
[cf. 1938 ed. 1.12.37]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tenāsyaN​H dṛṣṭir viśudhyate cāsya A dṛṣṭi viśudhyate cāsya L śudhyate𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 śudhyateN​H om. A​L dṛṣṭiḥN​H om. A​L siraśśiraśN śiro A​L śiraś H caivāsyaN​Hpc grīvaṃ ca A​L caivā Hac avidāhi
avidāhi

avidāhi
A​N​H

avidāha
L
snigdhamL​N​H snigdha A āhāraṃāhārañL​N​H māhāraṃ A kalpayetA​N​H kalpayet || ? L
uṣṇavātātapair dagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā ||
śītavarṣānilahate uṣṇaḥ snigdhaś ca śasyate ||
[cf. 1938 ed. 1.12.38]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
uṣṇavātātapairuṣṇavātātapairN​H uṣṇavātātapai A ? uṣṇa vātātapair L dagdheddagdheL​H rdagdhe A dagdha N kāryoA​L​H kāyo N sadāA​N​H sadā || ? L śītavarṣānilahate
śītavarṣānilahate
N​H

śītavarṣānilairdagdhe
A​L
uṣṇaḥN snigdha A snigdham L uṣṇa H snigdhaś casnigdhaś caN​H muṣṇaṃ ca A uṣṇaś ca L śasyateA​N​H śasyate || ? L
tathātitejasā dagdhe siddhir naikāntikī bhaved iti ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tathātitejasātathā'titejasāA​N​H tathāpi tejasā L siddhirsidhirL​H siddha A si N naikāntikīnnaikāntikīH rnāsti kathañcana |
indravajrāgnidagdhe 'pi jīvati pratikā
A
nāsti kathaṃcaneti || ? L ddhi naikāntikī N
bhaved itibhaved itiN​H rayet |
snehābhyaṅgaparīṣekaiḥ pradehaiś ca tathā bhiṣak
A
om. L
|| 12 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
|| 12 || em. iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne 'gnikarmavidhirnāma dvādaśo 'dhyāyaḥ A iti sūtrasthānanibaṃdhasaṃgrahe dvādaśo 'dhyāyaḥ L 12 N 12 || 0 || H

[Adhyāya 13]

[NB: Based on H alone up to v. 22 and collated against the 1938 edition, not the 1931 one.]
athāto jalāyukādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[1 (1938 ed. 1.13.1)]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
jalāyukādhyāyaṃjalāyukādhyāyamN jalaukāvacāraṇīyam adhyāyaṃ A jalāyuṣkādhyāyam H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
nṛpāḍhyasukumārabālasthavirabhīrunārīṇām anugrahārthaṃ paramasukumāro 'yaṃ śoṇitāvasecanopāyo 'bhihito jalaukasaḥ ||
[2 (1938 ed. 1.13.3)]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nṛpāḍhyasukumārabālasthavirabhīrunārīṇāmnṛpāḍhyasukumārabālasthavirabhīruṇārīṇāṃnṛpāḍhyasukumārabālasthavirabhīrunārīṇāmN​H nṛpāḍhyabālasthavirabhīrudurbalanārīsukumārāṇām A 'yaṃA​N yaṃ H śoṇitāvasecanopāyoA śoṇitāvasecanopāyā N śoṇitāvasenopāyo H 'bhihitoA​H bhihito N
tatra vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsaṃkhyaṃ śṛṅgajalaukālābubhir avasecayet | sarvāṇi sarvair vā visrāvyaṃ ||
[3 (1938 ed. 1.13.4)]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yathāsaṃkhyaṃA​H yathāsakhyaṃ N visrāvyaṃem. (viśeṣas tu visrāvyaṃ śṛṅgajalaukālābubhir gṛhṇīyāt) A viśeṣas tu viśrāvyaṃ N viśeṣas tu visrāvyaṃ H
The 1931 and 1938 editions of the vulgate report an insertion at this point, although they report it differently. Ḍalhaṇa reported variant readings at this point in the text.
bhavanti cātra ||
snigdhaṃ ślakṣṇaṃ samadhuraṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrttitaṃ |
tasmād vātopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane ||
[4 (1938 ed. 1.13.5)]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavanti cātra || snigdhaṃem. bhavanti cātra ślokāḥ A bhavanti cātra ||
snigdhaṃ
N​H
ślakṣṇaṃslakṣṇaṃN​H
uṣṇaṃ
A
samadhuraṃsamadhuraṅA​Npc samadhurāṅ Nac sumadhuraṃ H gavāṃH snigdhaṃ gavāṃ A gavāṅga N śṛṅgaṃA​H gaṃ N
arddhacandrākṛti mahattanu saptāṅgulāyataṃ |
pracchite dāpayet pūrvvam āsyenācūṣayed balī ||
[5 ]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
āsyenācūṣayed balīH āsyenācūṣayan valī N
The 1938 edition of the vulgate (p. 55, note 4) reports the insertion of this verse after 1.13.5 at this point. Ḍalhaṇa also reported this reading.
śītādhivāsā madhurā jalaukā vārisaṃbhavā |
tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitās tā avasecane ||
[6 (1938 ed. 1.13.6)]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
hitās tāN​H hitā sā A avasecaneavasecaneN​H tv avasecane A
kaṭu rūkṣañ ca tīkṣṇañ ca alābu parikīrttitaṃ |
tasmāc chleṣmopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane ||
[cf. 1938 ed. 1.13.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kaṭuN​H alābu kaṭukaṃ A rūkṣañ caN​H rūkṣaṃ A alābuH om. A alābuḥ N
The hiatus between ca and alābu is required for correct metre.
tatra pracchite tanubastipaṭalāvanaddhena śṛṅgeṇa śoṇitam avasecayet | ācūṣaṇād antarddīptenālābunā |
[cf. 1938 ed. 1.13.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tanubastipaṭalāvanaddhenatanubastipaṭalāvanaddhenaA​H tanubasthipaṭalābunaddhena N avasecayet | ācūṣaṇād antarddīptenālābunāavasecayet | ācūṣaṇād antarddīptenālāvujpegnāH avasecaye, ācūṣaṇāt, sāntardīpayā'labdhā | (jalāyukā vakṣyante) A asecayet acūṣaṇād antardīptenālābunā Nac avasecayet acūṣaṇād antardīptenālābunā Npc
jalam āsām āyur ity ato jalāyukāḥ | oko nivāso jalam āsām oka ity ato jalaukasaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.13.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ityN​H i A atoN​H om. A jalāyukāḥN​H ty jalāyukāḥ A okoN​H om. A nivāsoN​H om. A ityN​H i A atoN​H om. A jalaukasaḥN​H ty jalaukasaḥ A
tā dvādaśa | saviṣāḥ ṣaṭ | tāvantya eva nirviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.13.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tā dvādaśaA​H tāḥ dvāda N saviṣāḥH tāsāṃ saviṣāḥ A śaḥ saviṣāḥ N ṣaṭ | tāvantyaN​H ṣaṭ, tāvatya A evaA​H eva niva N
kṛṣṇā karburā alagardā indrāyudhā sāmudrikā govandanā ceti | tāsv añjanavarṇṇā pṛthuśīrṣā kṛṣṇā nāma | varmimatsyavad āyatā cchinnonnatakukṣiḥ karburā nāma | romaśā mahāpārśvā kṛṣṇamukhā alagardā nāma | indrāyudhavad ūrddhvarājī citrā indrāyudhā nāma | īṣadasitapītikā vicitrapuṣpākṛticitā sāmudrikā nāma | govṛṣaṇavad adhobhāge dvidhābhūtākṛtir aṇumukhī govandanā nāma | tābhir daṣṭe daṃśe śvayathur atimātraṃ kaṇḍūmūrcchā jvaro dāhaś charddir iti liṅgāni bhavanti | tatra mahāgadaḥ pānālepanādiṣūpayojyaḥ | indrāyudhādaṣṭam asādhyam ity etāḥ saviṣāḥ sacikitsitā vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.13.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṛṣṇāN​H tatra saviṣāḥ - kṛṣṇā A añjanavarṇṇāN​H añjanacūrṇavarṇā A pṛthuśīrṣāpṛthuśīrṣāpṛthuśīrṣāN​H pṛthuśīrāḥ A nāmaN​H om. A varmimatsyavad āyatāA varmivatsyavad āyatā N carmmimatsyavad āyatā H nāmaN​H om. A romaśāA​N romaṣā H kṛṣṇamukhākṛṣṇamukhākṛṣṇamukhāN​H kṛṣṇamukhī A nāmanāmaN​H om. A indrāyudhavad ūrddhvarājīindrāyudhavad ūrdhvarājīNpc​H indrāyudhavad ūrddhvarājbhiś A indrāyudhāvad ūrdhvarājī Nac indrāyudhāindrāyudhāA​H indrayudhā N nāma | īṣadasitapītikānāma | īṣadasitapītikāH īṣadasitapītikā A īṣadaṣitapītikā N vicitrapuṣpākṛticitāN​H vicitrapuṣpākṛticitrā A nāmanāma nāmaN​H om. A aṇumukhīA​H aṇamukhī N govandanāgovandanāN​H govanda A nāmanāmaN​H neti A daṃśedaṃśeN​H puruṣe daṃśe A dāhaśA​H dāha N charddirchardirA​H ccharddir N itiN​H madaḥ sadanam iti A pānālepanādiṣūpayojyaḥpānālepanādiṣūpa¦yojyaḥN pānālepananasykarmādiṣūpayojyaḥ A pānālepanādiṣūpayojyāḥ H
atha nirviṣāḥ | kapilā piṅgalā śaṅkumukhī mūṣikā puṇḍarīkamukhī sāvarikā ceti | tatra manaḥśilārañjitābhyām iva pārśvābhyāṃ pṛṣṭhe snigdhamudgavarṇṇā kapilā nāma | kiñcidraktā vṛttakāyā piṅgalyāśugā piṅgalā nāma | yakṛdvarṇṇā śīghrapāyinī dīrghamukhī śaṅkumukhī nāma | mūṣikākṛtivarṇṇāniṣṭagandhā mūṣikā nāma | mudgavarṇṇā puṇḍarīkatulyavaktrā puṇḍarīkā nāma | padmapatravarṇṇāṣṭādaśāṅgulapramāṇā sāvarikā nāma | sā paśvarthe tv aviṣā vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.13.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nirviṣāḥnirvviṣāḥA​H nirviṣā N mūṣikāmūṣikāA​H mūpikā N pṛṣṭheA​H pṛṣṭe N snigdhamudgavarṇṇāsnigdhamudgavarṇṇāH snigdhā mudgavarṇā A snigdhavarṇṇā N nāmaN​H om. A kiñcidraktāA​N ?kiñcidraktā H piṅgalyāśugāpiṅgalyāśugāN​H piṅgā''śugā ca A nāma | yakṛdvarṇṇānāma | yakṛdvarṇṇāH yakṛdvarṇāyakṛdvarṇṇā A​N dīrghamukhīdīrghamu khīdīrghamukhīN​H dīrghatīkṣṇamukhī A nāma | mūṣikākṛtivarṇṇāniṣṭagandhāem. mūṣikākṛtivarṇā'niṣṭagandhā ca A dūṣikākṛtivarṇṇāniṣṭagandhā Nac vidūṣikākṛtivarṇṇāniṣṭagandhā Npc nāma|? mūṣikākṛtivarṇṇāniṣṭagandhā H nāmanāmaN​H om. A puṇḍarīkatulyavaktrāpuṇḍarīkatulyavaktrāA​H puṇḍarīkatulyavaktā N puṇḍarīkāN​H puṇḍarīka A nāmanāmaN​H mukhī A padmapatravarṇṇāṣṭādaśāṅgulapramāṇāpadmapatravarṇṇāṣṭādaśāṃgulapramāṇāNpc​H snigdhā padmapatravarṇā'ṣṭādaśāṅgulapramāṇā A padmapatravarṇṇāṣṭādaśāṃdagulapramāṇā Nac nāma | sāN​H sā ca A tv aviṣātv aviṣāN​H ity etā aviṣā A vyākhyātāḥA​H vyākhyātā N
tāsāṃ yavanapāṇḍyasahyapotanādīni kṣetrāṇi bhavanti | tāsāṃ mahāśarīrā balavatyaḥ śīghrapāyinyo mahāśanā nirviṣāś ca viśeṣeṇa bhavanti |
[cf. 1938 ed. 1.13.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yavanapāṇḍyasahyapotanādīniyavanapāṇḍyasahyapotanādīniyavanapāṇḍyasahyapotanādīniN​H yavanapāṇḍyasahyapautanādīni A bhavantibhavantiN​H om. A tāsāṃtāsāmN​H teṣu A
tatra saviṣakīṭadardduramūtrapurīṣakothajātāḥ kaluṣeṣv ambhaḥsu ca saviṣāḥ | padmotpalakumudasaugandhikaśaivālakothajātā vimaleṣv ambhaḥsu ca nirvviṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.13.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
saviṣakīṭadardduramūtrapurīṣakothajātāḥsaviṣakīṭadardduramūtrapurīṣakothajātāḥH saviṣamatsyakīṭadarduramūtrapurīṣakothajātāḥ A saviṣakīṭādardduramūtrapurīṣakothajātāḥ N kaluṣeṣvA​H kaluṣveṣv N ambhaḥsu caN​H ambhasu ca A padmotpalakumudasaugandhikaśaivālakothajātāem. padmotpalanalinakumudasaugandhikakuvalayapuṇḍarīkaśaivalakothajātā A padmopalakumudasaugandhikaśaivālakothajātā N padmotpalakumudasaugandhikaśevālakothajātā H vimaleṣvA​N vimale H
bhavati cātra ||
kṣetreṣu vicaranty etāḥ salilāḍhyasugandhiṣu |
na ca saṅkīrṇṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.13.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiem. bhavanti A om. N​H cātraA om. N bhavati cātra H paṅkeśayāḥpaṃkeśayāḥA​H paṃkośayāḥ N smṛtāḥH sukhāḥ A smṛtā N
tāsāṃ grahaṇam ārdracarmaṇānyair vā prayogair gṛhṇīyāt |
[cf. 1938 ed. 1.13.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ārdracarmaṇānyair vāārdracarmmaṇānyair vvāN​H ārdracarmaṇā, anyair vā A gṛhṇīyātggṛhītvāA gṛhītvāggṛhītvā N​H
The transmitted Nepalese reading gṛhītvā is hard to construe unless taken over to the start of the next paragraph. However, then it would sit uneasily before atha, which seems to demarcate the start of different procedural stages.
athaitā nave mahati ghaṭe sarastaḍākodakapaṅkān āvāpya nidadhyāt | bhaktārthañ cāsām upaharet | śevālaṃ vallūram odakāṃś ca kandāṃś cūrṇīkṛtya śayyārthe tṛṇam odakāni patrāṇi tryahāt tryahāc cāsāṃ jalabhaktan dadyāt | saptarātrāt saptarātrād ghaṭam anyaṃ saṅkrāmayet ||
[cf. 1938 ed. 1.13.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athaitāN​H athaināṃ A ghaṭeA​H ghaṭo N sarastaḍākodakapaṅkān āvāpyasarastaḍākodakapaṃkān āvāpyaN​H sarastaḍāgodakapaṅkamāvāpya A nidadhyāt | bhaktārthañH nidadhyāt; bhakṣyārthe A nidadyāt | bhaktārthañ N upaharet | śevālaṃupaharet | śevālamN​H upaharec chaivalaṃ A odakāṃś caodakām̐ś caH audakāṃś ca A odakāś ca N kandāṃśkandām̐śA​H kandāṃ N śayyārtheN​H śayyārthaṃ A odakāniN​H audakāni ca A tryahāt tryahāc cāsāṃtryahāt tryajpeghāc cāsāṃH tryahāt tryahāc cābhyo'nya A tryahā tryahāc cāsāṃ N jalabhaktanjalabhaktaṃjalabhaktanNpc​H jjalaṃ bhakṣyaṃ ca A jabhaktaṃ Nac dadyāt | saptarātrāt saptarātrād ghaṭamdadyāt | saptarātrāt saptarātrād ghaṭaṃN​Hpc dadyāt; saptarātrāt saptarātrāc ca ghaṭam A dadyāt | saptarātrāt saptarātrād ghaṭām Hac
bhavati cātra |
sthūlamadhyāḥ parikliṣṭās tanvyaś cākṣetrajāś ca yāḥ |
agrāhiṇyo 'lpapāyinyaḥ saviṣāś ca na poṣayet ||
[cf. 1938 ed. 1.13.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiN​H om. A cātraN​H om. A sthūlamadhyāḥA sthūlamadhyā N ślokaḥ ||
sthūlamadhyā
H
parikliṣṭāsparikliṣṭāḥA parikliṣṭā N​H tanvyaśN​H pṛthvyo A cākṣetrajāś caN​H mandavice A yāḥN​H ṣṭitāḥ A 'lpapāyinyaḥA​H lpapāyinyaḥ N poṣayetN​H pūjitāḥ A
The vulgate edition notes "other readings" that correspond to those in the the Nepalese witnesses for tanvyaś cākṣetrajāś ca yāḥ and poṣayet.
atha jalaukāvasekasādhyavyādhiṃ vyādhitam upaveśya saṃveśya vā virūkṣya tam avakāśaṃ mṛdgomayacūrṇṇair yad yat sarujaṃ syād | atha jalaukasaḥ sarṣaparajanīpradigdhagātryaḥ salilasarakamadhyasañcāriṇī vigatamalāḥ kṛtvā rogaṅ grāhayet | atha na gṛhṇatyāḥ kṣīrabinduṃ śoṇitabinduṃ vā nidadhyāt | śastrapadāni vā kurvīta | athaivam api na gṛhṇīyāt anyāṅ grāhayet |
[cf. 1938 ed. 1.13.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
jalaukāvasekasādhyavyādhiṃN jalaukovasekasādhya A jalaukāvasekasādhyaṃ vyādhiṃ H saṃveśya vāA​H saṃveṣya vā N tamN​H cāsya tam A yad yat sarujaṃN yady arujaḥ A yad yat sarujā H syād | athasyād athaN​H syāt | gṛ A jalaukasaḥN​H hītāś ca tāḥ A sarṣaparajanīpradigdhagātryaḥsarṣaparajanīpradigdhagātryaḥsarṣaparajanīpradigdhagātryaḥN​H sarṣaparajanīkalkodakapradigdhagātrīḥ A salilasarakamadhyasañcāriṇīsalilasarakamadhyasaṃcāriṇīsalilasarakamadhyasañcāriṇīN​H salilasarakamadhye muhūrtasthitā A vigatamalāḥvigatamalāḥN​H vigataklamā A kṛtvāN​H jñātvā A rogaṅem. tābhī rogaṃ A roga N ? | rogaṅ H grāhayet | athaN​H grāhayet | ślakṣṇaśuklārdrapicuprotāvacchannāṃ kṛtvā mukham a A naN​H pāvṛṇuyāt; a A gṛhṇatyāḥN​H gṛhṇantyai A kṣīrabinduṃN​H kṣīravinduṃ A śoṇitabinduṃ vāA​H śoṇitabidum vā N nidadhyāt | śastrapadāni vānidadhyāt | śastrapadāni vānidadhyāt | śastrapadāni vāN​H dadyāt, śastrapadāni vā A athaivamH yady evam A athevam N gṛhṇīyāt anyāṅgṛhṇīyāt anyāṃgṛhṇīyāt | anyāṅN​H gṛhṇīyāt tadā'nyāṃ A
Note the irregular sandhi of f. pl. -sañcāriṇī.
yadā niviśate 'śvakhuravad ānanaṅ kṛtvonnāmya ca skandham evañ jānīyād gṛhṇātīti | athainām ārdraplotāvacchannāṅ kṛtvā dhārayet ||
[cf. 1938 ed. 1.13.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yadāyadāN​H yadā ca A 'śvakhuravad ānanaṅ'śvakhuravad ānanaṃA śvakhuravad ānanaṃśvakhuravad ānanaṅ N​H kṛtvonnāmya caHac kṛtvonnamya ca A kṛtvonāmya ca N kṛtvonnāmya ca ca Hpc skandhamskandhaṃA​Hpc skandam N kandhaṃ Hac evañN​Hac tadā A eva pāṭhaḥ | 3 Hpc jānīyād gṛhṇātītijānīyād gṛ𑑎hṇātītiA​N​Hpc jānīyātd gṛhṇātīti Hac athaināmN​H gṛhṇantīṃ A ārdraplotāvacchannāṅem. cārdravastrāvac channāṃ A ārdraplotāvacchanna N ārddraplotāvacchannaṅ H
atha daṃśe todakaṇḍūprādurbhāvāj jānīyāc chuddham ādadātīti | tām apanayet | atha śoṇitagandhena na muñcet | mukham asyāḥ saindhavacūrṇenāvakiret |
[cf. 1938 ed. 1.13.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athaN​H om. A todakaṇḍūprādurbhāvāj jānīyāc chuddhamtodakaṇḍūprādurbhāvo jānīyāc chuddhamtodakaṇḍūprādurbhāvo jānīyāc chuddhamem. todakaṇḍuprādurbhāvair jānīyāc chuddham iyam ādatta iti; śuddham A todakaṇḍūprādurbhāvo jānīyāc chuddhamtodakaṇḍūprādurbhāvo jānīyāc chuddhamtodakaṇḍūprādurbhāvo jānīyāc chuddham N​H ādadātīti | tāmādadātīti | tāmādadātīti tāmN​H ādadānām A muñcet | mukhammuñcet mukhamN​H muñcen mukham A
athaināṃ śālitaṇḍulakāṇḍanapraliptān tailalavaṇābhyaktamukhīṃ vāmahastagṛhītapucchān dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ śanaiḥ śanair anulomamārjjayann ā mukhād vāmayed yāvat samyagvānteti | samyagvāntā salilasarake nyastā bhoktukāmā satī cared | yā sīdati na ceṣṭate sā durvāntā punaḥ samyag vāmayet | durvāntāyās tu indramado nāma vyādhir asādhyo bhavati |
[cf. 1938 ed. 1.13.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athaināṃH atha pa A om. K athainā N śālitaṇḍulakāṇḍanapraliptānśālitaṇḍulakāṇḍanapraliptānH titāṃ taṇḍulakaṇḍanapradigdhagātrīṃ A om. K śālitaṇḍulakāṇḍanapraliptān tau N tailalavaṇābhyaktamukhīṃA om. K lalavaṇābhyaktamukhīṃ N tailalavaṇobhyaktamukhīṃ H vāmahastagṛhītapucchānvāmahastagṛhītapucchāṃN​H vāmahastāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ gṛhītapucchāṃ A om. K dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃdakṣiṇahastāṃguṣṭhāṃgulībhyāṃN​H dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ A om. K śanaiḥA​N​H om. K śanairA​N​H om. K anulomamārjjayann āanu𑑎lomamārjayann āN​H anulomam anumārjayed ā A om. K mukhād vāmayed yāvat samyagvāntetimukhād vāmajpegyed yāvat samyagvāntetiH mukhāt, vāmayet tāvad yāvat samyagvāntaliṅgānīti A vat samyagvānteti K mukhād vāmaye vat samyagvānteti N satīA​K​N​Hpc matī Hac sīdati naK​H sīdatī na A śīti na N durvāntādurvvāntāṃem. durvāntā, tāṃ A durvāntāṃdurvvāntāṃ K​H durtvāntā N samyag vāmayet | durvāntāyāsH samyag vāmayet | durvāntāyā A samyak vāmayet | durvāntāyās K​N tuK​N​H vyādhir asādhya A indramadoA indrapado K​H indrāpado N vyādhirvyādhirK​N​H om. A asādhyoasādhyoasā𑑎dhyoK​N​H om. A bhavatiK​N​H bhavati | atha suvāntāṃ pūrvavat sannidadhyāt A
aprahṛṣṭaśiraḥ pāti kāyenodveṣṭate sakṛt |
yā coṣṇaṃ kurute toyaṃ tasyām indramadaḥ smṛtaḥ ||
[23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pātiN pātya K​H toyaṃtoyanK​Npc​H toṣṭayan Nac tasyāmtasyāmK​H tasyā N indramadaḥem. idamadaḥ K n idramadaḥ N indrapadaḥ H
The vulgate, third edition, reports the reading of this verse in a Nepalese witness, probably H: aprahṛṣṭaśiraḥpādakāyenodveṣṭate sakṛt | yā coṣṇaṃ kurute tāpaṃ tasyām indramadaḥ smṛtaḥ (Ācārya 1938: 58, n. 4).
athaināṃ pūrvavat sannidadhyāt |
[cf. 1938 ed. 1.13.22b]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śoṇitasya ca yogāyogam avekṣya jalaukāmukhaṃ madhunāvaghaṭṭayet | badhnīta vā kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiś ca pradehaiḥ pradihyād iti ||
[24 (cf. 1938 ed. 1.13.23)]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śoṇitasya caśoṇitasya caśoṇitasya caK​N​H śoṇitasya A yogāyogamK​N​H yogāyogā A avekṣyaK​N​H navekṣya A jalaukāmukhaṃjalaukāmukhaṃjalaukāmukhamK​N​H śatadhautaghṛtābhyaṅgaḥ, tatpicudhāraṇaṃ vā; jalaukovraṇā A madhunāvaghaṭṭayet | badhnīta vāmadhunāvaghaṭṭayet |
badhnīta vā
K​N
n madhunā'vaghaṭṭayet, śītābhir adbhiḥ pariṣecayed badhnīta vā A madhunāvaghaṭṭayet?|
badhnīta vā
H
kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiś cakaśāyamadhurasnigdhaśītaiś caA​H kaśāyamadhurasnigdhaśītaiś cakaśāyamadhurasnigdhaśītaiś ca K​N
bhavataś cātra ||
pītamātre jalaukābhir ghṛtena pariṣecayet |
śoṇitasthāpanīyaiś ca śoṇitaṃ pariṣecayet
[25]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavataś cātra bha vataś cātra em. bha vataś cātra K​N bhavataś cātra H
kṣetrāṇi grahaṇañ cāpi poṣaṇaṃ sāvacāraṇam |
jānīyād yo jalaukānāṃ sa rājñaḥ karttum arhati ||
[26 (cf. 1938 ed. 1.13.24)]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
cāpicāpiK​N​H jātīḥ A jānīyād yo
jānīyād yo
K​N​H
om. A
jalaukānāṃK​N​H
jalaukasāṃ ca yo
A
sa sa K​N​H vetti tat sādhyān sa ja A rājñaḥrājñaḥK​N​H yed gadān A karttumkartumK​N​H om. A arhatiarhatiK​N​H om. A
13
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
13 em. iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne jalaukāvacāraṇīyo nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ A 13 K 10 3 N 13 || H

[Adhyāya 14]

athātaḥ śoṇitavarṇṇanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.14.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athātaḥA​K​H athāta N vyākhyāsyāmaḥvyākhyāsyāmaḥH adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ A om. K adhyamāyā vyākhyāsyāmaḥ Nac adhyāyām vyākhyāsyāmaḥ Npc
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
pāñcabhautikasya caturvidhasyāhārasya ṣaḍrasopetasya dvividhavīryasyāṣṭavidhavīryasya vā anekaguṇopayuktasyāhārasya samyakpariṇatasya yas tejoguṇabhūtaḥ sāraḥ paramasūkṣmaḥ sa rasa ity ucyate | tasya hṛdayaṃ sthānaṃ | sa hṛdayāc caturviṃśatir dhamanīr anupraviśyordhvagā daśa daśa cādhogāminyaś catasras tiryaggāḥ kṛtsnaṃ śarīram aharahas tarpayati jīvayati yāpayati vardhayati cādṛṣṭahaitukena karmaṇā | tasya śarīram anusarato 'numānād gatir upalakṣayitavyā kṣayavṛddhihetukī || tasmiṃ sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsā kim ayaṃ saumyas taijasa iti | sa khalu dravatvād anusaraṇe snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhir viśeṣaiḥ saumya ity avagamyate |
[cf. 1938 ed. 1.14.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pāñcabhautikasyapāñcabhautikasya K​N​H tatra pāñcabhautikasya A caturvidhasyāhārasya caturvidhasyāhārasya caturvvidhasyāhārasyaK​N​H caturvidhasya A ṣaḍrasopetasyaṣaḍrasopetasyaK​N​H ṣaḍrasasya A anekaguṇopayuktasyāhārasyaanekaguṇopayuktasyāhārasyaK​N​H nekaguṇasyopayuktasyāhārasya A samyakpariṇatasya yassamyakpariṇatasya yasA​K​H samyakṣariṇatasya yas N tejoguṇabhūtaḥN​H tejobhūtaḥ A​Kac tejoṇabhūtaḥ Kpc paramasūkṣmaḥ saK​N paramasūkṣmaḥ sa ` A paramaśūkṣmaḥ sa H sthānaṃ | sasthānaṃ saA​K​N​Hpc sthānaṃ | ma Hac hṛdayāc caturviṃśatirhṛdayāc caturviṃśatirK​N​H hṛdayāc caturviṃśati A anupraviśyordhvagāanupraviśyordhvagāanupraviśyorddhvagāK​N​Hpc anupraviśyor dhvag ā A anupravirddhvagā Hac daśaK​N​H da A cādhogāminyaśK​N​H śādhogāminyaś A catasrascatasrasK​N​H catasraś ca A aharahasA​K​H ahar ahas N jīvayatiN​H vardhayati A jīvati Kac jīpavati Kpc yāpayatiK​N​H dhārayati A vardhayativarddhayatiK​N​H yāpayati A cādṛṣṭahaitukenacādṛṣṭahetukenaH cādṛṣṭahetukenacādṛṣṭahetukena A​N​K anusaratoA​K​N anusara H 'numānād gatirA numānād gatir K numānad gatir N tonumānāṅ gatir H upalakṣayitavyāA​H upalakṣayitvā K​N kṣayavṛddhihetukīkṣayavṛddhīhetukī ||kṣayavṛddhīhetukīH kṣayavṛddhivai A kṣayavṛddhīhetukī kṣayavṛddhīhetukī ||kṣayavṛddhīhetukī Kac​Kpc​N tasmiṃ tasmiṃKac​N kṛtaiḥ | tasmi A guṇa tasmiṃ Kpc tasmi H sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇiK n sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi A śarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi N n sarvvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāsayānusāriṇi H taijasatejasaA​N tejasatejasa K​H saK​N​H atrocyate sa A dravatvād anusaraṇeK​N dravānusārī A dravād anusaraṇe H
sa khalv āpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgam upaiti ||
[cf. 1938 ed. 1.14.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavanti cātra ||
rañjitās tejasā tv āpaḥ śarīrasthena dehināṃ |
avyāpannāḥ prasannena raktam ity eva tad viduḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.14.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavanti cātra || rañjitāsbhavati cātra ||
rañjitās
bhavati cātra || rañjitāsem.
ślokau cātra bhavataḥ
rañjitās
A
rañjitāsbhavati cātra ||
rañjitās
bhavati cātra || rañjitās K​H​N
tv āpaḥA​K​N tv āppaḥ H prasannenaA​K​N prasannena? H evaK​N​H abhidhīya A tad viduḥK​N​H te A
rasād eva striyāṃ raktam ṛtusaṃjñaṃ pravartate
dvādaśād vardhate varṣād yāti pañcāśataḥ kṣayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.14.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
striyāṃstriyāem. striyāstriyā A​K​H striyo N ṛtusaṃjñaṃK​N​H rajaḥsañjñaṃ A dvādaśād vardhate
dvādaśād vardhate
dvādaśād vardhatedvādaśād varddhateK​N​H

tad varṣād dvādaśād ū
A
varṣād yātiK​N rdhvaṃ yāti A varśād yāti H
ārttavaṃ śoṇitaṃ tv āgneyam āhuḥ || agnīṣomīyatvād garbhasya |
[cf. 1938 ed. 1.14.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
āhuḥK​N​H om. A agnīṣomīyatvād garbhasyaA​K​N agnīṣomīyatvād garbhbhasya H
pāñcabhautikatvam apare jīvaṃ raktam āhur ācāryāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.14.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pāñcabhautikatvampāñcabhautikatvampāñcabhautikatvamK​N​H pāñcabhautikaṃ tv a A apareK​N​H pare A jīvaṃK​N​H jīva A āhurA​K​H om. N
bhavanti cātra ||
visratā dravatā rāgaḥ spandanan tanutā tathā |
pṛthivyādiguṇās tv ete dṛśyante śoṇite yataḥ |
[cf. 1938 ed. 1.14.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavanti cātra || visratā|| bhavati cātra ||
visratā
em.
visratā|| bhavati cātra ||
visratā
A​K​N
bhavati cātra ||
viśratā
H
tanutāK​N​H laghutā A pṛthivyādiguṇās
pṛthivyādiguṇāś

pṛthivyādi guṇās
K​N​H

bhūmyādīnāṃ guṇā
A
tv eteN​H hyete A cete K śoṇiteK​N​H cātra śoṇite A yataḥK​N om. A yataḥ || ? H
rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsān medaḥ pravarttate
medaso 'sthi tato majjā majjā śukraṃ tataḥ prajāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.14.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
māṃsān medaḥA​K māṃsān meda N māṃsāt medaḥ H pravarttateK​H pra A​N medaso medasoK​Hac jāyate |
medaso
A
varttate medaso N pañcaśatrāni | medaso Hpc
majjāK​N​H majjñaḥ A śukraṃA​K​N c chukran H tataḥK​N​H tu A prajāḥK​N​H jāyate A
tatraiṣān dhātūnām annapānarasaḥ prīṇayitā bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.14.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraiṣānK​N​H tatraiteṣāṃ A annapānarasaḥannapānarasaḥA​K​N annapānarasaḥ? H prīṇayitāA​H prīṇāyitā K​N bhavatibhavati || bhavati cātraK​N​H om. A
bhavati cātra ||
rasajaṃ puruṣaṃ vidyād rasaṃ rakṣeta yatnataḥ | annapānaprayogeṇa āhāreṇa suyantritaḥ
[cf. 1938 ed. 1.14.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātra || rasajaṃrasajaṃbhavati cātra || rasajaṃem. rasajaṃrasajaṃbhavati cātra || rasajaṃ A​K​H rajasaṃ N vidyād rasaṃA​K​H vidyā rasaṃ N rakṣetarakṣetaK​N​Hpc rakṣet pra A rakte takṣeta Hac annapānaprayogeṇaannapānaprayogenaN
annātpānāñ ca matimā
A
annapānaprayogenaannapānaprayogena K​H
āhāreṇaāhā¦reṇaK​N​H n ācārāñ cā A suyantritaḥsuyaṃtritaḥK​N​H py atandritaḥ A
tatra rasa gatau dhātur aharahar gacchatīti rasaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.14.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
gatauA gato K​N​H gacchatītigacchatītyggacchatītiA​K​N​Hac ggathaṃcchatīti Hpc rasaḥK​N​H ato rasaḥ A
pañcaviṃśati kalāśatāni | caturaśītiś ca nava ca kāṣṭhā ekaikasmin dhātāv avatiṣṭhante | evam māsena rasaḥ śukrībhavati strīṇāñ cārttavam iti ||
[cf. 1938 ed. 1.14.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pañcaviṃśatipañcavinśatiK​N sa khalu trīṇi trīṇi A sa trīṇi H kalāśatāniem. kalā A​H kalāmatāni K​N caturaśītiś cacaturaśītiś caN sahasrāṇi pañcasahasrāṇi | pañca A​H caturaśītim ca K navaN daśa A​H om. K caA​N nava ca K kalāś ca H kāṣṭhāK​N kalā A tā H dhātāvA​K​H dhātāv ātāv N avatiṣṭhanteK​H avatiṣṭhate A āvatiṣṭhante N śukrībhavatiK​N​H śukraṃ A cārttavamcārtavaṃcārttavamA​K​N​Hac cārttava Hpc itiK​N​Hac bhavati A hṛm iti Hpc
The reading of H here resembles the vulgate.
bhavataś cātra || aṣṭādaśasahasrāṇi saṃkhyā hy asmin samuccaye | kalānān navatiś cāpi svatantraparatantrataḥ || rase gativiśeṣo 'yaṃ mandāgner avasānikaḥ | anayaivoditāgneś ca vijñeyaḥ kālasaṃkhyayā ||
[cf. 1938 ed. 1.14.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavataśbhavati cātra || bhavatiem. bhavatibhavati cātra || bhavati A​H om. K​N cātraA​H om. K​N saṃkhyā hysaṅkhyā hyA​K​N saṃkhyā H asmin samuccayeA asmiṃ samuccaye K​N hyasmin samuccaye H cāpiK​N​H proktā A svatantraparatantrataḥK​N​H svatantraparatantrayoḥ A rase
rase
K​N​H
om. A
gativiśeṣogativiśedigital_image 13vṣoK​N​H om. A 'yaṃK​N​H om. A mandāgnerK​N​H om. A avasānikaḥavasānikaḥN om. A evam ānikaḥ K avamānikaḥ H anayaivoditāgneś caK​N om. A anayaivoditāgneś ca? H vijñeyaḥK​N​H om. A kālasaṃkhyayāK​N​H om. A
sa śabdārcijālasantānavad aṇunā viśeṣeṇānusaraty evaṃ śarīraṃ kevalaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.14.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sa śabdārcijālasantānavad aṇunāem. sa śabdārcir jalasantānavad aṇunā A sa śabdārcijāla?santānavad aṇunā K sa sabdāccijalasantānavad aṇunā N sa śabdārccijalasantānavad anunā H viśeṣeṇānusaratyviśeṣeṇānusaratyK​N​H viśeṣeṇānudhāvaty A kevalaṃkevalamA​Kpc​N​H om. Kac
vyājīkaraṇyas tv auṣadhyaḥ svaguṇabalotkarṣād virecanavad upayuktāḥ śukraṃ virecayanti ||
[cf. 1938 ed. 1.14.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyājīkaraṇyasK​N vājīkaraṇyas A vyājīkeraṇyas H tv auṣadhyaḥK​N tv oṣadhayaḥ A tv auṣadhayaḥ H svaguṇabalotkarṣād virecanavad upayuktāḥsvaguṇabalotkarṣād virecanavad upayuktāḥH svabalaguṇotkarṣād virecanavad upayuktāḥ A svaguṇabalātkarṣād virecanad upayuktāḥ Kac svaguṇabalātkarṣād virecanavad upayuktāḥ Kpc svaguṇabalātkarṣād virecanad upayuktaḥ N virecayantiK​N​H śīghraṃ virecayanti A
yathā hi puṣpamukulastho gandho na śakyam ihāstīti vaktuṃ | naiva nāstīti | atha cāsti satām bhāvānām utpattir iti kṛtvā kevalaṃ tu saukṣmyān nābhivyajyate | sa eva vivṛtakesare puṣpe kālāntareṇābhivyakto bhavati | evam bālānām api vayaḥpariṇāmāc chukraprādurbhāvo bhavati | romarājyārttavādiś ca viśeṣo nārīṇām |
[cf. 1938 ed. 1.14.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
gandho naA​K​H gandho N satāmsatāṃA​K​N śatām H utpattirutpadigital_imagettirK​N​H abhivyaktir A kṛtvāK​N​H jñātvā A kevalaṃ tuK​N​H kevalaṃ A saukṣmyānsaukṣmyānA​K​H saukṣmyaṃ N vivṛtakesareH vivṛtapatrakeśare A vivṛte keśare K vivṛtkesare N puṣpeA​H puṣpa K​N kālāntareṇābhivyaktoK​N​H kālāntareṇābhivyaktiṃ A bhavatiK​N​H gacchati A vayaḥpariṇāmāc chukraprādurbhāvovayaḥ pariṇāmāc śukraprādurbhāvovayaḥpariṇāmāc chukraprādurbhāvoA​K​N vayaḥpariṇāmāc chukraprādurbhbhāvo H romarājyārttavādiś caromarājyārttavādiś caK​H romarājyādayaś ca A romarājy ārttavādiś ca N viśeṣoviśeṣoK​N viśeṣā A viśeṣau H
sa evānnaraso 'bhivṛddhānāṃ paripakvaśarīratvād aprīṇano bhavati |
[cf. 1938 ed. 1.14.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
'bhivṛddhānāṃ'bhivṛddhānāmK​N​H vṛddhānāṃ A paripakvaśarīratvād aprīṇanoparipakvaśarīratvād aprīṇanoH (jarā) paripakvaśarīratvād aprīṇano A paripakvaśarīratvād aprīṇāno K​N
ta ete śarīradhāraṇād dhātava ity ucyante |
[cf. 1938 ed. 1.14.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śarīradhāraṇād dhātavaA​H śarīdhāṇāraṇād dhātava K śarīradhāriṇād dhātava N
teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte | tasmāt tad adhikṛtya vakṣyāmaḥ || tatra saphenilam aruṇaṃ kṛṣṇam paruṣan tanu śīghragamaskandi ca vātaduṣṭaṃ | nīlam pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ visramaniṣṭam pipīlikāmakṣikāṇāñ ca pittena | gairikodakaprakāśaṃ snigdhaṃ śītaṃ bahalaṃ picchilaṃ visrāvi māṃsapeśīsamaprabhañ ca śleṣmaṇā | sarvalakṣaṇayuktaṃ sannipātena | pittavad raktenātikṛṣṇañ ca | dvidoṣaliṅgasaṃsṛṣṭaṃ dvidoṣaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.14.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tasmāt tad adhikṛtyaA​K​N​Hpc tammāt tad adhikṛtya Hac saphenilamK​N​H phenila A aruṇaṃaruṇaṅK​N​H maruṇaṃ A paruṣanparuṣaṃA​K​N parūṣaṃ H śīghragamaskandi caA śīghragam askandi ca K​H śīghram askandi ca N vātaduṣṭaṃK​N​H vātena duṣṭaṃ A śyāvaṃA​K​H śyāmam N visramaniṣṭamvisramaniṣṭaṃA viśram aniṣṭaṃviśram aniṣṭam K​H​N pipīlikāmakṣikāṇāñpipīlikāmakṣikāṇāñpipīlikāmakṣikāṇāñK​N​H pipīlikāmakṣikāṇā A caK​N​H maskandi ca A gairikodakaprakāśaṃK​N​H duṣṭaṃ; gairikodakapratīkāśaṃ A snigdhaṃsnigdhaṃA​K​H sigdhaṃ N śītaṃśītamK​N​H śītalaṃ A bahalaṃvahalaṃA​K​H vahala N visrāviviśrāviK​N cirasrāvi A viśrāvi H māṃsapeśīsamaprabhañ camāṃsapeśīsamaprabhaṃ camāṃsapeśīsamaprabhañ caK​N​H māṃsapeśīprabhaṃ ca A śleṣmaṇāK​N​H śleṣmaduṣṭaṃ A sarvalakṣaṇayuktaṃK​N sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ viśeṣato durgandhi ca A sarvvalakṣaṇasaṃyuktaṃ H sannipātenasannipātenaK​N​H sannipā A pittavad raktenātikṛṣṇañ caK​N taduṣṭaṃ A pittavad raktenātikṛṣṇaś ca H dvidoṣaliṅgasaṃsṛṣṭaṃdvidoṣaliṃgasaṃsṛṣṭaṃK​N​H dvidoṣaliṅgaṃ saṃsṛṣṭam A dvidoṣaṃdvidoṣaṃdvidoṣaṃK​N​H om. A
indragopakaprakāśam asaṃhatam avivarṇṇañ ca prakṛtistham iti jānīyāt ||
[cf. 1938 ed. 1.14.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
indragopakaprakāśamindragopakaprakāśamK​N​H indragopakapratīkāśa A asaṃhatamK​N​H masaṃhata A avivarṇṇañ caK​N​H mavivarṇaṃ ca A itiK​N​H om. A
visrāvyān anyatra vakṣyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.14.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
visrāvyān anyatraK​N visrāvyāṇyanyatra A viśrāvyān anyatra H vakṣyāmaḥA​K​Npc​H vakṣyāmiaḥ Nac
athāvisrāvyāḥ | sarvāṅgaśophaḥ kṣīṇasya cāmlabhojananimittaḥ | pāṇḍurogyarśasyudariśoṣigarbhiṇīnāñ ca śvayathavaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.14.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athāvisrāvyāḥathāvisrāvyāḥathāvisrāvyāḥA​K​N athāviśrāvyāḥ H kṣīṇasyaA​N kṣīṇasya vā K​Hpc kṣīṇa vā Hac cāmlabhojananimittaḥcāmlabhojananimittaḥA​K​H cāmvlabhojananimittaḥ N pāṇḍurogyarśasyudariśoṣigarbhiṇīnāñ capāṇḍurogyarśasyudariśoṣigarbhiṇīnāñ caK​N pāṇḍurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṃ ca A pāṇdurogyarśasyudariśoṣigarbhbhiṇīnāñ ca H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. śastravisrāvaṇaṃ dvividhaṃ pracchānaṃ sirāvyadhanaṃ ca A
tatra ṛjv asaṃkīrṇṇaṃ sūkṣmaṃ samam anavagāḍham anuttānam āśu śastrañ ca pātayet |
[cf. 1938 ed. 1.14.26]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
anuttānamA​K​H antrattānam N śastrañ caśastrañ caK​N​H ca śastraṃ A pātayetK​N​H pātayen marmasirāsnāyusandhīnāṃ cānupaghāti A
hṛdayabastigudanābhikakṣyavaṅkṣaṇākṣikūṭapāṇipādatalāṃś ca varjayet |
[cf. 1938 ed. 1.14.26a]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
hṛdayabastigudanābhikakṣyavaṅkṣaṇākṣikūṭapāṇipādatalāṃś cahṛdayabastigudanābhikakṣyavaṅkṣaṇākṣikūṭapāṇipādatalāṃś cahṛdayabastigudanābhikakṣyavaṅkṣaṇākṣikūṭadigital_imagepāṇipādatalāṃś caK​N hṛdayabastigudanābhikakṣavaṃkṣaṇākṣikūṭapāṇipādatalāś ca H
pūyagarbhāṃ punar yathoktair evopacaret |
[cf. 1938 ed. 1.14.26b]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pūyagarbhāṃK​N pūyagarbhbhāṃ H
tatra durviddhe śītavātayor asvinne bhukte ca skannatvāc choṇitan na sravati | alpaṃ vā sravati ||
[cf. 1938 ed. 1.14.27]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraK​N​H tatra durdine A durviddhedurvviddheA​N​H durvaddhe K bhukte caK​N​H bhuktamātre A skannatvāc choṇitan naskannatvāc choṇitaṃ naK​N​H skandatvāc choṇitaṃ na A sravatisravatyA​K​N śravati H sravatiA​K​N śravati H
bhavati cātra |
vātaviṇmūtrasaṃgeṣu madamūrcchāśrameṣu ca |
nidrābhibhūte śīte vā nṛṇān nāsṛk sraved iti ||
[cf. 1938 ed. 1.14.28]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātra bha bhava H madamūrcchāśramārtānāṃ A bha bhava Kac​N bha || cātra Kpc vātaviṇmūtrasaṃgeṣu||
vātaviṅmūtrasaṃgeṣu

vātaviṅmūtrasaṃgeṣu
K
vātaviṇmūtrasaṅgi A ||
vātaviḍmūtrasaṃgeṣu
N

vātavimūtrasaṅgeṣu
H
madamūrcchāśrameṣu caK​N​H nām A nidrābhibhūteK​N​H
nidrābhibhūta
A
śīte vāśīte vāśīte vāK​N​H bhītānāṃ A nṛṇānnṛṇāṃA​K​N nṝṇān H nāsṛk sraved itiK​N nāsṛk pravartate A nāsṛved iti Hac nāsṛvethaṃd iti Hpc
tad duṣṭaśoṇitam anirhriyamāṇaṃ vyādhivṛddhiṃ karoti |
[cf. 1938 ed. 1.14.29]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tad duṣṭaśoṇitamtad duṣṭaśoṇitamK​N​H tad duṣṭaṃ śoṇita A anirhriyamāṇaṃK​N​H manirhriyamāṇaṃ A vyādhivṛddhiṃvyādhivṛddhiṅK​N​H om. A karotiK​N​H śophadāharāgapākavedanā janayet A
atyuṣṇātisvinnātividdheṣv ajñasrāvitam atipravarttate | tad atipravṛttaṃ śirobhitāpam āndhyatimiraprādurbhāvan cānukṣayākṣepakampapakṣāghātam ekāṅgavikāraṃ hikkākāsaṃ śvāsaṃ pāṇḍurogaṃ maraṇaṃ vāśu karoti |
[cf. 1938 ed. 1.14.30]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
atyuṣṇātisvinnātividdheṣvatyuṣṇātisvinnātividdheṣvatyuṣṇātisvinnātividdheṣvK​N​H atyuṣṇe 'tisvinne 'tividdhe A ajñasrāvitamK​N​H 'jñair visrāvita A atipravarttateK​N​H matipravartate A tad atipravṛttaṃA​K​H tad atipravṛtta N śirobhitāpamśirobhitāpamK​N śiro 'bhitāpa A śiro 'bhitāpam H āndhyatimiraprādurbhāvan cānukṣayākṣepakampapakṣāghātamāndhyatimiraprādurbhāvan dhātukṣayākṣepakasya pakṣāghātamem. māndhyamadhimanthatimiraprādurbhāvaṃ dhātukṣayamākṣepakaṃ dāhaṃ pakṣāghāta A āndhyatimiraprādurbhāvam dhātukṣayākṣepakasya pakṣāghātamāndhyatimiraprādurbhāvan dhātukṣayākṣepakasya pakṣāghātam K​N āndhyatimiraprādurbhbhāvan dhātukṣayākṣepakaṃ pakṣāghātam Hac āndhyatimirabhraprādurbhbhāvan dhātukṣayākṣepakaṃ pakṣāghātam Hpc ekāṅgavikāraṃK​N​H mekāṅgavikāraṃ A hikkākāsaṃhikkā kāsaṃN hikkāṃ śvāsa A hikkāṃ kāsaṃhikkāṃ kāsaṃ K​H śvāsaṃśvāsaṃK​N​H kāsau A maraṇaṃA​N​H om. K vāśuK​N​H cāpā A karotiK​N​H dayati A
tan nātiśīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite yavāgūṃ pratipītasya śoṇitaṃ mokṣayed bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 1.14.31]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tan nātiśīteK​N​H tasmānna śīte A nāsvinneA​K​N om. H yavāgūṃ
yavāgūṃ
A​K​N
yavāgūs H
śoṇitaṃA​K​H śauṇitaṃ N mokṣayed bhiṣakA​K​H mokṣaye bhiṣak N
samyag gatvā yadā raktaṃ svayam evāvatiṣṭhate
śuddham evam vijānīyāt samyag visrāvitañ ca tat |
[cf. 1938 ed. 1.14.32]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
raktaṃraktaṃA​K​N​Hpc raktaṃ m Hac svayamA​K​N​Hpc vayam Hac evamevaṃK​N​H tadā A
lāghavaṃ vedanāśāntir vyādhivegaparikṣayaḥ |
samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasas tathā ||
[cf. 1938 ed. 1.14.33]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyādhivegaparikṣayaḥvyādhivegaparikṣayaḥK​N​H vyādher vegaparikṣayaḥ A
tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāś ca ye |
raktamokṣaṇaśīlānāṃ na bhavanti kadācana ||
[cf. 1938 ed. 1.14.34]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śoṇitajāś ca yeśoṇitajāś ca ye |A​K​H śoṇitajāś ca tye | N
atha khalv apravarttamāne | elāśītaśivaḥ kuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṃgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkkāṃkuranaktamālaphalair yathālābhaṃ tribhiś caturbhiḥ | samastair vā lavaṇapragāḍhair vraṇamukham avagharṣayed evaṃ sādhu vahati ||
[cf. 1938 ed. 1.14.35]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
elāśītaśivaḥ kuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṃgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkkāṃkuranaktamālaphalairelāśītaśivaḥkuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṃgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālaphalairH rakte elāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṅgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālaphalair A elā śītaśivaḥ kuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṃgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkunaktamālaphalai K elāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍiṅgacitratakaṭukāgāradhūmaharidrārkkāṅkuranaktamālaphalair N caturbhiḥA​K​N caturbhbhiḥ H samastair vāA​K​N ?samastair vvā H lavaṇapragāḍhairlavanapragāḍhairK​N​H cūrṇīkṛtair lavaṇatailapragāḍhair A vraṇamukhamvraṇamukhamvvraṇamukhamA​N​H vraṇamu K avagharṣayed evaṃavagharṣayet, evaṃA​N​H kha gharṣayed evaṃ K sādhuK​N​H samya A vahatiem. k pravartate A bhavati K​H ??ti Nac vadati Npc
athātipravṛtte lodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṅkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjarasacūrṇṇair anārdrair vraṇamukham avacūrṇṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet | sālasarjarjunārimedagranthidhavadhanvanatvagbhir vā cūrṇṇīkṛtābhiḥ kṣaumeṇa vadhyāsitena samudraphenena lākṣācūrṇṇair vā yathoktair bandhanadravyair gāḍhaṃ badhnīyāt | vyadhānantaraṃ punar vyadhayet | śītācchādanabhojanāgārapariṣekaiḥ | śītair ālepaiḥ pradehair vopacaredagninā vā dahed yathoktaṃ kākolyādikvāthaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet | eṇahariṇorabhraṃmahiṣaśaśavarāhāṇāṃ vā rudhiraṃ kṣīrayūṣaṃ rasaiś cāśnīyāt | upadravāṃś ca yathoktān upacaret ||
[cf. 1938 ed. 1.14.36]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
lodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṅkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjarasacūrṇṇairlodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṃkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjarasacūrṇṇairlodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṅkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjarasacūrṇṇairlodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṅkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjjarasacūrṇṇairK​N​H rodhramadhukapriyaṅgupattaṅgupattaṅgagairikasarjarasarasāñjanaśālmalīpuṣpaśaṅkhaśuktimāṣayavagodhūmacūrṇaiḥ A anārdrairK​N​H śanaiḥ śanair A avacūrṇṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet | sālasarjarjunārimedagranthidhavadhanvanatvagbhir vāem. avacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet sālasarjārjunārimedameṣaśṛṅgadhavadhanvanatvagbhir vā A avacūrṇṇāṅgulyagreṇāvapīḍayet | sālasarjārjunārimedagranthidhavadhanvanatvagbhi vā K avacūrṇṇāṅgulyagreṇāvapīḍayet || sālasarjarjunārimedagranthidhavadhanvanatvagbhir vā N avacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet | śālasarjjārjjunārimedagranthidhacadhanvanatvagbhir vvā H cūrṇṇīkṛtābhiḥcūrṇṇīkṛtābhiḥK​N​H cūrṇitābhiḥ A kṣaumeṇaA​K​H kṣaumeṇā N vadhyāsitenava dhyāsitenaK​N​H vā dhmāpitena A samudraphenenasamudraphenenaK​N​H samudraphena A yathoktairyathoktairK​N​H yathokta A bandhanadravyairbbandhanadravyairK​N​H rvraṇabandhanadravyair A badhnīyāt | vyadhānantaraṃbadhnīyāt | vyadhānantaraṃN​H badhnīyā A bandhīyāt | vyadhānantaraṃ K punarK​N​H om. A vyadhayet | śītācchādanabhojanāgārapariṣekaiḥvvyadhayet | śītāccchādanabhojanāgārapariṣekaiḥK​N​H t śītācchādanabhojanāgāraiḥ śītaiḥ pradehapariṣekaiś A śītairK​N​H om. A ālepaiḥK​N​H om. A pradehairpradehairN​H om. A pradahair K vopacaredagninā vāvāpacaret | agninā vāvvāpacared agninā vāem. copacaret, kṣāreṇāgninā vā A vāpacared agninā vāvāpacaret | agninā vāvvāpacared agninā vā K​N​H dahed yathoktaṃdahed yathoktaṃdahed yathoktaṅdahed yathoktaṅK​N​H dahedyathoktaṃ A kākolyādikvāthaṃ vākākolyādikvātham vāK​N​H vyadhādanantaraṃ tāmevātipravṛttāṃ sirāṃ vidhyet kākolyādikvāthaṃ vā A śarkarāmadhumadhuraṃśarkkarāmadhumadhuraṃA​K​H śarkarāmadhumadhura N pāyayet | eṇahariṇorabhraṃmahiṣaśaśavarāhāṇāṃ vāem. pāyayet eṇahariṇorabhraśaśamahiṣavarāhāṇāṃ vā A pācayet | eṇahariṇor abhraṃ mahiṣaśaśavarāhāṃṇāṃ vā K pāyayet | eṇahariṇorabhramahiṣaśaśavarāhānāṃ vā N pāyayet eṇahariṇorabhramahiṣaśaśavarāhāṇāṃ vā H kṣīrayūṣaṃkṣīrayūṣaṃK​H kṣīrayūṣa A​N cāśnīyāt | upadravāṃś cacāśnīyāt | upadravāṃś caK​N​H susnigdhaiś cāśnīyāt upadravāṃś ca A yathoktān upacaretyathoktān upacaretyathoktān upacaretK​N​H yathāsvam upacaret A
bhavati cātra ||
dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ sañjāyate nalaḥ |
pavanaś ca paraṃ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ |
[cf. 1938 ed. 1.14.37]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātra || dhātukṣayāt srutebhavati cātra ||
dhātukṣayāt srute
bhavati cātra || dhātukṣayāt sruteem.
bhavanti cātra
dhātukṣayāt srute
A
dhātukṣayāt srutebhavati cātra ||
dhātukṣayāt srute
bhavati cātra || dhātukṣayāt srute K​H
bhava ||
dhātukṣayāt srute
N
nalaḥN 'nalaḥ A​K​H
tan nātiśītair laghubhiḥ snigdhaiḥ śoṇitavardhanaiḥ |
īṣad amlair anamlair vā bhojanaiḥ samupācaret ||
[cf. 1938 ed. 1.14.38]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tan nātiśītairtaṃ nātiśītairA​K​H tan nātiśī N śoṇitavardhanaiḥśoṇitavardhanaiḥA​K​N śoṇitevarddhanaiḥ H īṣad amlair
īṣad amlair
īṣad amlairA​K​H
īṣad ablair N
anamlair vāanamlair vvāA​K​H anablair vā N
caturvidhaṃ yad etad dhi rudhirasya nivāraṇaṃ |
sandhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā ||
[cf. 1938 ed. 1.14.39]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
rudhirasyaA​K​N​Hpc rudhiramya Hac sandhānaṃ
sandhānaṃ
A​K​N
sandhāna H
vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate himaṃ |
tathā sampācayed bhasma dāhaḥ saṅkocayet sirāṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.14.40]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vraṇaṃA​K​H vraṇa N kaṣāyaḥA​K​Npc​H kaṣāya Nac saṅkocayet sirāṃsaṃkocayet sirāṃK​N​H saṅkocayet sirāḥ A
askandamāne rudhire sandhānāni prayojayet |
sandhānair bhrāśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret ||
[cf. 1938 ed. 1.14.41]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prayojayet | sandhānairprayojayet | sandhānaiḥrprayojayet | sandhānairK​N​H prayojayet |
sandhāne
A
bhrāśyamāne tubhraśyamāne tuem. bhraśyamāne tubhraśyamāne tu A​N​H​K
kalpair ebhis tribhir vaidyaḥ prayateta yathāvidhiḥ |
asiddhimatsu caiteṣu dāhaparama iṣyate |
[cf. 1938 ed. 1.14.42]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ebhisebhisK​N​H etais A prayatetaprayatetaA​K​N​Hac prayathaṃteta Hpc yathāvidhiḥyathāvidhiḥ |K​N​H yathāvidhi A asiddhimatsu
asiddhimatsu
A​K​H
asiddhima? N
caiteṣuA​K​H ??? ṣu N dāhaparamadāha parama dāha parama K​N dāhaḥ parama A​H
saśeṣadoṣe rudhire na vyādhir ativarttate |
na śeṣaṃ sthāpayet tasmān na ca kuryād atikriyāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.14.43]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
saśeṣadoṣeK​N​H śeṣadoṣe A rudhire naK​N​H yato rakte na A vyādhirK​N​H vyādhi A ativarttateK​N​H rativartate A na śeṣaṃna śeṣaṃK
sāvaśeṣe
A
saśeṣaṃ N​H
sthāpayet tasmān na casthāpayet tasmān na caK​N​H tataḥ stheyaṃ na tu A kuryād atikriyāṃK​N​H kuryād atikramam A
dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate |
tasmād rakṣed dhi rudhiraṃ rudhiraṃ jīva ucyate ||
[cf. 1938 ed. 1.14.44]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
rudhiraṃA​K​N​Hac ñ rudhiraṃ Hpc tasmād rakṣed dhi
tasmād rakṣed dhi
K​N​H

tasmā
A
rudhiraṃKpc​N​H om. A ruraṃ Kac rudhiraṃrudhirañrudhirañK​N​H om. A jīvaK​N​H om. A ucyateucyateK​N​H d yatnena saṃrakṣyaṃ raktaṃ jīva iti sthitiḥ A
srutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite 'nile
śophaṃ satodaṃ koṣṇena sarpiṣā pariṣecayed iti || 14 ||
[cf. 1938 ed. 1.14.45]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
srutaraktasyaśrutaraktasyaA​K cyutaraktasya N śrutaraktasya H satodaṃA​K​H satoda N pariṣecayed itiem. pariṣecat A pariṣecayed iti || 14 || ❈ K parisecayed iti || 14 N pariṣecayed iti || ḍohva H

[Adhyāya 15, collation]

athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.15.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
doṣadhātumalakṣayavṛddhiṃdoṣadhātumalakṣayavṛddhiṃ vyākhyāsyāmaḥdoṣadhātumalakṣayavṛddhimdoṣadhātumalakṣayavṛddhiṃK​N​H doṣadhātumalakṣayavṛddhi A vyākhyāsyāmaḥH vijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ A om. K adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ | tasmātphalalakṣaṇameteṣām upadhārayaś ca |
[cf. 1938 ed. 1.15.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tasmātphalalakṣaṇameteṣāmtasmātphalalakṣaṇameteṣāmK tasmād eteṣāṃ A tasmāt phalalakṣaṇam eteṣāmtasmāt phalalakṣaṇam eteṣāmtasmāt phalalakṣaṇam eteṣām N​H upadhārayaśK lakṣaṇamucyamānam upadhāraya A upadhāraya N​H casvaK om. A svasva N​H
tatra spandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā pravibhaktaḥ śarīrantantrayati |
[cf. 1938 ed. 1.15.4.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraK​N​H tatra pra A spandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇospandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇoA​K​N spandam odvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo H śarīrantantrayatiśarīraṃ tantrayatiK​N śarīraṃ dhārayati (1) A śarīran tantrayti | ? H
rāgaḥ paktistejaūṣmakṛtpittaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.15.4.2]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
rāgaḥ paktistejaūṣmakṛtpittaṃrāgaḥpaktisteja ūṣmakṛtpittaṃK​H rāgapaktyojastejomedhoṣmakṛt pittaṃ pañcadhā pravibhaktam agnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti; (2) A rāgaḥ paktis teja ūṣmākṛt pittaṃ N
sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇabṛṃhaṇaḥ śleṣmā |
[cf. 1938 ed. 1.15.4.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇabṛṃhaṇaḥsandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇabṛṃhaṇaḥsandhisaṃśleṣaṇasnehanaropanabṛṃhaṇaḥsandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇabṛṃhaṇaḥK​N​H sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇapūraṇa A śleṣmāK​N​H balasthairyakṛcchleṣmā pañcadhā pravibhakta udakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti A
rasaḥ prīṇayati | raktañjīvayati | māṃsaṃ lepayati medaḥ snehayati | asthi dhārayati | majjā pūrayati | bījārthaharṣakṛc chukraṃ kledayati |
[cf. 1938 ed. 1.15.5.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
rasaḥK​Npc rasastuṣṭiṃ prīṇanaṃ raktapuṣṭiṃ ca karoti, raktaṃ varṇa A rasa Nac rasaḥ prīṇayati | raktaṃ H prīṇayatiK​N prasādaṃ māṃ A om. H raktañjīvayatiraktaṃ jīvayatiK​N sapuṣṭiṃ jīvayati ca A jīvayati H māṃsaṃ māṃsaṃ K​N​H māṃsaṃ śarīrapuṣṭiṃ A lepayatilepayatilepayatiK​N​H medasaś ca A snehayatiK​N snehasvedau dṛḍhatvaṃ puṣṭimasthnāṃ ca, asthīni dehadhāraṇaṃ majjñaḥ puṣṭiṃ ca, majjā snehaṃ balaṃ śukrapuṣṭiṃ pūraṇamasthnāṃ ca karoti A snehayati | asthi dhārayati | majjā pūra H asthiK​N śukraṃ A om. H dhārayatiK​N dhairyaṃ cyava A om. H majjāK​N naṃ prī A om. H pūrayatiK​N tiṃ dehabalaṃ harṣaṃ A yati H bījārthaharṣakṛc chukraṃbījārthaharṣakṛc chukramK​N bījārthaṃ ca; (1) A bījārthaharṣakṛcchukraṃ H kledayatikledayatiK​N​H om. A
bastikledakṛn mūtraṃ | prāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭambhakṛt purīśaṃ | svedaḥ kledayati |
[cf. 1938 ed. 1.15.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bastikledakṛn mūtraṃbastikle da kṛn mūtraṃKpc​N purīṣam upastambhaṃ vāyvagnidhāraṇaṃ ca, bastipūraṇavikledakṛnmūtraṃ A bastikle kṛn mūtraṃ Kac bastipūraṇakṛt mūtraṃ H prāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭambhakṛt purīśaṃprāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭambhakṛt purīśaṃK om. A prāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭambhakṛt purīṣaṃprāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭaṃbhakṛt purīṣaṃ N​H svedaḥA​K​Npc​H sveda Nac kledayatiK​N​H kledatvaksaukumāryakṛt; (2) A
garbhalakṣaṇamārttavaṃ | stanyaṃ stanāpīnajananajīvanam iti |
[cf. 1938 ed. 1.15.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
garbhalakṣaṇamārttavaṃgarbhalakṣaṇadigital_imagemārttavaṃK raktalakṣaṇamārtavaṃ A om. N​H stanyaṃgarbhalakṣaṇam ārttavam | stanyaṃgarbbhalakṣaṇam ārttavaṃ | stanyaṃK garbhakṛcca, garbho garbhalakṣaṇaṃ, stanyaṃ A garbhalakṣaṇam ārttavam stanyaṃgarbhalakṣaṇam ārttavam | stanyaṃgarbbhalakṣaṇam ārttavaṃ | stanyaṃ N​H stanāpīnajananajīvanamstanāpīnajananajīvanamK​N stanayor āpīnatvajananaṃ jīvanaṃ A stanāpīnajanana jīvana H itiK​N ceti A miti H
tatra vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvīta ||
[cf. 1938 ed. 1.15.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vidhivat parirakṣaṇaṃA​K​H vidhivat parīkṣaṇaṃ N kurvītakurvvītaA​K​H kurvītaḥ N
ataḥ sarveṣāṃ kṣayalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ | tatra vātakṣaye mandaceṣṭatā alpavāktvamalpapraharṣo mūḍhasañjñatā ca | pittakṣaye mandoṣmāgnitāniṣprabhatā ca | śleṣmakṣaye rūkṣatāntardāhaāmāśayetarāśayaśūnyatāśirasaś ca |
[cf. 1938 ed. 1.15.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ataḥK​N​H ata A sarveṣāṃsarvveṣāṃK​N​H ūrdhvam eṣāṃ A kṣayalakṣaṇaṃkṣayalakṣaṇaṃK​N​H kṣīṇalakṣaṇaṃ A vyākhyāsyāmaḥK​N​H om. A tatraK​N​H om. A vātakṣayeK​H vakṣyāmaḥ | tatra, vātakṣaye A vāta??????? N mandaceṣṭatāmandaceṣṭatā'A​K​H ?? N alpavāktvamalpapraharṣoK lpavāktvamapraharṣo A ????? alpapraharṣo N alpavāktvam alpapraharṣo H rūkṣatāntardāhaāmāśayetarāśayaśūnyatāśirasaśrūkṣatāntardāhaāmāśayetarāśayaśūnyatāśirasaśK rūkṣatā'ntardāha āmāśayetaraśleṣmāśayaśūnyatā sandhiśaithilyaṃ (tṛṣṇā daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ) A rūkṣāntardāha āmāśayetarāsayaśūnyatā śirasaś N rūkṣatāntarddāhaāmāsayetarāsayaśūnyatā śirasaś H
tatra svayonivardhanāny eva pratīkāraḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.15.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
svayonivardhanānysvayonivarddhanānyK​N​H svayonivardhanā A evaK​N​H nyeva A
rasakṣaye hṛdayapīḍākampaḥ śoṣaḥ śūnyatā tṛṣṇā ca | śoṇitakṣaye tvakpāruṣyam amlaśītaprārthanā sirāśaithilyañ ca || māṃsakṣaye sphiggaṇṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥkakṣaśuṣkatā dhamanīnāñ ca śaithilyaṃ | medakṣaye plīhābhivṛddhiḥ sandhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca | asthikṣaye asthiśūlo dantanakhabhaṃgāraukṣyañ ca | majjākṣaye lpaśukratā parvabhedo sthitodaḥ śūnyatā | śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanāśaktir maithune cirād vā prasekaḥ praseke cālpaśukraraktadarśanaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.15.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
hṛdayapīḍākampaḥhṛdayapīḍākampaḥhṛdayapīḍākampaḥK​N​H hṛtpīḍākampa A śoṣaḥśoṣaḥK​N​H om. A śūnyatāA​K​N śūnyātā H tṛṣṇā caK​N​H stṛṣṇā ca A tvakpāruṣyamtvakpāruṣyamtvakpāruṣyamK​N​H tvakpāruṣya A amlaśītaprārthanāK​N​H mamlaśītaprārthanā A sphiggaṇṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥkakṣaśuṣkatāsphiggaṇṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥkakṣaśuṣkatāK sphiggaṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥkakṣāpiṇḍikodaragrīvāśuṣkatā A higgaṇḍauṣṭhopa N sphiggaṇḍoṣṭhopasthoruvakṣaḥkakṣaśuṣka H dhamanīnāñ caK raukṣyatodau gātrāṇāṃ sadanaṃ dhamanī A ṣṭho???????? dhamanīnāñ ca N tā dhamanīnāñ ca H śaithilyaṃśaithilyaṃ |K​N​H śaithilyaṃ ca A medakṣayeK​N medaḥkṣaye A​H asthiśūloKpc​N​H 'sthiśūlaṃ A śūlo Kac dantanakhabhaṃgāraukṣyañ cadantanakhabhaṃgāraukṣyañ caK dantanakhabhaṅgo raukṣyaṃ cadantanakhabhaṅgo raukṣyañ ca A​N​H majjākṣayeK majjakṣaye A​N​H lpaśukratāalpaśukratā'lpaśukratāK 'lpaśukratāalpaśukratā'lpaśukratā A​N​H sthitodaḥK 'sthinistodo A sthi N 'sthino H śūnyatāK 'sthiśūnyatā ca A todaḥ śūnyatā N daḥśūnyatā H meḍhravṛṣaṇavedanāśaktirK​N​H meḍhravṛṣaṇavedanā'śakti A maithunemmaithuneK​N​H rmaithune A cirād vācirād vāA​K​H pracārād vā N cālpaśukraraktadarśanaṃK​N​H cālparaktaśukradarśanam A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tatrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ (pratīkāraḥ ) A
purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyor ūdhvagamanaṃ kukṣau sañcaraṇaṃ ca mūtrakṣaye bastitodo lpamūtratā ca || atrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ || svedakṣaye stabdharomakūpatā sparśavaiguṇyaś ca tatrābhyaṅga svedopayogaś ca ||
[cf. 1938 ed. 1.15.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ūdhvagamanaṃūdhvagamanaṃK ūrdhvagamanaṃ ūrdhvagamanaṃ ūrddhvagamanaṅ A​N​H bastitodoA​K​N bastitodo Hac bastito Hpc lpamūtratā caK​N​Hac 'lpamūtratā ca A dolpamūtratā ca Hpc atrāpiA​K​H ato pi N svayonivardhanadravyopayogaḥsvayonivardhanadravyopayogaḥsvayonivarddhanadravyopayogaḥA​K​H svayonivardhanadravyoprayogaḥ N sparśavaiguṇyaśsparśavaiguṇyañK tvakśoṣaḥ sparśavaiguṇyaṃ A sparśavaiguṇyañsparśavaiguṇyañ N​Hac sparśavaigu Hpc caK​N​Hac svedanāśaśca A ṇyathaṃ drañ ca Hpc tatrābhyaṅgaK​N​H tatrābhyaṅgaḥ A
ārttavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā yonivedanā ca | tatra saṃśodhanamāgneyānāñ ca dravyānām upayogaḥ || stanyakṣaye stanayo mlānatā stanyāsambhavaś ca | tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ || garbhakṣaye garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca | tatra prāptabastikālāyāḥ kṣīrabastiprayogo medhyān na prayogaś ca ||
[cf. 1938 ed. 1.15.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yathocitakālādarśanamalpatā vāyathocitakālādarśanamalpatā vāA​K yathocitakālādarśanam alpatā vāyathocitakālādarśanam alpatā vāyathocitakālādarśanam alpatā vā N​H saṃśodhanamāgneyānāñ casaṃśodhanamāgneyānāṃ caA​K saṃśodhanam āgneyānāṃ casaṃśodhanam āgneyānāñ ca N​H dravyānāmK​N​H dravyāṇāṃ A upayogaḥK​N vidhivadupayogaḥ A upayogaḥ? H stanyakṣayestanyakṣayeK​H stanakṣaye A sta?kṣaye N stanayo stanayor K stanayor stanayor A​H​N stanyāsambhavaś castanyāsaṃbhavaś caK​H stanyāsambhavo A stany N tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥtatra śleṣmavarddhanadravyopayogaḥK​H 'lpatā vā; tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ A ????????????dravyopayogaḥ N garbhakṣayeA​K​N garbhbhakṣaye H garbhāspandanamanunnatakukṣitā cagarbhāspandanamanunnatakukṣitā caA​K garbhāspandanam anunnatakukṣi? ca N garbhbhāspandanam anunnatakukṣitā ca H medhyān na prayogaśmedhyānnaprayogaśK​N​H medyānnopayogaś A caK​N​H ceti A
ata ūrdhvam atipravṛddhānāṃ doṣadhātūnāṃ lakṣaṇam upadekṣyāmaḥ tatra vātavṛddhau kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇatā uṣṇakāmatā nidrānāśolpabalatvaṃ gāḍhavarcasvatā ca || pittavṛddhau pītāvabhāsatā santāpaḥśītakāmitvamalpanidratā mūrcchā balahāniḥ pītaviṇmūtratvañ ca || śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaithyaṃ sthairyaṃ gauravam agnisādas tandrā nidrā sandhyati śliṣṭatā ca ||
[cf. 1938 ed. 1.15.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ūrdhvamūrddhvamK​N​H ūrdhva A atipravṛddhānāṃatipravṛddhānāṃatipravṛddhānānatipravṛddhānāṃK​N​H mativṛddhānāṃ A doṣadhātūnāṃdoṣadhātūṇāṃK​N​H doṣadhātumalānāṃ A upadekṣyāmaḥupadekṣyāmaḥK​N​H vakṣyāmaḥ A tatraK​N vṛddhiḥ punareṣāṃ svayonivardhanātyupasevanādbhavati | tatra A ? tatra H kārśyaṃK​H vākpāruṣyaṃ kārśyaṃ A kārśya N kārṣṇyaṃA​K​H kārṣṇya N gātrasphuraṇatāgātrasphuraṇatāgātrasphuraṇatāK​N​H gātrasphuraṇa A uṣṇakāmatāuṣṇakāmatāK​N​H muṣṇakāmi(ma)tā A nidrānāśolpabalatvaṃKpc nidrānāśo 'lpabalatvaṃ A​H nidrānāśolpabatvaṃ Kac nidrānāśo ’lpabalatvaṃ N gāḍhavarcasvatā cagāḍhavarccaskatā caK gāḍhavarcastvaṃ ca A gāḍhavarccaskatā cagāḍhavarccaskatā ca N​H santāpaḥśītakāmitvamalpanidratāsantāpaḥ śītakāmitvamalpanidratāA​H santāpaḥśītakāmitvam alpanidratāsantāpaḥśītakāmitvam alpanidratāsantāpaḥ śītakāmitvam alpanidratā K​N balahāniḥK​N​H balahāni A pītaviṇmūtratvañ capītaviṅmūtratvañ caK​N​H rindriyadaurbalyaṃ pītaviṇmūtranetratvaṃ ca A śaithyaṃK śaity aṃ A śaityaṃ N​H gauravamKpc​N​H gaurava A​Kac agnisādasKpc​N​H mavasāda A sādas Kac tandrāK​N​H standrā A sandhyatisandhyatiK​N​H sandhivi A śliṣṭatāK​N śleṣaś A śliṣtatā H
raso 'tipravṛddho hṛdaye kledaṃ prasekañ cāpādayati | raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ || māṃsaṃ sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ gurugātratāñ ca | medaḥ snigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃ kāsaśvāso daurgandhyañ ca || asthyadhyasthīny adhidantāṃś ca || majjā sarvāṅganetragauravaṃ || śukraṃ śukrāśmariti prādurbhāvaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.15.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
'tipravṛddhotipravṛddhoK​N​H 'tivṛddho A hṛdayeK​N​H hṛdayo A kledaṃK​N​H tkledaṃ A māṃsaṃK​N​H sirāpūrṇatvaṃ ca; māṃsaṃ A sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsuA​K​N sphiggaṇḍoṣṭhopasthorubāhujaṃghāsu H vṛddhiṃvṛddhiṅA​K​H vṛddhi N snigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃsnigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃA​K snigdhāṅgatām udarapārśvavṛddhiṅsnigdhāṅgatām udarapārśvavṛddhiṅsnigdhāṅgatām udarapārśvavṛddhiṃ N​H kāsaśvāso daurgandhyañ cakāsaśvāsaudaurgandhyaṃ caK kāsaśvāsādīn daurgandhyaṃ ca A kāsaśvāsau daurgandhyañ cakāsaśvāsaudaurgandhyaṃ ca N​H asthyadhyasthīnyasthyadhyasthīK asthyadhyasthīasthyadhyasthī A​H asthi adhyasthīny N adhidantāṃś caK​N nyadhidantāṃśca A tyadhidantāṃś ca H sarvāṅganetragauravaṃsarvvāṅganetragauravaṃK​H sarvāṅganetragauravaṃ ca A sarvāṅgānetragauravaṃ N śukrāśmariti prādurbhāvaṃem. śukrāśmarīmatiprādurbhāvaṃ ca A śukrāśmari?ti prādurbhāvaṃ K śukrāśmaryatiprādurbhāvam N śukrāsmaryatiprādurbhbhāvaṃ H
purīśam āṭopaḥ kukṣau śūlañ ca || mūtraṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ todañ ca || svedaḥ kaṇḍū daurgandhyañ ca ||
[cf. 1938 ed. 1.15.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
purīśamK purīṣam A​N​H āṭopaḥK​N​H āṭopaṃ A muhurmuhuḥmuhurmmuhuḥK​N​H mūtravṛddhiṃ muhur muhuḥ A pravṛttiṃpravṛttinA​K​H pravṛ N todañK bastitodam A tti todañ N toda H caK​N ādhmānaṃ ca A mañ ca H kaṇḍūK​N​H tvaco A caK​N​H kaṇḍūṃ ca A
stanyaṃ stanayor atipīnatvaṃ muhurmuhuḥ pravṛttim atitodañ ca || ārttavamaṅgamardo daurbalyañ ca
[cf. 1938 ed. 1.15.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
stanyaṃK​N​H ārtavam aṅgamardam atipravṛttiṃ daurgandhyaṃ ca; stanyaṃ A stanayorA​K​N stanayo H atipīnatvaṃatipīnatvamK​N āpīnatvaṃ A rr atipīnatvaṃ H muhurmuhuḥA​K muhur muhuḥ N muhur mmuhu H pravṛttimpravṛttiṃA​K​N pravṛtti H atitodañ caK​N todaṃ A mati todañ ca H ārttavamaṅgamardoārttavam aṅgamarddoem. om. A ārttavam aṅgamardoārttavam aṅgamarddo K​H ārttavam aṅgamardaṃ N daurbalyañ caK ca; garbho jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ ca A daurbalyañ ca | garbho jaṭharābhivṛddhiṅ karoti N daurbbalyañ ca || garbhbho jaṭharābhivṛddhiṅ karoti H
teṣāṃ kṣapaṇam aviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ kurvīta |
[cf. 1938 ed. 1.15.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
teṣāṃ+ teṣāṃK​N​H teṣāṃ yathāsvaṃ saṃśodhanaṃ A kṣapaṇamK​N​H kṣapaṇaṃ ca A aviruddhaiḥaviruddhaiḥK​N​H kṣayād aviruddhaiḥ A kurvītakurvvītaN​H prakurvīta A kurvīta balakṣayaṃ K
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. pūrvaḥ pūrvo 'tivṛddhatvād vardhayed dhi paraṃ param |
tasmād atipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam
A
ata ūrdhvam anuvyākhyāsyāmaḥ || rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yat paran tejas tat khalv ojas tad eva balam ity ucyate | śāstrasiddhāntāt
[cf. 1938 ed. 1.15.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
atabalakṣayam | atabalakṣayaṃ | ataK balalakṣaṇaṃ balakṣayalakṣaṇaṃ cāta A balakṣayam atabalakṣayam | atabalakṣayaṃ | ata N​H anuvyākhyāsyāmaḥK​N upadekṣyāmaḥ | tatra A anvyākhyāsyāmaḥ H tejasK​N​H teja A tat khalv ojastat khalvojasK​N​H stat khalvoja A tad evaK​N​H stad eva A śāstrasiddhāntātśāstrasiddhāntātśāstrasiddhāntātśāstrasiddhāntātK​N​H svaśāstrasiddhāntāt A
tatra balena sthiropacitamāṃsatā sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ svaravarṇṇaprasādo bāhyābhyantarāṇāṃ ca karaṇānām ātmakāryapratipattir bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.15.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sarvaceṣṭāsvapratighātaḥA​K sarvaceṣṭāsv apratīghātaḥ N sarvvaceṣṭāsvapratīighā?taḥ H bāhyābhyantarāṇāṃ cabāhyābhyantarāṇāñ caK​N​H bāhyānāmābhyantarāṇāṃ ca A karaṇānāmK​H karaṇānā A​N ātmakāryapratipattirātmakāryapratipattirK mātmakāryapratipattir A tmakāryapratipattir N ātmakāryaprattipattir H bhavatiA​K​N bhbhavati H
bhavati cātra ||
ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śītaṃ ślakṣṇaṃ sthiraṃ saraṃ |
viviktaṃ mṛdu mṛtsnañ ca prāṇāyatanam uttamaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.15.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātraem. bhavanti cātra A om. K​N bhavanti cātra H śītaṃK​N​H śuklaṃ A ślakṣṇaṃślakṣṇaṃ ślakṣṇaṃ K​N​H śītaṃ A uttamaṃuttamamA​K​N utttamaṃ H
dehaḥ sāvayavas tena vyāpto bhavati dehinām |
[cf. 1938 ed. 1.15.22ab]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sāvayavasK​N​H sāvayava A tenaK​N​H stena A dehināmdehināmdehināṃK​N​H dehinaḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tad abhāvāc ca śīryante śarīrāṇi śarīriṇām A
abhighātāt kṣayāt kopāddhyānācchokācchramāt kṣudhaḥ |
ojaḥ saṃkṣīyate dehe dhātugrahaṇaniḥsṛtaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.15.25.abcd]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
abhighātāt kṣayāt kopāddhyānācchokācchramāt kṣudhaḥabhighātāt kṣayāt kopāddhyānācchokācchramāt kṣudhaḥK abhighātātkṣayātkopācchokāddhyānācchramātkṣudhaḥ A abhighātāt kṣayāt kopād dhyānāc chokāc chramāt kṣudhaḥ N abhighātāt kṣayāt kopād vyānāc chokāc chramāt kṣudhaḥ H deheK​N​H hyebhyo A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tejaḥ samīritaṃ tasmād visraṃsayati dehinaḥ A
tatra visraṃso vyāpatkṣaya iti liṅgāni bhavanti | sandhiviśleṣo gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanakriyāsannirodhaś ca visraṃse | stabdhatā gurugātra tā śopho varṇṇabhedo glānis tandrā nidrā vyāpanne | māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo maraṇam iti ca kṣīṇo |
[cf. 1938 ed. 1.15.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraK​N​H tasya A liṅgāniliṅgāniK​N​H (trayo doṣāḥ;) liṅgāni A doṣacyavanakriyāsannirodhaś caK doṣacyavanaṃ kriyāsannirodhaś ca A​N doṣacyavanaṃ kriyo sannirodhaś ca Hac dothaṃṣacyavanaṃ kriyo sannirodhaś ca Hpc stabdhatāK​N​H stabdha A śophoK​N​H vātaśopho A glānisK​N​H glāni A tandrāK​N​H standrā A nidrāK​N​H nidrā ca A māṃsakṣayomāmsakṣayoK​N​H mūrcchā māṃsakṣayo A kṣīṇokṣīṇeK kṣaye A kṣīṇekṣīṇe N​H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. bhavanti cātra -
trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ |
viśleṣasādau gātrāṇāṃ doṣavisraṃsanaṃ śramaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. aprācuryaṃ kriyāṇāṃ ca balavisraṃsalakṣaṇam |
gurutvaṃ stabdhatā'ṅgeṣu glānirvarṇasya bhedanam
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tandrā nidrā vātaśopho balavyāpadi lakṣaṇam |
mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo 'jñānam eva ca
A
tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣair aviruddhair balam adhyāyayet mūḍhasaṃjñam itarañ ca varjjayet |
[cf. 1938 ed. 1.15.28]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraK​N​H pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca balakṣaye | tatra A adhyāyayet mūḍhasaṃjñamK āpyāyayet ; itaraṃ tu mūḍhasañjñaṃ A adhyāyayen mūḍhasaṃjñam N adhyāyayet mūḍhasaṃjñām H itarañ caK​N​H om. A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇo 'pi vā naraḥ | svayonivardhanaṃ yat tad annapānaṃ prakāṅkṣati A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yady adāhārajātaṃ tu kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ |
tasya tasya sa lābhe tu taṃ taṃ kṣayam apohati
A
yasya dhātukṣayād vāyuḥ sañjñākarmma vināśayet
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya tau na śaktau cikitsituṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.15.31]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sañjñākarmmasaṃjñākarmmasaṃjñā karmmaK​N​H sañjñāṃ karma A vināśayet prakṣīṇañ cavināśayet
prakṣīṇañ ca
vināśayet
prakṣīṇañ ca
K​N
ca nāśayet |
prakṣīṇaṃ ca
A
vināśayet |
prakṣiṇaṃ ca
H
yasya tau naK​N​H yasya nāsau A śaktauK śakyaś A​N śaktyau H
rasanimittam eva sthaulyaṅ kārśyañ ca | tatra śleṣmalāhārasevitodhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya āma evānnaraso madhurataraś ca śarīram anukramamāṇotisnehān medo janayati | medaso tipravṛddhatvād vāṭharyam āpādayati | tam ativaṭharaṃ kṣudrasvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurgandhyakrathanagātrasādagagadatvāni kṣipram evāviśanti | saukumāryātmedasaḥ sarvakriyāsvasamarthatvaṃ bhavati | kaphaphamedo niruddhamārgatvāc cālpavyavāyo bhavati | āvṛtamārgatvād eva ca śeṣā dhātavo nāpyāyante 'tyartham ato lpaprāṇo bhavati | pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikāṇārām anyatamaṃ prāpya maraṇam upayāti | sarva eva cāsya rogā balavanto bhavanti | kasmād āvṛtamārgatvāt srotasāmatas tasyotpattihetuṃ parihared utpanne tu śilājatuguggulamūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃ virūkṣaṇacchedanīyānāṃ dravyāṇāṃ vidhivad upayogo vyāyāmalekhanabastyupayogaś ceti ||
[cf. 1938 ed. 1.15.32]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śleṣmalāhārasevitodhyaśanaśīlasyāvyāyāminoK śleṣmalāhārasevino 'dhyaśanaśīlasyāvyāyāmino A śleṣmalāhārasevino dhyaśanaśīlasyāvyāyāmino N śleṣmalāhārasevino 'dhyasanaśīlasyāvyāyāmino H āmaK​N cāma A ma H śarīramK​N​H śarīra A anukramamāṇotisnehān medoK​H manukrāmannatisnehānmedo A anukramamāṇo tisnehān medo N medasoK​N​H tada A tipravṛddhatvād vāṭharyamtipravṛddhatvād vāṭharyam'tipravṛddhatvād vāṭharyamK​N​H tisthaulya A āpādayati | tamK​N​H māpādayati ; ta A ativaṭharaṃK​H matisthūlaṃ A atipaṭharaṃ N kṣudrasvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurgandhyakrathanagātrasādagagadatvānikṣudrasvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurgandhyakrathanagātrasādagagadatvāniK kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvedagātradaurgandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni A kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurgandhyagrathagātrasādagadgadatvāni N kṣudrasvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurggandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni H kṣipramK​N​H kṣipra A evāviśantiK​N​H mevāviśanti A saukumāryātmedasaḥsaukumāryāt medasaḥK​H saukumāryānmedasaḥ A saukumāryān medasaḥ N sarvakriyāsvasamarthatvaṃsarvvakriyāsvasamarthatvamKpc​H sarvakriyāsvasamarthaḥ A sarvakrisvasamarthatvaṃ Kac sarvakriyāsv asamarthatvam N bhavatiK​N​H om. A kaphaphamedoK kaphamedo A kaphamedo N​H niruddhamārgatvāc cālpavyavāyoniruddhamārgatvāc cālpavyavāyoniruddhamārgatvāc cālpavyavāyoK​N niruddhamārgatvāccālpavyavāyo A nuruddhamārggatvā?ccālpavyavāyo H āvṛtamārgatvād eva caāvṛtamārggatvād eva caK​N​H āvṛtamārgatvād eva A 'tyarthamK​H 'tyartha A tyartham N atoK​N​H mato A lpaprāṇoK​N 'lpaprāṇo A​H pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikāṇārāmem. pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikārāṇā A pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikāṇā Kac pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikāṇārā Kpc pramehapiṭakājvarabhagandaravidradhivātavirūpaṇānām N pramehapīṭakājvarabhagandaravidradhivātavikārāṇām H anyatamaṃanyatamamN​H manyatamaṃ A​K maraṇamK​N​H pañcatvam A bhavantiK​H bhavan A bhavati N kasmād āvṛtamārgatvāt srotasāmataskasmād āvṛtamārggatvāt srotasām atasK tyāvṛtamārgatvāt srotasām; atas A kasmād āvṛtamārgatvāt srotasām ataskasmād āvṛtamārggatvāt srotasām atas N​H śilājatuguggulamūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃśilājatuguggulumūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃśilājatuguggulumūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃK śilājatuguggulugomūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣakaśyāmākoddālakādīnāṃ A śilājatuguggulumūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃśilājatuguggulumūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃśilājatuguggulumūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃ N​H virūkṣaṇacchedanīyānāṃvirūkṣaṇacchedanīyānānK​N​H virūkṣaṇacchedanīyānāṃ ca A dravyāṇāṃdravyāṇāṃdravyānāṃA​K​N dravyānāṃ H vidhivad upayogovidhivad upayogoK​N​H vidhivadupayogo A vyāyāmalekhanabastyupayogaśvyāyāma lekhanabastyupayogaśK​N​H vyāyāmo lekhanabastyupayogaś A
tatra punar vātalāhārasevinotivyavāyavyāyāmādhyayanacintābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣayālpāsanaprabhṛtibhir upaśoṣito rasadhātuḥ śarīram anukramamāṇaulpatvān na prīṇāyati tasmād atikārśyaṃ bhavati | sotikṛśaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣābhārādāneṣv asahiṣṇurvātarogaprāyolpaprāṇaḥ kriyāsu ca bhavati | kā plīhodarāgnisādagulmaraktapittānām anyatamaṃ prāpya maraṇam upayāti sarva eva cāsya rogā balavanto bhavanti | kasmād alpaprāṇatvād atas tasyotpattihetum pariharet | utpanne tu payasyāśvagandhāvidārīvidārigandhāśatāvarīnāgabalānāṃ madhurāṇāṃ manyāsāṃ cauṣadhīnāṃ vidhivadupayogaḥ | kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayogaś ceti |
[cf. 1938 ed. 1.15.33]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vātalāhārasevinotivyavāyavyāyāmādhyayanacintābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣayālpāsanaprabhṛtibhirvātalāhārasevinodigital_imagetivyavāyavyāyāmādhyayanacintābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣayālpāsanaprabhṛtibhirK vātalāhārasevino 'tivyāyāmavyavāyādhyayanabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇapipāsākṣu tkaṣāyālpāśanaprabhṛtibhir A vātalāhārasevino tivyavāyavyāyāmādhyayanacintābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣayālpāśanaprabhṛtibhir N vvātalāhārasevino 'tivyavāyavyāyāmādhyayanacistābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣāyālpāsanaprabhṛtibhir H śarīram anukramamāṇaulpatvān naK śarīramananukrāmannalpatvānna A śarīra ????????????? N śarīram anukramamāṇo 'lpatvān na H prīṇāyatiK prīṇāti A ?ti N prīṇayati H sotikṛśaḥso tikṛśaḥK so 'tikṛśaḥso tikṛśaḥ A​N so 'tikṛṣaḥ H kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣābhārādāneṣvkṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣābhārādāneṣvK​N​H kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣabhārādāneṣv A asahiṣṇurvātarogaprāyolpaprāṇaḥK asahiṣṇurvātarogaprāyo 'lpaprāṇaśca A asahiṣṇur vātarogaprāyo lpaprāṇaḥ N asahiṣṇurvvātarogaprāyo 'lpaprāṇaḥ H kriyāsu caK​N​H kriyāsu A kā plīhodarāgnisādagulmaraktapittānāmkāplīhodarāgnisādagulmaraktapittānāmK śvāsakāsaśoṣaplīhodarāgnisādagulmaraktapittānām A kāsaśvāsaplīhodarāgnisādagulmaraktapittānāmkāsaśvāsaplīhodarāgnisādagulmarakta𑑎𑑎𑑎pittānām N​H anyatamaṃK​N anyatama A anyatasa H prāpyaK​N māsādya A maprāpya H bhavantibhavaṃtiK​N​H bhavan A kasmād alpaprāṇatvād ataskasmād alpaprāṇatvād atasK​N​H tyalpaprāṇatvāt ; atas A payasyāśvagandhāvidārīvidārigandhāśatāvarīnāgabalānāṃpayasyāśvagandhāvidārīvidārigandhāśatāvarīnāgabalānāṃK​H payasyāśvagandhāvidārigandhāśatāvarībalātibalānāgabalānāṃ A payasyāśvagandhādividārīvidārigandhaśatāvarīnāgabalānām N madhurāṇāṃmadhurāṇāmK​N​H madhurāṇā A manyāsāṃA​K anyāsāṃ N manyāsañ H cauṣadhīnāṃcauṣadhīnāmcauṣadhīnāṃA​K​N​Hac cauṣadhīnāṃ la Hpc vidhivadupayogaḥvidhivad upayogaḥ vidhivad upayogaḥK upayogaḥ A vidhivad upayogaḥvidhivad upayogaḥ vidhivad upayogaḥ N​Hac​Hpc kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ cakṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ cakṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāñ caA​K​H kṣīradadhighṛtamānsaśāliṣaṣṭiyavagodhūmānāñ ca N divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayogaśK​N divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayoga A divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛhaṇabastyupayogaś H ceticetiK​N​H śceti A
yaḥ punar ubhayasādhāraṇāny upasevate tasyānnarasaḥ śarīram anukramamāṇaḥ samāndhātūn upacinoti samadhātutvān madhyaśarīro bhavati | sarvakriyāsu ca samarthaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣātapasaho balavāṃś ca bhavati saḥ | satatam anupālayitavya iti ||
[cf. 1938 ed. 1.15.34]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ubhayasādhāraṇānyubhayasādhāraṇānyK​N​H ubhayasādhāraṇānyā A upasevateK​N seveta A upaseveta H anukramamāṇaḥK​N​H anukrāma A samāndhātūn upacinotisamāndhātūnupacinotisamān dhātūn upacinotisamāndhātūn upacinotiK​N​H n samān dhātūn upacinoti A samadhātutvān madhyaśarīrosamadhātutvān madhyaśarīroK samadhātutvānmadhyaśarīro A sadhātutvān madhyaśarīro N samadhātutvāt madhyaśarīro H sarvakriyāsu casarvvakriyāsu caK​N​H sarvakriyāsu A balavāṃś cabalavāṃś cabalavānś caK​N​H balavāṃśca A bhavati saḥK​N​H sa A satatamA​N​H satata K anupālayitavyaanupālayitavyaA​N​H manupālayitavya K
bhavati cātra ||
dvāv apy etau vigahitau sadā sthūlakṛśau narau |
śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlā tu pūjitaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.15.35]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiN bhavanti A om. K​H cātra || dvāvcātra ||
dvāv
N
cātra A bhavati cātra ||
dvāv
K
bhavati cātra ||
dvāv
H
apyK​N​H om. A etauK​N​H
atyan
A
vigahitauK tagarhitāv etau A vigarhitau N​H sthūlakṛśauA​K​N sthūlakṛṣau H sthūlā tusthūlāt tuK sthūlāttusthūlāt tu A​N​H
doṣaḥ prakupito dhātūṃ kṣapayaty āmatejasā |
iddhaḥ svatejasā vahnir ukhāgatam ivodakaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.15.36]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dhātūṃK​N dhātū A​H kṣapayatyK n kṣapayatyā A kṣapayatity N n kṣapayaty H āmatejasāK tmatejasā A ātmatejasā N​H vahnirvahnirK​N vahnivahni A​H ukhāgatamukhāgatamK​N rukhāgata A rug vāgatam H ivodakaṃivodakaṃ ||K​N​H mivodakam A
vailakṣaṇyāc charīrāṇām asthāyitvāt tathaiva ca |
doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇān na vidyate |
[cf. 1938 ed. 1.15.37]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vailakṣaṇyāc charīrāṇāmvailakṣaṇyāccharīrāṇāmK​N​H vailakṣaṇyāccharīrāṇā A asthāyitvāt tathaiva caK​N​H masthāyitvāt tathaiva ca A parimāṇān naparimāṇan naK parimāṇaṃ naparimāṇan na A​N​H
eṣāṃ samatvaṃ yac cāpi bhiṣagbhir abhidhīyate |
na tat svāsthyād ṛte śakyaṃ vaktum anyena hetunā |
[cf. 1938 ed. 1.15.38]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
abhidhīyate | naabhidhīyate |
na
K​N​H
avadhāryate |
na
A
vaktumvaktumK​N​H vaktu A anyenaK​N​H manyena A
doṣādīnān tu samatām anumānena lakṣayet |
prasannātmendriyaṃ jñātvā puruṣan tatra buddhimāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.15.39]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
doṣādīnān tudoṣādīnān tudoṣādīnāṃ tuK​N​H doṣādīnāṃ tv a A lakṣayet | prasannātmendriyaṃlakṣayet |
prasannātmendriyaṃ
K
lakṣayet |
aprasannendriyaṃ
A
lakṣayet |
prasannāmendriyaṃ
N
lakṣayet H
jñātvāK​N vīkṣya A om. H puruṣanpuruṣaṃA​K​N om. H tatraK​N kuśa A om. H buddhimāṃK​N lo bhiṣak A om. H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. (svasthasya rakṣaṇaṃ kuryād asvasthasya tu buddhimān) A
kṣapayed bṛṃhayec cāpi doṣadhātumalāṃ bhiṣak |
tāvad yāvad arogaḥ syād etat sāmyasya lakṣaṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.15.43ef]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
doṣadhātumalāṃK​N doṣadhātumalā A​H bhiṣak | tāvad yāvad arogaḥbhiṣak |
tāvad yāvad arogaḥ
bhiṣak |
tāvad yāvad arogaḥ
K​N
n bhiṣak tāvad yāvad arogaḥn bhiṣak |
tāvad yāvad arogaḥ
n bhiṣak |
tāvad yāvad arogaḥ
A​H
syād etat sāmyasyaA​K​N syād etat sātmyasya H
samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyaḥ |
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate ||
[cf. 1938 ed. 1.15.44]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
abhidhīyateA​K​N upadiśyate Hac upadiśyatety abhidhīyate Hpc
15
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
15 em. iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyo nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ A ṇḍohū || ❈ || 15 K ṇṭa ḥṛ || ॰ N || ḍohū H

[Adhyāya 16]

athātaḥ karṇṇavyadhavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
[cf. 1938 ed. 1.16.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
karṇṇavyadhavidhiṃkarṇṇavyadhavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥK karṇavyadhabandhavidhim A karṇavyadhakarṇṇavyadha N​H vyākhyāsyāmaḥem. adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ A om. K vidhim vyākhyāsyāmaḥ N​H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanavatariḥ A
rakṣābhūṣaṇanimittam bālasya karṇṇau vyadhayet | tau ṣaṣṭhe māse saptame vā śuklapakṣe praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ dhātryaṅke kumāram upaveśyābhisāntvayamāno bhiṣag vāmahastenākṛṣya karṇṇan daivakṛte chidre dakṣiṇahastena ṛju vidhyet | pūrvvan dakṣiṇaṃ kumārasya vāmaṅ kanyāyāḥ | pratanuṃ sūcyā bahalam ārayā ||2||
[cf. 1938 ed. 1.16.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyadhayet | tauvyadhayet tauK​N​H vidhyete | tau A māsemāseK​N​H māsi A saptame vāA​K​H vā N kṛtamaṅgalasvastivācanaṃkṛtamaṅgalaṃ svastivācanan kṛtamaṅgalaṃ | svastivācananA kṛtamaṅgalaṃ svastivācanaṃkṛtamaṅgalaṃ svastivācanan kṛtamaṅgalaṃ | svastivācanan K​N​H dhātryaṅkedhātryaṅkeA​N​H dhātryaṅ K kumāram upaveśyābhisāntvayamānokumāram upaveśyābhisāntvayamānaḥH kumāradharāṅke vā kumāram upaveśya bālakrīḍanakaiḥ pralobhyābhisāntvaya A ko kumāram upaveśyābhisāntvayamānaḥ K kumārakam upaveśyābhisāṃtvayamānaḥ N bhiṣag vāmahastenākṛṣyabhiṣag vāmahastenākṛṣyaK​N​H n bhiṣag vāmahastenākṛṣya A chidreK​N​H chidra A dakṣiṇahastenaK​N​H ādityakarāvabhāsite śanaiḥ śanair dakṣiṇahastena A ṛjuK rju A ṛjum N​H vidhyet | pūrvvanvidhyet | pūrvanK​N​H vidhyet pratanukaṃ sūcyā bahalam ārayā pūrvaṃ A kanyāyāḥKpc​N​H kumāryāḥ A kanyā Kac pratanuṃKpc om. A​Kac pratanū N​H sūcyāKpc​N​H om. A yāḥ Kac bahalamvahalamK​N​H tataḥ A ārayāK​N​H picuvartiṃ praveśayet A
The compound kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ is an emendation based on the similar text at Su.śā.3.2.25. Ḍalhaṇa recorded the alternative reading bhakṣyaviśeṣair vā before bālakrīḍanakaiḥ pralobhya in the vulgate.
śoṇitabahutve 'tivedanāyāṃ cānyadeśaviddham iti jānīyāt | nirupadravatā taddeśaviddhaliṅgam ||3||
[cf. 1938 ed. 1.16.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
'tivedanāyāṃtivedanāyāñem. na vedanayā A tivedanāyāṃtivedanāyāñ K​N​H jānīyāt | nirupadravatāK​N​H jānīyāt nirupadravatayā A taddeśaviddhaliṅgamtaddeśaviddhaliṅgamtaddeśaviddhaliṅgaṃK​N​H taddeśaviddham iti A
At this point, witness K is missing a folio, so the rest of this chapter is constructed on the basis of witnesses N and H.
tatra yadṛcchāviddhāyāṃ sirāyām ajñena jvaradāhaśvayathuvedanāgranthimanyāstambhāpatānakaśirograhakarṇṇaśūlāni bhavanti ||4||
[cf. 1938 ed. 1.16.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatra yadṛcchāviddhāyāṃN​H tatrājñena yadṛcchayā viddhāsu A sirāyāmsirāyāmN​H sirāsu kālikāmarmarikālohitikāsūpadravā bhavanti | tatra kālikāyāṃ A ajñenaN​H om. A jvaradāhaśvayathuvedanāgranthimanyāstambhāpatānakaśirograhakarṇṇaśūlānijvaradāhaśvayathurvedanāgranthimanyāstambhāpatāfolionakaśirograhakarṇṇaśūlānijvaradāhaśvayathurvvedanāgranthimanyāstambhāpatānakaśirograhakarṇṇaśūlāniem. jvaro dāhaḥ śvayathur vedanā ca bhavati marmarikāyāṃ vedanā jvaro granthayaś ca lohitikāyāṃ manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni A jvaradāhaśvayathurvedanāgranthimanyāstambhāpatānakaśirograhakarṇṇaśūlānijvaradāhaśvayathurvedanāgranthimanyāstambhāpatāfolionakaśirograhakarṇṇaśūlānijvaradāhaśvayathurvvedanāgranthimanyāstambhāpatānakaśirograhakarṇṇaśūlāni N​H bhavantiN​H bhavanti | teṣu yathāsvaṃ pratikurvīta A
doṣasamudayād apraśastavyadhād vā tatra varttim apahṛtya yavamadhukamañjiṣṭhāgandharvvahastamūlair mmadhughṛtapragāḍhair ālepayet | surūḍhañ cainam punar vvidhyet ||5||
[cf. 1938 ed. 1.16.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
doṣasamudayād apraśastavyadhād vāN​H kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhād gāḍhataravartitvād doṣasamudāyād apraśastavyadhād vā A tatraN​H yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra A apahṛtyaN​H upahṛtyā A yavamadhukamañjiṣṭhāgandharvvahastamūlairyavamadhukamañjiṣṭhāgandharvvahastamūlairH śu madhukairaṇḍamūlamañjiṣṭhāyavatilakalkair A yavamadhukamañjiṣṭhāgandarvahastamūlai N ālepayet | surūḍhañālepayet | surūḍhaṃN​H ālepayet tāvad yāvat surūḍha iti surūḍhaṃ A vvidhyetvidhyetN​H vidhyet vidhānaṃ tu pūrvoktam eva A
Ḍalhaṇa (1.16.6) stated that some do not read surūḍhañ cainam punar vidhyet.
samyagviddham āmatailapariṣekeṇopacaret | tryahāt tryahād varttiṃ sthūlatarīṃ kurvvīta pariṣekañ ca tam eva ||6||
[cf. 1938 ed. 1.16.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
samyagviddhamsamyagviddhamN​H tatra samyagviddham A āmatailapariṣekeṇopacaret | tryahāt tryahād varttiṃāmatailapariṣekeṇopacaret | tryahāt tryahād varttiṃN āmatailena pariṣecayet tryahāt tryahāc ca vartiṃ A āmatailapariṣekaṇopacaret | tryahāt tryahād varttiṃ H sthūlatarīṃsthūlatarīṅN​H sthūlatarāṃ A kurvvītaN​H dadyā A pariṣekañ ca tamN​H t pariṣekaṃ ca tam A
The unusual form sthūlatarīṃ is supported by both manuscripts and we have retained it in spite of only meagre evidence for the form in epic Sanskrit.
atha vyapagatadoṣopadrave karṇṇe 'laṃpravarddhanārthaṃ laghupravarddhanakam āmuñcet ||7||
[cf. 1938 ed. 1.16.8]
[cf. 1938 ed. 1.16.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
'laṃpravarddhanārthaṃlaṃpravardhanārthaṃlampravarddhanārthaṃem. vardhanārthaṃ A laṃpravardhanārthaṃlaṃpravardhanārthaṃlampravarddhanārthaṃ N​H laghupravarddhanakamem. laghuvardhanakaṃ A la pravardhanakā N laghupravarddhanakā H āmuñcetem. kuryāt A mo muñcet N mā muṃcet Hac mai muṃcet Hpc
evaṃ samvarddhitaḥ karṇṇaś chidyate tu dvidhā nṛṇām |
doṣato vābhighātād vā sandhānān tasya me śṛṇu ||8||
[cf. 1938 ed. 1.16.9]
[cf. 1938 ed. 1.16.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
samvarddhitaḥN​H vivardhitaḥ A nṛṇāmnṛṇāṃA​H nṛṇā N doṣato
doṣato
A

doṣaṭo
N​H
sandhānānN​H sandhānaṃ A
tatra samāsena pañcadaśasandhānākṛtayo bhavanti | tad yathā | nemīsandhānakaḥ | utpalabhedyakaḥ | vallūrakaḥ | āsaṅgimaḥ | gaṇḍakarṇṇaḥ | āhāryaḥ | nirvvedhimaḥ | vyāyojimaḥ | kapāṭasandhikaḥ | arddhakapāṭasandhikaḥ | saṅkṣiptaḥ | hīnakarṇṇaḥ | vallīkarṇṇaḥ | yaṣṭīkarṇṇaḥ | kākauṣṭhaḥ | iti | teṣu tatra pṛthulāyatasamobhayapālir nemīsandhānakaḥ | vṛttāyatasamobhayapālir utpalabhedyakaḥ | hrasvavṛttasamobhayapālir vallūrakarṇṇakaḥ | abhyantaradīrghaikapālir āsaṅgimaḥ | bāhyadīrghaikapālir ggaṇḍakarṇṇakaḥ | apālir ubhayato 'py āhāryaḥ | pīṭhopamapālir nirvvedhimaḥ | aṇusthūlasamaviṣamapālir vyāyojimaḥ | abhyantaradīrghaikapālir itarālpapāliḥ kapāṭasandhikaḥ | bāhyadīrghaikapālir itarālpapāliś cārddhakapāṭasandhikaḥ | tatraite daśakarṇṇasandhivikalpā bandhyā bhavanti | teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ | saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ | tatra śuṣkaśaṣkulir itarālpapāliḥ saṃkṣiptaḥ | anadhiṣṭhānapāliḥ paryantayoś ca kṣīṇamāṃso hīnakarṇṇaḥ | tanuviṣamapālir vallīkarṇṇaḥ | granthitamāṃsaḥ stabdhasirātatasūkṣmapālir yaṣṭīkarṇṇaḥ | nirmmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭha iti | baddheṣv api dāhapākasrāvaśophayuktā na siddhim upayānti ||9||
[cf. 1938 ed. 1.16.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pañcadaśasandhānākṛtayoH pañcadaśakarṇabandhākṛtayaḥ A pañcadaśasandhākṛtayo N bhavantiN​H om. A nemīsandhānakaḥN​H nemisandhānaka A kapāṭasandhikaḥkapāṭasandhikoA​H om. N arddhakapāṭasandhikaḥ'rdhakapāṭasandhikaḥA​H kapāṭasandhikaḥ N yaṣṭīkarṇṇaḥN​H yaṣṭikarṇaḥ A kākauṣṭhaḥN kākauṣṭhaka A kākauṣṭhabhaḥ H itiA​N ti H tatraN​H om. A pṛthulāyatasamobhayapālirA pṛthulātasamo N pṛthulāyasamobhayapāli𑑎r H nemīsandhānakaḥN​H nemisandhānakaḥ A utpalabhedyakaḥA utpalabhedyaḥ N utpalabhedakaḥ H vallūrakarṇṇakaḥH vallūrakaḥ A valūrakarṇṇakaḥ N bāhyadīrghaikapālirbāhyadīrghaikapālirA bāhyaikadīrghaikapālirbāhyaikadīrghaikapālirbāhyaikadīrghaikapālir N​H ggaṇḍakarṇṇakaḥgaṇḍakarṇṇakaḥN​H gaṇḍakarṇaḥ A ubhayatoA​N ubhayato' H 'pypyA​N py H nirvvedhimaḥnnirvvedhimaḥN​H ubhayataḥ kṣīṇaputrikāśrito nirvedhimaḥ A aṇusthūlasamaviṣamapālirN sthūlāṇusamaviṣamapālir A aśusthūlasamaviṣamapālir H kapāṭasandhikaḥA​N kavāṭāsandhikaḥ H cārddhakapāṭasandhikaḥem. ardhakapāṭasandhikaḥ A cārddhakavāpasandhikaḥ N vārddhakavāṭasandhikaḥ H tatraiteN​H tatra da A daśakarṇṇasandhivikalpāN​H śaite karṇabandhavikalpāḥ A bandhyāvandhyāN​H sādhyāḥ A bhavantiN​H om. A nāmabhirN​H svanāmabhir A śuṣkaśaṣkulirśuṣka𑑎śaṣkulirN​H śuṣkaśaṣkulir utsannapālir A paryantayoś caH paryantayoḥ A om. N tanuviṣamapālirN​H tanuviṣamālpapālir A granthitamāṃsaḥgranthitamānsaḥN​H grathitamāṃsa A stabdhasirātatasūkṣmapālirstabdhasirātatasūkṣmapāliḥstabdhasirātatasūkṣmapāliḥN​H stabdhasirāsaṃtatasūkṣmapālir A yaṣṭīkarṇṇaḥyaṣṭīkarṇṇaḥN​H yaṣṭikarṇaḥ A nirmmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥnirmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥnirmmānsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥA​H nimāsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ N kākauṣṭhaN​H kākauṣṭhaka A apiN​H api tu A dāhapākasrāvaśophayuktā nadāhapākasrāvasophayuktā naN śophadāharāgapākapiḍakāsrāvayuktā na A dāhapākaśrāvaśophayuktā na H
Cakrapāṇi (1.16.9–13) and Ḍalhaṇa (1.16.10) pointed out that others read pañcadaśakarṇakṛtayaḥ (instead of pañcadaśasandhānākṛtayaḥ). Ḍalhaṇa (1.16.10) also mentioned that some read samunnatasamobhayapāliḥ (instead of vṛttāyatasamobhayapālir) and others do not read saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. bhavanti cātra |
yasya pālidvayam api karṇasya na bhaved iha |
karṇapīṭhaṃ same madhye tasya viddhvā vivardhayet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. bāhyāyām iha dīrghāyāṃ sandhir ābhyantaro bhavet |
ābhyantarāyāṃ dīrghāyāṃ bāhyasandhir udāhṛtaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ekaiva tu bhavet pāliḥ sthūlā pṛthvī sthirā ca yā |
tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā copari sandhayet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. gaṇḍād utpāṭya māṃsena sānubandhena jīvatā |
karṇapālīm āpāles tu kuryān nirlikhya śāstravit
A
ato 'nyatamasya bandhañ cikīrṣuḥ agropaharaṇīyoktopasambhṛtasambhāraḥ viśeṣataś cātropaharet surāmaṇḍakṣīram udakaṃ dhānyāmlakapālacūrṇṇañ ceti | tato 'ṅganāṃ puruṣam vā grathitakeśāntaṃ laghubhuktavantam āptaiḥ suparigṛhītaṃ kṛtvā ca bandhān upadhārya chedyabhedyalekhyavyadhanair upapādya karṇṇaśoṇitam avekṣyaitad duṣṭam aduṣṭam veti tato vātaduṣṭe dhānyāmlodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe surāmaṇḍodakābhyāṃ prakṣālya karṇṇam punar avalikhet | anunnatam ahīnam aviṣamañ ca karṇṇasandhin niveśya sthitaraktaṃ sandarśya madhughṛtenābhyajya picuplotayor anyatareṇāvaguṇṭhya nātigāḍhan nātiśithilaṃ sūtreṇāvabadhya kapālacūrṇṇenāvakīryācārikam upadiśet | dvivraṇīyoktena cānnenopacaret ||10||
[cf. 1938 ed. 1.16.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
atoA​H ta N 'nyatamasyaem. 'nyatamaṃ A to nyatamasya N nyatamasya H agropaharaṇīyoktopasambhṛtasambhāraḥH agropaharaṇīyoktopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ A agropasaṃharaṇīyoktopasambhṛtasambhāraḥ N cātropaharet surāmaṇḍakṣīramcāgropaharaṇīyāt | surāmaṇḍakṣīramcāgropaharaṇīyāt | surāmaṇḍakṣīramem. cātropaharet surāmaṇḍaṃ kṣīram A cāgropaharaṇīyāt surāmaṇḍakṣīramcāgropaharaṇīyāt | surāmaṇḍakṣīramcāgropaharaṇīyāt | surāmaṇḍakṣīram N​H dhānyāmlakapālacūrṇṇañN​H dhānyāmlaṃ kapālacūrṇaṃ A puruṣam vāpuruṣaṃ vāA​H puruṣañ vā N kṛtvā caem. ca kṛtvā A om. N​H bandhān upadhāryavandhān upadhāryaN bandham upadhārya A bandhān upapādya H chedyabhedyalekhyavyadhanaircchedyabhedyalekhyavyadhanairN​H chedyabhedyalekhyavyadhanair upapannair A karṇṇaśoṇitamkarṇaśoṇitamA​H karṇṇaśoṇitata N avekṣyaitad duṣṭamH avekṣya duṣṭam A avekṣyetad duṣṭam N aduṣṭamaduṣṭaṃaduṣṭañA​H aduṣṭaś N vetiA ceti N​H tatoN​H tatra A dhānyāmlodakābhyāṃH dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ A dhānyāvlodakābhyāṃ N śītodakapayobhyāṃA​H śītodakopayobhyāṃ N surāmaṇḍodakābhyāṃN​H surāmaṇḍoṣṇodakābhyāṃ A karṇṇamkarṇamN​H karṇau A avalikhet | anunnatamH avalikhyānunnatam A avalikheta | anunnatam N niveśyaN​H sanniveśya A sandarśyaN​H sandadhyāt | tato A picuplotayorN​H picuprotayor A anyatareṇāvaguṇṭhyaA​N anyatareṇāvaguṇṭhyo H nātigāḍhannātigāḍhaṃN​H sūtreṇānavagāḍhama A nātiśithilaṃN​H n atiśithilaṃ A sūtreṇāvabadhyaH ca baddhvā A sūtreṇāvabaddha N upadiśet | dvivraṇīyoktenaupadiśed dvivraṇīyoktenaA​H upadiśet dvivaṇīyoktena N cānnenopacaretH ca vidhānenopacaret A upapocaret N
The MSS reading viśeṣataś cāgropaharaṇīyāt has been emended to viśeṣataś cātropaharet to make sense of the list of ingredients, which is in the accusative case. Also, the repetition of agropaharaṇīyāt in the MSS suggests that its second occurrence, which does not make good sense here, is a dittographic error.The additional verses in A (from bhavanti cātra to śāstravit) were probably also absent in the version of the Suśrutasaṃhitā commented on by Cakrapāṇi, who cited them in his commentary as being "read by some" in regard to the joins (sandhāna) they describe.
Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā 1.18.52--53: atha grathitvā keśāntaṃ kṛtvā chedanalekhanam | niveśya sandhiṃ suṣamaṃ na nimnaṃ na samunnatam || 52 || abhyajya madhusarpirbhyāṃ picuplotāvaguṇṭhitam | sūtreṇāgāḍhaśithilaṃ baddhvā cūrṇair avākiret || 53 ||
vighaṭṭanan divāsvapnaṃ vyāyāmam atibhojanam |
vyavāyam agnisantāpam vākśramañ ca vivarjjayet ||11||
[cf. 1938 ed. 1.16.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vighaṭṭanan|| bhavati cātra ||
vighaṭṭanaṃ
N​H
bhavati cātra |
vighaṭṭanaṃ
A
agnisantāpamagnisaṃtāpaṃA​H āgnisantāpa N vivarjjayetvivarjayetA​H varjayet N
nātiśuddharaktam atipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā sandadhyāt | sa hi vātaduṣṭe raktabaddho 'rūḍho paripuṭanavān bhavati | pittaduṣṭe gāḍhapākarāgavān | śleṣmaduṣṭe stabdhakarṇṇaḥ kaṇḍūmān atipravṛttasrāvaḥ śophavān kṣīṇālpamāṃso na vṛddhim upaiti ||12||
[cf. 1938 ed. 1.16.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nātiśuddharaktamnātisuddharaktamN​H na cāśuddharaktam A atipravṛttaraktaṃA​H atipravṛttaṃ raktaṃ N raktabaddhoraktavaddhoN​H rakte A 'rūḍhoem. rūḍho A​H ruḍho N paripuṭanavān bhavatiem. 'pi paripuṭanavā A paripuṭavām bhavati N paripuṭanavām bhavati H pittaduṣṭeH n pittaduṣṭe A pittaduṣṭai N gāḍhapākarāgavān | śleṣmaduṣṭeH dāhapākarāgavedanāvān śleṣmaduṣṭe A gāḍhapākarāgavān | śleṣaduṣṭe N stabdhakarṇṇaḥH stabdhaḥ A stabdhavarṇṇaḥ N kaṇḍūmān atipravṛttasrāvaḥkaṇḍūmān | atipravṛttasrāvaḥN kaṇḍūmān atipravṛttarakte śyāva A kaṇḍūmān | atipravṛttaśrāvaḥ H śophavān kṣīṇālpamāṃso naśophavān | kṣīṇālpamāṃso naH śophavān kṣīṇo 'lpamāṃso na A śophavān | kṣīṇo lpamāṃso na N
sa yadā rūḍho nirupadravaḥ karṇṇo bhavati tadainaṃ śanaiḥ śanair abhivarddhayet | anyathā saṃrambhadāhapākavedanāvān bhavati | punar api chidyeta ||13||
[cf. 1938 ed. 1.16.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
saN​H āmatailena trirātraṃ pariṣecayet trirātrāc ca picuṃ parivartayet | sa A rūḍhoH surūḍho A ruḍho N karṇṇokarṇoN​H savarṇo A abhivarddhayet | anyathāabhivarddhayet | anyathāN​H abhivardhayet | ato 'nyathā A saṃrambhadāhapākavedanāvān bhavatiem. saṃrambhadāhapākarāgavedanāvā A saṃrambhadāhapākarāgavedanāvān bhavati N saṃrambhadāhapākavedanāvām bhavati H punarN​H n punaś A apiN​H om. A chidyetaN​H chidyate vā A
athāpraduṣṭasyābhivarddhanārtham abhyaṅgaḥ | godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjāpayastailaṃ gaurasarṣapajañ ca yathālābhaṃ saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāvidārīmadhukajalaśūkaprativāpan tailam pācayitvā svanuguptan nidadhyāt ||14||
[cf. 1938 ed. 1.16.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athāpraduṣṭasyābhivarddhanārthamem. athāsyāpraduṣṭasyābhivardhanārtham A athāpraduṣṭasyāvivardhanārtham N athāsyāḥ praduṣṭasyābhivarddhanārtham H godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjāpayastailaṃN​H tad yathā godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjānau payaḥ sarpis tailaṃ A gaurasarṣapajañ cagaurasarṣapajaṃ caA​H sarṣapajañ ca N saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāvidārīmadhukajalaśūkaprativāpansaṃbhṛtyārkkālarkkabalātibalānantāvidārīmadhukajalaśūkaprativāpanH saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāpāmārgāśvagandhāvidārigandhākṣīraśuklājalaśūkamadhuravargapayasyāprativāpaṃ A sambhṛtyārkālakavalātibalānantāvidārīmadhukajalaśūkaprativāpaṃ N tailamtailaṃN​H tailaṃ vā A nidadhyātA​H nidadyāt N
Ḍalhaṇa (1.16.18) noted that some read rājasarṣapajaṃ in the place of gaurasarṣapajaṃ. This reading appears to have been accepted by Cakrapāṇi (1.16.18–20), who glossed rājasarṣapaja as śvetasarṣapa. Cakrapāṇi also said that some read sarpis in the place of payas. In the compound beginning with arka, Ḍalhaṇa noted that some read arkapuṣpī.
svedito marditaṅ karṇṇam anena mrakṣayed budhaḥ |
tato 'nupadravaḥ samyag balavāṃś ca vivarddhate ||15||
[cf. 1938 ed. 1.16.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sveditoH svediton A || bhavati cātra ||
svadito
N
anenaH snehenai A ane✗ N mrakṣayed budhaḥN​H tena yojaye A 'nupadravaḥA nupadravam N nupadravaḥ H
N has a kākapāda after ane, but the missing letter (one would expect 'na') has not been supplied in a margin or elsewhere.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yavāśvagandhāyaṣṭyāhvais tilaiś codvartanaṃ hitam |
śatāvaryaśvagandhābhyāṃ payasyair aṇḍajīvanaiḥ
A
ye tu karṇṇā na varddhante snehasvedopapāditāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.16.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ye tuN​H tailaṃ vipakvaṃ sakṣīram abhyaṅgāt pālivardhanam |
ye tu
A
snehasvedopapāditāḥsnehasvedopapāditāḥN​H svedasnehopapāditāḥ A
teṣām apāṅge tv abahiḥ kuryāt prachānam eva ca ||16||
[cf. 1938 ed. 1.16.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
apāṅgeN​H apāṅga A tv abahiḥtv avahiḥH deśe tu A tv avarhi N kuryāt prachānamkuryāt pracchānamA kuyāt prachānam N kuryāt prachannam H caN​H tu A
Ḍalhaṇa (1.16.23) noted that some read teṣām apāṅgacchedyaṃ hi kāryam ābhyantaraṃ bhavet.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. bāhyacchedaṃ na kurvīta vyāpadaḥ syus tato dhruvāḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. baddhamātraṃ tu yaḥ karṇaṃ sahasaivābhivardhayet |
āmakośī samādhmātaḥ kṣipram eva vimucyate
A
amitāḥ karṇṇabandhās tu vijñeyāḥ kuśalair iha |
yo yathā suniviṣṭaḥ syāt tat tathā yojayed bhiṣak ||17||
[cf. 1938 ed. 1.16.26.0]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
karṇṇabandhās tukarṇabandhās tukarṇavandhās tuA​N karṇṇabandhos tu H suniviṣṭaḥsuniviṣṭaḥN​H suviśiṣṭaḥ A syāt tat tathāsyāt tat tathāN​H syāt taṃ tathā A yojayed bhiṣakH viniyojayet A yojaye bhiṣak N
Ḍalhaṇa (1.16.26) stated that some read suniviṣṭaḥ (the reading of the Nepalese version) instead of suviśiṣṭaḥ.
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. (karṇapālyāmayān nṝṇāṃ punar vakṣyāmi suśruta |
karṇapalyāṃ prakupaitā vātapittakaphās trayaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. dvidhā vāpy atha saṃsṛṣṭāḥ kurvanti vividhā rujaḥ |
visphoṭaḥ stabdhatā śophaḥ pālyāṃ doṣe tu vātike
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. dāhavisphoṭajananaṃ śophaḥ pākaś ca paittike |
kaṇḍūḥ saśvayathuḥ stambho gurutvaṃ ca kaphātmake
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathādoṣaṃ ca saṃśodhya kuryāt teṣāṃ cikitsitam |
svedābhyaṅgaparīṣekaiḥ pralepāsṛgvimokṣaṇaiḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. mṛdvīṃ kriyāṃ bṛṃhaṇīyair yathāsvaṃ bhojanais tathā |
ya evaṃ vetti doṣāṇāṃ cikitsāṃ kartum arhati
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ata ūrdhvaṃ nāmaliṅgair vakṣye pālyām upadravān |
atpāṭakaś cotpuṭakaḥ śyāvaḥ kaṇḍūyuto bhṛśam
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. avamanthaḥ sakaṇḍūko granthiko jambulas tathā |
srāvī ca dāhavāṃś caiva śṛṇveṣāṃ kramaśaḥ kriyām
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. apāmārgaḥ sarjarasaḥ pāṭalālakucatvacau |
utpāṭake pralepaḥ syāt tailam ebhiś ca pācayet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. śampākaśigrupūtīkān godhāmedo 'tha tadvasām |
vārāhaṃ gavyam aiṇeyaṃ pittaṃ sarpiś ca saṃsṛjet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. lepam utpuṭake dadyāt tailam ebhiś ca sādhitam |
gaurīṃ sugandhāṃ saśyāmām anantāṃ taṇḍulīyakam
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. śyāve pralepanaṃ dadyāt tailam ebhiś ca sādhitam |
pāṭhāṃ rasāñjanaṃ kṣaudraṃ tathā syād uṣṇakāñjikam
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. dadyāl lepaṃ sakaṇḍūke tailam ebhiś ca sādhitam |
vraṇībhūtasya deyaṃ syād idaṃ tailaṃ vijānatā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. madhukakṣīrakākolījīvakādyair vipācitam |
godhāvarāhasarpāṇāṃ vasāḥ syuḥ kṛtabṛṃhaṇe
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. pralepanam idaṃ dadyād avasicyāvamanthake |
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ samaṅgāṃ dhavam eva ca
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tailam ebhiś ca saṃpakvaṃ śṛṇu kaṇḍūmataḥ kriyām |
sahadevā viśvadevā ajākṣīraṃ sasaindhavam |
etair ālepanaṃ dadyāt tailam ebhiś ca sādhitam
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. granthike guṭikāṃ pūrvaṃ srāvayed avapāṭya tu |
tataḥ saindhavacūrṇaṃ tu ghṛṣṭvā lepaṃ pradāpayet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. likhitvā tatsrutaṃ ghṛṣṭvā cūrṇair lodhrasya jambule |
kṣīreṇa pratisāryainaṃ śuddhaṃ saṃropayet tataḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. madhuparṇī madhūkaṃ ca ma madhukaṃ madhunā saha |
lepaḥ srāviṇi dātavyas tailam ebhiś ca sādhitam
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. pañcavalkaiḥ samadhukaiḥ piṣṭais taiś ca ghṛtānvitaiḥ |
jīvakādyaiḥ sasarpiṣkair dahyamānaṃ pralepayet ||)
A
jātaromā suvartmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ sthiraḥ |
surūḍho 'vedano yas tu taṃ karṇṇaṃ varddhayec chanaiḥ ||18||
[cf. 1938 ed. 1.16.25]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
suvartmā caA suparmā ca N suvarmmā ca H śliṣṭasandhiḥA​H śliṣṭasandhim N 'vedano yas tu taṃem. 'vedano yaś ca taṃ A vedano yas tu ta N​H karṇṇaṃkarṇaṃA t karṇaṃt karṇṇaṃ N​H
viśleṣitāyām atha nāsikāyāṃ
vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat |
nāsāpramāṇaṃ pṛthivīruhāṇāṃ
patraṃ gṛhītvā tv avalambi tasya ||19||
[cf. 1938 ed. 1.16.27]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
viśleṣitāyāmN​H viśleṣitāyās A athaN​H tv atha A nāsikāyāṃH nāsikāyā A​N yathāvat | nāsāpramāṇaṃyathāvat |
nāsāpramāṇaṃ
A​H
yathāvat |
nāsāpramāṇa
N
pṛthivīruhāṇāṃA​H pṛthivīruhāṇam N patraṃ
patraṃ
A​H

patra
N

Cakrapāṇidatta said that others read nāsāsandhānavidhim here. Ḍalhaṇa (1.16.27–31) stated that some read, chinnāṃ tu nāsikāṃ dṛṣṭvā vayaḥsthasya śarīriṇaḥ | nāsānurūpaṃ saṃcchidya patraṃ gaṇḍe niveśayet ||
tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvād
utkṛtya vadhraṃ tv atha nāsikāgram |
vilikhya cāśu pratisandadhīta
taṃ sādhubaddham bhiṣag apramattaḥ ||20||
[cf. 1938 ed. 1.16.28]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vadhraṃN baddhaṃ A vandhra H pratisandadhīta taṃpratisandadhīta
taṃ
pratisandadhīta
taṃ
N​H
pratisaṃdadhīta
ta
A
sādhubaddhamsādhuvaddhamH t sādhubandhair A sādhuvaddha N
susīvitaṃ samyag ato yathāvan
nāḍīdvayenābhisamīkṣya nahyet |
unnāmayitvā tv avacūrṇṇayīta
pattāṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś ca ||21||
[cf. 1938 ed. 1.16.29]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
susīvitaṃem. susaṃhitaṃ A susīvita N suśīvitaṃ H nahyet | unnāmayitvānahyet |
unnāmayitvā
nahyet |
unnāmayitvā
N​H
baddhvā |
pronnamya cainām
A
tv avacūrṇṇayītatv avacūrṇayītaN​H avacūrṇayet tu A pattāṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś
pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś

pattaṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś
em.
pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś
pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś

pattaṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś
A​N

pattrāṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś
H
saṃchādya samyak picunā vraṇan tu
tailena siñced asakṛt tilānām |
ghṛtañ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇṇe
snigdho virecyaḥ svayathopadeśam ||22||
[cf. 1938 ed. 1.16.30]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vraṇan tuH sitena A vraṇa tun N virecyaḥA virecya N​H svayathopadeśamsvayathopadeśaṃH sa yathopadeśam A svayathopadeśaḥ N
rūḍhañ ca sandhānam upāgataṃ vai
tad vadhraśeṣaṃ tu punar nikṛntet |
hīnam punar varddhayituṃ yateta
samañ ca kuryād ativṛddhamāṃsam ||23||
iti || om ||
[cf. 1938 ed. 1.16.31]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sandhānamA​H sandhām N upāgataṃ vaiupāgatam vaiN upāgataṃ syā A upāgataś cai H tad vadhraśeṣaṃ tu
tad vadhraseṣan tu

tad vadhraśeṣaṃ tu
N​H
t
tad ardhaśeṣaṃ tu
A
nikṛntet | hīnamnikṛntet|
hīnaṃ
nnikṛntet |
hīnam
N​H
nikṛntet |
hīnāṃ
A
yatetaA​H yatetaḥ N samañ ca
samañ ca
N​H

samāṃ ca
A
kuryād ativṛddhamāṃsamkuryād ativṛddhamānsamN​H kuryād ativṛddhamāṃsām A itiN​H om. A omH om. A​N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. nāḍīyogaṃ vinauṣṭhasya nāsāsandhānavad vidhim |
ya evam eva jānīyāt sa rājñaḥ kartum arhati
A

[Adhyāya 17, collation]

athāta āmapakvaiṣaṇīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
āmapakvaiṣaṇīyamem. āmapakvaiṣaṇīyam adhyāyaṃ A āmapakvesaṣanīyam adhyāyaṃ N āmapakveṣaṇīyam H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
atha śophasamutthānā granthividradhyalajīprabhṛtayaḥ | prāyeṇa vyādhayo 'bhihitā anekākṛtayaḥ | tair vvilakṣaṇaḥ pṛthur grathitaḥ samo viṣamo vā tvagmāṃsasthāyī saṃghātaḥ śarīraikadeśotthitaḥ śopha ity ucyate |
[cf. 1938 ed. 1.17.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athaN​H om. A śophasamutthānāA​H sauphasamutthānā N granthividradhyalajīprabhṛtayaḥgranthividradhyalajīprabhṛtayaḥA​N gra?nthividradhyalajīprabhṛtayaḥ H 'bhihitāA​H bhihitā N anekākṛtayaḥ | tairanekākṛtayaḥ tairA​H anekākṛtayaḥ | tai N vvilakṣaṇaḥvilakṣaṇaḥA​H rvilakṣaṇaḥ N pṛthurN​H pṛthu A grathitaḥN rgrathitaḥ A ggra?thitaḥ H viṣamo vāA​H visamo vā N tvagmāṃsasthāyīem. tvaṅmāṃsasthāyī A tvadmātsasthāyī N tvadmāṃsasthāyī H saṃghātaḥH doṣasaṅghātaḥ A saṅvmātaḥ N śarīraikadeśotthitaḥśarīraikadeśotthitaḥA​H śarīraikadeśosthitaḥ N
vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantukani raruṇaḥ kṛṣṇo vā paruṣo mṛdur anavasthitastodādayaś cātra vedanāviśeṣo bhavanti | pittaśvayathuḥ pītaḥ sarakto vā śīghrānusārīmṛdur dāhādayaś cātra vedanāviśeṣo bhavanti | śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ śuklo vā kaṭhinaḥ snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaś cātra vedanāviśeṣo bhavanti | sannipātaśvayathuḥ sarvadoṣaliṅgaviśeṣopetaḥ | pittavac choṇitajotikṛṣṇaś ca | pittaraktalakṣaṇaś cāgantur lohitāvabhāsaś ca |
[cf. 1938 ed. 1.17.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantukani raruṇaḥvātapittakaphaśoṇitasannipātāgantukaniraruṇaḥK sa ṣaḍvidho vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantunimittaḥ | tasya doṣarūpavyañjanair lakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ | tatra vātaśophaḥ kṛṣṇo 'ruṇo A sa ṣaṭvidhau bhavati | vātapittakaphasoṇitasannipātāgaṃtukanimittaḥ tatra vātas ca yathuraruṇaḥ N sa ṣaḍvidho bhavati | vātapittakaphasannipātāgantukanimittaḥ | tatra vātaśvayathur aruṇaḥ Hac sa ṣaḍvidho bhavati | vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantukanimittaḥ | tatra vātaśvayathur aruṇaḥ Hpc kṛṣṇo vāK​N​H vā A mṛdur anavasthitastodādayaśK mṛduranavasthitāstodādayaś A mṛduranavasthitāstodāyas N mṛduranavasthitastodādayaś H vedanāviśeṣoK vedanāviśeṣā A​H vedanāviseṣā N pittaśvayathuḥK​H pittaśophaḥ A pittas ca yathu N sarakto vāsarakto vāK​N​H mṛduḥ sarakto vā A śīghrānusārīmṛdurśīghrānusārīmṛdurśīghrānusārī mṛdurK​H śīghrānusāryo A śīghrānusārī mṛdu N dāhādayaśdāhādayaśK ṣādayaś A dārhādayaś N ddādayaś H vedanāviśeṣoK vedanāviśeṣā A​H vedanāviseṣā N śleṣmaśvayathuḥA​K​H sleṣmaś ca yathuḥ N śuklo vāśuklo vāK​N​H om. A snigdhoK​H snigdhaḥ śīto snigdho A śitaḥ snigdho N vedanāviśeṣoK vedanāviśeṣā A​N​H sannipātaśvayathuḥK sarvavarṇavedanaḥ sannipātaśvayathuḥ A sannipātaś ca yathuḥ N sannipātaśvayatua Hac sannipātaśvayatuaḥ Hpc sarvadoṣaliṅgaviśeṣopetaḥsarvadoṣaliṅgaviśeṣopetaḥsarvadoṣaliṅgaviseṣopetaḥK​N om. A sarvvadoṣaliṅgaviśeṣopeteḥ H pittavac choṇitajotikṛṣṇaś capittavacchoṇitajotikṛṣṇaś caK​H pittavacchoṇitajo 'tikṛṣṇaśca A pittavacchoṇitajotikṛtsaś cā N pittaraktalakṣaṇaśK​N​H pittaraktalakṣaṇa A cāgantur lohitāvabhāsaśK āganturlohitāvabhāsaś A cāgantulohitāvabhāsaś N cāganturlāhitābhāsaś H
sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣairna śakyate praśamayituṃ kriyāviparyayād bahutvād vā doṣāṇāṃ pākayābhimukho bhavati tasyāmasya pacyamānasya pakvasya ca lakṣaṇam ucyamānam upadhārayaś ca | tatra mandoṣmatā tvaksāvarṇyan sthairyaṃm alparujatālpaśophatā cāmalakṣaṇam uddiṣṭaṃ || sūcībhir iva nistudyate daśyata iva ca pipīlikābhiś chidyate bhidyata iva ca śastreṇa tāḍyata iva ca daṇḍenabhiḥ pīḍyata iva ca pāṇinā ghaṭyata iva cāṃgulyā dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyāṃ mūṣā coṣaparidāhāś ca bhavanti | vṛścikaviddha iva ca sthānāsanaśayaneṣu na śāntim upaiti | ādhmātabastir ivātataś ca śopho bhavati tvagvaivarṇyaṃ śophābhivṛddhirjvaro dāhaḥ pipāsā bhaktā ruciś ca pacyamānaliṅgaṃ || vedanopaśāntirnirlohitālpaśophatā ca balīprādurbhāvaḥ tvakparipoṭanaṃ nimnadarśanam aṅgulyāvapīḍite bastāvivacodakasañcaraṇaṃ pūyasya prapīḍayaty ekam antam ante cāvapīḍite muhur muhus todaḥ kaṇḍūranunnatatā vyādher upadravaśāntir bhaktābhikāṅkṣā ca paripakvaliṅgaṃ || kaphajeṣu khalu rogeṣu gambhīrānugatatvād abhighātajeṣu ca keṣucid asamastam pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvam apakvam iti manyamāno bhiṣaṅ moham upaiti | tatra hi tvaksavarṇṇatā śītaśophatālparujatāśmavac ca ghanatā na tatra moham upeyāt |
[cf. 1938 ed. 1.17.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kriyāviśeṣairnakriyāviśeṣairnakriyāviseṣairnnaK​N kriyāviśeṣair na A kriyāviśeṣairn H śakyateK sambhāvitaḥ A sakṛte N na śakyate H praśamayituṃpraśamayituṃA​K​H prabhemayituṃ N kriyāviparyayād bahutvād vāK​H kriyāviparyayādbahutvād vā A​N pākayābhimukhopākayābhimukhoKpc​H tadā pākābhimukho A pākaāyābhimukho Kac pākāyābhimukho N tasyāmasyatasyāmasyaA​K​H tasyāmsya N pakvasya caA​K​N pakvasya H lakṣaṇamK​H lakṣaṇa A​N ucyamānamK​H mucyamānam A​N upadhārayaś caupadhārayas caK​N upadhāraya A upadhārayasva H mandoṣmatāA​K​H mandosmatā N tvaksāvarṇyan sthairyaṃmtvaksāvarṇyan sthairyaṃmK tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyaṃ man A tvansāvallīsthairyarya N tvaksāvvarṇya sthairyam H alparujatālpaśophatāK​H davedanatā'lpaśophatā A malparujatāśpaśophatā N cāmalakṣaṇamK​H cāmalakṣaṇa A​N uddiṣṭaṃK​H muddiṣṭaṃ A​N sūcībhirsū|cībhirK​H sūcibhir A​N nistudyateA​K​H nistūdyate N daśyataA​K​H om. N iva caK​N​H iva A pipīlikābhiśpipīlikābhisK​N​H pipīlikābhiḥ, tābhiś ca A chidyatecchidyateK​H saṃsarpyata iva, chidyata iva śa A chi N bhidyataK​H streṇa, bhidyata A dyate bhidyate N iva caK​H iva A om. N śastreṇaśastreṇaK​H śaktibhiḥ A om. N tāḍyataA​K​H om. N iva caiva caK​N​H iva A daṇḍenabhiḥ pīḍyatadaṇḍenabhiḥ pīḍyataK daṇḍena, pīḍyata A daṇḍena niḥpīḍyata N​H iva caK​N​H iva A cāṃgulyācāṅgulyāA​K​H cāgulyā N cāgnikṣārābhyāṃcāgnikṣārābhyāmA​K​H cāgnikṣārābhyā N mūṣāK​N oṣa A mūṣa H coṣaparidāhāś caK​N coṣaparīdāhāś ca A​H ādhmātabastirK​Hpc ādhmātabasti A​N ādhmātabamtir Hac ivātataś caK​H rivātataś ca A rivātatasca N tvagvaivarṇyaṃA​K tvagaivarṇṇyaṃ N tvakvaivarṇṇyaṃ H śophābhivṛddhirjvaro dāhaḥK śophābhivṛddhirjvaradāha A śophātivṛddhijvarodāhaḥ N śophātivṛddhir jjvarodāhaḥ H vedanopaśāntirnirlohitālpaśophatā cavedanopaśāntirnirlohitālpaśophatā caKpc vedanopaśāntiḥ pāṇḍutā'lpaśophatā A vedanopaśāntirlohitālpaśophatā ca Kac vedanopaśāntinirlauhitāālpaśophatā ca N vedanopaśāntir nnirllohitālpaśophatā ca H balīprādurbhāvaḥvalīprādurbhāvaḥK​N valīprādurbhāva A valīprādurbhbhāva H tvakparipoṭanaṃtvakparipoṭanantvakparipoṭananK​N​H stvakparipuṭanaṃ A nimnadarśanamnimnadarśanamK​H nimnadarśana A​N aṅgulyāvapīḍitemaṃgulyāvapīḍiteK maṅgulyā'vapīḍitemaṃgulyāvapīḍite A​N aṅgulyā ca pīḍite H bastāvivacodakasañcaraṇaṃbastāviva codakasañcaraṇaṃK​H pratyunnamanaṃ, bastāvivodakasañcaraṇaṃ A bastāviva codakasañcaraṇa N prapīḍayatyprapīḍayatyK​N​H prapīḍaya A ekamK​H tyeka A eka N antamK​H manta A matta N antemanteK​H mantemante A​N muhur muhusK muhurmuhu A​N muhurmuhus H todaḥtodaḥK​Hac stodaḥ A stādaḥ N todaḥ la Hpc kaṇḍūranunnatatāK​H kaṇḍūrunnatatā A kaṇḍūraṇunnanatā N vyādherK​H vyādhe A​N upadravaśāntirK​H rupadravaśānti A​N bhaktābhikāṅkṣā cabhaktābhikāṃkṣā caK​N rbhaktābhikāṅkṣā ca A bhbhaktābhikāṃkṣā ca H paripakvaliṅgaṃparipakvaliṅgaṃK​N​H pakvaliṅgam A khaluK​N​H tu A gambhīrānugatatvād abhighātajeṣu cagambhīrānugatatvād abhighātajeṣu caK​H gambhīragatitvād abhighātajeṣu vā A gambhīrānugatatvād abhighātatvād abhighātajeṣu ca N keṣucid asamastamkeṣucid asamastaṃA​K​H keśu cadasamastam N pakvalakṣaṇaṃpakvalakṣaṇanA​K​N​Hac pakvakvalakṣaṇan Hpc pakvampakvamK​N​H pakva A apakvamK​N​H mapakvam A bhiṣaṅ mohambhiṣaṅmohambhiṣaṅ mohamA​K bhiṣacmoham N bhiṣaham H śītaśophatālparujatāśmavac caśītasophatālparujatāśmavac caK​N śītaśophatā sthairyam alparujatā'śmavac ca A śītaśophatālparujatāspavac ca H ghanatā naA​K​H panatā na N tatraK​N​H om. A mohamA​K​H moha N upeyātK​H upeyād iti A mupaiyāt N
bhavati cātra ||
āmam vidahyamānañ ca samyak pakvañ ca yo bhiṣak |
jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣās taskaravṛttayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiem. bhavanti A​N om. K​H cātraA​N om. K bhavati cātra H āmam
āmaṃ
bhavati cātra ||
āmam

āmaṃ
A​K​H

āma
N
vidahyamānañ cavidahyamānañ caK​H vipacyamānaṃ ca A ṣvidahyamāna N samyak pakvañ ca yosamyak pakvaṃ ca yoA​K​H sam yakpakvañ ca yo N śeṣāsA​K​H śeṣā N taskaravṛttayaḥA​K​H staskaravṛttayaḥ N
vātād ṛte nāsti rujā na pākaḥ pittād ṛte nāsti kaphāc ca pūyaḥ |
tasmāt samastāḥ paripākakāle pacanti śophaṃ traya eva doṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nāstiA​K​H nasti N kaphāc caA​K​H kaphā ca N tasmāt samastāḥ
tasmāt samastāḥ
K

tasmāt samastā
A

tasmasmāt samastāḥ
N
? |
tasmāt samastāḥ
H
paripākakāleK​N​H n paripākakāle A śophaṃśophanK​N​H śophāṃs A
narte rujā vātam ṛte ca pittaṃ
pākaḥ kaphaś cāpivinā na pūyaḥ |
tasmād vipākaṃ paripākakāle
prayānti śophās tribhir eva doṣaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.8.add1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nartenarttenartteKpc​N​H om. Kac rujārujāKpc​N om. Kac rūjā H vātamKpc om. Kac vāta N​H ṛte caKpc om. Kac ṣṛte ca N mṛte ca H pittaṃpittamKpc​N​H om. Kac pākaḥKpc​N​H om. Kac kaphaśKpc om. Kac kaphañ N​H cāpivinā nacāpi vinā naKpc​H om. Kac cātmavinā na N pūyaḥpūyaḥKpc​N​H om. Kac tasmād vipākaṃ
tasmād vipākaṃ

tasmād vipākaṃ
Kpc​H
om. Kac
tasmād vipāka
N
paripākakāleKpc​N​H om. Kac prayāntiprayāntiKpc​N​H om. Kac śophāsKpc​N​H om. Kac tribhirtribhirKpc​N​H om. Kac evaKpc​N om. Kac aiva H doṣaiḥKpc​N​H om. Kac
kālāntareṇābhyuditan tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya |
pacaty ataḥ śoṇitam eva pāko matopareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kālāntareṇābhyuditan tukālāntareṇābhyuditaṃ tuA​K​H kālāntanābhyuditaṃ tu N vaśevaseA​K​N vase H prasahyaA​K​H prasahyaḥ N pacaty
pacaty
A​K​N
? |
paca
H
ataḥataḥA​K​N tyataḥ H matopareṣāṃmatopareṣāmK​N​H mato 'pareṣāṃ A
dravyāṇāñ candanādīnāṃ dagdhānāṃ śvetatā yathā |
tadvat pittoṣmaṇā dagdhaṃ rakta pūyam ihocyate ||
[cf. 1938 ed. 1.17.8.add1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dravyāṇāñdravyāṇāṃKpc​N om. Kac dravyānāñ H candanādīnāṃcandanādīn āncandanādīnānKpc​N​H om. Kac dagdhānāṃKpc​N​H om. Kac śvetatāKpc om. Kac svetatāṃ N svetatā H yathāKpc​N​H om. Kac tadvat pittoṣmaṇā
tadvat pittoṣmaṇā

tadvat pittoṣmanā
Kpc​N​H
om. Kac
dagdhaṃKpc​N​H om. Kac raktaraktamKpc om. Kac raktaṃraktam N​H pūyampūyamKpc​N​H om. Kac ihocyateKpc​N​H om. Kac
tatrāmacchede sirāsnāyuvyāpādanaṃ śoṇitātipravṛttiḥ vedanāprādurbhāvovadaraṇam anekopadravadarśanaṃ kṣatavidradhir vā bhavati | sa yadā tu bhayamohābhyāṃ pakvam apakvam iti manyamānaḥ ciram upekṣate vyādhiṃ vaidyaḥ | sa gambhīrānugato dvāram alabhamānaḥ pūyaḥ svamāśayam avadāyotsaṅgaṅ kṛtvā nāḍīñ janayitvā bhavaty asādhyaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatrāmacchedeK​N​H tatra, āmacchede A sirāsnāyuvyāpādanaṃsirāsnāyuvyāpādanaṃsirāśnāyuvyāpādanaṃK​N​H māṃsasirāsnāyusandhyasthivyāpādanam A śoṇitātipravṛttiḥśoṇitātipravṛttirK​N​H atimātraṃ śoṇitātipravṛttir A vedanāprādurbhāvovadaraṇamK vedanāprādurbhāvo 'vadaraṇam A vedanāprādurbhāvo vadaraṇa N vvedanāprādurbhbhāvovadaraṇam H anekopadravadarśanaṃA​K​H man eko padravadarśanaṃ N kṣatavidradhir vākṣatavidradhirvvāK kṣatavidradhirvākṣatavidradhirvvā A​H kvanavidradhirvā N yadā tuyadā tuK​N​H yadā A apakvamK​N​H apy apakvam A vyādhiṃA​K​H vyādhi N vaidyaḥ | saK​N​H vaidyas tadā A gambhīrānugatogambhīrānugatoA​K​H gambhīrānugato N svamāśayamK​N svam āśrayam A svamāsaya H avadāyotsaṅgaṅK avadāryotsaṅgaṃ A avadāryo N mavadāryotsaṅgaṅ H kṛtvāK​H mahāntam avakāśaṃ kṛtvā A tasaṅgaṃ kṛtvā N bhavatyK​N​H kṛcchrasādhyo bhavaty A asādhyaḥK​N​H asādhyo veti A
bhavati cātra ||
yaś chinatyāmamajñānādyaś ca pakvam upekṣate |
śvapacāv iva sasyaś cettāvaniścitakāriṇau ||
[cf. 1938 ed. 1.17.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiA om. K​H bhavanti N cātra || yaścātra
yaś
cātra |
yas
A​N
bhavati cātra ||
ya
K
bhavati cātra ||
yaś
H
chinatyāmamajñānādyaś caem. chinatty āmam ajñānād yaś ca A śchidigital_image natyāmamajñānādyaś ca K chinatyāmam ajñānād yaś ca N chinatty āmam ajñānādyaś ca H pakvamA​N​H pakva K upekṣateupekṣateA​N​H mupekṣate K śvapacāv
śvapacāv
A​K​N

śvapacā
H
ivaA​K​N viva H sasyaś cettāvaniścitakāriṇausasyaś cet tāva niścitakāriṇauK mantavyau tāv aniścitakāriṇau A sanyasyettāviniścitakāriṇau N sampaśyet tāvaniścitakāriṇau H
prākchastrakarmaṇaś ceṣṭaṃ bhojayed āturaṃ bhiṣak |
pāneyaṃ pāyayet madyaṃ tīkṣṇaṃ yo 'vedanāsahaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prākchastrakarmaṇaśprāk śastrakarmaṇaśprāk chastrakarmaṇaśprāk śastrakarmmaṇaśA​K​H prācchastrakarmaṇa N bhiṣak | pāneyaṃbhiṣak |
pāneyaṃ
bhiṣak |
pāneyam
K​H
bhiṣak |
madyapaṃ
A
bhiṣak |
pānapaṃ
N
pāyayet madyaṃK​H pāyayen madyaṃ A pāyayen madyaṃn N 'vedanāsahaṃvedanāsahaṃem. vedanā'sahaḥ A vedanāsahaṃvedanāsahaṃ K​H​N
na mūrchaty annasaṃyogān mattaḥ śastraṃ na budhyate |
tasmād avaśyam bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi ||
[cf. 1938 ed. 1.17.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
annasaṃyogān mattaḥA​K annasaṃyogān matta N annasaṃyogāt mattaḥ H tasmād avaśyam
tasmād avaśyaṃ

tasmād avaśyam
A​K​H

tasmād avaśya
N
prāṇo hy ābhyantaro nṛṇām bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ |
dhārayaty avirodhena ucchrayam pāñcabhautikaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ābhyantaroA​K​H ābhyantare N nṛṇāmnṛṇām K nṝṇāṃ A nṝṇāṃ N​H ucchrayamucchrayaṃK​H śarīraṃ A dracchrāyaṃ N
yo hy utthito 'lpo yadi vā mahāṃbhyāt kriyāṃ vinā pākam upaiti śophaḥ |
viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yāty avagāḍhadoṣaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yo hyyo hy yo hyK​N​H om. A utthitoK​H om. A uktaś chi N 'lpoalpoA​H lpo K to lpo N yadi vāK​N​H om. A mahāṃbhyāt kriyāṃmahāṃbhyāt kriyāṃK mahān vā kriyayā A mahāṃ syāt kriyāṃ N mahān syāt kriyāṃ H vināK​N vinā yaḥ samucchritaḥ A vinā pākamu H pākamA​K​N om. H upaitiA​K​N paiti H śophaḥśophaḥ A​K​N​Hac śophaḥ | la Hpc kṛcchratāṃA​K​H kṛcchratā N
ālepavisrāvaṇaśodhanais tu samyakprayuktair yadi nopaśāmyet |
śīghraṃ vipacyet samam alpamūlaḥ sampiṇḍitaś coparicālpadoṣaḥ
[cf. 1938 ed. 1.17.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ālepavisrāvaṇaśodhanais tuK ālepavisrāvaṇāśodhanais tu A ālepaviśrāvaṇasaudhanais tu N ālepaviśrāvanaśodhanais tu H samyakprayuktairsamyak prayuktairsamyakprayuktairA​K​H samyakyukair N nopaśāmyet | śīghraṃnopaśāmyet |
śīghraṃ
nopaśāmyet ||
śīghraṃ
nopaśāmyet |
śīghraṃ
K​N​Hac
nopaśāmyet |
pacyeta
A
nopaśāmyet | hu
śīghraṃ
Hpc
vipacyet samamK śīghraṃ samam A vipasyat samam N vipacyet sama H alpamūlaḥA​K​N malpamūlaḥ H sampiṇḍitaśK sa piṇḍitaś A​Hpc sa piṇḍita N san piṇḍitaś Hac coparicālpadoṣaḥcoparicālpadoṣaḥK copari connataḥ syāt A ścoparicālpadoṣaḥ N copari vālpaaidoṣaḥ Hac copari vālpadoṣaḥ Hpc
kakṣaṃ samāsādya yathā ca vahnir vāyv īritaḥ sandahati prasahya |
tathaiva pūyopyaviniḥsṛto hi mānsaṃ sirāsnāyu ca khādatīha ||
[cf. 1938 ed. 1.17.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kakṣaṃA​K​N kakṣā H samāsādyaA​K​N n samāsādya H yathā cayathā caK​N​H yathaiva A vahnirvahniḥK​N​H vahni A vāyv īritaḥK rvāyvīritaḥ A bāṣpīritaḥ N vācitaḥ H prasahyaA​K​H prasahyaḥ N pūyopyaviniḥsṛto hipūyopyaviniḥsṛto hiK pūyo 'py aviniḥsṛto hi A pūyo pi vinigmṛto hi N pūyo 'pyaviniḥsṛto hi H mānsaṃmāṃsaṃmāṃsaṃA​K​H mānsa N sirāsnāyu casirāśnāyu casirā snāyu caK​N​H sirāḥ snāyu ca A
ādau vimlāpanaṃ kuryāt dvitīyam avasecanaṃ |
tṛtīyam upanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.17.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vimlāpanaṃvimlāpanaṅA​K​H vislāpanaṃ N kuryāt dvitīyamkuryād dvitīyamA​K kuryā dvitīyam N kuryā dvitīya H avasecanaṃavasecanamA​K​N mavasecanaṃ H pāṭanakriyāṃpāṭanakriyāmA​K​H pāṭhanakriyāṃ N
pañcamaṃ śodhanaṃ vidyāt ṣaṣṭhaṃ ropaṇam iṣyate |
ete kramā vraṇasyoktās saptamaṃ vaikṛtāpaham iti ||
[cf. 1938 ed. 1.17.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pañcamaṃpañcamaṃA​K​H pañcama N vidyāt ṣaṣṭhaṃK​H kuryāt ṣaṣṭhaṃ A svidyāt | ṣaṣṭhaṃ N ropaṇamA​K ropaṇa N​H iṣyateA​K miṣyate N​H vraṇasyoktāsvraṇasyoktāḥvraṇasyoktāsA​K​H kramāvraṇasyoktāḥ N vaikṛtāpaham itivaikṛtāpahamem. vaikṛtāpahamvaikṛtāpaham A​N​H​K
17 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
17 || em. iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne āmapakvaiṣaṇīyo nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ A iti 17 || ❈ K iti N iti || ḍoñ H

[Adhyāya 18, collation]

athāta ālepavraṇabandhavidhi vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.18.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athātaK​N​H athāto A ālepavraṇabandhavidhiālepavraṇabandhavidhi vyākhyāsyāmaḥK vraṇālepanabandhavidhim A ātmaṣavraṇabandhavidhim N ālepanavraṇabandhavidhim H vyākhyāsyāmaḥH adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ A​N om. K
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
ālepana ādya upakrama eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyataḥ pradhānatamaś ca tamprati pratirogam vakṣyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.18.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ālepanaK​N​H ālepa A sāmānyataḥsāmānyataḥK​N​H sāmānyaḥ A pradhānatamaś caA​K​H pradhānatamac ca N tampratitaṃ pratiK​N​H taṃ ca A vakṣyāmaḥK​N​H vakṣyāmaḥ tato bandhaḥ pradhānaṃ tena śuddhir vraṇaropaṇam asthisaṃdhisthairyaṃ ca A
tatra pratilomam ālimpen nānuloma | pratilome hi samyag auṣadham avatiṣṭhate | praviśati ca romakūpais tasya pramāṇaṃ māhiṣārdracarmāt sedham upadiśanti |
[cf. 1938 ed. 1.18.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pratilomamA​K pratiloma N​H ālimpen nānuloma | pratilome hiālimpen nānuloma | pratilome hiK ālimpet | pratilome hi A māliṣpennānulomaṃ || pratilome hi N mālimpennānulomamaḥ | pratilome hi H samyag auṣadham avatiṣṭhatesamyag auṣadham avatiṣṭhateK samyagauṣadhamavatiṣṭhatesamyagauṣadhamavatiṣṭhatesamyagauṣadhamavatiṣṭhate A​N​H praviśati caK​N​H 'nupraviśati A romakūpaisK​N romakūpān svedavāhibhiśca sirāmukhairvīryaṃ prāpno A romakūpaista H tasyaK​N ti A sya H pramāṇaṃpramāṇamK​N​H om. A māhiṣārdracarmāt sedhammāhiṣārdracarmāt sedhamK om. A māhiṣārdracarmotsedham N mābhiṣārdracarmmotsedham H upadiśantiupadiśantiK​N​H om. A
na ca śuṣkam upekṣitavyam anyatra pīḍayitavyāt | śuṣkam apārthakaṃ rujākaraś ca bhavati |
[cf. 1938 ed. 1.18.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śuṣkamK​N​H śuṣyamāṇa A upekṣitavyamupekṣitavyamupekṣitavyamK​N​H mupekṣeta A pīḍayitavyāt | śuṣkamK​H pīḍayitavyāt | śuṣko A pīḍayitavyāt | śuṣka N apārthakaṃK​H hy apārthako A maṣarthaka N rujākaraś carujākarañ carujākarañ caK rukkaraś ca A rujākarañ carujākarañ carujākarañ ca N​H bhavatiK​N​H om. A
ālepapradehayor antaram ālepaḥ śītas tanur aviśoṣī viśoṣī vā | pradehas tūṣṇaḥ śīto vā bahalobahuviśoṣī ca | tatra raktapittaprasādakṛdālepaḥ | śodhano ropaṇaḥ śophavedanāpagamaś ca tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu yastu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka iti saṃjñāṃ labhate | nirudhyālepanasaṃjñaḥ tenāsrāvam anirodho mṛdupūtimāṃsāpakarṣaṇam antardoṣatā śurvraṇaśuddhiś ca bhavati |
[cf. 1938 ed. 1.18.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ālepapradehayorālepapradehayorālepa pradehayorK​N​H sa trividhaḥ pralepaḥ, pradeha, ālepaś ca | pralepapradehayor A ālepaḥK​N​H tatra pralepaḥ A śītasK​N śīta A​H tanurK stanur A​H tatu N aviśoṣīA​K ravisoṣī N a H viśoṣī vāviśoṣīvāA​K​H viśoṣī ca N pradehasK​N pradeha A​H tūṣṇaḥK​N stūṣṇaḥ A​H śīto vāśīto vāA​K​H śīto N bahalobahuviśoṣī caK bahalo 'bahur aviśoṣī ca A vahalobahvaviśoṣī ca N bahalo H tatraK madhyamo 'trālepaḥ | tatra A tatra pitta N bahvaviśoṣī ca | tatra H raktapittaprasādakṛdālepaḥraktapittaprasādakṛdālepaḥA​K raktaprasādakṛdālepaḥ N raktapittaprasādakṛd ālepaḥ | H śodhanosodhanoK​N​H pradeho vātaśleṣmapraśamanaḥ śodhano A ropaṇaḥA​K​N ropaṇa H śophavedanāpagamaś caK​N​H śophavedanāpahaśca A tasyopayogaḥA​K​N tasyopabhogaḥ H kṣatākṣateṣuA​K​H kṣatākṣatāṣu N yastuyastuK yas tu A​N​H saṃjñāṃsañjñāṃA​K​H saṃjñā N nirudhyālepanasaṃjñaḥK niruddhālepanasañjñaḥ A nirudhyālepanasaṃjñān N nirudhyālepanasaṃjñā H tenāsrāvam anirodhotenāsrāvam anirodhoK tenāsrāvasannirodhotenāsrāvasannirodho A​N tenāśrāvasannirodhau H mṛdupūtimāṃsāpakarṣaṇammṛdu pūtimāṃsāpakarṣaṇamK​N​H mṛdutā pūtimāṃsāpakarṣaṇa A antardoṣatāantardoṣatā antarddoṣatāK​H man antardoṣatā A anantardoṣatā N śurvraṇaśuddhiś caśurvraṇaśuddhiś caK vraṇaśuddhiś ca A śuvraṇaśuddhiś caśu vraṇaśuddhiś ca N​Hpc śur vraṇaśuddhiś ca Hac
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tvakprasādanam evāgryaṃ māṃsaraktaprasādanam | dāhapraśamanaṃ śreṣṭhaṃ rujākaṇḍūvināśanam A
na cālepanaṃ rātrau prayuñjīta śaityāt tu śleṣmaṇaḥ ūrdhvavivṛtaromakūpatvādūṣmānir eti ||
[cf. 1938 ed. 1.18.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
na cālepanaṃna cā lepanaṃK​H na cālepaṃ A na cālepana N rātrauA​K​H śaṃtrau N prayuñjītaprayuñjītaK​N​H prayuñjī A śaityāt tu śleṣmaṇaḥK om. A śaityāṃ śleṣmaṇaḥ N śaityānuśleṣmaṇaḥ H ūrdhvavivṛtaromakūpatvādūṣmānir etiūrdhvavivṛtaromakūpatvādūṣmānir etiK ta , mā bhūcchaity avihatoṣmaṇastad anirgamād vikārapravṛttir iti A ūrdhvavivṛtaromakūpatvād ūṣmānireti N ūrddhvavivṛtarāmakūpatvād ūṣmānanireti H
avidagdheṣu śopheṣu hitam ālepamanam bhavet |
yathā svadoṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpahaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.18.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
hitamK​N​H hita A ālepamanamK mālepanaṃ A ālepanaṃ N​H bhavet | yathābhavet |
yathā
A​K​H
bhavet | yathāś N
svadoṣaśamanaṃsvadoṣaśamanaṃK svaṃ doṣaśamanaṃ A ca dośamanan N svaṃ doṣaśamanaṃ? H
marmadeśeṣu ye rogā guhyeṣv api sadā nṛṇāṃ |
saṃśodhanāya teṣān tu kuryād ālepanaṃ bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 1.18.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. (ṣaḍbhāgaṃ paittike snehaṃ caturbhāgaṃ tu vātike ||
aṣṭabhāgaṃ tu kaphaje snehamātrāṃ pradāpayet || 10 ||)
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tasya pramāṇaṃ mahiṣārdracarmotsedham upadiśanti A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. pradehasādhye vyādhau tu hitam ālepanaṃ divā |
pittaraktābhighātotthe saviṣe ca viśeṣataḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. na ca paryuṣitaṃ lepaṃ kadācid avacārayet |
upary upari lepaṃ ca na kadācit pradāpayet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. uṣmāṇaṃ vedanāṃ dāhaṃ ghanatvāj janayet sa hi ||
na ca tenaiva lepena pradehaṃ dāpayet punaḥ |
śuṣkabhāvāt sa nirvīryo yukto 'pi syād apārthakaḥ
A
ata ūrdhvavraṇabandhanadravyāṇy upadekṣyāmaḥ | kṣaumakārpāsikāvikadukūlakauśeyapatrorṇṇacīnapaṭṭacarmāntarbalkalalatāvidalarajjābālatūlasantānikālāhādīny athāvyādhiṃ kālaś cāvekṣyopayogaḥ | pramāṇataś ceṣām ādeśaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.18.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ūrdhvavraṇabandhanadravyāṇyūrddhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇyK ūrdhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇyūrddhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇy A​H ūrdhvaṃ vraṇabandhanadravyāny N kṣaumakārpāsikāvikadukūlakauśeyapatrorṇṇacīnapaṭṭacarmāntarbalkalalatāvidalarajjābālatūlasantānikālāhādīnykṣaumakārpāsikāvikadukūlakauśeyapatrorṇṇacīnapaṭṭacarmāntarbalkalalatāvidalarajjābālatūlasantānikālāhādīnyK tad yathā- kṣaumakārpāsāvikadukūlakauśeyapatrorṇacīnapaṭṭacarmāntarvalkalālābūśakalalatāvidalarajjutūlaphalasantānikālauhānīti A kṣaumakārpāsikāvikadukūlakauseyapattaurṇṇācīnapaṭṭacarmāntarvalkalalatādidalarajjuvālatūlasantānikālohādī N kṣaumakārppāsikāvikadukūlakauśeyapattaurṇṇācīnapaṭṭacarmmāntarvvalkalalatāvidalarajju vā lagūlasantānikālohādīny H athāvyādhiṃK teṣāṃ vyādhiṃ A nyeṣaṃ vyādhi N eṣāṃ vyādhiṅ H kālaśkālañK kālaṃkālañ A​N​H pramāṇataśK​H prakaraṇataś A pramāṇata N ceṣāmK​H caiṣām A śceṣām N ādeśaḥA​K ādeśaḥ || kośadāmascastikātuvellitaṃ N ādeśaḥ? H
kośadāma śākhāsu grīvāmeḍhramūtolīmaṇḍalasthavikāyamalakakhaṭvācīnavivandha vitānagophaṇāḥ pañcāṅgī ceti caturdaśabandhaviśeṣāḥ | teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.18.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kośadāma śākhāsukośadāmaśākhāsuK tatra kośadāmasvastikānuvellita A śākhāsu N kośadāmasvastikānuvellitaṃ śākhāsu Hac la bhra kośadāmasvastikānuvellitaṃ śākhāsu Hpc grīvāmeḍhramūtolīmaṇḍalasthavikāyamalakakhaṭvācīnavivandha vitānagophaṇāḥgrīvāmeḍhramūtolīmaṇḍalasthavikāyamalakakhaṭvācīnavivandha vitānagophaṇāḥK mu(pra)tolīmaṇḍalasthagikāyamakakhaṭvācīnavibandhavitānagophaṇāḥ A grīvāmeḍhramūtolīmaṇḍalasthavikāyamalakakhaṭvācīnavibandhavitānagoṣphaṇāḥ N grīvāmeḍhra mūtolīmaṇḍalamthavikāyamalakakhaṭvācīnavibandhavitānagosphaṇāḥ Hac grīvāmeḍhra mūtolīmaṇḍalasthavikāyamalakakhaṭvācīnavibandhavitānagosphaṇāḥ Hpc
tatra kośañ jaṅghāṅguliparvvasu vidadhyāt | dāmam asaṃbādhe 'ṅge sāndhikūrccakastanāntarakarṇṇeṣu svastikam anuvellitaṃ śākhāsu grīvāmeḍhrayon mūtolīṃ vṛtteṅge maṇḍalam aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu sthavikā | yamalavraṇābhyāṃ yamalakaṃ | hanuga…ṇḍaśaṃkheṣu khaṭvām apāṅgayoś cīnaṃ | pṛṣṭhodaroraḥsu vibandhaṃ mūrddhni vitāmaṃ | cipukanāmauṣṭhāṃsabastiṣu goṣphaṇā jatruṇipañcāṅgīm iti | yo vā yasmin pradeśe suniviṣṭo bhavati tattasmin nidadhyāt |
[cf. 1938 ed. 1.18.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kośañkośaṃK​N​H kośa A jaṅghāṅguliparvvasu jaṅghāṅguliparvasu jaṃghāṅguliparvasuK​N​H maṅguṣṭhāṅguliparvasu A vidadhyāt | dāmamvidadhyāt, dāmavidadhyāt | dāmavidadhyāt | dāmaK vidadhyāt dāmavidadhyāt, dāmavidadhyāt | dāmavidadhyāt | dāma A​N​H asaṃbādhe 'ṅgeem. sambādhe 'ṅge A asam K masandhordheṅge N masaṃbādheṅge H sāndhikūrccakastanāntarakarṇṇeṣuH sandhikūrcakabhrūstanāntaratalakarṇeṣu A om. K sandhikūrcakastanāntarakarṇṇeṣu N svastikamsvastikaṃA​N om. K svastika H anuvellitaṃA om. K anuvelitaṃ N ma vellitaṃ Hac ma nuvellitaṃ Hpc śākhāsuśākhāsuA​N​H om. K grīvāmeḍhrayon mūtolīṃgrīvāmeḍhrayon mūtolīṃH grīvāmeḍhrayoḥ mu(pra)tolīṃ A om. K grīvāmeḍhrāyor mūtolī N vṛtteṅgevṛtteṅgeN​H vṛtte 'ṅge A vā K maṇḍalammaṇḍalaṃA​N​H om. K aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣuA​H om. K aṣṭāṅgulimeḍhrāgreṣu N sthavikāH sthagikāṃ A dheṅ K susthavikā N yamalavraṇābhyāṃN​H yamalavraṇayor A om. K yamalakaṃH yamakaṃ A om. K yamalakā N hanuga‡ṇḍaśaṃkheṣuhanuga?ṇḍaśaṃkheṣuH hanuśaṅkhagaṇḍeṣu A om. K havagaṇḍaśaṅkheṣu N khaṭvāmA​N​H om. K apāṅgayośapāṅgayośapāṅgayośA​N​H om. K cīnaṃA​N​H om. K pṛṣṭhodaroraḥsupṛṣṭhodarorassuA​N​H om. K vibandhaṃA​H om. K vibandha N mūrddhnimūrddhniH mūrdha A om. K mū N vitāmaṃH ni vitānaṃ A om. K dhnivitānaṃ N cipukanāmauṣṭhāṃsabastiṣuH cibukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu A om. K cipukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu N goṣphaṇāgoṣphaṇāH gophaṇāṃ A om. K śoṣphaṇa N jatruṇipañcāṅgīmjatruṇi pañcāṅgīmjatruṇipañcāṅgīmN​H jatruṇa ūrdhvaṃ pañcāṅgīm A ge sa K iti | yo vāiti; yo vāA​N​H om. K yasmin pradeśeH yasmin śarīrapradeśe A om. K yasmin pradeseṣa N suniviṣṭoA​H om. K viniviṣṭo N bhavatiA​N​H om. K tattasmintat tasminN​H taṃ tasmi A om. K nidadhyātnidadhyātN​H n vidadhyāt A om. K
yantranam ūrddhamadhastiryak ca bhavati |
[cf. 1938 ed. 1.18.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yantranamH yantraṇam A yantraṇa N ūrddhamadhastiryak caH ūrdhvam adhas tiryak ca A mūrdhamadhastiryak ca N bhavatiN​H om. A
tatra ghanāṅ kāvalikān datvā cāmaparikṣepam ṛjum anāviddham asaṅkucitaṃ mṛdu paṭṭan niveśya badhnīyāt | na ca vraṇasyopari kuryāt | granthim ābādhaṅ karoti |
[cf. 1938 ed. 1.18.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kāvalikānkavalikānH kavalikāṃkavalikān A​N cāmaparikṣepamcāmaparikṣepamH vāmahastaparikṣepam A vāmaparikṣepa N ṛjumA​H mṛjum N ābādhaṅābādhaṃN​H ābādha A karotiN​H karaṃ ca A
athāsya na ca vikeśikauṣadhetisnigdhetirūkṣe viṣame vā kurvvīta | kasmād atisnehāt kledayati | raukṣyāc chinatti durnyāstavraṇacarmmāvagharṣaṇaṃ karoti | yukta snehatyādāśu rohati |
[cf. 1938 ed. 1.18.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athāsya na caN​H na ca A vikeśikauṣadhetisnigdhetirūkṣevikeśikauṣadhetisnigdhetirūkṣeH vikeśikauṣadhe atisnigdhe atirūkṣe A vikeśikauṣadhetirūkṣe N kasmād atisnehāt kledayatikasmād atisnehāt kledayatiN​H yasmādatisnehāt kledo A raukṣyāc chinattiH raukṣyācchedo A raukṣyacchiṃnatti N durnyāstavraṇacarmmāvagharṣaṇaṃdurnyāstavraṇacarmmāvagharṣaṇaṃH durnyāsādvraṇavartmāvagharṣaṇam A dunyascavraṇavarmāvagharṣaṇaṅ N karotiN​H om. A yuktaN​H om. A snehatyādāśuH om. A snehatvād āśu N rohatiN​H iti A
tatra vraṇāyatanaviśeṣād bandhas trividho bhavati | gāḍhas samaḥ śithila iti |
[cf. 1938 ed. 1.18.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vraṇāyatanaviśeṣād bandhasem. vraṇāyatanaviśeṣād bandhaviśeṣas A vraṇāyatanaviseṣād bandha N vraṇāyatanaviśeṣād bandha H trividhostrividhoA strividhostrividho N​H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. pīḍayann arujo gāḍhaḥ socchvāsaḥ śithilaḥ smṛtaḥ |
naiva gāḍho na śithilaḥ samo bandhaḥ prakīrtitaḥ
A
tatra sphikkukṣivaṃkṣaṇaśiraḥ sugāḍhaḥ | śākhāvadanakarṇṇakaṇṭhameḍhramuṣkapārśvodarorasmu samaḥ | akṣṇoḥ sandhiṣu ca śithilaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.18.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sphikkukṣivaṃkṣaṇaśiraḥsphikkukṣivaṃkṣaṇaśiraḥH sphikkukṣikakṣāvaṅkṣaṇoruśiraḥ A sphikkukṣicaṅkṣaṇaśiras N śākhāvadanakarṇṇakaṇṭhameḍhramuṣkapārśvodarorasmuśākhāvadanakarṇṇakaṇṭhameḍhramuṣkapārśvodarorasmuH śākhāvadanakarṇakaṇṭhameḍhramuṣkapṛṣṭhapārśvodaroraḥsu A śākhāvadanakarṇṇakaṇṭhameḍhrasuṣkopārsvodaroraḥsu N sandhiṣu casandhiṣu caA​H sandhisu ca N śithilaḥN​H śithila iti A
tatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyāt | samasthāne śithilaṃ | śithilasthāne naiva śoṇitaduṣṭañ ca || ślaiṣmikaṃ śithilasthāne samaṃ | samasthāne gāḍhaṃ | gāḍhasthāne gāḍhataraṃ | vātaduṣṭañ ca ||
[cf. 1938 ed. 1.18.25]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śoṇitaduṣṭañ caN​H evaṃ śoṇitaduṣṭaṃ ca A ślaiṣmikaṃA​H śleṣmikaṃ N vātaduṣṭañvātaduṣṭañN​H evaṃ vātaduṣṭaṃ A
tatra paittikaṃ grīṣme dvirahne badhnīyāt | raktopadrutam apy evaṃ | ślaiṣmikaṃ hemante tṛtīye 'hni | vātopadrutam apy evaṃ | evaṃ mūhya baṃdhamviparyayañ ca kurvvīta |
[cf. 1938 ed. 1.18.26]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
paittikaṃA​H paitti N grīṣmeH śaradi grīṣme A ka N dvirahnedvirahnoH dvirahnodvirahno A​N badhnīyāt | raktopadrutam apy evaṃbadhnīyāt, raktopadrutamapyevaṃbadhnīyāt | raktopadrutamapyevaṃbadhnīyāt | raktopadrutamapyevaṃem. badhnīyāt raktopadrutamapyevaṃbadhnīyāt, raktopadrutamapyevaṃbadhnīyāt | raktopadrutamapyevaṃbadhnīyāt | raktopadrutamapyevaṃ A​N​H ślaiṣmikaṃA​H sleṣmikaṃ N hemanteN​H hemanta A tṛtīyetṛtīyeN​H vasantayo A 'hniH stryahā A hani N vātopadrutam apy evaṃvātopadrutamapyevaṃvātopadrutamapyevaṃem. t , vātopadrutamapyevam A vātopadrutamapyevaṃvātopadrutamapyevaṃvātopadrutamapyevaṃ N​H evaṃH eva A​N mūhyamūhyaN​H mabhyūhya A baṃdhamviparyayañ cabandhaṃ viparyayañ cabaṃdhamviparyayañ caN​H bandhaviparyayaṃ ca A kurvvītaH kuryāt A kurvītaḥ N
samaśithilasthāneṣu gāḍha baṃdhe vikesikauṣadhanair arthakyaṃ śophavedanāprādurbhbhāvaś ca | gāḍhasamasthāneṣu sithila bandhe vikeśikauṣadhanair arthakyaṃ śophavedanāprādurbhāvaś ca gāḍhasamasthāneṣu śithilaṃ baddhe vikeśikauṣadhapatanaṃ paṭṭasañcārādvraṇavaktragharṣaṇañ ca |
[cf. 1938 ed. 1.18.27]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
samaśithilasthāneṣuN​H tatra, samaśithilasthāneṣu A gāḍhaH gā A om. N baṃdheH ḍhaṃ A om. N vikesikauṣadhanairvikesikauṣadhanairH om. A​N arthakyaṃH om. A​N śophavedanāprādurbhbhāvaś caH om. A​N gāḍhasamasthāneṣuH om. A gāḍha N sithilasithilaH ba A om. N bandheN​H ddhe A vikeśikauṣadhanairvikeśikauṣadhanairA​N vikesikauṣadha H arthakyaṃ śophavedanāprādurbhāvaś caA arthakyaiśophavedanāprādurbhāvaś ca N om. H gāḍhasamasthāneṣuA​N om. H śithilaṃ baddhe vikeśikauṣadhapatanaṃA śithilavardhevikeśikauṣadhapatanaṃ N patanam Hac pala ñtanam Hpc paṭṭasañcārādvraṇavaktragharṣaṇañpaṭṭasañcārādvraṇavaktragharṣaṇañN paṭṭasañcārādvraṇavartmāvagharṣaṇamiti; gāḍhaśithilasthāneṣu samaṃ A pasañcārād vraṇavagharṣaṇañ ca Hac paṭṭasañcārād vraṇavagharṣaṇañ ca Hpc caN baddhe ca guṇābhāva iti A om. H
aviparītabandhe vedanāśāntir asṛkprasādo mārddavañ ca |
[cf. 1938 ed. 1.18.28]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
aviparītabandheA​H aviparītabandha N vedanāśāntirvedanāśāntirN​H vedanopaśāntir A
abadhyamāne śītavātātaparajovarṣadaṃśamasakamakṣikāprabhṛtibhir abhighātaviśeṣair hanyate vraṇaḥ | vividhavedanopadrutaś ca duṣṭatām upaiti | ālepanādīni cāsya viśopam upayānti ||
[cf. 1938 ed. 1.18.29]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
abadhyamāneavadhyamāneN​H abadhyamāno A śītavātātaparajovarṣadaṃśamasakamakṣikāprabhṛtibhirśītavātātaparajovarṣadaṃśamaśakamakṣikāprabhṛtibhirśītavātātaparajovarṣadaṃśamasakamakṣikāprabhṛtibhirN​H daṃśamaśakatṛṇakāṣṭhopalapāṃśuśītavātātapaprabhṛtibhir A abhighātaviśeṣairH viśeṣair A atighātaviśeṣair N hanyateN​H abhihanyate A viśopamviśopamH viśoṣam A​N
cūrṇṇitam mathitam bhagnaṃ viśliṣṭam atipāditaṃ |
asthisnāyusirācchinnam āśu bandhena rohati ||
[cf. 1938 ed. 1.18.30]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhagnaṃbhagnaṃA​H bhagna N atipāditaṃatipātitaṃH atipātitamatipātitaṃ A​N asthisnāyusirācchinnam
asthisnāyusirācchinnam
A​H

asthiśnāyucchirācchinnam
N
sukhañ ca vraṇitaḥ śete sukhaṅ gacchati tiṣṭhati |
sukha śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.18.31]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sukhañ caN​H sukhame A vraṇitaḥvraṇitaḥN​H vaṃ vraṇī A sukha
sukha
N​H

sukhaṃ
A
abandhyā pittaraktābhighātanimittā yadātodadāhavedanābhibhūtāḥ kṣārāgnidagdhāḥ pākāt prakuthitaprasīrṇṇamāṃsāś ca bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 1.18.32]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
abandhyāavandhyāN​H abandhyāḥ A pittaraktābhighātanimittāH pittaraktābhighātaviṣanimittā A pittaraktākhyābhighātanimittā N yadātodadāhavedanābhibhūtāḥH yadā śophadāhapākarāgatodavedanābhibhūtāḥ A yadā todadāhavedanābhibhṛtāḥ N pākāt prakuthitaprasīrṇṇamāṃsāś capākātprakuthitaprasīrṇṇamāṃsāś capākāt prakuthitaprasīrṇṇamāṃsāś caN​H pākāt prakuthitapraśīrṇamāṃsāś ca A
kuṣṭhinām agnidagdhānāṃ piṭakā madhumehināṃ |
karṇṇikāś conduruviṣe viṣajuṣṭavraṇāś ca ye ||
[cf. 1938 ed. 1.18.33]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kuṣṭhināmA​H bhavanti cātra ||
kuṣṭinām
N
piṭakāpiṭakāpiṭakāN​H piḍakā A conduruviṣeA​H conduruviṣair N viṣajuṣṭavraṇāś ca yeH viṣajuṣṭāś ca ye vraṇāḥ A viṣajaṣṭavraṇāś ca ye N
māṃsapāke na badhyante gudapāke ca dāruṇe |
svabuddhyār vapi vibhajet kṛtyākṛtyeṣu buddhimān ||
[cf. 1938 ed. 1.18.34]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
māṃsapāke namāṃsapāke naA​H mānsāpākena N svabuddhyār
svabuddhyār
H

svabuddhyā
A​N
vapiH cāpi A​N vibhajet kṛtyākṛtyeṣuH vibhajet kṛtyākṛtyāṃś ca A vibhajot kṛtyākṛtyeṣu N
doṣan dehañ ca vijñāya vraṇan ś ca vraṇakovidaḥ |
ṛtūñ ca parisaṃkhyāya… tato bandhīn niveśayed iti ||
[cf. 1938 ed. 1.18.35]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
doṣanH deśaṃ A doṣa N dehañ cadehañ caH doṣaṃ ca A ñ hañ ca Nac ñ dehañ ca Npc vraṇan ś cavraṇan ś caH vraṇaṃ ca A vraṇāsu N ṛtūñ ca
ṛtūñ ca
H

ṛtūṃś ca
A

ṛtuñ ca
N
parisaṃkhyāya‡ tatoparisaṃkhyāya? tatoH parisaṅkhyāya tatoparisaṃkhyāya tato A​N bandhīnbandhīnH bandhān A bandhā N niveśayed itiH niveśayet A​N
ḍoḍa ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ḍoḍaH iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇālepanabandhavidhirnāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ A 25 || ❈ K om. N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ūrdhvaṃ tiryag adhastāc ca yantraṇā trividhā smṛtā |
yathā ca badhyate bandhas tathā vakṣyāmy aśeṣataḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ghanāṃ kavalikāṃ dattvā mṛdu caivāpi paṭṭakam |
vikeśikāmauṣadhaṃ ca nātisnigdhaṃ samācaret
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. prakledayatyatisnigdhā tathā rūkṣā kṣiṇoti ca |
yuktasnehā ropayati durnyastā vartma gharṣati
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. viṣamaṃ ca vraṇaṃ kuryāt stambhayet srāvayettathā |
yathāvraṇaṃ viditvā tu yogaṃ vaidyaḥ prayojayet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. pittaje raktaje vā'pi sakṛd eva parikṣipet |
asakṛt kaphaje vā'pi vātaje ca vicakṣaṇaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. talena pratipīḍyātha srāvayed anulomataḥ |
sarvāṃś ca bandhān gūḍhāntān sandhīṃś ca viniveśayet
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. oṣṭhasyāpyeṣa sandhāne yathoddiṣṭo vidhiḥ smṛtaḥ |
buddhyotprekṣyābhiyuktena tathā cāsthiṣu jānatā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. uttiṣṭhato niṣaṇṇasya śayanaṃ cādhigacchataḥ |
gacchato vividhair yānair nāsya duṣyati sa vraṇaḥ
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ye ca syur māṃsasaṃsthā vai tvaggatāś ca tathā vraṇāḥ |
sandhyasthikoṣṭhalaprāptāś ca sirāsnāyugatās tathā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tathā'vagāḍhagambhīrāḥ sarvato viṣamasthitāḥ |
naite sādhayituṃ śakyā ṛte bandhād bhavanti hi
A

[Adhyāya 19, collation]

|| athāto vraṇitopāsanīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.19.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vraṇitopāsanīyamH vraṇitopāsanīyam adhyāyaṃ A​N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantriḥ A
atha vraṇitasya prathamam evāgāram anvicchet || praśastavāstusuniviṣṭaṃ śucyavātātapañca |
[cf. 1938 ed. 1.19.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
athaN​H om. A prathamamH prathama A pratha N evāgāramH mevāgāra A mevāgāram N anvicchet || praśastavāstusuniviṣṭaṃanvicchet || praśastavāstusuni viṣṭaṃH manvicchet taccāgāraṃ praśasta A anvicchet | prasastavāśtusuviniṣṭaṃ N śucyavātātapañcaśucyavātātapañcaH vāstvād ikaṃ kāryam A śucyavārtapañ ca N
apraśastavāstunigṛhe sambādhe 'śucinyātape
cātivāte ca rogāḥ syuściraṃ śārīramānasāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.19.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
apraśastavāstunigṛhe apraśastavāstuni gṛheN​H praśastavāstuni gṛhe A sambādheN​H om. A 'śucinyātapeH śucāvātapa A śucinyātape N cātivāte ca
cātivāte ca
N​H
varjite |
nivāte na ca
A
syuściraṃH syuḥ A syuś cira N śārīramānasāḥśārīramānasāḥN​H śārīrāgantumānasāḥ A
tasmiñ chayanam asambādhaṃ svāstīrṇaaṇaṃ manojñam prākchīrṣan saśastraṅ kurvvīta |
[cf. 1938 ed. 1.19.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tasmiñtasmiṃN​H tasmi A chayanamH ñ śayana A cchayana N asambādhaṃmasambādhanH masambādhaṃmasambādhan A​N svāstīrṇaaṇaṃH svāstīrṇaṃ A vātīrṇṇaṃ N prākchīrṣan saśastraṅH prākśiraskaṃ saśastraṃ A prākchīṃrṣasasastraṃ N
sukhaceṣṭāpracāraḥ syāt | svāstīrṇṇe śayane vraṇī
prācyādiśi sthito devās tat pūjanārthan tataḥśiras
[cf. 1938 ed. 1.19.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prācyādiśi
prācyādiśi
N​H

prācyāṃ diśi
A
sthitoH sthitā A​N devāsN​H devā A tat pūjanārthantatpūjanārthaṃN​H statpūjārthaṃ A tataḥśirastataḥ śirastataḥśirasN​H ca tacchiraḥ A
tasmin suhṛdbhir anukūlaiḥ priyamvadair upāsyamāno yatheṣṭamāśīteti ||
[cf. 1938 ed. 1.19.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yatheṣṭamāśītetiH yatheṣṭamāsīta A yatheṣṭamāśīteḍi N
bhavanti cātra||
[cf. 1938 ed. 1.19.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavantiN suhṛdo vikṣipantyāśu kathābhir vraṇavedanāḥ |
āśvāsayanto
A
bha vati cātra H
cātraN bahuśaḥ svanukūlāḥ priyaṃvadāḥ A om. H
suhṛdo vikṣipanty āśu kathābhir vvraṇavedanāḥ |
āśvāsayanto bahuśaḥ svanukūlāḥ priyamvadāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.19.8a]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
āśuH āsuḥ N kathābhirH kathābhi N vvraṇavedanāḥH rvraṇavedanāḥ N bahuśaḥH bahuṣaḥ N svanukūlāḥsvanukūlāḥH svanukūlā N
na ca divānidrāvaśagaḥ syād
[cf. 1938 ed. 1.19.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
divānidrāvaśagaḥA​H nidrāvasagaḥ N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. divāsvapnādvraṇe kaṇḍūrgātrāṇāṃ gauravaṃ tathā |
śvayathur vedanā rāgaḥ srāvaś caiva bhṛśaṃ bhavet
A
utthāsamvesanaparimārjjanādiṣu cātmaceṣṭāsvapramatto vraṇaṃ rakṣet || bhavanti cātra||
[cf. 1938 ed. 1.19.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
utthāsamvesanaparimārjjanādiṣuH utthānasaṃveśanaparivartanacaṅkramaṇoccair bhāṣaṇā A utthārāsaṃvesanaparimārjjanādiṣu N cātmaceṣṭāsvapramattoN dyāsvātmaceṣṭāsvapramatto A cātmaceṣṭāsv apramatto H rakṣet || bhavantiN saṃrakṣet A rakṣet || bhavati cātra H cātraN om. A​H
sthānāsanañcaṅkramaṇaṃ divāsvapnan tathaiva ca |
vraṇito na viniṣeveta śaktimān api mānavaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.19.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sthānāsanañcaṅkramaṇaṃsthānāsanaṃ caṅkramaṇaṃA​H sthānāśanañ cakramanan N viniṣevetaHpc niṣeveta A niseveta N viṣeveta Hac
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. utthānādyāsanaṃ sthānaṃ śayyā cātiniṣevitā |
prāpnuyānmārutād aṅgarujas tasmād vivarjayet
A
gamyānāñ ca strīṇāṃ sandarśanasambhāṣaṇasaṃsparśanāni dūrata eva pariharet || bhavanti cātra||
[cf. 1938 ed. 1.19.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
strīṇāṃstrīṇāṃA​H strīṇā N pariharet || bhavantiem. pariharet A pariharet || bhavati N pariharet || bha H cātraN om. A​H
strīṇāṃ sandarśanāc chukraṅ kadācid balitaṃ sravet |
grāmyadharmmakṛtān doṣān so 'saṃsargge 'pyavāpnuyāt ||
[cf. 1938 ed. 1.19.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
strīṇāṃH om. A strīṇaṃ N sandarśanāc chukraṅsandarśanācchukraṃN​H strīdarśanādibhiḥ śukraṃ A kadācid balitaṃkadācid balitaṃH kadāciccalitaṃ A​N sravet | grāmyadharmmakṛtānsravet |
grāmyadharmakṛtān
sravet |
grāmyadharmmakṛtān
A​H
śravet |
grāmyadharmakṛtā
N
doṣān soA​H doṣāṃso N 'saṃsargge'saṃsargeA​H saṃsarge N 'pyavāpnuyāt'pyavāpnuyātA​H pyavāpnuyāt N
navadhānyamāṣatilakaśāyakulatthaniṣpāvakaharitaśokāmlalavaṇaguḍapiṣṭavikṛtaśuṣkaśākājāvimāṃsaśīto dakadadhidugdhatakraprabhṛtīni pariharet || bhavanti cātra||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
navadhānyamāṣatilakaśāyakulatthaniṣpāvakaharitaśokāmlalavaṇaguḍapiṣṭavikṛtaśuṣkaśākājāvimāṃsaśītonavadhānyamāṣatilakaśāyakulatthaniṣpāvakaharitaśokāmlalavaṇaguḍapiṣṭavikṛtaśuṣkaśākājāvimāṃsaśītoH navadhānyamāṣatilakalāyakulatthaniṣpāvaharitakaśākāmlalavaṇakaṭukaguḍapiṣṭavikṛtivallūraśuṣkaśākājāvikānūpaudaka- māṃsavasāśītodakakṛśarāpā A navadhānyamāṣatilakaṣāyakulatthaniṣpāvaharitaśākāvlalavaṇaguḍapiṣṭavikṛtaśuṣkaśākājāvimāṃsasītodaka N dakadadhidugdhatakraprabhṛtīnidakadadhidugdhatakraprabhṛtīniH yasadadhidugdhatakraprabhṛtīni A dadhidugdhatakraprabhṛtīni N pariharet || bhavantipariharet || bhavati cātraem. pariharetpariharet || bhavati cātra A​H pariharet || bhavati N cātraN om. A​H
takrānto navadhānyādiryoyamvargga udāhṛtaḥ |
doṣasañjanano hyeṣa vijñeyaḥ pūyavarddhanaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.19.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
navadhānyādiryoyamvarggaH navadhānyādiryo 'yaṃ varga A navadhānyādiryo yavarga N doṣasañjanano
doṣasañjanano
N​H

doṣasañjanano hy
A
hyeṣaN​H eṣa A vijñeyaḥvijñeyaḥA​H vijñeya N
madyapañyamaireyāriṣṭāsavamadhusurāvihārām pariharet ||
[cf. 1938 ed. 1.19.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
madyapañyamaireyāriṣṭāsavamadhusurāvihārāmmadyapañyamaireyāriṣṭāsavamadhusurāvihārāmH madyapaś ca maireyāriṣṭāsavasīdhusurāvikārā A madyapaś ca mairiyāriṣṭāśavasadhurtharāvihārāṃ N pariharetN​H n pariharet A
madyamamlañ ca rūkṣañ ca tīkṣṇamuṣṇañ ca vīryataḥ |
āśukāri ca tatpītaṃ kṣipram vyāpādayed vraṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.19.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
madyamamlañ caH madyamamlaṃ ta A madyamavlañ ca N rūkṣañ caH thā rūkṣaṃ A śmakṣañ ca N kṣipramkṣipraṃA​H kṣipra N
vātātaparajodhūmātibhojanāniṣṭaśravaṇadarśanāmarṣaśokaviṣamaśayanāsanarātrijāgaraṇātmakṣikādibhiś cābādhām pariharet ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vātātaparajodhūmātibhojanāniṣṭaśravaṇadarśanāmarṣaśokaviṣamaśayanāsanarātrijāgaraṇātmakṣikādibhiśH vātātaparajodhūmāvaśyāyātisevanātibhojanāniṣṭabhojanaśravaṇadarśanerṣyāmarṣabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇaviṣamāśana- śayanopavāsavāgvyāyāmasthānacaṅkramaṇaśītavātaviruddhādhyaśanājīrṇamakṣikā A vātātaparajodhūmātibhojanāniṣṭaśravaṇadarśanāmapaśokaviṣamaśayanāsanarātrijāgaraṇātmakṣikādi N cābādhāmH dyā bādhāḥ A ṣṭhāvādhaṃ N
vraṇitasyopataptasya kāraṇair eva mādibhiḥ |
kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ samyag na jīryati ||
[cf. 1938 ed. 1.19.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vraṇitasyopataptasyavraṇitasyopataptasyaN​H vraṇinaḥ samprataptasya A evaA​H evam N mādibhiḥA​H ādibhiḥ N samyag naH samyaṅna A saṃmyagna N jīryatiA​H jīgyati N
ajīrṇaaṇāt pavanādīnāṃ vibhramobalavān bhavet |
tataḥ śopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyāt ||
[cf. 1938 ed. 1.19.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ajīrṇaaṇāt pavanādīnāṃajīrṇṇāt pavanādīnāṃH ajīrṇāt pavanādīnāṃajīrṇṇāt pavanādīnāṃ A​N vibhramobalavān bhavet | tataḥvibhramobalavān bhavet |
tataḥ
H
vibhramo balavān bhavet |
tataḥ
A
vibhramo balavānbhavet |
tataḥ
N
śopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyātśopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyātśopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyātN​H śopharujāsrāvadāhapākānavāpnuyāt A
sadā ca nīcanakharomṇāśucināśucivāsasāśāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇabhavitavyaṃ || tat kasya hetoḥ hiṃsāvihārāṇi tu rakṣānsipaśupatikuberakumārānucarāṇi mānsaśoṇitapratvāt kṣatajanimittam vraṇitam upa sarppanti satkārārthañ jighāṃsūni vā kadācid bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 1.19.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sadā casadācaN​H sadā A nīcanakharomṇāśucināśucivāsasāśāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇabhavitavyaṃnīcanakharomṇāśucināśucivāsasāśāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇabhavitavyaṃH nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇa bhavitavyam A nīcanakharoṣṇā śucinā śucivāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇa bhavitavyam N tat kasyaN​H iti | tat kasya A hiṃsāvihārāṇihinsāvihārāṇiN​H hiṃsāvihārāṇi hi A tuN​H mahāvīryāṇi A mānsaśoṇitapratvāt kṣatajanimittammānsaśoṇitapratvāt kṣatajanimittamH māṃsaśoṇitapriyatvāt kṣatajanimittaṃ A​N vraṇitamN​H vraṇinam A kadācid bhavantiN​H kadācit A
teṣāṃ satkārakāmānām prayatetāntarātmanā |
dhūpamālyopahārām̐ś ca bhakṣām̐ś caivopahārayet ||
[cf. 1938 ed. 1.19.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
teṣāṃN​H bhavati cātra | teṣāṃ A dhūpamālyopahārām̐ś ca
dhūpamālyopahārāṃś ca

dhūpamālyopahārām̐ś ca
N​H
dhūpabalyupahārāṃś ca A
bhakṣām̐śH bhakṣyāṃ A bhakṣāṃ N caivopahārayetcaivopahārayetN​H ścaivopahārayet A
te tu santarppitā ātmavanna hiṃsyus tasmāt satatam atandritajanaparivṛto nityadīpodakaśastrasragdāmālaṅkṛta veśmani sampan maṅgalamano 'nukūlāḥ kathāḥ śṛṇvannāsīta ||
[cf. 1938 ed. 1.19.25]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ātmavannaātmavantan naH ātmavantaṃ naātmavantan na A​N hiṃsyushiṃsyuḥA​H hi syu N tasmāt satatamN​H tasmāt satata A atandritajanaparivṛtoatandrita janaparivṛtoN​H matandrito janaparivṛto A nityadīpodakaśastrasragdāmālaṅkṛtanityadīpodakaśastrasragdāmālaṅkṛtaH nityaṃ dīpodakaśastrasragdāmapuṣpalājādyalaṅkṛte A nityadīpodakaśastrasragdāmānaṅkṛta N sampan maṅgalamanoH sampanmaṅgalamano A sāṃpanmaṅgalamano N 'nukūlāḥ'nukūlāḥA​H nukūlāḥ N śṛṇvannāsītaA​H śṛṇvannāsīt N
sampatmaṅgalayuktābhiḥ kathābhiḥ prītamānasaḥ |
āsāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ sukham avāpnuyāt ||
[cf. 1938 ed. 1.19.26]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sampatmaṅgalayuktābhiḥH sampadādyanukūlābhiḥ A sampadādbhālayuktā N kathābhiḥA​H bhiḥ N āsāvān vyādhimokṣāya
āsāvān vyādhimokṣāya
H

āśāvān vyādhimokṣāya
A

āṣāṃvāvyādhimokṣāya
N
sukhamA​H sukha N avāpnuyātA​H mavāpnuyāt N
ṛksāmayajurbhir mmantrairaparaiś cāśīrvvādair upādhyāyabhiṣajāś ca sandhyayo rakṣāṅkuryuḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.19.27]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ṛksāmayajurbhirH ṛgyajuḥsāmātharvavedābhi A ṛtsktāmayajubhir N mmantrairaparaiśH hitair aparaiś A mantrair aparaiś N cāśīrvvādaircāśīrvādairN​H cāśīrvidhānair A upādhyāyabhiṣajāś caupādhyāyabhiṣajāś caN​H upādhyāyā bhiṣajaś ca A
sarṣapāriṣṭapatrābhyāṃ sarppiṣālavaṇena ca |
dvirahnaḥ kārayed rūpaṃ saptarātramatandritaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.19.28]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dvirahnaḥ
dvirahnaḥ
A​H

dvirahna
N
kārayed rūpaṃH kārayed dhūpaṃ A​N saptarātramatandritaḥH daśarātramatandritaḥ A saptarātram atandritaḥ N
chattrāticchattralāṅgulīñ jaṭilāṃ brahmacāriṇīṃ | lakṣmīguhāmatiguhāvacāmativiṣāntathā || śatavīryāṃ saha sravīryāṃ siddhārthām̐ś cāpi dhārayet || bhavanti cātra||
[cf. 1938 ed. 1.19.29]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
chattrāticchattralāṅgulīñchatrāticchatralāṅgulīñN​H chatrāmaticchatrāṃ lāṅgū(ṅga)līṃ A jaṭilāṃA​H jaṭilā N lakṣmīguhāmatiguhāvacāmativiṣāntathālakṣmīguhāmatiguhāvacāmativiṣān tathāN​H lakṣmīṃ guhāmatiguhāṃ vacāmativiṣāṃ A śatavīryāṃA​H śatavīryā N sravīryāṃA​H sravīryā N siddhārthām̐śH siddhārthakāṃś A siddhārthāś N cāpiH ca śi A om. N dhārayet || bhavanti cātraem. rasā dhārayet A cāpi dhārayet N dhārayet || bhavati cātra H
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. vyajyeta bālavyajanairvraṇaṃ na ca vighaṭṭayet |
na tudenna ca kaṇḍūyecchayānaḥ paripālayet
A
anena vidhānā yuktam ārād eva niśācarāḥ |
vanaṃ kesariṇākrāntaṃ varjjayanti mṛgā iva ||
[cf. 1938 ed. 1.19.31]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vidhānāH vidhinā A​N yuktamA​H yuktā N ārād evaH ādāv eva A mārād eva N kesariṇākrāntaṃH keśariṇa''krāntaṃ A keśāriṇākrānta N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇaṃ dravottaram |
bhuñjāno jāṅgalair māṃsaiḥ śīghraṃ vraṇam apohati
A
bālośīrair vraṇambījair nna ca nam parighaṭūyet |
na tuden na ca kaṇḍūyāc chayānaḥ paripālayet ||
jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalyamuṣkan dravottaraṃ |
bhuñjāno jāṅgalair mmāsaiḥ śīghraṃ vraṇam apohati ||
taṇḍulīyakajīvantī suniṣarṇṇakavāstukaiḥ |
bālamūlakavārttākī paṭolaiḥ kāravallakaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.19.33]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bālośīrairH om. A​N vraṇambījair nna ca namvraṇambījair nna ca namH om. A​N parighaṭūyet | naparighaṭūyet |
na
H
om. A​N
tuden na caH om. A​N kaṇḍūyāc chayānaḥH om. A​N paripālayet || jīrṇaśālyodanaṃparipālayet ||
jīrṇaśālyodanaṃ
H
om. A​N
snigdhamalyamuṣkanH om. A​N dravottaraṃH om. A​N bhuñjāno
bhuñjāno
H
om. A​N
jāṅgalairH om. A​N mmāsaiḥH om. A​N śīghraṃśīghraṃH om. A​N vraṇamH om. A​N apohatiH om. A​N taṇḍulīyakajīvantī
taṇḍulīyakajīvantī
A​H
om. N
suniṣarṇṇakavāstukaiḥH suniṣaṇṇakavāstukaiḥ A om. N bālamūlakavārttākībālamūlakavārttākī
bālamūlakavārttākī
N​H

bālamūlakavārtāka
A
kāravallakaiḥH kāravellakaiḥ A​N
sadāḍimaiḥ sāmalakair ghṛtabhṛṣṭaiḥ sasaindhavaiḥḥ |
anyair eva ṅguṇair vvāpi mudgādīnāṃ rasena vā ||
[cf. 1938 ed. 1.19.34]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sāmalakairN​H sāmalakai A ghṛtabhṛṣṭaiḥH rghṛtabhṛṣṭaiḥ A ghṛtapṛṣṭaiḥ N sasaindhavaiḥḥsasaindhavaiḥḥH sasaindhavaiḥ A sasendhavaiḥ N eva ṅguṇairA​H eva guṇaiś N vvāpivā'piA​H cāpi N mudgādīnāṃA​H śuṅgahīnaṃ N rasena vāN​H rasena vā
śaktūn vilepīṃ kulmāṣāñjalaṃ cāpi śṛtaṃ pibet
A
divā na nidrā vaśago nivātagṛhagocaraḥ |
vraṇī vaidyavase tiṣṭhac chīghraṃ vraṇam apohati ||
[cf. 1938 ed. 1.19.35]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vaidyavaseN​H vaidyavaśe A tiṣṭhac chīghraṃH tiṣṭhañ śīghraṃ A tiṣṭhec chīghraṃ N vraṇamH vraṇa A​N apohatiH mapohati A​N
tau ca ruk ca divāsvāpāt tāś ca mṛtyuś ca maithunāt ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tau caN (vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaś ca jāgārāt |
tau ca
A
divāsvāpāt tāś caN divāsvāpāttāś ca A
evaṃ vṛttasamācāro vraṇī sampadyate sukhī |
āyuś ca dīrgham āpnoti dhanvantarivaco yathā ||
[cf. 1938 ed. 1.19.37]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
dīrghamN​H dīrgha A āpnotiN​H māpnoti A dhanvantarivacoA​N dhanvatarivaco H

[Adhyāya 20, collation]

|| athāto hitāhitīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.20.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
|| athātoathātoN​H athato A hitāhitīyaṃhitāhitīyaṃH hitāhitīyam adhyāyaṃ A hitīhitīyam adhyāyaṃ N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
yad vāyoḥ pathyan tat pittasyāpathyam ity anena hetunā na kiñcid dravyam ekāntena hitam ahitam vāstīti kecid ācāryā bruvate || taṃ tu na samyak | iha khalu dravyāṇi svabhāvataḥ saṃyogataś ca ekāntahitāni ekāntāhitāni hitāhitāni ca bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 1.20.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yad vāyoḥN​H yadvāyoḥ A kiñcid dravyamkiñcid dravyamN kiñciddravya A kiñci dravyam H ekāntenaN​H mekāntena A hitamN​H hita A ahitamN​H mahitaṃ A kecid ācāryāH kecidācāryā A kecid ācārya N bruvate || taṃ tu nabruvate || taṃ tu naN​H bruvate | tat tu na A dravyāṇiN​H yasmāddravyāṇi A saṃyogataś caN​H saṃyogataś cai A ekāntahitāniekāntahitāniN​H kāntahitā A ekāntāhitāniN​H nyekāntāhitāni A
tatraikāntāhitāni jātisātmyatvāt | salilaghṛtadugdhvaudanaprabhṛtīni | ekāntāhitāni tu dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛtttāny agnikṣāraviṣādīni saṃyogatas tv aparāṇi viṣatulyāni bhavanti | hitāhitāni tu yad vāyoḥ pathyan tat pittasyāpathyam iti
[cf. 1938 ed. 1.20.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tatraikāntāhitānitatra ,ekāntahitāniH tatra ekāntahitānitatra ,ekāntahitāni A​N jātisātmyatvāt | salilaghṛtadugdhvaudanaprabhṛtīnijātisātmyatvāt | salilaghṛtadugdhvaudanaprabhṛtīniH jātisātmyāt salilaghṛtadugdhaudanaprabhṛtīni A jātisātmyatvāt | salilaghṛtadugdhodanaprabhṛtīni N pravṛtttānypravṛttānyN​H pravṛttānya A agnikṣāraviṣādīniN​H nalakṣāraviṣādīni A saṃyogatassaṃyogatasN​H saṃyogāda A tv aparāṇiH parāṇi A mṛparāṇi N yad vāyoḥN​H yadvāyoḥ A itiA​H ity N
etad dvitvān na sarvvavraṇinām ayam āhārārthe vargga upadiśyate | raktaśāliṣaṣṭikāṅgukamukundakapāṇḍukakalama nīvārodravoddālakaśyāmākavāḥ || eṇahariṇakuraṅgāmṛgamātṛkāsvadaṃṣṭrīkrakaralāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakāḥ || mudgavanamasūramukuṣṭhahareṇaavāḍhakīsatīnāḥ || cillīvāstūkasuniṣarṇṇakajīvantī taṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇṇāḥ | gavyaṃ ghṛtaṃ saindhavadāḍimāmalakam ity eṣa varggaḥ sarvvavraṇinyaḥ sāmānyataḥ pathyatamaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.20.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
etad dvitvān naH ataḥ A etad virvāna N sarvvavraṇināmsarvavraṇināmN sarvaprāṇinā A sarvvavraṇinā H ayamN maya A​H āhārārtheem. māhārārthaṃ A āhārthai N māhārārthe H raktaśāliṣaṣṭikāṅgukamukundakapāṇḍukakalamaraktaśāliṣaṣṭikāṅgukamukundakapāṇḍukakalamaH tad yathā- raktaśāliṣaṣṭikakaṅgukramukundakapāṇḍukapītakapramodakakālakāsanakapuṣpakakardamakaśakunāhṛtasugandhakakalama A raktaśāliṣaṣṭhikāṅgakamukundakapāṇḍukakalama N nīvārodravoddālakaśyāmākavāḥH nīvārakodravoddālakaśyāmākagodhūmayavavaiṇavai A nīvārakoddravoddālakasyāmākayavāḥ N eṇahariṇakuraṅgāmṛgamātṛkāsvadaṃṣṭrīkrakaralāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakāḥeṇahariṇakuraṅgāmṛgamātṛkāsvadaṃṣṭrīkrakaralāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakāḥH ṇahariṇakuraṅgamṛgamātṛkāśvadaṃṣṭrākarālakrakarakapotalāvatittirikapiñjalavartīravartikā A eṇahariṇakuraṅgamṛgamātṛkāśca daṃṣṭrīkrakaralāvatittirikapiñjalavarttīkavarttakāḥ N mudgavanamasūramukuṣṭhahareṇaavāḍhakīsatīnāḥmudgavanamasūramukuṣṭhahareṇaavāḍhakīsatīnāḥH mudgavanamudgamakuṣṭhakalāyamasūramaṅgalyacaṇakahareṇvāḍhakīsatīnā A mudgavanamudgamaśūramakuṣṭahareṇvāḍhakīśatīnāḥ N cillīvāstūkasuniṣarṇṇakajīvantīH ścillivāstukasuniṣaṇṇakajīvantī A cillīvāstūkasuniṣaṇṇakajīvantī N taṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇṇāḥH taṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇyaḥ A taṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇṇiḥ N saindhavadāḍimāmalakamN​H saindhavaṃ, dāḍimāmalakam A varggaḥvargaḥA​H vargāḥ N sarvvavraṇinyaḥH sarvaprāṇināṃ A sarvavraṇibhyaḥ N pathyatamaḥA​H pathyatamāḥ N
tathā brahmacaryanivātaśayaṇoṣṇodakādivāsvapnāvyāyāmādhūmasevā ca ekāntaḥ pathyatamāni |
[cf. 1938 ed. 1.20.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
brahmacaryanivātaśayaṇoṣṇodakādivāsvapnāvyāyāmādhūmasevā caH brahmacaryanivātaśayanoṣṇodakasnānaniśāsvapnavyāyāmāś cai A brahmacaryanivātaśaraṇoṣṇodakādivāsvapnāvyāyāmādhūmasevā ca N ekāntaḥN​H kāntataḥ A pathyatamāniN​H pathyatamāḥ A
ahitāni prāg upadiṣṭāni | hitāhitāni tu yad vāyoḥ pathyan tat pittasyāpathyam iti ||
[cf. 1938 ed. 1.20.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ahitāniahitāniN​H ekāntahitānyekāntāhitāni tu A yad vāyoḥN yadvāyoḥ A​H
saṃyogatas tv aparāṇi viṣatulyāni bhavanti | vallīphalajavakakarīraāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyāka tailaśuṣkaśākamadyajāmvajāṅgalacilimilimatsyagodhāvarāhānacaikadhyamaśnīyāt | payasā prākpayaso 'nte vā payasaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.20.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
saṃyogatasN​H saṃyogata A tv aparāṇitv aparāṇiN​H stvaparāṇi A vallīphalajavakakarīraāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākavallīphalajavakakarīraāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākaH tad yathā- vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyāka A vallīphalakavaka | karīra | āmlaphala | lavaṇa | kulattha | piṇyā N tailaśuṣkaśākamadyajāmvajāṅgalacilimilimatsyagodhāvarāhānacaikadhyamaśnīyāt | payasāem. dadhitailavirohipiṣṭaśuṣkaśākājāvikamāṃsamadyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃśca naikadhyamaśnīyāt payasā A ka | taila | śuṣkaśāka | madyajāmba | jaṅgala | cilicimimatsya | godhāvarāhānacaikadhyam aśnīyāt | payasā N tailaśuṣkaśākamadyajāmvajāṅgalacilimilimatsyagodhāvarāhānacaikadhyam aśnīyāt | payasā H prākpayasoH om. A prātprūyason N 'nte vāH om. A te vā N payasaḥN​H om. A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. rogaṃ sātmyaṃ ca deśaṃ ca kālaṃ dehaṃ ca buddhimān | avekṣyāgnyādikān bhāvān rogavṛtteḥ prayojayet A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. avasthāntarabāhulyādrogādīnāṃ vyavasthitam A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. dravyaṃ necchanti bhiṣaja icchanti svastharakṣaṇe A​N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. dvayor anyatarādāne vadanti viṣadugdhayoḥ |
dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣamekāntato 'hitam
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. evaṃ yuktaraseṣveṣu dravyeṣu salilādiṣu |
ekāntahitatāṃ viddhi vatsa suśruta nānyathā
A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ato 'nyānyapi saṃyogādahitāni vakṣyāmaḥ- navavirūḍhadhānyairvasāmadhupayoguḍamāṣair vā grāmyānūpaudakapiśitādīni nābhyavaharet; na payomadhubhyāṃ rohiṇīśākaṃ jātukaśākaṃ vā'śnīyāt, balākāṃ vāruṇīkulmāṣābhyāṃ, kākamācīṃ pippalīmaricābhyāṃ; nāḍībhaṅgaśākakukkuṭadadhīni ca naikadhyaṃ; madhu coṣṇodakānupānaṃ; pittena cāmamāṃsāni; surākṛśarāpāyasāṃś ca naikadhyaṃ; sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulīṃ; matsyaiḥ sahekṣuvikārān; guḍena kākamācīṃ, madhunā mūlakaṃ, guḍena vārāhaṃ madhunā ca saha viruddhaṃ; kṣīreṇa mūlakam, āmrajāmbavaśvāvicchūkaragodhāśca; sarvāṃś ca matsyān payasā, viśeṣeṇa cilicimaṃ; kadalīphalaṃ tālaphalena payasā dadhnā takreṇa vā; lakucaphalaṃ payasā dadhnā māṣasūpena vā, prāk payasaḥ payaso 'nte vā A
kapotām̐ś ca sarṣapatailasiddhām̐ś ca nāśnīyāt | kapiñjalamayūralāvatittirigodhāś cairaṇḍakāṣṭhasiddhā eraṇḍatailana nādyāt | madhughṛtasamaghṛtamadhucāntarikṣaudakānupānaṃ | kāṃsabhājane daśarātraparyuṣitaṃ sarppiḥ | madhunoṣṇena vā dadhimadyañ ca | pittena cāmamāṃsāni | surākṛsarapāyasām̐śca naikadhyamaśnīyāt | sauvīreṇa sahatilasaṣkulī | takreṇa madhughṛtadhānāpṛṣatamāṃsāni | godhāmmadhunā | kṣaudrāsavena matsyāṃ | pṛṣatamāṃsam vā maireyamādhvīkābhyāṃ | matsyānupotakayā sahaikṣuvikṛtīś ca sarvvāḥ | guḍaṅkākamācyāmadhunā mūlakāni ca | naikadhyamadhunā varāhaṃ | dadhnā kukkuṭaṃ | madyena balākāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.20.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kapotām̐ś cakapotāṃś caN​H ataḥ karmaviruddhān vakṣyāmaḥ- kapotā A sarṣapatailasiddhām̐ś casarṣapatailasiddhāṃś casarṣapatailasiddhām̐ś caN​H n sarṣapatailabhṛṣṭān A nāśnīyāt | kapiñjalamayūralāvatittirigodhāśnāśnīyāt | kapiñjalamayūralāvatittirigodhāśH nādyāt; kapiñjalamayūralāvatittirigodhā A nāśnīyāt | kapiñjalamapūralāvatittirigodhāś N cairaṇḍakāṣṭhasiddhāN​H ścairaṇḍadārvyagnisiddhā A eraṇḍatailanaH eraṇḍataila A eraṇḍatailena N nādyāt | madhughṛtasamaghṛtamadhucāntarikṣaudakānupānaṃH siddhā vā nādyā A nādyāt | madhughṛte samadhṛte madhucāntarikṣodapānaṃ N kāṃsabhājanekānsabhājaneN​H t; kāṃsyabhājane A madhunoṣṇena vāH madhu coṣṇair A madhunomlena vā N dadhimadyañ cadadhimadyañ caN​H om. A pittenaN​H om. A cāmamāṃsānicāmamānsāniN​H om. A surākṛsarapāyasām̐ścaH uṣṇe A surakṛsarāyāpāyasāṃś ca N naikadhyamaśnīyāt | sauvīreṇaH om. A naikedhyam aśnīyāt | sauvīreṇa N sahatilasaṣkulīsahatilasaṣkulīH om. A saha tila saṃskulī N takreṇaN​H om. A madhughṛtadhānāpṛṣatamāṃsānimadhughṛtadhānāpṛṣatamānsāniN​H om. A godhāmmadhunāH om. A śodhāmmadhunā N kṣaudrāsavenakṣaudrāsavenaN​H om. A matsyāṃN​H om. A pṛṣatamāṃsam vāpṛṣatamānsamvāN​H vā A maireyamādhvīkābhyāṃmaireyamādhvīkābhyāṃN​H matsyaparipa A matsyānupotakayāH cane śṛṅgaverapari A matsyātupotakayā N sahaikṣuvikṛtīś caN​H paca A sarvvāḥH ne vā A sandhāḥ N guḍaṅkākamācyāmadhunāH siddhāṃ kākamācīṃ; tilakalkasiddhamu A guḍakākaśācyāmadhunā N mūlakāni caN​H podikāśākaṃ A naikadhyamadhunānaikadhyamadhunāN​H nārike A varāhaṃH lena varāha A vaśahaṃ N dadhnāN​H vasā A kukkuṭaṃH om. A kurkuḍhaṃ N madyenaN​H paribhṛ A balākāṃH ṣṭāṃ balākāṃ; bhāsamaṅgāraśūlyaṃ nāśnīyāditi A valākaṃ N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ato mānaviruddhān vakṣyāmaḥ- madhvambunī madhusarpiṣī mānatastulye nāśnīyāt; snehau madhusnehau jalasnehau vā viśeṣādāntarīkṣodakānupānau A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. ata ūrdhvaṃ rasadvandvāni rasato vīryato vipākataś ca viruddhāni vakṣyāmaḥ- tatra madhurāmlau rasavīryaviruddhau, madhuralavaṇau ca, madhurakaṭukau ca sarvataḥ, madhuratiktau rasavipākābhyāṃ, madhurakaṣāyau ca, amlalavaṇau rasataḥ, amlakaṭukau rasavipākābhyām, amlatiktāvamlakaṣāyau ca sarvataḥ, lavaṇakaṭukau rasavipākābhyāṃ, lavaṇatiktau lavaṇakaṣāyau ca sarvataḥ, kaṭutiktau rasavīryābhyāṃ kaṭukaṣāyau ca, tiktakaṣāyau rasataḥ A
taratamayogayuktāṃś ca | bhāvānatirūkṣam atisnigdham atyuṣṇam atiśītam evamādīn vivarjjayet | na madhunoṣṇaṃ | noṣṇa noṣṇārtto | na madhunātilakalkenopotakāṃ | na pippalīmatsyavesayā | priyaṅgvanuliptena pāyasamaśnīyāt ||
[cf. 1938 ed. 1.20.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
taratamayogayuktāṃś caN​H taratamayogayuktāṃśca A bhāvānatirūkṣamH bhāvānatisnigdhā A bhāvān atislakṣam N atisnigdhamatiśnigdhamN​H natirūkṣā A atyuṣṇamN​H natyuṣṇā A atiśītamN​H natiśītānity A evamādīn vivarjjayet | naevamādīn vivarjayet || naevamādīn vivarjjayet | naN​H evamādīn vivarjayet A madhunoṣṇaṃH om. A madhunā uṣṇaṃ N noṣṇaH om. A noṣṇo N noṣṇārtto | nanoṣnārtto | naN​H om. A madhunātilakalkenopotakāṃ | namadhunātilakalkenopotakāṃ | naH om. A madhunā tilakankenaupetakāṃ || na N pippalīmatsyavesayāH om. A pippalīmatsyavaśasayā N priyaṅgvanuliptenaH om. A priyaṃścānuliptena N pāyasamaśnīyātH om. A pāyasam aśnīyāt N
bhavanti cātra||
viruddhāny evam ādīni vīryato yāni kānicit |
tāny ekāntāny eva śeṣam vidyād hitāhitaṃ || bhavanti cātra||
[cf. 1938 ed. 1.20.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavantiA​N om. H cātraA​N om. H ekāntānyekāntānyH ekāntāhitānyekāntāhitāny A​N vidyād hitāhitaṃvidyād hitāhitaṃ || bhavati cātraH vidyād dhitāhitamvidyād dhitāhitaṃ A​N bhavanti cātraem. om. A​N​H
vyādhimindriyadaurbbalyam maraṇ vā niyacchati |
viruddharasavīryāṇi bhuñjāno 'nātmavān naraḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.20.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyādhimindriyadaurbbalyamvyādhimindriyadaurbalyaṃA​H vyādhim indriyadaurbalyaṃ N maraṇ vāmaraṇamH maraṇaṃmaraṇam A​N niyacchatiH cādhigacchati A vā niyacchati N 'nātmavānA​H nātmabhavān N
yatkiñcid doṣam utkleśya bhuktaṃ kāyān na nirharet |
rasādiṣu rasārthatvāt tad vikārāya kalpate ||
[cf. 1938 ed. 1.20.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yatkiñcid doṣam utkleśyaem. yatkiñciddoṣamutkleśya A yatkiṃciddoṣamutkleśyaṃ N yatkiñcid doṣamutkleśya H nirharet | rasādiṣunirharet |
rasādiṣu
N​H
nirharet | rasādi A
rasārthatvāt tad vikārāyaH ṣvayathārthaṃ vā tadvikārāya A rasādiṣu rasārthatvāt tadvikārāya N
viruddhāśanajānrogān pratihanti virecanaṃ |
vamanaṃ śamanam vāpi pūrvvam vā hitasevanaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.20.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
viruddhāśanajānrogān pratihantiviruddhāśanajān rogān pratihantiviruddhāśanajānrogān pratihantiA​H viruddhāsanajān rogāṃ pratihanti N śamanamśamanaṃA​H śamanaś N vāpivā'piA​H cāpi N
sātmyato 'lpatayā vāpi dīptāgnes taruṇasya ca |
snigdhavyāyām iva linām viruddham vitatham bhaved iti ||
[cf. 1938 ed. 1.20.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sātmyatoA​H sātymyato N 'lpatayāA​H lpatayā N dīptāgnesH dīptāgne A​N taruṇasya caN​H staruṇasya ca A snigdhavyāyām
snigdhavyāyām
H
snigdhavyāyā A
snigdhāvyāyā
N
ivaH maba A mava N bhaved itiN​H bhavet A
kṣāram agniñ jalāyuś ca tathā śoṇitavarṇṇanaṃ |
doṣadhātumalañ caiva karṇṇatāḍanam eva ca ||
āmapakveṣaṇīyañ ca ālepanavidhin tathā |
vraṇitopāsanīyañ ca viruddhānnena viṃśatiḥ ||
[1.20.22.add]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
kṣāram|| kṣāramNpc​Hpc om. Nac​Hac agniñHpc om. Nac​Hac agni Npc jalāyuś caNpc​Hpc om. Nac​Hac tathāNpc​Hpc om. Nac​Hac śoṇitavarṇṇanaṃHpc om. Nac​Hac sotavarṇṇanaṃ Npc doṣadhātumalañ
doṣadhātumalañ
Hpc
om. Nac​Hac
doṣadhātumalaś
Npc
caivaNpc​Hpc om. Nac​Hac karṇṇatāḍanamNpc​Hpc om. Nac​Hac eva caNpc​Hpc om. Nac​Hac āmapakveṣaṇīyañ ca
āmapakveṣaṇīyañ ca
Hpc
om. Nac​Hac
āsapankeṣaṇīyañ ca
Npc
ālepanavidhinNpc​Hpc om. Nac​Hac tathāNpc​Hpc om. Nac​Hac vraṇitopāsanīyañ ca
vraṇitopāsanīyañ ca
Hpc
om. Nac​Hac
ṇitopāsanīyañ ca
Npc
viruddhānnenaHpc om. Nac​Hac viruddhānn eva Npc viṃśatiḥviṅśatiḥNpc​Hpc om. Nac​Hac
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. atha vātaguṇān vakṣyāmaḥ- pūrvaḥ samadhuraḥ snigdho lavaṇaś caiva mārutaḥ | gururvidāhajanano raktapittābhivardhanaḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. kṣatānāṃ viṣajuṣṭānāṃ vraṇinaḥ śleṣmalāś ca ye | teṣāṃ eva viśeṣeṇa sadā rogavivardhanaḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. vātalānāṃ praśastaś ca śrāntānāṃ kaphaśoṣiṇām | madhuraś cāvidāhī ca kaṣāyānuraso laghuḥ | dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭhaścakṣuṣyo balavardhanaḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. raktapittapraśamano na ca vātaprakopaṇaḥ | viśado rūkṣaparuṣaḥ kharaḥ snehabalāpahaḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. paścimo mārutastīkṣṇaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ | sadyaḥ prāṇakṣayakaraḥ śoṣaṇas tu śarīriṇām A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca | kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāṃ cāprakopaṇaḥ A
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. tasmāc ca prakṛtisthānāṃ kledano balavardhanaḥ | kṣīṇakṣayaviṣārtānāṃ viśeṣeṇa tu pūjitaḥ A
|| 20 ||
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
|| 20 || em. iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne hitāhitīyo nāma viṃśo 'dhyāyaḥ A om. Nac || dvitīyo daśaḥ || Npc dvitīyo daśa || thaṃ H

[Adhyāya 21, collation]

|| athāto vraṇapraśnaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.1]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vyākhyāsyāmaḥadhyāyam vyākhyāsyāmaḥH adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥadhyāyam vyākhyāsyāmaḥ A​N
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
vātapittaśleṣmāṇa eva dehe sambhavahetavo bhavanti || tair evāsyāvyāpanair adhomadhyorddhasanniviṣṭaiḥ śarīram idan dhāryate| agāram iva sthūṇābhir ataś ca tristhūṇam ity āhur ity eke| ta eva ca vyāpannāḥ pralayahetavo bhavanti tad ebhiḥ śoṇitacaturtthaiḥ sambhavasthitipralayeṣv apy avirahitaṃ śarīram bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.21.3]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
deheN​H deha A bhavanti || tairbhavanti | tairN​H tair A evāsyāvyāpanairevāsyāvyāpanairH evāvyāpannair A eva vyāpannair N adhomadhyorddhasanniviṣṭaiḥH adhomadhyor dhvasanniviṣṭaiḥ A adhomadhyordhvasanniviṣṭaiḥ N śarīramN​H śarīra A idanH midaṃ A ida N sthūṇābhirN​H sthūṇābhis tisṛbhiḥ A tristhūṇamN​H tristhūṇa A ityN​H om. A āhurN​H om. A ityN​H māhu A eke| taeke | taN​H reke | ta A eva caA​N​Hpc eva Hac bhavantibhavantiN​H om. A tad ebhiḥN​H tadebhir A śoṇitacaturtthaiḥśoṇitacaturtthaiḥN​H eva śoṇitacaturthaiḥ A
bhavati cātra ||
nartte dehaḥ kaphād asti na ca pittān na mārutāt |
śoṇitād api vā nityan deham etais tu dhāryate ||
[cf. 1938 ed. 1.21.4]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavatiA om. N​H cātraA om. N​H kaphād asti na caN​H kaphād asti na A pittān naN​H pittānna ca A dehamN​H deha A
tatra vā gatigandhopādāno dhātuḥ | tapa santāpe | śliṣa āliṅgane | eṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayair vvātaṃ pittaṃ śleṣmā iti rūpāṇi bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 1.21.5]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
gatigandhopādānoH gatigandhanayoḥ, iti A gatigandhopādāne N eṣāṃN​H eteṣāṃ A kṛdvihitaiḥA​H kṛtravihitaiḥ N vvātaṃH vātaḥ A vāta N pittaṃA​H pitta N śleṣmāH śleṣmeti A śleṣmāna N itiN​H ca A bhavantiA​H bhavantinti N
teṣāṃ sthānāny ata ūrddhvam vakṣyāmaḥ || tatra samāsena vāyuḥ śroṇīgudasaṃśrayaḥ | pakvāmāsayamadhyastham pittasya | āmāsayaḥ śleṣmaṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.6]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
teṣāṃN​H doṣa A sthānānyNpc​H sthānānya A sthānānyi Nac ataN​H ta A vāyuḥNpc​H vātaḥ A vāyu Nac śroṇīgudasaṃśrayaḥN​H śroṇigudasaṃśrayaḥ; tad upary adho nābheḥ pakvāśayaḥ A pakvāmāsayamadhyasthampakvāmāsayamadhyasthaṃpakvāmāsayamadhyasthamN​H pakvāmāśayamadhyaṃ A āmāsayaḥāmāśayaḥN​H āmāśayaḥ A
ataḥ param pañcadhā vibhajyante | tatra vātasya vātavyādhike vakṣyāmaḥ | pittasya yakṛtplīhānau hṛdayan dṛṣṭis tvag iti | pūrvvoktan tu śleṣmaṇas tūrasaḥ kaṇṭhaḥ śiraḥ sandhaya iti || etāni khalu doṣasthānāny avyāpannānām bhavanti | pūrvvoktañ ca ||
[cf. 1938 ed. 1.21.7]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
vātavyādhikeN​H vātavyādhau A dṛṣṭisN​H dṛṣṭi A tvag itiN​H stva A pūrvvoktan tuH k pūrvoktaṃ ca A pūrvoktañ ca N śleṣmaṇasN​H śleṣmaṇa A tūrasaḥN​H uraḥ śiraḥ A śiraḥsiraḥN​H jihvāmūlaṃ A etāniN​H pūrvoktaṃ ca etāni A doṣasthānānydoṣasthānānyN​H doṣāṇāṃ sthānā A avyāpannānāmN​H nyavyāpannānām A bhavantiN​H om. A pūrvvoktañN​H om. A caN​H om. A
visargādānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā |
dhārayanti jagaddehaṅ kaphapittānilās tathā ||
[cf. 1938 ed. 1.21.8]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
visargādānavikṣepaiḥvisargā𑑎dānavikṣepaiḥN​H bhavati cātra
visargodānavikṣepaiḥ
A
somasūryānilāA​Npc​H somasūryādanilā Nac dhārayanti
dhārayanti

dhārayanti

dhāra ya nti
A​N​Hpc

dhāra nti
Hac
tatra jijñāsyate || kim pittavyatirekeṇānyo 'gnirutāho pittam evāgnir iti | atrocyate | na khalu pittavyatirekeṇānyo 'gnir upalabhyate | āgneyatvāt pitte dahanapacanādiṣu pravarttamāno 'gnivad upacāraḥ kriyante ntaragnir iti | kṣiṇe vāgniguṇe tatsamānadravyopayogād ativṛddhe śītakriyopayogād āgamāc ca paśyāmo na khalu pittavyatirekeṇānyo 'gnir iti |
[cf. 1938 ed. 1.21.9]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
jijñāsyate || kimjijñāsyate | kimN​H jijñāsyaṃ kiṃ A pittavyatirekeṇānyoN​H pittavyatirekādanyo A 'gnirutāho'gnirutāhoH 'gniḥ? āho A gnir utāho N pittamN​H svit pitta A evāgnirN​H mevāgni A itiN​H riti A pittavyatirekeṇānyopittavyatir𑑎ekeṇānyoN​H pittavyatirekādanyo A 'gnirN​H 'gni A upalabhyateN​H rupalabhyate A dahanapacanādiṣuN​H dahanapacanādiṣva A pravarttamānoH bhipravartamāne A pravarttamāne N 'gnivad upacāraḥ'gnivad upacāraḥH 'gnivadupacāraḥ A gnivad upacāraḥ N kriyante ntaragnirH kriyate 'ntaragni A kriyante ragnir N itiN​H riti A kṣiṇeH kṣīṇe A​N vāgniguṇeN​H hy agniguṇe A tatsamānadravyopayogād ativṛddhetatsamānadravyopayogāt, ativṛddhetatsamānadra𑑎vyopayogād ativṛddheA​H tatsamānadravyopayogād atipravṛddhe N pittavyatirekeṇānyopittavyatirekeṇānyoN​H pittavyatirekādanyo A 'gnirH 'gni A gnir N itiN​H riti A
tat tu dṛṣṭahetukena viśeṣeṇa pakvāmāsayamadhyasthaṃ caturvvidham apy annam pacati vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi | tatrastham eva cātmaśaktyā śeṣāṇām pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmmaṇānugrahaṅ karoti | tasmin pitte pācako 'gnir iti saṃjñā || yakṛtplīhnoḥ pittan tasmin rañjako gnir iti saṃjñā sa rasasya rāgakṛd uktaḥ | yat tu hṛdistham pittan tasmin sādhako 'gnir iti saṃjñā śobhitaprārthitamanorathasādhanakṛd uktaḥ || yat tu dṛṣṭyām pittaṃ tasminn ālocako 'gnir iti saṃjñā sa rūpagrahaṇe dhikṛtaḥ || yat tu tvaci pittan tasya bhrājako 'gnir iti saṃjñā so 'bhyaṅgaparisekāvagāhālayanādīnāṃ kriyādravyādīnāṃ pācayitā ||||
[cf. 1938 ed. 1.21.10]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
tat tuH taccā A tatra N dṛṣṭahetukenaA​H dṛṣṭahetuke N pakvāmāsayamadhyasthaṃpakvāmāśayamadhyasthañpakvāmāsa𑑎yamadhyasthaṃN​H pakvāmāśayamadhyasthaṃ A caturvvidhamN​H pittaṃ caturvidha A apyN​H manna A annamN​H pānaṃ A cātmaśaktyācātmaśaktyācātmaśaktyāA​Npc​H cātmaktyā Nac pittasthānānāṃA​H pittasthānānā N 'gnirH 'gni A gnir N itiN​H riti A yakṛtplīhnoḥN​H yat tu yakṛtplīhnoḥ A gnir itignir itiH 'gniriti A gni N rasasyaA​H rasyasya N rāgakṛd uktaḥN​H rāgakṛduktaḥ A yat tuN​H yat pittaṃ A hṛdisthamN​H hṛda A pittanpittaṃN​H ya A tasmin sādhakoH sthaṃ tasmin sādhako A śaktisādhako N 'gnirH 'gni A gnir N itiN​H riti A śobhitaprārthitamanorathasādhanakṛd uktaḥH so 'bhiprārthitamanorathasādhanakṛduktaḥ A śobhiprārthitamanorathasādhyakṛd uktaḥ N yat tuN​H ya A dṛṣṭyāmN​H ddṛṣṭyāṃ A tasminn ālocakotasminn ā𑑎locakoN​H tasminnālocako A 'gnirH 'gni A gnir N itiN​H riti A saṃjñā sasañjñā, saA​H sa N rūpagrahaṇeN​H rūpagrahaṇā' A tasyaN​H tasmi A bhrājakoN​H n bhrājako A 'gnirH 'gni A gnir N itiN​H riti A saṃjñā sosañjñā, soA​N saṃjñā so' H 'bhyaṅgaparisekāvagāhālayanādīnāṃem. 'bhyaṅgapariṣekāvagāhālepanādīnāṃ A 'bhyaṅgapariṣekāvagāhālepanādīnā N bhyaṅgaparisekāvagāhālayanādīnāṃ H kriyādravyādīnāṃ pācayitāH kriyādravyāṇāṃ paktā chāyānāṃ ca prakāśakaḥ A kriyādravyāṇāṃ pācayitā N
bhavati cātra ||
pittaṃ tīkṣṇan dravam pūtinīlam pītan tathaiva ca |
uṣṇaṅ kaṭurasañ caiva vidagdhan tv amlam iṣyate ||
[cf. 1938 ed. 1.21.11]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati bhavati cātra || bhavati A​N bha H cātra cātra || A​N bhavati cātra || H pītanpītaṃA​H pīttaṃ N vidagdhanvidagdhaṃvidagdhan A​H vidagdha N tv amlamtv amlamH cāmlam A tv amblam N iṣyateN​H eva ca A
ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānāny anuvyākhyāsyāmaḥ || tatrāmāsayaḥ pittāsayasyopari tatpratyanīkatvād ūrdhvagatitvāt tejasaś candra ivādityasya sa caturvvidhasyāhārasyādhāraḥ sa ca tatraudakair guṇaiḥ praklinno bhinnasaṃghātas sukhajaro bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.21.12]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śleṣmasthānānyśleṣmasthānānyN​H śleṣmasthānā A anuvyākhyāsyāmaḥN​H nyanuvyākhyāsyāmaḥ A tatrāmāsayaḥtatrāmāśayaḥN​H tatra, āmāśayaḥ A pittāsayasyoparipittāśayasyoparipittāsaya𑑎syopariN​H pittāśayasyopari A tatpratyanīkatvād ūrdhvagatitvāt tejasaśN​H ṣṭāt tatpratyanīkatvād ūrdhvagatitvāt tejasaḥ A candraA​H candrā N ivādityasya saivādityasya saH iva ādity asya A dityasya sa N tatraudakairN​H tatraudakai A guṇaiḥN​H rguṇai A praklinnoN​H rāhāraḥ praklinno A
bhavati cātra ||
mādhuryāt picchilatvāc ca prakleditvāt tathaiva ca |
āmāsaye sambhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.13]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati cātra || mādhuryāt picchilatvāc cabhavati cātra ||
mādhuryāt picchilatvāc ca
em.
mādhuryāt picchilatvāc cabhavati cātra ||
mādhuryāt picchilatvāc ca
A​H​N
prakleditvāt tathaiva caA​H praklinnatvāt tathaiva ca N āmāsayeāmāśaye
āmāsaye
N​H

āmāśaye
A
sa tatra sthitaḥ svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ śarīrasyodakakarmmaṇānugrahaṅ karoti || uraḥsthas tu trikasandhāraṇam ātmavīryyeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanam varaṇañ ca karoti | kaṇṭhasthas tu jihvendriyasya saumyatvāt samyagrasajñāne vivarttate || śiraḥsthas tu snehasantarppaṇādhikṛtatvād indriyāṇām ātmavīryyeṇānugrahaṃ karoti || sandhisthas tu sandhisaṃśleṣāt sarvvaṃ sandhisaṃśleṣāt sarvvasandhyagranuhaṅ karoti ||
[cf. 1938 ed. 1.21.14]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sthitaḥsthitaḥN​H stha eva A śeṣāṇāṃA​H śeṣāṇā N śleṣmasthānānāṃA​H śleṣmasthānānā N śarīrasyodakakarmmaṇānugrahaṅśarīrasyodakakarmmaṇānugrahaṅH śarīrasya codakakarmaṇā'nugrahaṃ A śarīrasya udakakarmonugrahaṅ N uraḥsthas tuH uraḥstha A urasthas tu N trikasandhāraṇamtrikasandhāraṇamN​H strikasandhāraṇa A ātmavīryyeṇānnarasasahitenaātmavīryeṇānnarasasahitenaātmavīryyeṇānnarasasahitenaN​H mātmavīryeṇānnarasasahitena A varaṇañ caN​H om. A kaṇṭhasthas tuN​Hpc jihvāmūlakaṇṭhastho A kaṇṭhas tu Hac saumyatvāt samyagrasajñānesaumyatvāt samyagrasajñāneA​N saumyatvāt 𑑛 samyagrasajñāne H vivarttateH vartate A nivarttate N śiraḥsthas tuH śiraḥsthaḥ A śirasthas tu N snehasantarppaṇādhikṛtatvād indriyāṇāmsnehasantarpaṇādhikṛtatvād indriyāṇāmN​H snehasantarpaṇādhikṛtatvād indriyāṇā A ātmavīryyeṇānugrahaṃātmavīryyeṇānugrahaṅN​H mātmavīryeṇānugrahaṃ A karotiN​H karo A sandhisthas tusandhisthas tuN​H om. A sandhisaṃśleṣāt sarvvaṃsandhisaṃśleṣāt sarvvaṃH t; sandhisthaḥ śleṣmā sarva A om. N sandhisaṃśleṣāt sarvvasandhyagranuhaṅH sandhisaṃśleṣāt sarvasandhyanugrahaṃ A sandhiśleṣāt sarvvasandhyanugrahaṅ N
bhavati cātra ||
śleṣmā śveto guru snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca |
madhuraś cāvidagdhaḥ syād vidagdho lavaṇaḥ smṛtaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.15]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
bhavati bhavati A bhavati N​H cātraA om. N​H guruN​H guruḥ A picchilaḥA​H picchila N madhuraś
madhuraś

madhuraś
N​H

madhura
A
cāvidagdhaḥN​H stvavidagdhaḥ A syād vidagdhoN​H syādvidagdho A lavaṇaḥH lavaṇa A​N
śoṇitasthānaprāgabhihitaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.21.16]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
śoṇitasthānaprāgabhihitaṃśoṇitasthānaprāgabhihitaṃH śoṇitasya sthānaṃ yakṛtplīhānau, tacca prāgabhihitaṃ; tatrastham eva śeṣāṇāṃ śoṇitasthānānāmanugrahaṃ karoti A śoṇitaṃ sthānaṃ prāgabhihitaṃ N
anuṣṇaśītam madhuraṃ snigdhaṃ raktañ ca varṇataḥ |
śoṇitaṅ guru visraṃ syād vidāhaś cāsya pittavat ||
[cf. 1938 ed. 1.21.17]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
anuṣṇaśītamanuṣṇaśītaṃN​H bhavati cātra
anuṣṇaśītaṃ
A
syād vidāhaśN​H syādvidāhaś A
etāni khalu doṣasthānāny atra sañcīyante doṣāḥ | prāk sañcayahetur uktaḥ || sañcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravam ālasyañ ceti liṅgāni bhavanti | tatra prathamaḥ kriyākālaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.18]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
atraN​H eṣu A sañcitānāṃN​H tatra sañcitānāṃ A stabdhapūrṇṇakoṣṭhatāstabdhapūrṇakoṣṭhatāA​H taccaapūrṇṇakoṣṭhatā N gauravamN​H gaurava A ālasyañN​H mālasyaṃ A ceticeti¦N​H cayakāraṇavidveṣaś ceti A prathamaḥA​H prathama N
ata ūrdhvam prakopakāraṇāni vakṣyāmaḥ | tatra balavadvigrahātivyavāyavyāyāmapratapanapradhāvanābhighātalaṅghanaplavanaprataraṇajāgaraṇahayagajarathaprayāṇātikaṭukakaṣāyatiktalaghurūkṣaśītavīryyaśuṣkaśākavallūrakoradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇuniṣpāvānaśanavātamūtrapurīṣaśukravathūdgāraccharddibāṣpavegavighātādibhir vviśeṣair vvāyuḥ prakopam āpadyate ||
[cf. 1938 ed. 1.21.19]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prakopakāraṇāniN​H prakopaṇāni A balavadvigrahātivyavāyavyāyāmapratapanapradhāvanābhighātalaṅghanaplavanaprataraṇajāgaraṇahayagajarathaprayāṇātikaṭukakaṣāyatiktalaghurūkṣaśītavīryyaśuṣkaśākavallūrakoradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇuniṣpāvānaśanavātamūtrapurīṣaśukravathūdgāraccharddibāṣpavegavighātādibhirbalavadvigrahātivyavāyavyāyāmapratapanapradhāvanābhighātalaṅghanaplavanaprataraṇajāgaraṇahayagajarathaprayāṇātikaṭukakaṣāyatiktalaghurūkṣaśītavīryyaśuṣkaśākavallūrakoradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇuniṣpāvānaśanavātamūtrapurīṣaśukravathūdgāraccharddibāṣpavegavighātādibhirH balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇa- gajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakoddālakakoradūṣaśyāmākanīvāra- mudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavegavighātādibhir A baladvigrahātivyavāyavyāyāmapratapanapradhāvanābhighātalaṅghanaplavanapratarpanajāgaraṇahayarathagajaprayāṇātikaṭukakaṣāyatiktalaghurūkṣaśītavīryaśuṣkasākavallūrakoradūṣasyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇuniṣpāvānasanādhyāsanavātamūtrapurīṣaśukrakṣavathūdgāracchardibāṣpavegavighātādibhiḥ N prakopamprakopamN​H prakopa A āpadyateN​H māpadyate A
sa śītābhraprayāteṣu gharmmārtte ca viśeṣataḥ |
pratyūṣasy aparāhṇe ca jīrṇṇānte ca prakupyati ||
[cf. 1938 ed. 1.21.20]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sa śītābhraprayāteṣuN​H sa śītābhrapravāteṣu A gharmmārtte cagharmārtte caN​H gharmānte ca A pratyūṣasy
pratyūṣasy
N​H

pratyūṣa
A
aparāhṇe caH syaparāhṇe tu A āparāhṇe ca N jīrṇṇānte caN​H jīrṇe 'nne ca A prakupyatiA​N​Hpc kupyati Hac
krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇoṣṇatīkṣṇarūkṣalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitaśākavarāhamatsyājāvikamāṃsadadhimastutakrasauvīrakasurāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhir vviśeṣaiḥ pittam prakopam āpadyate ||
[cf. 1938 ed. 1.21.21]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇoṣṇatīkṣṇarūkṣalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitaśākavarāhamatsyājāvikamāṃsadadhimastutakrasauvīrakasurāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhirkrodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇoṣṇatīkṣṇarūkṣalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitaśākavarāhamatsyājāvikamāṃsadadhimastutakrasauvīrakasurāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhi rHpc krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇa- tīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśāka- godhāmatsyājāvikamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ A krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamblalavaṇoṣṇatīkṣṇarūṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitaśākavarāhamatsyājāvikamāmsadadhimastutakrasauvīrakasurāmvlaphalakaṭvaraprabhṛtibhir N krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇoṣṇatīkṣṇarūkṣalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitaśākavarāhamatsyājāvikamāṃsadadhimastutakrasauvīrakasurāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhi ḥ r Hac vviśeṣaiḥN​H om. A prakopamN​H prakopa A āpadyateN​H māpadyate A
taduṣṇe voṣṇakāle ca ghanānte ca viṣeśataḥ |
madhyāhne cārddharātre ca jīryyaty anne ca kupyati ||
[cf. 1938 ed. 1.21.22]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
taduṣṇeN​H tad uṣṇair A voṣṇakāle caN​H uṣṇakāle ca A viṣeśataḥN​H viśeṣataḥ A jīryyatyN​H jīrya A anne caN​H tyanne ca A
divāsvapnavyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇasnigdhaśītagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavanaiṣadhotkaṭamāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtadugdhadadhikṛśarapāyasekṣuvikārānūpodakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamasanādhyaśanaprabhṛtibhir vviśeṣaiḥ śleṣmā prakopam āpadyate ||
[cf. 1938 ed. 1.21.23]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
divāsvapnavyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇasnigdhaśītagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavanaiṣadhotkaṭamāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtadugdhadadhikṛśarapāyasekṣuvikārānūpodakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamasanādhyaśanaprabhṛtibhirem. divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavakanaiṣadhetkaṭa- māṣamahāmāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣuvikārānūpaudakamāṃsavasābisamṛṇāla- kaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ A divāsvapnavyāyāmālasyamadhurāmvlalavaṇasnigdhaśītgurupicchilābhiṣyandahāyanakayavanaiṣadhotkaṭamāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtadugdhadadhikṛsarapāyasekṣuvikārānūpodakamāmsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgaṭakamadhuravallīphalasamaśanādhyasanaprabhṛtibhir N divāsvapno vyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇasnigdhaśītapicchilābhiṣyandihāyanakayavanaiṣadhotkaṭamāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtadugdhadadhikṛśarapāyasekṣuvikārānūpodakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamasanādhyaśanaprabhṛtibhir Hac divāsvapno vyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇasnigdhaśītagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavanaiṣadhotkaṭamāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtadugdhadadhikṛśarapāyasekṣuvikārānūpodakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamasanādhyaśanaprabhṛtibhir Hpc vviśeṣaiḥN​H om. A prakopamN​H prakopa A āpadyateN​H māpadyate A
sa śīte śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ |
pūrvvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati ||
[cf. 1938 ed. 1.21.24]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
sa śītesa sīteN​H sa śītaiḥ A
pittaprakopaṇair eva cābhīkṣṇaṃ dravasnigdhagurubhiś cāhārair ddivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇṇaviruddhādhyaśanaprabhṛtibhir vviśeṣair raktam prakopam āpadyate ||
[cf. 1938 ed. 1.21.25]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
cāhārairN​H āhārair A ddivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇṇaviruddhādhyaśanaprabhṛtibhirdivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇṇaviruddhādhyasanaprabhṛtibhirddivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇṇaviruddhādhyaśanaprabhṛtibhirN​H divāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhir A raktamraktaṃN​H asṛ A prakopamN​H k prakopa A āpadyateāpadyateN​H māpadyate A
yasmād raktam vinā doṣair nna kadācit prakupyati |
tasmāt tasya yathādoṣaṅ kālam vidyāt prakopanaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.26]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
yasmād raktamH yasmādraktaṃ A yasmād rakto N doṣair nnadoṣair naN​H doṣairna A vidyāt prakopanaiḥH vidyat prakopaṇe A vidyīt prakopanaiḥ N
teṣān tu prakopāt koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkādāhapipāsānnadveṣahṛdayotkledā bhavanti | tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.27]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
teṣān tuteṣān tuN​H teṣāṃ A prakopāt koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkādāhapipāsānnadveṣahṛdayotkledāprakopāt koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkādāhapipāsānnadveṣahṛdayotkledāH prakopāt koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāś A prakopāt koṣṭhatodasañcarāṇāmvlīkādāhapipāsānnadveṣahṛdayotkledā N bhavantiN​H ca jāyante A
ata ūrdhvam prasaraṃ vakṣyāmaḥ | teṣām ebhir ātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānām piṣṭakiṇvodakasamavāya ivābhyudgatānām prasaro bhavati | teṣām vāyur ggatimattvāt prasaraṇahetuḥ | saty apy ācaitanye sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ | rajaś ca pravarttakam bhāvānām yathā mahānudakasañcayo 'tipravṛddhatvāt | setum avadāryāparair udakair vvyāmiśraḥ sarvvataḥ pradhāvaty evan doṣāḥ | ekaikaśo dvandvaśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā tatra vātaḥ pittaṃ śleṣmā śoṇitaṃ | vātapitte | vātaśleṣmāṇau | pittaśleṣmāṇau | vātaśoṇite | pittaśoṇite | śleṣmaśoṇite | vātapittaśoṇitāni | vātaśleṣmaśoṇitāni | pittaśleṣmaśoṇitāni | vātapittakaphāḥ | vātapittakaphaśoṇitānīti | evam pañcadaśadhā prasaranti ||
[cf. 1938 ed. 1.21.28]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
ātaṅkaviśeṣaiḥātaṅkaviśeṣaiḥA​H ataṅkaviśeṣaiḥ N piṣṭakiṇvodakasamavāyaN​H kiṇvodakapiṣṭasamavāya A ivābhyudgatānāmivābhyudgatānāmH ivodriktānāṃ A ivābhyudgatānā N teṣāmteṣāṃA​H teṣā N vāyurN​H vāyu A ggatimattvāt prasaraṇahetuḥH rgatimattvāt prasaraṇahetuḥ A gatimatvāt prasaraṇāhetuḥ N ācaitanye sa hiN​H acaitanye | sa hi A bhāvānāmbhāvānāṃN​H sarvabhāvānām A mahānudakasañcayoA​H mahān udakasañcayā N 'tipravṛddhatvāt | setumH 'tivṛddhaḥ setu A d atipravṛddhatvāt | setum N avadāryāparairavadāryāparairN​H mavadāryāpare A udakairN​H ṇodakena A vvyāmiśraḥvyāmiśraḥA​H vvyāmiśra N doṣāḥdoṣāḥN​H doṣāḥ A ekaikaśoekaikaśoN​H kadācidekaśo A dvandvaśaḥN​H dviśaḥ A tatraH nekadhā prasaranti | tad yathā A tatra vāta N vātaḥA​H om. N śoṇitaṃA​N śoṇitaṃ | 𑑛 H vātaśleṣmāṇauA​H vātaśleṣmaṇau N pittaśoṇiteA​N​Hpc pittaśoṇi pittaśoṇite Hac prasarantiA​H prasaraṃ bhavati N
kṛtsne 'rdhe 'vayave cāpi dehasya kupito bhṛśam |
doṣo vikāram bhajate megho vṛṣṭim ivāmbare ||
[cf. 1938 ed. 1.21.29]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
'rdheA​H rdhe N 'vayaveA​H vayave N cāpiN​H vā'pi A dehasyaN​H yatrāṅge A vikāramvikāraṃA​H vikārām N bhajateN​H nabhasi A meghomeghoN​H megha A vṛṣṭimH om. A vṛṣṭir N ivāmbareN​H vattatra varṣati A
nātyarthaṅ kupitaś cāpi līno mārggeṣu ti𑑎ṣṭhati |
niḥpratyanīkaḥ kālena hetum āsādya kupyati ||
[cf. 1938 ed. 1.21.30]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
mārggeṣumārgeṣuA​H mārgge N tiṣṭhatiti𑑎ṣṭhatiA​H ṣb tiṣṭhati N niḥpratyanīkaḥ
niḥpratyanīkaḥ
H

niṣpratyanīkaḥ
A

niḥpratyanīkāḥ
N
hetumN​H hetu A āsādyaN​H māsādya A
nagatasya vātavat kriyāvibhāgaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.31]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
nagatasyatatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat kriyā | pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat | kaphasya ca vātasthānagatasyatatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat kriyā | pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat | kaphasya ca vātasthānagatasyaK tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat pratīkāraḥ, pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat, kaphasya ca vātasthānagatasya A tatra vāyo pittasthānagatasya pittavat kriyā | pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat | kaphasya ca vātasthānagatasya Nac tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat kriyā pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat kaphasya ca vātasthānagatasyatatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat kriyā | pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat | kaphasya ca vātasthānagatasyatatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat kriyā | pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat | kaphasya ca vātasthānagatasya Npc​H vātavat kriyāvibhāgaḥvātavat kriyāvibhāgaḥ |K​N​H vātavat ; eṣa kriyāvibhāgaḥ A
evaṃ prakṣubhitānāṃ prasaratāṃ vimārgagamanam āṭopo dhūmāyanam arocakaś charddir iti liṅgāni bhavanti | tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.32]
pc
abbr
corr
ex
head
label
note
num
rt
locus
metamark
supplied
surplus
trailer
prakṣubhitānāṃprakṣubhitānāṃprakṣubhitānāmK​N​H prakupitānāṃ A vimārgagamanamvimārggagamanamK​N​H vāyor vimārgagamanā A āṭopo