The Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Sūtrasthāna 1-31, based on the Nepalese MSS
Published in 2020-2024 by The Suśruta Project.
| Siglum | NE |
|---|
MN
1-1146
APrinted edition: Ācārya 1938: Sūtrasthāna 1-31
LMS London BL/IOLR Taylor 1842: Sūtrasthāna 12
LacMS London BL/IOLR Taylor 1842: Sūtrasthāna 12 [ante correctionem]
LpcMS London BL/IOLR Taylor 1842: Sūtrasthāna 12 [post correctionem]
KMS Kathmandu KL 699: Sūtrasthāna 1-31
KacMS Kathmandu KL 699: Sūtrasthāna 1-31 [ante correctionem]
KpcMS Kathmandu KL 699: Sūtrasthāna 1-31 [post correctionem]
NMS Kathmandu NAK 1-1079: Sūtrasthāna 1-31
NacMS Kathmandu NAK 1-1079: Sūtrasthāna 1-31 [ante correctionem]
NpcMS Kathmandu NAK 1-1079: Sūtrasthāna 1-31 [post correctionem]
HMS Kathmandu NAK 5-333: Sūtrasthāna 1-31
HacMS Kathmandu NAK 5-333: Sūtrasthāna 1-31 [ante correctionem]
HpcMS Kathmandu NAK 5-333: Sūtrasthāna 1-31 [post correctionem]
NEThe Nepalese Version of the Suśrutasaṃhitā, Sūtrasthāna 1-31, based on the
Nepalese MSS
A1938Printed edition: Ācārya 1938: Sūtrasthāna 1-31
Revision history
| 2020-11-04 | Began this file. |
|---|---|
| 2023-11-04 | added 1.41, based on MS N |
| 2023-06-26 | Separated the file into two parts, 1-31 and 32-end, because of processing limits at Saktumiva |
| 2023-10-25 | Added all remaining adhyāyas from K (from H for 19 and 20) and stripped out transcription codes to make draft provisional edition files. |
| 2024-02-05 | The numbering and text of SS.1.13 are collated against the 1938 edition, not the 1931 edition. |
| 2024-06-24 | Finalized the edition of SS.1.8 |
| 2024-03-27 | Completed a major overhaul ("meta-edit") of the all Sūtrasthāna files. I checked all passages and made sure that xml:id tags matched correctly across all files, unifying and separating text-portions as needed. I separated words ad hoc. I corrected readings and checked against the MSS in many cases, but again ad hoc. There is much remaining to be done, but the Sūtrasthāna is now in a coherent format at the macro scale. |
| 2025-09-10 | Corrections in 1.12 |
| 2025-09-16 | Rearranged xml ids, made other corrections and added the missing part in 1.12 |
| 2025-11-02 | Minor corrections in 1.12 |
| 2025-11-11 | minor corrections in 1.13.1-12 |
| 2025-11-13 | minor corrections in 1.13 |
| 2025-12-02 | splitting 1.13.22 |
| 2026-01-05 | Removed extra splitting of lines in 1.12 that was made in order to collate it against L. The file with splitting is sent to Dominik Wujastyk through email. |
| 2026-03-31 | Added xml:id="SS.1.27.18-19 and updated its reading |
| 2026-04-04 | Completed the addition of verses 1.29.add1 - add10 that were skipped in the original transcription of all three manuscripts, K, N, and H |
[Sūtrasthāna 1-31]
[Adhyāya 1]
𑑊 namaḥ kamalahastāya ||
athāto vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
atha khalu bhagavantam amaravaram ṛṣigaṇaparivṛttam āśramasthaṃ
kāśirājaṃ divodāsam aupadhenava vaitaraṇaurabhra puṣkalāvata karavīra gopurarakṣita bhoja suśruta prabhṛtaya ūcuḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.3]
amaravaramAKH amaravara N divodāsamdivodāsaṃAKpcNH divodāsam m Kac aupadhenavavaitaraṇaurabhrapuṣkalāvatakaravīragopurarakṣitabhojasuśrutaprabhṛtayaem. dhanvantarim aupadhenavavaitaraṇaurabhrapauṣkalāvatakaravīrya(ra)gopurarakṣitasuśrutaprabhṛtaya A aupadhenavaḥ vaitaraṇorabhrapuṣkalāvatakaravīragopurarakṣitabhojasuśrutaprabhṛtaya Kac dhanvantarim aupadhenavaḥ vaitaraṇorabhrapuṣkalāvatakaravīragopurarakṣitabhojasuśrutaprabhṛtaya Kpc aupadhenavavaistaraṇaurabhrapauṣkalāvatakaravīragopurarakṣitabhojasuśrutaprabhṛtavya N dhanvantarim aupadhenavavairaṇorabhrapuṣkalāvatakaravīragopurarakṣitabhojasuśrutaprabhṛtaya H ūcuḥūcurANH
ūcu
K
The scribe of the earliest MS, K, added the name dhanvantari in the margin; the scribe of N did not have the name; the scribe of H included it in the text.
The scribe of the earliest MS, K, added the name dhanvantari in the margin; the scribe of N did not have the name; the scribe of H included it in the text.
bhagavañ śārīramānasāgantubhir vyādhibhir vividhavedanābhighātopadrutān
sanāthān anāthavad viceṣṭamānān vikrośataś ca mānavān abhisamīkṣya
manasi naḥ pīḍābhavat |
[cf. 1938 ed. 1.1.4]
bhagavañ śārīramānasāgantubhirem. bhagavan śārīramānasāgantubhir A bhagavarīramānasāgantu bhi? Kac bhagavacchārīramānasāgantu bhi? Kpc bhagavañ charīramānasāgantubhir N bhagavac chārīramānasāgantubhir H vyādhibhirvyādhibhir vvyādhibhirAKH vyādhibhi N vividhavedanābhighātopadrutān sanāthān anāthavad viceṣṭamānān vikrośataśem. vividhavedanābhighātopadrutān sanāthān apy anāthavad viceṣṭamānān vikrośataś A vi?dhavedanābhighātopadrutāṃ sanāthān anāthavad viceṣṭamānān vikrośata K vividhavedanābhighātopadrutān āsanāthān anāthavad viceṣṭamānān vikrośataś N vvividhavedanābhighātopadrutāṃ sanāthān anāthavad viceṣṭamānān vikrośataś H caANH ??ś ca K mānavān abhisamīkṣyamānavān abhisamīkṣyaAKacN mānavān am abhisamīkṣya Kpc mānavānām abhisamīkṣya H pīḍābhavatKNH pīḍā bhavati A
teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārtham ātmanaś ca prāṇayātrārtham āyurvedaṃ
icchāma upadiśyamānam | atrāyattam aihikam āmuṣmikañ ca śreyas tad
bhagavantam upasannāḥ smaḥ śiṣyatveneti |
[cf. 1938 ed. 1.1.4b]
rogopaśamārthamAKH rogopagamārtham N prāṇayātrārthamprāṇayātrārthaṃAKH prāṇayātārtham N āyurvedaṃāyurvvedamNH prajāhitahetor āyurvedaṃ A āyu K icchāmaicchāmaḥicchāmaNH śrotum icchāma A śvedam icchāma K upadiśyamānamKNH ihopadiśyamānam A atrāyattamAKN attrāya uttam H aihikamAKN auhikam H tad bhagavantamKNH tadbhagavantam A upasannāḥ smaḥupasannā smaem. upapannāḥ smaḥ A upasannā smaupasannā sma KN upasannā smaḥ H śiṣyatvenetiANH śiṣyatve K
tān uvāca bhagavān svāgatam vaḥ sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāś ca bhavanto
vatsāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.5]
iha khalv āyurvedo nāma yad upāṅgam atharvavedasyoktam anutpādyaiva ca
prajāḥ ślokaśatasahasram adhyāyasahasrañ ca kṛtavān svayambhūr
alpāyuṣkālpamedhastvañ cālokya narāṇām bhūyo 'ṣṭadhā praṇītavān |
[cf. 1938 ed. 1.1.6]
khalv āyurvedokhalv āyurvedokhalv āyurvvedoKNH khalv āyurvedaṃ A nāmaKNH nāmo A yad upāṅgamH pāṅgam A yam upāṅgam K yad upāgam N atharvavedasyoktamatharvvavedasyoktamKNH atharvavedasyā A anutpādyaiva caKNH nutpādyaiva A ślokaśatasahasramAKpcNH ślokasahasram Kac alpāyuṣkālpamedhastvañalpāyuṣkālpamedhastvañKNH tato 'lpāyuṣṭvam alpamedhastvaṃ A cālokyaAKN ca alokya H praṇītavānANH praṇītavān tad yathā K
tad yathā śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyam
agadatantraṃ rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantram iti |
[cf. 1938 ed. 1.1.7]
athāsya pratyekāṅgalakṣaṇasamāsaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.1]
tatra śalyan nāma
vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃsulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ
yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānaviniścayārthañ ca ṣaṣṭyābhidhānair iti |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.1a]
śalyanśalyaṃAH śaṃlyanśaṃlyan KN vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃsulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃvividha tṛṇa kāṣṭha pāṣāṇa pāṃsu loha loṣṭāsthi bāla nakha pūyāsrāva duṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃK vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ A vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃsulohaloṣṭāsthibālanapūyāsrāvadu??ṇān?rgarbhaśalyoddharaṇārthaṃ N vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśuloṣṭāsthibālanakhapūyāśrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ H yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānaviniścayārthañ caKNH yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānavraṇaviniścayārthaṃ ca (1) A ṣaṣṭyābhidhānairNH om. A ṣaṣṭyābhidh?nair K itiKNH om. A
śālākyatantran nāmorddhvajatrugatānāṃ vikārāṇāṃ
śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ vikārāṇām upaśamakaraṇārtham
|
[cf. 1938 ed. 1.1.8.2]
śālākyatantranKNH śālākyaṃ A nāmorddhvajatrugatānāṃnāmordhvajatrugatānāṃAKN nāmordhvajātrugatānāṃ H vikārāṇāṃKH om. A vikārāṇā N śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃśravaṇanayana vadana vadanaghrāṇādisaṃśritānāṃAH śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃ?sthitānāṃ K śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānā N vikārāṇāmKNH vyādhīnām A upaśamakaraṇārthamupaśamakaraṇārthaṃKNH upaśamanārtham (2) A
kāyacikītsā nāma sarvaśarīrāvasthitānāṃ vyādhīnām upaśamakaraṇārthaṃ
jvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātisārādīnāñ ca |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.3]
kāyacikītsākāyacikītsāKNH kāyacikitsā A sarvaśarīrāvasthitānāṃsarvvaśarīrāvasthitānāṃH sarvāṅgasaṃśritānāṃ A sarvaśarīrāvasthitānāñ ca KacN sarvaśarīrāvasthitā Kpc vyādhīnāmvyādhīnāṃAKacNH dhīnām Kpc upaśamakaraṇārthaṃKNH om. A jvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātisārādīnāñjvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātisārādīnāñK jvararaktapittaśoṣonmādāpasmārakuṣṭhamehātisārādīnām A jvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātīsārādīnāñjvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātīsārādīnāñ NH caKNH upaśamanārtham (3) A
bhūtavidyā nāma
devagandharvayakṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ
śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārthaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.4]
devagandharvayakṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃem. devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛpiśācanāgagrahādyupasṛṣṭacetasāṃ A devagandharva??kṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ K devadīnavagandharvayakṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ N devadānavagandharvvayakṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ H
kaumārabhṛtyan nāma kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ
duṣṭastanyagrahasamutthitānāñ ca vyādhīnām upaśamakaraṇārtham |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.5]
kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃkumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃkumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthamAKN kumārābharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ H duṣṭastanyagrahasamutthitānāñ caKNH duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ca A upaśamakaraṇārthamupaśamakaraṇārthaṃKH upaśamanārtham (5) A upaśamakaraṇārthaḥ N
agadatantran nāma sarpakīṭadaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ
vividhaviṣavegopaśamanārthañ ca |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.6]
rasāyanatantran nāma vayaḥsthāpanam āyurmedhākaraṇaṃ
vyādhyupaśamakaraṇārthañ ca |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.7]
vājīkaraṇatantran nāma svalpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāṃ
śukrāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthañ ca |
[cf. 1938 ed. 1.1.8.8]
vājīkaraṇatantranvājīkaraṇatantraṃAKacNH vyājīkaraṇatantran Kpc nāmaKNH nāmā A svalpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāṃsvalpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāṃKNH lpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasām A śukrāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃśukrāpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃKN āpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ A śukrāpy āyatanaprasādopacayajanananimittaṃ H
evam ayam āyurvedo 'ṣṭāṅga upadiśyate | atra kasmai kiṃ varṇyatām iti
|
[cf. 1938 ed. 1.1.9]
ta ūcur asmākaṃ sarvam eva śalyajñānam alaṅkṛtvopadiśatu bhagavān iti
|
[cf. 1938 ed. 1.1.10]
ta ūcurta ūcuḥANH
…
K asmākaṃANH om. K sarvam eva śalyajñānamsarvvam eva śalyajñānamH sarveṣām eva śalyajñānaṃ A śalyajñānamśalyajñānam+m KacKpc sarveṣām eva nanam eva śalyajñānam Nac sarveṣām eva na śalyajñānam Npc alaṅkṛtvopadiśatualaṃkṛtvopadiśatuNH mūlaṃ kṛtvopadiśatu A upadiśatu Kac alaṃkṛ+ upadiśatu Kpc
We follow the reading of MSS H and N, pace Harimoto 2013, in spite of the fact that alaṃkṛ[tvā] is a marginal addition in K. K is badly damaged at this point, so it is not completely clear what happend to the manuscript, although it does look as if the word was not included in the text and was added by a different hand. But H is usually a faithful witness to the same text as K, and in this case even N concurs. The use of alaṅkṛtvā in the sense "make accessible" is slightly unusual and probably explains the later banalization to mūla.
We follow the reading of MSS H and N, pace Harimoto 2013, in spite of the fact that alaṃkṛ[tvā] is a marginal addition in K. K is badly damaged at this point, so it is not completely clear what happend to the manuscript, although it does look as if the word was not included in the text and was added by a different hand. But H is usually a faithful witness to the same text as K, and in this case even N concurs. The use of alaṅkṛtvā in the sense "make accessible" is slightly unusual and probably explains the later banalization to mūla.
sa uvācaivam astv iti |
[cf. 1938 ed. 1.1.11]
ta ūcur bhūyo 'smākaṃ sarveṣām evaikamatīnāṃ matam abhisamīkṣya suśruto
bhagavantaṃ prakṣyati | asyopadiśyamānaṃ vayam apy upadhārayiṣyāmaḥ
|
[cf. 1938 ed. 1.1.12]
ta ūcurta ūcuḥANH
?
K bhūyoANH ‡ K 'smākaṃH 'pi bhagavantam A ??????kaṃ K 'smāka sa N sarveṣāmsarvveṣāmKH asmākam A rveṣāṃm N evaikamatīnāṃevaikamatīnāṃevaikamatīnāṃKH ekamatīnāṃ A evaikamatīnānām N prakṣyatiprakṣyatyAK pratyaprajpgtya NH asyopadiśyamānaṃkṣa𑑎syopadiśyamānaṃK asmai copadiśyamānaṃ A kṣasyopadiśyamānaṃkṣa𑑎syopadiśyamānaṃ NH
iha khalv āyurvedaprayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭasya vyādhiparimokṣaḥ
svastharakṣaṇañ cāyur asmin vidanty anena vāyur vidyata ity āyurvedaḥ
|
[cf. 1938 ed. 1.1.14-15]
ihaKNH vatsa suśruta! iha A khalv āyurvedaprayojanaṃAKN khalv āyurvvede prayojanaṃ H vyādhyupasṛṣṭasyaKNH vyādhyupasṛṣṭānāṃ A svastharakṣaṇañsvastharakṣaṇañKNH svasthasya rakṣaṇaṃ A cāyurKNH ca ||14|| ‘āyur A asmin vidantyasmin vidanty asmin vidantyKacNH asmin vidyate A asmin viṃdanty Kpc vāyurvā''yurAK vāyu N cā Hac cāyu Hpc vidyataN vindanti’ A vindyata K om. Hac rvvidyata Hpc ityAKNHpc om. Hac āyurvedaḥāyurvedasāyurvvedasAKNHpc yurvvedas Hac
tasyāṅgavaram āgamapratyakṣānumānopamānair aviruddham ucyamānam
upadhārayadhvam |
[cf. 1938 ed. 1.1.16]
etad dhy aṅgaṃ prathamaṃ pradhānaṃ prāg abhihitatvād
vraṇasaṃrohaṇakaratvād yajñaśiraḥpradhānasandhānāc ca | śrūyate hi yathā
purā rudreṇa śiraś chinnam aśvibhyāṃ punaḥ sandhitam iti |
[cf. 1938 ed. 1.1.17]
pradhānaṃpradhānamKNH om. A prāg abhihitatvād vraṇasaṃrohaṇakaratvād yajñaśiraḥpradhānasandhānāc caprāg abhihitatvād vraṇasaṃrohaṇakaratvād yajñaśiraḥpradhānasandhānāc caprāg abhihitatvād vraṇasaṃrohaṇakaratvād yajñaśiraḥpradhānasandhānāc caKH prāgabhighātavraṇasaṃrohād yajñaśiraḥsandhānāc ca A prāg abhidhānatvād vraṇasaṃrohaṇakaratvād yajñaśirapradhānasandhānāc ca N yathāAKpcNH om. Kac purāKNH om. A śiraśK yajñasya śiraś chinnam iti, tato devā aśvināvabhigamyocuḥ- bhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ bhaviṣyathaḥ, bhavadbhyāṃ yajñasya śiraḥ sandhātavyam iti | tāv ūcatur evam astv iti | atha tayor arthe devā indraṃ yajñabhāgena prāsādayan A yajñasya śiraś chinnam aśvi N śiraś chinnam Hac yajña śiraś chinnam Hpc chinnamK tābhyāṃ A om. NH aśvibhyāṃaśvibhyāmKH yajñasya A bhyāṃ N punaḥKNH śiraḥ A sandhitamKNH saṃhitam” A itiityAN ityity KH
aṣṭānām api cāyurvedatantrāṇām etad evādhikam āśu kriyākaraṇād
yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc ca |
[cf. 1938 ed. 1.1.18]
aṣṭānāmKNH aṣṭā A apiKNH svapi A cāyurvedatantrāṇāmcāyurvvedatantrāṇāmKNH cāyurvedatantre A etad evādhikamKNH ṣvetadevādhikamabhimatam A kriyākaraṇād yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc cakriyākaraṇād yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc cakriyākaraṇād yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvvatantrasāmānyāc caKNH kriyākaraṇādyantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc ca A
tad idaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ vṛttikarañ ca |
[cf. 1938 ed. 1.1.19]
tad brahmā provāca tat prajāpatir adhijage tasmād aśvināv aśvibhyām
indra indrād ahaṃ mayā tv iha pradeyam arthibhyaḥ prajāhitahetoḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.20]
bhavati cātra |
ahaṃ hi dhanvantarir ādidevo jarārujāmṛtyuharo marāṇāṃ |
śalyam mahac chāstravaraṃ gṛhītvā prāpto 'smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭuṃ |
ahaṃ hi dhanvantarir ādidevo jarārujāmṛtyuharo marāṇāṃ |
śalyam mahac chāstravaraṃ gṛhītvā prāpto 'smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭuṃ |
[cf. 1938 ed. 1.1.21]
bhavati cātraA
bha
vati cātra
K
bhavati cātra
NH marāṇāṃ'marāṇāṃKN 'marāṇām'marāṇāṃ AH śalyam
śalyamNH
śalyāṅ A
?lyam K mahac chāstravaraṃmahac chāstravaraṃKH gam aṅgair aparair A mahac chastravaraṃ N gṛhītvāKNH upetaṃ A 'smi gāṃsmi gāṃAK mi gāṃ N 'smi gam H
The Nepalese witnesses commonly use the abbreviation "bha" for "bhavati cātra", introducing the next verse.
śalyamNH
śalyāṅ A
?lyam K mahac chāstravaraṃmahac chāstravaraṃKH gam aṅgair aparair A mahac chastravaraṃ N gṛhītvāKNH upetaṃ A 'smi gāṃsmi gāṃAK mi gāṃ N 'smi gam H
The Nepalese witnesses commonly use the abbreviation "bha" for "bhavati cātra", introducing the next verse.
tatrāsmiñ śāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ity ucyate |
tasmin kriyā so 'dhiṣṭhānaṃ | kasmāl | lokadvaividhyāl | loko hi
dvividhaḥ sthāvaro jaṅgamaś ca |
dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaś ca tadbhūyastvāt pañcātmako vā | tatra
caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajādrijajarāyujāṇḍajasaṃjñaḥ | tasmin
puruṣaḥ pradhānas tasyopakaraṇam anyat | tasmāt puruṣo 'dhiṣṭhānaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.1.22]
tatrāsmiñ śāstretatrāsmiñ śāstreH asmiñchāstre A tatrāsmin śāstre K tatrāsmiñ chāstre N tasmin kriyā sotasmin kriyā, soAKH tasmiṃ kriyā so N 'dhiṣṭhānaṃAKH dhiṣṭhānaṃ N kasmāl | lokadvaividhyāl | loko hikasmāl lokadvaividhyāl loko hiH kasmāt? lokasya dvaividhyāta ; loko hi A kasmāt lokadvaividhyāl loko hi K kasmāl laukikavidhyāl loko hi N dvividhaḥA dvividha KNH sthāvaron sthāvaroA n sthāvaron sthāvaro KH sthāvara N jaṅgamaś caKNH jaṅgamaśca A saumyaś caKNH saumyaśca A tadbhūyastvāt pañcātmako vātadbhūyastvāt ; pañcātmako vāAKH tad bhūyastvāt pañcātako vā N saṃsvedajādrijajarāyujāṇḍajasaṃjñaḥem. saṃsvedajajarāyujāṇḍajodbhijjasañjñaḥ A saṃsvedajādrijajarāyujāṇḍajasaṃjñās K saṃsvedajādridajajarāyujāṇḍajasaṃ?s N saṃsvedajo hridajarāyujāṇḍajasaṃjñās H tasmin puruṣaḥtasmin puruṣaḥH tatra puruṣaḥ A tasmis puruṣaḥ K tasmiṃ puruṣaḥ N pradhānasKNH pradhānaṃ A tasyopakaraṇamKNH tasyopakaraṇa A anyat | tasmāt puruṣoanyat tasmāt puruṣoKH manyat; tasmāt puruṣo A anyaṃ tasmāt puruṣo N 'dhiṣṭhānaṃ'dhiṣṭhānamAH 'dhiṣṭhāna K dhiṣṭhānaṃ N
The reading of dvividhan might be a corruption of dvividhas, which is a permitted sandhi.
The reading of dvividhan might be a corruption of dvividhas, which is a permitted sandhi.
tad duḥkhasaṃyogā vyādhaya ity ucyante |
[cf. 1938 ed. 1.1.23]
te caturvidhā āgantavaḥ śārīrā mānasā svābhāvikāś ceti |
[cf. 1938 ed. 1.1.24]
teṣv āgantavo 'bhighātanimittāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.1.25.1]
śārīrās tv annamūlā vātapittakaphaśoṇitavaiṣamyanimittāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.25.2]
mānasās tu krodhaśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalobhādaya
icchādveṣanimittāḥ |
krodhaśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalobhādayakrodhaśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalobhādayaNH krodhaśokabhayaharṣaviṣāderṣyābhyasūyādainyamātsaryakāmalobhaprabhṛtaya A krodhāśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalobhādaya K icchādveṣanimittāḥicchādveṣanimittāḥKNH icchādveṣabhedair bhavanti A
svābhāvikās tu kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛtayaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.25.4]
ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānā bhavanti |
[cf. 1938 ed. 1.1.26]
teṣāṃ lekhanabṛmhaṇasaṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyak prayuktā
nigrahahetavo bhavanti |
[cf. 1938 ed. 1.1.27]
prāṇināṃ punar mūlam āhāro balavarṇaujasāñ ca | sa ṣaṭsu raseṣv āyattaḥ
| rasāḥ punar dravyāśrayinaḥ | dravyāṇi punar oṣadhyaḥ | tā dvividhā |
sthāvarā jaṅgamāś ca |
[cf. 1938 ed. 1.1.28]
tāsāṃ sthāvarāś caturvidhā vanaspatayo vṛkṣā oṣadhyo vīrudha iti | tāsv
apuṣpā phalavantyo vanaspatayaḥ | puṣpaphalo ye tā vṛkṣāḥ |
phalapākaniṣṭhās tv oṣadhyaḥ | pratānavatyo vīrudha iti |
[cf. 1938 ed. 1.1.29]
oṣadhyoKH om. A auṣadhyo N vīrudhaKNH vīrudha, oṣadhaya A apuṣpāKNH apuṣpāḥ A phalavantyoKH phalavanto A ?lavantyo N puṣpaphalo ye tāpuṣpaphalo ye tāKH puṣpaphalavanto A puṣpaphalo yye tā N phalapākaniṣṭhāsKNH pratānavatyaḥ stambinyaś ca vīrudhaḥ, phalapākaniṣṭhā A tv oṣadhyaḥtv oṣadhyaḥKH oṣa A tv auṣadhyaḥ N pratānavatyoH dha A pratānava? K pratānavantyo N vīrudhaKH ya A virudha N
jaṅgamāḥ khalv api caturvidhāḥ | jarāyujāṇḍajasaṃsvedajodbhidā iti |
teṣām paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ | khagasarīsṛpasarpās tv aṇḍajāḥ |
kṛmi kuntha pipīlikā prabhṛtayaḥ saṃsvedajāḥ | indragopakamaṇḍūkaprabhṛtayaś
codbhidāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.30]
jaṅgamāḥKH jaṅgamā AN caturvidhāḥcaturvvidhāAN catuvidhācatuvidhāḥ KH jarāyujāṇḍajasaṃsvedajodbhidāH jarāyujāṇḍajasvedajodbhi A jarāyujā?jasa?svedajodbhidāḥ K jarāyujāṇḍajasasvedajodbhidāḥ N itiKNH jjāḥ A teṣāmKNH tatra A khagasarīsṛpasarpāskhagasarīsṛpasarppāsNH khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo A ?????sṛpa s Kac ?????sṛpa sarpā s Kpc tv aṇḍajāḥtv aṇḍajāḥKNH 'ṇḍajāḥ A kṛmikunthapipīlikāprabhṛtayaḥkṛmi kuntha pipīlikā prabhṛtayaḥK kṛmikīṭapipīlikāprabhṛtayaḥ A kṛmikuṭṭhapipīlikāprabhṛtayaḥ N krimikuṣṭhapipīlikāprabhṛtayaḥ H saṃsvedajāḥKNH svedajāḥ A indragopakamaṇḍūkaprabhṛtayaśindragopakamaṇḍūkaprabhṛtayaśKNH indragopamaṇḍūkaprabhṛtaya A codbhidāḥKNH udbhijjāḥ A
kuṭṭha is Prākṛta for "skin disease, leprosy," but this sense does not fit this passage; the word here must refer to an insect or similar creature. In our MSS, kuṭṭha appears to be a transmitted form, possibly Sanskritized to kuṣṭha by the scribe of MS H. It is not obvious how it could be a scribal error for the Vulgate's "kīṭa." We read with K.
kuṭṭha is Prākṛta for "skin disease, leprosy," but this sense does not fit this passage; the word here must refer to an insect or similar creature. In our MSS, kuṭṭha appears to be a transmitted form, possibly Sanskritized to kuṣṭha by the scribe of MS H. It is not obvious how it could be a scribal error for the Vulgate's "kīṭa." We read with K.
tatra sthāvarebhyas
tvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasvarasāḥ
prayojanavantaḥ | jaṅgamebhyaś carmaromanakharudhirādayaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.31]
tvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasvarasāḥtvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasvarasāḥKH tvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ A tvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasvarasā N carmaromanakharudhirādayaḥcarmmaromanakharudhirādayaḥKNH carmanakharomarudhirādayaḥ A
pārthivas tu suvarṇarajatādayaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.32]
kālakṛtās tu pravātanivātātapacchāyātamojyotsnāśītoṣṇavarṣāsu samplavāḥ
| kālaviśeṣās tu
nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.33]
kālakṛtās tukālakṛtās tuKNH kālakṛtāḥ A pravātanivātātapacchāyātamojyotsnāśītoṣṇavarṣāsupravātanivātātapacchāyātamojyotsnāśītoṣṇavarṣāsuKNH pravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥśītoṣṇavarṣā A samplavāḥKH om. A sasamplavāḥ N kālaviśeṣās tuKNH om. A nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥnimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥnimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥKNH horātrapakṣamāsartvayanādayaḥ saṃvatsaraviśeṣāḥ A
svabhāvata eva doṣāṇāṃ sañcayaprakopopaśamapratīkārahetavo bhavanti |
prayojanavantaś ca |
[cf. 1938 ed. 1.1.34]
bhavanti cātra |
śārīrāṇāṃ vikārāṇām eṣa vargaś caturvidhaḥ |
prakope praśame caiva hetur uktaś cikitsakaiḥ ||
śārīrāṇāṃ vikārāṇām eṣa vargaś caturvidhaḥ |
prakope praśame caiva hetur uktaś cikitsakaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.1.35x]
bhavanti cātra | śārīrāṇāṃbhavanti cātra
śārīrāṇāṃbhavanti cātra || śārīrāṇāmem. bhavanti cātra ślokāḥ-
śārīrāṇāṃ A bhavanti cātra|| śārīrāṇāṃ K bha śārīrāṇāṃbhavanti cātra
śārīrāṇāṃbhavanti cātra || śārīrāṇām NH vargaśAKH vargeś N caturvidhaḥcaturvvidhaḥANH catuvidhaḥ K uktaśKH ukta AN cikitsakaiḥKNH ścikitsakaiḥ A
śārīrāṇāṃbhavanti cātra || śārīrāṇāmem. bhavanti cātra ślokāḥ-
śārīrāṇāṃ A bhavanti cātra|| śārīrāṇāṃ K bha śārīrāṇāṃbhavanti cātra
śārīrāṇāṃbhavanti cātra || śārīrāṇām NH vargaśAKH vargeś N caturvidhaḥcaturvvidhaḥANH catuvidhaḥ K uktaśKH ukta AN cikitsakaiḥKNH ścikitsakaiḥ A
āgantavas tu ye rogās te dvidhā nipatanti ha |
manasy anye śarīre ca teṣān tu dvividhā kriyā ||
manasy anye śarīre ca teṣān tu dvividhā kriyā ||
[cf. 1938 ed. 1.1.36]
śarīrapatitānāṃ tu śārīravad upakramaḥ |
mānasānān tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||
mānasānān tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.1.37]
evam etat puruṣo vyādhir auṣadhaṃ kriyā kāla iti samāsena catuṣṭayaṃ
vyākhyātam bhavati | tatra puruṣagrahaṇāt tatsaṃbhavadravyasamūho
bhūtādir uktaḥ tadaṅgapratyaṅgavikalpāś ca
tvaṅmāṃsāsirāsnāyvasthisandhiprabhṛtayaḥ | vyādhigrahaṇād
vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥ sarva eva vyādhayo
vyākhyātā bhavanti | oṣadhagrahaṇād dravyarasaguṇavīryavipākānām ādeśaḥ
| kriyāgrahaṇāt snehādīni cchedyādīni ca karmāṇy upadiṣṭāni bhavanti |
kālagrahaṇāt sarva eva kriyākālādeśaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.38]
samāsenaKNH om. A vyākhyātamKNH samāsena vyākhyātam A bhavatiKNH om. A tadaṅgapratyaṅgavikalpāś caAK tadagadgapratyaṅgavikalpāś ca N tadaṅgāpratyaṅgā vikalpāś ca Hac tadaṅgapratyaṅgā vikalpāś ca Hpc tvaṅmāṃsāsirāsnāyvasthisandhiprabhṛtayaḥKNH tvaṅmāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ A vyādhigrahaṇād vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥvyādhigrahaṇād vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥKH vyādhigrahaṇād vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ A vyādhigrāhaṇād vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥ N vyākhyātāvyākhyātāvyākhyātāKNH vyākhyātāḥ A bhavantiKH om. A bhavasvanti N oṣadhagrahaṇād dravyarasaguṇavīryavipākānāmoṣadhagrahaṇād dravyarasaguṇavīryavipākānāmKN auṣadhagrahaṇāddravyarasaguṇavīryavipākānā A oṣadhagrahaṇād dravyarasaguṇavīryavipāko nā H ādeśaḥKN mādeśaḥ AH kriyāgrahaṇāt snehādīnikriyāgrahaṇāt | snehādīniAKNHpc kriyāgrahaṇāt snehā Hac cchedyādīni caAKNHpc dīni ca Hac upadiṣṭāniKNH vyā A bhavantiKNH khyātāni A evaKNH om. A kriyākālādeśaḥK kriyākālānāmādeśaḥ A kriyākālanirdeśaḥ N kriyākālakāladeśaḥ H
bhavati cātra
bījañ cikitsitasyaitat samāsena prakītam |
saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati ||
bījañ cikitsitasyaitat samāsena prakītam |
saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati ||
[cf. 1938 ed. 1.1.39]
tac ca viṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu ceti | tatra
ślokasthānanidānaśārīracikitsitakalpeṣv arthavaśād vibhajya uttare
vakṣyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.1.40]
tac caAH ta KN viṃśamH saviṃśam A c ca viṃśam KN cetiKNH om. A tatraAKN atra H ślokasthānanidānaśārīracikitsitakalpeṣvNH sūtranidānaśārīracikitsitakalpeṣv A ślokasthānanidānaśārī K arthavaśād vibhajya uttareem. arthavaśāt saṃvibhajyottare A
???????????
K arthavaśā N arthavasād vibhajya uttare H vakṣyāmaḥH tantre śeṣān arthān vakṣyāmaḥ A ?ibhajya uttare vakṣyāmaḥ K d vibhajyottare vakṣyāmaḥ N
bhavati cātra |
svayambhuvā proktam idaṃ sanātanam
paṭhet tu yaḥ kāśipatiprakāśitam |
sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair
asukṣaye śakrasalokatām iyād iti ||
svayambhuvā proktam idaṃ sanātanam
paṭhet tu yaḥ kāśipatiprakāśitam |
sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair
asukṣaye śakrasalokatām iyād iti ||
[cf. 1938 ed. 1.1.41]
[Adhyāya 2]
athātaḥ śiṣyopanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.2.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
brāhmaṇakṣatriyavaiśyānām anyatamam anvaya vayaḥ śaurya śaucācāra vinaya śakti bala medhā dhṛti smṛti pratipattiyuktaṃ
tanu jihvauṣṭha dantāgram ṛjuvaktrākṣināsaṃ
prasannacittavākceṣṭaṃ kleśasahañ ca śiṣyam upanayet | sa hi guṇavān
tasmai deyam ato|| viparītaguṇaṃ nopanayet |
[cf. 1938 ed. 1.2.3]
anyatamamKNH anyatama A anvayavayaḥśauryaśaucācāravinayaśaktibalamedhādhṛtismṛtipratipattiyuktaṃem. manvayavayaḥśīlaśauryaśaucācāravinayaśaktibalamedhādhṛtismṛtimatipratipattiyuktaṃ A anvayaḥ | vayaḥ?????ravinayaśaktivalamedhādhṛtismṛtipratipattiyuktaṃ K anvayaḥ| vayaḥśauryaśaucācāravinayaśaktivalamedhādhṛtismṛtipratipattiyuktan N anvayaḥ| vayasauryaśaucācāravinayaśaktibalamedhādhṛtismṛtipratipattiyuktaṃ H tanujihvauṣṭhadantāgramtanu jihvauṣṭha dantāgramKNH tanujihvauṣṭhadantāgra A ṛjuvaktrākṣināsaṃKNH mṛjuvaktrākṣināsaṃ A śiṣyamśiṣyamKNH bhiṣak śiṣyam A upanayet | sa hiupanayet| sa hiKNH upanaye A guṇavānKNH om. A tasmaiKNH t | a A deyamKNH om. A atoato||KNH to A
Emending anvaya against the Nepalese MSS is required to make syntactic sense of the passage. Dr. P. Maas pointed out the parallel with the mention of kula ``family'' as one of the qualifiers for a student, in Carakasaṃhitā 3.8.8.
Emending anvaya against the Nepalese MSS is required to make syntactic sense of the passage. Dr. P. Maas pointed out the parallel with the mention of kula ``family'' as one of the qualifiers for a student, in Carakasaṃhitā 3.8.8.
śūdram api guṇavantam anupanītam adhyāpayed ity eke | upanayanīyan tu
brāhmaṇam praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu praśastāyān diśi
śucau deśe gocarmamātraṃ sthaṇḍilam upalipya darbhasaṃstaraṇam ahitaṃ
kṛtvā puṣpair dhūpair janvair bhankais ca pūjayitvā
palāśodumvarabilvānāṃ samidbhir ghṛtam aktābhir dārvīhaumikenāgnim
upasamādhāyājyañ juhuyāt | pratidevatam ṛṣibhyaḥ śiṣyaṃ svāhākāraṃṅ
kārayet |
[cf. 1938 ed. 1.2.4]
śūdramKNH om. A apiKNH om. A guṇavantamKNH om. A anupanītamKNH om. A adhyāpayed ityKNH om. A ekeKNH om. A tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣutithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣuAK tithikaraṇamūhūrttanakṣatreṣū N tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣū H deśeKNH same deśe A gocarmamātraṃK caturhastaṃ caturasraṃ A go carma mātraṃ N go ca sma mātraṃ H darbhasaṃstaraṇamKN gomayena, darbhaiḥ saṃstīrya ratnapuṣpalājabhaktair devatāḥ pūjayitvā viprān bhiṣajaś ca A darbhasaṃstarahitaṃ kṛtvā puṣpair ś ca pūja H ahitaṃahitaṃahitaṃKN tatrolli A om. H kṛtvāKN khyābhyu A om. H puṣpairK kṣya ca A puṣpai N om. H dhūpair janvair
dhūpair janvair
N dakṣiṇato A om. KH bhankais cabhankais caN brahmāṇaṃ A gan K om. H pūjayitvā pūjayitvāN sthāpayitvā'gnim A dhair K yitvā H palāśodumvarabilvānāṃpalāśodumbarabilvānāṃNH upasamādhāya, khadirapalāśadevadārubilvānāṃ A dhūpair bhakṣyaiś ca pūjayitvā palāśodumvarabilvānāṃ K samidbhirKH samidbhi A sami N ghṛtamH ścaturṇāṃ vā kṣīrivṛkṣāṇāṃ (nyagrodhodumbarāśvatthamadhūkānāṃ) dadhimadhughṛtā A ghṛtam athaktāni K dbhi ghṛtam N aktābhiraktābhiraktābhirNH ktābhir A om. K dārvīhaumikenāgnimN dārvīhaumikena vidhinā sapraṇavābhir mahāvyāhṛti A dārvihaumikenāgnim K ddārvīhaumikenāgnim upasa H upasamādhāyājyañKN bhiḥ sruveṇājyāhutīr A mādhāyājyaṃ H juhuyāt | pratidevatamjuhuyāt pratidevatamKN juhuyāt, tataḥ pratidaivata A juhuyāt | pratidaivatam H ṛṣibhyaḥṛṣibhyaḥKN mṛṣīṃś A ṛṣībhyaḥ H śiṣyaṃKNH ca A kārayetkārayetKNH kuryāt , śiṣyam api kārayet A
brāhmaṇas trayāṇāṃ rājanyo dvayasyā vaiśyo vaisyasyaiva |
[cf. 1938 ed. 1.2.5]
tato 'gniṃ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ brūyāt |
kāmakrodhalobhamohamānāhaṃkārerṣyāmātsarya pārūṣya paiśunyānṛtālasyāsyayaśasyāni hitvā
kāṣāyavāsasā nīcanakharomṇā trirātraṃ śucinā
satyabrahmacaryābhivādanapareṇa bhavitavyaṃ |
mamānumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa bhūtvā
matpriyahiteṣu varttitavyam ato 'nyathā varttamānasyādharmmo bhavaty
aphalā ca vidyā na ca prākāśyaṃ prāpnuyāt |
[cf. 1938 ed. 1.2.6]
'gniṃKH 'gniṃ triḥ A gniṃ N brūyāt | kāmakrodhalobhamohamānāhaṃkārerṣyāmātsaryapārūṣyapaiśunyānṛtālasyāsyayaśasyāniem. brūyāt- kāmakrodhalobhamohamānāhaṅkārerṣyāpāruṣyapaiśunyānṛtālasyāyaśasyāni A brūyāt | kāmakrodhalobhamohamānāhaṅkarerṣyāmātsaryaparuṣapaiśunyānṛtālasyātyayaśasyāni K vrūyāt| kāmakrodhalobhamohamānāhaṃkārerṣyāmātsaryarūṣapaiśunyānṛtālasyāsyayaśasyāni N brūyāt| kāmakrodhalobhamohamānāhaṃkārerṣyāmātsaryapāruṣyapaiśunyānṛtālasyāyaśasyāni H kāṣāyavāsasākāṣāyavāsasāKN om. A kaṣāyavāsasā H nīcanakharomṇāAKN nīcanakharomnāṃ H trirātraṃKN om. A trivāraṃ H satyabrahmacaryābhivādanapareṇasatyabrahmacaryābhivādanapareṇasatyabrahmacaryābhivādanapareṇaKNH kaṣāyavāsasā satyavratabrahmacaryābhivādanatatpareṇāvaśyaṃ A mamānumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇamamānumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇaN madanumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa A mamānumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyāyanapareṇa K mamānumate sthānagamanaśayanāśanabhojanādhyayanapareṇa H 'nyathāK 'nyathā te A nyathā NH aphalā caANH aphalā K prākāśyaṃprākāśyamAKN prākāsyaṃ H prāpnuyātKNH prāpnoti A
aham vā tvayi samyag varttamāne yady ananyathādarśā syāt tadaiva
nāsaubhāgyavidyāphalabhāk ca bhaveyaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.2.7]
samyag varttamānesamyagvartamānesamyagvarttamāneAKN samyakvarttamāne H ananyathādarśāananyathādarśāNH anyathādarśī A ananyathādarśī K syāt tadaivaKpcH syām A syāt tadai Kac syāt tad eva N nāsaubhāgyavidyāphalabhāk caN enobhāg bha A na saubhāgyavidyāphalabhāk ca KH bhaveyaṃbhaveyaṃKNH veyam aphalavidyaś ca A
yasmād arogavatā dharmmārthakāmamokṣāḥ prāpyante |
[cf. 1938 ed. 1.2.7.a]
tasmād dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāśaṇḍasthitānām ātmabāndhavānām
ivātmabheṣajaiḥ | pratikartavyam evaṃ sādhu bhavati |
vyādhaśākunikapatitapāpakarttṝṇāñ ca na pratikarttavyam evaṃ vidyā
prakāśate | mitra dharma kāma yaśāṃsi
cāvāpnoti ||
[cf. 1938 ed. 1.2.8]
tasmād dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāśaṇḍasthitānāmtasmād dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāśaṇḍasthitānāmN dvijagurudaridramitrapravrajitopanatasādhvanāthābhyupagatānāṃ A tasmād dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāṣaṇḍasthitānām K tasmā dvijadaridrasādhvanāthābhyupagatapāṣaṇḍsthitānām H ātmabāndhavānāmātmabāndhavānāmātmavāndhavānāmKNH cātmabāndhavānām A ivātmabheṣajaiḥN iva svabhaiṣajaiḥ A iva ātmabheṣajaiḥ KH sādhuAKN sādhur H vyādhaśākunikapatitapāpakarttṝṇāñ ca navyādhasākunikapatitayāpakarttṝṇāñ ca naN vyādhaśākunikapatitapāpakāriṇāṃ ca na A vyādhasākunikapatitayāpakarttṝṇāñ ca navyādhasākunikapatitayāpakarttṝṇāñ ca na KH vidyāAKN vidyāṃ H mitradharmakāmayaśāṃsimitra dharma kāma yaśāṃsi N mitrayaśodharmārthakāmāṃś A mitradharmakāmayaśansimitra dharma kāma yaśansimittra dharmma kāma yaśansi KH cāvāpnoticāvāpnotiKpcN ca prāpnoti A vāpnoti Kac vāprāpnoti Hac cāvāprāpnoti Hpc
bhavataś cātra ||
kṛṣṇāṣṭamī tannidhane 'hanī dve
śuklādaye 'py evam ahar dvisandhyaṃ |
akālavidyutstanayitnughoṣe
svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu |
kṛṣṇāṣṭamī tannidhane 'hanī dve
śuklādaye 'py evam ahar dvisandhyaṃ |
akālavidyutstanayitnughoṣe
svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu |
[cf. 1938 ed. 1.2.9]
bhavataś cātra || kṛṣṇāṣṭamībhavanti cātra || kṛṣṇāṣṭamībhavataś cātra || kṛṣṇāṣṭamīem. bhavataś cātra
kṛṣṇe 'ṣṭamī A kṛṣṇāṣṭamībhavanti cātra || kṛṣṇāṣṭamībhavataś cātra || kṛṣṇāṣṭamī KN bhavati cātra || kṛṣttaṣūmīn H tannidhaneAH ttannidhane KN 'hanī dveAKN hanī dve
? H śuklādaye
śuklādaye
śuklādaye'KN
śukle ta A śukle daye H 'pyK thā' A py NH evamKNH pyeva A aharKNH maha A dvisandhyaṃKNHac rdvisandhyam A dvisayāndhyaṃ Hpc
kṛṣṇe 'ṣṭamī A kṛṣṇāṣṭamībhavanti cātra || kṛṣṇāṣṭamībhavataś cātra || kṛṣṇāṣṭamī KN bhavati cātra || kṛṣttaṣūmīn H tannidhaneAH ttannidhane KN 'hanī dveAKN hanī dve
? H śuklādaye
śuklādaye
śuklādaye'KN
śukle ta A śukle daye H 'pyK thā' A py NH evamKNH pyeva A aharKNH maha A dvisandhyaṃKNHac rdvisandhyam A dvisayāndhyaṃ Hpc
śmaśānayānādhvatanāhaveṣu
tathotsavotpātikadarśaneṣu |
nādhyeyam anyeṣu ca yeṣu viprāṇṇ
ādhīyate nāśucinā ca nityam ||
tathotsavotpātikadarśaneṣu |
nādhyeyam anyeṣu ca yeṣu viprāṇṇ
ādhīyate nāśucinā ca nityam ||
[cf. 1938 ed. 1.2.10]
śmaśānayānādhvatanāhaveṣuN śmaśānayānādyatanāhaveṣu AH śmaśānayānādhyatanāhaveṣu K tathotsavotpātikadarśaneṣu
tathotsavotpātikadarśaneṣuK
mahotsavautpātikadarśaneṣu A
tathautsavaotpātikadarśaneṣu N
tathotsavotyātikadarśaneṣu H nādhyeyam
nādhyeyam
nādhyeyamKN
nādhyeya A
nādhyoyam H anyeṣu caNH manyeṣu ca A anye K yeṣuANH ṣu K viprāṇṇ ādhīyateviprāṇ
ṇādhīyateN viprā nādhīyateviprā
nādhīyateviprā
nādhīyate AH viprā …
yate K
tathotsavotpātikadarśaneṣuK
mahotsavautpātikadarśaneṣu A
tathautsavaotpātikadarśaneṣu N
tathotsavotyātikadarśaneṣu H nādhyeyam
nādhyeyam
nādhyeyamKN
nādhyeya A
nādhyoyam H anyeṣu caNH manyeṣu ca A anye K yeṣuANH ṣu K viprāṇṇ ādhīyateviprāṇ
ṇādhīyateN viprā nādhīyateviprā
nādhīyateviprā
nādhīyate AH viprā …
yate K
[Adhyāya 3, collation based on MSS K (to 1.3.23) and H (to 1.3.24-end)]
athāto 'dhyayanasampradānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
prāgabhihitaṃ saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu ceti || tatra
ślokasthāne adhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat | ṣoḍaśanidānāni | daśa śārīrāṇi |
catvāriśac cikitsitāni | aṣṭau kalpāḥ || bhavanti cātra ||
[cf. 1938 ed. 1.3.3]
saviṃśamadhyāyaśataṃem. saviṃśam adhyāyaśataṃ AKNH cetiKNH om. A ślokasthāneK sūtrasthāna A ślokasthane N ?sthāne H adhyāyāḥadhyāyāḥK madhyāyāḥ A hy adhyāyā N dhyāyāḥ H ṣaṭcatvāriṃśat | ṣoḍaśanidānāniṣaṭcatvāriṃśat, ṣoḍaśa nidānāniṣaṭcatvāriṃśat | ṣoḍaśa nidānāniṣaṭcatvāriṃśat | ṣoḍaśa nidānāniAKN ṣaṭcatvāriṃśat | ṣoḍśa nidānāni H catvāriśac cikitsitāniK catvāriṃśaccikitsitāni A catvāriṃśa cikitsitāni N catvāriṃśac cikitsitāni H bhavantibhavaṃtiKN ta A ? bhavanti H cātraKN duttaraṃ ṣaṭṣaṣṭiḥ A cātra ślokāḥ H
vedotpattiḥ śiṣyanayas tathādhyayanadānikaḥ |
prabhāṣaṇāgraharaṇaḥ | ṛtucaryātha yāntrikaḥ |
prabhāṣaṇāgraharaṇaḥ | ṛtucaryātha yāntrikaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.3.4]
śastrāvacāraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanaṃ |
agnikarmajalaukākhyāvadhyāyau raktavarṇṇanaṃ |
agnikarmajalaukākhyāvadhyāyau raktavarṇṇanaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.3.5]
doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca |
karṇṇavyatha āmapakvamālepo vraṇitāsanaṃ |
karṇṇavyatha āmapakvamālepo vraṇitāsanaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.3.6]
hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaś ca yaḥ smṛtaḥ |
kṛtyākṛtyavidhir vyādhisamuddeśīya eva ca |
kṛtyākṛtyavidhir vyādhisamuddeśīya eva ca |
[cf. 1938 ed. 1.3.7]
viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikas tathā |
śalyoddhṛtir vraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanaṃ |
śalyoddhṛtir vraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.3.8]
paṃcendriyan tathā chāyā svabhāvādvaikṛtopi ca |
vāraṇo yuktasenīya āturakramamiśrakau |
vāraṇo yuktasenīya āturakramamiśrakau |
[cf. 1938 ed. 1.3.9]
bhūmibhāgo dravyagaṇāḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ |
dravyādīnāñ ca vijñānaṃ viśeṣe dravyageparaḥ |
dravyādīnāñ ca vijñānaṃ viśeṣe dravyageparaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.3.10]
rasajñānaṃ vamanārtham adhyāyo recanasya ca |
dravadravyavidhis tadvad annapānavidhiḥ śubhaḥ |
dravadravyavidhis tadvad annapānavidhiḥ śubhaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.3.11]
sūcanāt sūtraṇāc caiva sādhanāc cārthasantateḥ |
ṣaṭcatvārimśad adhyāyaṃ sūtrasthānam pracakṣate ||
ṣaṭcatvārimśad adhyāyaṃ sūtrasthānam pracakṣate ||
[cf. 1938 ed. 1.3.12]
sūcanāt sūtraṇāc caivasūcanāt sūtraṇāccaivaK sūcanāt sūtraṇāccaivasūcanāt sūtraṇāccaiva AH sūcanā sūtraṇāc caiva N sādhanāc cārthasantateḥsādhanāc cārthasantateḥsādhanāc cārthasantateḥKN savanāccārthasantateḥ AH ṣaṭcatvārimśad adhyāyaṃ
ṣaṭcatvārimśad adhyāyaṃK
ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ ANH sūtrasthānamsūtrasthānaṃAKH sūtrasthānm N pracakṣateAKN pracakṣyate H
ṣaṭcatvārimśad adhyāyaṃK
ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ ANH sūtrasthānamsūtrasthānaṃAKH sūtrasthānm N pracakṣateAKN pracakṣyate H
vātavyādhikam arśāmśi sāśmariś ca bhagandaraḥ
kuṣṭhamehodarā mūḍha vidradhyaḥ parisarpaṇaṃ |
kuṣṭhamehodarā mūḍha vidradhyaḥ parisarpaṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.3.13]
granthivṛddhikṣudraśūkabhagnāś ca mukharaugikaṃ |
hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa ||
hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa ||
[cf. 1938 ed. 1.3.14]
bhūtacintārajaḥśuddhir garbhāvakrāntir eva ca |
garbhasya ca vyākaraṇaṃ śarīrasya ca yat smṛtaṃ |
garbhasya ca vyākaraṇaṃ śarīrasya ca yat smṛtaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.3.15]
bhūtacintārajaḥśuddhirbhūtacintā rajaḥśuddhirK bhūtacintā rajaḥśuddhi AH bhūtacintā rājaśuddhir N garbhāvakrāntirKN rgarbhāvakrānti A rgnarbhāvakrānti H eva caKN reva A reva ca H garbhasya ca
garbhasya ca
garbhasya caKNH ca A vyākaraṇaṃvyākaraṇaṃKNH
vyākaraṇaṃ ca A śarīrasya caśarīrasya caKNH garbhasya śarīrasya ca A
garbhasya ca
garbhasya caKNH ca A vyākaraṇaṃvyākaraṇaṃKNH
vyākaraṇaṃ ca A śarīrasya caśarīrasya caKNH garbhasya śarīrasya ca A
pratyekam armanirdeśaḥ sirāvarṇṇanam eva ca |
sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā |
sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā |
[cf. 1938 ed. 1.3.16]
nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇāṃ |
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi ||
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi ||
[cf. 1938 ed. 1.3.17]
dvivraṇīyo vraṇe sadyo bhagnānāṃ vātarogikaṃ |
mahāvātikamarśānsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |
mahāvātikamarśānsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |
[cf. 1938 ed. 1.3.18]
kuṣṭhānāṃ mahatāñ cāpi maihikampaiḍikan tathā |
madhumehicikitsā ca tathā codariṇāmapi |
madhumehicikitsā ca tathā codariṇāmapi |
[cf. 1938 ed. 1.3.19]
mūḍhagarbhacikitsā ca vidrathīnām visarpiṇāṃ |
granthīnām vṛddhyudaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikaṃ |
granthīnām vṛddhyudaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.3.20]
śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇāṃ |
śophasyānāgatānāñ ca niṣedho miśrakan tathā |
śophasyānāgatānāñ ca niṣedho miśrakan tathā |
[cf. 1938 ed. 1.3.21]
vyājīkarañ ca yatkṣīṇe sarvābādhaśamo pi ca |
medhāyuṣkaraṇañ cāpi svabhāvāc ca nivāraṇaṃ |
medhāyuṣkaraṇañ cāpi svabhāvāc ca nivāraṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.3.22]
nivṛttasantāpakaraṃ kīrtitañ ca rasāyanaṃ |
snehopayogikaḥ svedāḥ vamane savirecane |
snehopayogikaḥ svedāḥ vamane savirecane |
[cf. 1938 ed. 1.3.23]
tayor vyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ |
netrabastivibhāgikaṃ | netrabastivipatsiddhis tathā cottarabastikaṃ ||
netrabastivibhāgikaṃ | netrabastivipatsiddhis tathā cottarabastikaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.24]
tayorAKH ye yor N vyāpaccikitsā caANH vyāpac ci K netrabastivibhāgikaḥ netrabastivibhāgikaḥAH om. KN netrabastivibhāgikaṃ
netrabastivibhāgikaṃNH om. AK netrabastivipatsiddhis
netrabastivipatsiddhisnetrabastivipatsiddhisANH om. K tathāANH om. K cottarabastikaṃcottarabastikaṃNH cottarabastikaḥ A om. K
netrabastivibhāgikaṃNH om. AK netrabastivipatsiddhis
netrabastivipatsiddhisnetrabastivipatsiddhisANH om. K tathāANH om. K cottarabastikaṃcottarabastikaṃNH cottarabastikaḥ A om. K
nirūhakramasaṃjñañ ca tathaivāturasaṃjñitaṃ |
dhūmanastovidhiś cogryaś catvāriṃśad iti smṛtāḥ ||
dhūmanastovidhiś cogryaś catvāriṃśad iti smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.25]
prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarmma ca |
paryāyās tasya nirdeśāc cikitsāsthānam ucyate ||
paryāyās tasya nirdeśāc cikitsāsthānam ucyate ||
[cf. 1938 ed. 1.3.26]
annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca |
sarppadaṣṭaviṣaṃ jñānaṃ tasyaiva ca cikitsitaṃ ||
sarppadaṣṭaviṣaṃ jñānaṃ tasyaiva ca cikitsitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.27]
dundubher mmūṣikāṇāñ ca kīṭānāṅ kalpa eva ca |
aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt ||
aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt ||
[cf. 1938 ed. 1.3.28]
saviṃśamadhyāya śatam evam etad udīritaṃ |
ataḥ paraṃ svanāmnān tu tantram uttaram ucyate ||
ataḥ paraṃ svanāmnān tu tantram uttaram ucyate ||
[cf. 1938 ed. 1.3.29]
adhikṛtya kṛtaṃ yasmāt tantram etad upadravān |
aupadravika ityeṣa tasyāgratvān nirucyate ||
aupadravika ityeṣa tasyāgratvān nirucyate ||
[cf. 1938 ed. 1.3.30]
sandhau vartmasu śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu |
saṃvijñānārtham adhyāyāḥ gadānāṃ tu prati prati ||
saṃvijñānārtham adhyāyāḥ gadānāṃ tu prati prati ||
[cf. 1938 ed. 1.3.31]
cikitsāpratibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ |
paittasya śleṣmalasyāpi raudhir asya tathaiva ca ||
paittasya śleṣmalasyāpi raudhir asya tathaiva ca ||
[cf. 1938 ed. 1.3.32]
lekharoganirodhaś ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu |
kriyākalpobhighātaś ca tthās tac cikitsitaṃ ||
kriyākalpobhighātaś ca tthās tac cikitsitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.33]
[cf. 1938 ed. 1.3.33cd]
ghrāṇotthānāñ ca vijñānaṃ tad gadapratiṣedhanaṃ |
pratiśyāyaniṣedhaś ca śirogatavijānanaṃ ||
pratiśyāyaniṣedhaś ca śirogatavijānanaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.34]
cikitsā tad gadānāñ ca śālākye tantra ucyate |
navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanaṃ ||
navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.35]
apasmāraśakunyoś ca revatyāś ca punaḥ pṛthak |
pūtanāyās tathāndhāyā maṇḍikā śītapūtanā ||
pūtanāyās tathāndhāyā maṇḍikā śītapūtanā ||
[cf. 1938 ed. 1.3.36]
naigameṣacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijāḥ |
kumāratantram ity etac chārīreṣu ca kīrttitaṃ ||
kumāratantram ity etac chārīreṣu ca kīrttitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.37]
jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇām api |
pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāś ca ye ||
pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāś ca ye ||
[cf. 1938 ed. 1.3.38]
tṛṣṇāyāś charddihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ |
svarabhedacikitsā ca krimyudāvartinoḥ pṛthak ||
svarabhedacikitsā ca krimyudāvartinoḥ pṛthak ||
[cf. 1938 ed. 1.3.39]
vimūcikārācakayormmūtrāghātavikṛcchrayoḥ |
iti kāyacikitsāyāḥ śeṣam atra prakīrttitaṃ||
iti kāyacikitsāyāḥ śeṣam atra prakīrttitaṃ||
[cf. 1938 ed. 1.3.40]
amānuṣaniṣedhaś ca tathāpasmāriko paraḥ |
unmādapratiṣedhaś ca bhūtavidyā nirucyate ||
unmādapratiṣedhaś ca bhūtavidyā nirucyate ||
[cf. 1938 ed. 1.3.41]
rasabhedāḥ svasthavṛttaṃ yuktayas tāntrikāś ca yāḥ |
doṣabhedā iti jñeyā adhyāyās tatra bhūṣaṇāḥ ||
doṣabhedā iti jñeyā adhyāyās tatra bhūṣaṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.42]
śreṣṭhatvād uttattaraṃ hy etat tantram āhur mmaharṣayaḥ |
bahvarthaṃ saṅgrahāc chreṣṭham uttaraṃ vāpi paścimaṃ ||
bahvarthaṃ saṅgrahāc chreṣṭham uttaraṃ vāpi paścimaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.43]
śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yāḥ |
bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite ||
bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite ||
[cf. 1938 ed. 1.3.44]
vyājīkarā cakitsā ca rasāyanavidhis tathā |
viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ ||
viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.45]
ity aṣṭāṅgam idan tantram ādideveprakāśitaṃ |
vidhinādhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi ||
vidhinādhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi ||
[cf. 1938 ed. 1.3.46]
etad avasyam adhyeyaṃ adhītya ca karmmāpy avasyam upāsitavyaṃ ubhayajño
hi bhiṣagrājārho bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.3.47]
bhavanti cātra||
yas tu kevalaśāstrajñaḥ karmmasvapariniṣṭhataḥ |
sa muhyaty āturaṃ prāpya prāpya bhīrur ivāhavaṃ ||
yas tu kevalaśāstrajñaḥ karmmasvapariniṣṭhataḥ |
sa muhyaty āturaṃ prāpya prāpya bhīrur ivāhavaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.48]
yastu karmmasu niṣṇāto dhāṣṭyāc chāstrabahiṣkṛtaḥ |
sa satsu pūjān nāpnoti vadhañ cārcchati rājataḥ ||
sa satsu pūjān nāpnoti vadhañ cārcchati rājataḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.49]
ubhāv etāv anipuṇāvasam arthau cikitsittaṃ |
ardhavedadharāvetāvekapakṣāv iva dvijau ||
ardhavedadharāvetāvekapakṣāv iva dvijau ||
[cf. 1938 ed. 1.3.50]
oṣadhyo 'mṛtakalpās tu śastrāśaniviṣopamāḥ |
ajñenopahitās tās yusmāt tam parivarjayet ||
ajñenopahitās tās yusmāt tam parivarjayet ||
[cf. 1938 ed. 1.3.51]
snehādiṣv anabhijñās tu chedyādiṣu ca karmmasu |
mārayanti naraṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ ||
mārayanti naraṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.3.52]
yas tūbhayajño matimān sa samartho'thasādhane |
āhave karmma nirvvoḍhuṃ dvicakra syandano yathā ||
āhave karmma nirvvoḍhuṃ dvicakra syandano yathā ||
[cf. 1938 ed. 1.3.53]
vatsa yathā adhyeyaṃ tathopadhāraya svocyamānaṃ | atha śucaye kṛtaṃ
aṅgalāya kṛtottarāsaṅgāyopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya | yathāśaktito
gurur upadiśet padaṃ padaṃ pādaṃ pādaṃ ślokaṃ vā te ca krame yaśa bhūyaḥ
sandheyāḥ | evam ekaikaśo ghaṭayed ātmānañ cātra paṭhed adrutam
avilaṃbitam ananunāsikaṃ nāvyaktātinipīḍitavarṇṇam
akṣibhruvauṣṭhahasttair anataṃ susaṃskṛtaṃ nātyuccair nnātinīcaiḥ sva
paṭhet tayor adhīyānayor nna cāntareṇa kaścid vrajed iti ||
[cf. 1938 ed. 1.3.54]
vatsaNH atha vatsa A yathāyathā¦NH tad e A adhyeyaṃH tad adhyeyaṃ A om. N tathopadhārayaH yathā tathopadhāraya A dhyeyaṃ tathopa N svocyamānaṃsvocyamānaṃH mayā procyamānaṃ A dhyāyasvocyamānaṃ N kṛtaṃNH om. A aṅgalāyaNH om. A kṛtottarāsaṅgāyopasthitāyādhyayanakālekṛtottarāsaṅgāyopasthitāyādhyayanakāleNH kṛtottarāsaṅgāyāvyākulāyopasthitāyādhyayanakāle A yathāśaktitoyathā śaktitoNH yathāśakti A gururN guru AH upadiśet padaṃupadiśet padamN rupadiśet padaṃ AH padaṃH om. A pam N pādaṃpādamNH om. A krameNH pa A yaśayaśaH dapā A om. N bhūyaḥH daślokā bhūyaḥ A om. N sandheyāḥH krameṇānusandheyāḥ A ṇa bhūyaḥ sandheyāḥ N ekaikaśoekaikaśoAH ekaikasoś N ghaṭayed ātmānañghaṭayed ātmānaṃNH ghaṭayed ātmanā A cātraNH cānu A avilaṃbitamavilambitamNH avilambitam aviśaṅkitam A nāvyaktātinipīḍitavarṇṇamnāvyaktātinipīḍitavarṇṇamH suvyaktākṣaram apīḍitavarṇam A nāvyaktātiniṣpīḍitavarṇṇam N akṣibhruvauṣṭhahasttairakṣibhruvauṣṭhahasttairH akṣibhruvauṣṭhahastair A akṣibhruvaṣṭhahaster N anataṃanataṃH anabhinītaṃ A ananunītaṃ N nnātinīcaiḥnnātinīcaiś caH nātinīcaiś cannātinīcaiś ca AN svaNH svaraiḥ A paṭhet tayorpaṭhet tayorH paṭhet | na A paṭhe tayor N adhīyānayor nnaH om. A adhīyānayo na N kaścid vrajed itiN kaścid vrajet tayor adhīyānayoḥ A kaś cid vrajed iti || ??? H
śucir gguruparo dakṣās tandrīnidrāvivarjjitaḥ |
paṭhann etena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntam āpnuyāt ||
paṭhann etena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntam āpnuyāt ||
[cf. 1938 ed. 1.3.55]
vāksauṣṭhaverthavijñāne prāgalbhye karmmanaipuṇe |
tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntaga ||
tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntaga ||
[cf. 1938 ed. 1.3.56]
vāksauṣṭhaverthavijñānevāksauṣṭhave rthavijñānevāksauṣṭhaverthavijñāneNH vāksauṣṭhave 'rthavijñāne A prāgalbhyeAH prāmlailbhe N karmmanaipuṇekarmanaipuṇeAH karmanaipurau N tadabhyāse ca
tadabhyāse caNH
tad abhyāse ca A yatetādhyayanāntaga yatetādhyayanāntaga itiem. yat etādhyayanāntagaḥ A yatetādhyayanāntaga iti yatetādhyayanāntaga iti NH
tadabhyāse caNH
tad abhyāse ca A yatetādhyayanāntaga yatetādhyayanāntaga itiem. yat etādhyayanāntagaḥ A yatetādhyayanāntaga iti yatetādhyayanāntaga iti NH
[Adhyāya 4, collation]
athātaḥ prabhāṣaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.4.1]
em. yāthovāca bhagavān dhanvantariḥ A
adhigatam apy adhyayanam ananubhāṣitam arthataḥ
[cf. 1938 ed. 1.4.3]
kharasya candanabhāra iva kevalaṃ pariśramakaro bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.4.4]
tasmāt saviṃśam adhyāyaśatam anupadapādaślokam avasyam anuvarṇitavyaṃ |
kasmāt sūkṣmā hi
dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmmasirāsnāyusandhyasthivibhāgāḥ
| garbhasaṃbhavadravyasamūhavibhāgāś ca | tathā
pranaṣṭaśalyoddharaṇavraṇaviniścayabhagnavikalpāḥ | sādhyayāpy
apratyākhyeyatā ca vikārāṇām evam ādayaś ca sahasraśo 'nye viśeṣāḥ | ye
cintyamānā vimalavipulabuddher api buddhim ākulīkuryuḥ kiṃ punar
alpabuddhes tasmād avaśyam anuvarṇayitavyaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.4.5]
tasmāt saviṃśamNH tasmāt saviṃśa A adhyāyaśatamNH ma dhyāyaśatam A avasyamavaśyamNH anuvarṇayitavyam A anuvarṇitavyaṃanuvarṇṇitavyamanuvarṇṇitavyaṃNH anuśrotavyaṃ ca A kasmāt sūkṣmā hikasmāt? sūkṣmā hikasmāt sūkṣmā hiAH kasma sūkṣmā hi N dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmmasirāsnāyusandhyasthivibhāgāḥdravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmmasirāsnāyusandhyasthivibhāgāḥH dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmasirāsnāyusandhyasthi A dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāsrayamarmasirāsnāyusandhyasthivibhāgāḥ N garbhasaṃbhavadravyasamūhavibhāgāś cagarbhasambhavadravyasamūhavibhāgāś ca |NH garbhasambhavadravyasamūhavibhāgā A tathāNH stathā A sādhyayāpysādhyayāpy NH sādhyayā A apratyākhyeyatā caapratyākhyeyatā caNH pyapratyākhyeyatā ca A vikārāṇāmNH vikārāṇā A evamevam NH meva A ādayaś caādayaś caNH mādayaś cānye A sahasraśosahasrasosahasraśoNH viśeṣāḥ sahasraśo A 'nyeH ye A nye N viśeṣāḥ | yeNH vi A vimalavipulabuddherNH vimalavipulabuddhe A apiNH rapi A buddhimNH buddhi A ākulīkuryuḥ kiṃākulīkuryuḥ | kimākulīkuryuḥ kiṃNH mākulīkuryuḥ kiṃ A punarNH puna A alpabuddhesNH ralpabuddheḥ A tasmād avaśyamtasmād avaśyamN tasmād avaśya A tasmād avasyam H anuvarṇayitavyaṃanuvarṇṇayitavyaṃanuvarṇṇayitavyaṃNH manupadapādaślokamanuvarṇayitavyamanuśrotavyaṃ ca A
anyaśāstra viṣayopapannānām cārthānām ihopanītānām arthavaśāt
teṣān tad vidyebhya eva vyākhyānam anuśrotavyaṃ || na hy ekasmiñ
cchāstre sarvaśāstrāṇām avarodhaḥ karttuṃ śakya iti || 6 ||
[cf. 1938 ed. 1.4.6]
anyaśāstraviṣayopapannānāmanyaśāstra viṣayopapannānāñanyaśāstra viṣayopapannānāñNH anyaśāstropapannānāṃ A om. K cārthānāmNH cārthānā A om. K ihopanītānāmNH mihopanītānā A ?nām K arthavaśāt teṣānarthavaśāt teṣāṃKNH marthavaśātteṣāṃ A tad vidyebhyatad vidyebhyaKN tadvidyebhya A tad vidyaibhya H vyākhyānamNH vyākhyāna A vyākhyā K anuśrotavyaṃ || naanuśrotavyaṃ || naH manuśrotavyaṃ, ka A om. K anusrātavyaṃ | na N hyNH smāt? na A na K ekasmiñekasmiṃNH hyekasmi A om. K cchāstrechāstreNH n śāstre A om. K sarvaśāstrāṇāmsarvvaśāstrāṇāmsarvvaśāstrāṇāmNHpc śakyaḥ sarvaśāstrāṇā A ?stre sarvaśāstrāṇām K marvvaśāstrāṇām Hac avarodhaḥKNH mavarodhaḥ A śakyaKNH om. A itiiti || 6KNH om. A
śāstram ekam adhīyāno na vidyāc chāstraniścayaṃ |
tasmād bahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāc cikitsakaḥ |
tasmād bahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāc cikitsakaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.4.7]
śāstrambhavanti cātra ||
śāstramśāstramKNH bhavanti cātra A adhīyāno naadhīyāno naKNH śāstramadhīyāno na A vidyāc chāstraniścayaṃvidyācchāstraniścayamvidyāc chāstraniścayaṃAKH vidyā śāstraniścayaṃ N vijānīyāc cikitsakaḥvijānīyāc cikitsakaḥKNH vijānīyāccikitsakaḥ A
Parallel to the Kātyāyanasmṛtisāroddhāraḥ, Rājaguṇāḥ v.66 (Kane 1933: 11).
śāstramśāstramKNH bhavanti cātra A adhīyāno naadhīyāno naKNH śāstramadhīyāno na A vidyāc chāstraniścayaṃvidyācchāstraniścayamvidyāc chāstraniścayaṃAKH vidyā śāstraniścayaṃ N vijānīyāc cikitsakaḥvijānīyāc cikitsakaḥKNH vijānīyāccikitsakaḥ A
Parallel to the Kātyāyanasmṛtisāroddhāraḥ, Rājaguṇāḥ v.66 (Kane 1933: 11).
śāstraṃ gurumukhodgīrṇṇam ādāyopāsya cāsakṛt |
yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vaidyo 'nye tu taskarāḥ ||
yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vaidyo 'nye tu taskarāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.4.8]
opadhenavam aurabhraṃ sauśrutam pauṣkalāvataṃ |
śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirddiśed iti ||
śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirddiśed iti ||
[cf. 1938 ed. 1.4.9]
[Adhyāya 5, collation]
athāto 'gropaharaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.5.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
trividhaṃ karmma pūrvakarma pradhānakamma paścātkarmeti | tadvyādhim
pratyupadekṣyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.5.3]
asya tu śāstrasya śastrakarmaprādhānyātpūrvaṃ śastrasambhārāne
vopadekṣyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.5.4]
śāstrasyaśāstrasyaAKH om. N śastrakarmaprādhānyātpūrvaṃśastrakarmaprādhānyātpūrvaṃK śastrakarmaprādhānyācchastrakarmaiva tāvat pūrvam A śastrakarmaprādhyānyāt | pūrvvaṃ N śastrakarmmaprādhānyāt | pūrvva H śastrasambhārāne vopadekṣyāmaḥśastrasambhārān evopadekṣyāmaḥśastrasambhārāne vopadekṣyāmaḥśastrasaṃbhārānevopadekṣyāmaḥKNH upadekṣyāmastatsambhārāṃś ca A
tac ca śastrakarmāṣṭavidham bhavati | tad yathā | chedyaṃ bhedyaṃ
lekhyaṃ vedhyam eṣyam āhāryaṃ visrāvyaṃ sīvyam iti
[cf. 1938 ed. 1.5.5]
yato 'nyatkarmacikīrṣuṇā pūrvam evopakalpayitavyāni bhavanti | tad yathā
yantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatrasūtraghṛtamadhupayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkaśītodakavyajanakaṭāhādīni
parikarmiṇaś ca snigdhā sthirā balavantaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.5.6]
yatoK ato A om. NH 'nyatkarmacikīrṣuṇā'nyat karma cikīrṣuṇāK 'nyatamaṃ karma cikīrṣatā A ato nyat karma cikīrṣuṇā N ato'nyat karmma cikīrṣuṇā H pūrvamKN vaidyena pūrva A pūrvva H evopakalpayitavyānimevopakalpayitavyāniKN mevopakalpayitavyānimevopakalpayitavyāni AH tad yathāAKN tadyathā H yantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatrasūtraghṛtamadhupayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkaśītodakavyajanakaṭāhādīniyantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatrasūtraghṛtamadhupayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkaśītodakavya_janakaṭāhādīniK yantraśastrakṣārāgniśalākāśṛṅgajalaukālābūjāmbavauṣṭhapicuprotasūtrapatrapaṭṭamadhughṛtavasāpayastaila- tarpaṇakaṣāyālepanakalkavyajanaśītoṣṇodakakaṭāhādīni A yantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatrasūtaghṛtamadhupayastailatarpaṇakaṣāyālepanakalkaśītodakavyajanakaṭāhādīni N yantraśastrakṣārāgniśalākāpicuplotapatrasūtraghṛtamadhupayastailatarppaṇakaṣāyālapanakalkaśītodakavyajanakaṭāhādīni H snigdhāsnigdhāKNH snigdhāḥ A
tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu dadhyakṣatānnapānaratnair
viprāṃś cārcayitvā kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ bhuktavantamāturaṃ
prāṅmukham upaveśya yantrayitvā marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ
pariharan nanu lomaṃ śastrannidadhyād āpūyadarśanāt sakṛdevopaharec
chastram āśu ca | mahatsv api ca pākeṣu dvyaṅgulatryaṅgulāntaram vā
śastrapadam uktaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.5.7]
tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣutithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣutithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣutithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣuAKH tithikaraṇamuhūrttanakṣatre N dadhyakṣatānnapānaratnairdadhyakṣatānnapānaratnairKNH dadhyakṣatānnapānaratnai A viprāṃśKN ragniṃ viprā A vviprā H cārcayitvācārccayitvāKN n bhiṣajaś cārcayitvā A n ś cārccayitvā H bhuktavantamāturaṃH laghubhuktavantaṃ prāṅmukhamāturam A bhuktavantam āturaṃ KN prāṅmukhamprāṅmukham KN om. A prāgmukha H upaveśyaupaveśyaAKN mupaveśya H marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥmarmmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥKHpc pratyaṅmukho vaidyo marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ A mamasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ N marmmamirāsnāyumandhyasthidhamanīḥ Hac pariharan nanu lomaṃpariharan, anulomaṃpariharann anulomaṃK pariharan anulomaṃpariharan, anulomaṃpariharann anulomaṃ AH pariharann anuloma N śastrannidadhyād āpūyadarśanāt sakṛdevopaharec chastramem. śastraṃ nidadhyādāpūyadarśanāt , sakṛdevāpaharecchastra A śastran nidadhyād āpūyadarśanāt sakṛd evopaharec chastram K śastraṃ nidadhyād āpūyadarśanā sakṛd evopaharec chastram N śastran nidadhyādāpūyadarśanāt sakṛdevopaharecchastra H āśu caKN māśu ca AH mahatsvKN mahatsva AH api caK pi ca AH api N dvyaṅgulatryaṅgulāntaram vādvyaṅgulatryaṃgulāntaram vā¦KN dvyaṅgulāntaraṃ tryaṅgulāntaraṃ vā A dvyaṅgulantryaṅguṅgulāntaraṃ vā H śastrapadamśastrapadamAKNpc paśastrapadam Nac śastrapada H uktaṃuktamAKN muktaṃ H
tatrāyato viśālaḥ samaḥ suvibhakta iti vraṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.5.8]
ekena vā vraṇena na viśuddhyati tato 'parāṃ buddhyāpekṣāntaraṃ vraṇāṅ
kuryāt ||
[cf. 1938 ed. 1.5.11]
bha
āyataś ca viśālaś ca suvibhakto nirāśrayaḥ |
prāptakālakṛtaś caiva vraṇāḥ karmaṇi śasyate ||
āyataś ca viśālaś ca suvibhakto nirāśrayaḥ |
prāptakālakṛtaś caiva vraṇāḥ karmaṇi śasyate ||
[cf. 1938 ed. 1.5.9]
śauryam āśukriyātīkṣṇaṃ śastram asvedavepathuḥ |
asammohaś ca vaidyasya śastrakarmaṇi pūjyate ||
asammohaś ca vaidyasya śastrakarmaṇi pūjyate ||
[cf. 1938 ed. 1.5.10]
śauryamKN śaurya A saurya H āśukriyātīkṣṇaṃāśukriyā tīkṣṇaṃKN māśukriyā A māśukriyātīkṣṇaṃ H śastramśastraKN śastraśastra AH asvedavepathuḥKN taikṣṇyamasvedavepathu A masvedavepathuḥ H asammohaś ca
asammohaś ca
asaṃmohaś caAKNHpc
amaṃmohaś ca Hac vaidyasyaAKN vaidyasya? H pūjyateKNH śasyate A
asammohaś ca
asaṃmohaś caAKNHpc
amaṃmohaś ca Hac vaidyasyaAKN vaidyasya? H pūjyateKNH śasyate A
yato yato gatiṃ vidyād utsaṅgo yatra yatra ca |
tatra tatra varṇaṃ kuryād yathā doṣo na tiṣṭhati ||
tatra tatra varṇaṃ kuryād yathā doṣo na tiṣṭhati ||
[cf. 1938 ed. 1.5.12]
tatra bhrūgaṇḍalalāṭākṣipuṭakakṣāvaṃkṣṇeṣu tiryakcheda uktaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.5.13]
em. (candramaṇḍalavacchedān pāṇipādeṣu kārayet |
ardhacandrākṛtīṃś cāpi gude meḍhre ca buddhimān) A
ardhacandrākṛtīṃś cāpi gude meḍhre ca buddhimān) A
anyathā tu sirāsnāyukṣaṇanād atimātraṃ | vedanācirācca vraṇasaṃroho
māṃsakandīprādurbhāvaś ca bhavati |
[cf. 1938 ed. 1.5.15]
anyathā tuanyathā tuAKNHac ḍeanyathā tu Hpc sirāsnāyukṣaṇanād atimātraṃsirāsnāyukṣaṇanād atimātraṃsirāsnāyukṣaṇanād atimātraṃKNH sirāsnāyucchedanam, atimātraṃ A vedanācirāccavedanā cirāccaH vedanā, cirā A vedanācirāc ca KN vraṇasaṃrohovraṇasaṃrohoKNH dvraṇasaṃroho A māṃsakandīprādurbhāvaś camānsakandīprādurbhāvaś caKNH māṃsakandīprādurbhāvaśce A bhavatiKNH ti A
mūḍhagarbhodarāśmarībhagandaramukharāgeṣvabhuktavatāṃ kurvītaḥ
mūḍhagarbhodarāśmarībhagandaramukharāgeṣvabhuktavatāṃem. mūḍhagarbhodarārśo 'śmarībhagandaramukharogeṣv abhuktavataḥ A mūḍhagarbhodarāśmarībhagandaramukharāgeṣv abhuktavatāṃ K mūḍhagarbhodarāśmabhagandaṃramukharāgeṣv abhuktavatāṃ N mūḍhagarbhaudarāśmarībhagandaramukharāgeṣvabhuktavatāṃ H kurvītaḥKN karma kurvīta A kurvvīta? H
tataḥ śastram avacārya śītābhir adbhi pariṣicyar āturam āśvāsya ca
samantāt paripīḍyāṃgulyā vraṇam abhimṛjya prakṣālya kaṣāyeṇa
plotenodakam ādāya tilakalkamadhugāḍhāṃ varttim praṇidhāya
patreṇācchādya kavalikān datvā bandhanopapādayet | vedanaārakṣoghnair
dhūpayitvā
[cf. 1938 ed. 1.5.17]
śastramśastramśastramKNH śastra A avacāryaKNH mavacārya A adbhiadbhiḥKpcN adbhiradbhiḥ AKacH pariṣicyarKpc om. AKac pariṣicya N pariṣiṃcya H āturamem. ātura A ātur a K cāturam NH āśvāsya caāśvāsya caNH māśvāsya AKac māśvāsya ca Kpc samantāt paripīḍyāṃgulyāsamantāt paripīḍyāṅgulyāsamantāt paripīḍyāṃgulyāsamantāt paripīḍyāṃgulyāAKNHpc mamantāt paripīḍyāṃgulyā Hac vraṇamKNH vraṇa A abhimṛjyaKNHac mabhimṛdya(jya) A abhisṛjya Hpc plotenodakamKNH protenodaka A ādāyaKNH mādāya A tilakalkamadhugāḍhāṃtilakalkamadhu digital_imagegāḍhāṃK tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāmauṣadhayuktāṃ nātisnigdhāṃ nātirūkṣāṃ A tilakalkamadhusarppipragāḍhaṃ N tilakalkamadhusarppiḥ pragāṃ Hac tilakalkamadhusarppiḥ pragāḍhāṃ Hpc praṇidhāyaKNH praṇidadhyāt; tataḥ A patreṇācchādyaKNH kalkenācchādya A kavalikānkavali kānKNH ghanāṃ kavalikāṃ A bandhanopapādayet | vedanaārakṣoghnairbandhanopapādayet | vedanaārakṣoghnairKpc vastrapaṭṭena badhnīyāt; vedanārakṣoghnairdhūpairdhūpayet, rakṣoghnaiś ca mantrai A bandhanopapādayet | vedanarakṣoghnair Kac bandhenopapādayet | vedanārakṣaghnai dhūpayitvā N bandhanopapādayet || vedanārakṣoghnair ddhūpaitvā H dhūpayitvāK rakṣāṃ kurvīta A om. NH
guggulva garu sarjjarasa vacā gaurasarpa lavaṇa nimba patrājya śeṣeṇa
cāsya prāṇāṃ samālabheta |
guggulvagarusarjjarasavacāgaurasarpalavaṇanimbapatrājyaśeṣeṇaguggulva garu sarjjarasa vacā gaurasarpa lavaṇa nimba patrājya śeṣeṇaK tato guggulvagurusarjarasavacāgaurasarṣapacūrṇairlavaṇanimbapatravimiśrairājyayuktairdhūpayet | ājyaśeṣeṇa A guggulvagarusajjarasavācāgaurasarṣapalavaṇanimbapatrājyamiśrair ājyaśeṣeṇa Nac guggulvagarusajjarasavacāgaurasarṣapalavaṇanimbapatrājyamiśrair ājyaśeṣeṇa Npc guggulvagurumarjjarasavacāgaurasarṣapalavaṇanimbapatrājyamiśrai rājyaśeṣeṇa Hac guggulvagurusarjjarasavacāgaurasarṣapalavaṇanimbapatrājyamiśrai rājyaśeṣeṇa Hpc prāṇāṃKN prāṇā AH samālabhetaKN n samālabheta AH
udakumbhāc cāpo gṛhītvā prokṣayan rakṣākarmma kuryāt ||
[cf. 1938 ed. 1.5.19]
kṛtyānām parirakṣārtha tathā rakṣobhayasya ca
rakṣākarmma kariṣyāmi brahmā tad anumanyatāṃ |
rakṣākarmma kariṣyāmi brahmā tad anumanyatāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.5.20]
nāgā piśācā gandharvā yakṣarakṣaṃsyathagrahāḥ |
abhidravanti ye ye tvā brahmādyāḥ ghnantu tāṃ sadā |
abhidravanti ye ye tvā brahmādyāḥ ghnantu tāṃ sadā |
[cf. 1938 ed. 1.5.21]
nāgāKNH nāgāḥ A gandharvāgandharvvāKNH gandharvāḥ A yakṣarakṣaṃsyathagrahāḥem. pitaro yakṣarākṣasāḥ A yakṣarakṣaṃsy atha grahāḥ K yakṣā rakṣāṃsy atha grahāḥ | N yakṣārkṣāṃsyathagrahāḥ H abhidravanti ye ye tvā
abhidravanti ye ye tvā
abhidravanti ye ye tvāKNH
abhidravanti ye ye tvāṃ A tāṃ sadāK tān sadā A tāṃn sadā N tān madā H
abhidravanti ye ye tvā
abhidravanti ye ye tvāKNH
abhidravanti ye ye tvāṃ A tāṃ sadāK tān sadā A tāṃn sadā N tān madā H
pṛthivyāmantarikṣe ca ye caranti niśācarāḥ |
dikṣu vāstuni ye cānye pāntu tvā te namaskṛtāḥ |
dikṣu vāstuni ye cānye pāntu tvā te namaskṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.5.22]
pāntu tvāmṛṣayo brahmavidyā rājarṣayas tathā |
parvatāś caiva nadyaś ca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ |
parvatāś caiva nadyaś ca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.5.23]
agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇaṃ vāyus tathaiva ca |
somo vyānam apānante parjanyaḥ parirakṣatu |
somo vyānam apānante parjanyaḥ parirakṣatu |
[cf. 1938 ed. 1.5.24]
udānam vidyutaḥ pāntu samānaṃ stanayitnavaḥ |
balamindro balapatir matim vācaspatis tathā |
balamindro balapatir matim vācaspatis tathā |
[cf. 1938 ed. 1.5.25]
kāmānte pāntu gandharvāssatvamindrobhirakṣatu |
prajñānte varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalaṃ |
prajñānte varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.5.26]
cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotraṃ candramā pātu te manaḥ |
nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyām pātu niśā tava |
nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyām pātu niśā tava |
[cf. 1938 ed. 1.5.27]
retastvāpy āyayaṃtvāpo romāṇy auṣadhayas tathā |
ākāśaṅkhāni te pātu dehan tava vasundharā |
ākāśaṅkhāni te pātu dehan tava vasundharā |
[cf. 1938 ed. 1.5.28]
vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇus tava parākramaṃ |
pauruṣam puruṣaśreṣṭho brahmātmānaṃ bhruvau dhruvaḥ |
pauruṣam puruṣaśreṣṭho brahmātmānaṃ bhruvau dhruvaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.5.29]
etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi devatāḥ |
etās tāḥ satataṃ pāntu diśantu ca nirāmayaṃ |
etās tāḥ satataṃ pāntu diśantu ca nirāmayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.5.30]
em. svasti te bhagavān brahmā svasti devāśca kurvatām |
(svasti te candrasūryau ca svasti nāradaparvatau) |
svastyagniś cauva vāyuś ca svasti devāḥ sahendragāḥ A
(svasti te candrasūryau ca svasti nāradaparvatau) |
svastyagniś cauva vāyuś ca svasti devāḥ sahendragāḥ A
em. pitāmahakṛtā rakṣā svastyāyurvardhatāṃ tava |
ītayaste praśāmyantu sadā bhava gatavyathaḥ A
ītayaste praśāmyantu sadā bhava gatavyathaḥ A
etair vedātmakair mantraiḥ | kṛtyavyādhivināśanaiḥ |
mayaivaṃ kṛtarakṣastvandīrghamāyuravāpnuhi ||
mayaivaṃ kṛtarakṣastvandīrghamāyuravāpnuhi ||
[cf. 1938 ed. 1.5.33]
tataḥ kṛtarakṣakarmamāturamagāram praveśyācārikam upadiśet
[cf. 1938 ed. 1.5.34]
tatastṛtīyehani vimucyaivameva badhnīyānna cainaṃ
tvaramāṇoparedyurmokṣayet
[cf. 1938 ed. 1.5.35]
tatastṛtīyehanitatastṛtīye'haniH tatastṛtīye 'hani A tatas tṛtīye 'hani K tatas tṛtīye hani N vimucyaivamevaNH vimucyaivam eva AK badhnīyānnabadhnīyān nabadhnīyān naKNH badhnīyād vastrapaṭṭena; na A tvaramāṇoparedyurmokṣayettvaramāṇo paredyur mokṣayettvaramāṇo paredyur mokṣayedem. tvaramāṇo 'paredyur mokṣayettvaramāṇo paredyur mokṣayettvaramāṇo paredyur mokṣayed AKN tvaramāṇai rparedyurmmokṣayet H
dvitīyadivasamokṣaṇād vigrathito vraṇaḥ cirād upasaṃrohatyugrarukta
bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.5.36]
dvitīyadivasamokṣaṇād vigrathitoK dvitīyadivasaparimokṣaṇād vigrathito A dvitīyadivasamokṣaṇād vigranthito N dvitīyadivasamokṣaṇādvigrathito H cirād upasaṃrohatyugraruktaem. cirād upasaṃrohati, tīvrarujaś ca A cirād upasaṃrohaty ugrarukta K cirād upasaṃrohaty ugrarukṣa N cirādupasaṃrohatyugraruk bha H bhavatibhavatiAKN vati H
ata urdhvaṃ doṣakālabalādīn avekṣya kaṣāyālepanabandhāhārād
vidadhyān
[cf. 1938 ed. 1.5.37]
na cainaṃ tvaramāraṇaḥ sāntardoṣaṃ rohayet | sa hy
alpenāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṅkṛtvā bhūyo vikaroti |
[cf. 1938 ed. 1.5.38]
tvaramāraṇaḥNHpc tvaramāṇaḥ AHac tvaram āraṇaḥ K sāntardoṣaṃAK sāntardoṣa N sāntadoṣaṃ H rohayet | sa hyrohayet | sa hyrohayet | sa hyKN ropayet; sa hy A rohayet | sa H alpenāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṅkṛtvāalpenāpy apacāreṇābhyantaram utsaṅgaṅ kṛtvāem. alpenāpyapacāreṇābhyantaram utsaṅgaṃ kṛtvā A alpenāpy apacāreṇābhyantaram utsaṅgaṅ kṛtvāalpenāpy apacāreṇābhyantaram utsaṅgaṅ kṛtvā KN hyalpenāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṅ kṛtvā Hac hyalpeonāpyapacāreṇābhyantaramutsaṅgaṅ kṛtvā Hpc vikarotiKNH 'pi vikaroti A
tasmāt suśuddhaṃ bahirabhyantarataś ca vraṇaṃ saṃrohayet |
rūḍhe 'py ajīrṇṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjjayet ||
rūḍhe 'py ajīrṇṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjjayet ||
[cf. 1938 ed. 1.5.39abcd]
tasmāt suśuddhaṃtasmāt suśuddhaṃKNH bhavanti cātra
tasmā A bahirabhyantarataś caKH d antarbahiś cai A bahir abhyantarataś ca N vraṇaṃKNH va suśuddhaṃ A saṃrohayet | rūḍhesaṃrohayet |
rūḍhesaṃrohayet|
rūḍheKHpc ropayed vraṇam |
rūḍhe A sa rohayet |
rūḍhe N rohayet|
rūḍhe Hac 'pyA py KNH ajīrṇṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjjayetajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayetajīrṇṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjjayetAH ajīrṇṇavyāyām avyavāyādīn vivarjjayet K ajīrṇṇavyāyāme vyavāyādīn vivarjjayet N
tasmā A bahirabhyantarataś caKH d antarbahiś cai A bahir abhyantarataś ca N vraṇaṃKNH va suśuddhaṃ A saṃrohayet | rūḍhesaṃrohayet |
rūḍhesaṃrohayet|
rūḍheKHpc ropayed vraṇam |
rūḍhe A sa rohayet |
rūḍhe N rohayet|
rūḍhe Hac 'pyA py KNH ajīrṇṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjjayetajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayetajīrṇṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjjayetAH ajīrṇṇavyāyām avyavāyādīn vivarjjayet K ajīrṇṇavyāyāme vyavāyādīn vivarjjayet N
em. harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvat sthairyopasambhavāt A
bhavanti cātra||
hemante ca vasante ca śiśire cāpi mokṣayet |
tryahā dvyahāc charadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimāṃ |
hemante ca vasante ca śiśire cāpi mokṣayet |
tryahā dvyahāc charadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.5.40]
bhavanti cātrabhavati cātra ||
hemanteem. hemantebhavati cātra ||
hemante AKN om. H hemante|| bhavati cātra ||
hemanteH śiśire A om. KN caKNH caiva A vasante caKNH vasante A śiśireśiśireśiśireKNH om. A dvyahāc charadgrīṣmavarṣāsvdvyahāccharadgrīṣmavarṣāsvKH ddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsv A dvyahāc charagrīṣmavarṣāsv N buddhimāṃKN buddhimān AH
hemanteem. hemantebhavati cātra ||
hemante AKN om. H hemante|| bhavati cātra ||
hemanteH śiśire A om. KN caKNH caiva A vasante caKNH vasante A śiśireśiśireśiśireKNH om. A dvyahāc charadgrīṣmavarṣāsvdvyahāccharadgrīṣmavarṣāsvKH ddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsv A dvyahāc charagrīṣmavarṣāsv N buddhimāṃKN buddhimān AH
atipātiṣu rogeṣu nekṣetainaṃ vidhiṃ bhiṣak |
pradīptād gāravacchīghraṃ tatra kuryātpratikriyāṃ |
pradīptād gāravacchīghraṃ tatra kuryātpratikriyāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.5.41]
yā vedanāśastranipātajātā tīvrā śarīre pratanoti jantoḥ |
ghṛtena sā śāntim upaiti neti ||
ghṛtena sā śāntim upaiti neti ||
[cf. 1938 ed. 1.5.42]
śarīreKH śarīraṃ A ccharīre N pratanotipratadigital_image 6rnotipratanotiKNH pradunoti A jantoḥAKH
???
N ghṛtena sā
ghṛtena sāKNHpc
dhṛtena sā A
ghṛtena mā Hac śāntimAKN śānti H upaitiupaitiAKN mupaiti H netiK siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvitenā A siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānviteneyi || hya5 N siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvite neti H
ghṛtena sāKNHpc
dhṛtena sā A
ghṛtena mā Hac śāntimAKN śānti H upaitiupaitiAKN mupaiti H netiK siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvitenā A siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānviteneyi || hya
[Adhyāya 6]
athāto ṛtucaryāṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
[cf. 1938 ed. 1.6.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
kālo hi bhagavān svayaṃbhur anādimadhyanidhanaḥ | atra
rasavyāpatsampattayo jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇām āyatte | sa sūkṣmām api
kalān na līyata iti kālaḥ | saṅkalayati kalayati vā bhūtānīti kālaḥ
||2||
[cf. 1938 ed. 1.6.3]
tasya samvatsarātmano bhagavān ādityo gativiśeṣeṇa
nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugapravibhāgaṃ karoti
||3||
[cf. 1938 ed. 1.6.4]
gativiśeṣeṇagativiśeṣeṇaKNH gativiśeṣeṇā A nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugapravibhāgaṃnimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayana samvatsara yuga pravibhāgaṃK kṣinimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ A nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvarayugapravibhāgaṃ N nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsarttayanasaṃvatsarayugapratibhāgaṅ H
tatra laghvakṣinipātamātro nimeṣaḥ | pañcadaśanimeṣā kāṣṭhā |
triṅśatkāṣṭhā kalā | viṅśatikalo muhūrttaḥ kalāyāḥ daśabhāgaś ca |
triṃśanmuhūrttam ahorātram | pañcadaśāhorātraḥ pakṣaḥ | sa dvividhaḥ
kṛṣṇaḥ śuklaś ca | tau māsaḥ ||4||
[cf. 1938 ed. 1.6.5]
laghvakṣinipātamātrolaghvakṣinipātamātroKH laghvakṣaroccāraṇamātro A laghvakṣinipāta N nimeṣaḥKH 'kṣinimeṣaḥ A mātro nimeṣaḥ N pañcadaśanimeṣāK pañcadaśā'kṣinimeṣāḥ A pañcadaśanimeṣamātrā N pañcadaśanimeṣāḥ H triṅśatkāṣṭhātriṃśatkāṣṭhāKNH triṃśatkāṣṭhāḥ A viṅśatikaloviṃśatikaloAK viṃśatikalā NH kalāyāḥkalāyākalāyāKNH kalā A triṃśanmuhūrttamK triṃśanmuhūrta A triṃṣanmuhūrttam N triṃśatmuhūrttam H ahorātramahorātraṃKNH mahorātraṃ A pañcadaśāhorātraḥpañcadaśāhorātraḥKNH pañcadaśāhorātrāṇi A pakṣaḥ | saKNH pakṣaḥ, sa ca A kṛṣṇaḥKNH śuklaḥ A śuklaś ca | tauśuklaś ca tauśuklaś ca tauKNH kṛṣṇaś ca, tau A
tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ samvatsaraḥ | dvimāsikam ṛtuṅ kṛtvā
ṣaḍṛtavo bhavanti | te ca śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ | teṣān
tapastapasyau śiśiraḥ | madhumādhavau vasantaḥ | śuciśukrau grīṣmaḥ
nabhonabhasyau varṣā | iṣorjau śarat | sahassahasyau hemanta iti
||5||
[cf. 1938 ed. 1.6.6]
ta ete śītoṣṇavarṣavātalakṣaṇāḥ | candrādityayoḥ kālavibhāgakaratvād
ayane dve bhavataḥ | dakṣiṇam uttarañ ca | tayor dakṣiṇam
varṣāśaraddhemantāḥ | teṣu bhagavān āpyāyate somaḥ | amlalavaṇamadhurāś
ca rasā balavanto bhavanti | uttarottarañ ca sarvaprāṇināṃ balam
abhivarddhate | uttaraṃ śiśiravasantagrīṣmāḥ | teṣu bhagavān āpyāyate
'rkaḥ | kaṭutiktakaṣāyāś ca rasā balavattarā bhavanti | uttarottarañ ca
prāṇinām balam parihīyate ||6||
[cf. 1938 ed. 1.6.7]
śītoṣṇavarṣavātalakṣaṇāḥśītoṣṇavarṣavātalakṣaṇāḥKpcH śītoṣṇavarṣalakṣaṇāśśītoṣṇavarṣalakṣaṇāḥ AKac śītoṣṇavarṣāvātalakṣaṇāḥ N kālavibhāgakaratvād ayane dveAKH kālavibhāgakaratvād vayane dve N bhagavān āpyāyatebhagavān āpyāyateAK bhagavānn āpyāyyate N bhagavān nāpyāyyate H amlalavaṇamadhurāś caAH āmlbalavaṇamadhurāś ca K āmblalavaṇamadhurāś ca N uttarottarañ cauttarottaraṃ cauttarottarañ caAKH uttarottaraś ca N uttaraṃKNH uttaraṃ ca A bhagavān āpyāyatebhagavān āpyāyateAK bhagavānn āpyāyyatebhagavān āpyāyyate NH kaṭutiktakaṣāyāś caKNpcH tiktakaṣāyakaṭukāś ca A kaṭutiktakāṣāyāś ca Nac balavattarābalavattarāKpcH balavanto AN balattarā Kac uttarottarañuttarottaraṃAKpcH uttarotta Kac uttarottaraś N caKpcNH ca sarva A raāñ ca Kac parihīyateparihīyateKNH upahīyate A
bhavati cātra ||
somaḥ kledayate bhūmiṃ sūryaḥ śoṣayate punaḥ |
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||7||
somaḥ kledayate bhūmiṃ sūryaḥ śoṣayate punaḥ |
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||7||
[cf. 1938 ed. 1.6.8]
bhavati
bha
bhavati
bha
bhavati
ANH om. K cātra
cātra
ANH om. K somaḥbhabhavati cātra ||
somaḥ
somaḥKNpcH
śītāṃśuḥ A
soma Nac kledayatekledayateKNH kledayatyu A bhūmiṃK rvīṃ vi A bhūmi N bhūmīṃ H sūryaḥsūryaḥKNH vasvā A śoṣayateśoṣayateśoṣayateKNH n śoṣayatya A punaḥ | tāvpunaḥ |
tāvKNH pi |
tāv A prajāḥAKH pajaḥ N
somaḥ
somaḥKNpcH
śītāṃśuḥ A
soma Nac kledayatekledayateKNH kledayatyu A bhūmiṃK rvīṃ vi A bhūmi N bhūmīṃ H sūryaḥsūryaḥKNH vasvā A śoṣayateśoṣayateśoṣayateKNH n śoṣayatya A punaḥ | tāvpunaḥ |
tāvKNH pi |
tāv A prajāḥAKH pajaḥ N
atha khalv ayane yugapat saṃvatsaro bhavati | te dve ayane varṣaḥ
saṃvatsaraḥ parivatsaraḥ iḍāvatsaraḥ vatsara ity evaṃ pañca pañca
varṣāṇi || te pañca yugam iti saṃjñāṃ labhante | sa eṣa nimeṣādir
yugaparyantaḥ kālaś cakravat parivarttamānaḥ kālacakra ity ucyate ||8||
[cf. 1938 ed. 1.6.9]
khalv ayaneKNH khalv ayane dve A yugapat saṃvatsaroAH yugapat samvasaro Kac yugapat samvatsasaro Kpc yugapat samvaro N bhavati | te dveKpcNH bhavati | te AKac ayaneKpcNH om. AKac varṣaḥvarṣaḥKpcH om. AKac varṣa N saṃvatsaraḥsamvatsaraḥKpcH om. AKac samvaraḥ N parivatsaraḥKpcNH om. AKac iḍāvatsaraḥiḍāvatsaraḥKpc om. AKac iḍāvatsaraḥ iḍavatsaraḥ N iḍāvatsaraḥ | idvatsaraḥ H vatsaravatsaraKpcNH om. AKac ityKpcNH om. AKac evaṃKpcNH om. AKac pañcapaṃcaKpcNH om. AKac pañcapañcaKpcH om. AKac vañca N varṣāṇi || tevarṣāṇi | teNH tu A om. Kac varṣāni || te Kpc saṃjñāṃsañjñāṃAN saṃjñā KH nimeṣādirAKH nimeṣādi N kālacakraKNH kālacakram A ucyateKNH ucyata ity eke A
iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti
doṣopacayaprakopapraśamanimittam | te tu bhādrapadādyair dvimāsikenaivaṃ
vyākhyātāḥ | tad yathā | bhadrapadāśvayujau varṣāḥ |
kārttikamārgaśīrṣau śarat | pauṣamāghau hemantaḥ | phālgunacaitrau
vasantaḥ | vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ | āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍ iti ||10||
[cf. 1938 ed. 1.6.10]
doṣopacayaprakopapraśamanimittam | te tudoṣopacayaprakopapraśamanimittaṃ | te tu doṣopacayaprakopaprasamanimittaṃ te tudoṣopacayaprakopapraśamanimittaṃ | te tuKNH doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ; te tu A bhādrapadādyairH bhādrapadādyena A bhadrapadādyair K bhadrapadādyai N dvimāsikenaivaṃKNH dvimāsikena A bhadrapadāśvayujaubhadrapadāśvayujauKH bhādrapadāśvayujau A bhadrapadās ca yujau N vasantaḥAKH om. N vaiśākhajyeṣṭhauAKH vaiśākhajeṣṭha N grīṣmaḥAKH v? N āṣāḍhaśrāvaṇauAKH om. N prāvṛḍ itiprāvṛḍ itiprāvṛḍ itiAKH om. N
tatra varṣāsv auṣadhyas taruṇyo 'lpavīryā āhāratvam upagatā vidahyante |
āpaś cāpraśāntāḥ kṣitimalaprāyāḥ | tās tūpayujyamānā nabhasi meghāvatate
jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣaviṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante |
vidāhāt pittasañcayam āpādayanti | sa sañcayaḥ śaradi praviralameghe
viyaty upaśuṣyati paṅke 'rkakiraṇapravilāyitaḥ
paittikān vyādhīñ janayati | tā evauṣadhyaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā
balavatyo hemante bhavanti | āpaś ca praśāntāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyaḥ
| tā upayujyamānāḥ mandakiraṇatvād bhānos satuṣāropaṣṭambhitadehānāṃ dehinām avidagdhāḥ snehād gauravād
upalepitvāc ca śleṣmaṇas sañcayam āpādayanti | sa saṃcayo vasante
'rkakiraṇapravilāyitaḥ śleṣmikān vyādhīn
janayati | tā evauṣadhyo grīṣme niḥsārā rūkṣā atimātralaghvyo bhavanty
āpaś ca tā upayujyamānāḥ
sūryapratāpopaśoṣitadehānān dehināṃ raukṣyāl lāghavāc ca vāyoḥ sañcayam
āpādayanti | sa sañcayaḥ prāvṛṣi cātyarthañ jalopaklinnāyāṃ bhūmau
cātiklinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīñ janayati |
evam eṣāṃ doṣāṇāṃ sañcayaprakopahetur uktaḥ ||11||
[cf. 1938 ed. 1.6.11]
tatraAKH om. N varṣāsvAKH om. N auṣadhyasKH oṣadhayas A ?auṣadhyas N 'lpavīryālpavīryā'AH lpavīryālpavīryā' KN āhāratvamāhāratvamKNH om. A upagatāKNH om. A vidahyanteKNH om. A kṣitimalaprāyāḥ | tāskṣitimalaprāyās tāskṣitimalaprāyās tāsKNH kṣitimalaprāyāḥ, tā A tūpayujyamānātūpayujyamānāKNH upayujyamānā A klinnadehānāṃAKN ?? klinnadehānān H dehināṃKNH prāṇināṃ A śītavātavarṣaviṣṭambhitāgnīnāṃśīta vāta varṣa viṣṭambhitāgnīnāṃśīta vāta varṣa viṣṭambhitāgnīnāṃKH śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ A śītavātavarṣavistaṃbhitāgnī|nāṃ N vidāhāt pittasañcayamsavidāhāt | pittasañcayamA savidāhāt pittasañcayamsavidāhāt | pittasañcayam KHN śaradiśaradiśaradiAKNHpc śaraidi Hac praviralamegheAKN praviralameṇa H viyatyviya tyAKN vilayaty H upaśuṣyatiAKH upaśuśyati N paṅkeAKN paṅkā H 'rkakiraṇapravilāyitaḥ'rka kiraṇa pravilāyitaḥAN rkakiraṇapravilāyitaḥrka kiraṇa pravilāyitaḥrkka kiraṇa pravilāyitaḥ KH paittikān vyādhīñA paittikāṃ vyādhīṃ K pittaikāṃ vyādhīṃ N paittikān vyādhī H janayati | tāAKN n janayati | tā H evauṣadhyaḥK evauṣadhayaḥ ANH bhavantibhavantyAKH bhavati N gurvyaḥ | tāgurvyas tāgurvvyas tāKH gurvyāś ca, tā A guruvyas tā N satuṣāropaṣṭambhitadehānāṃsatuṣāropa ṣṭambhita dehānāṃsatuṣāropa ṣṭaṃbhita dehānānNH satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ A satuṣāraupaṣṭambhitadehānāṃ K snehād gauravād upalepitvāc casnehād gauravād upalepitvāc casnehād gauravād upalepitvāc caKNH snehāc chaityād gauravād upalepāc ca A śleṣmaṇasśleṣmaṇaḥKNH śleṣma A 'rkakiraṇapravilāyitaḥ'rkka kiraṇa pravilāyitaḥH 'rkaraśmipravilāyita A rkakiraṇapravilāyitaḥ K rkakiraṇapra N śleṣmikān vyādhīn janayati | tāH īṣatstabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikān vyādhīñ janayati | tā A śleṣmikāṃ vyādhīṃ janayati | tā K lāyitaḥ śleṣmikān vyādhīṃ janayati | tā N evauṣadhyoKNH evauṣadhayo A grīṣmeKH nidāghe A grīṣma N atimātralaghvyoKNH atimātraṃ laghvyo A bhavantyAKN bhavaty H āpaś ca tāāpaś ca, tāAKH āpaś ca N sūryapratāpopaśoṣitadehānānsūryapratāpopaśoṣitadehānāṃsūryapratāpopaśoṣitadehānāṃAH tatra śaraddhemantayor madhye samam ahorātraṃ yugapac cādhimāsakau bhavataḥ viṃśatikāṣṭhāś caikanimeṣārdhaś ca dinaparivṛddhir uttarāyaṇe | sūryapratāpopaśoṣitadehānān K sūryapratāpoyaśoṣitadehānāṃ N dehināṃAKH dehinā N raukṣyāl lāghavāc caraukṣyāl lāghavāc caKH raukṣyāl laghutvāc ca A rokṣyā lāghavāc ca N vāyoḥAKH yoḥ N cātyarthañcātyarthaṃcātyarthañAH cātyarthaṃñ K cātyartha N cātiklinnadehānāṃcātiklinnadehānāṃcātiklinnadehānāṃcātiklinnadehānānKNH klinnadehānāṃ A vātikān vyādhīñA vātikāṃ vyādhīṃñ K vātikāṃ vyādhī N vātikān vyādhī H janayatiAK ṇ janayati N n janayati H eṣāṃKN eṣa A eṣan H uktaḥAKN uktāḥ H
At this point, K adds: (tatra śaraddhemantayor madhye samam ahorātraṃ yugapac cādhimāsakau bhavataḥ viṃśatikāṣṭhāś caikanimeṣārdhaś ca dinaparivṛddhir uttarāyaṇe). The round brackets appear to have been added by another hand.
At this point, K adds: (tatra śaraddhemantayor madhye samam ahorātraṃ yugapac cādhimāsakau bhavataḥ viṃśatikāṣṭhāś caikanimeṣārdhaś ca dinaparivṛddhir uttarāyaṇe). The round brackets appear to have been added by another hand.
tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu sañcitānān
doṣāṇāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇam ||12||
[cf. 1938 ed. 1.6.12]
śaradvasantaprāvṛṭsu caśaradvasantaprāvṛṭsu caAKH śaraddhemantaprāvṛṭsu ca N prakupitānāṃAKH prakupitānā N nirharaṇamnirharaṇaṃKNH nirharaṇaṃ kartavyam A
In the 1931 ed. of the vulgate, the text numbering skips from 1.61.11 to 1.6.13, omitting the number 1.6.12. In the 1938 ed. the vulgate tatra varṣāhemanta ... nirharaṇaṃ kartavyam is numbered 1.6.12 (not 1.6.13) and the numbers are one more than the 1931 ed. from there to the end of the adhyāya.
In the 1931 ed. of the vulgate, the text numbering skips from 1.61.11 to 1.6.13, omitting the number 1.6.12. In the 1938 ed. the vulgate tatra varṣāhemanta ... nirharaṇaṃ kartavyam is numbered 1.6.12 (not 1.6.13) and the numbers are one more than the 1931 ed. from there to the end of the adhyāya.
tatra paittikānāṃ vyādhīnāṃ hemante vyupaśamaḥ | ślaiṣmikāṇān nidāghe
vātikānāṃ śaradi | svabhāvatas tv ete sañcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ
||13||
[cf. 1938 ed. 1.6.13]
tatra divasapūrvāhṇe vasantaliṅgaṃ madhyāhne grīṣmasya aparāhṇe
prāvṛḍliṅgaṃ pradoṣe vārṣikaṃ śāradam ardharātre pratyuṣasi
haimanam upalakṣayet | evam ahorātram api varṣam iva
śītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamair jānīyāt ||14||
[cf. 1938 ed. 1.6.14]
divasapūrvāhṇedivasapūrvvāhṇeKNH pūrvāhṇe A vasantaliṅgaṃvasantaliṅgaṃKNH vasantasya liṅgaṃ A prāvṛḍliṅgaṃprāvṛḍliṇgaṃKH prāvṛṣaḥ A prāvṛḍliṃga N pradoṣeAKH mahauṣe N haimanamK haimantam A hemanam N hemantam H śītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamairśītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamairśītoṣṇavarṣadoṣopacayaprakopopaśamairKNH śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamair A jānīyātjjānīyātAKH janīyāt N
tatrāvyāpanneṣv ṛtuṣv avyāpannā oṣadhayo bhavanty āpaś ca | tās
tūpayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti ||15||
[cf. 1938 ed. 1.6.15]
tāsām punar vyāpado 'dṛṣṭakāritāni śītoṣṇavātavarṣāṇi | khalu viparītāny
auṣadhīr vyāpādayanty āpaś ca ||16||
[cf. 1938 ed. 1.6.16]
tāsām upayogād vividharogaprādurbhāvo marako vā bhavati ||17||
[cf. 1938 ed. 1.6.17]
em. tatra, avyāpannānām oṣadhīnām apāṃ copayogaḥ A
kadācid avyāpanneṣv api kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhād adharmair udhvasyante
janapadāḥ | viṣauṣadhipuṣpagandhena vā vāyunopanītena |
kāsaśvāsapratiśyāyaśirorogajvarair upatapyante prajāḥ
grahanakṣatracaritair vā |
śayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvair vā
||18||
[cf. 1938 ed. 1.6.19]
kadācid avyāpanneṣvANH om. K apiANH om. K kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhād adharmairkṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhād adharmmairNH ṛtuṣu kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhādharmair A ?śāparakṣaḥkrodhād adharmair K udhvasyanteudhvaṃsyanteH upadhvasyante A udhvaṃsyanteudhvaṃsyante KN vāyunopanītenaKNH vāyunopanītenākramyate yo deśas tatra doṣaprakṛtyaviśeṣeṇa A kāsaśvāsapratiśyāyaśirorogajvarairkāsaśvāsapratiśyāyaśirorogajvarairkāsasvāsapratisyāyaśirorogajvarairKN kāsaśvāsavamathupratiśyāyaśirorugjvarair A kāsaśvāsapratisyāyaśirorogajvarair H prajāḥKH om. A prajaḥ N śayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvairśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvairśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvairKNHpc gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvair A śayanāmanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇaprādurbhāvair Hac
jāto 'tra parityāga śānti prāyaścitta bali maṅgala japa homopahārejyāñjali namaskāra tapo niyama dayā dāna dīkṣābhyupagama devatā brāhmaṇa guru parair bhavitavyam evaṃ sādhu bhavati ||19||
[cf. 1938 ed. 1.6.20]
jātoKNH ta A 'tra'traKNH tra, sthāna A parityāgaśāntiprāyaścittabalimaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyamadayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparairparityāga śānti prāyaścitta bali maṅgala japa homopahārejyāñjali namaskāra tapo niyama dayā dāna dīkṣābhyupagama devatā brāhmaṇa guru parairparityāga śānti prāyascitta vali maṅgala japa homopahārejyāñjali namaskāra tapo niyama dayā dāna dīkṣābhyupagama devatā brāhmaṇa guru parairparityāga śānti prāyaścitta bali maṅgala japa homopahārejyāñjali namaskāra tapo niyama dayā dāna dīkṣābhyupagama devatā brāhmaṇa guru parairKNH parityāgaśāntikarmaprāyaścittamaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyamadayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparair A sādhuAK sādhur NH
em. ata ūrdhvam avyāpannānāmṛtūnāṃ lakṣaṇāny upadekṣyāmaḥ A
em. vāyur vāty uttaraḥ śīto rajodhūmākulā diśaḥ |
channastuṣāraiḥ savitā himānaddhā jalāśayāḥ A
channastuṣāraiḥ savitā himānaddhā jalāśayāḥ A
em. darpitā dhvāṅkṣakhaṅgāhvamahiṣorabhrakuñjarāḥ |
rodhrapriyaṅgupunnāgāḥ puṣpitā himasāhvaye A
rodhrapriyaṅgupunnāgāḥ puṣpitā himasāhvaye A
em. śiśire śītamadhikaṃ vātavṛṣṭyākulā diśaḥ |
śeṣaṃ hemantavat sarvaṃ vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ A
śeṣaṃ hemantavat sarvaṃ vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ A
em. siddhavidyādharavadhūcaraṇālaktakāṅkite |
malaye candanalatāpariṣvaṅgādhivāsite A
malaye candanalatāpariṣvaṅgādhivāsite A
em. vāti kāmijanānandajanano 'naṅgadīpanaḥ |
dampatyor mānabhiduro vasante dakṣiṇo 'nilaḥ A
dampatyor mānabhiduro vasante dakṣiṇo 'nilaḥ A
em. diśo vasante vimalāḥ kānanair upaśobhitāḥ |
kiṃśukāmbhojabakulacūtāśokādipuṣpitaiḥ A
kiṃśukāmbhojabakulacūtāśokādipuṣpitaiḥ A
em. kokilāṣaṭpadagaṇair upagītā manoharāḥ |
dakṣiṇānilasaṃvītāḥ sumukhāḥ pallavojjvalāḥ A
dakṣiṇānilasaṃvītāḥ sumukhāḥ pallavojjvalāḥ A
em. grīṣme tīkṣṇāṃśurādityo māruto naiṟuto 'sukhaḥ |
bhūs taptā saritas tanvyo diśaḥ prajvalitā iva A
bhūs taptā saritas tanvyo diśaḥ prajvalitā iva A
em. bhrāntacakrāhvayugalāḥ payaḥpānākulā mṛgāḥ |
dhvastavīruttṛṇalatā viparṇāṅkitapādapāḥ A
dhvastavīruttṛṇalatā viparṇāṅkitapādapāḥ A
em. prāvṛṣy ambaram ānaddhaṃ paścimānilakarṣitaiḥ |
ambudair vidyududdyotaprasrutais tumulasvanaiḥ A
ambudair vidyududdyotaprasrutais tumulasvanaiḥ A
em. komalaśyāmaśaṣpāḍhyā śakragopojjvalā mahī |
kadambanīpakuṭajasarjaketakabhūṣitā A
kadambanīpakuṭajasarjaketakabhūṣitā A
em. tatra varṣāsu nadyo 'mbhaśchannokhātataṭadrumāḥ |
vāpy aḥ protphullakumudanīlotpalavirājitāḥ A
vāpy aḥ protphullakumudanīlotpalavirājitāḥ A
em. bhūr avyaktasthalaśvabhrā bahuśasyopaśobhitā |
nātigarjatsravanmeghaniruddhārkagrahaṃ nabhaḥ A
nātigarjatsravanmeghaniruddhārkagrahaṃ nabhaḥ A
em. babhrur uṣṇaḥ śarady arkaḥ śvetābhravimalaṃ nabhaḥ |
tathā sarāṃsy amburuhair bhānti haṃsāṃsaghaṭṭitaiḥ A
tathā sarāṃsy amburuhair bhānti haṃsāṃsaghaṭṭitaiḥ A
em. paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnonnatasameṣu bhūḥ |
bāṇasaptāhvabandhūkakāśāsanavirājitā A
bāṇasaptāhvabandhūkakāśāsanavirājitā A
bhavati cātra |
svaguṇair api yukteṣu viparīteṣu vā punaḥ |
viṣameṣv api vā doṣāḥ kupyanty ṛtuṣu dehinām | iti ||20||
svaguṇair api yukteṣu viparīteṣu vā punaḥ |
viṣameṣv api vā doṣāḥ kupyanty ṛtuṣu dehinām | iti ||20||
[cf. 1938 ed. 1.6.37]
em. hared vasante śleṣmāṇaṃ pittaṃ śaradi nirharet |
varṣāsu śamayed vāyuṃ prāgvikārasamucchrayāt A
varṣāsu śamayed vāyuṃ prāgvikārasamucchrayāt A
[Adhyāya 7, collation]
athāto yantravidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.7.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
tvahyaṃ sasandhiśrotaḥ snāyvasthikoṣṭhagataśalyād dharaṇārtham
upadiśyate |
[cf. 1938 ed. 1.7.2.add]
yantraśatam ekottaram atra hastayantram eva pradhānatamaṃ yantrāṇām
avagaccha tadadhīnatvād yantrakarmaṇāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.7.3]
yantraśatamAKH ṭānuśatam N ekottaramAKH ekā N atraatraAKH om. N hastayantramKH hastam A yantram N avagacchaKNH avagaccha, (kiṃ A tadadhīnatvād yantrakarmaṇāṃtadadhīnatvād yantrakarmmaṇāṃKH kāraṇaṃ ? yasmādd hastād ṛte yantrāṇām apravṛttir eva) tadadhīnatvād yantrakarmaṇām A tad adhīnatvād yantrakarmaṇāṃ N
tatra manaḥ śarīrābādhakarāṇi śalyāni teṣāmāharaṇopāyo yantrāṇi
[cf. 1938 ed. 1.7.4]
tāni ṣaṭprakārāṇi bhavanti | tad tyathā | svastikayantrāṇi |
sandamśayantrāṇi | tāḍayantrāṇi | nāḍīyantrāṇi | śalākāyantrāṇi |
upayantrāṇi ceti ||
[cf. 1938 ed. 1.7.5]
tatra caturvimśati svastikayantrāṇi | dve sandamśayantre | dve eva
tāḍayayantre || viṃśatirnāḍyaḥ aṣṭāviṃśati śalākāḥ | pañcaviṃśati
rupayantrāṇīti |
[cf. 1938 ed. 1.7.6]
caturvimśaticaturviṃśatiKN caturviṃśatiḥcaturvviṃśatiḥ AH sandamśayantre | dvesandaṃśayantre, dvesaṃdaṃśayantre | dveAKH sandaśayantre | dve N tāḍayayantreK tālayantre A tātayayantre N tāḍayantre H viṃśatirnāḍyaḥviṃśatirnāḍyaḥAK viṃsati nāḍyaḥ N viṃśatināḍyaḥ H aṣṭāviṃśatiKNH aṣṭāviṃśatiḥ A pañcaviṃśatipañcaviṃśatiAK pañcaviṃśatir NH rupayantrāṇītiK rupayantrāṇi A upayantrānīti N upayantrāṇiti Hac upayantrāṇīti Hpc
tāni prāyaśo lohāni bhavanti | tat pratirūpakāṇi vā tad alābhe
[cf. 1938 ed. 1.7.7]
tatra nānāprakārāṇāṃ vyāḍānām mṛgapakṣiṇām mukhair mukhāni yantrāṇāṃ
prāyaśaḥ sadṛśāni bhavanti | tasmāt sārūpyād āgamād upadeśād anyatra
darśanāt | yuktitaś ca kārayet
[cf. 1938 ed. 1.7.8]
tatratatraAKH tadā lābhe tatra N vyāḍānāmvyāḍānāṃvyāḍānāṃKNHac vyālānāṃ A vyāḍoḍānāṃ Hpc mukhānimmukhāniAKH musyāni N yantrāṇāṃAKH yantrāniṇāṃ N bhavantiKNH om. A tasmāt sārūpyād āgamād upadeśād anyatra darśanāt | yuktitaś catasmāt sārūpyād āgamād upadeśād anyatra darśanāt | yuktitaś caK tasmāt tatsārūpyādāgamādupadeśādanyayantradarśanādyuktitaś ca A tasmāt sārūpyād āgamād upadeśād anyatradarśanātarayuktitasca N tasmātt sārūpyād āgamādupadeśād anyatradarśanāt | yuktitaś ca Hac tasmātt sārūpyād āgamādupadeśād anyatradarśanāt | tṛ yuktitaś ca Hpc
samāhitāni yantrāṇi | kharaślakṣṇamukhāni ca |
sudṛḍhāni surūpāṇi | sugrahāṇi ca kārayet ||
sudṛḍhāni surūpāṇi | sugrahāṇi ca kārayet ||
[cf. 1938 ed. 1.7.9]
svastikayantrāṇyaṣṭādaśāṅgulāni |
siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjāraśṛgālamṛgervārukākakaṅkakuraracāsabhāsa
śaśaghātyulūkacīrillaśyenagṛddhrotkrosabhṛṅgarājāñjalikakarṇṇāvabhañjananandīmukhamukhāni
| masūrākṛtibhiḥ kīlair avabaddhāni | mūleṅkuśavadāvṛttavāraṅgāni |
asthividaṣṭaśalyoddharaṇārtham upadiśyante |
[cf. 1938 ed. 1.7.10]
svastikayantrāṇyaṣṭādaśāṅgulānisvastikayantrāṇyaṣṭādaśāṅgulāniK tatra svastikayantrāṇi- aṣṭādaśāṅgulapramāṇāni A svastikayantrāṇy aṣṭādaśāgulāni śi N svastikayantrāṇy aṣṭādaśāṅgulāni H siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjāraśṛgālamṛgervārukākakaṅkakuraracāsabhāsa śaśaghātyulūkacīrillaśyenagṛddhrotkrosabhṛṅgarājāñjalikakarṇṇāvabhañjananandīmukhamukhānisiṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjāraśṛgālamṛgervārukākakaṅkakuraracāsabhāsa śaśaghātyulūkacīrillaśyenagṛddhrotkrosabhṛṅgarājāñjalikakarṇṇāvabhañjananandīmukhamukhāniKpc siṃhavyāghravṛkatarakṣvṛkṣadvīpimārjāraśṛgālamṛgair vārukakākakaṅkakuraracāsabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyena- gṛdhrakrauñcabhṛṅgarājāñjalikarṇāvabhañjananandīmukhamukhāni A siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjāraśṛgālamṛgervārukākakaṅkakuraracāsa śaśaghātyulūkacīrillaśyenagṛddhrotkrosabhṛṅgarājāñjalikakarṇṇāvabhañjananandīmukhamukhāni Kac nhavyāghratarakvṛkṣakadvīṣimārjaraśṛgālamṛger vārukākakaṃkāktararacāsabhāsaśamaghātyulūvīrillasyenagṛdhro krośabhṛṅgarājañjalikakaṇlāvabhañjananadīmukhamukhāni N siṃhavyāghratarakṣvṛkṣakadvīpimārjjāraśṛgālamṛgervvārukākakaṅkakuraracāsabhāsaśaśadyātyulūkacīrillaśyenagṛddhrotkrosabhṛṅgarājāñjalikarṇṇāvabhañjananandimukhamukhāni H masūrākṛtibhiḥmasūrākṛtibhiḥmasūrākṛtibhiḥAKHac masṛrākṛtibhiḥ N masūyūrākṛtibhiḥ Hpc avabaddhāniAK abaddhāni N avaddhāni H mūleṅkuśavadāvṛttavāraṅgāniK mūle 'ṅkuśavadāvṛttavāraṅgāṇi A mṛlaṅkuśavaḍhavṛttavāraṅgāni N mūleṅkuśavaṭavṛttavāraṅgāṇi H asthividaṣṭaśalyoddharaṇārthamasthividaṣṭaśalyoddharaṇārthamAKH asthividaṣṭaśalyodvaraṇārtham N
sanigrahānugrahau sandaṃśau ṣoḍaśāṅgulau |
tvaṅmānsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārtham upadiśyete |
[cf. 1938 ed. 1.7.11]
sanigrahānugrahauKH sanigraho 'nigrahaś ca A sa nigrahānugraho N sandaṃśausaṃdaṃśauAKH
sandatsau
N ṣoḍaśāṅgulauṣoḍaśāṅgulauAKH ṣoḍaśāgulau N tvaṅmānsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārthamK bhavataḥ, tvaṅmāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārtham A tvad māṃsasirāsnāyugataśalyodvaraṇārtham N tvagmāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārtham H
tāḍayantre dve |dvādaśāṅgule matsyanālakavadekanāladvike
karṇṇanāsāsrotogataśalyoddharaṇārtham |
[cf. 1938 ed. 1.7.12]
tāḍayantreKH tālayantre A tātayantre N dve |dvādaśāṅguledve |dvādaśāṅguledve | dvādaśāṅguleKH dvādaśāṅgule A dvādaśāṅgula N matsyanālakavadekanāladvikeK matsyatālavadekatāladvitālake A matsyenālakavad ekanāladvinālake N matsyanālakavadekanāla?ke H karṇṇanāsāsrotogataśalyoddharaṇārthamkarṇṇanāsāsrotogataśalyoddharaṇārtham |K karṇanāsānāḍīśalyānāmāharaṇārtham A varṇlanāsāsrotrogataśalyodvaraṇyartha N karṇṇanāsāśrotrogataśalyoddharaṇārthaṃ H
nāḍīyantrāṇy anekaprakārāṇy anekaprayojanāny anekatomukhāny
ubhayatomukhāni | srotogatagalaśalyoddharaṇārthaṃ kriyāsaukaryārtham
ācūṣaṇārthaṃ rogadarśanārthañ ca | tāni srotodvārapariṇāhāni
yathāyogadīrghāṇi bhavanti | tatra bhagandarārśor
budavraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇy
alābūśṛṅgayantrāṇi copariṣṭād vakṣyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.7.13]
nāḍīyantrāṇynāḍīyantrāṇiAK nāḍīyantrānāḍīyantrā NH anekaprakārāṇyanekaprakārāṇiAK nyanekaprakārāṇy N ṇyanekaprakārā H anekaprayojanānyanekaprayojanāniAK anekaprayojanā N ṇya nekaprayojanā H anekatomukhāny ubhayatomukhāniK ekatomukhānyubhayatomukhāni ca; tāni A nyaikatomukhobhayatomukhāni N nyanekatomukhānyubhayatomukhāni H srotogatagalaśalyoddharaṇārthaṃsrotogatagalaśalyoddharaṇārthaṃK srotogataśalyoddharaṇārthaṃ A srotogatagalaśalyodvaraṇārtha N śrotogataglaśalyoddharaṇārthaṃ H kriyāsaukaryārthamkriyāsaukaryārthaK rogadarśanārtham A kriyāsaukaryārthakriyāsaukaryārtha NH ācūṣaṇārthaṃAK māvṛṣanārtha N mācūṣaṇārthaṃ H rogadarśanārthañ caKNH kriyāsaukaryārthaṃ ceti A srotodvārapariṇāhānisrotodvārapariṇāhāniAKH srotradvāpariṇāhāni N yathāyogadīrghāṇiyathāyogadīrghāṇiAK yathāyogapradīrghāṇi NH bhavantiKNH ca A bhagandarārśorK bhagandarārśo A bhagandarārso N bhagandarārṇo' H budavraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇybudavraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇyK vraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrā A rbudavraṇabastyuttarabastimṛrttavṛdvidakodaradhṛmanir udvaprakaśasannirudvagudayantraṇy N rbbudavraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakāśasanniruddhagudayantrāṇy H alābūśṛṅgayantrāṇialābūśṛṅgayantrāṇiKH ṇyalābūśṛṅgayantrāṇi A alāvṛsṛṅgayantrāṇi N copariṣṭād vakṣyāmaḥcopariṣṭād vakṣyāmaḥKH copariṣṭādvakṣyāmaḥ A copariṣṭād vakvṛmaḥ N
śalākāyantrāṇy api nānāprakārāṇi nānāprayojanāni
yathāyogapariṇāhapradīrghāṇi bhavanti | teṣāṅ gaṇḍūpadaśarapuṅkha |
sarppahanu | baḍiśamukhe dve dve | eṣaṇavyūhanacālanāharaṇārtham
upadiśyante | masūradalamātramukhe dve kiñcid ānatāgre
srotogataśalyoddharaṇārtham ṣaṭkārppāsakṛtoṣṇīṣṇāṇi | pramārjanakriyāsu
| kṣārauṣadhapraṇidhānārthantrīṇi darvyākṛtīni khallamukhāni |
jāmbvaṃkuśavadanāny agnikarmāṇi trīṇi triṇi | nāsārbudaharaṇārthamekaṃ
kolāsthidalamātraṃ khallatīkṣṇoṣṭhaṃ | añjanārthamekaṃ
kalāyaparimaṇḍalamubhayato mukulāgraṃ | mūtramārgaviśuddhyarthamekaṃ
mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalamiti ||
[cf. 1938 ed. 1.7.14]
śalākāyantrāṇy apiK śalākāyantrāṇyapi ANH yathāyogapariṇāhapradīrghāṇiyathāyogapariṇāhapradīrghāṇiKNH yathāyogapariṇāhadīrghāṇi A bhavantiKNH ca A teṣāṅteṣāṃAKH teṣaṃ N gaṇḍūpadaśarapuṅkhagaṇḍūpadaśarapuṅkhaKH gaṇḍūpadasarpaphaṇaśa A gaṇḍupadasarapukhāra N sarppahanusarppahanu |sarpahanuKNH rapuṅkha A eṣaṇavyūhanacālanāharaṇārthamAK eṣaṇavyāhanacālanāharaṇārtham N eṣaṇadavyūhanacālanāharaṇārtham H upadiśyanteupadiśyanteKNH upadiśyete A masūradalamātramukhe dvemasūradalamātramukhe dvemasūradalamātramukhe dveAKH masṛradalamātramukhe dve N kiñcid ānatāgrekiṃcid ānatāgreKNH kiñcidānatāgre A srotogataśalyoddharaṇārthamsrotogataśalyoddharaṇārthaṃAK srotogataśalyodvaraṇārthaṃ N srotogataśalyāddharaṇārthaṃ H ṣaṭkārppāsakṛtoṣṇīṣṇāṇiK ṣaṭ kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇi A ṣaṭ karpyāsakṛtoṣṇīṣāṇi N ṣaṭ kārpyāmakṛtoṣṇīṣṇāṇi Hac ṣaṭ kārpyāsakṛtoṣṇīṣṇāṇi Hpc kṣārauṣadhapraṇidhānārthantrīṇikṣārauṣadhapraṇidhānārthan trīṇiKH trīṇi A kṣārauṣadhapraṇidhānārtha trīṇi N darvyākṛtīnidarvvyākṛtīniAKH drarvyākṛtīṇi N khallamukhānikhallamukhāniKHac khallamukhāni, kṣārauṣadhapraṇidhānārthaṃ ; trīṇyanyāni A khallamukhā N khallamukhāni | jaṃbbaṣṭajambujasa Hpc jāmbvaṃkuśavadanānyK jāmbavavadanāni, trīṇyaṅkuśavadanāni A ni | javkaṃkuśavadanāny N jaṃbbaṣṭavadanā Hac vadanā Hpc agnikarmāṇiKN ṣaḍevāgnikarmasva A nyagnikarmmāṇi H trīṇiKH bhipre A trīṇī N triṇiK tāni A trīṇī N trīṇi H nāsārbudaharaṇārthamekaṃnāsārbudaharaṇārthamekaṃAK nāsārbbudaharaṇārtham ekaṃ N nāmārbbudaharaṇārtham ekaṃ H kolāsthidalamātraṃkolāsthidalamātraṃKNHac kolāsthidalamātramukhaṃ A kolāsthidalabhaya3mātraṃ Hpc khallatīkṣṇoṣṭhaṃKH khallatīkṣṇauṣṭhaṃ A khalv atīkṣṇoṣṭha N añjanārthamekaṃAK añjanārtham eka N añjanārtham ekaṃ H kalāyaparimaṇḍalamubhayatokalāyaparimaṇḍalamubhayatoAK kalāyaparimaṇḍalam ubhuyato N kalāyaparimaṇḍalam ubhayato H mūtramārgaviśuddhyarthamekaṃK mūtramārgaviśodhanārthamekaṃ A mṛtramojaviśuddhyartham ekaṃ N mūtramārggaviśudhyartham ekaṃ Hac mūḍotramārggaviśudhyartham ekaṃ Hpc mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalamitimālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalamitiK mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalam iti A mālatīpuṣpavṛttāgrapramāṇaparimaṇḍalam iti N mālatīpuṣpa?vṛttāgrapramāṇaparimaṇḍalam iti Hac mālatīpuṣpa?vṛttāgrapramāṇaparimalam iti Hpc
upayantrāṇy api
rajjuveṇikācarmāntarvalkalalatāvastrāṣṭhīlāṣmantakamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantanakhamukhabālāśmaśākhā
ṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāmaskārttagatāni kṣārāgnibheṣajāni ceti ||
[cf. 1938 ed. 1.7.15]
upayantrāṇy apiK upayantrāṇyapi ANH rajjuveṇikācarmāntarvalkalalatāvastrāṣṭhīlāṣmantakamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantanakhamukhabālāśmaśākhā ṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāmaskārttagatānirajjuveṇikācarmāntarvalkalalatāvastrāṣṭhīlāṣmantakamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantanakhamukhabālāśmaśākhā ṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāmaskārttagatāniKpc rajjuveṇikāpaṭṭacarmāntavalkalalatāvastrāṣṭhīlāśmamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvā- dantanakhamukhabālāśvakaṭakaśākhāṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāyaskāntamayāni A rajjuveṇikācarmāntarvalkalalatāvastrāṣṭhīlāṣmantakamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantanakhamukhabālāśmaśā ṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāmaskārttagatāni Kac rajjuveṇikācarmāntanvalkalālatāvastrāṣṭhīlāṣmantakamudgarapāṇipādatalāṃgulijihvādantanakhamukhabālāśmaśākhāṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāmaskārttagatāni N rajjuveṇikācarmmāntavalkalalatāvastrāṣṭhīlāmmāntam udgarapāṇipādatalāṅguliji(hvā)dantanakhamukhabālāśmaśākhāṣṭhīvanapravāhanaharṣāmaskārttagatani Hac rajjuveṇikācarmmāntavalkalalatāvastrāṣṭhīlāsmāntam udgarapāṇipādatalāṅgulijihva(hvā)dantanakhamukhabālāśmaśākhāṣṭhīvanapravāhanaharṣāmaskārttagatani Hpc kṣārāgnibheṣajāniAKH khorāgnibheṣajāni N
etāni dehe sarvasmiṃ dehasyāvayave tathā
sandhau koṣṭhe dhamanyā ca yathāyogaṃ prayojayet ||
sandhau koṣṭhe dhamanyā ca yathāyogaṃ prayojayet ||
[cf. 1938 ed. 1.7.16]
yantrakarmāṇi tu
duṣṭavraṇabandhanavyañjanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvaṇamārgaśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanavirecabhañjanonmathanacūṣaṇaiṣaṇadāraṇaṛjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāni
caturviṃśati bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 1.7.17]
duṣṭavraṇabandhanavyañjanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvaṇamārgaśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanavirecabhañjanonmathanacūṣaṇaiṣaṇadāraṇaṛjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāniduṣṭavraṇabandhanavyañjanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvaṇamārgaśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanavirecabhañjanonmathanacūṣaṇaiṣaṇadāraṇaṛjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāniK nirghātanapūraṇabandhanavyūhanavartanacālanavivartanavivaraṇapīḍanamārgaviśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamana- vinamanabhañjanonmathanācūṣaṇaiṣaṇadāraṇarjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāni A duṣṭapraṇabandhanavyajanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvanamārgasodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnāmanaviramanabhañjanonmathanavṛṣaṇaiṣaṇadāraṇahjṛkaraṇaprakṣālaṇapradhamanapramārjjanāni N duṣṭavraṇabandhanavyañjanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvanamārggaśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanaviramaṇabhañjanonmathacūṣaṇaiṣaṇadāraṇaṛjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjjanāni Hac duṣṭavraṇabandhanavyañjanavarttanabhrāmaṇapīḍanatāḍananivaraṇavivaraṇasīvanamārggaśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamanaviramaṇabhañjanonmathanacūṣaṇaiṣaṇadāraṇaṛjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjjanāni Hpc caturviṃśaticaturvviṅśatirK caturviṃśatiḥcaturvviṅśatir AH catuviṃsati N bhavantiKN om. A bhavati H
svabudhyā vibhajed yantrayantrakarmāṇi buddhimān |
asaṅkhyeyavikalpatvāc chalyānām iti niścayaḥ ||
asaṅkhyeyavikalpatvāc chalyānām iti niścayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.7.18]
tatrātisthūlam asāram atidīrgham atihrasvam agrāhivakraṃ śithilam
atyunnataṃ mṛdukīlaṃ mṛdupāśaṃ mṛdumukham iti dvādaśayantradoṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.7.19]
tatrātisthūlamtatrātisthūlamKH tatra, atisthūlam A tatrātisthṛla N asāramAKH masāram N atidīrghamAKN atidī H atihrasvamAKN om. H agrāhivakraṃK agrāhi, viṣamagrāhi, vakraṃ A agrāhi vaktraṃ N rgha matihrsvamagrāhi vakraṃ H śithilamAKN sithilam H mṛdupāśaṃK mṛdumukhaṃ A mṛdupośaṃ N mṛdupāsaṃ H mṛdumukhamKNH mṛdupāśam A dvādaśayantradoṣāḥdvādaśa yantradoṣāḥAKNHpc dvādaśa yantrantrādoṣāḥ Hac
etair doṣer vimuktaṃ tu yantram aṣṭādaśāṃgulaṃ |
praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi karmasu yojayet ||
praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi karmasu yojayet ||
[cf. 1938 ed. 1.7.20]
dṛśyaṃ siṃhamukhādyais tu gūḍhaṃ kaṅkamukhādibhiḥ |
śalyaṃ svastikayantrais tu nirharet tad bhiṣak chanaiḥ ||
śalyaṃ svastikayantrais tu nirharet tad bhiṣak chanaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.7.21]
siṃhamukhādyais tuAKN siṃhamukhādyais tra H gūḍhaṃAKH gṛḍhaṃ N kaṅkamukhādibhiḥkaṅkamukhādibhiḥAKH kadkamukhādibhiḥ N śalyaṃ
śalyaṃKH om. A
śalya N svastikayantrais tuKN om. A svastikyantrai H nirharet tad bhiṣak chanaiḥK
nirhareta śanaiḥ śalyaṃ śāstrayuktivyapekṣayā A niraharaitta dbhiṣak chanaiḥ N stra nirharet ta bhiṣakchanaiḥ H
śalyaṃKH om. A
śalya N svastikayantrais tuKN om. A svastikyantrai H nirharet tad bhiṣak chanaiḥK
nirhareta śanaiḥ śalyaṃ śāstrayuktivyapekṣayā A niraharaitta dbhiṣak chanaiḥ N stra nirharet ta bhiṣakchanaiḥ H
vivarttate sādhvavagāhate ca gṛhṇāti gṛhyoddharate ca yasmāt |
tasmāt smṛtaṅ kāṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣv avikāri yac ceti ||
tasmāt smṛtaṅ kāṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣv avikāri yac ceti ||
[cf. 1938 ed. 1.7.22]
vivarttateKH ni(vi)vartate A vivarttana N gṛhṇātiKH śalyaṃ ni A om. N gṛhyoddharate caAKH gṛhodvarate ca N yasmāt | tasmāt smṛtaṅyasmāt |
tasmāt smṛtaṅyasmāt ||
tasmāt smṛtaṅKN yasmāt |
yantreṣv ataḥ A yasmāt |
yasmāt smṛtaṃ H kāṅkamukhaṃK kaṅkamukhaṃ AH kāṅkāmukhaṃ N sarveṣvsarvveṣvAKH sarve N avikāriKH adhi(vi)kāri A ṣvavikāri N yac cetiKNH caiva A
tasmāt smṛtaṅyasmāt ||
tasmāt smṛtaṅKN yasmāt |
yantreṣv ataḥ A yasmāt |
yasmāt smṛtaṃ H kāṅkamukhaṃK kaṅkamukhaṃ AH kāṅkāmukhaṃ N sarveṣvsarvveṣvAKH sarve N avikāriKH adhi(vi)kāri A ṣvavikāri N yac cetiKNH caiva A
[Adhyāya 8, collation]
athātaḥ śastrāvacāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.8.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
ekaviṃśatiḥ śastrāṇi bhavanti | tad yathā |
maṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgra karapatra vṛddhipatra nakhaśastra mudrikotpalapatrakādhyardhadhāra sūcī kuśapatrāṭāmukha śarārīmukhāntarmukha trikurcaka kuṭhārikā vrīhimukhārā vetasapatra baḍiśa dantaśaṅkveṣaṇya iti
|
[cf. 1938 ed. 1.8.3]
ekaviṃśatiḥH viṃśatiḥ A ekaviṃśati KN bhavantibhavantiKNH om. A tad yathātad yathāAKH tadyathā N maṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgrakarapatravṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakādhyardhadhārasūcīkuśapatrāṭāmukhaśarārīmukhāntarmukhatrikurcakakuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrabaḍiśadantaśaṅkveṣaṇyamaṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgra| karapatra vṛddhipatra nakhaśastra mudrikotpalapatrakādhyardhadhāra| sūcī kuśapatrāṭāmukha śarārīmukhāntarmukha| trikurcaka| kuṭhārikā vrīhimukhārā vetrasapatra| baḍiśa dantaśaṅkveṣaṇyamaṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgra karapatra| vṛddhipatra| nakhaśastra| mudrikotpalapatrakādhyardhadhāra| sūcī kuśapatrāṭāmukha śarārīmukhāntarmukha| trikurcaka| kuṭhārikā| vrīhimukhārā vetrasapatra| baḍiśa danta|śaṅkveṣaṇyaem. maṇḍalāgrakarapatravṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakārdhadhārasūcīkuśapatrāṭīmukha- śarārimukhāntarmukhatrikūrcakakuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrakabaḍiśadantaśaṅkveṣaṇya A maṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgrakarapatravṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakādhyardhadhārasūcīkuśapatrāṭāmukhaśarārīmukhāntarmukhatrikurcakakuṭhārikāvrīhimukhārāvetrasapatrabaḍiśadantaśaṅkveṣaṇyamaṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgra| karapatra vṛddhipatra nakhaśastra mudrikotpalapatrakādhyardhadhāra| sūcī kuśapatrāṭāmukha śarārīmukhāntarmukha| trikurcaka| kuṭhārikā vrīhimukhārā vetrasapatra| baḍiśa dantaśaṅkveṣaṇyamaṇḍalāgrārdhamaṇḍalāgra karapatra| vṛddhipatra| nakhaśastra| mudrikotpalapatrakādhyardhadhāra| sūcī kuśapatrāṭāmukha śarārīmukhāntarmukha| trikurcaka| kuṭhārikā| vrīhimukhārā vetrasapatra| baḍiśa danta|śaṅkveṣaṇya KN maṇḍalāgrārddhamaṇḍalgra|karapatravṛddhipatranakhaśastramu𑑎drikotpalapatrakādhyarddhadhārāsūcīkuśapatrāṭāmukhaśarārīmukhāntarmmukha𑑍trikurccaka𑑍kuṭhārikā|vrīhimukhārā|vetasapatrabaḍiśadantaśaṃkveṣaṇya Hac maṇḍalāgrārddhamaṇḍalāgra|karapatravṛddhipatranakhaśastramu𑑎drikotpalapatrakādhyarddhadhārāsūcīkuśapatrāṭāmukhaśarārīmukhāntarmmukha𑑍trikurccaka𑑍kuṭhārikā|vrīhimukhārā|vetasapatrabaḍiśadantaśaṃkveṣaṇya Hpc
tatra maṇḍalāgram ardhamaṇḍalāgrakarapatrāṇi cchedane lekhane
copadiśyante | vṛddhipatra nakhaśastra mudrikotpalapatrakādhyardhadhārāṇi bhedane cchedane copayujyante
| sūcī kuṭhārikā vrīhimukhārā vetasapatrāṇi
vedhane | eṣaṇy eṣaṇe | anulomāḥ karīrāḥ śastravṛttāś ca | sūcī
baḍiśadantaśaṅkuś cāharaṇe |
kuśapatrāṭāmukhaśarārimukhāntarmukhatrikurcakāni visrāvaṇe | sūcī
sīvyana ity aṣṭavidhaḥ śastrāṇāṃ karmaṇy upayogo vyākhyātaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.8.4]
maṇḍalāgrammaṇḍalāgramKNH om. A ardhamaṇḍalāgrakarapatrāṇiarddhamaṇḍalāgrakarapatrāṇiKNHpc maṇḍalāgrakarapatre syātāṃ A arddhamaṇḍalāgrakaratrāṇi Hac copadiśyanteKNH ca A vṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakādhyardhadhārāṇivṛddhipatra nakhaśastra mudrikotpalapatrakādhyardhadhārāṇivṛddhipatra nakhaśastra mudrikotpa𑑎lapatrakādhyarddhadhārāṇiKH vṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakārdhadhārāṇi A vṛddhipatra|nakhaśastra|mudikotpalapatrādhyardhaṇarāṇi Nac vṛddhipatra|nakhaśastra|mudikotpalapatrādhyardhadhārāṇi Npc bhedaneKNH chedane A cchedaneKNH bhedane A copayujyanteKNH ca A sūcīkuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrāṇisūcī kuṭhārikā vrīhimukhārā vetasapatrāṇisūcī kuṭhārikā vrīhimukhārā𑑍 vetasapatrāṇiKH sūcīkuśapatrāṭī(ṭā)mukhaśarārimukhāntarmukhatrikūrcakāni visrāvaṇe, kuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrakāṇi A sūcīkuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapratrāṇi N vedhaneKNH vyadhane A eṣaṇyKNH om. A eṣaṇeeṣaṇeKNH om. A anulomāḥKNH om. A karīrāḥKNH om. A śastravṛttāś caKNH om. A sūcīKNH sūcī ca A baḍiśadantaśaṅkuśbaḍiśadanta śaṅkuśbaḍiśadanta śaṃkuśKN baḍiśaṃ dantaśaṅkuś A baḍiśadantaśakuś H kuśapatrāṭāmukhaśarārimukhāntarmukhatrikurcakānikuśapatrāṭāmukhaśarārimukhāntarmukhatrikurcakānikuśapatrāṭāmukha𑑍śarārimukhāntarmmukhatrikurccakāniKNpcH eṣa A kuśapatrāṭāṣṭāmukhaśarārimukhāntarmukhatrikurcakāni Nac visrāvaṇeviśrāvaṇeKN ṇyeṣaṇe A viśrāvaṇe H sūcīKNH ānulomye ca, sūcyaḥ A sīvyanaKNH sīvane A aṣṭavidhaḥKH aṣṭavidhe karmaṇyupayogaḥ A avidhaḥ N karmaṇyKN om. A karmmāṇy H upayogoupayogoKNH om. A
teṣāṃ yathāyogaṃ grahaṇam | karmasv eṣa śastragrahaṇasamāsaḥ |
vṛddhipatran tu vṛntaphalasādhāraṇe bhāge gṛhṇīyāt | bhedanāny evaṃ
sarvāṇi | vṛddhipatravad ardhamaṇḍalāgraṃ kiñcid uttānapāṇinā lekhane
bahuśo 'vacārya vṛntāgreṇa visrāvaṇāni | viśeṣeṇa tu
bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ rājñāṃ rājamātrāṇāṃ vā trikurcakena
visrāvayet | talapracchādita vṛntāgram aṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ
vrīhimukham | kuṭhārikāṃ vāmahastagṛhītapucchāṃ
dakṣiṇahastāṅguṣṭhāvaṣṭabdhayā madhyamayāṅgulyā nihanyāt | tatra
karapatrārāvetasapatrabaḍiśadanta śaṅkveṣaṇīr mūle
pradeśinīprayuktam |
[cf. 1938 ed. 1.8.5]
teṣāṃKNH teṣāṃ atha A grahaṇamgrahaṇaṃgrahaṇaṃ KNH grahaṇa A karmasvkarmmasvKNH samāsopāyaḥ karmasu A eṣaKNH om. A śastragrahaṇasamāsaḥKNH vakṣyate- tatra A vṛddhipatran tuvṛddhipatran tu vṛddhipatraṃ tuKNH vṛddhipatraṃ A vṛntaphalasādhāraṇevṛntaphalasādhāraṇeAK vṛntaphalasāraṇe N vṛttaphalasādhāraṇe H gṛhṇīyāt | bhedanānygṛhṇīyāt || bhedanānyKNH gṛhṇīyāt, bhedanā A evaṃKH nyevaṃ A eva N vṛddhipatravad ardhamaṇḍalāgraṃvṛddhipatravad arddhamaṇḍalāgraṃKH vṛddhipatraṃ maṇḍalāgraṃ ca A vṛddhipapatravad ardhamaṇḍalāgraṃ N kiñcid uttānapāṇinākiṃcid uttānapāṇinākiṃcid uttānapāṇināKH kiñciduttānena pāṇinā A kiṃcid attānapāṇinā N 'vacāryaem. 'vacāryaṃ A vacārya KNH vṛntāgreṇaKN vṛntāgre A vṛttāgreṇa H visrāvaṇāniviśrāvaṇāniAKN viśrāvaṇāni H bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃbālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃbālavṛddhasukumārabhīruṇārīṇāṃbālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃAKpcNH bālavṛddhasukumārabhīrunārī Kac rājamātrāṇāṃ vāKNH rājamā(pu)trāṇāṃ ca A trikurcakenatrikurcakenatrikurccakenaKNHpc trikūrcakena A trikurccake Hac visrāvayet | talapracchāditavṛntāgramvisrāvayet | talapracchādita vṛntāgramviśrāvayet || talapracchādita vṛntāgramKN visrāvayet, talapracchāditavṛnta A viśrāvayet | talapracchāditavṛttāgram H aṅguṣṭhapradeśinībhyāṃaṃguṣṭhapradeśinībhyāṃaṅguṣṭhapradeśinībhyāṃKNH maṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ A vāmahastagṛhītapucchāṃvāmahastagṛ hītapucchāṃvāmahastagṛhītapucchānKNH vāmahastanyastāmita A dakṣiṇahastāṅguṣṭhāvaṣṭabdhayādakṣiṇahastāṃguṣṭhāvaṣṭabdhayādakṣiṇahastāṅguṣṭhāvaṣṭabdhayāKpcH rahastamadhyamāṅgulyā'ṅguṣṭhaviṣṭabdhayā' A dakṣiṇahastāṃguṣṭhā Kac dakṣiṇahastāṃguṣṭhāvaskandhayā N madhyamayāṅgulyāmadhyamayāṃgulyāKNH om. A nihanyāt | tatranihanyāt tatranihanyāt || tatraKNH bhihanyāt , ārā A karapatrārāvetasapatrabaḍiśadantaśaṅkveṣaṇīrkarapatrārāvetasapatrabaḍiśadanta śaṃkveṣaṇīrH karapatraiṣaṇyo A karapatrārāvetasapatrabaḍiśadantaśakveṣaṇīr K karapatrārāvetasapatrabaḍiṣadantasakveṣaṇīr N pradeśinīprayuktampradeśinīprayuktaṃKNH śeṣāṇi tu yathāyogaṃ gṛhṇīyāt A
mudrikāsadṛśaṃ nakhākāraśastramukhañ caturvedhanaṃ sūkṣma ḍorāvabaddhaṃ mudrikāśastraṃ teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa
vyākhyātāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.8.6]
tatra nakhavardhanaiṣaṇyāv aṣṭāṅgulyau sūcyo vakṣyante | śeṣāṇi tu
ṣaḍaṅgulāni tāni sugrahāṇi sudhārāṇi surūpāṇi sulohāni sudhautāni
samāñcitamukhāni ceti śastrasampat |
[cf. 1938 ed. 1.8.7-8]
nakhavardhanaiṣaṇyāvnakhavardhanaiṣaṇyāvnakhavarddhanaiṣaṇyāvKNH nakhaśastraiṣaṇyā A aṣṭāṅgulyauaṣṭāṃgulyauKNH vaṣṭāṅgule A sūcyoAKH sūcye N vakṣyanteKNH vakṣyante, (pradeśinyagraparvapradeśapramāṇā mudrikā, daśāṅgulā śarārimukhī sā ca (yā sā) kartarīti kathyate) A sudhārāṇiKNH sulohāni, sudhārāṇi A sulohānisulohāniKpcNH su A om. Kac sudhautāniKNH om. A samāñcitamukhāniNH samāhitamukhāgrāṇi, akarālāni A samāṃcitamukhāniṇi K
tatra dhārā bhedanānāṃ māsūrī | lekhanānām ardhamāsūrī | vedhyānāṃ
visrāvaṇānāñ ca kaiśikī | chedanānām ardhakaiśikī |
[cf. 1938 ed. 1.8.10]
baḍiśadantaśaṅku cānatāgre | tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhī
yavapatrā eṣaṇī gaṇḍūpadākāramukhī ceti |
[cf. 1938 ed. 1.8.11]
baḍiśadantaśaṅkubaḍiśadantaśaṃkuKNH baḍiśaṃ dantaśaṅkuś A cānatāgrecānatāgre |AKpcNH natāgre | Kac tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhītīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhīKH tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramu A tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapratramukhī N yavapatrāKH om. A yavapratrā N eṣaṇīKNH khyeṣaṇī A cetiKNH ca) A
tatra vakraṃ kuṇṭhaṃ khaṇḍaṃ kharadhārātisthūlam atyalpam atidīrgham
atihrasvam ity aṣṭau śastradoṣāḥ | ato viparītaguṇam ādadyād anyatra
karapatrāt | tad dhi kharadhāram asthicchedanārtham |
[cf. 1938 ed. 1.8.9]
kuṇṭhaṃAKH kuṇḍa N khaṇḍaṃkhaṇḍaṃAKpc khaṇḍa KacH khaṃṇḍa N kharadhārātisthūlam kharadhārātisthūlamKNH kharadhāram, atisthūlam A atihrasvamAKH atihraṣvam N śastradoṣāḥAKNpcH śastradoṣāṣāḥ Nac ādadyād anyatraKNH ādadīta, anyatra A karapatrāt | tad dhikarapatrāt; tad dhiAKH karapratrāt || tad dhi N kharadhāramAKH khuradhāram N
em. teṣāṃ pāyanā trividhā kṣārodakataileṣu | tatra kṣārapāyitaṃ śaraśalyāsthicchedaneṣu, udakapāyitaṃ māṃsacchedanabhedanapāṭaneṣu, tailapāyitaṃ sirāvyadhanasnāyucchedaneṣu A
teṣān niśānī ślakṣṇaśilikā dhārāsampādanārthaṃ śālmalīphalakaṃ ceti ||
[cf. 1938 ed. 1.8.13]
bhavati cātra ||
yadā suniśitaṃ śastraṃ romavāhi susaṃsthitam |
sugṛhītam pramāṇena tadā śastraṃ nipātayet ||
yadā suniśitaṃ śastraṃ romavāhi susaṃsthitam |
sugṛhītam pramāṇena tadā śastraṃ nipātayet ||
[cf. 1938 ed. 1.8.14]
bhavati cātra || yadābhavati cātra
yadāA yadābhavati cātra ||
yadābhavati cātra ||
yadā0 ||
yadā KNH suniśitaṃsuniśitaṃAKH suniṣitaṃ N romavāhisusaṃsthitamromavāhi susaṃsthitam |romavāhi susaṃsthitaṃKN romacchedi susaṃsthitam A romavāhisusaṃsthitaḥ H pramāṇenapramāṇena𑑍AKH pramāṇenena N śastraṃśastranKNH karma A nipātayetKH su yojayet A nidhārayet N
yadāA yadābhavati cātra ||
yadābhavati cātra ||
yadā0 ||
yadā KNH suniśitaṃsuniśitaṃAKH suniṣitaṃ N romavāhisusaṃsthitamromavāhi susaṃsthitam |romavāhi susaṃsthitaṃKN romacchedi susaṃsthitam A romavāhisusaṃsthitaḥ H pramāṇenapramāṇena𑑍AKH pramāṇenena N śastraṃśastranKNH karma A nipātayetKH su yojayet A nidhārayet N
anuśastrāṇi tvakkṣāra sphaṭika kāca kuravinda jalaukāgni nakhapatrāṇi ||
[cf. 1938 ed. 1.8.15]
anuśastrāṇiKNH anuśastrāṇi tu A tvakkṣārasphaṭikakācakuravindajalaukāgninakhapatrāṇitvakkṣāra sphaṭika kāca kuravinda jalaukāgni nakhapatrāṇitvak_kṣāra sphaṭika kāca kuravinda jalaukāgni nakhapatrāṇiKH tvaksārasphaṭikakācakuruvindajalaukognikṣāranakhagojīśephālikāśākapatrakarīrabālāṅgulaya iti A tvakkṣārasphaṭikakācakuravindajalaukāgninakhapatrā N
śiśūnāṃ śastrabhīrūṇām anuśastrāṇi yojayet |
tvakkṣārādicaturvargaṃ bhedye cchedye ca buddhimān |
tvakkṣārādicaturvargaṃ bhedye cchedye ca buddhimān |
[cf. 1938 ed. 1.8.16]
śastrabhīrūṇāmśastrabhīrūṇāṃAKH śastrabhīruṇām N anuśastrāṇiKNH śastrābhāve ca A yojayet | tvakkṣārādicaturvargaṃyojayet |
tvakkṣārādicaturvargaṃyojayet |
tvak_kṣārādicaturvvarggamKH yojayet |
tvaksārādicaturvargaṃ A yojayet ||
tvakkṣārādicatuvargam N bhedyeKNH chedye A cchedye caKNH bhedye ca A buddhimānANH buddhimāṃ K
tvakkṣārādicaturvargaṃyojayet |
tvak_kṣārādicaturvvarggamKH yojayet |
tvaksārādicaturvargaṃ A yojayet ||
tvakkṣārādicatuvargam N bhedyeKNH chedye A cchedye caKNH bhedye ca A buddhimānANH buddhimāṃ K
āhārye cchedye bhedye ca nakhaṃ śakyeṣu yojayet |
vidhiḥ pravakṣyate paścād agnikṣārajalaukasāṃ |
vidhiḥ pravakṣyate paścād agnikṣārajalaukasāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.8.17]
ye syur mukhagatā rogā netravarmagatāś ca ye |
gojī śephālikā śākapatrair visrāvayet tu tān ||
gojī śephālikā śākapatrair visrāvayet tu tān ||
[cf. 1938 ed. 1.8.18]
ye syurAKH ye su N mukhagatāmmukhagatāAKH mukhagatāṃ N netravarmagatāś ca yenetravarmmagatāś ca yeKNH netravartmagatāś ca ye A gojīśephālikāśākapatrair
gojī śephālikā śākapatrairKH
gojīśephālikāśākapatrai A
gojīsehālikāśākapatrai N visrāvayet tuviśrāvayet tuKN rvisrāvayet tu A vviśrāvayet tu H tāntānAK tāṃ NH
gojī śephālikā śākapatrairKH
gojīśephālikāśākapatrai A
gojīsehālikāśākapatrai N visrāvayet tuviśrāvayet tuKN rvisrāvayet tu A vviśrāvayet tu H tāntānAK tāṃ NH
śastrāṇy etāni matimān śuddhaśaikyāyasāni tu |
kārayet karaṇaprāptaḥ karmāra karmakovida iti ||
kārayet karaṇaprāptaḥ karmāra karmakovida iti ||
[cf. 1938 ed. 1.8.19]
śastrāṇyKN eṣyeṣv eṣaṇyalābhe tu bālāṅgulyaṅkurā hitāḥ ||
śastrāṇy A śastrāny H matimān śuddhaśaikyāyasāni tuA matimāṃ śuddhaśaikyāyasāni tu K matimāṃ śuddhaśaikyāyasāni tuṃ N matimān śuddhasaikyāyasāni tu H kārayet karaṇaprāptaḥ
kārayet karaṇaprāptaḥ
kārayet karaṇaprāptaḥKpcH
kārayet karaṇaprāptaṃ A
kārayet karaṇaprāpta Kac
kārayet kaṇaprāptaḥ N karmārakarmakovidakarmāra karmakovidaKpcN karmāraṃ karmakovidam A karmāraṃkarmakovida Kac karmmāraḥ karmmakovida H itiKNH om. A
śastrāṇy A śastrāny H matimān śuddhaśaikyāyasāni tuA matimāṃ śuddhaśaikyāyasāni tu K matimāṃ śuddhaśaikyāyasāni tuṃ N matimān śuddhasaikyāyasāni tu H kārayet karaṇaprāptaḥ
kārayet karaṇaprāptaḥ
kārayet karaṇaprāptaḥKpcH
kārayet karaṇaprāptaṃ A
kārayet karaṇaprāpta Kac
kārayet kaṇaprāptaḥ N karmārakarmakovidakarmāra karmakovidaKpcN karmāraṃ karmakovidam A karmāraṃkarmakovida Kac karmmāraḥ karmmakovida H itiKNH om. A
em. prayogajñasya vaidyasya siddhir bhavati nity aśaḥ |
tasmāt paricayaṃ kuryāc chastrāṇāṃ grahaṇe sadā A
tasmāt paricayaṃ kuryāc chastrāṇāṃ grahaṇe sadā A
[Adhyāya 9, collation]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
adhigatasarvaśāstram api śiṣyaṃ yogyāṃ kārayet | cchedyādiṣu snehādiṣu
karmapatham upadiśet | bahuśruto py akṛtayogaḥ karmasv ayogyo bhavati
|
[cf. 1938 ed. 1.9.3]
adhigatasarvaśāstramadhigatasarvvaśāstramadhigatasarvvaśāstramKNH adhigatasarvaśāstrārtham A kārayet | cchedyādiṣukārayet || chedyādiṣuKN kārayet | snehādiṣu A kārayet | cchedyādīṣu H snehādiṣusnehādiṣuK chedyādiṣu ca A snehādīṣu ca N snehādi ca H upadiśet | bahuśrutoupadiśet || bahuśrutoKN upadiśet | subahuśruto A upadiśyet | bahuśruto' H py akṛtayogaḥem. 'pyakṛtayogyaḥ AN pyakṛtayogaḥ K py akṛtayogyaḥ H karmasv ayogyokarmmasvayogyoem. karmasvayogyokarmmasvayogyo AKH karmaścayogyo N
tatra puṣpaphalālāvutrapuservārukaprabhṛtiṣu cchedyaśeṣāṃ darśayet |
utkartanāpakarttanāni copadiśet | dṛtibastiprasevakapūrṇeṣu bhedyayogyāṃ
| saromṇi carmātate lekhyasya | mṛtapaśumahiṣāsvaśirāsūtpalanāleṣu
vedhyasya | ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanāḍīśuṣkālābumukheṣveṣyasya |
panasabimbīphalamajjāmṛtapaśudanteṣvāhāryasya
sūkṣmaghanavastrāntamṛducarmāntayoḥ sīvyasya |
mṛduvadhramāṃsapesyutpalanāleṣu ca karṇṇasandhibandhanayogyām |
pustamayapuruṣāṃgapratyaṅgeṣu bandhanayogyāṃ | ghaṭālāvumukheṣu
bastivraṇabastipīḍanayogyāṃ | netrapraṇidhānabastipīḍanayor iti ||
[cf. 1938 ed. 1.9.4]
puṣpaphalālāvutrapuservārukaprabhṛtiṣupuṣpaphalālāvutrapuservārukaprabhṛtiṣuK puṣpaphalālābūkālindakatrapusai(so)rvārukarkārukaprabhṛtiṣu A puṣpahalālāvūtrapumevārukaprabhṛtiṣu N puṣpaphalālāvutrapuṣervvārukaprabhṛtiṣu H cchedyaśeṣāṃcchedyaviśeṣāṃcchedyaviśeṣānKpc chedyaviśeṣāncchedyaviśeṣāṃcchedyaviśeṣān AKacH chedyaviṣauṣān N darśayet | utkartanāpakarttanānidarśayet, utkartanāpakartanānidarśayet | utkarttanāpakarttanānidarśayet | utkarttanāpakarttanāniAKH darśayet || utkarttanāyakarttanāni N copadiśet | dṛtibastiprasevakapūrṇeṣucopadiśet | dṛtibastiprasevakapūrṇeṣucopadiśet || dṛtivastiprasevakapūrṇṇeṣuKN copadiśet; dṛtibastiprasevakaprabhṛtiṣūdakapaṅkapūrṇeṣu A copadiśyet | dṛtibastiprasevakapūrṇṇeṣu H saromṇiAKH sarosti N carmātateK carmaṇyātate A carmatate N carmmātane H mṛtapaśumahiṣāsvaśirāsūtpalanāleṣuK mṛtapaśusirāsūtpalanāleṣu ca A mṛtapaśumahiṣāśvaśivāsūtyalanāleṣu N mṛtapaśumahiṣāśvaśirāsūtpalanāleṣu H ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanāḍīśuṣkālābumukheṣveṣyasyaghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanāḍīśuṣkālābumukheṣveṣyasyaKpcHac ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanālīśuṣkālābūmukheṣveṣyasya A ghuṇopahatakāṣṭhataveṇunalanāḍīśuṣkālābumukheṣveṣyasya Kac ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanāḍīśuṣkālāvūmukheṣṭheṣyasya N ghuṇopahatakāṣṭhabhraveṇunalanāḍīśuṣkālābumukheṣveṣyasya Hpc panasabimbīphalamajjāmṛtapaśudanteṣvāhāryasyapanasabimbīphalamajjāmṛtapaśudanteṣvāhāryasyapanasabiṃbīphalamajjāmṛtapaśudanteṣvāhāryasyaKH panasabimbībilvaphalamajjamṛtapaśudanteṣvāhāryasya; madhūcchiṣṭopalipte śālmalīphalake visrāvyasya A panasaviṃbīphalamujjāmṛbhapa paśudanteṣṭhahāryasya N sūkṣmaghanavastrāntamṛducarmāntayoḥsūkṣmaghanavastrāntamṛducarmmāntayoḥKH sūkṣmaghanavastrāntayor mṛducarmāntayoś ca A sūkṣmamanavastrānṭhamṛducarmāntayoḥ N sīvyasya | mṛduvadhramāṃsapesyutpalanāleṣu casīvyasya | mṛduvadhramāṃsapesyutpalanāleṣu caKH sīvyasya; pustamayapuruṣāṅgapratyaṅgaviśeṣeṣu bandhanayogyāṃ; mṛduṣu māṃsakhaṇḍeṣv agnikṣārayogyāṃ; mṛducarmamāṃsapeśīṣūtpalanāleṣu ca A mīvyasya mṛducapramāṃsapesyutpalanāleṣu ca N karṇṇasandhibandhanayogyāmkarṇṇasandhibandhanayogyāmK karṇasandhibandhayogyāmkarṇṇasandhibandhayogyāṃ AH karṇṇasaccivanvanayogyāṃ N pustamayapuruṣāṃgapratyaṅgeṣuK u A pustamayaṣuruṣāṃgapratpadgeṣu N pumtamayapuruśāṅgapratyaṅgeṣu Hac pustamayapuruśāṅgapratyaṅgeṣu Hpc bandhanayogyāṃKNH daka A ghaṭālāvumukheṣuKH pūrṇaghaṭapārśvasrotasyalābūmukhādi A ghaṭhālāvumukheṣu N bastivraṇabastipīḍanayogyāṃbastivraṇabastipīḍanayogyāṃvastivraṇavastipīḍanayogyāṃKH ṣu ca A bastipīḍanayogyāṃ N netrapraṇidhānabastipīḍanayornetrapraṇidhānabastipīḍanayorKH netrapraṇidhānabastivraṇabastipīḍanayo A netrapraṇidhānabastipīḍanayo N itiKH gyām iti A riti N
bhavati cātra ||
evam ādiṣu medhāvī yogyā karmaṇy aśeṣataḥ |
evam ādiṣu medhāvī yogyā karmaṇy aśeṣataḥ |
[cf. 1938 ed. 1.9.5ab]
em. tasmāt kauśalam anvicchan śastrakṣārāgnikarmasu A
yasya yasyeha sādharmyaṃ tatra yogyāñ ca kārayet ||
[Adhyāya 10, collation]
athāto viśikhānupraveśanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.10.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
adhigatatantreṇopāsitatantrārthena dṛṣṭakarmaṇā kṛtayogyena
śāstrārthannigadatā rājānujñātena vaidyena viśikhācaritavyā |
nīcanakharomṇā śucinā śucivastraparihitena chatravatā
sopānatkenānuddhataveṣeṇa sumanasā kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena
bandhubhūtena bhūtānāṃ sahāyavatā |
[cf. 1938 ed. 1.10.3]
adhigatatantreṇopāsitatantrārthenaAK adhigatantrenopāsitatantrārthiṣu N adhigatatantreṇaupāsitatantrārthena H dṛṣṭakarmaṇādṛṣṭakarmmaṇāAKH dṛṣṭakarmaṇa N śāstrārthannigadatāśāstrārthaṃ nigadatāKH śāstraṃ nigadatā A śāstrārthanigadatā N rājānujñātenaKH rājānujñāte A rājātujñātena N vaidyenaKH na A vedyena N viśikhācaritavyāviśikhā caritavyāKH om. A śikhācaritavyā N nīcanakharomṇāAKH nīcanakharoṣṇā N śucināAKN ṣucinā H śucivastraparihitenaśucivastraparihitenaKNH śuklavastraparihitena A sopānatkenānuddhataveṣeṇasopānatkenānuddhataveṣeṇasopānatkenānuddhataveṣeṇaKN daṇḍahastena sopānatkenānuddhataveśena A sopānatkenānuddhataveṣena H kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakenakalyāṇābhivyāhāreṇākuhakenaAKH kalyāṇābhivyāhāreṇākuhake N sahāyavatāsahāyavatāKNH susahāyavatā vaidyena viśikhā'nupraveṣṭavyā A
tato dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenātura gṛham
āgamyopaviśyāturam abhipaśyet spṛśet pṛcchec ca tribhir etair
vijñānopāyaiḥ | dīrgham āyuṣo 'lpāyuṣo veditavyāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.10.4]
dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāturagṛhamdūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenātura gṛhamdūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenātura gṛhamKH dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāturagṛha A dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāturagṛham N āgamyopaviśyāturamKH mabhigamya, upaviśya, ātura A āgamyāturam N abhipaśyet spṛśet pṛcchec caabhipasyet | spṛset pṛcchec caKNH mabhipaśyet spṛśet pṛcchec ca A etairKNH etai A vijñānopāyaiḥvijñānopāyaiḥvvijñānopāyaiḥKNH rvijñānopāyai A dīrghamdīrghamKNH om. A āyuṣoKH ro A āyuṣyo N 'lpāyuṣoem. gāḥ prāyaśo A lpāyuṣo KN 'lpāyuśo H veditavyāḥveditavyāḥK veditavyā ANH
MS K seems to have veditavyāḥ although the final visarga isn't clear and the manuscript is damaged at this point. It was read as a visarga by Ācārya (1939: 77, note 2).
The vulgate here adds a passage that is taken to be a reference to the doctrines of the Carakasaṃhitā. See HIML 1A, 351-352. The commentary Bhānumatī by Cakrapāṇidatta does not support this added passage (ayaṃ pāṭhaś cakrāsaṃmataḥ: Ācārya 1939: 77, note 2).
MS K seems to have veditavyāḥ although the final visarga isn't clear and the manuscript is damaged at this point. It was read as a visarga by Ācārya (1939: 77, note 2).
The vulgate here adds a passage that is taken to be a reference to the doctrines of the Carakasaṃhitā. See HIML 1A, 351-352. The commentary Bhānumatī by Cakrapāṇidatta does not support this added passage (ayaṃ pāṭhaś cakrāsaṃmataḥ: Ācārya 1939: 77, note 2).
em. ity eke; tat tu na samyak, ṣaḍvidho hi rogāṇāṃ vijñānopāyaḥ, tad yathā- pañcabhiḥ śrotrādibhiḥ praśnena ceti A
tatra dṛṣṭvā yau varṇṇavaikṛticchāyāṃ cāturasya bhiṣagjānīyāt | spṛṣṭvā
śītoṣṇādīṃ sparśaviśeṣā viparītāviparītāṃ jvaraśophādīṃ | pṛṣṭvā deśaṃ
kālaṃ jātisāmyam ātaṅkam utpatti vedanāsamucchrāyo balābalam agniṃ
vātamūtrapurīṣāṇām apravṛttipravṛttiṃ ceti ||
[cf. 1938 ed. 1.10.5]
tatra dṛṣṭvā yautatra dṛṣṭvā???????yauKpc tatra śrotrendriyavijñeyā viśeṣā rogeṣu vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu vakṣyante- ‘tatra saphenaṃ raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchati’(sū. a.26) ity evamādayaḥ, sparśanendriyavijñeyāḥ śītoṣṇaślakṣṇakarkaśamṛdukaṭhinatvād ayaḥ (sparśaviśeṣā ) jvaraśophādiṣu, cakṣurindriyavijñeyāḥ śarīropacayāpacayāyurlakṣaṇabalavarṇavikārādayaḥ, rasanendriyavijñeyāḥ pramehādiṣu rasaviśeṣāḥ, ghrāṇendriya A tatra dṛṣṭvā???????yau varṇṇavai Kac tatra dṛṣṭvā śarīropacayāpacayo varṇavaikṛticchāyāṃ cāturasya N tatra dṛṣṭvā śarīropacayāpayauvaṇṇavaikṛ H varṇṇavaikṛticchāyāṃticchāyāñKpc vijñeyā ariṣṭaliṅ A ticchāyāṃticchāyāñ KacH om. N cāturasyaKH gādiṣu vraṇā A bhi N bhiṣagjānīyāt | spṛṣṭvāKH nāmavraṇānāṃ ca gandha A ṣag jānīyāt || spṛṣṭā N śītoṣṇādīṃK om. A śītoṣṇādī NH sparśaviśeṣāK viśeṣāḥ, praśnena ca A sparśaviśeṣo N n sparśaviśeṣā H viparītāviparītāṃviparītāviparītāṃKN vijānīyā A viparītā viparītā H jvaraśophādīṃK om. A sohādīṃ N n jvaraśophādī H pṛṣṭvāpṛṣṭvāKN om. A n || pṛṣṭvā H deśaṃKNH ddeśaṃ A jātisāmyamjātisāmyamK jātiṃ sātmya A jātimārmy N cātisātmyam H ātaṅkamātaṅkam KH mātaṅkasa A āmātaṅkām N utpattiutpattiKNH mutpattiṃ A vedanāsamucchrāyoKH vedanāsamucchrāyaṃ A vedanāsamucchāyo N balābalambalābalamKNH balamanta A agniṃagniṃKNH ragniṃ A apravṛttipravṛttiṃKN pravṛttimapravṛttiṃ A apravṛttipravṛttīñ H ceticedigital_image 8vticetiKNH kālaprakarṣādīṃś ca viśeṣān | ātmasadṛśeṣu vijñānābhyupāyeṣu tatsthānīyair jānīyāt A
bhavati cātra ||
mithyādṛṣṭyā vikārā hi durākhyātās tathaiva ca |
tathā duṣparispṛṣṭāś ca mohayeyuś cikitsakaṃ ||
mithyādṛṣṭyā vikārā hi durākhyātās tathaiva ca |
tathā duṣparispṛṣṭāś ca mohayeyuś cikitsakaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.10.7]
bhavati cātraA om. KN
bhavati cātra
H mithyādṛṣṭyābhavati cātra ||
mithyādṛṣṭyā
mithyādṛṣṭyāNH
mithyādṛṣṭā A bhavati cātra ||
mithyādṛṣṭvā K durākhyātāsAH om. K dvarākṛtā N tathaiva caANH om. K tathā
tathāANH om. K duṣparispṛṣṭāś caduṣparispṛṣṭāś caH duṣparimṛṣṭāś ca A dū?ś ca K duṣparipṛṣṭyāvaiś ca N mohayeyuśmohayeyusKNH mohayeyu A cikitsakaṃcikitsakaṃKNH ścikitsakam A
mithyādṛṣṭyā
mithyādṛṣṭyāNH
mithyādṛṣṭā A bhavati cātra ||
mithyādṛṣṭvā K durākhyātāsAH om. K dvarākṛtā N tathaiva caANH om. K tathā
tathāANH om. K duṣparispṛṣṭāś caduṣparispṛṣṭāś caH duṣparimṛṣṭāś ca A dū?ś ca K duṣparipṛṣṭyāvaiś ca N mohayeyuśmohayeyusKNH mohayeyu A cikitsakaṃcikitsakaṃKNH ścikitsakam A
tasmāt parīkṣyaḥ satataṃ bhiṣajā siddhimicchatā |
yuktito vyādhayaḥ sarve pramāṇair darśanādibhiḥ ||
yuktito vyādhayaḥ sarve pramāṇair darśanādibhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.10.7.add]
evam abhisamīkṣya sādhyāṃ sādhayed yāpyāṃ yāpayed asādhyān nopakrāmet |
parivatsaroṣitāṃś ca vikārām prāyaśaḥ parivarjjayet |
[cf. 1938 ed. 1.10.6]
abhisamīkṣyaabhisamīkṣyaAKH abhisamikṣya N sādhyāṃKH sādhyā AN sādhayed yāpyāṃK n sādhayet, yāpyā A sādhayadyāpyāṃ N sādhayed yāpyā H yāpayed asādhyān nopakrāmet | parivatsaroṣitāṃś cayāpayed asādhyānnopakrāmet | parivatsaroṣitāṃś caK n yāpayet, asādhyānnaivopakrameta, parisaṃvatsarotthitāṃś ca A pāyayed asādhyānnāpakrāmet || parivatasaroṣitāṃ sva N n yāpayed asādhyān nopakramet | parisaṃvatsaroṣitānś ca H vikārāmvikārāṃKN vikārā AH prāyaśaḥprāyasaḥKN n prāyaśon prāyaśaḥ AH parivarjjayetparivarjayetKNH varjayet A
tatra sādhyā api vyādhayaḥ prāyaśo duścikitsā bhavanti |
śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīru durbala vaidyavidagdha vyādhiguhaka daridra kṛpaṇa krodhanānātmavatāt ||
[cf. 1938 ed. 1.10.8]
apiapiAKHac
tc aṣi
N api ḍo Hpc prāyaśoprāyasoKNH prāyeṇaiṣāṃ A duścikitsāKNH duścikitsya A bhavantibhavantibhava|ntiKNH tamā bhavanti |
tad yathā A śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrudurbalavaidyavidagdhavyādhiguhakadaridrakṛpaṇakrodhanānātmavatātem. śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrurājasevakakitavadurbalavaidyavidagdhavyādhigopakadaridrakṛpaṇakrodhanānāmanātmavatāmanāthānāṃ ca; evaṃ nirūpya cikitsāṃ kurvan dharmārthakāmayaśāṃsi prāpnoti A śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrudurbalavaidyavidagdhavyādhigṛhakadaridrakṛpaṇakrodhanānātmavatāt K srotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrudurbbalavaidyaviṃdagdhavyādhigūhakadaridrakṛpaṇakrodhanātmavatāṃ N śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrudurbbalavaidyavidagdhavyādhigūhakadaridrakṛpaṇakrodhanānātmavatāt H
tad yathā A śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrudurbalavaidyavidagdhavyādhiguhakadaridrakṛpaṇakrodhanānātmavatātem. śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrurājasevakakitavadurbalavaidyavidagdhavyādhigopakadaridrakṛpaṇakrodhanānāmanātmavatāmanāthānāṃ ca; evaṃ nirūpya cikitsāṃ kurvan dharmārthakāmayaśāṃsi prāpnoti A śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrudurbalavaidyavidagdhavyādhigṛhakadaridrakṛpaṇakrodhanānātmavatāt K srotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrudurbbalavaidyaviṃdagdhavyādhigūhakadaridrakṛpaṇakrodhanātmavatāṃ N śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrudurbbalavaidyavidagdhavyādhigūhakadaridrakṛpaṇakrodhanānātmavatāt H
bhavanti cātra ||
strībhiḥ sahāsyaṃ saṃvāsa parihāsañ ca varjayet |
dattaṃ tābhir na gṛhṇīyād annād anyad bhiṣa deti ||
strībhiḥ sahāsyaṃ saṃvāsa parihāsañ ca varjayet |
dattaṃ tābhir na gṛhṇīyād annād anyad bhiṣa deti ||
[cf. 1938 ed. 1.10.9]
bhavantibhavantiKN bhavati AH sahāsyaṃK sahāsyāṃ AN sahāmyaṃ Hac ñ sahāsyaṃ Hpc saṃvāsasamvāsaṃK saṃvāsaṃsamvāsaṃ AN saṃvādaṃ H varjayet | dattaṃvarjayet |
dattaṃvarjayet ||
dattaṃvarjjayet |
dattanKNH varjayet |
dattaṃ ca A tābhir natābhir nnaKNH tābhyo nā A gṛhṇīyād annād anyad bhiṣa detiem. deyam annādan yad bhiṣagvaraiḥ A gṛhṇīyād annād anyad bhiṣadeti || ❈ || 10 K mṛhṇīyād anyād anyad bhiṣag bhyudeti || ḍo N gṛhṇīyād annād anyad bhiṣadeti || ḍo H
dattaṃvarjayet ||
dattaṃvarjjayet |
dattanKNH varjayet |
dattaṃ ca A tābhir natābhir nnaKNH tābhyo nā A gṛhṇīyād annād anyad bhiṣa detiem. deyam annādan yad bhiṣagvaraiḥ A gṛhṇīyād annād anyad bhiṣadeti || ❈ || 10 K mṛhṇīyād anyād anyad bhiṣag bhyudeti || ḍo N gṛhṇīyād annād anyad bhiṣadeti || ḍo H
vedotpattiśiṣyadīkṣādānam adhyayanasya ca |
prabhāṣaṇañ cāgraharaṃ ṛtucaryā tathaiva ca |
yantraṃ śastrāvacārañ ca yogyāsūtrīyam eva ca |
viśikhānupraveśañ ca proktaṃ vai prathamo daśa ||
prabhāṣaṇañ cāgraharaṃ ṛtucaryā tathaiva ca |
yantraṃ śastrāvacārañ ca yogyāsūtrīyam eva ca |
viśikhānupraveśañ ca proktaṃ vai prathamo daśa ||
[cf. 1938 ed. 1.10.9.add]
[Adhyāya 11, collation]
athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.11.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
anuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamo bhavati |
cchedyabhedyalekhyakaraṇādviśeṣakriyāvacāraṇāc ca |
[cf. 1938 ed. 1.11.3]
anuśastrebhyaḥanuśastrebhyaḥKH śastrānuśastrebhyaḥ A anuśastrebhya N kṣāraḥAKH
kṣāraṃ
N bhavatiKNH om. A cchedyabhedyalekhyakaraṇādviśeṣakriyāvacāraṇāc caK chedyabhedyalekhyakaraṇāt tridoṣaghnatvād viśeṣakriyāvacāraṇāc ca A chedyabhedyalekhyakaraṇāt || viśeṣakriyāvacaṇṇāccaṃ N cchedyabhedyalekhyakaraṇādviśeṣakriyāvacāraṇācca H
tatra kṣaraṇātkṣaṇaṇādvā kṣāraḥ |
[cf. 1938 ed. 1.11.4]
nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ | śuklatvāt saumyas tasya saumyasyāpi
sato dahanapacanadāraṇaśaktiraviruddhā | sakhalvāgneyauṣadhibhūya kaḥ |
uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilāyanaḥ | śodhano ropaṇaḥ
stambhanollekhanakrimyāmakaphaviṣamedasām upahantā puṃstvasya
cātisevitaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.11.5]
nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥnānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥKH nānauṣadhisamavāyāt tridoṣaghnaḥ A nānauṣadhisamavāyāntridoṣaghnaḥ N śuklatvāt saumyasśuklatvāt saumyaḥAK śuklatvāt saumya N śuklatvā? t saumyas H tasyaAKH stasya N satoAKH sa N dahanapacanadāraṇaśaktiraviruddhādahanapacanadāraṇaśaktiraviruddhāK dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā A tvodahanapacanadāraṇaśaktiriruruddhā N dadahanapacanadāraṇaśaktir aviruddhā H sakhalvāgneyauṣadhibhūya kaḥsakhalvāgneyauṣadhibhūyakaḥK āgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭuka A sa khalvārmeyauṣadhibhūyastvāt kaṭhrakaṃ N sa khalv āgneyauṣadhibhūyiṣṭhāt kaṭukaḥ H vilāyanaḥvilāyanaḥ |KNH vilayanaḥ A ropaṇaḥK ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ AH roṣaṇaḥ N stambhanollekhanakrimyāmakaphaviṣamedasāmstambhanollekhana krimyāmakaphaviṣamedasāmKH stambhano lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasām A stambhanoṃlekhanakrimyāmakahaviṣamedasām N puṃstvasyaAKH pustvasya N
tatra pratisāraṇīyaḥ | kuṣṭha kiṭibha dardru maṇḍala kilāsa bhagandarārśorbuda duṣṭa vraṇa nāḍī carma kīla tilakālakanaccha vyaṅga bāhya krimi viṣādiṣu copadiśyate | saptasu
ca mukharogeṣūpajihvopakuśadantavaidarbhamedajoṣṭhaprakopeṣu triṣu ca
rohiṇīṣu eteṣv evānuśastra pātanam uktaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.11.7]
kuṣṭhakiṭibhadardrumaṇḍalakilāsabhagandarārśorbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakanacchavyaṅgabāhyakrimiviṣādiṣukuṣṭha kiṭibha dardru maṇḍala kilāsa bhagandarārśorbuda duṣṭa vraṇa nāḍī carma kīlatilakālakanaccha vyaṅga bāhya krimi viṣādiṣukuṣṭha kiṭibha dardru maṇḍala kilāsa bhagandarārśorbbuda duṣṭa vraṇa nāḍī carma kīlatilakālakanaccha vyaṅga bāhya krimi viṣādiṣuKH kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīla- tilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmiviṣādiṣū A kuṣṭakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārsorbudaduṣṭavraṇanāḍīkarmakīlatilakālakanachavyaṅgabāhukṛmiviṣādiṣu N copadiśyatecopadiśyate |KNH padiśyate A mukharogeṣūpajihvopakuśadantavaidarbhamedajoṣṭhaprakopeṣumukharogeṣūpajihvopakuśadantavaidarbhamedajoṣṭhaprakopeṣuKH mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu A mukharogesūpajihvopakuśadantavaidarbhamedajeṣṭaprakopeṣu N triṣu caem. tisṛṣu ca A trisṛṣu ca KH tisṛsuṣa ca N rohiṇīṣurohiṇīṣuAKH rohaṇīṣu N eteṣveteṣvAKN ete H evānuśastrapātanamevānuśastra pātanamKN evānuśastrapraṇidhānam A ṣvevānuśastrapātanam H
Ḍalhaṇa reported that some people read evānuśastrapātanam as here, as opposed to the vulgate's anuśastrapraṇidhānam.
Ḍalhaṇa reported that some people read evānuśastrapātanam as here, as opposed to the vulgate's anuśastrapraṇidhānam.
pānīyas tu
gulmādarāgnisaṃgājīrṇṇānāhaśarkarāśmaryabhyantarakrimiviṣāśassu
copayujyate ||
[cf. 1938 ed. 1.11.8]
pānīyas tuAKN pānī H gulmādarāgnisaṃgājīrṇṇānāhaśarkarāśmaryabhyantarakrimiviṣāśassuK garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāha- śarkarāśmaryābhyantaravidradhikṛmiviṣārśaḥsū A gulmodarāgnisaṃśājīrṇṇānāhasarkkarāsmargyīryabhadantarakrimiviṣārsassu N yastu gulmodarāgnisaṅgājīrṇṇānāhaśarkkarāśmaryabhyantarakrimiviṣārśaḥmū Hac yastu gulmodarāgnisaṅgājīrṇṇānāhaśarkkarāśmaryabhyantarakrimiviṣārśaḥsū Hpc copayujyatecopayujyateKNH payujyate A
em. ahitas tu raktapittajvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhrama- madamūrcchātimiraparītebhyo 'nyebhyaś caivaṃ vidhebhyaḥ A
tasya vistāro 'nyatra
[cf. 1938 ed. 1.11.10]
athetaraṃ cikīrṣuḥ | śaradi śucir upavasan praśastadeśajātam anupahataṃ
madhyamavayasaṃ kālamuṣkakam adhivāsyāparedyuḥ pātayitvā kaṇḍasaḥ
prakalpya nivātadeśe citiṅ kṛtvā tilanālair ādīpayet | athopaśānte 'gnau
tad bhasma pṛthag gṛhṇīyāt bhasmaśarkarāś ca || athānenaiva kalpena
kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyāpāmārganaktamālavṛṣakadalīcitrakendrayavṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthāḥ
| catasraḥ kośātakyaḥ samūlaphalaśākhāpatrān dahet tataḥ kṣāradroṇam
udakadroṇaiḥ ṣaḍbhir āloḍya mūtraiś ca yathoktair mahati kaṭāhe śanaiś
śanair davyāvaghaṭṭayan vipacet sa yadā bhavaty acchoraktas tīkṣṇaḥ
picchilaś ca tam ādāyetaraṃ saṃsṛjya punar api pākāyādhiśrayet tata eva
ca kṣārodakakuḍavamadhyardha kṛtvāpanayet tataḥ
kaṭaśarkarābhasmaśarkarāś ca | kṣīrapakaśaṃkhanābhīr agnivarṇṇāḥ
kṛtvāyase pātre tasmiṃ kṣārodake niṣicya | piṣṭvā tathaiva ca pratīvāpo
yathālābhaṃ
dantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravāḍatālapatrīviḍasauvarcikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥ
ślakṣṇacūrṇṇaṅ kṛtvā nidadhyāt | satatam apramattaś ca darvyāvaghaṭāyaṃ
vipacet | sa yathā nātisāndro nātidravaś ca bhavati tathā prayateta |
athainam āgatapākam avatāryānuguptam āyase kumbhe nidadhyāt |
[cf. 1938 ed. 1.11.11-13]
athetaraṃem. athetaras A om. KN arthetara H cikīrṣuḥH trividho mṛdurmadhyastīkṣṇaś ca | taṃ cikīrṣuḥ A arthatara cikīrṣuḥ K om. N śaradiśaradiAKH om. N śucirKH girisānujaṃ śucir A śarada śucir N upavasan praśastadeśajātamupavasan praśastadeśajātamKNH upoṣya praśaste 'hani praśastadeśajātam A kālamuṣkakamkāla muṣkakamKH mahāntam asitam uṣkakam A kālamuskakama N adhivāsyāparedyuḥAKH dhivāsyāparedyuḥ N pātayitvāpātayitvāKH pāṭayitvā AN kaṇḍasaḥK khaṇḍaśaḥ A kāṇḍaśaḥ N kāṇḍasaḥ H prakalpyaKH prakalpyā AN nivātadeśenivātaH vapāṭya nivāte deśe A nivātanivāta KN citiṅH nicitiṃ A om. KN kṛtvā tilanālairkṛtvātilanālairH kṛtvā sudhāśarkarāś ca prakṣipya tilanālair A deśe citiṅkṛtvā tilanālair K dośe citiṃ kṛtvā tilanālair N ādīpayet | athopaśānte 'gnauādīpayet | yathopaśāntegnauādīpayet | yathopaśānte'gnauA ādīpayet yathopaśāntegnauādīpayet | yathopaśāntegnauādīpayet | yathopaśānte'gnau KH ādīpayet || yathopaśāntarmau N tad bhasmaKN tadbhasma AH pṛthag gṛhṇīyāt bhasmaśarkarāś capṛthag gṛhṇīyāt | bhasmaśarkarāś capṛthag gṛhṇīyāt || bhasmaśarkkarās capṛthaggṛhṇīyāt | bhasmaśarkkarāś caKNH pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāś ca A kalpenakalpenaKH vidhānena A karṣken N kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyāpāmārganaktamālavṛṣakadalīcitrakendrayavṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthāḥem. kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalīcitrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāś A kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhāpāmādigital_imagerganaktamālavṛṣakadalīcitrakendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthāḥ Kac kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhāpāmādigital_imagerganaktamālavṛṣakadalīcitrakendrayavṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthāḥ Kpc kuṭajapālāśāś ca karṇṇapāribhadrakavinītakāragvadhatiṇvakārkasnuhāyāmārjanaktamālāvṛṣakadalīcitrakendravṛkṣāsphotāsvamārakasaptacchadāgnimanthaḥ N kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkkasnuhāpāmārgganaktamālavṛṣakadalīcitrakendrayavṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanḥ Hac kuṭajapalāśāśvakarṇṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkkasnuhāpāmārgganaktamālavṛṣakadalīcitrakendranduyavṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanḥ Hpc catasraḥcatasraśAKH cata N kośātakyaḥkośātakyaḥKH ca kośātakīḥ A srakośātakṛḥ N samūlaphalaśākhāpatrān dahet tataḥsamūlaphalaśākhāpatrāndahettataḥKH samūlaphalapatraśākhā dahet | tataḥ A samūlaphalaśāpatrāndehantataḥ N kṣāradroṇamAH kṣāradroṇa KN udakadroṇaiḥAH mudakadroṇaiḥ K mudakadroṇṇaiḥ N ṣaḍbhirṣaḍbhir ANH ṣaḍbhi K āloḍyaāloḍyaANH rāloḍya K mūtraiś camūtrais caKNH mūtrair vā A yathoktairANH yatho K mahatimmahatiNH ekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya, mahati A ktairmahati K kaṭāheAKH kāṭāhe N śanaiśśanaisśanaiḥNH śa A śanai K śanairsanairNH nair A śśanai K davyāvaghaṭṭayan vipacet sadarvyā'vaghaṭṭayan vipacet | saddarvyāvaghaṭṭayan vipacet saem. darvyā'vaghaṭṭayan vipacet sadarvyā'vaghaṭṭayan vipacet | saddarvyāvaghaṭṭayan vipacet sa AH rdavyāvaghaṭṭayanvipacet sa K davyāvaghaṭṭayan vipacetsaccipacet sa N bhavaty acchoraktas tīkṣṇaḥN bhavaty accho raktas tīkṣṇaḥ A bhavatyacchoraktastīkṣṇaḥ K bhavatyaccho raktastīkṣṇāḥ H picchilaś ca tamAH picchilaś ca K picchi N ādāyetaraṃādāyeta raṃH ādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ A tamādāyetaraṃ K lasca tamādāyetaraṃ N saṃsṛjyaKH vibhajya A saṃsṛkṛ N punarANH puna K apiNH a A rapi K pākāyādhiśrayet tatapākāyādhiśrayettataKN gnāv adhiśrayet | tata A pāka yādhiśrayet tata H eva caKNH eva A kṣārodakakuḍavamadhyardhaK kṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ A kṣārodaṃ kuḍavamadhyardha N kṣārodaka kuḍavam adhyarddhaṅ H kṛtvāpanayet tataḥkṛtvā panayettataḥkṛtvā panayet tataḥKNH vā'panayet | tataḥ A kaṭaśarkarābhasmaśarkarāś cakaṭaśarkkarābhasmaśarkarāś cakaṭaśarkkarābhasmaśarkkarā ś caKNHac kaṭaśarkarābhasmaśarka A kaṭaśarkkarābhasmaśarkkarā ś ca | ḍo Hpc kṣīrapakaśaṃkhanābhīr agnivarṇṇāḥem. rākṣīrapākaśaṅkhanābhīragnivarṇāḥ A kṣīrapakaśaṃkhanābhīragnivarṇṇāḥ K kṣīraṣakaśaṃkhanābhīraktavallīḥ N kṣīre pakaśaṃkhanābhīragnivarṇṇāḥ Hac kṣīre pakaśaṃkhanābhīragnivarṇṇāḥ Hpc kṛtvāyasekṛtvā''yaseAKN kṛtyāyase H tasmiṃKN tasmi AH kṣārodakeKN nn eva kṣārodake A n kṣārodake H niṣicyaANH bhiṣicya K tathaiva catathaiva caKNH tenaiva A pratīvāpopratīvāpoKNH om. A yathālābhaṃyathālābhaṃyathā lābhaṃKNH om. A dantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravāḍatālapatrīviḍasauvarcikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥ ślakṣṇacūrṇṇaṅdantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravāḍatālapatrīviḍasauvarcikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥ ślakṣṇacūrṇṇaṅK dvivraṇe 'ṣṭapalasaṃmitaṃ śaṅkhanābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya A vantī citrakalāṅgalīpūtikapratutālapatrīviḍasauvarccikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktī||ślakṣṇacūrṇṇaṃ N dantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravālatālapattrī viḍasauvarccikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥślakṣṇacūrṇṇāṅdantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravālatālapattrī viḍasauvarccikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥślakṣṇacūrṇṇāṅdantīcitrakalāṅgalīpūtīkapravālatālapattrī viḍasauvarccikākanakakṣīrīhiṃguvacātiviṣāśuktīḥślakṣṇacūrṇṇāṅ HacHpc kṛtvāKNH om. A nidadhyāt | satatamnidadhyāt || satatamKNH satatam A apramattaś caKNHpc apramattaś cai A aprattaś ca Hac darvyāvaghaṭāyaṃdarvyāvaghaṭāyaṃK nam avaghaṭṭaya A dapyāvaghattayaṃ N darvvyāvaghaṭaya H vipacet | savipacet || saKN n vipacet | sa AH nātisāndroAKH nāti?sāndro N prayatetaAKH payateta N athainamAKH athenam N āgatapākamAKH āgatayā ka N avatāryānuguptamavatāryānuguptamAKH rmavatārpānuguptam N nidadhyātKNH saṃvṛtamukhe nidadhyād eṣa madhyamaḥ A
em. eṣa caivāpratīvāpaḥ pakvaḥ saṃvyūhimo mṛduḥ A
em. pratīvāpe yathālābhaṃ dantīdravantīcitrakalāṅgalīpūtikapravālatālapatrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ | sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyas tīkṣṇaḥ A
em. teṣāṃ yathāvyādhibalam upayogaḥ A
kṣīṇabale ca kṣārodakam āvaped balakaraṇārthaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.11.15]
bhavati cātra ||
naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇoti picchilaḥ |
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ |
naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇoti picchilaḥ |
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.11.16]
atyuṣṇam atipaicchilyam atitaikṣṇyavisarpitā |
atyarthaṃ mārdavaṃ śaityam atyarthaṃ sāndram eva ca |
hīnauṣadhyavipakvatvaṃ kṣāradoṣā na ca smṛtāḥ ||
atyarthaṃ mārdavaṃ śaityam atyarthaṃ sāndram eva ca |
hīnauṣadhyavipakvatvaṃ kṣāradoṣā na ca smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.11.17]
atyuṣṇam atipaicchilyamKN atimārdavaśvaity auṣṇyataikṣṇyapaicchilya A atyauṣṇam atipaicchilyam H atitaikṣṇyavisarpitāatitaikṣṇyavisarppitāKH sarpi A atitīkṣṇyavisarppitā N atyarthaṃ
atyarthaṃ
atyarthaṃKNH om. A mārdavaṃmārddavaṃKH om. A mārdravaṃ N śaityamśaityaṃKNH om. A atyarthaṃKH om. A atyartha N sāndramśāndramKNH om. A eva caeva caKH om. A eva ca ||
ḥ N hīnauṣadhyavipakvatvaṃ
hīnauṣadhyavipakvatvaṃhīnauṣadhyavipakvatvaṃKH om. A inauṣadhyavipakvatvaṃ N kṣāradoṣākṣāradoṣāK om. A ttāra doṣā N kṣāra doṣa H na caK om. A nava NH smṛtāḥKNH tāḥ |
sāndratā'pakvatā hīnadravyatā doṣa ucyate A
atyarthaṃ
atyarthaṃKNH om. A mārdavaṃmārddavaṃKH om. A mārdravaṃ N śaityamśaityaṃKNH om. A atyarthaṃKH om. A atyartha N sāndramśāndramKNH om. A eva caeva caKH om. A eva ca ||
ḥ N hīnauṣadhyavipakvatvaṃ
hīnauṣadhyavipakvatvaṃhīnauṣadhyavipakvatvaṃKH om. A inauṣadhyavipakvatvaṃ N kṣāradoṣākṣāradoṣāK om. A ttāra doṣā N kṣāra doṣa H na caK om. A nava NH smṛtāḥKNH tāḥ |
sāndratā'pakvatā hīnadravyatā doṣa ucyate A
tatra kṣārasādhyavyādhiṃ vyādhitam upaveśya nivātāsambādhe deśe
agropaharaṇīyoktopasaṃbhārasaṃbhṛtatanoḥ | anyatamam avaghṛṣyāvalikhya
pracchayitvā vā śalākayā kṣāraṃ pratisārya vākchatamātram upaikṣeta
|
[cf. 1938 ed. 1.11.18]
kṣārasādhyavyādhiṃKNH kṣārasādhyavyādhi A nivātāsambādhenivātā saṃbādheKNH nivātātape deśe 'sambādhe A deśedeseKNH om. A agropaharaṇīyoktopasaṃbhārasaṃbhṛtatanoḥagropaharaṇīyoktopasaṃbhārasaṃbhṛtatanoḥKH 'gropaharaṇīyoktena vidhānenopasambhṛtasambhāraṃ, tato A agropaharaṇīyoktepasaṃbhārasaṃbhṛtatanoḥ N anyatamam avaghṛṣyāvalikhyaanyatamamavaghṛṣyāvalikhyaem. 'sya tam avakāśaṃ nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya A anyatamamavaghṛṣyāvalikhyaanyatamamavaghṛṣyāvalikhya KH anyatamam avaghṛvyāvali khya N pracchayitvā vāKH pracchayitvā A pracchayivvā N śalākayāśalākayāsalākayāAKN śalāka?yā H pratisāryaKH pratisāra A pratisā N vākchatamātramvākchatamātramKH yet, dattvā vākśatamātram A yavākchatamātram N upaikṣetaKH upekṣeta AN
tasmiṃ nipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇaṃ |
tatrāmlavargaḥ samanaḥ sarpirmadhusamāyutaḥ |
tatrāmlavargaḥ samanaḥ sarpirmadhusamāyutaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.11.19]
atha ca sthiramūlatvātkṣāradagdhanna dīryate |
idamālepanantatra śīghra samavacārayet |
idamālepanantatra śīghra samavacārayet |
[cf. 1938 ed. 1.11.20]
atha caathaceK atha ceathace AHN sthiramūlatvātkṣāradagdhannasthiramūlatvāt kṣāradagdhan naKN t sthiramūlatvāt kṣāradagdhaṃ nat sthiramūlatvāt kṣāradagdhan na AH dīryateKH śīryate A dīyate N idamālepanantatra
idamālepanaṃ tatra
idamālepanantatra
idamālepanan tatraAKH
idam ālepanaṃ tatra N śīghraK sama A sīghraṃ N śīghraṃ H samavacārayetsamavacārayetKNH gramavacārayet A
idamālepanaṃ tatra
idamālepanantatra
idamālepanan tatraAKH
idam ālepanaṃ tatra N śīghraK sama A sīghraṃ N śīghraṃ H samavacārayetsamavacārayetKNH gramavacārayet A
amlakāñjikabījānāṃ tilām madhukameva ca |
prapiṣya samabhāgāni tenaivamanulepayet |
prapiṣya samabhāgāni tenaivamanulepayet |
[cf. 1938 ed. 1.11.21]
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇalepanaḥ ||
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena tathaiva ca |
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena tathaiva ca |
[cf. 1938 ed. 1.11.22]
āgneyenanāgni sadṛśaḥ kathaṃ kṣāra praśāmyati |
evaṃ cen manyase vatsa procyamānaṃ śṛṇuṣva me |
evaṃ cen manyase vatsa procyamānaṃ śṛṇuṣva me |
[cf. 1938 ed. 1.11.23]
amlavarjyā rasāṃ kṣāre sarvān eva vibhāvayet |
kaṭuka thā |
amlena saha saṃyuktaḥ sutīkṣṇo lavaṇo rasaḥ |
kaṭuka thā |
amlena saha saṃyuktaḥ sutīkṣṇo lavaṇo rasaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.11.24]
amlavarjyā rasāṃamlavarjyā rasāṃamlavarjyārasāṃKH amlavarjān rasā A aṃblavarjyārasāṃ N kṣāreKH n kṣāre A tlāre N vibhāvayet | kaṭuka thāvibhāvayet |
kaṭukathāK vibhāvayet |
kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇo 'nurasas tathā A vibhāvayet ||
kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇena rasas tathā N vibhāvayet |
kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇonurasas tathā H amlena
amlena
amlenaAKH
aṃblena N sahasahaAKNHpc maha Hac sutīkṣṇo lavaṇoK satīkṣṇalavaṇo A sutīkṣṇalavaṇo N sutīkṣṇolavaṇo H rasaḥKNH rase A
kaṭukathāK vibhāvayet |
kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇo 'nurasas tathā A vibhāvayet ||
kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇena rasas tathā N vibhāvayet |
kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇonurasas tathā H amlena
amlena
amlenaAKH
aṃblena N sahasahaAKNHpc maha Hac sutīkṣṇo lavaṇoK satīkṣṇalavaṇo A sutīkṣṇalavaṇo N sutīkṣṇolavaṇo H rasaḥKNH rase A
mādhūryam āśu vrajati tīkṣṇabhāvañ ca muñcati |
mādhūryayogānna dahedagniragnirivāplutaḥ ||
mādhūryayogānna dahedagniragnirivāplutaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.11.25]
mādhūryamK mādhuryaṃ A mādhūya N mādhūrya H āśuK bhaja A māsta N māśu H vrajatiKH te 'tyarthaṃ A krejati N tīkṣṇabhāvañ caKNH tīkṣṇabhāvaṃ vi A mādhūryayogānna
mādhūryayogānna
mādhūryayogān naKH
mādhuryācchamamā A
mādhūyayogān na N dahedagniragnirivāplutaḥdahedagniragnirivāplutaḥK pnoti vahniradbhir ivāplutaḥ A dahed agniradbhirivāplutaḥ N dahed agnir agnir ivāplutaḥ || ? H
mādhūryayogānna
mādhūryayogān naKH
mādhuryācchamamā A
mādhūyayogān na N dahedagniragnirivāplutaḥdahedagniragnirivāplutaḥK pnoti vahniradbhir ivāplutaḥ A dahed agniradbhirivāplutaḥ N dahed agnir agnir ivāplutaḥ || ? H
tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaś ca | hīne
todakaṇḍūjāḍyāni vyādhivṛddhiś ca | atidagdhe dāhapākaśramāṅgamadaklamāḥ
| pipāsāmaraṇāñ ceti |
[cf. 1938 ed. 1.11.26]
samyagdagdheAKH samyagdaś cai N vikāropaśamovikāropasamoAKN vikāropasamo H lāghavamanāsrāvaś calāghavamanāsrāvaś calāghavamanāsrāvas caAKN lāghavamanāśrāvaś ca H hīne todakaṇḍūjāḍyānihīne todakaṇḍūjāḍyāniK hīnadagdhe todakaṇḍujāḍyāni A hīnetodakaṇḍujārḍyāni N hīnetodadakaṇḍūjāḍyādi H atidagdheAKN ? atidagdhe Hac ?ḍo atidagdhe Hpc dāhapākaśramāṅgamadaklamāḥdāhapākaśramāṅgamadaklamāḥK dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklama A dāhapākasramāṅgamarddaklamāḥ N dāhapākaśrāmāṅgamarddaklamāḥ H pipāsāmaraṇāñ
pipāsāmaraṇāñ
K pipāsāmūrcchāḥ syur maraṇaṃ A pipāsāmaraṇaṃpipāsāmaraṇaṃpipāsāmaraṇañ NH ceticetiKNH vā A
kṣāradagdhavraṇañ ca yathādoṣaṃ yathāvyādhiṃ copakrameta |
[cf. 1938 ed. 1.11.27]
athā kṣārakṛtyā bhavanti |
durbalabālasthivirabhīrusarvāṅgaśūnodarīgarbhiṇīṛtumatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībā
uddhṛtodvṛttaphalayonyaśca
[cf. 1938 ed. 1.11.28]
athāK atha naite A atha NH kṣārakṛtyāKH kṣārakṛtyāḥ A kṣārakṣaḍyā N bhavantiKH tad yathā A bhavantiṃ N durbalabālasthivirabhīrusarvāṅgaśūnodarīgarbhiṇīṛtumatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībādurbalabālasthivirabhīrusarvāṅgaśūnodarīgarbhiṇīṛtumatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībāK durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapittigarbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇa- tṛṣṇāmūrcchopadrutaklībā A durbalabālachavirabhīrusarvāṅgasūnodarīgarbhiṇīdantamatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣetakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībā N durbbalabālasthavirabhīrusarvvāṅgaśūnodarīgarbhbhiṇīṛtumatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībā Hac durbbalaḍebālasthavirabhīrusarvvāṅgaśūnodarīgarbhbhiṇīṛtumatīpravṛddhajvarīpramehīrūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībā Hpc uddhṛtodvṛttaphalayonyaścaem. pavṛttodvṛttaphalayonayaḥ A uddhṛtodvṛttaphalayonyaś ca K dradvṛtodvṛttephalayonyas castathā N uddhṛtodvṛttaphalayonayaś ca H
tathā marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasepasrotaḥ
svalpamāṃsapradeśeṣv akṣṇoś ca na dadyād anyatra varmarogāt |
[cf. 1938 ed. 1.11.29]
tathāAKH om. N marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasepasrotaḥmarmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasepasrotaḥmarmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasepasrotaḥKN marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśephaḥsrotaḥ A marmmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīgalanābhinakhāntarasephaḥśrotaḥ H svalpamāṃsapradeśeṣvsvalpamānsapradeseṣvsvalpamāṃsa pradeśeṣvKNH svalpamāṃseṣu ca deśeṣv A akṣṇoś ca naAKH akṣāṃs ca na N varmarogātvarmmarogātKH vartmarogāt A carmarogāt N
tatra kṣārasādhyeṣv api vyādhiṣu śūnagātram asthiśūlinam annadveṣiṇaṃ
hṛdayasandhipīḍopadrutañ ca kṣāro na sādhayati ||
[cf. 1938 ed. 1.11.30]
bhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavaty alpamatiprayuktaḥ |
satvapramattena sadā prayukto rogān nihanyād acireṇa ghorān iti ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ kṣāro bhavaty alpamatiprayuktaḥ |
satvapramattena sadā prayukto rogān nihanyād acireṇa ghorān iti ||
[cf. 1938 ed. 1.11.31]
bhavati cātra || viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥbhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥbhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥem. bhavati cātra
viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ A viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥbhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥbhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ KH bhavati cātra || viṣāgniśastrāsanimṛtyutulyaḥ N satvapramattena
satvapramattena
satvapramattenaKH
sa dhīmatā samya A
sandhapramattena N sadāKNH g anu A prayuktoAKH prayukte N rogānAKH rogā N ghorān itighorānn itiKNH ghorān A
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥbhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥem. bhavati cātra
viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ A viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥbhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥbhavati cātra ||
viṣāgniśastrāśanimṛtyutulyaḥ KH bhavati cātra || viṣāgniśastrāsanimṛtyutulyaḥ N satvapramattena
satvapramattena
satvapramattenaKH
sa dhīmatā samya A
sandhapramattena N sadāKNH g anu A prayuktoAKH prayukte N rogānAKH rogā N ghorān itighorānn itiKNH ghorān A
[Adhyāya 12, collation]
athāto 'gnikarmavidhim adhyāyāṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.12.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
kṣārād agnir garīyāṃ kriyāsu vyākhyātas taddagdhānāṃ rogāṇām
apunarbhavāt | sveda śastrakṣārair aśakyānāṃ tatsādhanāc ca
|
[cf. 1938 ed. 1.12.3]
kṣārād agnirKNH kṣārādagni A ?kṣārād agnir L garīyāṃggarīyāKN rgarīyā A garīyāggarīyā LH kriyāsuKN n kriyāsu ALH vyākhyātasvyākhyātaḥAKpc vyākhyātaḥ || ? L vyākhyātaās Kac vyākhyātās NH taddagdhānāṃtaddagdhānāṃtaddagdhānāṃtaddagdhānāṃAKNH tad dagdhānāṃ L apunarbhavāt | svedaśastrakṣārairapunarbhavāt | sveda śastrakṣārairapunarbhavāt | sveda śastrakṣārairKHac apunarbhāvād bheṣajaśastrakṣārair A apunarbhavāt || ? bheṣajaśastrakṣārair L apunarbhāvāt svedasastrakṣārair N apunarbhavāt | svedaśastratakṣārair Hpc aśakyānāṃasakyānāṃaśakyānānLKH asādhyānāṃ A asakṣānāṃ N tatsādhanāc catatsādhyatvāc caKNH tatsādhyatvāc catatsādhyatvāc ca AL
athaimāni dahanopakaraṇāni bhavanti |
pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākā jamvvoṣṭhetaraloha kṣaudraguḍasnehādīni | tatra
pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākās tvaggatānāṃ | jambvoṣṭhetaralohāḥ
māṃsagatānāṃ | kṣaudraguḍasnehāḥ sirāsnāyusandhyasthigatānām |
[cf. 1938 ed. 1.12.4]
athaimāniathaimāniKNH athemāni A ?athaimāni L bhavantiAKH om. L bhavnti N pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākājamvvoṣṭhetaralohakṣaudraguḍasnehādīnipippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākā jamvvoṣṭhetaraloha kṣaudraguḍasnehādīniK tad yathā- pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākājāmbavauṣṭhetaralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāś ca A tad yathā || pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākājaṃābavauṣṭvetataralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāś ca || ? Lac tad yathā || pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākājaṃbavauṣṭvetataralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāś ca || ? Lpc pippalyajāsakṛdgodantasarasalākājāṃboṣṭhotaralohakṣaudraguḍasnehādīni N pippalyajāsakṛdgodantaśaraśalākājaṃbboṣṭhetaralāhakṣaudraguḍasnehādīni H tvaggatānāṃALNH stvaggatānāṃ K jambvoṣṭhetaralohāḥjamvvoṣṭhetaralohāḥKN jāmbavauṣṭhetaralauhā A ? jāṃvauṣṭhetaralauhā Lac ? jāṃbavauṣṭhetaralauhā Lpc jaṃbboṣṭhetaralāhā H māṃsagatānāṃmānsagatānāṃAKNH māṃsagatānāṃ || ? L sirāsnāyusandhyasthigatānāmśirāsnāyusandhyasthigatānāṃsirāsnāyusandhyasthigatānāṃANH śirāsnāyusaṃdhyasthigatānāṃ ||? L sirāsnāyusandhyasthigatānā K
tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryād anyatra śaradgrīṣmābhyāṃ |
tatrāpyātyayike 'gnisādhye vyādhau tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā
[cf. 1938 ed. 1.12.5]
tatrāgnikarmatatrāgnikarmmaAKNH om. L sarvartuṣusarvvarttuṣuAKNH om. L kuryād anyatraAKNH om. L śaradgrīṣmābhyāṃśaradgrīṣmābhyāṃ |śaradgrīṣmābhyāmśaradgrīṣmābhyāṃAKNH
?
L tatrāpyātyayikeALKH tatrāpy ātyayike N 'gnisādhye'gnikarmasādhyeH 'gnikarmasādhye'gnikarmasādhye AL gnisādhye KN vidhiṃAKNH vidhi L kṛtvāAKNH kṛtveti || ? L
sarvavyādhiṣvṛtuṣu ca picchilam annambhuktavataḥ |
[cf. 1938 ed. 1.12.6]
sarvavyādhiṣvṛtuṣu casarvvavyādhiṣv ṛtuṣu caAKNH ? sarvavyādhiṣu ca L picchilam annambhuktavataḥpicchilam annaṃ bhuktavataḥH picchilamannaṃ bhuktavataḥ; mūḍhagarbhāśmarībhagandarodarārśomukharogeṣv abhuktavataḥ karma kurvīta A pichalamannaṃ bhuktavataḥ || ? mūḍhagarbhāśmarībhagaṃdarodarārśomukharogeṣv abhuktavataḥ || ? L picchilamannambhuktavataḥpicchilamannambhuktavataḥpicchilamannam bhuktavataḥ KN
tatra dvividham agnidagdham āhur eke | tvagdagdhaṃ māṃsadagdhañ ca | iha
tu sirāsnāyuṣu sandhyasthiṣv api na pratiṣiddho 'gniḥ |
[cf. 1938 ed. 1.12.7]
tatraAKNH ? tatra L dvividhamN dvividha AKH dvidham L agnidagdham āhur ekeem. magnikarmāhureke A agnikarmāhureke L magnidagdhamāhureke KH agnidagdhamāhur eke N sirāsnāyuṣusirāsnāyuṣuKH sirāsnāyu AL śirāsnāyu N sandhyasthiṣv sandhyasthiṣvAKNH saṃdhyasthi L api naAKNH ṣvapi na L 'gniḥgniḥAH 'gniḥ || ? L gniḥgniḥ KN
tatra śabdaprādurbhāvo durgandhatā tvaksaṃkocaś ca tvagdagdhe |
kapotavarṇṇatālpaśvayathuvedanatā śuṣkasaṃkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe |
kṛṣṇonnatavraṇatā srāvasannirodhaś ca sirāsnāyudagdhe
rūkṣatāruṇatākarkaśasthiravraṇatā ca sandhyasthidagdhe ||
[cf. 1938 ed. 1.12.8]
tatraAKNH ? tatra L śabdaprādurbhāvośabdaprādurbhāvoAKNH śabdaprādurbhāvā L tvaksaṃkocaś catvaksaṅkocaś catvaksaṃkocaś caAKH tvagsaṃkocaś ca L tvaksaṃkocas N kapotavarṇṇatālpaśvayathuvedanatākapotavarṇṇatālpaśvayathuvedanatākapotavarṇṇatālpasvayathuvedanatākapotavarṇṇatālpaśvayathuvedanatāKNH kapotavarṇatā'lpaśvayathuvedanā A kapotavarṇatā alpaśvayathuvedanatā L śuṣkasaṃkucitavraṇatā caśuṣkasaṅkucitavraṇatā caAK śuṣkasaṃkucitavraṇatā L śuṣkasaṃkucitavraṇātā ca N śuṣkasaṃkuñcitavraṇatā ca Hac śuṣkasaṃkukuñcicitavraṇatā ca Hpc māṃsadagdhemānsadagdheALKNHpc māṃmadagdhe Hac kṛṣṇonnatavraṇatākṛṣṇonnatavraṇatāALKH kṛṣṇonnatavraṇātā N srāvasannirodhaś casrāvasaṃnirodhaś casrāvasannirodhaś caALKNHpc srāvamannirodhaś ca Hac sirāsnāyudagdhesirāsnāyudagdheśirāsnāyudagdhesirāsnāyudagdheAKNHpc śirāsnāyudagdhe L mirāsnāyudagdhe Hac rūkṣatāruṇatākarkaśasthiravraṇatā carūkṣatāruṇatā karkaśasthiravraṇatā carūkṣatāruṇatā karkkaśasthiravraṇatā caKNH rūkṣāruṇatā karkaśasthiravraṇatā ca A rukṣāruṇatā karkkaśasthiravraṇatā ca L sandhyasthidagdhesandhyasthidagdheAKNH saṃdhyasthidagdhe || ? L
tatra śirorogādhimanthayorbhrūlalāṭaśaṅkhadeśeṣu dahed vartmarogeṣv
ārdranaktakapraticchannān dṛṣṭiṃ kṛtvā vartmaromakūpāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.12.9]
tatraAKNH ? tatra L śirorogādhimanthayorbhrūlalāṭaśaṅkhadeśeṣuK śirorogādhimanthayor bhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu A śirorogādhi akṣimaṃthayo bhrūlalāṭaśaṃkhapradeṣeśeṣu Lac śirorogādhi akṣimaṃthayo bhrūlalāṭaśaṃkhapradeśeṣu Lpc śirorogāthimanthayor bhrūlalāṭā𑑎śaṃkhadeśeṣu N śirorogādhimanthayorlalāṭaśaṃkhadeśeṣu H dahed vartmarogeṣvdahet, vartmarogeṣvdahed vartma rogeṣvAK dahet || ? vartmarogeṣv L dahed carmarogeṣv N dahed vartmmarogeṣv H ārdranaktakapraticchannānārdranaktakapratichannāṃārddranaktakapraticchannānLKNH ārdrālaktakapraticchannāṃ A vartmaromakūpāṃvartmaromakūpāṃK vartmaromakūpān A varmaromakupān ? L varmaromakūpāṃ N vartmmaromakūpāṃ H
tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthigatamugrarujau vāyau |
duṣṭavraṇamucchitakaṭhinamāṃsagagranthyarbudāpacīgalagaṇḍagṛddhrasīmasakagulmodara
bhagandarārśasandhiślīpadacarmakīlatilakālakasirācchedanāḍīśoṇitātipravṛttiṣu
cāgnikarma kuryāt |
[cf. 1938 ed. 1.12.10]
tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthigatamugrarujauem. tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthisthite 'tyugraruji A ? tvagmāṃsaśirāsnāyusaṃdhyasthisthite tyugraruji L tvaṅmāṃsasirāsnāyusandhyasthigatam ugrarujau K tvaṅmansasirāsnāyusandhyasthigatam ugrurojau N tvadyāṃsasirāsnāyusandhyasthigatam ugrarujaṃ Hac tvadyāṃsasirāsnāyusandhyasthigatam ugrarujaṃje vāyuṃ Hpc vāyauvāyāvALKNHpc vāyuṃ Hac duṣṭavraṇamucchitakaṭhinamāṃsagagranthyarbudāpacīgalagaṇḍagṛddhrasīmasakagulmodara bhagandarārśasandhiślīpadacarmakīlatilakālakasirācchedanāḍīśoṇitātipravṛttiṣuduṣṭavraṇamucchitakaṭhinamāṃsagagranthyarbudāpacīgalagaṇḍagṛddhrasīmasakagulmodara bhagandarārśasandhiślīpadacarmakīlatilakālakasirācchedanāḍīśoṇitātipravṛttiṣuK ucchritakaṭhinasuptamāṃse vraṇe granthyarśo 'rbudabhagandarāpacīślīpadacarmakīlatilakālakāntravṛddhisandhisirācchedanādiṣu nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu A uchritakaṭhinasuptamāṃse vradraṇe graṃthyarśorbudabhagaṃdarā pacīślīpadacarmakīlatilakālakāṃtravṛddhisaṃdhisirāchedanādiṣu nāḍaiīśoṇitātiprattiṣu Lac uchritakaṭhinasuptamāṃse vraṇe graṃthyarśorbudabhagaṃdarā pacīślīpadacarmakīlatilakālakāṃtravṛddhisaṃdhisirāchedanādiṣu nāḍaīśoṇitātipravṛttiṣu Lpc duṣṭavraṇam ucchritakaṭhinamāṃsagranthyārbudāpacīgalagaṇḍagṛddhrasīmasakagulmodarabhagakṣarārsamanvislīpadacarmakīlaḍilakālakasirācchedanāḍīśoṇitātipravṛttiṣu N duṣṭavraṇamucchritakaṭhinamāṃ sagranthyarbbudāpacīgalagaṇugṛddhrasīmasakagulmodarabhagandarārśaḥsandhiślīpadacarmmakīlatilakālakasirāccheda nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu Hac duṣṭavraṇamucchritakaṭhinamāṃ sagranthyarbbudāpacīgalagaṇugṛddhrasīmasakagulmodarabhagandarārśaḥsandhiślīpadacarmmakīlatilakālakasithaṃrāccheda nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu Hpc kuryātAKH kuryāt || ? L kuyāt N
tatra valayabindurerekhāpratisāraṇāñ ceti dahaṇaviśeṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.12.11]
tatraAKNH ? tatra L valayabindurerekhāpratisāraṇāñvalayabindurerekhāpratisāraṇāñK valayabinduvilekhāpratisāraṇāvalaya-bindu-vilekhā-pratisāraṇāvalayabiṃduvilekhāpratisāraṇā AL valayabiṃdurekhāpratisāraṇaṃvalayabindurekhāpratisāraṇañ NH cetiKNH nīti AL dahaṇaviśeṣāḥK dahanaviśeṣāḥ AH dahanaviśeṣāḥ || ? L dahanaviśeṣā N
bhavati cātra ||
rogasya saṃsthānam avekṣya dhīmāṃ narasya marmāṇi balābalañ ca |
vyādhin tathartuñ ca samīkṣya samyak tato vyavasyed bhiṣag agnikarma ||
rogasya saṃsthānam avekṣya dhīmāṃ narasya marmāṇi balābalañ ca |
vyādhin tathartuñ ca samīkṣya samyak tato vyavasyed bhiṣag agnikarma ||
[cf. 1938 ed. 1.12.12]
bhavati cātraA ? bhavati cātra L om. KN
bhavati cātra
H saṃsthānamALK saṃsthāna NH avekṣyaALK mavekṣya NH dhīmāṃdhīmānKNH samyaṅ A samya L narasyaAKNH k narmasya L balābalañ cabalābalaṃ caAKNH valāvalaṃ ca L tathartuñ catathartuṃ catatharttuñ caAKNH tathārttuṃ ca L samīkṣyaAKNH om. L samyak tatosamyak tatoAKH samyak ta LN vyavasyed bhiṣag agnikarmavyavasyed bhiṣag agnikarmmaH 'vyavasyed bhiṣag agnikarma A todhyavasyed bhiṣagnikarmaḥ || ? L vyavasyedbhiṣagnikarma Kac vyavasyedbhiṣagagnikarma Kpc todhyavasyet bhiṣagagnikarma N
tatra samyagdagdheṣu madhusarpirabhyaṅgaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.12.13]
athemāni pariharet pittaprakṛtim antaḥśoṇitaṃ | bhinnakoṣṭham
anuddhṛtaśalyaṃ bālavṛddhabhīrudurbalamaneka vyādhi pīḍitamasvedyāṃś ca ||
[cf. 1938 ed. 1.12.14]
athemāniKNH athemānagninā A ? athemān agninā L pariharet pittaprakṛtimpariharet — pittaprakṛtimpariharet || pittaprakṛtimpariharet pittaprakṛtimALKH pariharet pittaprakṛti N antaḥśoṇitaṃaṃtaḥśoṇitaṃALKH mantaḥ soṇitaṃ N bhinnakoṣṭhamLKNH bhinnakoṣṭha A anuddhṛtaśalyaṃLKH manuddhṛtaśalyaṃ A anuddhṛta N bālavṛddhabhīrudurbalamanekavyādhipīḍitamasvedyāṃś cabālavṛddhabhīrudurbalamaneka vyādhi pīḍitamasvedyāṃś cabālavṛddhabhīrudurbbalamaneka vyādhi pīḍitamasvedyāṃś caKH durbalaṃ bālaṃ vṛddhaṃ bhīrumanekavraṇapīḍitamasvedyāṃś ceti A bālaṃ vṛddhaṃ bhīrum anekavraṇapīḍitam asvedyāṃś ceti || ? L salyaṃ bālavṛddhabhīrudurbalam anekavyādhipīḍitamasvedyāṃs ca N
ata ūrddham itarathā dagdhaṃ vakṣyāmaḥ tatra snigdhaṃ rūkṣañ
cāśrityadravyam agnir dahati | atisantapto hi snehaḥ
sūkṣmamārgānusāritvāt tvagādīnanupraviśyāśu dahati | tasmātsnehadagdhe
'dhikā rujā bhavati |
[cf. 1938 ed. 1.12.15]
ataAKNH ? ata L ūrddhamūrddhaṃmKN ūrdhva A ūrdhvamūrddhvam LH itarathā dagdhaṃitarathādagdhaṃLKNH mitarathādagdha A vakṣyāmaḥLKNH lakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ A rūkṣañrūkṣaṃrūkṣañAKNH rukṣaṃ L cāśrityadravyamcāśrityadravyamcāśritya dravyamcāśritya dravyamKNpcH vā''(cā)śritya dravya A vāśrity a dravyam L cākṣañ cāśritya dravyam Nac agnirKNH magnir A agni L dahatiddahatiAKNH dahaṃti L atisantapto hiagnisaṃtapto hiKNH agnisantapto hiagnisaṃtapto hi AL sūkṣmamārgānusāritvāt tvagādīnanupraviśyāśusūkṣmamārgānusāritvāt tvagādīnanupraviśyāśusūkṣmamārgānusāritvāt tvagādīn anupraviśyā𑑎śuKN sūkṣmasirānusāritvāt tvagādīnanupraviśyāśu A sūkṣmasirānusāritvāt tvagādīn anupraviśya āśu L sūkṣmamārggānusāritvāttvagādīn anupraviśyāśu H dahatiALKH dadati N 'dhikāA dhikā LKNH rujāKNH rujo AL bhavatiKNH bhavanti A bhavataṃti || ? L
tatra pluṣṭaṃ durdagdhaṃ samyagdagdham atidagdham iti caturvidham
agnidagdham bhavati | tatra yad vivaṇṇam uṣyate 'timātraṃ tat pluṣṭaṃ |
yatrotpattisphoṭanā tīvra dāhadoṣavedanā cirāc copaśāmyati tad
durdagdhaṃ | samyagdagdham anavagāḍhaṃ pakvatālavarṇṇaṃ susaṃsthitaṃ
pūrvalakṣaṇasaṃyuktaṃ ca | atidagdhe tu māṃsāvalaṃbanaṃ gātraviśleṣaḥ
sandhivaiguṇyaṃ sirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃ jvaradāhapipāsāmūrcchāś
copadravā bhavanti | sakrimiś cet vraṇaś cāsya cireṇoparohaty uparūḍhaś
ca vivarṇṇo bhavati | tad etac caturvidham agnidagdhalakṣaṇam
ānupūrvyoktaṃ pūrvakarma prasādhakaṃ bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.12.16a]
tatraAKNH ? tatra L durdagdhaṃdurddagdhaṃdurddagdhaṃALKH dudagdhaṃ N samyagdagdhamKNH samyagdagdha A samyag daga L atidagdhamatidagdhamKH matidagdhaṃ A ddham atidagdhaṃ L iti dagdham N itiKNH ceti AL caturvidhamcaturvvidhamLKH caturvidha A catuvidam N agnidagdhamagnidagdhaṃLKNH magnidagdham A bhavatiKNH om. A
?
L yad vivaṇṇamyad vivaṇṇamK yad vivarṇaṃyad vi𑑎varṇṇamyad vivarṇṇaṃ ALNH uṣyateKNH pluṣyate AL 'timātraṃ'timātranALH timātraṃ KN tat pluṣṭaṃtat pluṣṭaṃAKH
tad apluṣṭaṃ
?
L pluṣṭaṃ N yatrotpattisphoṭanā tīvradāhadoṣavedanāyatrottiṣṭhaṃti sphoṭās tīvrāś coṣadāharāgapākavedanāśKpc yatrottiṣṭhanti sphoṭās tīvrāś coṣadāharāgapākavedanāśyatrottiṣṭhaṃti sphoṭās tīvrāś coṣadāharāgapākavedanāś AL yatrotpattisphoṭa tīvradāhadoṣavedanā Kac yatrotpatti sphoṭānāṃ strīvradāhacoṣavedanā N yatrotpatti sphoṭanāstīvradāhadoṣavedanā H cirāc copaśāmyaticirāc copaśāmyaṃtiKH cirāc copaśāmyanticirāc copaśāmyaṃti AL cirā copaśāmyati N tad durdagdhaṃtad durdagdhaṃAK tad durddagdhaṃ || ? L tad dudagdhaṃ N tad duruddagdhaḥ H samyagdagdhamsamyag dagdhamALKN samyakdagdham H anavagāḍhaṃALKH avagāḍhaṃ N pakvatālavarṇṇaṃKH tālavarṇaṃ AL pakvatālavarṇṇa N susaṃsthitaṃ susaṃsthitaṃALKN susaṃsthi Hac susaṃsthita Hpc pūrvalakṣaṇasaṃyuktaṃ capūrvvalakṣaṇasaṃyuktañ caKNH pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca A pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca || ? L atidagdhe tuKNH atidagdhe AL māṃsāvalaṃbanaṃmāṃsāvalambanaṃmāṃsāvalaṃbanaṃALKH māṃsāvalavanaṃ N sandhivaiguṇyaṃsandhi vaiguṇyaṃKH om. AL sandhir vaiguṇyaṃ N sirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃsirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃKH sirāsnāyusandhyasthivyāpādana A sirāsnāyusaṃdhyasthivyāpādānam L marmaśirāsnāyusandhyasthivyāpādanaṃ N jvaradāhapipāsāmūrcchāśjvaradāhapipāsāmūrcchāK matimātraṃ jvaradāhapipāsāmūrcchā A atimātraṃ jvaradāhapipā sāmūrchāś L jvaradāhapipāsāmūrcchājvaradāhapipāsāmūrcchā NH copadravāLKNH ścopadravā A sakrimiśKpcH om. ALKac satkrimiś N cet vraṇaścet | vraṇa𑑎ścet | vraṇaśKpcNH vraṇaś ALKac cāsyacāsyacāsyaAKNH ca asya L cireṇoparohatyK cireṇa rohati AL cireṇopaharohaty N cireṇopaharoty H uparūḍhaś caKNH rūḍhaś ca A ruḍhaś ca L tad etac caturvidhamtad etac caturvvidhamAKH om. L tad detac caturvidam N agnidagdhalakṣaṇamAKNH om. L ānupūrvyoktaṃānupūrvyoktaṃK ā A om. L ānupūktaṃ N ānupūrvvoktaṃ H pūrvakarmaprasādhakaṃpūrvakarma prasādhakaṃpūrvvakarmma prasādhakaṃKNHpc tmakarmaprasādhakaṃ A om. L pūrvvakarmma pra Hac bhavatiAKN om. L dhānaṃ bhavati Hac pradhānaṃ bhavati Hpc
bhavati cātra ||
agninā kopitaṃ pittaṃ bhṛśañjantoḥ pradhāvati |
tatas tenaiva vegena raktañ cāpy upadīryate |
agninā kopitaṃ pittaṃ bhṛśañjantoḥ pradhāvati |
tatas tenaiva vegena raktañ cāpy upadīryate |
[cf. 1938 ed. 1.12.17]
bhavatiem. bhavanti A ? bhavati L om. KNH cātraAL om. KN
bhavati cātra
H pittaṃKNH raktaṃ AL pradhāvatiKNH prakupyati AL tatas
tatasALN
tata KH tenaivastenaivaALN stenaivastenaiva KH raktañKNH om. AL cāpy upadīryateem. pittamasyābhyudīryate A pittam asyābhyudīryate || ? L cāpyupadīryate KH cāpy apadīryate N
tatasALN
tata KH tenaivastenaivaALN stenaivastenaiva KH raktañKNH om. AL cāpy upadīryateem. pittamasyābhyudīryate A pittam asyābhyudīryate || ? L cāpyupadīryate KH cāpy apadīryate N
tulyavīrye 'py ubhe hy ete rasato dravyatas tathā |
tenāsya vedanās tīvrā prakṛtyā ca vidahyate |
tenāsya vedanās tīvrā prakṛtyā ca vidahyate |
[cf. 1938 ed. 1.12.18]
sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvaras tṛṣṇā ca bādhate ||
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā sampravakṣyate |
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā sampravakṣyate |
[cf. 1938 ed. 1.12.19]
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryam uṣṇan tathauṣadhaṃ |
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinaṃ bhavati śoṇitaṃ |
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinaṃ bhavati śoṇitaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.12.20]
prakṛtyā hy udakaṃ śītaṃ skandayaty atha śoṇitaṃ |
tasmāt sukhayati hy uṣṇa na tu śītaṃ kathañ canaḥ |
tasmāt sukhayati hy uṣṇa na tu śītaṃ kathañ canaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.12.21]
prakṛtyā hyAKNH prakṛtyā L udakaṃAKNH hyudakaṃ L skandayatyAKH skaṃdaya L skandayas ta N athaKH ati A tya L tha N śoṇitaṃśoṇitamśoṇitaṃAKNHac tiśoṇitaṃ L śoṇithaṃ etaṃ Hpc tasmāt sukhayati hy
tasmāt sukhayati hy
tasmāt sukhayati hyAKNH
tasmāt sukhayati L uṣṇa na tuuṣṇan natuKpc uṣṇaṃ nanu A hyuṣṇaṃ ma tu L uṣṇa na Kac uṣṇaṃ na tuuṣṇan natu NH kathañ canaḥkathañcanaḥKN kathañcana AH kathaṃcana ||1|| ? L
tasmāt sukhayati hy
tasmāt sukhayati hyAKNH
tasmāt sukhayati L uṣṇa na tuuṣṇan natuKpc uṣṇaṃ nanu A hyuṣṇaṃ ma tu L uṣṇa na Kac uṣṇaṃ na tuuṣṇan natu NH kathañ canaḥkathañcanaḥKN kathañcana AH kathaṃcana ||1|| ? L
śītām uṣṇāñ ca ca durdagdhe kriyāṃ kuryāt tataḥ punaḥ |
ghṛtālepanasekāṃs tu śītānevāsya kārayet ||
ghṛtālepanasekāṃs tu śītānevāsya kārayet ||
[cf. 1938 ed. 1.12.22]
śītāmsītāmN śītā AKH ? śītām L uṣṇāñ ca camuṣṇāñ cauṣṇāñ caem. muṣṇāṃ camuṣṇāñ ca AH uṣṇāṃ cauṣṇāñ ca LN muṣṇāñ ca ca K kriyāṃALKH kri N kuryāt tataḥkuryāttataḥKH kuryā A kuryāt bhiṣa L om. N punaḥKH om. AN k punaḥ L ghṛtālepanasekāṃs tu
ghṛtālepanasekāṃstu
ghṛtālepanasekāṃstuem. d bhiṣak punaḥ |
ghṛtālepanasekāṃs tu A ghṛtālepanasekāṃs tu śītām evāsya kārayet ||
ghṛtālepanasekāṃs tu L ghṛtālepanasekāṃstu
ghṛtālepanasekāṃstu
ghṛtālepanasekāṃstu KH yā kuyāṃ tataḥ punaḥ ||
ghṛtālepanasekāṃs tu N kārayetAKNH kārayet || ? L
ghṛtālepanasekāṃstu
ghṛtālepanasekāṃstuem. d bhiṣak punaḥ |
ghṛtālepanasekāṃs tu A ghṛtālepanasekāṃs tu śītām evāsya kārayet ||
ghṛtālepanasekāṃs tu L ghṛtālepanasekāṃstu
ghṛtālepanasekāṃstu
ghṛtālepanasekāṃstu KH yā kuyāṃ tataḥ punaḥ ||
ghṛtālepanasekāṃs tu N kārayetAKNH kārayet || ? L
samyagdagdhe tu kākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ |
sāmṛtaiḥ sarpiṣā yuktair ālepaṃ kārayed bhiṣak ||
sāmṛtaiḥ sarpiṣā yuktair ālepaṃ kārayed bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 1.12.23]
grāmyānūpaiḥ sajalajaiḥ piṣṭair māṃsaiś ca lepayet |
pittavidradhivac cainaṃ praśāntyoṣmāṇam ācaret |
pittavidradhivac cainaṃ praśāntyoṣmāṇam ācaret |
[cf. 1938 ed. 1.12.24]
grāmyānūpaiḥgrāmyānūpaiḥKNH grāmyānūpau AL sajalajaiḥKNH dakaiścainaṃ A dakaiś cainaṃ L piṣṭairLKNH piṣṭai A māṃsaiś camānsaiś cammāṃsaiś caKNH rmāṃsaiḥ pra A māsaiḥ pra L lepayet | pittavidradhivac cainaṃlepayet ||
pittavidradhivac cainaṃLpc lepayet pittavidradhivaccainaṃlepayet |
pittavidradhivaccainaṃlepayet |
pittavidradhivaccainaṃlepayet ||
pittavidradhivaccainaṃ AHKN lepalayet ||
pittavidradhivac cainaṃ Lac praśāntyoṣmāṇamem. santatoṣmāṇa A saṃtatoṣmāṇam L praśāntyoṣmāṇa K praśāntoṣmāṇam N praśāṃtyoṣmāna H ācaretN mācaret AKH ācaret || ? L
pittavidradhivac cainaṃLpc lepayet pittavidradhivaccainaṃlepayet |
pittavidradhivaccainaṃlepayet |
pittavidradhivaccainaṃlepayet ||
pittavidradhivaccainaṃ AHKN lepalayet ||
pittavidradhivac cainaṃ Lac praśāntyoṣmāṇamem. santatoṣmāṇa A saṃtatoṣmāṇam L praśāntyoṣmāṇa K praśāntoṣmāṇam N praśāṃtyoṣmāna H ācaretN mācaret AKH ācaret || ? L
atidagdhe tu śīrṇṇāni māṃsāny uddhṛtya śītalāṃ
kriyāṅ kuryāc cūrṇṇakāle śālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ |
kriyāṅ kuryāc cūrṇṇakāle śālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ |
[cf. 1938 ed. 1.12.25]
atidagdhe tuKNH atidagdhe vi A ? atidagdhe vi L māṃsānyKN māṃsā AH māṃsānu L uddhṛtyaKN nyuddhṛtya AH dhṛtya L kuryāc cūrṇṇakāleKH kuryād bhiṣak pa A kuryād bhiṣak paś cā L kuryā cūrṇṇakāle N śālitaṇḍulakaṇḍanaiḥśālitaṇḍulakaṇḍanaiḥK ścāc chālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ A śālidatuṃdulakaṃḍanaiḥ L śālitaṇḍulakāṇḍanaiḥ N ? śālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ H
tindukyās tvakkaṣāyair vā mṛdubhṛṣṭair upācaret |
vraṇaṅ guḍūcīpatrair vā cchādayed atha codakaiḥ |
vraṇaṅ guḍūcīpatrair vā cchādayed atha codakaiḥ |
[cf. 1938 ed. 1.12.26]
tindukyāstiṃdukīKN tindukītiṃdukī AL tindukyā H tvakkaṣāyair vātvakkaṣāyair vvāKH tvakkapālair vā AL tvakkaśāyair vā N mṛdubhṛṣṭairKN ghṛtamiśraiḥ AL mṛdubhṛṣṭhair H upācaret | vraṇaṅupācaret |
vraṇaṅupācaret |
vraṇaṃKH pralepayet vraṇaṃpralepayet |
vraṇaṃpralepayet ||
vraṇaṃ AL upācaret |
vraṇāṃ N guḍūcīpatrair vā𑑎guḍūcīpatrair vāguḍūcīpatrair vvāAKNH gaḍūcīpatrair vā L codakaiḥcodakaiḥK vaudakaiḥ A vaidakaiḥ L coḍakaiḥ NH
vraṇaṅupācaret |
vraṇaṃKH pralepayet vraṇaṃpralepayet |
vraṇaṃpralepayet ||
vraṇaṃ AL upācaret |
vraṇāṃ N guḍūcīpatrair vā𑑎guḍūcīpatrair vāguḍūcīpatrair vvāAKNH gaḍūcīpatrair vā L codakaiḥcodakaiḥK vaudakaiḥ A vaidakaiḥ L coḍakaiḥ NH
kriyāṅ kuryāc ca nikhilāṃ bhiṣak pittavisarpavat ||
[cf. 1938 ed. 1.12.27]
kriyāṅkriyāṃKNH kriyāṃ ca nikhilāṃ A kriyāṃ ca L kuryāc caKNH kuryā A kuryād a L nikhilāṃKNH om. A khilāṃ L bhiṣak pittavisarpavatbhiṣak pittavisarppavatKNH d bhiṣak pittavisarpavat ||
madhūcchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā A bhiṣak pittavisarppavat || ?
madhuchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā L
madhūcchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā A bhiṣak pittavisarppavat || ?
madhuchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā L
athedānīṃ dhūmopahatavidhānaṃ vakṣyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.12.29cd]
śvasity ādhmāti cātyarthaṃ kāsate kṣavate bhṛśaṃ |
cakṣuṣaḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate |
cakṣuṣaḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate |
[cf. 1938 ed. 1.12.30]
sadhūmakaṃ niśvasiti ghreyam anyan na vetti ca |
tathaiva ca rasāṃ sarvāṃ smṛtiś cāsopahanyate |
tathaiva ca rasāṃ sarvāṃ smṛtiś cāsopahanyate |
[cf. 1938 ed. 1.12.31]
tṛṣṇādāhajvaraś cetaḥ sīdaty arthañ ca mūrcchati |
dhūmopahata ity eṣa śṛṇu tasya cikitsitaṃ ||
dhūmopahata ity eṣa śṛṇu tasya cikitsitaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.12.32abc]
tṛṣṇādāhajvaraś cetaḥtṛṣṇādāhajvarayutaḥK tṛṣṇādāhajvarayutaḥtṛṣṇādāhajvarayutaḥ ALNH sīdatyALN sīda KH arthañ caem. atha ca ALN om. K tyarthañ ca H mūrcchatimūrchatiALNH om. K dhūmopahata
dhūmopahataALNH om. K ityityALNH om. K eṣaNH eṣaḥ A eṣa || ? L om. K śṛṇuALNH om. K tasyaALNH om. K cikitsitaṃcikitsitamALNH om. K
dhūmopahataALNH om. K ityityALNH om. K eṣaNH eṣaḥ A eṣa || ? L om. K śṛṇuALNH om. K tasyaALNH om. K cikitsitaṃcikitsitamALNH om. K
sarpir ikṣuraso drākṣā payo vā śarkarāmbu vā |
madhurāmlān rasāṃś cāpi vamanārthāya dāpayet ||
madhurāmlān rasāṃś cāpi vamanārthāya dāpayet ||
[cf. 1938 ed. 1.12.33]
sarpirsarppirLNH sarpi A ikṣurasoNH rikṣurasaṃ A ikṣurasaṃ L drākṣādrākṣāNH drākṣāṃ AL madhurāmlān rasāṃś
madhurāmlau rasau
madhurāmlau rasauem. madhurāmlau rasau
madhurāmlau rasau
madhurāmlau rasau AL
madhurāṃblāṃ rasāṃś N
madhurāmlān rasāś H cāpicāpiNH vā'pivāpi AL vamanārthāyaNH vamanāya pra ALpc vamanāyaā pra Lac
madhurāmlau rasau
madhurāmlau rasauem. madhurāmlau rasau
madhurāmlau rasau
madhurāmlau rasau AL
madhurāṃblāṃ rasāṃś N
madhurāmlān rasāś H cāpicāpiNH vā'pivāpi AL vamanārthāyaNH vamanāya pra ALpc vamanāyaā pra Lac
vamataḥ sudhyate koṣṭhaṃ dhūmagandhas ca naśyati |
anena vidhinā tasya kāsasvāsau praśasyataḥ ||
anena vidhinā tasya kāsasvāsau praśasyataḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.12.34]
sudhyateN om. AL śudhyate H koṣṭhaṃ dhūmagandhas caN koṣṭhaśuddhiḥ syāddhūmagandhaśca A koṣṭhaśuddhiḥ syāt dhūmagaṃdhiś ca L koṣṭhadhūma gandhaś ca H anena
anenaNH om. AL tasyaNH nena AL kāsasvāsauśāmyaṃti saN śāmyanti saśāmyaṃti sa AL kāsaś cāsau H praśasyataḥN danakṣavathujvarāḥ AL praṇasyataḥ H
anenaNH om. AL tasyaNH nena AL kāsasvāsauśāmyaṃti saN śāmyanti saśāmyaṃti sa AL kāsaś cāsau H praśasyataḥN danakṣavathujvarāḥ AL praṇasyataḥ H
ātmānañ ca jvaraś caiva tṛṣṇā dāhas tathaiva ca |
madhurair lavaṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kavaḍagrahaiḥ ||
madhurair lavaṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kavaḍagrahaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.12.35]
ātmānañ caN om. AL ādhmānañ ca H jvaraśNH om. AL caivaNH om. AL tṛṣṇāNH om. AL dāhasdāhasH dāhamūrcchātṛḍādhmānaśvāsakāsāś A dāhamūrchātṛḍādhmānasvāsākāsāś L dāha N tathaiva caNH ca dāruṇāḥ AL madhurair
madhurairLNH
madhurai A lavaṇāmlaiś calavaṇāmlaiś callavaṇāmlaiś caLH rlavaṇāmlaiś ca A lavaṇāmblaiś ca N kavaḍagrahaiḥkavaḍagrahaiḥNH kavalagrahaiḥ A kvalagrahaiḥ L
madhurairLNH
madhurai A lavaṇāmlaiś calavaṇāmlaiś callavaṇāmlaiś caLH rlavaṇāmlaiś ca A lavaṇāmblaiś ca N kavaḍagrahaiḥkavaḍagrahaiḥNH kavalagrahaiḥ A kvalagrahaiḥ L
samyag gṛhṇātī viṣayān manaś cātra prasīdati ||
[cf. 1938 ed. 1.12.36ab]
śirovirecanaṃ cāsmai dadyād yogena śāstravit |
[cf. 1938 ed. 1.12.36cd]
tenāsya śudhyate dṛṣṭiḥ siraś caivāsya dehinaḥ |
avidāhi laghu snigdham āhāraṃ cāsya kalpayet |
avidāhi laghu snigdham āhāraṃ cāsya kalpayet |
[cf. 1938 ed. 1.12.37]
tenāsyaNH dṛṣṭir viśudhyate cāsya A dṛṣṭi viśudhyate cāsya L śudhyate𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎𑑎 śudhyateNH om. AL dṛṣṭiḥNH om. AL siraśśiraśN śiro AL śiraś H caivāsyaNHpc grīvaṃ ca AL caivā Hac avidāhi
avidāhi
avidāhiANH
avidāha L snigdhamLNH snigdha A āhāraṃāhārañLNH māhāraṃ A kalpayetANH kalpayet || ? L
avidāhi
avidāhiANH
avidāha L snigdhamLNH snigdha A āhāraṃāhārañLNH māhāraṃ A kalpayetANH kalpayet || ? L
uṣṇavātātapair dagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā ||
śītavarṣānilahate uṣṇaḥ snigdhaś ca śasyate ||
śītavarṣānilahate uṣṇaḥ snigdhaś ca śasyate ||
[cf. 1938 ed. 1.12.38]
uṣṇavātātapairuṣṇavātātapairNH uṣṇavātātapai A ? uṣṇa vātātapair L dagdheddagdheLH rdagdhe A dagdha N kāryoALH kāyo N sadāANH sadā || ? L śītavarṣānilahate
śītavarṣānilahateNH
śītavarṣānilairdagdhe AL uṣṇaḥN snigdha A snigdham L uṣṇa H snigdhaś casnigdhaś caNH muṣṇaṃ ca A uṣṇaś ca L śasyateANH śasyate || ? L
śītavarṣānilahateNH
śītavarṣānilairdagdhe AL uṣṇaḥN snigdha A snigdham L uṣṇa H snigdhaś casnigdhaś caNH muṣṇaṃ ca A uṣṇaś ca L śasyateANH śasyate || ? L
tathātitejasā dagdhe siddhir naikāntikī bhaved iti ||
[Adhyāya 13]
[NB: Based on H alone up to v. 22 and collated against the 1938 edition, not the 1931 one.] athāto jalāyukādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[1 (1938 ed. 1.13.1)]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
nṛpāḍhya sukumāra bāla sthavira bhīru nārīṇām anugrahārthaṃ paramasukumāro 'yaṃ
śoṇitāvasecanopāyo 'bhihito jalaukasaḥ ||
[2 (1938 ed. 1.13.3)]
tatra vātapittakaphaduṣṭaśoṇitaṃ yathāsaṃkhyaṃ śṛṅgajalaukālābubhir
avasecayet | sarvāṇi sarvair vā visrāvyaṃ ||
[3 (1938 ed. 1.13.4)]
yathāsaṃkhyaṃAH yathāsakhyaṃ N visrāvyaṃem. (viśeṣas tu visrāvyaṃ śṛṅgajalaukālābubhir gṛhṇīyāt) A viśeṣas tu viśrāvyaṃ N viśeṣas tu visrāvyaṃ H
The 1931 and 1938 editions of the vulgate report an insertion at this point, although they report it differently. Ḍalhaṇa reported variant readings at this point in the text.
The 1931 and 1938 editions of the vulgate report an insertion at this point, although they report it differently. Ḍalhaṇa reported variant readings at this point in the text.
bhavanti cātra ||
snigdhaṃ ślakṣṇaṃ samadhuraṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrttitaṃ |
tasmād vātopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane ||
snigdhaṃ ślakṣṇaṃ samadhuraṃ gavāṃ śṛṅgaṃ prakīrttitaṃ |
tasmād vātopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane ||
[4 (1938 ed. 1.13.5)]
arddhacandrākṛti mahattanu saptāṅgulāyataṃ |
pracchite dāpayet pūrvvam āsyenācūṣayed balī ||
pracchite dāpayet pūrvvam āsyenācūṣayed balī ||
[5 ]
śītādhivāsā madhurā jalaukā vārisaṃbhavā |
tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitās tā avasecane ||
tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitās tā avasecane ||
[6 (1938 ed. 1.13.6)]
kaṭu rūkṣañ ca tīkṣṇañ ca alābu parikīrttitaṃ |
tasmāc chleṣmopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane ||
tasmāc chleṣmopasṛṣṭe tu hitan tad avasecane ||
[cf. 1938 ed. 1.13.7]
tatra pracchite tanu basti paṭalāvanaddhena śṛṅgeṇa
śoṇitam avasecayet | ācūṣaṇād antarddīptenālābunā |
[cf. 1938 ed. 1.13.8]
tanubastipaṭalāvanaddhenatanu basti paṭalāvanaddhenaAH tanubasthipaṭalābunaddhena N avasecayet | ācūṣaṇād antarddīptenālābunāavasecayet | ācūṣaṇād antarddīptenālāvujpegnāH avasecaye, ācūṣaṇāt, sāntardīpayā'labdhā | (jalāyukā vakṣyante) A asecayet acūṣaṇād antardīptenālābunā Nac avasecayet acūṣaṇād antardīptenālābunā Npc
jalam āsām āyur ity ato jalāyukāḥ | oko nivāso jalam āsām oka ity ato
jalaukasaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.13.9]
tā dvādaśa | saviṣāḥ ṣaṭ | tāvantya eva nirviṣāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.13.10]
kṛṣṇā karburā alagardā indrāyudhā sāmudrikā govandanā ceti | tāsv
añjanavarṇṇā pṛthuśīrṣā kṛṣṇā nāma | varmimatsyavad āyatā
cchinnonnatakukṣiḥ karburā nāma | romaśā mahāpārśvā kṛṣṇamukhā alagardā
nāma | indrāyudhavad ūrddhvarājī citrā indrāyudhā nāma | īṣadasitapītikā
vicitrapuṣpākṛticitā sāmudrikā nāma | govṛṣaṇavad adhobhāge
dvidhābhūtākṛtir aṇumukhī govandanā nāma | tābhir daṣṭe daṃśe śvayathur
atimātraṃ kaṇḍūmūrcchā jvaro dāhaś charddir iti liṅgāni bhavanti | tatra
mahāgadaḥ pānālepanādiṣūpayojyaḥ | indrāyudhādaṣṭam asādhyam ity etāḥ
saviṣāḥ sacikitsitā vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.13.11]
kṛṣṇāNH tatra saviṣāḥ - kṛṣṇā A añjanavarṇṇāNH añjanacūrṇavarṇā A pṛthuśīrṣāpṛthuśīrṣāpṛthuśīrṣāNH pṛthuśīrāḥ A nāmaNH om. A varmimatsyavad āyatāA varmivatsyavad āyatā N carmmimatsyavad āyatā H nāmaNH om. A romaśāAN romaṣā H kṛṣṇamukhākṛṣṇamukhākṛṣṇamukhāNH kṛṣṇamukhī A nāmanāmaNH om. A indrāyudhavad ūrddhvarājīindrāyudhavad ūrdhvarājīNpcH indrāyudhavad ūrddhvarājbhiś A indrāyudhāvad ūrdhvarājī Nac indrāyudhāindrāyudhāAH indrayudhā N nāma | īṣadasitapītikānāma | īṣadasitapītikāH īṣadasitapītikā A īṣadaṣitapītikā N vicitrapuṣpākṛticitāNH vicitrapuṣpākṛticitrā A nāmanāma nāmaNH om. A aṇumukhīAH aṇamukhī N govandanāgovandanāNH govanda A nāmanāmaNH neti A daṃśedaṃśeNH puruṣe daṃśe A dāhaśAH dāha N charddirchardirAH ccharddir N itiNH madaḥ sadanam iti A pānālepanādiṣūpayojyaḥpānālepanādiṣūpa¦yojyaḥN pānālepananasykarmādiṣūpayojyaḥ A pānālepanādiṣūpayojyāḥ H
atha nirviṣāḥ | kapilā piṅgalā śaṅkumukhī mūṣikā puṇḍarīkamukhī sāvarikā
ceti | tatra manaḥśilārañjitābhyām iva pārśvābhyāṃ pṛṣṭhe
snigdhamudgavarṇṇā kapilā nāma | kiñcidraktā vṛttakāyā piṅgalyāśugā
piṅgalā nāma | yakṛdvarṇṇā śīghrapāyinī dīrghamukhī śaṅkumukhī nāma |
mūṣikākṛtivarṇṇāniṣṭagandhā mūṣikā nāma | mudgavarṇṇā
puṇḍarīkatulyavaktrā puṇḍarīkā nāma |
padmapatravarṇṇāṣṭādaśāṅgulapramāṇā sāvarikā nāma | sā paśvarthe tv
aviṣā vyākhyātāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.13.12]
nirviṣāḥnirvviṣāḥAH nirviṣā N mūṣikāmūṣikāAH mūpikā N pṛṣṭheAH pṛṣṭe N snigdhamudgavarṇṇāsnigdhamudgavarṇṇāH snigdhā mudgavarṇā A snigdhavarṇṇā N nāmaNH om. A kiñcidraktāAN ?kiñcidraktā H piṅgalyāśugāpiṅgalyāśugāNH piṅgā''śugā ca A nāma | yakṛdvarṇṇānāma | yakṛdvarṇṇāH yakṛdvarṇāyakṛdvarṇṇā AN dīrghamukhīdīrghamu khīdīrghamukhīNH dīrghatīkṣṇamukhī A nāma | mūṣikākṛtivarṇṇāniṣṭagandhāem. mūṣikākṛtivarṇā'niṣṭagandhā ca A dūṣikākṛtivarṇṇāniṣṭagandhā Nac vidūṣikākṛtivarṇṇāniṣṭagandhā Npc nāma|? mūṣikākṛtivarṇṇāniṣṭagandhā H nāmanāmaNH om. A puṇḍarīkatulyavaktrāpuṇḍarīkatulyavaktrāAH puṇḍarīkatulyavaktā N puṇḍarīkāNH puṇḍarīka A nāmanāmaNH mukhī A padmapatravarṇṇāṣṭādaśāṅgulapramāṇāpadmapatravarṇṇāṣṭādaśāṃgulapramāṇāNpcH snigdhā padmapatravarṇā'ṣṭādaśāṅgulapramāṇā A padmapatravarṇṇāṣṭādaśāṃdagulapramāṇā Nac nāma | sāNH sā ca A tv aviṣātv aviṣāNH ity etā aviṣā A vyākhyātāḥAH vyākhyātā N
tāsāṃ yavanapāṇḍyasahya potanādīni kṣetrāṇi bhavanti | tāsāṃ
mahāśarīrā balavatyaḥ śīghrapāyinyo mahāśanā nirviṣāś ca viśeṣeṇa
bhavanti |
[cf. 1938 ed. 1.13.13]
tatra saviṣakīṭadardduramūtrapurīṣakothajātāḥ kaluṣeṣv ambhaḥsu ca
saviṣāḥ | padmotpala kumuda saugandhika śaivāla kotha jātā vimaleṣv ambhaḥsu ca
nirvviṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.13.14]
saviṣakīṭadardduramūtrapurīṣakothajātāḥsaviṣa kīṭa darddura mūtra purīṣa kotha jātāḥH saviṣamatsyakīṭadarduramūtrapurīṣakothajātāḥ A saviṣakīṭādardduramūtrapurīṣakothajātāḥ N kaluṣeṣvAH kaluṣveṣv N ambhaḥsu caNH ambhasu ca A padmotpalakumudasaugandhikaśaivālakothajātāem. padmotpalanalinakumudasaugandhikakuvalayapuṇḍarīkaśaivalakothajātā A padmopalakumudasaugandhikaśaivālakothajātā N padmotpalakumudasaugandhikaśevālakothajātā H vimaleṣvAN vimale H
bhavati cātra ||
kṣetreṣu vicaranty etāḥ salilāḍhyasugandhiṣu |
na ca saṅkīrṇṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ smṛtāḥ ||
kṣetreṣu vicaranty etāḥ salilāḍhyasugandhiṣu |
na ca saṅkīrṇṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.13.15]
tāsāṃ grahaṇam ārdracarmaṇānyair vā prayogair gṛhṇīyāt |
[cf. 1938 ed. 1.13.16]
ārdracarmaṇānyair vāārdracarmmaṇānyair vvāNH ārdracarmaṇā, anyair vā A gṛhṇīyātggṛhītvāA gṛhītvāggṛhītvā NH
The transmitted Nepalese reading gṛhītvā is hard to construe unless taken over to the start of the next paragraph. However, then it would sit uneasily before atha, which seems to demarcate the start of different procedural stages.
The transmitted Nepalese reading gṛhītvā is hard to construe unless taken over to the start of the next paragraph. However, then it would sit uneasily before atha, which seems to demarcate the start of different procedural stages.
athaitā nave mahati ghaṭe sarastaḍākodakapaṅkān āvāpya nidadhyāt |
bhaktārthañ cāsām upaharet | śevālaṃ vallūram odakāṃś ca kandāṃś
cūrṇīkṛtya śayyārthe tṛṇam odakāni patrāṇi tryahāt tryahāc cāsāṃ
jalabhaktan dadyāt | saptarātrāt saptarātrād ghaṭam anyaṃ saṅkrāmayet ||
[cf. 1938 ed. 1.13.17]
athaitāNH athaināṃ A ghaṭeAH ghaṭo N sarastaḍākodakapaṅkān āvāpyasarastaḍākodakapaṃkān āvāpyaNH sarastaḍāgodakapaṅkamāvāpya A nidadhyāt | bhaktārthañH nidadhyāt; bhakṣyārthe A nidadyāt | bhaktārthañ N upaharet | śevālaṃupaharet | śevālamNH upaharec chaivalaṃ A odakāṃś caodakām̐ś caH audakāṃś ca A odakāś ca N kandāṃśkandām̐śAH kandāṃ N śayyārtheNH śayyārthaṃ A odakāniNH audakāni ca A tryahāt tryahāc cāsāṃtryahāt tryajpeghāc cāsāṃH tryahāt tryahāc cābhyo'nya A tryahā tryahāc cāsāṃ N jalabhaktanjalabhaktaṃjalabhaktanNpcH jjalaṃ bhakṣyaṃ ca A jabhaktaṃ Nac dadyāt | saptarātrāt saptarātrād ghaṭamdadyāt | saptarātrāt saptarātrād ghaṭaṃNHpc dadyāt; saptarātrāt saptarātrāc ca ghaṭam A dadyāt | saptarātrāt saptarātrād ghaṭām Hac
bhavati cātra |
sthūlamadhyāḥ parikliṣṭās tanvyaś cākṣetrajāś ca yāḥ |
agrāhiṇyo 'lpapāyinyaḥ saviṣāś ca na poṣayet ||
sthūlamadhyāḥ parikliṣṭās tanvyaś cākṣetrajāś ca yāḥ |
agrāhiṇyo 'lpapāyinyaḥ saviṣāś ca na poṣayet ||
[cf. 1938 ed. 1.13.18]
bhavatiNH om. A cātraNH om. A sthūlamadhyāḥA sthūlamadhyā N ślokaḥ ||
sthūlamadhyā H parikliṣṭāsparikliṣṭāḥA parikliṣṭā NH tanvyaśNH pṛthvyo A cākṣetrajāś caNH mandavice A yāḥNH ṣṭitāḥ A 'lpapāyinyaḥAH lpapāyinyaḥ N poṣayetNH pūjitāḥ A
The vulgate edition notes "other readings" that correspond to those in the the Nepalese witnesses for tanvyaś cākṣetrajāś ca yāḥ and poṣayet.
sthūlamadhyā H parikliṣṭāsparikliṣṭāḥA parikliṣṭā NH tanvyaśNH pṛthvyo A cākṣetrajāś caNH mandavice A yāḥNH ṣṭitāḥ A 'lpapāyinyaḥAH lpapāyinyaḥ N poṣayetNH pūjitāḥ A
The vulgate edition notes "other readings" that correspond to those in the the Nepalese witnesses for tanvyaś cākṣetrajāś ca yāḥ and poṣayet.
atha jalaukāvasekasādhyavyādhiṃ vyādhitam upaveśya saṃveśya vā virūkṣya
tam avakāśaṃ mṛdgomayacūrṇṇair yad yat sarujaṃ syād | atha jalaukasaḥ
sarṣaparajanī pradigdha gātryaḥ
salilasarakamadhyasañcāriṇī vigatamalāḥ kṛtvā rogaṅ grāhayet | atha na gṛhṇatyāḥ kṣīrabinduṃ śoṇitabinduṃ
vā nidadhyāt | śastrapadāni vā kurvīta | athaivam api na gṛhṇīyāt anyāṅ
grāhayet |
[cf. 1938 ed. 1.13.19]
jalaukāvasekasādhyavyādhiṃN jalaukovasekasādhya A jalaukāvasekasādhyaṃ vyādhiṃ H saṃveśya vāAH saṃveṣya vā N tamNH cāsya tam A yad yat sarujaṃN yady arujaḥ A yad yat sarujā H syād | athasyād athaNH syāt | gṛ A jalaukasaḥNH hītāś ca tāḥ A sarṣaparajanīpradigdhagātryaḥsarṣaparajanī pradigdha gātryaḥsarṣaparajanī pradigdha gātryaḥNH sarṣaparajanīkalkodakapradigdhagātrīḥ A salilasarakamadhyasañcāriṇīsalilasarakamadhyasaṃcāriṇīsalilasarakamadhyasañcāriṇīNH salilasarakamadhye muhūrtasthitā A vigatamalāḥvigatamalāḥNH vigataklamā A kṛtvāNH jñātvā A rogaṅem. tābhī rogaṃ A roga N ? | rogaṅ H grāhayet | athaNH grāhayet | ślakṣṇaśuklārdrapicuprotāvacchannāṃ kṛtvā mukham a A naNH pāvṛṇuyāt; a A gṛhṇatyāḥNH gṛhṇantyai A kṣīrabinduṃNH kṣīravinduṃ A śoṇitabinduṃ vāAH śoṇitabidum vā N nidadhyāt | śastrapadāni vānidadhyāt | śastrapadāni vānidadhyāt | śastrapadāni vāNH dadyāt, śastrapadāni vā A athaivamH yady evam A athevam N gṛhṇīyāt anyāṅgṛhṇīyāt anyāṃgṛhṇīyāt | anyāṅNH gṛhṇīyāt tadā'nyāṃ A
Note the irregular sandhi of f. pl. -sañcāriṇī.
Note the irregular sandhi of f. pl. -sañcāriṇī.
yadā niviśate 'śvakhuravad ānanaṅ kṛtvonnāmya ca skandham evañ jānīyād
gṛhṇātīti | athainām ārdraplotāvacchannāṅ kṛtvā dhārayet ||
[cf. 1938 ed. 1.13.20]
yadāyadāNH yadā ca A 'śvakhuravad ānanaṅ'śvakhuravad ānanaṃA śvakhuravad ānanaṃśvakhuravad ānanaṅ NH kṛtvonnāmya caHac kṛtvonnamya ca A kṛtvonāmya ca N kṛtvonnāmya ca ca Hpc skandhamskandhaṃAHpc skandam N kandhaṃ Hac evañNHac tadā A eva Hpc jānīyād gṛhṇātītijānīyād gṛ𑑎hṇātītiANHpc jānīyātd gṛhṇātīti Hac athaināmNH gṛhṇantīṃ A ārdraplotāvacchannāṅem. cārdravastrāvac channāṃ A ārdraplotāvacchanna N ārddraplotāvacchannaṅ H
atha daṃśe toda kaṇḍū prādur bhāvāj jānīyāc
chuddham ādadātīti | tām apanayet | atha śoṇitagandhena na muñcet |
mukham asyāḥ saindhavacūrṇenāvakiret |
[cf. 1938 ed. 1.13.21]
athaNH om. A todakaṇḍūprādurbhāvāj jānīyāc chuddhamtoda kaṇḍū prādur bhāvo jānīyāc chuddhamtoda kaṇḍū prādur bhāvo jānīyāc chuddhamem. todakaṇḍuprādurbhāvair jānīyāc chuddham iyam ādatta iti; śuddham A todakaṇḍūprādurbhāvo jānīyāc chuddhamtoda kaṇḍū prādur bhāvo jānīyāc chuddhamtoda kaṇḍū prādur bhāvo jānīyāc chuddham NH ādadātīti | tāmādadātīti | tāmādadātīti tāmNH ādadānām A muñcet | mukhammuñcet mukhamNH muñcen mukham A
athaināṃ śāli taṇḍula kāṇḍana praliptān
taila lavaṇābhyaktamukhīṃ vāmahastagṛhītapucchān
dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ śanaiḥ śanair anulomamārjjayann ā mukhād
vāmayed yāvat samyagvānteti | samyagvāntā salilasarake nyastā bhoktukāmā
satī cared | yā sīdati na ceṣṭate sā durvāntā punaḥ samyag vāmayet |
durvāntāyās tu indramado nāma vyādhir asādhyo bhavati |
[cf. 1938 ed. 1.13.22]
athaināṃH atha pa A om. K athainā N śālitaṇḍulakāṇḍanapraliptānśāli taṇḍula kāṇḍana praliptānH titāṃ taṇḍulakaṇḍanapradigdhagātrīṃ A om. K śālitaṇḍulakāṇḍanapraliptān tau N tailalavaṇābhyaktamukhīṃA om. K lalavaṇābhyaktamukhīṃ N tailalavaṇobhyaktamukhīṃ H vāmahastagṛhītapucchānvāmahastagṛhītapucchāṃNH vāmahastāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃ gṛhītapucchāṃ A om. K dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulībhyāṃdakṣiṇahastāṃguṣṭhāṃgulībhyāṃNH dakṣiṇahastāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ A om. K śanaiḥANH om. K śanairANH om. K anulomamārjjayann āanu𑑎lomamārjayann āNH anulomam anumārjayed ā A om. K mukhād vāmayed yāvat samyagvāntetimukhād vāmajpegyed yāvat samyagvāntetiH mukhāt, vāmayet tāvad yāvat samyagvāntaliṅgānīti A vat samyagvānteti K mukhād vāmaye vat samyagvānteti N satīAKNHpc matī Hac sīdati naKH sīdatī na A śīti na N durvāntādurvvāntāṃem. durvāntā, tāṃ A durvāntāṃdurvvāntāṃ KH durtvāntā N samyag vāmayet | durvāntāyāsH samyag vāmayet | durvāntāyā A samyak vāmayet | durvāntāyās KN tuKNH vyādhir asādhya A indramadoA indrapado KH indrāpado N vyādhirvyādhirKNH om. A asādhyoasādhyoasā𑑎dhyoKNH om. A bhavatiKNH bhavati | atha suvāntāṃ pūrvavat sannidadhyāt A
aprahṛṣṭaśiraḥ pāti kāyenodveṣṭate sakṛt |
yā coṣṇaṃ kurute toyaṃ tasyām indramadaḥ smṛtaḥ ||
yā coṣṇaṃ kurute toyaṃ tasyām indramadaḥ smṛtaḥ ||
[23]
pātiN pātya KH toyaṃtoyanKNpcH toṣṭayan Nac tasyāmtasyāmKH tasyā N indramadaḥem. idamadaḥ K n idramadaḥ N indrapadaḥ H
The vulgate, third edition, reports the reading of this verse in a Nepalese witness, probably H: aprahṛṣṭaśiraḥpādakāyenodveṣṭate sakṛt | yā coṣṇaṃ kurute tāpaṃ tasyām indramadaḥ smṛtaḥ (Ācārya 1938: 58, n. 4).
The vulgate, third edition, reports the reading of this verse in a Nepalese witness, probably H: aprahṛṣṭaśiraḥpādakāyenodveṣṭate sakṛt | yā coṣṇaṃ kurute tāpaṃ tasyām indramadaḥ smṛtaḥ (Ācārya 1938: 58, n. 4).
śoṇitasya ca yogāyogam avekṣya jalaukāmukhaṃ madhunāvaghaṭṭayet |
badhnīta vā kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiś ca pradehaiḥ pradihyād iti ||
[24 (cf. 1938 ed. 1.13.23)]
śoṇitasya caśoṇitasya caśoṇitasya caKNH śoṇitasya A yogāyogamKNH yogāyogā A avekṣyaKNH navekṣya A jalaukāmukhaṃjalaukāmukhaṃjalaukāmukhamKNH śatadhautaghṛtābhyaṅgaḥ, tatpicudhāraṇaṃ vā; jalaukovraṇā A madhunāvaghaṭṭayet | badhnīta vāmadhunāvaghaṭṭayet |
badhnīta vāKN n madhunā'vaghaṭṭayet, śītābhir adbhiḥ pariṣecayed badhnīta vā A madhunāvaghaṭṭayet?|
badhnīta vā H kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiś cakaśāyamadhurasnigdhaśītaiś caAH kaśāyamadhurasnigdhaśītaiś cakaśāyamadhurasnigdhaśītaiś ca KN
badhnīta vāKN n madhunā'vaghaṭṭayet, śītābhir adbhiḥ pariṣecayed badhnīta vā A madhunāvaghaṭṭayet?|
badhnīta vā H kaṣāyamadhurasnigdhaśītaiś cakaśāyamadhurasnigdhaśītaiś caAH kaśāyamadhurasnigdhaśītaiś cakaśāyamadhurasnigdhaśītaiś ca KN
bhavataś cātra ||
pītamātre jalaukābhir ghṛtena pariṣecayet |
śoṇitasthāpanīyaiś ca śoṇitaṃ pariṣecayet
pītamātre jalaukābhir ghṛtena pariṣecayet |
śoṇitasthāpanīyaiś ca śoṇitaṃ pariṣecayet
[25]
kṣetrāṇi grahaṇañ cāpi poṣaṇaṃ sāvacāraṇam |
jānīyād yo jalaukānāṃ sa rājñaḥ karttum arhati ||
jānīyād yo jalaukānāṃ sa rājñaḥ karttum arhati ||
[26 (cf. 1938 ed. 1.13.24)]
[Adhyāya 14]
athātaḥ śoṇitavarṇṇanīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.14.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
pāñcabhautikasya caturvidhasyāhārasya ṣaḍrasopetasya
dvividhavīryasyāṣṭavidhavīryasya vā anekaguṇopayuktasyāhārasya
samyakpariṇatasya yas tejoguṇabhūtaḥ sāraḥ paramasūkṣmaḥ sa rasa ity
ucyate | tasya hṛdayaṃ sthānaṃ | sa hṛdayāc caturviṃśatir dhamanīr
anupraviśyordhvagā daśa daśa cādhogāminyaś catasras tiryaggāḥ kṛtsnaṃ
śarīram aharahas tarpayati jīvayati yāpayati vardhayati cādṛṣṭahaitukena
karmaṇā | tasya śarīram anusarato 'numānād gatir upalakṣayitavyā
kṣayavṛddhihetukī || tasmiṃ sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi
rase jijñāsā kim ayaṃ saumyas taijasa iti | sa khalu dravatvād anusaraṇe
snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhir viśeṣaiḥ saumya ity avagamyate |
[cf. 1938 ed. 1.14.3]
pāñcabhautikasyapāñcabhautikasya KNH tatra pāñcabhautikasya A caturvidhasyāhārasya
caturvidhasyāhārasya
caturvvidhasyāhārasyaKNH caturvidhasya A ṣaḍrasopetasyaṣaḍrasopetasyaKNH ṣaḍrasasya A anekaguṇopayuktasyāhārasyaanekaguṇopayuktasyāhārasyaKNH nekaguṇasyopayuktasyāhārasya A samyakpariṇatasya yassamyakpariṇatasya yasAKH samyakṣariṇatasya yas N tejoguṇabhūtaḥNH tejobhūtaḥ AKac tejoṇabhūtaḥ Kpc paramasūkṣmaḥ saKN paramasūkṣmaḥ sa ` A paramaśūkṣmaḥ sa H sthānaṃ | sasthānaṃ saAKNHpc sthānaṃ | ma Hac hṛdayāc caturviṃśatirhṛdayāc caturviṃśatirKNH hṛdayāc caturviṃśati A anupraviśyordhvagāanupraviśyordhvagāanupraviśyorddhvagāKNHpc anupraviśyor dhvag ā A anupravirddhvagā Hac daśaKNH da A cādhogāminyaśKNH śādhogāminyaś A catasrascatasrasKNH catasraś ca A aharahasAKH ahar ahas N jīvayatiNH vardhayati A
jīvati
Kac
jīpavati
Kpc yāpayatiKNH dhārayati A vardhayativarddhayatiKNH yāpayati A cādṛṣṭahaitukenacādṛṣṭahetukenaH cādṛṣṭahetukenacādṛṣṭahetukena ANK anusaratoAKN anusara H 'numānād gatirA numānād gatir K numānad gatir N tonumānāṅ gatir H upalakṣayitavyāAH upalakṣayitvā KN kṣayavṛddhihetukīkṣayavṛddhīhetukī ||kṣayavṛddhīhetukīH kṣayavṛddhivai A kṣayavṛddhīhetukī kṣayavṛddhīhetukī ||kṣayavṛddhīhetukī KacKpcN tasmiṃ tasmiṃKacN kṛtaiḥ | tasmi A guṇa tasmiṃ Kpc tasmi H sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇiK n sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi A śarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi N n sarvvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāsayānusāriṇi H taijasatejasaAN tejasatejasa KH saKNH atrocyate sa A dravatvād anusaraṇeKN dravānusārī A dravād anusaraṇe H
bhavanti cātra ||
rañjitās tejasā tv āpaḥ śarīrasthena dehināṃ |
avyāpannāḥ prasannena raktam ity eva tad viduḥ ||
rañjitās tejasā tv āpaḥ śarīrasthena dehināṃ |
avyāpannāḥ prasannena raktam ity eva tad viduḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.14.5]
rasād eva striyāṃ raktam ṛtusaṃjñaṃ pravartate
dvādaśād vardhate varṣād yāti pañcāśataḥ kṣayaṃ |
dvādaśād vardhate varṣād yāti pañcāśataḥ kṣayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.14.6]
ārttavaṃ śoṇitaṃ tv āgneyam āhuḥ || agnīṣomīyatvād garbhasya |
[cf. 1938 ed. 1.14.7]
pāñcabhautikatvam apare jīvaṃ raktam āhur ācāryāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.14.8]
bhavanti cātra ||
visratā dravatā rāgaḥ spandanan tanutā tathā |
pṛthivyādiguṇās tv ete dṛśyante śoṇite yataḥ |
visratā dravatā rāgaḥ spandanan tanutā tathā |
pṛthivyādiguṇās tv ete dṛśyante śoṇite yataḥ |
[cf. 1938 ed. 1.14.9]
rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsān medaḥ pravarttate
medaso 'sthi tato majjā majjā śukraṃ tataḥ prajāḥ ||
medaso 'sthi tato majjā majjā śukraṃ tataḥ prajāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.14.10]
tatraiṣān dhātūnām annapānarasaḥ prīṇayitā bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.14.11]
bhavati cātra ||
rasajaṃ puruṣaṃ vidyād rasaṃ rakṣeta yatnataḥ | annapānaprayogeṇa āhāreṇa suyantritaḥ
rasajaṃ puruṣaṃ vidyād rasaṃ rakṣeta yatnataḥ | annapānaprayogeṇa āhāreṇa suyantritaḥ
[cf. 1938 ed. 1.14.12]
bhavati cātra || rasajaṃrasajaṃbhavati cātra || rasajaṃem. rasajaṃrasajaṃbhavati cātra || rasajaṃ AKH rajasaṃ N vidyād rasaṃAKH vidyā rasaṃ N rakṣetarakṣetaKNHpc rakṣet pra A rakte takṣeta Hac annapānaprayogeṇaannapānaprayogenaN
annātpānāñ ca matimā A annapānaprayogenaannapānaprayogena KH āhāreṇaāhā¦reṇaKNH n ācārāñ cā A suyantritaḥsuyaṃtritaḥKNH py atandritaḥ A
annātpānāñ ca matimā A annapānaprayogenaannapānaprayogena KH āhāreṇaāhā¦reṇaKNH n ācārāñ cā A suyantritaḥsuyaṃtritaḥKNH py atandritaḥ A
tatra rasa gatau dhātur aharahar gacchatīti rasaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.14.13]
pañcaviṃśati kalāśatāni | caturaśītiś ca
nava ca kāṣṭhā ekaikasmin dhātāv avatiṣṭhante | evam māsena rasaḥ
śukrībhavati strīṇāñ cārttavam iti ||
[cf. 1938 ed. 1.14.14]
pañcaviṃśatipañcavinśatiKN sa khalu trīṇi trīṇi A sa trīṇi H kalāśatāniem. kalā AH kalāmatāni KN caturaśītiś cacaturaśītiś caN sahasrāṇi pañcasahasrāṇi | pañca AH caturaśītim ca K navaN daśa AH om. K caAN nava ca K kalāś ca H kāṣṭhāKN kalā A tā H dhātāvAKH dhātāv ātāv N avatiṣṭhanteKH avatiṣṭhate A āvatiṣṭhante N śukrībhavatiKNH śukraṃ A cārttavamcārtavaṃcārttavamAKNHac cārttava Hpc itiKNHac bhavati A hṛm iti Hpc
The reading of H here resembles the vulgate.
The reading of H here resembles the vulgate.
bhavataś cātra || aṣṭādaśasahasrāṇi saṃkhyā hy asmin samuccaye | kalānān
navatiś cāpi svatantraparatantrataḥ || rase gativiśeṣo 'yaṃ mandāgner
avasānikaḥ | anayaivoditāgneś ca vijñeyaḥ kālasaṃkhyayā ||
[cf. 1938 ed. 1.14.15]
bhavataśbhavati cātra || bhavatiem. bhavatibhavati cātra || bhavati AH om. KN cātraAH om. KN saṃkhyā hysaṅkhyā hyAKN saṃkhyā H asmin samuccayeA asmiṃ samuccaye KN hyasmin samuccaye H cāpiKNH proktā A svatantraparatantrataḥKNH svatantraparatantrayoḥ A rase
raseKNH om. A gativiśeṣogativiśedigital_image 13vṣoKNH om. A 'yaṃKNH om. A mandāgnerKNH om. A avasānikaḥavasānikaḥN om. A evam ānikaḥ K avamānikaḥ H anayaivoditāgneś caKN om. A anayaivoditāgneś ca? H vijñeyaḥKNH om. A kālasaṃkhyayāKNH om. A
raseKNH om. A gativiśeṣogativiśedigital_image 13vṣoKNH om. A 'yaṃKNH om. A mandāgnerKNH om. A avasānikaḥavasānikaḥN om. A evam ānikaḥ K avamānikaḥ H anayaivoditāgneś caKN om. A anayaivoditāgneś ca? H vijñeyaḥKNH om. A kālasaṃkhyayāKNH om. A
sa śabdārci jāla santānavad aṇunā viśeṣeṇānusaraty
evaṃ śarīraṃ kevalaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.14.16]
vyājīkaraṇyas tv auṣadhyaḥ svaguṇabalotkarṣād virecanavad upayuktāḥ
śukraṃ virecayanti ||
[cf. 1938 ed. 1.14.17]
vyājīkaraṇyasKN vājīkaraṇyas A vyājīkeraṇyas H tv auṣadhyaḥKN tv oṣadhayaḥ A tv auṣadhayaḥ H svaguṇabalotkarṣād virecanavad upayuktāḥsvaguṇabalotkarṣād virecanavad upayuktāḥH svabalaguṇotkarṣād virecanavad upayuktāḥ A svaguṇabalātkarṣād virecanad upayuktāḥ Kac svaguṇabalātkarṣād virecanavad upayuktāḥ Kpc svaguṇabalātkarṣād virecanad upayuktaḥ N virecayantiKNH śīghraṃ virecayanti A
yathā hi puṣpamukulastho gandho na śakyam ihāstīti vaktuṃ | naiva
nāstīti | atha cāsti satām bhāvānām utpattir iti kṛtvā kevalaṃ tu
saukṣmyān nābhivyajyate | sa eva vivṛtakesare puṣpe kālāntareṇābhivyakto
bhavati | evam bālānām api vayaḥpariṇāmāc chukraprādurbhāvo bhavati |
romarājyārttavādiś ca viśeṣo nārīṇām |
[cf. 1938 ed. 1.14.18]
gandho naAKH gandho N satāmsatāṃAKN śatām H utpattirutpadigital_imagettirKNH abhivyaktir A kṛtvāKNH jñātvā A kevalaṃ tuKNH kevalaṃ A saukṣmyānsaukṣmyānAKH saukṣmyaṃ N vivṛtakesareH vivṛtapatrakeśare A vivṛte keśare K vivṛtkesare N puṣpeAH puṣpa KN kālāntareṇābhivyaktoKNH kālāntareṇābhivyaktiṃ A bhavatiKNH gacchati A vayaḥpariṇāmāc chukraprādurbhāvovayaḥ pariṇāmāc śukraprādurbhāvovayaḥpariṇāmāc chukraprādurbhāvoAKN vayaḥpariṇāmāc chukraprādurbhbhāvo H romarājyārttavādiś caromarājyārttavādiś caKH romarājyādayaś ca A romarājy ārttavādiś ca N viśeṣoviśeṣoKN viśeṣā A viśeṣau H
sa evānnaraso 'bhivṛddhānāṃ paripakvaśarīratvād aprīṇano bhavati |
[cf. 1938 ed. 1.14.19]
ta ete śarīradhāraṇād dhātava ity ucyante |
[cf. 1938 ed. 1.14.20]
teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte | tasmāt tad adhikṛtya vakṣyāmaḥ ||
tatra saphenilam aruṇaṃ kṛṣṇam paruṣan tanu śīghragamaskandi ca
vātaduṣṭaṃ | nīlam pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ visramaniṣṭam pipīlikāmakṣikāṇāñ
ca pittena | gairikodakaprakāśaṃ snigdhaṃ śītaṃ bahalaṃ picchilaṃ
visrāvi māṃsapeśīsamaprabhañ ca śleṣmaṇā | sarvalakṣaṇayuktaṃ
sannipātena | pittavad raktenātikṛṣṇañ ca | dvidoṣaliṅgasaṃsṛṣṭaṃ
dvidoṣaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.14.21]
tasmāt tad adhikṛtyaAKNHpc tammāt tad adhikṛtya Hac saphenilamKNH phenila A aruṇaṃaruṇaṅKNH maruṇaṃ A paruṣanparuṣaṃAKN parūṣaṃ H śīghragamaskandi caA śīghragam askandi ca KH śīghram askandi ca N vātaduṣṭaṃKNH vātena duṣṭaṃ A śyāvaṃAKH śyāmam N visramaniṣṭamvisramaniṣṭaṃA viśram aniṣṭaṃviśram aniṣṭam KHN pipīlikāmakṣikāṇāñpipīlikāmakṣikāṇāñpipīlikāmakṣikāṇāñKNH pipīlikāmakṣikāṇā A caKNH maskandi ca A gairikodakaprakāśaṃKNH duṣṭaṃ; gairikodakapratīkāśaṃ A snigdhaṃsnigdhaṃAKH sigdhaṃ N śītaṃśītamKNH śītalaṃ A bahalaṃvahalaṃAKH vahala N visrāviviśrāviKN cirasrāvi A viśrāvi H māṃsapeśīsamaprabhañ camāṃsapeśīsamaprabhaṃ camāṃsapeśīsamaprabhañ caKNH māṃsapeśīprabhaṃ ca A śleṣmaṇāKNH śleṣmaduṣṭaṃ A sarvalakṣaṇayuktaṃKN sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ viśeṣato durgandhi ca A sarvvalakṣaṇasaṃyuktaṃ H sannipātenasannipātenaKNH sannipā A pittavad raktenātikṛṣṇañ caKN taduṣṭaṃ A pittavad raktenātikṛṣṇaś ca H dvidoṣaliṅgasaṃsṛṣṭaṃdvidoṣaliṃgasaṃsṛṣṭaṃKNH dvidoṣaliṅgaṃ saṃsṛṣṭam A dvidoṣaṃdvidoṣaṃdvidoṣaṃKNH om. A
indragopakaprakāśam asaṃhatam avivarṇṇañ ca prakṛtistham iti jānīyāt
||
[cf. 1938 ed. 1.14.22]
visrāvyān anyatra vakṣyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.14.23]
athāvisrāvyāḥ | sarvāṅgaśophaḥ kṣīṇasya cāmlabhojananimittaḥ |
pāṇḍurogyarśasyudariśoṣigarbhiṇīnāñ ca śvayathavaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.14.24]
athāvisrāvyāḥathāvisrāvyāḥathāvisrāvyāḥAKN athāviśrāvyāḥ H kṣīṇasyaAN kṣīṇasya vā KHpc kṣīṇa vā Hac cāmlabhojananimittaḥcāmlabhojananimittaḥAKH cāmvlabhojananimittaḥ N pāṇḍurogyarśasyudariśoṣigarbhiṇīnāñ capāṇḍurogyarśasyudariśoṣigarbhiṇīnāñ caKN pāṇḍurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṃ ca A pāṇdurogyarśasyudariśoṣigarbhbhiṇīnāñ ca H
em. śastravisrāvaṇaṃ dvividhaṃ pracchānaṃ sirāvyadhanaṃ ca A
tatra ṛjv asaṃkīrṇṇaṃ sūkṣmaṃ samam anavagāḍham anuttānam āśu śastrañ ca
pātayet |
[cf. 1938 ed. 1.14.26]
hṛdaya basti guda nābhi kakṣyavaṅkṣaṇākṣi kūṭa pāṇi pādatalāṃś ca varjayet |
[cf. 1938 ed. 1.14.26a]
tatra durviddhe śītavātayor asvinne bhukte ca skannatvāc choṇitan na
sravati | alpaṃ vā sravati ||
[cf. 1938 ed. 1.14.27]
bhavati cātra |
vāta viṇ mūtrasaṃgeṣu madamūrcchāśrameṣu ca |
nidrābhibhūte śīte vā nṛṇān nāsṛk sraved iti ||
vāta viṇ mūtrasaṃgeṣu madamūrcchāśrameṣu ca |
nidrābhibhūte śīte vā nṛṇān nāsṛk sraved iti ||
[cf. 1938 ed. 1.14.28]
bhavati cātra
bha
bhava
H madamūrcchāśramārtānāṃ A
bha
bhava
KacN bha || cātra Kpc vātaviṇmūtrasaṃgeṣu||
vāta viṅ mūtrasaṃgeṣu
vāta viṅ mūtrasaṃgeṣuK vātaviṇmūtrasaṅgi A ||
vātaviḍmūtrasaṃgeṣu N
vātavimūtrasaṅgeṣu H madamūrcchāśrameṣu caKNH nām A nidrābhibhūteKNH
nidrābhibhūta A śīte vāśīte vāśīte vāKNH bhītānāṃ A nṛṇānnṛṇāṃAKN nṝṇān H nāsṛk sraved itiKN nāsṛk pravartate A nāsṛved iti Hac nāsṛvethaṃd iti Hpc
vāta viṅ mūtrasaṃgeṣu
vāta viṅ mūtrasaṃgeṣuK vātaviṇmūtrasaṅgi A ||
vātaviḍmūtrasaṃgeṣu N
vātavimūtrasaṅgeṣu H madamūrcchāśrameṣu caKNH nām A nidrābhibhūteKNH
nidrābhibhūta A śīte vāśīte vāśīte vāKNH bhītānāṃ A nṛṇānnṛṇāṃAKN nṝṇān H nāsṛk sraved itiKN nāsṛk pravartate A nāsṛved iti Hac nāsṛvethaṃd iti Hpc
tad duṣṭaśoṇitam anirhriyamāṇaṃ vyādhivṛddhiṃ karoti |
[cf. 1938 ed. 1.14.29]
atyuṣṇātisvinnātividdheṣv ajñasrāvitam atipravarttate | tad atipravṛttaṃ
śirobhitāpam āndhyatimiraprādurbhāvan cānukṣayākṣepakampapakṣāghātam
ekāṅgavikāraṃ hikkākāsaṃ śvāsaṃ pāṇḍurogaṃ maraṇaṃ vāśu karoti |
[cf. 1938 ed. 1.14.30]
atyuṣṇātisvinnātividdheṣvatyuṣṇātisvinnātividdheṣvatyuṣṇātisvinnātividdheṣvKNH atyuṣṇe 'tisvinne 'tividdhe A ajñasrāvitamKNH 'jñair visrāvita A atipravarttateKNH matipravartate A tad atipravṛttaṃAKH tad atipravṛtta N śirobhitāpamśirobhitāpamKN śiro 'bhitāpa A śiro 'bhitāpam H āndhyatimiraprādurbhāvan cānukṣayākṣepakampapakṣāghātamāndhyatimiraprādurbhāvan dhātukṣayākṣepakasya pakṣāghātamem. māndhyamadhimanthatimiraprādurbhāvaṃ dhātukṣayamākṣepakaṃ dāhaṃ pakṣāghāta A āndhyatimiraprādurbhāvam dhātukṣayākṣepakasya pakṣāghātamāndhyatimiraprādurbhāvan dhātukṣayākṣepakasya pakṣāghātam KN āndhyatimiraprādurbhbhāvan dhātukṣayākṣepakaṃ pakṣāghātam Hac āndhyatimirabhraprādurbhbhāvan dhātukṣayākṣepakaṃ pakṣāghātam Hpc ekāṅgavikāraṃKNH mekāṅgavikāraṃ A hikkākāsaṃhikkā kāsaṃN hikkāṃ śvāsa A hikkāṃ kāsaṃhikkāṃ kāsaṃ KH śvāsaṃśvāsaṃKNH kāsau A maraṇaṃANH om. K vāśuKNH cāpā A karotiKNH dayati A
tan nātiśīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite yavāgūṃ pratipītasya śoṇitaṃ
mokṣayed bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 1.14.31]
samyag gatvā yadā raktaṃ svayam evāvatiṣṭhate
śuddham evam vijānīyāt samyag visrāvitañ ca tat |
śuddham evam vijānīyāt samyag visrāvitañ ca tat |
[cf. 1938 ed. 1.14.32]
lāghavaṃ vedanāśāntir vyādhivegaparikṣayaḥ |
samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasas tathā ||
samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasas tathā ||
[cf. 1938 ed. 1.14.33]
tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāś ca ye |
raktamokṣaṇaśīlānāṃ na bhavanti kadācana ||
raktamokṣaṇaśīlānāṃ na bhavanti kadācana ||
[cf. 1938 ed. 1.14.34]
atha khalv apravarttamāne | elāśītaśivaḥ
kuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṃgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkkāṃkuranaktamālaphalair
yathālābhaṃ tribhiś caturbhiḥ | samastair vā lavaṇapragāḍhair
vraṇamukham avagharṣayed evaṃ sādhu vahati ||
[cf. 1938 ed. 1.14.35]
elāśītaśivaḥ kuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṃgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkkāṃkuranaktamālaphalairelāśītaśivaḥkuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṃgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālaphalairH rakte elāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṅgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālaphalair A elā śītaśivaḥ kuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṃgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkunaktamālaphalai K elāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍiṅgacitratakaṭukāgāradhūmaharidrārkkāṅkuranaktamālaphalair N caturbhiḥAKN caturbhbhiḥ H samastair vāAKN ?samastair vvā H lavaṇapragāḍhairlavanapragāḍhairKNH cūrṇīkṛtair lavaṇatailapragāḍhair A vraṇamukhamvraṇamukhamvvraṇamukhamANH vraṇamu K avagharṣayed evaṃavagharṣayet, evaṃANH kha gharṣayed evaṃ K sādhuKNH samya A vahatiem. k pravartate A bhavati KH ??ti Nac vadati Npc
athātipravṛtte
lodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṅkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjarasacūrṇṇair
anārdrair vraṇamukham avacūrṇṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet |
sālasarjarjunārimedagranthidhavadhanvanatvagbhir vā cūrṇṇīkṛtābhiḥ
kṣaumeṇa vadhyāsitena samudraphenena lākṣācūrṇṇair vā yathoktair
bandhanadravyair gāḍhaṃ badhnīyāt | vyadhānantaraṃ punar vyadhayet |
śītācchādanabhojanāgārapariṣekaiḥ | śītair ālepaiḥ pradehair
vopacaredagninā vā dahed yathoktaṃ kākolyādikvāthaṃ vā
śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet | eṇahariṇorabhraṃmahiṣaśaśavarāhāṇāṃ vā
rudhiraṃ kṣīrayūṣaṃ rasaiś cāśnīyāt | upadravāṃś ca yathoktān upacaret
||
[cf. 1938 ed. 1.14.36]
lodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṅkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjarasacūrṇṇairlodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṃkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjarasacūrṇṇairlodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṅkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjarasacūrṇṇairlodhramadhukapriyaṅgupattāṅgagairikarasāñjanaśaṅkhaśuktiyavamāṣagodhūmasarjjarasacūrṇṇairKNH rodhramadhukapriyaṅgupattaṅgupattaṅgagairikasarjarasarasāñjanaśālmalīpuṣpaśaṅkhaśuktimāṣayavagodhūmacūrṇaiḥ A anārdrairKNH śanaiḥ śanair A avacūrṇṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet | sālasarjarjunārimedagranthidhavadhanvanatvagbhir vāem. avacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet sālasarjārjunārimedameṣaśṛṅgadhavadhanvanatvagbhir vā A avacūrṇṇāṅgulyagreṇāvapīḍayet | sālasarjārjunārimedagranthidhavadhanvanatvagbhi vā K avacūrṇṇāṅgulyagreṇāvapīḍayet || sālasarjarjunārimedagranthidhavadhanvanatvagbhir vā N avacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet | śālasarjjārjjunārimedagranthidhacadhanvanatvagbhir vvā H cūrṇṇīkṛtābhiḥcūrṇṇīkṛtābhiḥKNH cūrṇitābhiḥ A kṣaumeṇaAKH kṣaumeṇā N vadhyāsitenava dhyāsitenaKNH vā dhmāpitena A samudraphenenasamudraphenenaKNH samudraphena A yathoktairyathoktairKNH yathokta A bandhanadravyairbbandhanadravyairKNH rvraṇabandhanadravyair A badhnīyāt | vyadhānantaraṃbadhnīyāt | vyadhānantaraṃNH badhnīyā A bandhīyāt | vyadhānantaraṃ K punarKNH om. A vyadhayet | śītācchādanabhojanāgārapariṣekaiḥvvyadhayet | śītāccchādanabhojanāgārapariṣekaiḥKNH t śītācchādanabhojanāgāraiḥ śītaiḥ pradehapariṣekaiś A śītairKNH om. A ālepaiḥKNH om. A pradehairpradehairNH om. A pradahair K vopacaredagninā vāvāpacaret | agninā vāvvāpacared agninā vāem. copacaret, kṣāreṇāgninā vā A vāpacared agninā vāvāpacaret | agninā vāvvāpacared agninā vā KNH dahed yathoktaṃdahed yathoktaṃdahed yathoktaṅdahed yathoktaṅKNH dahedyathoktaṃ A kākolyādikvāthaṃ vākākolyādikvātham vāKNH vyadhādanantaraṃ tāmevātipravṛttāṃ sirāṃ vidhyet kākolyādikvāthaṃ vā A śarkarāmadhumadhuraṃśarkkarāmadhumadhuraṃAKH śarkarāmadhumadhura N pāyayet | eṇahariṇorabhraṃmahiṣaśaśavarāhāṇāṃ vāem. pāyayet eṇahariṇorabhraśaśamahiṣavarāhāṇāṃ vā A pācayet | eṇahariṇor abhraṃ mahiṣaśaśavarāhāṃṇāṃ vā K pāyayet | eṇahariṇorabhramahiṣaśaśavarāhānāṃ vā N pāyayet eṇahariṇorabhramahiṣaśaśavarāhāṇāṃ vā H kṣīrayūṣaṃkṣīrayūṣaṃKH kṣīrayūṣa AN cāśnīyāt | upadravāṃś cacāśnīyāt | upadravāṃś caKNH susnigdhaiś cāśnīyāt upadravāṃś ca A yathoktān upacaretyathoktān upacaretyathoktān upacaretKNH yathāsvam upacaret A
bhavati cātra ||
dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ sañjāyate nalaḥ |
pavanaś ca paraṃ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ |
dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ sañjāyate nalaḥ |
pavanaś ca paraṃ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ |
[cf. 1938 ed. 1.14.37]
tan nātiśītair laghubhiḥ snigdhaiḥ śoṇitavardhanaiḥ |
īṣad amlair anamlair vā bhojanaiḥ samupācaret ||
īṣad amlair anamlair vā bhojanaiḥ samupācaret ||
[cf. 1938 ed. 1.14.38]
caturvidhaṃ yad etad dhi rudhirasya nivāraṇaṃ |
sandhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā ||
sandhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā ||
[cf. 1938 ed. 1.14.39]
vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate himaṃ |
tathā sampācayed bhasma dāhaḥ saṅkocayet sirāṃ ||
tathā sampācayed bhasma dāhaḥ saṅkocayet sirāṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.14.40]
askandamāne rudhire sandhānāni prayojayet |
sandhānair bhrāśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret ||
sandhānair bhrāśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret ||
[cf. 1938 ed. 1.14.41]
kalpair ebhis tribhir vaidyaḥ prayateta yathāvidhiḥ |
asiddhimatsu caiteṣu dāhaparama iṣyate |
asiddhimatsu caiteṣu dāhaparama iṣyate |
[cf. 1938 ed. 1.14.42]
saśeṣadoṣe rudhire na vyādhir ativarttate |
na śeṣaṃ sthāpayet tasmān na ca kuryād atikriyāṃ |
na śeṣaṃ sthāpayet tasmān na ca kuryād atikriyāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.14.43]
dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate |
tasmād rakṣed dhi rudhiraṃ rudhiraṃ jīva ucyate ||
tasmād rakṣed dhi rudhiraṃ rudhiraṃ jīva ucyate ||
[cf. 1938 ed. 1.14.44]
srutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite 'nile
śophaṃ satodaṃ koṣṇena sarpiṣā pariṣecayed iti || 14 ||
śophaṃ satodaṃ koṣṇena sarpiṣā pariṣecayed iti || 14 ||
[cf. 1938 ed. 1.14.45]
[Adhyāya 15, collation]
athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.15.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ | tasmātphalalakṣaṇameteṣām upadhārayaś ca
|
[cf. 1938 ed. 1.15.3]
tatra spandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā
pravibhaktaḥ śarīrantantrayati |
[cf. 1938 ed. 1.15.4.1]
rāgaḥ paktistejaūṣmakṛtpittaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.15.4.2]
sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇabṛṃhaṇaḥ śleṣmā |
[cf. 1938 ed. 1.15.4.3]
rasaḥ prīṇayati | raktañjīvayati | māṃsaṃ lepayati medaḥ snehayati |
asthi dhārayati | majjā pūrayati | bījārthaharṣakṛc chukraṃ kledayati
|
[cf. 1938 ed. 1.15.5.1]
rasaḥKNpc rasastuṣṭiṃ prīṇanaṃ raktapuṣṭiṃ ca karoti, raktaṃ varṇa A rasa Nac rasaḥ prīṇayati | raktaṃ H prīṇayatiKN prasādaṃ māṃ A om. H raktañjīvayatiraktaṃ jīvayatiKN sapuṣṭiṃ jīvayati ca A jīvayati H māṃsaṃ
māṃsaṃ
KNH māṃsaṃ śarīrapuṣṭiṃ A lepayatilepayatilepayatiKNH medasaś ca A snehayatiKN snehasvedau dṛḍhatvaṃ puṣṭimasthnāṃ ca, asthīni dehadhāraṇaṃ majjñaḥ puṣṭiṃ ca, majjā snehaṃ balaṃ śukrapuṣṭiṃ pūraṇamasthnāṃ ca karoti A snehayati | asthi dhārayati | majjā pūra H asthiKN śukraṃ A om. H dhārayatiKN dhairyaṃ cyava A om. H majjāKN naṃ prī A om. H pūrayatiKN tiṃ dehabalaṃ harṣaṃ A yati H bījārthaharṣakṛc chukraṃbījārthaharṣakṛc chukramKN bījārthaṃ ca; (1) A bījārthaharṣakṛcchukraṃ H kledayatikledayatiKNH om. A
bastikledakṛn mūtraṃ | prāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭambhakṛt purīśaṃ | svedaḥ
kledayati |
[cf. 1938 ed. 1.15.6]
bastikledakṛn mūtraṃbastikle da kṛn mūtraṃKpcN purīṣam upastambhaṃ vāyvagnidhāraṇaṃ ca, bastipūraṇavikledakṛnmūtraṃ A bastikle kṛn mūtraṃ Kac bastipūraṇakṛt mūtraṃ H prāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭambhakṛt purīśaṃprāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭambhakṛt purīśaṃK om. A prāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭambhakṛt purīṣaṃprāṇavāyvagnidhāraṇāvaṣṭaṃbhakṛt purīṣaṃ NH svedaḥAKNpcH sveda Nac kledayatiKNH kledatvaksaukumāryakṛt; (2) A
garbhalakṣaṇamārttavaṃ | stanyaṃ stanāpīnajananajīvanam iti |
[cf. 1938 ed. 1.15.7]
garbhalakṣaṇamārttavaṃgarbhalakṣaṇadigital_imagemārttavaṃK raktalakṣaṇamārtavaṃ A om. NH stanyaṃgarbhalakṣaṇam ārttavam | stanyaṃgarbbhalakṣaṇam ārttavaṃ | stanyaṃK garbhakṛcca, garbho garbhalakṣaṇaṃ, stanyaṃ A garbhalakṣaṇam ārttavam stanyaṃgarbhalakṣaṇam ārttavam | stanyaṃgarbbhalakṣaṇam ārttavaṃ | stanyaṃ NH stanāpīnajananajīvanamstanāpīnajananajīvanamKN stanayor āpīnatvajananaṃ jīvanaṃ A stanāpīnajanana jīvana H itiKN ceti A miti H
tatra vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvīta ||
[cf. 1938 ed. 1.15.6]
ataḥ sarveṣāṃ kṣayalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ | tatra vātakṣaye mandaceṣṭatā
alpavāktvamalpapraharṣo mūḍhasañjñatā ca | pittakṣaye
mandoṣmāgnitāniṣprabhatā ca | śleṣmakṣaye
rūkṣatāntardāhaāmāśayetarāśayaśūnyatāśirasaś ca |
[cf. 1938 ed. 1.15.7]
ataḥKNH ata A sarveṣāṃsarvveṣāṃKNH ūrdhvam eṣāṃ A kṣayalakṣaṇaṃkṣayalakṣaṇaṃKNH kṣīṇalakṣaṇaṃ A vyākhyāsyāmaḥKNH om. A tatraKNH om. A vātakṣayeKH vakṣyāmaḥ | tatra, vātakṣaye A vāta??????? N mandaceṣṭatāmandaceṣṭatā'AKH
??
N alpavāktvamalpapraharṣoK lpavāktvamapraharṣo A ????? alpapraharṣo N alpavāktvam alpapraharṣo H rūkṣatāntardāhaāmāśayetarāśayaśūnyatāśirasaśrūkṣatāntardāhaāmāśayetarāśayaśūnyatāśirasaśK rūkṣatā'ntardāha āmāśayetaraśleṣmāśayaśūnyatā sandhiśaithilyaṃ (tṛṣṇā daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ) A rūkṣāntardāha āmāśayetarāsayaśūnyatā śirasaś N rūkṣatāntarddāhaāmāsayetarāsayaśūnyatā śirasaś H
tatra svayonivardhanāny eva pratīkāraḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.15.8]
rasakṣaye hṛdayapīḍā kampaḥ śoṣaḥ śūnyatā tṛṣṇā ca |
śoṇitakṣaye tvakpāruṣyam amlaśītaprārthanā sirāśaithilyañ ca ||
māṃsakṣaye sphiggaṇṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥ kakṣaśuṣkatā
dhamanīnāñ ca śaithilyaṃ | medakṣaye plīhābhivṛddhiḥ sandhiśūnyatā
raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca | asthikṣaye asthiśūlo
dantanakhabhaṃgāraukṣyañ ca | majjākṣaye lpaśukratā parvabhedo sthitodaḥ
śūnyatā | śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanāśaktir maithune cirād vā prasekaḥ
praseke cālpaśukraraktadarśanaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.15.9]
hṛdayapīḍākampaḥhṛdayapīḍā kampaḥhṛdayapīḍā kampaḥKNH hṛtpīḍākampa A śoṣaḥśoṣaḥKNH om. A śūnyatāAKN śūnyātā H tṛṣṇā caKNH stṛṣṇā ca A tvakpāruṣyamtvakpāruṣyamtvakpāruṣyamKNH tvakpāruṣya A amlaśītaprārthanāKNH mamlaśītaprārthanā A sphiggaṇṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥkakṣaśuṣkatāsphiggaṇṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥ kakṣaśuṣkatāK sphiggaṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥkakṣāpiṇḍikodaragrīvāśuṣkatā A higgaṇḍauṣṭhopa N sphiggaṇḍoṣṭhopasthoruvakṣaḥkakṣaśuṣka H dhamanīnāñ caK raukṣyatodau gātrāṇāṃ sadanaṃ dhamanī A ṣṭho???????? dhamanīnāñ ca N tā dhamanīnāñ ca H śaithilyaṃśaithilyaṃ |KNH śaithilyaṃ ca A medakṣayeKN medaḥkṣaye AH asthiśūloKpcNH 'sthiśūlaṃ A śūlo Kac dantanakhabhaṃgāraukṣyañ cadantanakhabhaṃgāraukṣyañ caK dantanakhabhaṅgo raukṣyaṃ cadantanakhabhaṅgo raukṣyañ ca ANH majjākṣayeK majjakṣaye ANH lpaśukratāalpaśukratā'lpaśukratāK 'lpaśukratāalpaśukratā'lpaśukratā ANH sthitodaḥK 'sthinistodo A sthi N 'sthino H śūnyatāK 'sthiśūnyatā ca A todaḥ śūnyatā N daḥśūnyatā H meḍhravṛṣaṇavedanāśaktirKNH meḍhravṛṣaṇavedanā'śakti A maithunemmaithuneKNH rmaithune A cirād vācirād vāAKH pracārād vā N cālpaśukraraktadarśanaṃKNH cālparaktaśukradarśanam A
em. tatrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ (pratīkāraḥ ) A
purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyor ūdhvagamanaṃ kukṣau
sañcaraṇaṃ ca mūtrakṣaye bastitodo lpamūtratā ca || atrāpi
svayonivardhanadravyopayogaḥ || svedakṣaye stabdharomakūpatā
sparśavaiguṇyaś ca tatrābhyaṅga svedopayogaś ca ||
[cf. 1938 ed. 1.15.11]
ūdhvagamanaṃūdhvagamanaṃK ūrdhvagamanaṃ
ūrdhvagamanaṃ
ūrddhvagamanaṅ ANH bastitodoAKNHac bastito Hpc lpamūtratā caKNHac 'lpamūtratā ca A dolpamūtratā ca Hpc atrāpiAKH ato pi N svayonivardhanadravyopayogaḥsvayonivardhanadravyopayogaḥsvayonivarddhanadravyopayogaḥAKH svayonivardhanadravyoprayogaḥ N sparśavaiguṇyaśsparśavaiguṇyañK tvakśoṣaḥ sparśavaiguṇyaṃ A sparśavaiguṇyañsparśavaiguṇyañ NHac sparśavaigu Hpc caKNHac svedanāśaśca A ṇyathaṃ drañ ca Hpc tatrābhyaṅgaKNH tatrābhyaṅgaḥ A
ārttavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā yonivedanā ca | tatra
saṃśodhanamāgneyānāñ ca dravyānām upayogaḥ || stanyakṣaye stanayo
mlānatā stanyāsambhavaś ca | tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ ||
garbhakṣaye garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca | tatra prāptabastikālāyāḥ
kṣīrabastiprayogo medhyān na prayogaś ca ||
[cf. 1938 ed. 1.15.12]
yathocitakālādarśanamalpatā vāyathocitakālādarśanamalpatā vāAK yathocitakālādarśanam alpatā vāyathocitakālādarśanam alpatā vāyathocitakālādarśanam alpatā vā NH saṃśodhanamāgneyānāñ casaṃśodhanamāgneyānāṃ caAK saṃśodhanam āgneyānāṃ casaṃśodhanam āgneyānāñ ca NH dravyānāmKNH dravyāṇāṃ A upayogaḥKN vidhivadupayogaḥ A upayogaḥ? H stanyakṣayestanyakṣayeKH stanakṣaye A sta?kṣaye N stanayo
stanayor
K stanayor
stanayor
AHN stanyāsambhavaś castanyāsaṃbhavaś caKH stanyāsambhavo A stany N tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥtatra śleṣmavarddhanadravyopayogaḥKH 'lpatā vā; tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ A ????????????dravyopayogaḥ N garbhakṣayeAKN garbhbhakṣaye H garbhāspandanamanunnatakukṣitā cagarbhāspandanamanunnatakukṣitā caAK garbhāspandanam anunnatakukṣi? ca N garbhbhāspandanam anunnatakukṣitā ca H medhyān na prayogaśmedhyānnaprayogaśKNH medyānnopayogaś A caKNH ceti A
ata ūrdhvam atipravṛddhānāṃ doṣadhātūnāṃ lakṣaṇam upadekṣyāmaḥ tatra
vātavṛddhau kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇatā uṣṇakāmatā
nidrānāśolpabalatvaṃ gāḍhavarcasvatā ca || pittavṛddhau pītāvabhāsatā
santāpaḥśītakāmitvamalpanidratā mūrcchā balahāniḥ pītaviṇmūtratvañ ca ||
śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaithyaṃ sthairyaṃ gauravam agnisādas tandrā
nidrā sandhyati śliṣṭatā ca ||
[cf. 1938 ed. 1.15.13]
ūrdhvamūrddhvamKNH ūrdhva A atipravṛddhānāṃatipravṛddhānāṃatipravṛddhānānatipravṛddhānāṃKNH mativṛddhānāṃ A doṣadhātūnāṃdoṣadhātūṇāṃKNH doṣadhātumalānāṃ A upadekṣyāmaḥupadekṣyāmaḥKNH vakṣyāmaḥ A tatraKN vṛddhiḥ punareṣāṃ svayonivardhanātyupasevanādbhavati | tatra A ? tatra H kārśyaṃKH vākpāruṣyaṃ kārśyaṃ A kārśya N kārṣṇyaṃAKH kārṣṇya N gātrasphuraṇatāgātrasphuraṇatāgātrasphuraṇatāKNH gātrasphuraṇa A uṣṇakāmatāuṣṇakāmatāKNH muṣṇakāmi(ma)tā A nidrānāśolpabalatvaṃKpc nidrānāśo 'lpabalatvaṃ AH nidrānāśolpabatvaṃ Kac nidrānāśo ’lpabalatvaṃ N gāḍhavarcasvatā cagāḍhavarccaskatā caK gāḍhavarcastvaṃ ca A gāḍhavarccaskatā cagāḍhavarccaskatā ca NH santāpaḥśītakāmitvamalpanidratāsantāpaḥ śītakāmitvamalpanidratāAH santāpaḥśītakāmitvam alpanidratāsantāpaḥśītakāmitvam alpanidratāsantāpaḥ śītakāmitvam alpanidratā KN balahāniḥKNH balahāni A pītaviṇmūtratvañ capītaviṅmūtratvañ caKNH rindriyadaurbalyaṃ pītaviṇmūtranetratvaṃ ca A śaithyaṃK śaity aṃ A śaityaṃ NH gauravamKpcNH gaurava AKac agnisādasKpcNH mavasāda A sādas Kac tandrāKNH standrā A sandhyatisandhyatiKNH sandhivi A śliṣṭatāKN śleṣaś A śliṣtatā H
raso 'tipravṛddho hṛdaye kledaṃ prasekañ cāpādayati | raktaṃ
raktāṅgākṣitāṃ || māṃsaṃ sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ
gurugātratāñ ca | medaḥ snigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃ kāsaśvāso
daurgandhyañ ca || asthyadhyasthīny adhidantāṃś ca || majjā
sarvāṅganetragauravaṃ || śukraṃ śukrāśmariti prādurbhāvaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.15.14]
'tipravṛddhotipravṛddhoKNH 'tivṛddho A hṛdayeKNH hṛdayo A kledaṃKNH tkledaṃ A māṃsaṃKNH sirāpūrṇatvaṃ ca; māṃsaṃ A sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsuAKN sphiggaṇḍoṣṭhopasthorubāhujaṃghāsu H vṛddhiṃvṛddhiṅAKH vṛddhi N snigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃsnigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃAK snigdhāṅgatām udarapārśvavṛddhiṅsnigdhāṅgatām udarapārśvavṛddhiṅsnigdhāṅgatām udarapārśvavṛddhiṃ NH kāsaśvāso daurgandhyañ cakāsaśvāsaudaurgandhyaṃ caK kāsaśvāsādīn daurgandhyaṃ ca A kāsaśvāsau daurgandhyañ cakāsaśvāsaudaurgandhyaṃ ca NH asthyadhyasthīnyasthyadhyasthīK asthyadhyasthīasthyadhyasthī AH asthi adhyasthīny N adhidantāṃś caKN nyadhidantāṃśca A tyadhidantāṃś ca H sarvāṅganetragauravaṃsarvvāṅganetragauravaṃKH sarvāṅganetragauravaṃ ca A sarvāṅgānetragauravaṃ N śukrāśmariti prādurbhāvaṃem. śukrāśmarīmatiprādurbhāvaṃ ca A śukrāśmari?ti prādurbhāvaṃ K śukrāśmaryatiprādurbhāvam N śukrāsmaryatiprādurbhbhāvaṃ H
purīśam āṭopaḥ kukṣau śūlañ ca || mūtraṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ todañ ca
|| svedaḥ kaṇḍū daurgandhyañ ca ||
[cf. 1938 ed. 1.15.15]
stanyaṃ stanayor atipīnatvaṃ muhurmuhuḥ pravṛttim atitodañ ca ||
ārttavamaṅgamardo daurbalyañ ca
[cf. 1938 ed. 1.15.16]
stanyaṃKNH ārtavam aṅgamardam atipravṛttiṃ daurgandhyaṃ ca; stanyaṃ A stanayorAKN stanayo H atipīnatvaṃatipīnatvamKN āpīnatvaṃ A rr atipīnatvaṃ H muhurmuhuḥAK muhur muhuḥ N muhur mmuhu H pravṛttimpravṛttiṃAKN pravṛtti H atitodañ caKN todaṃ A mati todañ ca H ārttavamaṅgamardoārttavam aṅgamarddoem. om. A ārttavam aṅgamardoārttavam aṅgamarddo KH ārttavam aṅgamardaṃ N daurbalyañ caK ca; garbho jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ ca A daurbalyañ ca | garbho jaṭharābhivṛddhiṅ karoti N daurbbalyañ ca || garbhbho jaṭharābhivṛddhiṅ karoti H
teṣāṃ kṣapaṇam aviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ kurvīta |
[cf. 1938 ed. 1.15.17]
em. pūrvaḥ pūrvo 'tivṛddhatvād vardhayed dhi paraṃ param |
tasmād atipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam A
tasmād atipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam A
ata ūrdhvam anuvyākhyāsyāmaḥ || rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yat paran
tejas tat khalv ojas tad eva balam ity ucyate | śāstrasiddhāntāt
[cf. 1938 ed. 1.15.19]
atabalakṣayam | atabalakṣayaṃ | ataK balalakṣaṇaṃ balakṣayalakṣaṇaṃ cāta A balakṣayam atabalakṣayam | atabalakṣayaṃ | ata NH anuvyākhyāsyāmaḥKN upadekṣyāmaḥ | tatra A anvyākhyāsyāmaḥ H tejasKNH teja A tat khalv ojastat khalvojasKNH stat khalvoja A tad evaKNH stad eva A śāstrasiddhāntātśāstrasiddhāntātśāstrasiddhāntātśāstrasiddhāntātKNH svaśāstrasiddhāntāt A
tatra balena sthiropacitamāṃsatā sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ
svaravarṇṇaprasādo bāhyābhyantarāṇāṃ ca karaṇānām ātmakāryapratipattir
bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.15.20]
sarvaceṣṭāsvapratighātaḥAK sarvaceṣṭāsv apratīghātaḥ N sarvvaceṣṭāsvapratīighā?taḥ H bāhyābhyantarāṇāṃ cabāhyābhyantarāṇāñ caKNH bāhyānāmābhyantarāṇāṃ ca A karaṇānāmKH karaṇānā AN ātmakāryapratipattirātmakāryapratipattirK mātmakāryapratipattir A tmakāryapratipattir N ātmakāryaprattipattir H bhavatiAKN bhbhavati H
bhavati cātra ||
ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śītaṃ ślakṣṇaṃ sthiraṃ saraṃ |
viviktaṃ mṛdu mṛtsnañ ca prāṇāyatanam uttamaṃ ||
ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śītaṃ ślakṣṇaṃ sthiraṃ saraṃ |
viviktaṃ mṛdu mṛtsnañ ca prāṇāyatanam uttamaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.15.21]
dehaḥ sāvayavas tena vyāpto bhavati dehinām |
[cf. 1938 ed. 1.15.22ab]
em. tad abhāvāc ca śīryante śarīrāṇi śarīriṇām A
abhighātāt kṣayāt kopāddhyānācchokācchramāt kṣudhaḥ |
ojaḥ saṃkṣīyate dehe dhātugrahaṇaniḥsṛtaṃ ||
ojaḥ saṃkṣīyate dehe dhātugrahaṇaniḥsṛtaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.15.25.abcd]
em. tejaḥ samīritaṃ tasmād visraṃsayati dehinaḥ A
tatra visraṃso vyāpatkṣaya iti liṅgāni bhavanti | sandhiviśleṣo gātrāṇāṃ
sadanaṃ doṣacyavanakriyāsannirodhaś ca visraṃse | stabdhatā gurugātra tā
śopho varṇṇabhedo glānis tandrā nidrā vyāpanne | māṃsakṣayo mohaḥ
pralāpo maraṇam iti ca kṣīṇo |
[cf. 1938 ed. 1.15.24]
tatraKNH tasya A liṅgāniliṅgāniKNH (trayo doṣāḥ;) liṅgāni A doṣacyavanakriyāsannirodhaś caK doṣacyavanaṃ kriyāsannirodhaś ca AN doṣacyavanaṃ kriyo sannirodhaś ca Hac dothaṃṣacyavanaṃ kriyo sannirodhaś ca Hpc stabdhatāKNH stabdha A śophoKNH vātaśopho A glānisKNH glāni A tandrāKNH standrā A nidrāKNH nidrā ca A māṃsakṣayomāmsakṣayoKNH mūrcchā māṃsakṣayo A kṣīṇokṣīṇeK kṣaye A kṣīṇekṣīṇe NH
em. bhavanti cātra -
trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ |
viśleṣasādau gātrāṇāṃ doṣavisraṃsanaṃ śramaḥ A
trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ |
viśleṣasādau gātrāṇāṃ doṣavisraṃsanaṃ śramaḥ A
em. aprācuryaṃ kriyāṇāṃ ca balavisraṃsalakṣaṇam |
gurutvaṃ stabdhatā'ṅgeṣu glānirvarṇasya bhedanam A
gurutvaṃ stabdhatā'ṅgeṣu glānirvarṇasya bhedanam A
em. tandrā nidrā vātaśopho balavyāpadi lakṣaṇam |
mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo 'jñānam eva ca A
mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo 'jñānam eva ca A
tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣair aviruddhair balam adhyāyayet
mūḍhasaṃjñam itarañ ca varjjayet |
[cf. 1938 ed. 1.15.28]
em. doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇo 'pi vā naraḥ | svayonivardhanaṃ yat tad annapānaṃ prakāṅkṣati A
em. yady adāhārajātaṃ tu kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ |
tasya tasya sa lābhe tu taṃ taṃ kṣayam apohati A
tasya tasya sa lābhe tu taṃ taṃ kṣayam apohati A
yasya dhātukṣayād vāyuḥ sañjñākarmma vināśayet
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya tau na śaktau cikitsituṃ ||
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya tau na śaktau cikitsituṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.15.31]
rasanimittam eva sthaulyaṅ kārśyañ ca | tatra
śleṣmalāhārasevitodhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya āma
evānnaraso madhurataraś ca śarīram anukramamāṇotisnehān medo janayati |
medaso tipravṛddhatvād vāṭharyam āpādayati | tam ativaṭharaṃ
kṣudrasvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurgandhyakrathanagātrasādagagadatvāni
kṣipram evāviśanti | saukumāryātmedasaḥ sarvakriyāsvasamarthatvaṃ
bhavati | kaphaphamedo niruddhamārgatvāc cālpavyavāyo bhavati |
āvṛtamārgatvād eva ca śeṣā dhātavo nāpyāyante 'tyartham ato lpaprāṇo
bhavati | pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikāṇārām anyatamaṃ
prāpya maraṇam upayāti | sarva eva cāsya rogā balavanto bhavanti |
kasmād āvṛtamārgatvāt srotasāmatas tasyotpattihetuṃ parihared utpanne tu
śilājatuguggulamūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃ
virūkṣaṇacchedanīyānāṃ dravyāṇāṃ vidhivad upayogo
vyāyāmalekhanabastyupayogaś ceti ||
[cf. 1938 ed. 1.15.32]
śleṣmalāhārasevitodhyaśanaśīlasyāvyāyāminoK śleṣmalāhārasevino 'dhyaśanaśīlasyāvyāyāmino A śleṣmalāhārasevino dhyaśanaśīlasyāvyāyāmino N śleṣmalāhārasevino 'dhyasanaśīlasyāvyāyāmino H āmaKN cāma A ma H śarīramKNH śarīra A anukramamāṇotisnehān medoKH manukrāmannatisnehānmedo A anukramamāṇo tisnehān medo N medasoKNH tada A tipravṛddhatvād vāṭharyamtipravṛddhatvād vāṭharyam'tipravṛddhatvād vāṭharyamKNH tisthaulya A āpādayati | tamKNH māpādayati ; ta A ativaṭharaṃKH matisthūlaṃ A atipaṭharaṃ N kṣudrasvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurgandhyakrathanagātrasādagagadatvānikṣudrasvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurgandhyakrathanagātrasādagagadatvāniK kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvedagātradaurgandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni A kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurgandhyagrathagātrasādagadgadatvāni N kṣudrasvāsapipāsākṣutsvapnasvedadaurggandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni H kṣipramKNH kṣipra A evāviśantiKNH mevāviśanti A saukumāryātmedasaḥsaukumāryāt medasaḥKH saukumāryānmedasaḥ A saukumāryān medasaḥ N sarvakriyāsvasamarthatvaṃsarvvakriyāsvasamarthatvamKpcH sarvakriyāsvasamarthaḥ A sarvakrisvasamarthatvaṃ Kac sarvakriyāsv asamarthatvam N bhavatiKNH om. A kaphaphamedoK kaphamedo A kaphamedo NH niruddhamārgatvāc cālpavyavāyoniruddhamārgatvāc cālpavyavāyoniruddhamārgatvāc cālpavyavāyoKN niruddhamārgatvāccālpavyavāyo A nuruddhamārggatvā?ccālpavyavāyo H āvṛtamārgatvād eva caāvṛtamārggatvād eva caKNH āvṛtamārgatvād eva A 'tyarthamKH 'tyartha A tyartham N atoKNH mato A lpaprāṇoKN 'lpaprāṇo AH pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikāṇārāmem. pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikārāṇā A pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikāṇā Kac pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikāṇārā Kpc pramehapiṭakājvarabhagandaravidradhivātavirūpaṇānām N pramehapīṭakājvarabhagandaravidradhivātavikārāṇām H anyatamaṃanyatamamNH manyatamaṃ AK maraṇamKNH pañcatvam A bhavantiKH bhavan A bhavati N kasmād āvṛtamārgatvāt srotasāmataskasmād āvṛtamārggatvāt srotasām atasK tyāvṛtamārgatvāt srotasām; atas A kasmād āvṛtamārgatvāt srotasām ataskasmād āvṛtamārggatvāt srotasām atas NH śilājatuguggulamūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃśilājatuguggulumūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃśilājatuguggulumūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃK śilājatuguggulugomūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣakaśyāmākoddālakādīnāṃ A śilājatuguggulumūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃśilājatuguggulumūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃśilājatuguggulumūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣoddālakādīnāṃ NH virūkṣaṇacchedanīyānāṃvirūkṣaṇacchedanīyānānKNH virūkṣaṇacchedanīyānāṃ ca A dravyāṇāṃdravyāṇāṃdravyānāṃAKN dravyānāṃ H vidhivad upayogovidhivad upayogoKNH vidhivadupayogo A vyāyāmalekhanabastyupayogaśvyāyāma lekhanabastyupayogaśKNH vyāyāmo lekhanabastyupayogaś A
tatra punar
vātalāhārasevinotivyavāyavyāyāmādhyayanacintābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣayālpāsanaprabhṛtibhir
upaśoṣito rasadhātuḥ śarīram anukramamāṇaulpatvān na prīṇāyati tasmād
atikārśyaṃ bhavati | sotikṛśaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣābhārādāneṣv
asahiṣṇurvātarogaprāyolpaprāṇaḥ kriyāsu ca bhavati | kā
plīhodarāgnisādagulmaraktapittānām anyatamaṃ prāpya maraṇam upayāti
sarva eva cāsya rogā balavanto bhavanti | kasmād alpaprāṇatvād atas
tasyotpattihetum pariharet | utpanne tu
payasyāśvagandhāvidārīvidārigandhāśatāvarīnāgabalānāṃ madhurāṇāṃ
manyāsāṃ cauṣadhīnāṃ vidhivadupayogaḥ |
kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca
divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayogaś ceti |
[cf. 1938 ed. 1.15.33]
vātalāhārasevinotivyavāyavyāyāmādhyayanacintābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣayālpāsanaprabhṛtibhirvātalāhārasevinodigital_imagetivyavāyavyāyāmādhyayanacintābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣayālpāsanaprabhṛtibhirK vātalāhārasevino 'tivyāyāmavyavāyādhyayanabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇapipāsākṣu tkaṣāyālpāśanaprabhṛtibhir A vātalāhārasevino tivyavāyavyāyāmādhyayanacintābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣayālpāśanaprabhṛtibhir N vvātalāhārasevino 'tivyavāyavyāyāmādhyayanacistābhayaśokarātrijāgaraṇapipāsākṣutkṣāyālpāsanaprabhṛtibhir H śarīram anukramamāṇaulpatvān naK śarīramananukrāmannalpatvānna A
śarīra
?????????????
N śarīram anukramamāṇo 'lpatvān na H prīṇāyatiK prīṇāti A ?ti N prīṇayati H sotikṛśaḥso tikṛśaḥK so 'tikṛśaḥso tikṛśaḥ AN so 'tikṛṣaḥ H kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣābhārādāneṣvkṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣābhārādāneṣvKNH kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣabhārādāneṣv A asahiṣṇurvātarogaprāyolpaprāṇaḥK asahiṣṇurvātarogaprāyo 'lpaprāṇaśca A asahiṣṇur vātarogaprāyo lpaprāṇaḥ N asahiṣṇurvvātarogaprāyo 'lpaprāṇaḥ H kriyāsu caKNH kriyāsu A kā plīhodarāgnisādagulmaraktapittānāmkāplīhodarāgnisādagulmaraktapittānāmK śvāsakāsaśoṣaplīhodarāgnisādagulmaraktapittānām A kāsaśvāsaplīhodarāgnisādagulmaraktapittānāmkāsaśvāsaplīhodarāgnisādagulmarakta𑑎𑑎𑑎pittānām NH anyatamaṃKN anyatama A anyatasa H prāpyaKN māsādya A maprāpya H bhavantibhavaṃtiKNH bhavan A kasmād alpaprāṇatvād ataskasmād alpaprāṇatvād atasKNH tyalpaprāṇatvāt ; atas A payasyāśvagandhāvidārīvidārigandhāśatāvarīnāgabalānāṃpayasyāśvagandhāvidārīvidārigandhāśatāvarīnāgabalānāṃKH payasyāśvagandhāvidārigandhāśatāvarībalātibalānāgabalānāṃ A payasyāśvagandhādividārīvidārigandhaśatāvarīnāgabalānām N madhurāṇāṃmadhurāṇāmKNH madhurāṇā A manyāsāṃAK anyāsāṃ N manyāsañ H cauṣadhīnāṃcauṣadhīnāmcauṣadhīnāṃAKNHac cauṣadhīnāṃ la Hpc vidhivadupayogaḥvidhivad upayogaḥ vidhivad upayogaḥK upayogaḥ A vidhivad upayogaḥvidhivad upayogaḥ vidhivad upayogaḥ NHacHpc kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ cakṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ cakṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāñ caAKH kṣīradadhighṛtamānsaśāliṣaṣṭiyavagodhūmānāñ ca N divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayogaśKN divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayoga A divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛhaṇabastyupayogaś H ceticetiKNH śceti A
yaḥ punar ubhayasādhāraṇāny upasevate tasyānnarasaḥ śarīram
anukramamāṇaḥ samāndhātūn upacinoti samadhātutvān madhyaśarīro bhavati |
sarvakriyāsu ca samarthaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣātapasaho balavāṃś ca
bhavati saḥ | satatam anupālayitavya iti ||
[cf. 1938 ed. 1.15.34]
ubhayasādhāraṇānyubhayasādhāraṇānyKNH ubhayasādhāraṇānyā A upasevateKN seveta A upaseveta H anukramamāṇaḥKNH anukrāma A samāndhātūn upacinotisamāndhātūnupacinotisamān dhātūn upacinotisamāndhātūn upacinotiKNH n samān dhātūn upacinoti A samadhātutvān madhyaśarīrosamadhātutvān madhyaśarīroK samadhātutvānmadhyaśarīro A sadhātutvān madhyaśarīro N samadhātutvāt madhyaśarīro H sarvakriyāsu casarvvakriyāsu caKNH sarvakriyāsu A balavāṃś cabalavāṃś cabalavānś caKNH balavāṃśca A bhavati saḥKNH sa A satatamANH satata K anupālayitavyaanupālayitavyaANH manupālayitavya K
bhavati cātra ||
dvāv apy etau vigahitau sadā sthūlakṛśau narau |
śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlā tu pūjitaḥ |
dvāv apy etau vigahitau sadā sthūlakṛśau narau |
śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlā tu pūjitaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.15.35]
doṣaḥ prakupito dhātūṃ kṣapayaty āmatejasā |
iddhaḥ svatejasā vahnir ukhāgatam ivodakaṃ ||
iddhaḥ svatejasā vahnir ukhāgatam ivodakaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.15.36]
vailakṣaṇyāc charīrāṇām asthāyitvāt tathaiva ca |
doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇān na vidyate |
doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇān na vidyate |
[cf. 1938 ed. 1.15.37]
eṣāṃ samatvaṃ yac cāpi bhiṣagbhir abhidhīyate |
na tat svāsthyād ṛte śakyaṃ vaktum anyena hetunā |
na tat svāsthyād ṛte śakyaṃ vaktum anyena hetunā |
[cf. 1938 ed. 1.15.38]
doṣādīnān tu samatām anumānena lakṣayet |
prasannātmendriyaṃ jñātvā puruṣan tatra buddhimāṃ |
prasannātmendriyaṃ jñātvā puruṣan tatra buddhimāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.15.39]
em. (svasthasya rakṣaṇaṃ kuryād asvasthasya tu buddhimān) A
kṣapayed bṛṃhayec cāpi doṣadhātumalāṃ bhiṣak |
tāvad yāvad arogaḥ syād etat sāmyasya lakṣaṇaṃ |
tāvad yāvad arogaḥ syād etat sāmyasya lakṣaṇaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.15.43ef]
samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyaḥ |
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate ||
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate ||
[cf. 1938 ed. 1.15.44]
[Adhyāya 16]
athātaḥ karṇṇavyadha vidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
[cf. 1938 ed. 1.16.1]
em. yathovāca bhagavān dhanavatariḥ A
rakṣābhūṣaṇanimittam bālasya karṇṇau vyadhayet | tau ṣaṣṭhe māse saptame
vā śuklapakṣe praśasteṣu tithikaraṇamuhūrttanakṣatreṣu
kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ dhātryaṅke
kumāram upaveśyābhisāntvayamāno bhiṣag vāmahastenākṛṣya karṇṇan
daivakṛte chidre dakṣiṇahastena ṛju vidhyet | pūrvvan dakṣiṇaṃ kumārasya
vāmaṅ kanyāyāḥ | pratanuṃ sūcyā bahalam ārayā ||2||
[cf. 1938 ed. 1.16.3]
vyadhayet | tauvyadhayet tauKNH vidhyete | tau A māsemāseKNH māsi A saptame vāAKH vā N kṛtamaṅgalasvastivācanaṃkṛtamaṅgalaṃ svastivācanan kṛtamaṅgalaṃ | svastivācananA kṛtamaṅgalaṃ svastivācanaṃkṛtamaṅgalaṃ svastivācanan kṛtamaṅgalaṃ | svastivācanan KNH dhātryaṅkedhātryaṅkeANH dhātryaṅ K kumāram upaveśyābhisāntvayamānokumāram upaveśyābhisāntvayamānaḥH kumāradharāṅke vā kumāram upaveśya bālakrīḍanakaiḥ pralobhyābhisāntvaya A ko kumāram upaveśyābhisāntvayamānaḥ K kumārakam upaveśyābhisāṃtvayamānaḥ N bhiṣag vāmahastenākṛṣyabhiṣag vāmahastenākṛṣyaKNH n bhiṣag vāmahastenākṛṣya A chidreKNH chidra A dakṣiṇahastenaKNH ādityakarāvabhāsite śanaiḥ śanair dakṣiṇahastena A ṛjuK rju A ṛjum NH vidhyet | pūrvvanvidhyet | pūrvanKNH vidhyet pratanukaṃ sūcyā bahalam ārayā pūrvaṃ A kanyāyāḥKpcNH kumāryāḥ A kanyā Kac pratanuṃKpc om. AKac pratanū NH sūcyāKpcNH om. A yāḥ Kac bahalamvahalamKNH tataḥ A ārayāKNH picuvartiṃ praveśayet A
The compound kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ is an emendation based on the similar text at Su.śā.3.2.25. Ḍalhaṇa recorded the alternative reading bhakṣyaviśeṣair vā before bālakrīḍanakaiḥ pralobhya in the vulgate.
The compound kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ is an emendation based on the similar text at Su.śā.3.2.25. Ḍalhaṇa recorded the alternative reading bhakṣyaviśeṣair vā before bālakrīḍanakaiḥ pralobhya in the vulgate.
śoṇita bahutve 'tivedanāyāṃ cānyadeśaviddham iti jānīyāt |
nirupadravatā taddeśaviddhaliṅgam ||3||
[cf. 1938 ed. 1.16.4]
'tivedanāyāṃtivedanāyāñem. na vedanayā A tivedanāyāṃtivedanāyāñ KNH jānīyāt | nirupadravatāKNH jānīyāt nirupadravatayā A taddeśaviddhaliṅgamtaddeśaviddhaliṅgamtaddeśaviddhaliṅgaṃKNH taddeśaviddham iti A
At this point, witness K is missing a folio, so the rest of this chapter is constructed on the basis of witnesses N and H.
At this point, witness K is missing a folio, so the rest of this chapter is constructed on the basis of witnesses N and H.
tatra yadṛcchāviddhāyāṃ sirāyām ajñena jvara dāhaśvayathu vedanā granthi manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇṇaśūlāni bhavanti ||4||
[cf. 1938 ed. 1.16.5]
tatra yadṛcchāviddhāyāṃNH tatrājñena yadṛcchayā viddhāsu A sirāyāmsirāyāmNH sirāsu kālikāmarmarikālohitikāsūpadravā bhavanti | tatra kālikāyāṃ A ajñenaNH om. A jvaradāhaśvayathuvedanāgranthimanyāstambhāpatānakaśirograhakarṇṇaśūlānijvara dāha śvayathur vedanā granthi manyāstambhāpatāfolionakaśirograhakarṇṇaśūlānijvara dāha śvayathur vvedanā granthi manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇṇaśūlāniem. jvaro dāhaḥ śvayathur vedanā ca bhavati marmarikāyāṃ vedanā jvaro granthayaś ca lohitikāyāṃ manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni A jvaradāhaśvayathurvedanāgranthimanyāstambhāpatānakaśirograhakarṇṇaśūlānijvara dāha śvayathur vedanā granthi manyāstambhāpatāfolionakaśirograhakarṇṇaśūlānijvara dāha śvayathur vvedanā granthi manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇṇaśūlāni NH bhavantiNH bhavanti | teṣu yathāsvaṃ pratikurvīta A
doṣasamudayād apraśastavyadhād vā tatra varttim apahṛtya yava madhuka mañjiṣṭhā gandharvva hasta mūlair mmadhughṛtapragāḍhair ālepayet |
surūḍhañ cainam punar vvidhyet ||5||
[cf. 1938 ed. 1.16.6]
doṣasamudayād apraśastavyadhād vāNH kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhād gāḍhataravartitvād doṣasamudāyād apraśastavyadhād vā A tatraNH yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra A apahṛtyaNH upahṛtyā A yavamadhukamañjiṣṭhāgandharvvahastamūlairyava madhuka mañjiṣṭhā gandharvva hasta mūlairH śu madhukairaṇḍamūlamañjiṣṭhāyavatilakalkair A yavamadhukamañjiṣṭhāgandarvahastamūlai N ālepayet | surūḍhañālepayet | surūḍhaṃNH ālepayet tāvad yāvat surūḍha iti surūḍhaṃ A vvidhyetvidhyetNH vidhyet vidhānaṃ tu pūrvoktam eva A
Ḍalhaṇa (1.16.6) stated that some do not read surūḍhañ cainam punar vidhyet.
Ḍalhaṇa (1.16.6) stated that some do not read surūḍhañ cainam punar vidhyet.
samyagviddham āmatailapariṣekeṇopacaret | tryahāt tryahād varttiṃ
sthūlatarīṃ kurvvīta pariṣekañ ca tam
eva ||6||
[cf. 1938 ed. 1.16.7]
samyagviddhamsamyagviddhamNH tatra samyagviddham A āmatailapariṣekeṇopacaret | tryahāt tryahād varttiṃāmatailapariṣekeṇopacaret | tryahāt tryahād varttiṃN āmatailena pariṣecayet tryahāt tryahāc ca vartiṃ A āmatailapariṣekaṇopacaret | tryahāt tryahād varttiṃ H sthūlatarīṃsthūlatarīṅNH sthūlatarāṃ A kurvvītaNH dadyā A pariṣekañ ca tamNH t pariṣekaṃ ca tam A
The unusual form sthūlatarīṃ is supported by both manuscripts and we have retained it in spite of only meagre evidence for the form in epic Sanskrit.
The unusual form sthūlatarīṃ is supported by both manuscripts and we have retained it in spite of only meagre evidence for the form in epic Sanskrit.
atha vyapagatadoṣopadrave karṇṇe 'laṃpravarddhanārthaṃ
laghupravarddhanakam āmuñcet ||7||
[cf. 1938 ed. 1.16.8]
[cf. 1938 ed. 1.16.8]
evaṃ samvarddhitaḥ karṇṇaś chidyate tu dvidhā nṛṇām |
doṣato vābhighātād vā sandhānān tasya me śṛṇu ||8||
doṣato vābhighātād vā sandhānān tasya me śṛṇu ||8||
[cf. 1938 ed. 1.16.9]
[cf. 1938 ed. 1.16.9]
tatra samāsena pañcadaśasandhānākṛtayo bhavanti | tad yathā | nemīsandhānakaḥ |
utpalabhedyakaḥ | vallūrakaḥ | āsaṅgimaḥ | gaṇḍakarṇṇaḥ | āhāryaḥ |
nirvvedhimaḥ | vyāyojimaḥ | kapāṭasandhikaḥ | arddhakapāṭasandhikaḥ |
saṅkṣiptaḥ | hīnakarṇṇaḥ | vallīkarṇṇaḥ | yaṣṭīkarṇṇaḥ | kākauṣṭhaḥ |
iti | teṣu tatra pṛthulāyatasamobhayapālir nemīsandhānakaḥ |
vṛttāyatasamobhayapālir utpalabhedyakaḥ | hrasvavṛttasamobhayapālir
vallūrakarṇṇakaḥ | abhyantaradīrghaikapālir āsaṅgimaḥ | bāhya dīrghaikapālir ggaṇḍakarṇṇakaḥ | apālir ubhayato 'py āhāryaḥ |
pīṭhopamapālir nirvvedhimaḥ | aṇusthūlasamaviṣamapālir vyāyojimaḥ |
abhyantaradīrghaikapālir itarālpapāliḥ kapāṭasandhikaḥ |
bāhyadīrghaikapālir itarālpapāliś cārddhakapāṭasandhikaḥ | tatraite
daśakarṇṇasandhivikalpā bandhyā bhavanti | teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ
prāyeṇa vyākhyātāḥ | saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ | tatra śuṣkaśaṣkulir
itarālpapāliḥ saṃkṣiptaḥ | anadhiṣṭhānapāliḥ paryantayoś ca kṣīṇamāṃso
hīnakarṇṇaḥ | tanuviṣamapālir vallīkarṇṇaḥ | granthitamāṃsaḥ
stabdhasirātatasūkṣmapālir yaṣṭīkarṇṇaḥ |
nirmmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭha iti | baddheṣv api
dāha pāka srāva śopha yuktā na
siddhim upayānti ||9||
[cf. 1938 ed. 1.16.10]
pañcadaśasandhānākṛtayoH pañcadaśakarṇabandhākṛtayaḥ A pañcadaśasandhākṛtayo N bhavantiNH om. A nemīsandhānakaḥNH nemisandhānaka A kapāṭasandhikaḥkapāṭasandhikoAH om. N arddhakapāṭasandhikaḥ'rdhakapāṭasandhikaḥAH kapāṭasandhikaḥ N yaṣṭīkarṇṇaḥNH yaṣṭikarṇaḥ A kākauṣṭhaḥN kākauṣṭhaka A kākauṣṭhabhaḥ H itiAN ti H tatraNH om. A pṛthulāyatasamobhayapālirA pṛthulātasamo N pṛthulāyasamobhayapāli𑑎r H nemīsandhānakaḥNH nemisandhānakaḥ A utpalabhedyakaḥA utpalabhedyaḥ N utpalabhedakaḥ H vallūrakarṇṇakaḥH vallūrakaḥ A valūrakarṇṇakaḥ N bāhyadīrghaikapālirbāhya dīrghaikapālirA bāhyaikadīrghaikapālirbāhyaika dīrghaikapālirbāhyaika dīrghaikapālir NH ggaṇḍakarṇṇakaḥgaṇḍakarṇṇakaḥNH gaṇḍakarṇaḥ A 'pypyAN py H nirvvedhimaḥnnirvvedhimaḥNH ubhayataḥ kṣīṇaputrikāśrito nirvedhimaḥ A aṇusthūlasamaviṣamapālirN sthūlāṇusamaviṣamapālir A aśusthūlasamaviṣamapālir H kapāṭasandhikaḥAN kavāṭāsandhikaḥ H cārddhakapāṭasandhikaḥem. ardhakapāṭasandhikaḥ A cārddhakavāpasandhikaḥ N vārddhakavāṭasandhikaḥ H tatraiteNH tatra da A daśakarṇṇasandhivikalpāNH śaite karṇabandhavikalpāḥ A bandhyāvandhyāNH sādhyāḥ A bhavantiNH om. A nāmabhirNH svanāmabhir A śuṣkaśaṣkulirśuṣka𑑎śaṣkulirNH śuṣkaśaṣkulir utsannapālir A paryantayoś caH paryantayoḥ A om. N tanuviṣamapālirNH tanuviṣamālpapālir A granthitamāṃsaḥgranthitamānsaḥNH grathitamāṃsa A stabdhasirātatasūkṣmapālirstabdhasirātatasūkṣmapāliḥstabdhasirātatasūkṣmapāliḥNH stabdhasirāsaṃtatasūkṣmapālir A yaṣṭīkarṇṇaḥyaṣṭīkarṇṇaḥNH yaṣṭikarṇaḥ A nirmmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥnirmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥnirmmānsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥAH nimāsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ N kākauṣṭhaNH kākauṣṭhaka A apiNH api tu A dāhapākasrāvaśophayuktā nadāha pāka srāva sopha yuktā naN śophadāharāgapākapiḍakāsrāvayuktā na A dāhapākaśrāvaśophayuktā na H
Cakrapāṇi (1.16.9–13) and Ḍalhaṇa (1.16.10) pointed out that others read pañcadaśakarṇakṛtayaḥ (instead of pañcadaśasandhānākṛtayaḥ). Ḍalhaṇa (1.16.10) also mentioned that some read samunnatasamobhayapāliḥ (instead of vṛttāyatasamobhayapālir) and others do not read saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ.
Cakrapāṇi (1.16.9–13) and Ḍalhaṇa (1.16.10) pointed out that others read pañcadaśakarṇakṛtayaḥ (instead of pañcadaśasandhānākṛtayaḥ). Ḍalhaṇa (1.16.10) also mentioned that some read samunnatasamobhayapāliḥ (instead of vṛttāyatasamobhayapālir) and others do not read saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ.
em. bhavanti cātra |
yasya pālidvayam api karṇasya na bhaved iha |
karṇapīṭhaṃ same madhye tasya viddhvā vivardhayet A
yasya pālidvayam api karṇasya na bhaved iha |
karṇapīṭhaṃ same madhye tasya viddhvā vivardhayet A
em. bāhyāyām iha dīrghāyāṃ sandhir ābhyantaro bhavet |
ābhyantarāyāṃ dīrghāyāṃ bāhyasandhir udāhṛtaḥ A
ābhyantarāyāṃ dīrghāyāṃ bāhyasandhir udāhṛtaḥ A
em. ekaiva tu bhavet pāliḥ sthūlā pṛthvī sthirā ca yā |
tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā copari sandhayet A
tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā copari sandhayet A
em. gaṇḍād utpāṭya māṃsena sānubandhena jīvatā |
karṇapālīm āpāles tu kuryān nirlikhya śāstravit A
karṇapālīm āpāles tu kuryān nirlikhya śāstravit A
ato 'nyatamasya bandhañ cikīrṣuḥ agropaharaṇīyoktopasambhṛtasambhāraḥ
viśeṣataś cātropaharet surāmaṇḍakṣīram
udakaṃ dhānyāmlakapālacūrṇṇañ ceti | tato 'ṅganāṃ puruṣam vā
grathitakeśāntaṃ laghubhuktavantam āptaiḥ suparigṛhītaṃ kṛtvā ca bandhān
upadhārya chedyabhedyalekhyavyadhanair upapādya karṇṇaśoṇitam
avekṣyaitad duṣṭam aduṣṭam veti tato vātaduṣṭe dhānyāmlodakābhyāṃ
pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe surāmaṇḍodakābhyāṃ prakṣālya
karṇṇam punar avalikhet | anunnatam ahīnam aviṣamañ ca karṇṇasandhin
niveśya sthitaraktaṃ sandarśya madhughṛtenābhyajya picuplotayor
anyatareṇāvaguṇṭhya nātigāḍhan nātiśithilaṃ sūtreṇāvabadhya
kapālacūrṇṇenāvakīryācārikam upadiśet |
dvivraṇīyoktena cānnenopacaret ||10||
[cf. 1938 ed. 1.16.15]
atoAH ta N 'nyatamasyaem. 'nyatamaṃ A to nyatamasya N nyatamasya H agropaharaṇīyoktopasambhṛtasambhāraḥH agropaharaṇīyoktopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ A agropasaṃharaṇīyoktopasambhṛtasambhāraḥ N cātropaharet surāmaṇḍakṣīramcāgropaharaṇīyāt | surāmaṇḍakṣīramcāgropaharaṇīyāt | surāmaṇḍakṣīramem. cātropaharet surāmaṇḍaṃ kṣīram A cāgropaharaṇīyāt surāmaṇḍakṣīramcāgropaharaṇīyāt | surāmaṇḍakṣīramcāgropaharaṇīyāt | surāmaṇḍakṣīram NH dhānyāmlakapālacūrṇṇañNH dhānyāmlaṃ kapālacūrṇaṃ A puruṣam vāpuruṣaṃ vāAH puruṣañ vā N kṛtvā caem. ca kṛtvā A om. NH bandhān upadhāryavandhān upadhāryaN bandham upadhārya A bandhān upapādya H chedyabhedyalekhyavyadhanaircchedyabhedyalekhyavyadhanairNH chedyabhedyalekhyavyadhanair upapannair A karṇṇaśoṇitamkarṇaśoṇitamAH karṇṇaśoṇitata N avekṣyaitad duṣṭamH avekṣya duṣṭam A avekṣyetad duṣṭam N aduṣṭamaduṣṭaṃaduṣṭañAH aduṣṭaś N vetiA ceti NH tatoNH tatra A dhānyāmlodakābhyāṃH dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ A dhānyāvlodakābhyāṃ N śītodakapayobhyāṃAH śītodakopayobhyāṃ N surāmaṇḍodakābhyāṃNH surāmaṇḍoṣṇodakābhyāṃ A karṇṇamkarṇamNH karṇau A avalikhet | anunnatamH avalikhyānunnatam A avalikheta | anunnatam N niveśyaNH sanniveśya A sandarśyaNH sandadhyāt | tato A picuplotayorNH picuprotayor A anyatareṇāvaguṇṭhyaAN anyatareṇāvaguṇṭhyo H nātigāḍhannātigāḍhaṃNH sūtreṇānavagāḍhama A nātiśithilaṃNH n atiśithilaṃ A sūtreṇāvabadhyaH ca baddhvā A sūtreṇāvabaddha N upadiśet | dvivraṇīyoktenaupadiśed dvivraṇīyoktenaAH upadiśet dvivaṇīyoktena N cānnenopacaretH ca vidhānenopacaret A
upapocaret
N
The MSS reading viśeṣataś cāgropaharaṇīyāt has been emended to viśeṣataś cātropaharet to make sense of the list of ingredients, which is in the accusative case. Also, the repetition of agropaharaṇīyāt in the MSS suggests that its second occurrence, which does not make good sense here, is a dittographic error.The additional verses in A (from bhavanti cātra to śāstravit) were probably also absent in the version of the Suśrutasaṃhitā commented on by Cakrapāṇi, who cited them in his commentary as being "read by some" in regard to the joins (sandhāna) they describe.
Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā 1.18.52--53: atha grathitvā keśāntaṃ kṛtvā chedanalekhanam | niveśya sandhiṃ suṣamaṃ na nimnaṃ na samunnatam || 52 || abhyajya madhusarpirbhyāṃ picuplotāvaguṇṭhitam | sūtreṇāgāḍhaśithilaṃ baddhvā cūrṇair avākiret || 53 ||
The MSS reading viśeṣataś cāgropaharaṇīyāt has been emended to viśeṣataś cātropaharet to make sense of the list of ingredients, which is in the accusative case. Also, the repetition of agropaharaṇīyāt in the MSS suggests that its second occurrence, which does not make good sense here, is a dittographic error.The additional verses in A (from bhavanti cātra to śāstravit) were probably also absent in the version of the Suśrutasaṃhitā commented on by Cakrapāṇi, who cited them in his commentary as being "read by some" in regard to the joins (sandhāna) they describe.
Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā 1.18.52--53: atha grathitvā keśāntaṃ kṛtvā chedanalekhanam | niveśya sandhiṃ suṣamaṃ na nimnaṃ na samunnatam || 52 || abhyajya madhusarpirbhyāṃ picuplotāvaguṇṭhitam | sūtreṇāgāḍhaśithilaṃ baddhvā cūrṇair avākiret || 53 ||
vighaṭṭanan divāsvapnaṃ vyāyāmam atibhojanam |
vyavāyam agnisantāpam vākśramañ ca vivarjjayet ||11||
vyavāyam agnisantāpam vākśramañ ca vivarjjayet ||11||
[cf. 1938 ed. 1.16.16]
nātiśuddharaktam atipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā sandadhyāt | sa hi
vātaduṣṭe raktabaddho 'rūḍho paripuṭanavān bhavati | pittaduṣṭe
gāḍhapākarāgavān | śleṣmaduṣṭe stabdhakarṇṇaḥ kaṇḍūmān atipravṛttasrāvaḥ
śophavān kṣīṇālpamāṃso na vṛddhim upaiti ||12||
[cf. 1938 ed. 1.16.17]
nātiśuddharaktamnātisuddharaktamNH na cāśuddharaktam A atipravṛttaraktaṃAH atipravṛttaṃ raktaṃ N raktabaddhoraktavaddhoNH rakte A 'rūḍhoem. rūḍho AH ruḍho N paripuṭanavān bhavatiem. 'pi paripuṭanavā A paripuṭavām bhavati N paripuṭanavām bhavati H pittaduṣṭeH n pittaduṣṭe A pittaduṣṭai N gāḍhapākarāgavān | śleṣmaduṣṭeH dāhapākarāgavedanāvān śleṣmaduṣṭe A gāḍhapākarāgavān | śleṣaduṣṭe N stabdhakarṇṇaḥH stabdhaḥ A stabdhavarṇṇaḥ N kaṇḍūmān atipravṛttasrāvaḥkaṇḍūmān | atipravṛttasrāvaḥN kaṇḍūmān atipravṛttarakte śyāva A kaṇḍūmān | atipravṛttaśrāvaḥ H śophavān kṣīṇālpamāṃso naśophavān | kṣīṇālpamāṃso naH śophavān kṣīṇo 'lpamāṃso na A śophavān | kṣīṇo lpamāṃso na N
sa yadā rūḍho nirupadravaḥ karṇṇo bhavati tadainaṃ śanaiḥ śanair
abhivarddhayet | anyathā saṃrambhadāhapākavedanāvān bhavati | punar api
chidyeta ||13||
[cf. 1938 ed. 1.16.18]
saNH āmatailena trirātraṃ pariṣecayet trirātrāc ca picuṃ parivartayet | sa A rūḍhoH surūḍho A ruḍho N karṇṇokarṇoNH savarṇo A abhivarddhayet | anyathāabhivarddhayet | anyathāNH abhivardhayet | ato 'nyathā A saṃrambhadāhapākavedanāvān bhavatiem. saṃrambhadāhapākarāgavedanāvā A saṃrambhadāhapākarāgavedanāvān bhavati N saṃrambhadāhapākavedanāvām bhavati H punarNH n punaś A apiNH om. A chidyetaNH chidyate vā A
athāpraduṣṭasyābhivarddhanārtham abhyaṅgaḥ |
godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjāpayastailaṃ gaurasarṣapajañ ca
yathālābhaṃ
saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāvidārīmadhukajalaśūkaprativāpan tailam
pācayitvā svanuguptan nidadhyāt ||14||
[cf. 1938 ed. 1.16.19]
athāpraduṣṭasyābhivarddhanārthamem. athāsyāpraduṣṭasyābhivardhanārtham A athāpraduṣṭasyāvivardhanārtham N athāsyāḥ praduṣṭasyābhivarddhanārtham H godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjāpayastailaṃNH tad yathā godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjānau payaḥ sarpis tailaṃ A gaurasarṣapajañ cagaurasarṣapajaṃ caAH sarṣapajañ ca N saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāvidārīmadhukajalaśūkaprativāpansaṃbhṛtyārkkālarkkabalātibalānantāvidārīmadhukajalaśūkaprativāpanH saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāpāmārgāśvagandhāvidārigandhākṣīraśuklājalaśūkamadhuravargapayasyāprativāpaṃ A sambhṛtyārkālakavalātibalānantāvidārīmadhukajalaśūkaprativāpaṃ N tailamtailaṃNH tailaṃ vā A nidadhyātAH nidadyāt N
Ḍalhaṇa (1.16.18) noted that some read rājasarṣapajaṃ in the place of gaurasarṣapajaṃ. This reading appears to have been accepted by Cakrapāṇi (1.16.18–20), who glossed rājasarṣapaja as śvetasarṣapa. Cakrapāṇi also said that some read sarpis in the place of payas. In the compound beginning with arka, Ḍalhaṇa noted that some read arkapuṣpī.
Ḍalhaṇa (1.16.18) noted that some read rājasarṣapajaṃ in the place of gaurasarṣapajaṃ. This reading appears to have been accepted by Cakrapāṇi (1.16.18–20), who glossed rājasarṣapaja as śvetasarṣapa. Cakrapāṇi also said that some read sarpis in the place of payas. In the compound beginning with arka, Ḍalhaṇa noted that some read arkapuṣpī.
svedito marditaṅ karṇṇam anena mrakṣayed budhaḥ |
tato 'nupadravaḥ samyag balavāṃś ca vivarddhate ||15||
tato 'nupadravaḥ samyag balavāṃś ca vivarddhate ||15||
[cf. 1938 ed. 1.16.20]
em. yavāśvagandhāyaṣṭyāhvais tilaiś codvartanaṃ hitam |
śatāvaryaśvagandhābhyāṃ payasyair aṇḍajīvanaiḥ A
śatāvaryaśvagandhābhyāṃ payasyair aṇḍajīvanaiḥ A
ye tu karṇṇā na varddhante snehasvedopapāditāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.16.22]
teṣām apāṅge tv abahiḥ kuryāt prachānam eva ca ||16||
[cf. 1938 ed. 1.16.23]
em. bāhyacchedaṃ na kurvīta vyāpadaḥ syus tato dhruvāḥ A
em. baddhamātraṃ tu yaḥ karṇaṃ sahasaivābhivardhayet |
āmakośī samādhmātaḥ kṣipram eva vimucyate A
āmakośī samādhmātaḥ kṣipram eva vimucyate A
amitāḥ karṇṇabandhās tu vijñeyāḥ kuśalair iha |
yo yathā suniviṣṭaḥ syāt tat tathā yojayed bhiṣak ||17||
yo yathā suniviṣṭaḥ syāt tat tathā yojayed bhiṣak ||17||
[cf. 1938 ed. 1.16.26.0]
karṇṇabandhās tukarṇabandhās tukarṇavandhās tuAN karṇṇabandhos tu H suniviṣṭaḥsuniviṣṭaḥNH suviśiṣṭaḥ A syāt tat tathāsyāt tat tathāNH syāt taṃ tathā A yojayed bhiṣakH viniyojayet A yojaye bhiṣak N
Ḍalhaṇa (1.16.26) stated that some read suniviṣṭaḥ (the reading of the Nepalese version) instead of suviśiṣṭaḥ.
Ḍalhaṇa (1.16.26) stated that some read suniviṣṭaḥ (the reading of the Nepalese version) instead of suviśiṣṭaḥ.
em. (karṇapālyāmayān nṝṇāṃ punar vakṣyāmi suśruta |
karṇapalyāṃ prakupaitā vātapittakaphās trayaḥ A
karṇapalyāṃ prakupaitā vātapittakaphās trayaḥ A
em. dvidhā vāpy atha saṃsṛṣṭāḥ kurvanti vividhā rujaḥ |
visphoṭaḥ stabdhatā śophaḥ pālyāṃ doṣe tu vātike A
visphoṭaḥ stabdhatā śophaḥ pālyāṃ doṣe tu vātike A
em. dāhavisphoṭajananaṃ śophaḥ pākaś ca paittike |
kaṇḍūḥ saśvayathuḥ stambho gurutvaṃ ca kaphātmake A
kaṇḍūḥ saśvayathuḥ stambho gurutvaṃ ca kaphātmake A
em. yathādoṣaṃ ca saṃśodhya kuryāt teṣāṃ cikitsitam |
svedābhyaṅgaparīṣekaiḥ pralepāsṛgvimokṣaṇaiḥ A
svedābhyaṅgaparīṣekaiḥ pralepāsṛgvimokṣaṇaiḥ A
em. mṛdvīṃ kriyāṃ bṛṃhaṇīyair yathāsvaṃ bhojanais tathā |
ya evaṃ vetti doṣāṇāṃ cikitsāṃ kartum arhati A
ya evaṃ vetti doṣāṇāṃ cikitsāṃ kartum arhati A
em. ata ūrdhvaṃ nāmaliṅgair vakṣye pālyām upadravān |
atpāṭakaś cotpuṭakaḥ śyāvaḥ kaṇḍūyuto bhṛśam A
atpāṭakaś cotpuṭakaḥ śyāvaḥ kaṇḍūyuto bhṛśam A
em. avamanthaḥ sakaṇḍūko granthiko jambulas tathā |
srāvī ca dāhavāṃś caiva śṛṇveṣāṃ kramaśaḥ kriyām A
srāvī ca dāhavāṃś caiva śṛṇveṣāṃ kramaśaḥ kriyām A
em. apāmārgaḥ sarjarasaḥ pāṭalālakucatvacau |
utpāṭake pralepaḥ syāt tailam ebhiś ca pācayet A
utpāṭake pralepaḥ syāt tailam ebhiś ca pācayet A
em. śampākaśigrupūtīkān godhāmedo 'tha tadvasām |
vārāhaṃ gavyam aiṇeyaṃ pittaṃ sarpiś ca saṃsṛjet A
vārāhaṃ gavyam aiṇeyaṃ pittaṃ sarpiś ca saṃsṛjet A
em. lepam utpuṭake dadyāt tailam ebhiś ca sādhitam |
gaurīṃ sugandhāṃ saśyāmām anantāṃ taṇḍulīyakam A
gaurīṃ sugandhāṃ saśyāmām anantāṃ taṇḍulīyakam A
em. śyāve pralepanaṃ dadyāt tailam ebhiś ca sādhitam |
pāṭhāṃ rasāñjanaṃ kṣaudraṃ tathā syād uṣṇakāñjikam A
pāṭhāṃ rasāñjanaṃ kṣaudraṃ tathā syād uṣṇakāñjikam A
em. dadyāl lepaṃ sakaṇḍūke tailam ebhiś ca sādhitam |
vraṇībhūtasya deyaṃ syād idaṃ tailaṃ vijānatā A
vraṇībhūtasya deyaṃ syād idaṃ tailaṃ vijānatā A
em. madhukakṣīrakākolījīvakādyair vipācitam |
godhāvarāhasarpāṇāṃ vasāḥ syuḥ kṛtabṛṃhaṇe A
godhāvarāhasarpāṇāṃ vasāḥ syuḥ kṛtabṛṃhaṇe A
em. pralepanam idaṃ dadyād avasicyāvamanthake |
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ samaṅgāṃ dhavam eva ca A
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ samaṅgāṃ dhavam eva ca A
em. tailam ebhiś ca saṃpakvaṃ śṛṇu kaṇḍūmataḥ kriyām |
sahadevā viśvadevā ajākṣīraṃ sasaindhavam |
etair ālepanaṃ dadyāt tailam ebhiś ca sādhitam A
sahadevā viśvadevā ajākṣīraṃ sasaindhavam |
etair ālepanaṃ dadyāt tailam ebhiś ca sādhitam A
em. granthike guṭikāṃ pūrvaṃ srāvayed avapāṭya tu |
tataḥ saindhavacūrṇaṃ tu ghṛṣṭvā lepaṃ pradāpayet A
tataḥ saindhavacūrṇaṃ tu ghṛṣṭvā lepaṃ pradāpayet A
em. likhitvā tatsrutaṃ ghṛṣṭvā cūrṇair lodhrasya jambule |
kṣīreṇa pratisāryainaṃ śuddhaṃ saṃropayet tataḥ A
kṣīreṇa pratisāryainaṃ śuddhaṃ saṃropayet tataḥ A
em. madhuparṇī madhūkaṃ ca ma madhukaṃ madhunā saha |
lepaḥ srāviṇi dātavyas tailam ebhiś ca sādhitam A
lepaḥ srāviṇi dātavyas tailam ebhiś ca sādhitam A
em. pañcavalkaiḥ samadhukaiḥ piṣṭais taiś ca ghṛtānvitaiḥ |
jīvakādyaiḥ sasarpiṣkair dahyamānaṃ pralepayet ||) A
jīvakādyaiḥ sasarpiṣkair dahyamānaṃ pralepayet ||) A
jātaromā suvartmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ sthiraḥ |
surūḍho 'vedano yas tu taṃ karṇṇaṃ varddhayec chanaiḥ ||18||
surūḍho 'vedano yas tu taṃ karṇṇaṃ varddhayec chanaiḥ ||18||
[cf. 1938 ed. 1.16.25]
viśleṣitāyām atha nāsikāyāṃ
vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat |
nāsāpramāṇaṃ pṛthivīruhāṇāṃ
patraṃ gṛhītvā tv avalambi tasya ||19||
vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat |
nāsāpramāṇaṃ pṛthivīruhāṇāṃ
patraṃ gṛhītvā tv avalambi tasya ||19||
[cf. 1938 ed. 1.16.27]
viśleṣitāyāmNH viśleṣitāyās A athaNH tv atha A nāsikāyāṃH nāsikāyā AN yathāvat | nāsāpramāṇaṃyathāvat |
nāsāpramāṇaṃAH yathāvat |
nāsāpramāṇa N pṛthivīruhāṇāṃAH pṛthivīruhāṇam N patraṃ
patraṃAH
patra N
Cakrapāṇidatta said that others read nāsāsandhānavidhim here. Ḍalhaṇa (1.16.27–31) stated that some read, chinnāṃ tu nāsikāṃ dṛṣṭvā vayaḥsthasya śarīriṇaḥ | nāsānurūpaṃ saṃcchidya patraṃ gaṇḍe niveśayet ||
nāsāpramāṇaṃAH yathāvat |
nāsāpramāṇa N pṛthivīruhāṇāṃAH pṛthivīruhāṇam N patraṃ
patraṃAH
patra N
Cakrapāṇidatta said that others read nāsāsandhānavidhim here. Ḍalhaṇa (1.16.27–31) stated that some read, chinnāṃ tu nāsikāṃ dṛṣṭvā vayaḥsthasya śarīriṇaḥ | nāsānurūpaṃ saṃcchidya patraṃ gaṇḍe niveśayet ||
tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvād
utkṛtya vadhraṃ tv atha nāsikāgram |
vilikhya cāśu pratisandadhīta
taṃ sādhubaddham bhiṣag apramattaḥ ||20||
utkṛtya vadhraṃ tv atha nāsikāgram |
vilikhya cāśu pratisandadhīta
taṃ sādhubaddham bhiṣag apramattaḥ ||20||
[cf. 1938 ed. 1.16.28]
susīvitaṃ samyag ato yathāvan
nāḍīdvayenābhisamīkṣya nahyet |
unnāmayitvā tv avacūrṇṇayīta
pattāṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś ca ||21||
nāḍīdvayenābhisamīkṣya nahyet |
unnāmayitvā tv avacūrṇṇayīta
pattāṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś ca ||21||
[cf. 1938 ed. 1.16.29]
susīvitaṃem. susaṃhitaṃ A susīvita N suśīvitaṃ H nahyet | unnāmayitvānahyet |
unnāmayitvānahyet |
unnāmayitvāNH baddhvā |
pronnamya cainām A tv avacūrṇṇayītatv avacūrṇayītaNH avacūrṇayet tu A pattāṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś
pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś
pattaṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiśem. pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś
pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś
pattaṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś AN
pattrāṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś H
unnāmayitvānahyet |
unnāmayitvāNH baddhvā |
pronnamya cainām A tv avacūrṇṇayītatv avacūrṇayītaNH avacūrṇayet tu A pattāṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś
pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś
pattaṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiśem. pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś
pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś
pattaṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś AN
pattrāṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś H
saṃchādya samyak picunā vraṇan tu
tailena siñced asakṛt tilānām |
ghṛtañ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇṇe
snigdho virecyaḥ sva yathopadeśam ||22||
tailena siñced asakṛt tilānām |
ghṛtañ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇṇe
snigdho virecyaḥ sva yathopadeśam ||22||
[cf. 1938 ed. 1.16.30]
rūḍhañ ca sandhānam upāgataṃ vai
tad vadhraśeṣaṃ tu punar nikṛntet |
hīnam punar varddhayituṃ yateta
samañ ca kuryād ativṛddhamāṃsam ||23||
iti || om ||
tad vadhraśeṣaṃ tu punar nikṛntet |
hīnam punar varddhayituṃ yateta
samañ ca kuryād ativṛddhamāṃsam ||23||
iti || om ||
[cf. 1938 ed. 1.16.31]
sandhānamAH sandhām N upāgataṃ vaiupāgatam vaiN upāgataṃ syā A upāgataś cai H tad vadhraśeṣaṃ tu
tad vadhraseṣan tu
tad vadhraśeṣaṃ tuNH t
tad ardhaśeṣaṃ tu A nikṛntet | hīnamnikṛntet|
hīnaṃnnikṛntet |
hīnamNH nikṛntet |
hīnāṃ A yatetaAH yatetaḥ N samañ ca
samañ caNH
samāṃ ca A kuryād ativṛddhamāṃsamkuryād ativṛddhamānsamNH kuryād ativṛddhamāṃsām A itiNH om. A omH om. AN
tad vadhraseṣan tu
tad vadhraśeṣaṃ tuNH t
tad ardhaśeṣaṃ tu A nikṛntet | hīnamnikṛntet|
hīnaṃnnikṛntet |
hīnamNH nikṛntet |
hīnāṃ A yatetaAH yatetaḥ N samañ ca
samañ caNH
samāṃ ca A kuryād ativṛddhamāṃsamkuryād ativṛddhamānsamNH kuryād ativṛddhamāṃsām A itiNH om. A omH om. AN
em. nāḍīyogaṃ vinauṣṭhasya nāsāsandhānavad vidhim |
ya evam eva jānīyāt sa rājñaḥ kartum arhati A
ya evam eva jānīyāt sa rājñaḥ kartum arhati A
[Adhyāya 17, collation]
athāta āmapakvaiṣaṇīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
atha śophasamutthānā granthividradhyalajīprabhṛtayaḥ | prāyeṇa vyādhayo
'bhihitā anekākṛtayaḥ | tair vvilakṣaṇaḥ pṛthur grathitaḥ samo viṣamo vā
tvagmāṃsasthāyī saṃghātaḥ śarīraikadeśotthitaḥ śopha ity ucyate |
[cf. 1938 ed. 1.17.3]
athaNH om. A śophasamutthānāAH sauphasamutthānā N granthividradhyalajīprabhṛtayaḥgranthividradhyalajīprabhṛtayaḥAN gra?nthividradhyalajīprabhṛtayaḥ H 'bhihitāAH bhihitā N anekākṛtayaḥ | tairanekākṛtayaḥ tairAH anekākṛtayaḥ | tai N vvilakṣaṇaḥvilakṣaṇaḥAH rvilakṣaṇaḥ N pṛthurNH pṛthu A grathitaḥN rgrathitaḥ A ggra?thitaḥ H viṣamo vāAH visamo vā N tvagmāṃsasthāyīem. tvaṅmāṃsasthāyī A tvadmātsasthāyī N tvadmāṃsasthāyī H saṃghātaḥH doṣasaṅghātaḥ A saṅvmātaḥ N śarīraikadeśotthitaḥśarīraikadeśotthitaḥAH śarīraikadeśosthitaḥ N
vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantukani raruṇaḥ kṛṣṇo vā paruṣo mṛdur
anavasthitastodādayaś cātra vedanāviśeṣo bhavanti | pittaśvayathuḥ pītaḥ
sarakto vā śīghrānusārīmṛdur dāhādayaś cātra vedanāviśeṣo bhavanti |
śleṣmaśvayathuḥ pāṇḍuḥ śuklo vā kaṭhinaḥ snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaś
cātra vedanāviśeṣo bhavanti | sannipātaśvayathuḥ
sarvadoṣaliṅgaviśeṣopetaḥ | pittavac choṇitajotikṛṣṇaś ca |
pittaraktalakṣaṇaś cāgantur lohitāvabhāsaś ca |
[cf. 1938 ed. 1.17.4]
vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantukani raruṇaḥvātapittakaphaśoṇitasannipātāgantukaniraruṇaḥK sa ṣaḍvidho vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantunimittaḥ | tasya doṣarūpavyañjanair lakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ | tatra vātaśophaḥ kṛṣṇo 'ruṇo A sa ṣaṭvidhau bhavati | vātapittakaphasoṇitasannipātāgaṃtukanimittaḥ tatra vātas ca yathuraruṇaḥ N sa ṣaḍvidho bhavati | vātapittakaphasannipātāgantukanimittaḥ | tatra vātaśvayathur aruṇaḥ Hac sa ṣaḍvidho bhavati | vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantukanimittaḥ | tatra vātaśvayathur aruṇaḥ Hpc kṛṣṇo vāKNH vā A mṛdur anavasthitastodādayaśK mṛduranavasthitāstodādayaś A mṛduranavasthitāstodāyas N mṛduranavasthitastodādayaś H vedanāviśeṣoK vedanāviśeṣā AH vedanāviseṣā N pittaśvayathuḥKH pittaśophaḥ A pittas ca yathu N sarakto vāsarakto vāKNH mṛduḥ sarakto vā A śīghrānusārīmṛdurśīghrānusārīmṛdurśīghrānusārī mṛdurKH śīghrānusāryo A śīghrānusārī mṛdu N dāhādayaśdāhādayaśK ṣādayaś A dārhādayaś N ddādayaś H vedanāviśeṣoK vedanāviśeṣā AH vedanāviseṣā N śleṣmaśvayathuḥAKH sleṣmaś ca yathuḥ N śuklo vāśuklo vāKNH om. A snigdhoKH snigdhaḥ śīto snigdho A śitaḥ snigdho N vedanāviśeṣoK vedanāviśeṣā ANH sannipātaśvayathuḥK sarvavarṇavedanaḥ sannipātaśvayathuḥ A sannipātaś ca yathuḥ N sannipātaśvayatua Hac sannipātaśvayatuaḥ Hpc sarvadoṣaliṅgaviśeṣopetaḥsarvadoṣaliṅgaviśeṣopetaḥsarvadoṣaliṅgaviseṣopetaḥKN om. A sarvvadoṣaliṅgaviśeṣopeteḥ H pittavac choṇitajotikṛṣṇaś capittavacchoṇitajotikṛṣṇaś caKH pittavacchoṇitajo 'tikṛṣṇaśca A pittavacchoṇitajotikṛtsaś cā N pittaraktalakṣaṇaśKNH pittaraktalakṣaṇa A cāgantur lohitāvabhāsaśK āganturlohitāvabhāsaś A cāgantulohitāvabhāsaś N cāganturlāhitābhāsaś H
sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣairna śakyate praśamayituṃ
kriyāviparyayād bahutvād vā doṣāṇāṃ pākayābhimukho bhavati tasyāmasya
pacyamānasya pakvasya ca lakṣaṇam ucyamānam upadhārayaś ca | tatra
mandoṣmatā tvaksāvarṇyan sthairyaṃm alparujatālpaśophatā cāmalakṣaṇam
uddiṣṭaṃ || sūcībhir iva nistudyate daśyata iva ca pipīlikābhiś chidyate
bhidyata iva ca śastreṇa tāḍyata iva ca daṇḍenabhiḥ pīḍyata iva ca
pāṇinā ghaṭyata iva cāṃgulyā dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyāṃ mūṣā
coṣaparidāhāś ca bhavanti | vṛścikaviddha iva ca sthānāsanaśayaneṣu na
śāntim upaiti | ādhmātabastir ivātataś ca śopho bhavati tvagvaivarṇyaṃ
śophābhivṛddhirjvaro dāhaḥ pipāsā bhaktā ruciś ca pacyamānaliṅgaṃ ||
vedanopaśāntirnirlohitālpaśophatā ca balīprādurbhāvaḥ tvakparipoṭanaṃ
nimnadarśanam aṅgulyāvapīḍite bastāvivacodakasañcaraṇaṃ pūyasya
prapīḍayaty ekam antam ante cāvapīḍite muhur muhus todaḥ
kaṇḍūranunnatatā vyādher upadravaśāntir bhaktābhikāṅkṣā ca
paripakvaliṅgaṃ || kaphajeṣu khalu rogeṣu gambhīrānugatatvād
abhighātajeṣu ca keṣucid asamastam pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvam apakvam
iti manyamāno bhiṣaṅ moham upaiti | tatra hi tvaksavarṇṇatā
śītaśophatālparujatāśmavac ca ghanatā na tatra moham upeyāt |
[cf. 1938 ed. 1.17.5]
kriyāviśeṣairnakriyāviśeṣairnakriyāviseṣairnnaKN kriyāviśeṣair na A kriyāviśeṣairn H śakyateK sambhāvitaḥ A sakṛte N na śakyate H praśamayituṃpraśamayituṃAKH prabhemayituṃ N kriyāviparyayād bahutvād vāKH kriyāviparyayādbahutvād vā AN pākayābhimukhopākayābhimukhoKpcH tadā pākābhimukho A pākaāyābhimukho Kac pākāyābhimukho N tasyāmasyatasyāmasyaAKH tasyāmsya N pakvasya caAKN pakvasya H lakṣaṇamKH lakṣaṇa AN ucyamānamKH mucyamānam AN upadhārayaś caupadhārayas caKN upadhāraya A upadhārayasva H mandoṣmatāAKH mandosmatā N tvaksāvarṇyan sthairyaṃmtvaksāvarṇyan sthairyaṃmK tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyaṃ man A tvansāvallīsthairyarya N tvaksāvvarṇya sthairyam H alparujatālpaśophatāKH davedanatā'lpaśophatā A malparujatāśpaśophatā N cāmalakṣaṇamKH cāmalakṣaṇa AN uddiṣṭaṃKH muddiṣṭaṃ AN sūcībhirsū|cībhirKH sūcibhir AN nistudyateAKH nistūdyate N daśyataAKH om. N iva caKNH iva A pipīlikābhiśpipīlikābhisKNH pipīlikābhiḥ, tābhiś ca A chidyatecchidyateKH saṃsarpyata iva, chidyata iva śa A chi N bhidyataKH streṇa, bhidyata A dyate bhidyate N iva caKH iva A om. N śastreṇaśastreṇaKH śaktibhiḥ A om. N tāḍyataAKH om. N iva caiva caKNH iva A daṇḍenabhiḥ pīḍyatadaṇḍenabhiḥ pīḍyataK daṇḍena, pīḍyata A daṇḍena niḥpīḍyata NH iva caKNH iva A cāṃgulyācāṅgulyāAKH cāgulyā N cāgnikṣārābhyāṃcāgnikṣārābhyāmAKH cāgnikṣārābhyā N mūṣāKN oṣa A mūṣa H coṣaparidāhāś caKN coṣaparīdāhāś ca AH ādhmātabastirKHpc ādhmātabasti AN ādhmātabamtir Hac ivātataś caKH rivātataś ca A rivātatasca N tvagvaivarṇyaṃAK tvagaivarṇṇyaṃ N tvakvaivarṇṇyaṃ H śophābhivṛddhirjvaro dāhaḥK śophābhivṛddhirjvaradāha A śophātivṛddhijvarodāhaḥ N śophātivṛddhir jjvarodāhaḥ H vedanopaśāntirnirlohitālpaśophatā cavedanopaśāntirnirlohitālpaśophatā caKpc vedanopaśāntiḥ pāṇḍutā'lpaśophatā A vedanopaśāntirlohitālpaśophatā ca Kac vedanopaśāntinirlauhitāālpaśophatā ca N vedanopaśāntir nnirllohitālpaśophatā ca H balīprādurbhāvaḥvalīprādurbhāvaḥKN valīprādurbhāva A valīprādurbhbhāva H tvakparipoṭanaṃtvakparipoṭanantvakparipoṭananKNH stvakparipuṭanaṃ A nimnadarśanamnimnadarśanamKH nimnadarśana AN aṅgulyāvapīḍitemaṃgulyāvapīḍiteK maṅgulyā'vapīḍitemaṃgulyāvapīḍite AN aṅgulyā ca pīḍite H bastāvivacodakasañcaraṇaṃbastāviva codakasañcaraṇaṃKH pratyunnamanaṃ, bastāvivodakasañcaraṇaṃ A bastāviva codakasañcaraṇa N prapīḍayatyprapīḍayatyKNH prapīḍaya A ekamKH tyeka A eka N antamKH manta A matta N antemanteKH mantemante AN muhur muhusK muhurmuhu AN muhurmuhus H todaḥtodaḥKHac stodaḥ A stādaḥ N todaḥ la Hpc kaṇḍūranunnatatāKH kaṇḍūrunnatatā A kaṇḍūraṇunnanatā N vyādherKH vyādhe AN upadravaśāntirKH rupadravaśānti AN bhaktābhikāṅkṣā cabhaktābhikāṃkṣā caKN rbhaktābhikāṅkṣā ca A bhbhaktābhikāṃkṣā ca H paripakvaliṅgaṃparipakvaliṅgaṃKNH pakvaliṅgam A khaluKNH tu A gambhīrānugatatvād abhighātajeṣu cagambhīrānugatatvād abhighātajeṣu caKH gambhīragatitvād abhighātajeṣu vā A gambhīrānugatatvād abhighātatvād abhighātajeṣu ca N keṣucid asamastamkeṣucid asamastaṃAKH keśu cadasamastam N pakvalakṣaṇaṃpakvalakṣaṇanAKNHac pakvakvalakṣaṇan Hpc pakvampakvamKNH pakva A apakvamKNH mapakvam A bhiṣaṅ mohambhiṣaṅmohambhiṣaṅ mohamAK bhiṣacmoham N bhiṣaham H śītaśophatālparujatāśmavac caśītasophatālparujatāśmavac caKN śītaśophatā sthairyam alparujatā'śmavac ca A śītaśophatālparujatāspavac ca H ghanatā naAKH panatā na N tatraKNH om. A mohamAKH moha N upeyātKH upeyād iti A mupaiyāt N
bhavati cātra ||
āmam vidahyamānañ ca samyak pakvañ ca yo bhiṣak |
jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣās taskaravṛttayaḥ ||
āmam vidahyamānañ ca samyak pakvañ ca yo bhiṣak |
jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣās taskaravṛttayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.6]
bhavatiem. bhavanti AN om. KH cātraAN om. K
bhavati cātra
H āmam
āmaṃbhavati cātra ||
āmam
āmaṃAKH
āma N vidahyamānañ cavidahyamānañ caKH vipacyamānaṃ ca A ṣvidahyamāna N samyak pakvañ ca yosamyak pakvaṃ ca yoAKH sam yakpakvañ ca yo N śeṣāsAKH śeṣā N taskaravṛttayaḥAKH staskaravṛttayaḥ N
āmaṃbhavati cātra ||
āmam
āmaṃAKH
āma N vidahyamānañ cavidahyamānañ caKH vipacyamānaṃ ca A ṣvidahyamāna N samyak pakvañ ca yosamyak pakvaṃ ca yoAKH sam yakpakvañ ca yo N śeṣāsAKH śeṣā N taskaravṛttayaḥAKH staskaravṛttayaḥ N
vātād ṛte nāsti rujā na pākaḥ pittād ṛte nāsti kaphāc ca pūyaḥ |
tasmāt samastāḥ paripākakāle pacanti śophaṃ traya eva doṣāḥ ||
tasmāt samastāḥ paripākakāle pacanti śophaṃ traya eva doṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.7]
narte rujā vātam ṛte ca pittaṃ
pākaḥ kaphaś cāpivinā na pūyaḥ |
tasmād vipākaṃ paripākakāle
prayānti śophās tribhir eva doṣaiḥ ||
pākaḥ kaphaś cāpivinā na pūyaḥ |
tasmād vipākaṃ paripākakāle
prayānti śophās tribhir eva doṣaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.8.add1]
nartenarttenartteKpcNH om. Kac rujārujāKpcN om. Kac rūjā H vātamKpc om. Kac vāta NH ṛte caKpc om. Kac ṣṛte ca N mṛte ca H pittaṃpittamKpcNH om. Kac pākaḥKpcNH om. Kac kaphaśKpc om. Kac kaphañ NH cāpivinā nacāpi vinā naKpcH om. Kac cātmavinā na N pūyaḥpūyaḥKpcNH om. Kac tasmād vipākaṃ
tasmād vipākaṃ
tasmād vipākaṃKpcH om. Kac
tasmād vipāka N paripākakāleKpcNH om. Kac prayāntiprayāntiKpcNH om. Kac śophāsKpcNH om. Kac tribhirtribhirKpcNH om. Kac evaKpcN om. Kac aiva H doṣaiḥKpcNH om. Kac
tasmād vipākaṃ
tasmād vipākaṃKpcH om. Kac
tasmād vipāka N paripākakāleKpcNH om. Kac prayāntiprayāntiKpcNH om. Kac śophāsKpcNH om. Kac tribhirtribhirKpcNH om. Kac evaKpcN om. Kac aiva H doṣaiḥKpcNH om. Kac
kālāntareṇābhyuditan tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya |
pacaty ataḥ śoṇitam eva pāko matopareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ ||
pacaty ataḥ śoṇitam eva pāko matopareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.8]
dravyāṇāñ candanādīnāṃ dagdhānāṃ śvetatā yathā |
tadvat pittoṣmaṇā dagdhaṃ rakta pūyam ihocyate ||
tadvat pittoṣmaṇā dagdhaṃ rakta pūyam ihocyate ||
[cf. 1938 ed. 1.17.8.add1]
dravyāṇāñdravyāṇāṃKpcN om. Kac dravyānāñ H candanādīnāṃcandanādīn āncandanādīnānKpcNH om. Kac dagdhānāṃKpcNH om. Kac śvetatāKpc om. Kac svetatāṃ N svetatā H yathāKpcNH om. Kac tadvat pittoṣmaṇā
tadvat pittoṣmaṇā
tadvat pittoṣmanāKpcNH om. Kac dagdhaṃKpcNH om. Kac raktaraktamKpc om. Kac raktaṃraktam NH pūyampūyamKpcNH om. Kac ihocyateKpcNH om. Kac
tadvat pittoṣmaṇā
tadvat pittoṣmanāKpcNH om. Kac dagdhaṃKpcNH om. Kac raktaraktamKpc om. Kac raktaṃraktam NH pūyampūyamKpcNH om. Kac ihocyateKpcNH om. Kac
tatrāmacchede sirāsnāyuvyāpādanaṃ śoṇitātipravṛttiḥ
vedanāprādurbhāvovadaraṇam anekopadravadarśanaṃ kṣatavidradhir vā
bhavati | sa yadā tu bhayamohābhyāṃ pakvam apakvam iti manyamānaḥ ciram
upekṣate vyādhiṃ vaidyaḥ | sa gambhīrānugato dvāram alabhamānaḥ pūyaḥ
svamāśayam avadāyotsaṅgaṅ kṛtvā nāḍīñ janayitvā bhavaty asādhyaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.9]
tatrāmacchedeKNH tatra, āmacchede A sirāsnāyuvyāpādanaṃsirāsnāyuvyāpādanaṃsirāśnāyuvyāpādanaṃKNH māṃsasirāsnāyusandhyasthivyāpādanam A śoṇitātipravṛttiḥśoṇitātipravṛttirKNH atimātraṃ śoṇitātipravṛttir A vedanāprādurbhāvovadaraṇamK vedanāprādurbhāvo 'vadaraṇam A vedanāprādurbhāvo vadaraṇa N vvedanāprādurbhbhāvovadaraṇam H anekopadravadarśanaṃAKH man eko padravadarśanaṃ N kṣatavidradhir vākṣatavidradhirvvāK kṣatavidradhirvākṣatavidradhirvvā AH kvanavidradhirvā N yadā tuyadā tuKNH yadā A apakvamKNH apy apakvam A vyādhiṃAKH vyādhi N vaidyaḥ | saKNH vaidyas tadā A svamāśayamKN svam āśrayam A svamāsaya H avadāyotsaṅgaṅK avadāryotsaṅgaṃ A avadāryo N mavadāryotsaṅgaṅ H kṛtvāKH mahāntam avakāśaṃ kṛtvā A tasaṅgaṃ kṛtvā N bhavatyKNH kṛcchrasādhyo bhavaty A asādhyaḥKNH asādhyo veti A
bhavati cātra ||
yaś chinatyāmamajñānādyaś ca pakvam upekṣate |
śvapacāv iva sasyaś cettāvaniścitakāriṇau ||
yaś chinatyāmamajñānādyaś ca pakvam upekṣate |
śvapacāv iva sasyaś cettāvaniścitakāriṇau ||
[cf. 1938 ed. 1.17.10]
bhavatiA om. KH bhavanti N cātra || yaścātra
yaścātra |
yasAN bhavati cātra ||
ya K bhavati cātra ||
yaś H chinatyāmamajñānādyaś caem. chinatty āmam ajñānād yaś ca A śchidigital_image natyāmamajñānādyaś ca K chinatyāmam ajñānād yaś ca N chinatty āmam ajñānādyaś ca H pakvamANH pakva K upekṣateupekṣateANH mupekṣate K śvapacāv
śvapacāvAKN
śvapacā H ivaAKN viva H sasyaś cettāvaniścitakāriṇausasyaś cet tāva niścitakāriṇauK mantavyau tāv aniścitakāriṇau A sanyasyettāviniścitakāriṇau N sampaśyet tāvaniścitakāriṇau H
yaścātra |
yasAN bhavati cātra ||
ya K bhavati cātra ||
yaś H chinatyāmamajñānādyaś caem. chinatty āmam ajñānād yaś ca A śchidigital_image natyāmamajñānādyaś ca K chinatyāmam ajñānād yaś ca N chinatty āmam ajñānādyaś ca H pakvamANH pakva K upekṣateupekṣateANH mupekṣate K śvapacāv
śvapacāvAKN
śvapacā H ivaAKN viva H sasyaś cettāvaniścitakāriṇausasyaś cet tāva niścitakāriṇauK mantavyau tāv aniścitakāriṇau A sanyasyettāviniścitakāriṇau N sampaśyet tāvaniścitakāriṇau H
prākchastrakarmaṇaś ceṣṭaṃ bhojayed āturaṃ bhiṣak |
pāneyaṃ pāyayet madyaṃ tīkṣṇaṃ yo 'vedanāsahaṃ ||
pāneyaṃ pāyayet madyaṃ tīkṣṇaṃ yo 'vedanāsahaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.11]
prākchastrakarmaṇaśprāk śastrakarmaṇaśprāk chastrakarmaṇaśprāk śastrakarmmaṇaśAKH prācchastrakarmaṇa N bhiṣak | pāneyaṃbhiṣak |
pāneyaṃbhiṣak |
pāneyamKH bhiṣak |
madyapaṃ A bhiṣak |
pānapaṃ N pāyayet madyaṃKH pāyayen madyaṃ A pāyayen madyaṃn N 'vedanāsahaṃvedanāsahaṃem. vedanā'sahaḥ A vedanāsahaṃvedanāsahaṃ KHN
pāneyaṃbhiṣak |
pāneyamKH bhiṣak |
madyapaṃ A bhiṣak |
pānapaṃ N pāyayet madyaṃKH pāyayen madyaṃ A pāyayen madyaṃn N 'vedanāsahaṃvedanāsahaṃem. vedanā'sahaḥ A vedanāsahaṃvedanāsahaṃ KHN
na mūrchaty annasaṃyogān mattaḥ śastraṃ na budhyate |
tasmād avaśyam bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi ||
tasmād avaśyam bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi ||
[cf. 1938 ed. 1.17.12]
prāṇo hy ābhyantaro nṛṇām bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ |
dhārayaty avirodhena ucchrayam pāñcabhautikaṃ ||
dhārayaty avirodhena ucchrayam pāñcabhautikaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.13]
yo hy utthito 'lpo yadi vā mahāṃbhyāt kriyāṃ vinā pākam upaiti śophaḥ |
viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yāty avagāḍhadoṣaḥ ||
viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yāty avagāḍhadoṣaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.17.14]
yo hyyo hy yo hyKNH om. A utthitoKH om. A uktaś chi N 'lpoalpoAH lpo K to lpo N yadi vāKNH om. A mahāṃbhyāt kriyāṃmahāṃbhyāt kriyāṃK mahān vā kriyayā A mahāṃ syāt kriyāṃ N mahān syāt kriyāṃ H vināKN vinā yaḥ samucchritaḥ A vinā pākamu H pākamAKN om. H upaitiAKN paiti H śophaḥśophaḥ AKNHac śophaḥ | la Hpc kṛcchratāṃAKH kṛcchratā N
ālepavisrāvaṇaśodhanais tu samyakprayuktair yadi nopaśāmyet |
śīghraṃ vipacyet samam alpamūlaḥ sampiṇḍitaś coparicālpadoṣaḥ
śīghraṃ vipacyet samam alpamūlaḥ sampiṇḍitaś coparicālpadoṣaḥ
[cf. 1938 ed. 1.17.15]
ālepavisrāvaṇaśodhanais tuK ālepavisrāvaṇāśodhanais tu A ālepaviśrāvaṇasaudhanais tu N ālepaviśrāvanaśodhanais tu H samyakprayuktairsamyak prayuktairsamyakprayuktairAKH samyakyukair N nopaśāmyet | śīghraṃnopaśāmyet |
śīghraṃnopaśāmyet ||
śīghraṃnopaśāmyet |
śīghraṃKNHac nopaśāmyet |
pacyeta A nopaśāmyet | hu
śīghraṃ Hpc vipacyet samamK śīghraṃ samam A vipasyat samam N vipacyet sama H alpamūlaḥAKN malpamūlaḥ H sampiṇḍitaśK sa piṇḍitaś AHpc sa piṇḍita N san piṇḍitaś Hac coparicālpadoṣaḥcoparicālpadoṣaḥK copari connataḥ syāt A ścoparicālpadoṣaḥ N copari vālpaaidoṣaḥ Hac copari vālpadoṣaḥ Hpc
śīghraṃnopaśāmyet ||
śīghraṃnopaśāmyet |
śīghraṃKNHac nopaśāmyet |
pacyeta A nopaśāmyet | hu
śīghraṃ Hpc vipacyet samamK śīghraṃ samam A vipasyat samam N vipacyet sama H alpamūlaḥAKN malpamūlaḥ H sampiṇḍitaśK sa piṇḍitaś AHpc sa piṇḍita N san piṇḍitaś Hac coparicālpadoṣaḥcoparicālpadoṣaḥK copari connataḥ syāt A ścoparicālpadoṣaḥ N copari vālpaaidoṣaḥ Hac copari vālpadoṣaḥ Hpc
kakṣaṃ samāsādya yathā ca vahnir vāyv īritaḥ sandahati prasahya |
tathaiva pūyopyaviniḥsṛto hi mānsaṃ sirāsnāyu ca khādatīha ||
tathaiva pūyopyaviniḥsṛto hi mānsaṃ sirāsnāyu ca khādatīha ||
[cf. 1938 ed. 1.17.16]
kakṣaṃAKN kakṣā H samāsādyaAKN n samāsādya H yathā cayathā caKNH yathaiva A vahnirvahniḥKNH vahni A vāyv īritaḥK rvāyvīritaḥ A bāṣpīritaḥ N vācitaḥ H prasahyaAKH prasahyaḥ N pūyopyaviniḥsṛto hipūyopyaviniḥsṛto hiK pūyo 'py aviniḥsṛto hi A pūyo pi vinigmṛto hi N pūyo 'pyaviniḥsṛto hi H mānsaṃmāṃsaṃmāṃsaṃAKH mānsa N sirāsnāyu casirāśnāyu casirā snāyu caKNH sirāḥ snāyu ca A
ādau vimlāpanaṃ kuryāt dvitīyam avasecanaṃ |
tṛtīyam upanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyāṃ |
tṛtīyam upanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.17.17]
pañcamaṃ śodhanaṃ vidyāt ṣaṣṭhaṃ ropaṇam iṣyate |
ete kramā vraṇasyoktās saptamaṃ vaikṛtāpaham iti ||
ete kramā vraṇasyoktās saptamaṃ vaikṛtāpaham iti ||
[cf. 1938 ed. 1.17.18]
[Adhyāya 18, collation]
athāta ālepavraṇabandhavidhi vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.18.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
ālepana ādya upakrama eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyataḥ pradhānatamaś ca
tamprati pratirogam vakṣyāmaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.18.3]
tatra pratilomam ālimpen nānuloma | pratilome hi samyag auṣadham
avatiṣṭhate | praviśati ca romakūpais tasya pramāṇaṃ māhiṣārdracarmāt
sedham upadiśanti |
[cf. 1938 ed. 1.18.4]
pratilomamAK pratiloma NH ālimpen nānuloma | pratilome hiālimpen nānuloma | pratilome hiK ālimpet | pratilome hi A māliṣpennānulomaṃ || pratilome hi N mālimpennānulomamaḥ | pratilome hi H samyag auṣadham avatiṣṭhatesamyag auṣadham avatiṣṭhateK samyagauṣadhamavatiṣṭhatesamyagauṣadhamavatiṣṭhatesamyagauṣadhamavatiṣṭhate ANH praviśati caKNH 'nupraviśati A romakūpaisKN romakūpān svedavāhibhiśca sirāmukhairvīryaṃ prāpno A romakūpaista H tasyaKN ti A sya H pramāṇaṃpramāṇamKNH om. A māhiṣārdracarmāt sedhammāhiṣārdracarmāt sedhamK om. A māhiṣārdracarmotsedham N mābhiṣārdracarmmotsedham H upadiśantiupadiśantiKNH om. A
na ca śuṣkam upekṣitavyam anyatra pīḍayitavyāt | śuṣkam apārthakaṃ
rujākaraś ca bhavati |
[cf. 1938 ed. 1.18.5]
śuṣkamKNH śuṣyamāṇa A upekṣitavyamupekṣitavyamupekṣitavyamKNH mupekṣeta A pīḍayitavyāt | śuṣkamKH pīḍayitavyāt | śuṣko A pīḍayitavyāt | śuṣka N apārthakaṃKH hy apārthako A maṣarthaka N rujākaraś carujākarañ carujākarañ caK rukkaraś ca A rujākarañ carujākarañ carujākarañ ca NH bhavatiKNH om. A
ālepapradehayor antaram ālepaḥ śītas tanur aviśoṣī viśoṣī vā | pradehas
tūṣṇaḥ śīto vā bahalobahuviśoṣī ca | tatra raktapittaprasādakṛdālepaḥ |
śodhano ropaṇaḥ śophavedanāpagamaś ca tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu yastu
kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ kalka iti saṃjñāṃ labhate |
nirudhyālepanasaṃjñaḥ tenāsrāvam anirodho mṛdupūtimāṃsāpakarṣaṇam
antardoṣatā śurvraṇaśuddhiś ca bhavati |
[cf. 1938 ed. 1.18.6]
ālepapradehayorālepapradehayorālepa pradehayorKNH sa trividhaḥ pralepaḥ, pradeha, ālepaś ca | pralepapradehayor A ālepaḥKNH tatra pralepaḥ A śītasKN śīta AH tanurK stanur AH tatu N aviśoṣīAK ravisoṣī N a H viśoṣī vāviśoṣīvāAKH viśoṣī ca N pradehasKN pradeha AH tūṣṇaḥKN stūṣṇaḥ AH śīto vāśīto vāAKH śīto N bahalobahuviśoṣī caK bahalo 'bahur aviśoṣī ca A vahalobahvaviśoṣī ca N bahalo H tatraK madhyamo 'trālepaḥ | tatra A tatra pitta N bahvaviśoṣī ca | tatra H raktapittaprasādakṛdālepaḥraktapittaprasādakṛdālepaḥAK raktaprasādakṛdālepaḥ N raktapittaprasādakṛd ālepaḥ | H śodhanosodhanoKNH pradeho vātaśleṣmapraśamanaḥ śodhano A ropaṇaḥAKN ropaṇa H śophavedanāpagamaś caKNH śophavedanāpahaśca A tasyopayogaḥAKN tasyopabhogaḥ H kṣatākṣateṣuAKH kṣatākṣatāṣu N yastuyastuK yas tu ANH saṃjñāṃsañjñāṃAKH saṃjñā N nirudhyālepanasaṃjñaḥK niruddhālepanasañjñaḥ A nirudhyālepanasaṃjñān N nirudhyālepanasaṃjñā H tenāsrāvam anirodhotenāsrāvam anirodhoK tenāsrāvasannirodhotenāsrāvasannirodho AN tenāśrāvasannirodhau H mṛdupūtimāṃsāpakarṣaṇammṛdu pūtimāṃsāpakarṣaṇamKNH mṛdutā pūtimāṃsāpakarṣaṇa A antardoṣatāantardoṣatā antarddoṣatāKH man antardoṣatā A anantardoṣatā N śurvraṇaśuddhiś caśurvraṇaśuddhiś caK vraṇaśuddhiś ca A śuvraṇaśuddhiś caśu vraṇaśuddhiś ca NHpc śur vraṇaśuddhiś ca Hac
em. tvakprasādanam evāgryaṃ māṃsaraktaprasādanam | dāhapraśamanaṃ śreṣṭhaṃ rujākaṇḍūvināśanam A
na cālepanaṃ rātrau prayuñjīta śaityāt tu śleṣmaṇaḥ
ūrdhvavivṛtaromakūpatvādūṣmānir eti ||
[cf. 1938 ed. 1.18.12]
na cālepanaṃna cā lepanaṃKH na cālepaṃ A na cālepana N rātrauAKH
śaṃtrau
N prayuñjītaprayuñjītaKNH prayuñjī A śaityāt tu śleṣmaṇaḥK om. A śaityāṃ śleṣmaṇaḥ N śaityānuśleṣmaṇaḥ H ūrdhvavivṛtaromakūpatvādūṣmānir etiūrdhvavivṛtaromakūpatvādūṣmānir etiK ta , mā bhūcchaity avihatoṣmaṇastad anirgamād vikārapravṛttir iti A ūrdhvavivṛtaromakūpatvād ūṣmānireti N ūrddhvavivṛtarāmakūpatvād ūṣmānanireti H
avidagdheṣu śopheṣu hitam ālepamanam bhavet |
yathā svadoṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpahaṃ ||
yathā svadoṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpahaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.18.7]
marmadeśeṣu ye rogā guhyeṣv api sadā nṛṇāṃ |
saṃśodhanāya teṣān tu kuryād ālepanaṃ bhiṣak ||
saṃśodhanāya teṣān tu kuryād ālepanaṃ bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 1.18.9]
em. (ṣaḍbhāgaṃ paittike snehaṃ caturbhāgaṃ tu vātike ||
aṣṭabhāgaṃ tu kaphaje snehamātrāṃ pradāpayet || 10 ||) A
aṣṭabhāgaṃ tu kaphaje snehamātrāṃ pradāpayet || 10 ||) A
em. tasya pramāṇaṃ mahiṣārdracarmotsedham upadiśanti A
em. pradehasādhye vyādhau tu hitam ālepanaṃ divā |
pittaraktābhighātotthe saviṣe ca viśeṣataḥ A
pittaraktābhighātotthe saviṣe ca viśeṣataḥ A
em. na ca paryuṣitaṃ lepaṃ kadācid avacārayet |
upary upari lepaṃ ca na kadācit pradāpayet A
upary upari lepaṃ ca na kadācit pradāpayet A
em. uṣmāṇaṃ vedanāṃ dāhaṃ ghanatvāj janayet sa hi ||
na ca tenaiva lepena pradehaṃ dāpayet punaḥ |
śuṣkabhāvāt sa nirvīryo yukto 'pi syād apārthakaḥ A
na ca tenaiva lepena pradehaṃ dāpayet punaḥ |
śuṣkabhāvāt sa nirvīryo yukto 'pi syād apārthakaḥ A
ata ūrdhvavraṇabandhanadravyāṇy upadekṣyāmaḥ |
kṣaumakārpāsikāvikadukūlakauśeyapatrorṇṇacīnapaṭṭacarmāntarbalkalalatāvidalarajjābālatūlasantānikālāhādīny
athāvyādhiṃ kālaś cāvekṣyopayogaḥ | pramāṇataś ceṣām ādeśaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.18.16]
ūrdhvavraṇabandhanadravyāṇyūrddhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇyK ūrdhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇyūrddhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇy AH ūrdhvaṃ vraṇabandhanadravyāny N kṣaumakārpāsikāvikadukūlakauśeyapatrorṇṇacīnapaṭṭacarmāntarbalkalalatāvidalarajjābālatūlasantānikālāhādīnykṣaumakārpāsikāvikadukūlakauśeyapatrorṇṇacīnapaṭṭacarmāntarbalkalalatāvidalarajjābālatūlasantānikālāhādīnyK tad yathā- kṣaumakārpāsāvikadukūlakauśeyapatrorṇacīnapaṭṭacarmāntarvalkalālābūśakalalatāvidalarajjutūlaphalasantānikālauhānīti A kṣaumakārpāsikāvikadukūlakauseyapattaurṇṇācīnapaṭṭacarmāntarvalkalalatādidalarajjuvālatūlasantānikālohādī N kṣaumakārppāsikāvikadukūlakauśeyapattaurṇṇācīnapaṭṭacarmmāntarvvalkalalatāvidalarajju vā lagūlasantānikālohādīny H athāvyādhiṃK teṣāṃ vyādhiṃ A nyeṣaṃ vyādhi N eṣāṃ vyādhiṅ H kālaśkālañK kālaṃkālañ ANH pramāṇataśKH prakaraṇataś A pramāṇata N ceṣāmKH caiṣām A śceṣām N ādeśaḥAK ādeśaḥ || kośadāmascastikātuvellitaṃ N ādeśaḥ? H
kośadāma śākhāsu
grīvāmeḍhramūtolīmaṇḍalasthavikāyamalakakhaṭvācīnavivandha
vitānagophaṇāḥ pañcāṅgī ceti caturdaśabandhaviśeṣāḥ | teṣān nāmabhir
evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.18.17]
kośadāma śākhāsukośadāmaśākhāsuK tatra kośadāmasvastikānuvellita A śākhāsu N kośadāmasvastikānuvellitaṃ śākhāsu Hac la bhra kośadāmasvastikānuvellitaṃ śākhāsu Hpc grīvāmeḍhramūtolīmaṇḍalasthavikāyamalakakhaṭvācīnavivandha vitānagophaṇāḥgrīvāmeḍhramūtolīmaṇḍalasthavikāyamalakakhaṭvācīnavivandha vitānagophaṇāḥK mu(pra)tolīmaṇḍalasthagikāyamakakhaṭvācīnavibandhavitānagophaṇāḥ A grīvāmeḍhramūtolīmaṇḍalasthavikāyamalakakhaṭvācīnavibandhavitānagoṣphaṇāḥ N grīvāmeḍhra mūtolīmaṇḍalamthavikāyamalakakhaṭvācīnavibandhavitānagosphaṇāḥ Hac grīvāmeḍhra mūtolīmaṇḍalasthavikāyamalakakhaṭvācīnavibandhavitānagosphaṇāḥ Hpc
tatra kośañ jaṅghāṅguliparvvasu vidadhyāt | dāmam asaṃbādhe 'ṅge
sāndhikūrccakastanāntarakarṇṇeṣu svastikam anuvellitaṃ śākhāsu
grīvāmeḍhrayon mūtolīṃ vṛtteṅge maṇḍalam aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu
sthavikā | yamalavraṇābhyāṃ yamalakaṃ | hanuga…ṇḍaśaṃkheṣu khaṭvām apāṅgayoś cīnaṃ | pṛṣṭhodaroraḥsu vibandhaṃ
mūrddhni vitāmaṃ | cipukanāmauṣṭhāṃsabastiṣu goṣphaṇā jatruṇipañcāṅgīm
iti | yo vā yasmin pradeśe suniviṣṭo bhavati tattasmin nidadhyāt |
[cf. 1938 ed. 1.18.18]
kośañkośaṃKNH kośa A jaṅghāṅguliparvvasu
jaṅghāṅguliparvasu
jaṃghāṅguliparvasuKNH maṅguṣṭhāṅguliparvasu A vidadhyāt | dāmamvidadhyāt, dāmavidadhyāt | dāmavidadhyāt | dāmaK vidadhyāt dāmavidadhyāt, dāmavidadhyāt | dāmavidadhyāt | dāma ANH asaṃbādhe 'ṅgeem. sambādhe 'ṅge A asam K masandhordheṅge N masaṃbādheṅge H sāndhikūrccakastanāntarakarṇṇeṣuH sandhikūrcakabhrūstanāntaratalakarṇeṣu A om. K sandhikūrcakastanāntarakarṇṇeṣu N svastikamsvastikaṃAN om. K svastika H anuvellitaṃA om. K anuvelitaṃ N ma vellitaṃ Hac ma nuvellitaṃ Hpc śākhāsuśākhāsuANH om. K grīvāmeḍhrayon mūtolīṃgrīvāmeḍhrayon mūtolīṃH grīvāmeḍhrayoḥ mu(pra)tolīṃ A om. K grīvāmeḍhrāyor mūtolī N vṛtteṅgevṛtteṅgeNH vṛtte 'ṅge A vā K maṇḍalammaṇḍalaṃANH om. K aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣuAH om. K aṣṭāṅgulimeḍhrāgreṣu N sthavikāH sthagikāṃ A dheṅ K susthavikā N yamalavraṇābhyāṃNH yamalavraṇayor A om. K yamalakaṃH yamakaṃ A om. K yamalakā N hanuga‡ṇḍaśaṃkheṣuhanuga?ṇḍaśaṃkheṣuH hanuśaṅkhagaṇḍeṣu A om. K havagaṇḍaśaṅkheṣu N khaṭvāmANH om. K apāṅgayośapāṅgayośapāṅgayośANH om. K cīnaṃANH om. K pṛṣṭhodaroraḥsupṛṣṭhodarorassuANH om. K vibandhaṃAH om. K vibandha N mūrddhnimūrddhniH mūrdha A om. K mū N vitāmaṃH ni vitānaṃ A om. K dhnivitānaṃ N cipukanāmauṣṭhāṃsabastiṣuH cibukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu A om. K cipukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu N goṣphaṇāgoṣphaṇāH gophaṇāṃ A om. K śoṣphaṇa N jatruṇipañcāṅgīmjatruṇi pañcāṅgīmjatruṇipañcāṅgīmNH jatruṇa ūrdhvaṃ pañcāṅgīm A ge sa K iti | yo vāiti; yo vāANH om. K yasmin pradeśeH yasmin śarīrapradeśe A om. K yasmin pradeseṣa N suniviṣṭoAH om. K viniviṣṭo N bhavatiANH om. K tattasmintat tasminNH taṃ tasmi A om. K nidadhyātnidadhyātNH n vidadhyāt A om. K
yantranam ūrddhamadhastiryak ca bhavati |
[cf. 1938 ed. 1.18.19]
tatra ghanāṅ kāvalikān datvā cāmaparikṣepam ṛjum anāviddham asaṅkucitaṃ
mṛdu paṭṭan niveśya badhnīyāt | na ca vraṇasyopari kuryāt | granthim
ābādhaṅ karoti |
[cf. 1938 ed. 1.18.20]
athāsya na ca vikeśikauṣadhetisnigdhetirūkṣe viṣame vā kurvvīta | kasmād
atisnehāt kledayati | raukṣyāc chinatti durnyāstavraṇacarmmāvagharṣaṇaṃ
karoti | yukta snehatyādāśu rohati |
[cf. 1938 ed. 1.18.21]
athāsya na caNH na ca A vikeśikauṣadhetisnigdhetirūkṣevikeśikauṣadhetisnigdhetirūkṣeH vikeśikauṣadhe atisnigdhe atirūkṣe A vikeśikauṣadhetirūkṣe N kasmād atisnehāt kledayatikasmād atisnehāt kledayatiNH yasmādatisnehāt kledo A raukṣyāc chinattiH raukṣyācchedo A raukṣyacchiṃnatti N durnyāstavraṇacarmmāvagharṣaṇaṃdurnyāstavraṇacarmmāvagharṣaṇaṃH durnyāsādvraṇavartmāvagharṣaṇam A dunyascavraṇavarmāvagharṣaṇaṅ N karotiNH om. A yuktaNH om. A snehatyādāśuH om. A snehatvād āśu N rohatiNH iti A
tatra vraṇāyatanaviśeṣād bandhas trividho bhavati | gāḍhas samaḥ śithila
iti |
[cf. 1938 ed. 1.18.22]
em. pīḍayann arujo gāḍhaḥ socchvāsaḥ śithilaḥ smṛtaḥ |
naiva gāḍho na śithilaḥ samo bandhaḥ prakīrtitaḥ A
naiva gāḍho na śithilaḥ samo bandhaḥ prakīrtitaḥ A
tatra sphikkukṣivaṃkṣaṇaśiraḥ sugāḍhaḥ |
śākhāvadanakarṇṇakaṇṭhameḍhramuṣkapārśvodarorasmu samaḥ | akṣṇoḥ
sandhiṣu ca śithilaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.18.24]
sphikkukṣivaṃkṣaṇaśiraḥsphikkukṣivaṃkṣaṇaśiraḥH sphikkukṣikakṣāvaṅkṣaṇoruśiraḥ A sphikkukṣicaṅkṣaṇaśiras N śākhāvadanakarṇṇakaṇṭhameḍhramuṣkapārśvodarorasmuśākhāvadanakarṇṇakaṇṭhameḍhramuṣkapārśvodarorasmuH śākhāvadanakarṇakaṇṭhameḍhramuṣkapṛṣṭhapārśvodaroraḥsu A śākhāvadanakarṇṇakaṇṭhameḍhrasuṣkopārsvodaroraḥsu N sandhiṣu casandhiṣu caAH sandhisu ca N śithilaḥNH śithila iti A
tatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyāt | samasthāne śithilaṃ |
śithilasthāne naiva śoṇitaduṣṭañ ca || ślaiṣmikaṃ śithilasthāne samaṃ |
samasthāne gāḍhaṃ | gāḍhasthāne gāḍhataraṃ | vātaduṣṭañ ca ||
[cf. 1938 ed. 1.18.25]
tatra paittikaṃ grīṣme dvirahne badhnīyāt | raktopadrutam apy evaṃ |
ślaiṣmikaṃ hemante tṛtīye 'hni | vātopadrutam apy evaṃ | evaṃ mūhya
baṃdhamviparyayañ ca kurvvīta |
[cf. 1938 ed. 1.18.26]
paittikaṃAH paitti N grīṣmeH śaradi grīṣme A ka N dvirahnedvirahnoH dvirahnodvirahno AN badhnīyāt | raktopadrutam apy evaṃbadhnīyāt, raktopadrutamapyevaṃbadhnīyāt | raktopadrutamapyevaṃbadhnīyāt | raktopadrutamapyevaṃem. badhnīyāt raktopadrutamapyevaṃbadhnīyāt, raktopadrutamapyevaṃbadhnīyāt | raktopadrutamapyevaṃbadhnīyāt | raktopadrutamapyevaṃ ANH ślaiṣmikaṃAH sleṣmikaṃ N hemanteNH hemanta A tṛtīyetṛtīyeNH vasantayo A 'hniH stryahā A hani N vātopadrutam apy evaṃvātopadrutamapyevaṃvātopadrutamapyevaṃem. t , vātopadrutamapyevam A vātopadrutamapyevaṃvātopadrutamapyevaṃvātopadrutamapyevaṃ NH evaṃH eva AN mūhyamūhyaNH mabhyūhya A baṃdhamviparyayañ cabandhaṃ viparyayañ cabaṃdhamviparyayañ caNH bandhaviparyayaṃ ca A kurvvītaH kuryāt A kurvītaḥ N
samaśithilasthāneṣu gāḍha baṃdhe vikesikauṣadhanair arthakyaṃ
śophavedanāprādurbhbhāvaś ca | gāḍhasamasthāneṣu sithila bandhe
vikeśikauṣadhanair arthakyaṃ śophavedanāprādurbhāvaś ca
gāḍhasamasthāneṣu śithilaṃ baddhe vikeśikauṣadhapatanaṃ
paṭṭasañcārādvraṇavaktragharṣaṇañ ca |
[cf. 1938 ed. 1.18.27]
samaśithilasthāneṣuNH tatra, samaśithilasthāneṣu A gāḍhaH gā A om. N baṃdheH ḍhaṃ A om. N vikesikauṣadhanairvikesikauṣadhanairH om. AN arthakyaṃH om. AN śophavedanāprādurbhbhāvaś caH om. AN gāḍhasamasthāneṣuH om. A gāḍha N sithilasithilaH ba A om. N bandheNH ddhe A vikeśikauṣadhanairvikeśikauṣadhanairAN vikesikauṣadha H arthakyaṃ śophavedanāprādurbhāvaś caA arthakyaiśophavedanāprādurbhāvaś ca N om. H gāḍhasamasthāneṣuAN om. H śithilaṃ baddhe vikeśikauṣadhapatanaṃA śithilavardhevikeśikauṣadhapatanaṃ N patanam Hac pala ñtanam Hpc paṭṭasañcārādvraṇavaktragharṣaṇañpaṭṭasañcārādvraṇavaktragharṣaṇañN paṭṭasañcārādvraṇavartmāvagharṣaṇamiti; gāḍhaśithilasthāneṣu samaṃ A pasañcārād vraṇavagharṣaṇañ ca Hac paṭṭasañcārād vraṇavagharṣaṇañ ca Hpc caN baddhe ca guṇābhāva iti A om. H
aviparītabandhe vedanāśāntir asṛkprasādo mārddavañ ca |
[cf. 1938 ed. 1.18.28]
abadhyamāne śītavātātaparajovarṣadaṃśamasakamakṣikāprabhṛtibhir
abhighātaviśeṣair hanyate vraṇaḥ | vividhavedanopadrutaś ca duṣṭatām
upaiti | ālepanādīni cāsya viśopam upayānti ||
[cf. 1938 ed. 1.18.29]
abadhyamāneavadhyamāneNH abadhyamāno A śītavātātaparajovarṣadaṃśamasakamakṣikāprabhṛtibhirśītavātātaparajovarṣadaṃśamaśakamakṣikāprabhṛtibhirśītavātātaparajovarṣadaṃśamasakamakṣikāprabhṛtibhirNH daṃśamaśakatṛṇakāṣṭhopalapāṃśuśītavātātapaprabhṛtibhir A abhighātaviśeṣairH viśeṣair A atighātaviśeṣair N hanyateNH abhihanyate A viśopamviśopamH viśoṣam AN
cūrṇṇitam mathitam bhagnaṃ viśliṣṭam atipāditaṃ |
asthisnāyusirācchinnam āśu bandhena rohati ||
asthisnāyusirācchinnam āśu bandhena rohati ||
[cf. 1938 ed. 1.18.30]
sukhañ ca vraṇitaḥ śete sukhaṅ gacchati tiṣṭhati |
sukha śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ ||
sukha śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.18.31]
abandhyā pittaraktābhighātanimittā yadātodadāhavedanābhibhūtāḥ
kṣārāgnidagdhāḥ pākāt prakuthitaprasīrṇṇamāṃsāś ca bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 1.18.32]
abandhyāavandhyāNH abandhyāḥ A pittaraktābhighātanimittāH pittaraktābhighātaviṣanimittā A pittaraktākhyābhighātanimittā N yadātodadāhavedanābhibhūtāḥH yadā śophadāhapākarāgatodavedanābhibhūtāḥ A yadā todadāhavedanābhibhṛtāḥ N pākāt prakuthitaprasīrṇṇamāṃsāś capākātprakuthitaprasīrṇṇamāṃsāś capākāt prakuthitaprasīrṇṇamāṃsāś caNH pākāt prakuthitapraśīrṇamāṃsāś ca A
kuṣṭhinām agnidagdhānāṃ piṭakā madhumehināṃ |
karṇṇikāś conduruviṣe viṣajuṣṭavraṇāś ca ye ||
karṇṇikāś conduruviṣe viṣajuṣṭavraṇāś ca ye ||
[cf. 1938 ed. 1.18.33]
māṃsapāke na badhyante gudapāke ca dāruṇe |
svabuddhyār vapi vibhajet kṛtyākṛtyeṣu buddhimān ||
svabuddhyār vapi vibhajet kṛtyākṛtyeṣu buddhimān ||
[cf. 1938 ed. 1.18.34]
doṣan dehañ ca vijñāya vraṇan ś ca vraṇakovidaḥ |
ṛtūñ ca parisaṃkhyāya… tato bandhīn niveśayed iti ||
ṛtūñ ca parisaṃkhyāya… tato bandhīn niveśayed iti ||
[cf. 1938 ed. 1.18.35]
doṣanH deśaṃ A doṣa N dehañ cadehañ caH doṣaṃ ca A ñ hañ ca Nac ñ dehañ ca Npc vraṇan ś cavraṇan ś caH vraṇaṃ ca A vraṇāsu N ṛtūñ ca
ṛtūñ caH
ṛtūṃś ca A
ṛtuñ ca N parisaṃkhyāya‡ tatoparisaṃkhyāya? tatoH parisaṅkhyāya tatoparisaṃkhyāya tato AN bandhīnbandhīnH bandhān A bandhā N niveśayed itiH niveśayet AN
ṛtūñ caH
ṛtūṃś ca A
ṛtuñ ca N parisaṃkhyāya‡ tatoparisaṃkhyāya? tatoH parisaṅkhyāya tatoparisaṃkhyāya tato AN bandhīnbandhīnH bandhān A bandhā N niveśayed itiH niveśayet AN
ḍoḍa ||
em. ūrdhvaṃ tiryag adhastāc ca yantraṇā trividhā smṛtā |
yathā ca badhyate bandhas tathā vakṣyāmy aśeṣataḥ A
yathā ca badhyate bandhas tathā vakṣyāmy aśeṣataḥ A
em. ghanāṃ kavalikāṃ dattvā mṛdu caivāpi paṭṭakam |
vikeśikāmauṣadhaṃ ca nātisnigdhaṃ samācaret A
vikeśikāmauṣadhaṃ ca nātisnigdhaṃ samācaret A
em. prakledayatyatisnigdhā tathā rūkṣā kṣiṇoti ca |
yuktasnehā ropayati durnyastā vartma gharṣati A
yuktasnehā ropayati durnyastā vartma gharṣati A
em. viṣamaṃ ca vraṇaṃ kuryāt stambhayet srāvayettathā |
yathāvraṇaṃ viditvā tu yogaṃ vaidyaḥ prayojayet A
yathāvraṇaṃ viditvā tu yogaṃ vaidyaḥ prayojayet A
em. pittaje raktaje vā'pi sakṛd eva parikṣipet |
asakṛt kaphaje vā'pi vātaje ca vicakṣaṇaḥ A
asakṛt kaphaje vā'pi vātaje ca vicakṣaṇaḥ A
em. talena pratipīḍyātha srāvayed anulomataḥ |
sarvāṃś ca bandhān gūḍhāntān sandhīṃś ca viniveśayet A
sarvāṃś ca bandhān gūḍhāntān sandhīṃś ca viniveśayet A
em. oṣṭhasyāpyeṣa sandhāne yathoddiṣṭo vidhiḥ smṛtaḥ |
buddhyotprekṣyābhiyuktena tathā cāsthiṣu jānatā A
buddhyotprekṣyābhiyuktena tathā cāsthiṣu jānatā A
em. uttiṣṭhato niṣaṇṇasya śayanaṃ cādhigacchataḥ |
gacchato vividhair yānair nāsya duṣyati sa vraṇaḥ A
gacchato vividhair yānair nāsya duṣyati sa vraṇaḥ A
em. ye ca syur māṃsasaṃsthā vai tvaggatāś ca tathā vraṇāḥ |
sandhyasthikoṣṭhalaprāptāś ca sirāsnāyugatās tathā A
sandhyasthikoṣṭhalaprāptāś ca sirāsnāyugatās tathā A
em. tathā'vagāḍhagambhīrāḥ sarvato viṣamasthitāḥ |
naite sādhayituṃ śakyā ṛte bandhād bhavanti hi A
naite sādhayituṃ śakyā ṛte bandhād bhavanti hi A
[Adhyāya 19, collation]
|| athāto vraṇitopāsanīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.19.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantriḥ A
atha vraṇitasya prathamam evāgāram anvicchet || praśastavāstusuniviṣṭaṃ
śucyavātātapañca |
[cf. 1938 ed. 1.19.3]
apraśastavāstunigṛhe sambādhe 'śucinyātape
cātivāte ca rogāḥ syuściraṃ śārīramānasāḥ |
cātivāte ca rogāḥ syuściraṃ śārīramānasāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.19.4]
tasmiñ chayanam asambādhaṃ svāstīrṇaaṇaṃ manojñam prākchīrṣan saśastraṅ
kurvvīta |
[cf. 1938 ed. 1.19.5]
sukhaceṣṭāpracāraḥ syāt | svāstīrṇṇe śayane vraṇī
prācyādiśi sthito devās tat pūjanārthan tataḥśiras
prācyādiśi sthito devās tat pūjanārthan tataḥśiras
[cf. 1938 ed. 1.19.6]
tasmin suhṛdbhir anukūlaiḥ priyamvadair upāsyamāno yatheṣṭamāśīteti
||
[cf. 1938 ed. 1.19.7]
bhavanti cātra||
[cf. 1938 ed. 1.19.8]
suhṛdo vikṣipanty āśu kathābhir vvraṇavedanāḥ |
āśvāsayanto bahuśaḥ svanukūlāḥ priyamvadāḥ ||
āśvāsayanto bahuśaḥ svanukūlāḥ priyamvadāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.19.8a]
em. divāsvapnādvraṇe kaṇḍūrgātrāṇāṃ gauravaṃ tathā |
śvayathur vedanā rāgaḥ srāvaś caiva bhṛśaṃ bhavet A
śvayathur vedanā rāgaḥ srāvaś caiva bhṛśaṃ bhavet A
utthāsamvesanaparimārjjanādiṣu cātmaceṣṭāsvapramatto vraṇaṃ rakṣet ||
bhavanti cātra||
[cf. 1938 ed. 1.19.11]
sthānāsanañcaṅkramaṇaṃ divāsvapnan tathaiva ca |
vraṇito na viniṣeveta śaktimān api mānavaḥ ||
vraṇito na viniṣeveta śaktimān api mānavaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.19.12]
em. utthānādyāsanaṃ sthānaṃ śayyā cātiniṣevitā |
prāpnuyānmārutād aṅgarujas tasmād vivarjayet A
prāpnuyānmārutād aṅgarujas tasmād vivarjayet A
gamyānāñ ca strīṇāṃ sandarśanasambhāṣaṇasaṃsparśanāni dūrata eva
pariharet || bhavanti cātra||
[cf. 1938 ed. 1.19.14]
strīṇāṃ sandarśanāc chukraṅ kadācid balitaṃ sravet |
grāmyadharmmakṛtān doṣān so 'saṃsargge 'pyavāpnuyāt ||
grāmyadharmmakṛtān doṣān so 'saṃsargge 'pyavāpnuyāt ||
[cf. 1938 ed. 1.19.15]
strīṇāṃH om. A strīṇaṃ N sandarśanāc chukraṅsandarśanācchukraṃNH strīdarśanādibhiḥ śukraṃ A kadācid balitaṃkadācid balitaṃH kadāciccalitaṃ AN sravet | grāmyadharmmakṛtānsravet |
grāmyadharmakṛtānsravet |
grāmyadharmmakṛtānAH śravet |
grāmyadharmakṛtā N doṣān soAH doṣāṃso N 'saṃsargge'saṃsargeAH saṃsarge N 'pyavāpnuyāt'pyavāpnuyātAH pyavāpnuyāt N
grāmyadharmakṛtānsravet |
grāmyadharmmakṛtānAH śravet |
grāmyadharmakṛtā N doṣān soAH doṣāṃso N 'saṃsargge'saṃsargeAH saṃsarge N 'pyavāpnuyāt'pyavāpnuyātAH pyavāpnuyāt N
navadhānyamāṣatilakaśāyakulatthaniṣpāvakaharitaśokāmlalavaṇaguḍapiṣṭavikṛtaśuṣkaśākājāvimāṃsaśīto
dakadadhidugdhatakraprabhṛtīni pariharet || bhavanti cātra||
navadhānyamāṣatilakaśāyakulatthaniṣpāvakaharitaśokāmlalavaṇaguḍapiṣṭavikṛtaśuṣkaśākājāvimāṃsaśītonavadhānyamāṣatilakaśāyakulatthaniṣpāvakaharitaśokāmlalavaṇaguḍapiṣṭavikṛtaśuṣkaśākājāvimāṃsaśītoH navadhānyamāṣatilakalāyakulatthaniṣpāvaharitakaśākāmlalavaṇakaṭukaguḍapiṣṭavikṛtivallūraśuṣkaśākājāvikānūpaudaka- māṃsavasāśītodakakṛśarāpā A navadhānyamāṣatilakaṣāyakulatthaniṣpāvaharitaśākāvlalavaṇaguḍapiṣṭavikṛtaśuṣkaśākājāvimāṃsasītodaka N dakadadhidugdhatakraprabhṛtīnidakadadhidugdhatakraprabhṛtīniH yasadadhidugdhatakraprabhṛtīni A dadhidugdhatakraprabhṛtīni N pariharet || bhavantipariharet || bhavati cātraem. pariharetpariharet || bhavati cātra AH pariharet || bhavati N cātraN om. AH
takrānto navadhānyādiryoyamvargga udāhṛtaḥ |
doṣasañjanano hyeṣa vijñeyaḥ pūyavarddhanaḥ ||
doṣasañjanano hyeṣa vijñeyaḥ pūyavarddhanaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.19.17]
madyapañyamaireyāriṣṭāsavamadhusurāvihārām pariharet ||
[cf. 1938 ed. 1.19.18]
madyamamlañ ca rūkṣañ ca tīkṣṇamuṣṇañ ca vīryataḥ |
āśukāri ca tatpītaṃ kṣipram vyāpādayed vraṇaṃ ||
āśukāri ca tatpītaṃ kṣipram vyāpādayed vraṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.19.19]
vātātaparajodhūmātibhojanāniṣṭaśravaṇadarśanāmarṣaśokaviṣamaśayanāsanarātrijāgaraṇātmakṣikādibhiś
cābādhām pariharet ||
vātātaparajodhūmātibhojanāniṣṭaśravaṇadarśanāmarṣaśokaviṣamaśayanāsanarātrijāgaraṇātmakṣikādibhiśH vātātaparajodhūmāvaśyāyātisevanātibhojanāniṣṭabhojanaśravaṇadarśanerṣyāmarṣabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇaviṣamāśana- śayanopavāsavāgvyāyāmasthānacaṅkramaṇaśītavātaviruddhādhyaśanājīrṇamakṣikā A vātātaparajodhūmātibhojanāniṣṭaśravaṇadarśanāmapaśokaviṣamaśayanāsanarātrijāgaraṇātmakṣikādi N cābādhāmH dyā bādhāḥ A ṣṭhāvādhaṃ N
vraṇitasyopataptasya kāraṇair eva mādibhiḥ |
kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ samyag na jīryati ||
kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ samyag na jīryati ||
[cf. 1938 ed. 1.19.21]
ajīrṇaaṇāt pavanādīnāṃ vibhramobalavān bhavet |
tataḥ śopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyāt ||
tataḥ śopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyāt ||
[cf. 1938 ed. 1.19.22]
ajīrṇaaṇāt pavanādīnāṃajīrṇṇāt pavanādīnāṃH ajīrṇāt pavanādīnāṃajīrṇṇāt pavanādīnāṃ AN vibhramobalavān bhavet | tataḥvibhramobalavān bhavet |
tataḥH vibhramo balavān bhavet |
tataḥ A vibhramo balavānbhavet |
tataḥ N śopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyātśopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyātśopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyātNH śopharujāsrāvadāhapākānavāpnuyāt A
tataḥH vibhramo balavān bhavet |
tataḥ A vibhramo balavānbhavet |
tataḥ N śopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyātśopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyātśopharujāśrāvadāhapākānavāpnuyātNH śopharujāsrāvadāhapākānavāpnuyāt A
sadā ca
nīcanakharomṇāśucināśucivāsasāśāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇabhavitavyaṃ
|| tat kasya hetoḥ hiṃsāvihārāṇi tu rakṣānsipaśupatikuberakumārānucarāṇi
mānsaśoṇitapratvāt kṣatajanimittam vraṇitam upa sarppanti satkārārthañ
jighāṃsūni vā kadācid bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 1.19.23]
sadā casadācaNH sadā A nīcanakharomṇāśucināśucivāsasāśāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇabhavitavyaṃnīcanakharomṇāśucināśucivāsasāśāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇabhavitavyaṃH nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇa bhavitavyam A nīcanakharoṣṇā śucinā śucivāsasā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇa bhavitavyam N tat kasyaNH iti | tat kasya A hiṃsāvihārāṇihinsāvihārāṇiNH hiṃsāvihārāṇi hi A tuNH mahāvīryāṇi A mānsaśoṇitapratvāt kṣatajanimittammānsaśoṇitapratvāt kṣatajanimittamH māṃsaśoṇitapriyatvāt kṣatajanimittaṃ AN vraṇitamNH vraṇinam A kadācid bhavantiNH kadācit A
teṣāṃ satkārakāmānām prayatetāntarātmanā |
dhūpamālyopahārām̐ś ca bhakṣām̐ś caivopahārayet ||
dhūpamālyopahārām̐ś ca bhakṣām̐ś caivopahārayet ||
[cf. 1938 ed. 1.19.24]
te tu santarppitā ātmavanna hiṃsyus tasmāt satatam atandritajanaparivṛto
nityadīpodakaśastrasragdāmālaṅkṛta veśmani sampan maṅgalamano 'nukūlāḥ
kathāḥ śṛṇvannāsīta ||
[cf. 1938 ed. 1.19.25]
ātmavannaātmavantan naH ātmavantaṃ naātmavantan na AN hiṃsyushiṃsyuḥAH hi syu N tasmāt satatamNH tasmāt satata A atandritajanaparivṛtoatandrita janaparivṛtoNH matandrito janaparivṛto A nityadīpodakaśastrasragdāmālaṅkṛtanityadīpodakaśastrasragdāmālaṅkṛtaH nityaṃ dīpodakaśastrasragdāmapuṣpalājādyalaṅkṛte A nityadīpodakaśastrasragdāmānaṅkṛta N sampan maṅgalamanoH sampanmaṅgalamano A sāṃpanmaṅgalamano N 'nukūlāḥ'nukūlāḥAH nukūlāḥ N śṛṇvannāsītaAH śṛṇvannāsīt N
sampatmaṅgalayuktābhiḥ kathābhiḥ prītamānasaḥ |
āsāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ sukham avāpnuyāt ||
āsāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ sukham avāpnuyāt ||
[cf. 1938 ed. 1.19.26]
ṛksāmayajurbhir mmantrairaparaiś cāśīrvvādair upādhyāyabhiṣajāś ca
sandhyayo rakṣāṅkuryuḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.19.27]
sarṣapāriṣṭapatrābhyāṃ sarppiṣālavaṇena ca |
dvirahnaḥ kārayed rūpaṃ saptarātramatandritaḥ ||
dvirahnaḥ kārayed rūpaṃ saptarātramatandritaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.19.28]
chattrāticchattralāṅgulīñ jaṭilāṃ brahmacāriṇīṃ |
lakṣmīguhāmatiguhāvacāmativiṣāntathā || śatavīryāṃ saha sravīryāṃ
siddhārthām̐ś cāpi dhārayet || bhavanti cātra||
[cf. 1938 ed. 1.19.29]
chattrāticchattralāṅgulīñchatrāticchatralāṅgulīñNH chatrāmaticchatrāṃ lāṅgū(ṅga)līṃ A jaṭilāṃAH jaṭilā N lakṣmīguhāmatiguhāvacāmativiṣāntathālakṣmīguhāmatiguhāvacāmativiṣān tathāNH lakṣmīṃ guhāmatiguhāṃ vacāmativiṣāṃ A śatavīryāṃAH śatavīryā N sravīryāṃAH sravīryā N siddhārthām̐śH siddhārthakāṃś A siddhārthāś N cāpiH ca śi A om. N dhārayet || bhavanti cātraem. rasā dhārayet A cāpi dhārayet N dhārayet || bhavati cātra H
em. vyajyeta bālavyajanairvraṇaṃ na ca vighaṭṭayet |
na tudenna ca kaṇḍūyecchayānaḥ paripālayet A
na tudenna ca kaṇḍūyecchayānaḥ paripālayet A
anena vidhānā yuktam ārād eva niśācarāḥ |
vanaṃ kesariṇākrāntaṃ varjjayanti mṛgā iva ||
vanaṃ kesariṇākrāntaṃ varjjayanti mṛgā iva ||
[cf. 1938 ed. 1.19.31]
em. jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇaṃ dravottaram |
bhuñjāno jāṅgalair māṃsaiḥ śīghraṃ vraṇam apohati A
bhuñjāno jāṅgalair māṃsaiḥ śīghraṃ vraṇam apohati A
bālośīrair vraṇambījair nna ca nam parighaṭūyet |
na tuden na ca kaṇḍūyāc chayānaḥ paripālayet ||
jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalyamuṣkan dravottaraṃ |
bhuñjāno jāṅgalair mmāsaiḥ śīghraṃ vraṇam apohati ||
taṇḍulīyakajīvantī suniṣarṇṇakavāstukaiḥ |
bālamūlakavārttākī paṭolaiḥ kāravallakaiḥ ||
na tuden na ca kaṇḍūyāc chayānaḥ paripālayet ||
jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalyamuṣkan dravottaraṃ |
bhuñjāno jāṅgalair mmāsaiḥ śīghraṃ vraṇam apohati ||
taṇḍulīyakajīvantī suniṣarṇṇakavāstukaiḥ |
bālamūlakavārttākī paṭolaiḥ kāravallakaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.19.33]
bālośīrairH om. AN vraṇambījair nna ca namvraṇambījair nna ca namH om. AN parighaṭūyet | naparighaṭūyet |
naH om. AN tuden na caH om. AN kaṇḍūyāc chayānaḥH om. AN paripālayet || jīrṇaśālyodanaṃparipālayet ||
jīrṇaśālyodanaṃH om. AN snigdhamalyamuṣkanH om. AN dravottaraṃH om. AN bhuñjāno
bhuñjānoH om. AN jāṅgalairH om. AN mmāsaiḥH om. AN śīghraṃśīghraṃH om. AN vraṇamH om. AN apohatiH om. AN taṇḍulīyakajīvantī
taṇḍulīyakajīvantīAH om. N suniṣarṇṇakavāstukaiḥH suniṣaṇṇakavāstukaiḥ A om. N bālamūlakavārttākībālamūlakavārttākī
bālamūlakavārttākīNH
bālamūlakavārtāka A kāravallakaiḥH kāravellakaiḥ AN
naH om. AN tuden na caH om. AN kaṇḍūyāc chayānaḥH om. AN paripālayet || jīrṇaśālyodanaṃparipālayet ||
jīrṇaśālyodanaṃH om. AN snigdhamalyamuṣkanH om. AN dravottaraṃH om. AN bhuñjāno
bhuñjānoH om. AN jāṅgalairH om. AN mmāsaiḥH om. AN śīghraṃśīghraṃH om. AN vraṇamH om. AN apohatiH om. AN taṇḍulīyakajīvantī
taṇḍulīyakajīvantīAH om. N suniṣarṇṇakavāstukaiḥH suniṣaṇṇakavāstukaiḥ A om. N bālamūlakavārttākībālamūlakavārttākī
bālamūlakavārttākīNH
bālamūlakavārtāka A kāravallakaiḥH kāravellakaiḥ AN
sadāḍimaiḥ sāmalakair ghṛtabhṛṣṭaiḥ sasaindhavaiḥḥ |
anyair eva ṅguṇair vvāpi mudgādīnāṃ rasena vā ||
anyair eva ṅguṇair vvāpi mudgādīnāṃ rasena vā ||
[cf. 1938 ed. 1.19.34]
divā na nidrā vaśago nivātagṛhagocaraḥ |
vraṇī vaidyavase tiṣṭhac chīghraṃ vraṇam apohati ||
vraṇī vaidyavase tiṣṭhac chīghraṃ vraṇam apohati ||
[cf. 1938 ed. 1.19.35]
tau ca ruk ca divāsvāpāt tāś ca mṛtyuś ca maithunāt ||
[Adhyāya 20, collation]
|| athāto hitāhitīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.20.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
yad vāyoḥ pathyan tat pittasyāpathyam ity anena hetunā na kiñcid dravyam
ekāntena hitam ahitam vāstīti kecid ācāryā bruvate || taṃ tu na samyak |
iha khalu dravyāṇi svabhāvataḥ saṃyogataś ca ekāntahitāni ekāntāhitāni
hitāhitāni ca bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 1.20.3]
yad vāyoḥNH yadvāyoḥ A kiñcid dravyamkiñcid dravyamN kiñciddravya A kiñci dravyam H ekāntenaNH mekāntena A hitamNH hita A ahitamNH mahitaṃ A kecid ācāryāH kecidācāryā A kecid ācārya N bruvate || taṃ tu nabruvate || taṃ tu naNH bruvate | tat tu na A dravyāṇiNH yasmāddravyāṇi A saṃyogataś caNH saṃyogataś cai A ekāntahitāniekāntahitāniNH kāntahitā A ekāntāhitāniNH nyekāntāhitāni A
tatraikāntāhitāni jātisātmyatvāt | salilaghṛtadugdhvaudanaprabhṛtīni |
ekāntāhitāni tu dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛtttāny agnikṣāraviṣādīni
saṃyogatas tv aparāṇi viṣatulyāni bhavanti | hitāhitāni tu yad vāyoḥ
pathyan tat pittasyāpathyam iti
[cf. 1938 ed. 1.20.4]
tatraikāntāhitānitatra ,ekāntahitāniH tatra ekāntahitānitatra ,ekāntahitāni AN jātisātmyatvāt | salilaghṛtadugdhvaudanaprabhṛtīnijātisātmyatvāt | salilaghṛtadugdhvaudanaprabhṛtīniH jātisātmyāt salilaghṛtadugdhaudanaprabhṛtīni A jātisātmyatvāt | salilaghṛtadugdhodanaprabhṛtīni N pravṛtttānypravṛttānyNH pravṛttānya A agnikṣāraviṣādīniNH nalakṣāraviṣādīni A saṃyogatassaṃyogatasNH saṃyogāda A tv aparāṇiH parāṇi A mṛparāṇi N yad vāyoḥNH yadvāyoḥ A itiAH ity N
etad dvitvān na sarvvavraṇinām ayam āhārārthe vargga upadiśyate |
raktaśāliṣaṣṭikāṅgukamukundakapāṇḍukakalama nīvārodravoddālakaśyāmākavāḥ
||
eṇahariṇakuraṅgāmṛgamātṛkāsvadaṃṣṭrīkrakaralāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakāḥ
|| mudgavanamasūramukuṣṭhahareṇaavāḍhakīsatīnāḥ ||
cillīvāstūkasuniṣarṇṇakajīvantī taṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇṇāḥ | gavyaṃ
ghṛtaṃ saindhavadāḍimāmalakam ity eṣa varggaḥ sarvvavraṇinyaḥ sāmānyataḥ
pathyatamaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.20.5]
etad dvitvān naH ataḥ A etad virvāna N sarvvavraṇināmsarvavraṇināmN sarvaprāṇinā A sarvvavraṇinā H ayamN maya AH āhārārtheem. māhārārthaṃ A āhārthai N māhārārthe H raktaśāliṣaṣṭikāṅgukamukundakapāṇḍukakalamaraktaśāliṣaṣṭikāṅgukamukundakapāṇḍukakalamaH tad yathā- raktaśāliṣaṣṭikakaṅgukramukundakapāṇḍukapītakapramodakakālakāsanakapuṣpakakardamakaśakunāhṛtasugandhakakalama A raktaśāliṣaṣṭhikāṅgakamukundakapāṇḍukakalama N nīvārodravoddālakaśyāmākavāḥH nīvārakodravoddālakaśyāmākagodhūmayavavaiṇavai A nīvārakoddravoddālakasyāmākayavāḥ N eṇahariṇakuraṅgāmṛgamātṛkāsvadaṃṣṭrīkrakaralāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakāḥeṇahariṇakuraṅgāmṛgamātṛkāsvadaṃṣṭrīkrakaralāvatittirikapiñjalavarttīrakavarttakāḥH ṇahariṇakuraṅgamṛgamātṛkāśvadaṃṣṭrākarālakrakarakapotalāvatittirikapiñjalavartīravartikā A eṇahariṇakuraṅgamṛgamātṛkāśca daṃṣṭrīkrakaralāvatittirikapiñjalavarttīkavarttakāḥ N mudgavanamasūramukuṣṭhahareṇaavāḍhakīsatīnāḥmudgavanamasūramukuṣṭhahareṇaavāḍhakīsatīnāḥH mudgavanamudgamakuṣṭhakalāyamasūramaṅgalyacaṇakahareṇvāḍhakīsatīnā A mudgavanamudgamaśūramakuṣṭahareṇvāḍhakīśatīnāḥ N cillīvāstūkasuniṣarṇṇakajīvantīH ścillivāstukasuniṣaṇṇakajīvantī A cillīvāstūkasuniṣaṇṇakajīvantī N taṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇṇāḥH taṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇyaḥ A taṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇṇiḥ N saindhavadāḍimāmalakamNH saindhavaṃ, dāḍimāmalakam A varggaḥvargaḥAH vargāḥ N sarvvavraṇinyaḥH sarvaprāṇināṃ A sarvavraṇibhyaḥ N pathyatamaḥAH pathyatamāḥ N
tathā brahmacaryanivātaśayaṇoṣṇodakādivāsvapnāvyāyāmādhūmasevā ca
ekāntaḥ pathyatamāni |
[cf. 1938 ed. 1.20.6]
ahitāni prāg upadiṣṭāni | hitāhitāni tu yad vāyoḥ pathyan tat
pittasyāpathyam iti ||
[cf. 1938 ed. 1.20.7]
saṃyogatas tv aparāṇi viṣatulyāni bhavanti |
vallīphalajavakakarīraāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyāka
tailaśuṣkaśākamadyajāmvajāṅgalacilimilimatsyagodhāvarāhānacaikadhyamaśnīyāt
| payasā prākpayaso 'nte vā payasaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.20.8]
saṃyogatasNH saṃyogata A tv aparāṇitv aparāṇiNH stvaparāṇi A vallīphalajavakakarīraāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākavallīphalajavakakarīraāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākaH tad yathā- vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyāka A vallīphalakavaka | karīra | āmlaphala | lavaṇa | kulattha | piṇyā N tailaśuṣkaśākamadyajāmvajāṅgalacilimilimatsyagodhāvarāhānacaikadhyamaśnīyāt | payasāem. dadhitailavirohipiṣṭaśuṣkaśākājāvikamāṃsamadyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃśca naikadhyamaśnīyāt payasā A ka | taila | śuṣkaśāka | madyajāmba | jaṅgala | cilicimimatsya | godhāvarāhānacaikadhyam aśnīyāt | payasā N tailaśuṣkaśākamadyajāmvajāṅgalacilimilimatsyagodhāvarāhānacaikadhyam aśnīyāt | payasā H prākpayasoH om. A prātprūyason N 'nte vāH om. A te vā N payasaḥNH om. A
em. rogaṃ sātmyaṃ ca deśaṃ ca kālaṃ dehaṃ ca buddhimān | avekṣyāgnyādikān bhāvān rogavṛtteḥ prayojayet A
em. avasthāntarabāhulyādrogādīnāṃ vyavasthitam A
em. dvayor anyatarādāne vadanti viṣadugdhayoḥ |
dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣamekāntato 'hitam A
dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣamekāntato 'hitam A
em. evaṃ yuktaraseṣveṣu dravyeṣu salilādiṣu |
ekāntahitatāṃ viddhi vatsa suśruta nānyathā A
ekāntahitatāṃ viddhi vatsa suśruta nānyathā A
em. ato 'nyānyapi saṃyogādahitāni vakṣyāmaḥ- navavirūḍhadhānyairvasāmadhupayoguḍamāṣair vā grāmyānūpaudakapiśitādīni nābhyavaharet; na payomadhubhyāṃ rohiṇīśākaṃ jātukaśākaṃ vā'śnīyāt, balākāṃ vāruṇīkulmāṣābhyāṃ, kākamācīṃ pippalīmaricābhyāṃ; nāḍībhaṅgaśākakukkuṭadadhīni ca naikadhyaṃ; madhu coṣṇodakānupānaṃ; pittena cāmamāṃsāni; surākṛśarāpāyasāṃś ca naikadhyaṃ; sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulīṃ; matsyaiḥ sahekṣuvikārān; guḍena kākamācīṃ, madhunā mūlakaṃ, guḍena vārāhaṃ madhunā ca saha viruddhaṃ; kṣīreṇa mūlakam, āmrajāmbavaśvāvicchūkaragodhāśca; sarvāṃś ca matsyān payasā, viśeṣeṇa cilicimaṃ; kadalīphalaṃ tālaphalena payasā dadhnā takreṇa vā; lakucaphalaṃ payasā dadhnā māṣasūpena vā, prāk payasaḥ payaso 'nte vā A
kapotām̐ś ca sarṣapatailasiddhām̐ś ca nāśnīyāt |
kapiñjalamayūralāvatittirigodhāś cairaṇḍakāṣṭhasiddhā eraṇḍatailana
nādyāt | madhughṛtasamaghṛtamadhucāntarikṣaudakānupānaṃ | kāṃsabhājane
daśarātraparyuṣitaṃ sarppiḥ | madhunoṣṇena vā dadhimadyañ ca | pittena
cāmamāṃsāni | surākṛsarapāyasām̐śca naikadhyamaśnīyāt | sauvīreṇa
sahatilasaṣkulī | takreṇa madhughṛtadhānāpṛṣatamāṃsāni | godhāmmadhunā |
kṣaudrāsavena matsyāṃ | pṛṣatamāṃsam vā maireyamādhvīkābhyāṃ |
matsyānupotakayā sahaikṣuvikṛtīś ca sarvvāḥ | guḍaṅkākamācyāmadhunā
mūlakāni ca | naikadhyamadhunā varāhaṃ | dadhnā kukkuṭaṃ | madyena
balākāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.20.14]
kapotām̐ś cakapotāṃś caNH ataḥ karmaviruddhān vakṣyāmaḥ- kapotā A sarṣapatailasiddhām̐ś casarṣapatailasiddhāṃś casarṣapatailasiddhām̐ś caNH n sarṣapatailabhṛṣṭān A nāśnīyāt | kapiñjalamayūralāvatittirigodhāśnāśnīyāt | kapiñjalamayūralāvatittirigodhāśH nādyāt; kapiñjalamayūralāvatittirigodhā A nāśnīyāt | kapiñjalamapūralāvatittirigodhāś N cairaṇḍakāṣṭhasiddhāNH ścairaṇḍadārvyagnisiddhā A eraṇḍatailanaH eraṇḍataila A eraṇḍatailena N nādyāt | madhughṛtasamaghṛtamadhucāntarikṣaudakānupānaṃH siddhā vā nādyā A nādyāt | madhughṛte samadhṛte madhucāntarikṣodapānaṃ N kāṃsabhājanekānsabhājaneNH t; kāṃsyabhājane A madhunoṣṇena vāH madhu coṣṇair A madhunomlena vā N dadhimadyañ cadadhimadyañ caNH om. A pittenaNH om. A cāmamāṃsānicāmamānsāniNH om. A surākṛsarapāyasām̐ścaH uṣṇe A surakṛsarāyāpāyasāṃś ca N naikadhyamaśnīyāt | sauvīreṇaH om. A naikedhyam aśnīyāt | sauvīreṇa N sahatilasaṣkulīsahatilasaṣkulīH om. A saha tila saṃskulī N takreṇaNH om. A madhughṛtadhānāpṛṣatamāṃsānimadhughṛtadhānāpṛṣatamānsāniNH om. A godhāmmadhunāH om. A śodhāmmadhunā N kṣaudrāsavenakṣaudrāsavenaNH om. A matsyāṃNH om. A pṛṣatamāṃsam vāpṛṣatamānsamvāNH vā A maireyamādhvīkābhyāṃmaireyamādhvīkābhyāṃNH matsyaparipa A matsyānupotakayāH cane śṛṅgaverapari A matsyātupotakayā N sahaikṣuvikṛtīś caNH paca A sarvvāḥH ne vā A sandhāḥ N guḍaṅkākamācyāmadhunāH siddhāṃ kākamācīṃ; tilakalkasiddhamu A guḍakākaśācyāmadhunā N mūlakāni caNH podikāśākaṃ A naikadhyamadhunānaikadhyamadhunāNH nārike A varāhaṃH lena varāha A vaśahaṃ N dadhnāNH vasā A kukkuṭaṃH om. A kurkuḍhaṃ N madyenaNH paribhṛ A balākāṃH ṣṭāṃ balākāṃ; bhāsamaṅgāraśūlyaṃ nāśnīyāditi A valākaṃ N
em. ato mānaviruddhān vakṣyāmaḥ- madhvambunī madhusarpiṣī mānatastulye nāśnīyāt; snehau madhusnehau jalasnehau vā viśeṣādāntarīkṣodakānupānau A
em. ata ūrdhvaṃ rasadvandvāni rasato vīryato vipākataś ca viruddhāni vakṣyāmaḥ- tatra madhurāmlau rasavīryaviruddhau, madhuralavaṇau ca, madhurakaṭukau ca sarvataḥ, madhuratiktau rasavipākābhyāṃ, madhurakaṣāyau ca, amlalavaṇau rasataḥ, amlakaṭukau rasavipākābhyām, amlatiktāvamlakaṣāyau ca sarvataḥ, lavaṇakaṭukau rasavipākābhyāṃ, lavaṇatiktau lavaṇakaṣāyau ca sarvataḥ, kaṭutiktau rasavīryābhyāṃ kaṭukaṣāyau ca, tiktakaṣāyau rasataḥ A
taratamayogayuktāṃś ca | bhāvānatirūkṣam atisnigdham atyuṣṇam atiśītam
evamādīn vivarjjayet | na madhunoṣṇaṃ | noṣṇa noṣṇārtto | na
madhunātilakalkenopotakāṃ | na pippalīmatsyavesayā | priyaṅgvanuliptena
pāyasamaśnīyāt ||
[cf. 1938 ed. 1.20.17]
taratamayogayuktāṃś caNH taratamayogayuktāṃśca A bhāvānatirūkṣamH bhāvānatisnigdhā A bhāvān atislakṣam N atisnigdhamatiśnigdhamNH natirūkṣā A atyuṣṇamNH natyuṣṇā A atiśītamNH natiśītānity A evamādīn vivarjjayet | naevamādīn vivarjayet || naevamādīn vivarjjayet | naNH evamādīn vivarjayet A madhunoṣṇaṃH om. A madhunā uṣṇaṃ N noṣṇaH om. A noṣṇo N noṣṇārtto | nanoṣnārtto | naNH om. A madhunātilakalkenopotakāṃ | namadhunātilakalkenopotakāṃ | naH om. A madhunā tilakankenaupetakāṃ || na N pippalīmatsyavesayāH om. A pippalīmatsyavaśasayā N priyaṅgvanuliptenaH om. A priyaṃścānuliptena N pāyasamaśnīyātH om. A pāyasam aśnīyāt N
bhavanti cātra||
viruddhāny evam ādīni vīryato yāni kānicit |
tāny ekāntāny eva śeṣam vidyād hitāhitaṃ || bhavanti cātra||
viruddhāny evam ādīni vīryato yāni kānicit |
tāny ekāntāny eva śeṣam vidyād hitāhitaṃ || bhavanti cātra||
[cf. 1938 ed. 1.20.18]
vyādhimindriyadaurbbalyam maraṇ vā niyacchati |
viruddharasavīryāṇi bhuñjāno 'nātmavān naraḥ ||
viruddharasavīryāṇi bhuñjāno 'nātmavān naraḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.20.19]
yatkiñcid doṣam utkleśya bhuktaṃ kāyān na nirharet |
rasādiṣu rasārthatvāt tad vikārāya kalpate ||
rasādiṣu rasārthatvāt tad vikārāya kalpate ||
[cf. 1938 ed. 1.20.20]
viruddhāśanajānrogān pratihanti virecanaṃ |
vamanaṃ śamanam vāpi pūrvvam vā hitasevanaṃ ||
vamanaṃ śamanam vāpi pūrvvam vā hitasevanaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.20.21]
sātmyato 'lpatayā vāpi dīptāgnes taruṇasya ca |
snigdhavyāyām iva linām viruddham vitatham bhaved iti ||
snigdhavyāyām iva linām viruddham vitatham bhaved iti ||
[cf. 1938 ed. 1.20.22]
kṣāram agniñ jalāyuś ca tathā śoṇitavarṇṇanaṃ |
doṣadhātumalañ caiva karṇṇatāḍanam eva ca ||
āmapakveṣaṇīyañ ca ālepanavidhin tathā |
vraṇitopāsanīyañ ca viruddhānnena viṃśatiḥ ||
doṣadhātumalañ caiva karṇṇatāḍanam eva ca ||
āmapakveṣaṇīyañ ca ālepanavidhin tathā |
vraṇitopāsanīyañ ca viruddhānnena viṃśatiḥ ||
[1.20.22.add]
kṣāram|| kṣāramNpcHpc om. NacHac agniñHpc om. NacHac agni Npc jalāyuś caNpcHpc om. NacHac tathāNpcHpc om. NacHac śoṇitavarṇṇanaṃHpc om. NacHac sotavarṇṇanaṃ Npc doṣadhātumalañ
doṣadhātumalañHpc om. NacHac
doṣadhātumalaś Npc caivaNpcHpc om. NacHac karṇṇatāḍanamNpcHpc om. NacHac eva caNpcHpc om. NacHac āmapakveṣaṇīyañ ca
āmapakveṣaṇīyañ caHpc om. NacHac
āsapankeṣaṇīyañ ca Npc ālepanavidhinNpcHpc om. NacHac tathāNpcHpc om. NacHac vraṇitopāsanīyañ ca
vraṇitopāsanīyañ caHpc om. NacHac
ṇitopāsanīyañ ca Npc viruddhānnenaHpc om. NacHac viruddhānn eva Npc viṃśatiḥviṅśatiḥNpcHpc om. NacHac
doṣadhātumalañHpc om. NacHac
doṣadhātumalaś Npc caivaNpcHpc om. NacHac karṇṇatāḍanamNpcHpc om. NacHac eva caNpcHpc om. NacHac āmapakveṣaṇīyañ ca
āmapakveṣaṇīyañ caHpc om. NacHac
āsapankeṣaṇīyañ ca Npc ālepanavidhinNpcHpc om. NacHac tathāNpcHpc om. NacHac vraṇitopāsanīyañ ca
vraṇitopāsanīyañ caHpc om. NacHac
ṇitopāsanīyañ ca Npc viruddhānnenaHpc om. NacHac viruddhānn eva Npc viṃśatiḥviṅśatiḥNpcHpc om. NacHac
em. atha vātaguṇān vakṣyāmaḥ- pūrvaḥ samadhuraḥ snigdho lavaṇaś caiva mārutaḥ | gururvidāhajanano raktapittābhivardhanaḥ A
em. kṣatānāṃ viṣajuṣṭānāṃ vraṇinaḥ śleṣmalāś ca ye | teṣāṃ eva viśeṣeṇa sadā rogavivardhanaḥ A
em. vātalānāṃ praśastaś ca śrāntānāṃ kaphaśoṣiṇām | madhuraś cāvidāhī ca kaṣāyānuraso laghuḥ | dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭhaścakṣuṣyo balavardhanaḥ A
em. raktapittapraśamano na ca vātaprakopaṇaḥ | viśado rūkṣaparuṣaḥ kharaḥ snehabalāpahaḥ A
em. paścimo mārutastīkṣṇaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ | sadyaḥ prāṇakṣayakaraḥ śoṣaṇas tu śarīriṇām A
em. uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca | kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāṃ cāprakopaṇaḥ A
em. tasmāc ca prakṛtisthānāṃ kledano balavardhanaḥ | kṣīṇakṣayaviṣārtānāṃ viśeṣeṇa tu pūjitaḥ A
[Adhyāya 21, collation]
|| athāto vraṇapraśnaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
vātapittaśleṣmāṇa eva dehe sambhavahetavo bhavanti || tair
evāsyāvyāpanair adhomadhyorddhasanniviṣṭaiḥ śarīram idan dhāryate|
agāram iva sthūṇābhir ataś ca tristhūṇam ity āhur ity eke| ta eva ca
vyāpannāḥ pralayahetavo bhavanti tad ebhiḥ śoṇitacaturtthaiḥ
sambhavasthitipralayeṣv apy avirahitaṃ śarīram bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.21.3]
deheNH deha A bhavanti || tairbhavanti | tairNH tair A evāsyāvyāpanairevāsyāvyāpanairH evāvyāpannair A eva vyāpannair N adhomadhyorddhasanniviṣṭaiḥH adhomadhyor dhvasanniviṣṭaiḥ A adhomadhyordhvasanniviṣṭaiḥ N śarīramNH śarīra A idanH midaṃ A ida N sthūṇābhirNH sthūṇābhis tisṛbhiḥ A tristhūṇamNH tristhūṇa A ityNH om. A āhurNH om. A ityNH māhu A eke| taeke | taNH reke | ta A eva caANHpc eva Hac bhavantibhavantiNH om. A tad ebhiḥNH tadebhir A śoṇitacaturtthaiḥśoṇitacaturtthaiḥNH eva śoṇitacaturthaiḥ A
bhavati cātra ||
nartte dehaḥ kaphād asti na ca pittān na mārutāt |
śoṇitād api vā nityan deham etais tu dhāryate ||
nartte dehaḥ kaphād asti na ca pittān na mārutāt |
śoṇitād api vā nityan deham etais tu dhāryate ||
[cf. 1938 ed. 1.21.4]
tatra vā gatigandhopādāno dhātuḥ | tapa santāpe | śliṣa āliṅgane | eṣāṃ
kṛdvihitaiḥ pratyayair vvātaṃ pittaṃ śleṣmā iti rūpāṇi bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 1.21.5]
teṣāṃ sthānāny ata ūrddhvam vakṣyāmaḥ || tatra samāsena vāyuḥ
śroṇīgudasaṃśrayaḥ | pakvāmāsayamadhyastham pittasya | āmāsayaḥ
śleṣmaṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.6]
ataḥ param pañcadhā vibhajyante | tatra vātasya vātavyādhike vakṣyāmaḥ |
pittasya yakṛtplīhānau hṛdayan dṛṣṭis tvag iti | pūrvvoktan tu śleṣmaṇas
tūrasaḥ kaṇṭhaḥ śiraḥ sandhaya iti || etāni khalu doṣasthānāny
avyāpannānām bhavanti | pūrvvoktañ ca ||
[cf. 1938 ed. 1.21.7]
vātavyādhikeNH vātavyādhau A dṛṣṭisNH dṛṣṭi A tvag itiNH stva A pūrvvoktan tuH k pūrvoktaṃ ca A pūrvoktañ ca N śleṣmaṇasNH śleṣmaṇa A tūrasaḥNH uraḥ śiraḥ A śiraḥsiraḥNH jihvāmūlaṃ A etāniNH pūrvoktaṃ ca etāni A doṣasthānānydoṣasthānānyNH doṣāṇāṃ sthānā A avyāpannānāmNH nyavyāpannānām A bhavantiNH om. A pūrvvoktañNH om. A caNH om. A
visargādānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā |
dhārayanti jagaddehaṅ kaphapittānilās tathā ||
dhārayanti jagaddehaṅ kaphapittānilās tathā ||
[cf. 1938 ed. 1.21.8]
tatra jijñāsyate || kim pittavyatirekeṇānyo 'gnirutāho pittam evāgnir
iti | atrocyate | na khalu pittavyatirekeṇānyo 'gnir upalabhyate |
āgneyatvāt pitte dahanapacanādiṣu pravarttamāno 'gnivad upacāraḥ
kriyante ntaragnir iti | kṣiṇe vāgniguṇe tatsamānadravyopayogād
ativṛddhe śītakriyopayogād āgamāc ca paśyāmo na khalu
pittavyatirekeṇānyo 'gnir iti |
[cf. 1938 ed. 1.21.9]
jijñāsyate || kimjijñāsyate | kimNH jijñāsyaṃ kiṃ A pittavyatirekeṇānyoNH pittavyatirekādanyo A 'gnirutāho'gnirutāhoH 'gniḥ? āho A gnir utāho N pittamNH svit pitta A evāgnirNH mevāgni A itiNH riti A pittavyatirekeṇānyopittavyatir𑑎ekeṇānyoNH pittavyatirekādanyo A 'gnirNH 'gni A upalabhyateNH rupalabhyate A dahanapacanādiṣuNH dahanapacanādiṣva A pravarttamānoH bhipravartamāne A pravarttamāne N 'gnivad upacāraḥ'gnivad upacāraḥH 'gnivadupacāraḥ A gnivad upacāraḥ N kriyante ntaragnirH kriyate 'ntaragni A kriyante ragnir N itiNH riti A kṣiṇeH kṣīṇe AN vāgniguṇeNH hy agniguṇe A tatsamānadravyopayogād ativṛddhetatsamānadravyopayogāt, ativṛddhetatsamānadra𑑎vyopayogād ativṛddheAH tatsamānadravyopayogād atipravṛddhe N pittavyatirekeṇānyopittavyatirekeṇānyoNH pittavyatirekādanyo A 'gnirH 'gni A gnir N itiNH riti A
tat tu dṛṣṭahetukena viśeṣeṇa pakvāmāsayamadhyasthaṃ caturvvidham apy
annam pacati vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi | tatrastham eva
cātmaśaktyā śeṣāṇām pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmmaṇānugrahaṅ
karoti | tasmin pitte pācako 'gnir iti saṃjñā || yakṛtplīhnoḥ pittan
tasmin rañjako gnir iti saṃjñā sa rasasya rāgakṛd uktaḥ | yat tu
hṛdistham pittan tasmin sādhako 'gnir iti saṃjñā
śobhitaprārthitamanorathasādhanakṛd uktaḥ || yat tu dṛṣṭyām pittaṃ
tasminn ālocako 'gnir iti saṃjñā sa rūpagrahaṇe dhikṛtaḥ || yat tu tvaci
pittan tasya bhrājako 'gnir iti saṃjñā so
'bhyaṅgaparisekāvagāhālayanādīnāṃ kriyādravyādīnāṃ pācayitā ||||
[cf. 1938 ed. 1.21.10]
tat tuH taccā A tatra N dṛṣṭahetukenaAH dṛṣṭahetuke N pakvāmāsayamadhyasthaṃpakvāmāśayamadhyasthañpakvāmāsa𑑎yamadhyasthaṃNH pakvāmāśayamadhyasthaṃ A caturvvidhamNH pittaṃ caturvidha A apyNH manna A annamNH pānaṃ A cātmaśaktyācātmaśaktyācātmaśaktyāANpcH cātmaktyā Nac pittasthānānāṃAH pittasthānānā N 'gnirH 'gni A gnir N itiNH riti A yakṛtplīhnoḥNH yat tu yakṛtplīhnoḥ A gnir itignir itiH 'gniriti A gni N rasasyaAH rasyasya N rāgakṛd uktaḥNH rāgakṛduktaḥ A yat tuNH yat pittaṃ A hṛdisthamNH hṛda A pittanpittaṃNH ya A tasmin sādhakoH sthaṃ tasmin sādhako A śaktisādhako N 'gnirH 'gni A gnir N itiNH riti A śobhitaprārthitamanorathasādhanakṛd uktaḥH so 'bhiprārthitamanorathasādhanakṛduktaḥ A śobhiprārthitamanorathasādhyakṛd uktaḥ N yat tuNH ya A dṛṣṭyāmNH ddṛṣṭyāṃ A tasminn ālocakotasminn ā𑑎locakoNH tasminnālocako A 'gnirH 'gni A gnir N itiNH riti A saṃjñā sasañjñā, saAH sa N rūpagrahaṇeNH rūpagrahaṇā' A tasyaNH tasmi A bhrājakoNH n bhrājako A 'gnirH 'gni A gnir N itiNH riti A 'bhyaṅgaparisekāvagāhālayanādīnāṃem. 'bhyaṅgapariṣekāvagāhālepanādīnāṃ A 'bhyaṅgapariṣekāvagāhālepanādīnā N bhyaṅgaparisekāvagāhālayanādīnāṃ H kriyādravyādīnāṃ pācayitāH kriyādravyāṇāṃ paktā chāyānāṃ ca prakāśakaḥ A kriyādravyāṇāṃ pācayitā N
bhavati cātra ||
pittaṃ tīkṣṇan dravam pūtinīlam pītan tathaiva ca |
uṣṇaṅ kaṭurasañ caiva vidagdhan tv amlam iṣyate ||
pittaṃ tīkṣṇan dravam pūtinīlam pītan tathaiva ca |
uṣṇaṅ kaṭurasañ caiva vidagdhan tv amlam iṣyate ||
[cf. 1938 ed. 1.21.11]
ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānāny anuvyākhyāsyāmaḥ || tatrāmāsayaḥ
pittāsayasyopari tatpratyanīkatvād ūrdhvagatitvāt tejasaś candra
ivādityasya sa caturvvidhasyāhārasyādhāraḥ sa ca tatraudakair guṇaiḥ
praklinno bhinnasaṃghātas sukhajaro bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.21.12]
śleṣmasthānānyśleṣmasthānānyNH śleṣmasthānā A anuvyākhyāsyāmaḥNH nyanuvyākhyāsyāmaḥ A tatrāmāsayaḥtatrāmāśayaḥNH tatra, āmāśayaḥ A pittāsayasyoparipittāśayasyoparipittāsaya𑑎syopariNH pittāśayasyopari A tatpratyanīkatvād ūrdhvagatitvāt tejasaśNH ṣṭāt tatpratyanīkatvād ūrdhvagatitvāt tejasaḥ A candraAH candrā N ivādityasya saivādityasya saH iva ādity asya A dityasya sa N tatraudakairNH tatraudakai A guṇaiḥNH rguṇai A praklinnoNH rāhāraḥ praklinno A
bhavati cātra ||
mādhuryāt picchilatvāc ca prakleditvāt tathaiva ca |
āmāsaye sambhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ ||
mādhuryāt picchilatvāc ca prakleditvāt tathaiva ca |
āmāsaye sambhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.13]
sa tatra sthitaḥ svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ
śarīrasyodakakarmmaṇānugrahaṅ karoti || uraḥsthas tu trikasandhāraṇam
ātmavīryyeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanam varaṇañ ca karoti |
kaṇṭhasthas tu jihvendriyasya saumyatvāt samyagrasajñāne vivarttate ||
śiraḥsthas tu snehasantarppaṇādhikṛtatvād indriyāṇām
ātmavīryyeṇānugrahaṃ karoti || sandhisthas tu sandhisaṃśleṣāt sarvvaṃ
sandhisaṃśleṣāt sarvvasandhyagranuhaṅ karoti ||
[cf. 1938 ed. 1.21.14]
sthitaḥsthitaḥNH stha eva A śeṣāṇāṃAH śeṣāṇā N śleṣmasthānānāṃAH śleṣmasthānānā N śarīrasyodakakarmmaṇānugrahaṅśarīrasyodakakarmmaṇānugrahaṅH śarīrasya codakakarmaṇā'nugrahaṃ A śarīrasya udakakarmonugrahaṅ N uraḥsthas tuH uraḥstha A urasthas tu N trikasandhāraṇamtrikasandhāraṇamNH strikasandhāraṇa A ātmavīryyeṇānnarasasahitenaātmavīryeṇānnarasasahitenaātmavīryyeṇānnarasasahitenaNH mātmavīryeṇānnarasasahitena A varaṇañ caNH om. A kaṇṭhasthas tuNHpc jihvāmūlakaṇṭhastho A kaṇṭhas tu Hac saumyatvāt samyagrasajñānesaumyatvāt samyagrasajñāneAN saumyatvāt 𑑛 samyagrasajñāne H vivarttateH vartate A nivarttate N śiraḥsthas tuH śiraḥsthaḥ A śirasthas tu N snehasantarppaṇādhikṛtatvād indriyāṇāmsnehasantarpaṇādhikṛtatvād indriyāṇāmNH snehasantarpaṇādhikṛtatvād indriyāṇā A ātmavīryyeṇānugrahaṃātmavīryyeṇānugrahaṅNH mātmavīryeṇānugrahaṃ A karotiNH karo A sandhisthas tusandhisthas tuNH om. A sandhisaṃśleṣāt sarvvaṃsandhisaṃśleṣāt sarvvaṃH t; sandhisthaḥ śleṣmā sarva A om. N sandhisaṃśleṣāt sarvvasandhyagranuhaṅH sandhisaṃśleṣāt sarvasandhyanugrahaṃ A sandhiśleṣāt sarvvasandhyanugrahaṅ N
bhavati cātra ||
śleṣmā śveto guru snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca |
madhuraś cāvidagdhaḥ syād vidagdho lavaṇaḥ smṛtaḥ ||
śleṣmā śveto guru snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca |
madhuraś cāvidagdhaḥ syād vidagdho lavaṇaḥ smṛtaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.15]
śoṇitasthānaprāgabhihitaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.21.16]
anuṣṇaśītam madhuraṃ snigdhaṃ raktañ ca varṇataḥ |
śoṇitaṅ guru visraṃ syād vidāhaś cāsya pittavat ||
śoṇitaṅ guru visraṃ syād vidāhaś cāsya pittavat ||
[cf. 1938 ed. 1.21.17]
etāni khalu doṣasthānāny atra sañcīyante doṣāḥ | prāk sañcayahetur uktaḥ
|| sañcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā
mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravam ālasyañ ceti liṅgāni bhavanti | tatra
prathamaḥ kriyākālaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.18]
ata ūrdhvam prakopakāraṇāni vakṣyāmaḥ | tatra
balavadvigrahātivyavāyavyāyāmapratapanapradhāvanābhighātalaṅghanaplavanaprataraṇajāgaraṇahayagajarathaprayāṇātikaṭukakaṣāyatiktalaghurūkṣaśītavīryyaśuṣkaśākavallūrakoradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇuniṣpāvānaśanavātamūtrapurīṣaśukravathūdgāraccharddibāṣpavegavighātādibhir
vviśeṣair vvāyuḥ prakopam āpadyate ||
[cf. 1938 ed. 1.21.19]
prakopakāraṇāniNH prakopaṇāni A balavadvigrahātivyavāyavyāyāmapratapanapradhāvanābhighātalaṅghanaplavanaprataraṇajāgaraṇahayagajarathaprayāṇātikaṭukakaṣāyatiktalaghurūkṣaśītavīryyaśuṣkaśākavallūrakoradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇuniṣpāvānaśanavātamūtrapurīṣaśukravathūdgāraccharddibāṣpavegavighātādibhirbalavadvigrahātivyavāyavyāyāmapratapanapradhāvanābhighātalaṅghanaplavanaprataraṇajāgaraṇahayagajarathaprayāṇātikaṭukakaṣāyatiktalaghurūkṣaśītavīryyaśuṣkaśākavallūrakoradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇuniṣpāvānaśanavātamūtrapurīṣaśukravathūdgāraccharddibāṣpavegavighātādibhirH balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇa- gajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakoddālakakoradūṣaśyāmākanīvāra- mudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavegavighātādibhir A baladvigrahātivyavāyavyāyāmapratapanapradhāvanābhighātalaṅghanaplavanapratarpanajāgaraṇahayarathagajaprayāṇātikaṭukakaṣāyatiktalaghurūkṣaśītavīryaśuṣkasākavallūrakoradūṣasyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇuniṣpāvānasanādhyāsanavātamūtrapurīṣaśukrakṣavathūdgāracchardibāṣpavegavighātādibhiḥ N prakopamprakopamNH prakopa A āpadyateNH māpadyate A
sa śītābhraprayāteṣu gharmmārtte ca viśeṣataḥ |
pratyūṣasy aparāhṇe ca jīrṇṇānte ca prakupyati ||
pratyūṣasy aparāhṇe ca jīrṇṇānte ca prakupyati ||
[cf. 1938 ed. 1.21.20]
krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇoṣṇatīkṣṇarūkṣalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitaśākavarāhamatsyājāvikamāṃsadadhimastutakrasauvīrakasurāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhir
vviśeṣaiḥ pittam prakopam āpadyate ||
[cf. 1938 ed. 1.21.21]
krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇoṣṇatīkṣṇarūkṣalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitaśākavarāhamatsyājāvikamāṃsadadhimastutakrasauvīrakasurāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhirkrodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇoṣṇatīkṣṇarūkṣalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitaśākavarāhamatsyājāvikamāṃsadadhimastutakrasauvīrakasurāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhi rHpc krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇa- tīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśāka- godhāmatsyājāvikamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ A krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamblalavaṇoṣṇatīkṣṇarūṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitaśākavarāhamatsyājāvikamāmsadadhimastutakrasauvīrakasurāmvlaphalakaṭvaraprabhṛtibhir N krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇoṣṇatīkṣṇarūkṣalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitaśākavarāhamatsyājāvikamāṃsadadhimastutakrasauvīrakasurāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhi ḥ r Hac vviśeṣaiḥNH om. A prakopamNH prakopa A āpadyateNH māpadyate A
taduṣṇe voṣṇakāle ca ghanānte ca viṣeśataḥ |
madhyāhne cārddharātre ca jīryyaty anne ca kupyati ||
madhyāhne cārddharātre ca jīryyaty anne ca kupyati ||
[cf. 1938 ed. 1.21.22]
divāsvapnavyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇasnigdhaśītagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavanaiṣadhotkaṭamāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtadugdhadadhikṛśarapāyasekṣuvikārānūpodakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamasanādhyaśanaprabhṛtibhir
vviśeṣaiḥ śleṣmā prakopam āpadyate ||
[cf. 1938 ed. 1.21.23]
divāsvapnavyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇasnigdhaśītagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavanaiṣadhotkaṭamāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtadugdhadadhikṛśarapāyasekṣuvikārānūpodakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamasanādhyaśanaprabhṛtibhirem. divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavakanaiṣadhetkaṭa- māṣamahāmāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣuvikārānūpaudakamāṃsavasābisamṛṇāla- kaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ A divāsvapnavyāyāmālasyamadhurāmvlalavaṇasnigdhaśītgurupicchilābhiṣyandahāyanakayavanaiṣadhotkaṭamāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtadugdhadadhikṛsarapāyasekṣuvikārānūpodakamāmsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgaṭakamadhuravallīphalasamaśanādhyasanaprabhṛtibhir N divāsvapno vyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇasnigdhaśītapicchilābhiṣyandihāyanakayavanaiṣadhotkaṭamāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtadugdhadadhikṛśarapāyasekṣuvikārānūpodakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamasanādhyaśanaprabhṛtibhir Hac divāsvapno vyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇasnigdhaśītagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavanaiṣadhotkaṭamāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtadugdhadadhikṛśarapāyasekṣuvikārānūpodakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamasanādhyaśanaprabhṛtibhir Hpc vviśeṣaiḥNH om. A prakopamNH prakopa A āpadyateNH māpadyate A
sa śīte śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ |
pūrvvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati ||
pūrvvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati ||
[cf. 1938 ed. 1.21.24]
pittaprakopaṇair eva cābhīkṣṇaṃ dravasnigdhagurubhiś cāhārair
ddivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇṇaviruddhādhyaśanaprabhṛtibhir
vviśeṣair raktam prakopam āpadyate ||
[cf. 1938 ed. 1.21.25]
cāhārairNH āhārair A ddivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇṇaviruddhādhyaśanaprabhṛtibhirdivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇṇaviruddhādhyasanaprabhṛtibhirddivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇṇaviruddhādhyaśanaprabhṛtibhirNH divāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhir A raktamraktaṃNH asṛ A prakopamNH k prakopa A āpadyateāpadyateNH māpadyate A
yasmād raktam vinā doṣair nna kadācit prakupyati |
tasmāt tasya yathādoṣaṅ kālam vidyāt prakopanaiḥ ||
tasmāt tasya yathādoṣaṅ kālam vidyāt prakopanaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.26]
teṣān tu prakopāt koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkādāhapipāsānnadveṣahṛdayotkledā
bhavanti | tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.27]
teṣān tuteṣān tuNH teṣāṃ A prakopāt koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkādāhapipāsānnadveṣahṛdayotkledāprakopāt koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkādāhapipāsānnadveṣahṛdayotkledāH prakopāt koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāś A prakopāt koṣṭhatodasañcarāṇāmvlīkādāhapipāsānnadveṣahṛdayotkledā N bhavantiNH ca jāyante A
ata ūrdhvam prasaraṃ vakṣyāmaḥ | teṣām ebhir ātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānām
piṣṭakiṇvodakasamavāya ivābhyudgatānām prasaro bhavati | teṣām vāyur
ggatimattvāt prasaraṇahetuḥ | saty apy ācaitanye sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ |
rajaś ca pravarttakam bhāvānām yathā mahānudakasañcayo 'tipravṛddhatvāt
| setum avadāryāparair udakair vvyāmiśraḥ sarvvataḥ pradhāvaty evan
doṣāḥ | ekaikaśo dvandvaśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā tatra vātaḥ pittaṃ
śleṣmā śoṇitaṃ | vātapitte | vātaśleṣmāṇau | pittaśleṣmāṇau | vātaśoṇite
| pittaśoṇite | śleṣmaśoṇite | vātapittaśoṇitāni | vātaśleṣmaśoṇitāni |
pittaśleṣmaśoṇitāni | vātapittakaphāḥ | vātapittakaphaśoṇitānīti | evam
pañcadaśadhā prasaranti ||
[cf. 1938 ed. 1.21.28]
ātaṅkaviśeṣaiḥātaṅkaviśeṣaiḥAH ataṅkaviśeṣaiḥ N piṣṭakiṇvodakasamavāyaNH kiṇvodakapiṣṭasamavāya A ivābhyudgatānāmivābhyudgatānāmH ivodriktānāṃ A ivābhyudgatānā N teṣāmteṣāṃAH teṣā N vāyurNH vāyu A ggatimattvāt prasaraṇahetuḥH rgatimattvāt prasaraṇahetuḥ A gatimatvāt prasaraṇāhetuḥ N ācaitanye sa hiNH acaitanye | sa hi A bhāvānāmbhāvānāṃNH sarvabhāvānām A mahānudakasañcayoAH mahān udakasañcayā N 'tipravṛddhatvāt | setumH 'tivṛddhaḥ setu A d atipravṛddhatvāt | setum N avadāryāparairavadāryāparairNH mavadāryāpare A udakairNH ṇodakena A vvyāmiśraḥvyāmiśraḥAH vvyāmiśra N ekaikaśoekaikaśoNH kadācidekaśo A dvandvaśaḥNH dviśaḥ A tatraH nekadhā prasaranti | tad yathā A tatra vāta N vātaḥAH om. N śoṇitaṃAN śoṇitaṃ | 𑑛 H vātaśleṣmāṇauAH vātaśleṣmaṇau N pittaśoṇiteANHpc pittaśoṇi pittaśoṇite Hac prasarantiAH prasaraṃ bhavati N
kṛtsne 'rdhe 'vayave cāpi dehasya kupito bhṛśam |
doṣo vikāram bhajate megho vṛṣṭim ivāmbare ||
doṣo vikāram bhajate megho vṛṣṭim ivāmbare ||
[cf. 1938 ed. 1.21.29]
nātyarthaṅ kupitaś cāpi līno mārggeṣu ti𑑎ṣṭhati |
niḥpratyanīkaḥ kālena hetum āsādya kupyati ||
niḥpratyanīkaḥ kālena hetum āsādya kupyati ||
[cf. 1938 ed. 1.21.30]
nagatasya vātavat kriyāvibhāgaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.31]
nagatasyatatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat kriyā | pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat | kaphasya ca vātasthānagatasyatatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat kriyā | pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat | kaphasya ca vātasthānagatasyaK tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat pratīkāraḥ, pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat, kaphasya ca vātasthānagatasya A tatra vāyo pittasthānagatasya pittavat kriyā | pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat | kaphasya ca vātasthānagatasya Nac tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat kriyā pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat kaphasya ca vātasthānagatasyatatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat kriyā | pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat | kaphasya ca vātasthānagatasyatatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat kriyā | pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat | kaphasya ca vātasthānagatasya NpcH vātavat kriyāvibhāgaḥvātavat kriyāvibhāgaḥ |KNH vātavat ; eṣa kriyāvibhāgaḥ A
evaṃ prakṣubhitānāṃ prasaratāṃ vimārgagamanam āṭopo dhūmāyanam arocakaś
charddir iti liṅgāni bhavanti | tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.32]
ata ūrddhvaṃ sthānasaṃśrayam vakṣyāmaḥ | evaṃ khalu prasṛtās tāṃs tāñ
charīrapradeśān āgamya tāṃs tān vyādhīñ janayanti | taṃ prati pratirogaṃ
vakṣyāmaḥ | te yadodar dhayaḥ sanniveśaṅ kurvanti te
gulmavṛdhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātīsāraprabhṛtīñ janayanti ||
bastigatāḥ pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn || gudagatās tu
bhagandarārsaprabhṛtīn || meḍhragatās tu
parivarttikāpadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn || vṛṣaṇagatā vṛṣaṇavṛddhīn ||
ūrddhvajatrugatā ūrddhvagā galagaṇḍāpacīprabhṛtīn ||
tvaṅmānsasoṇitagatāḥ kṣudrarogān kuṣṭhādīṃ visarpāṃś ca || māṃsagatā
granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn || asthigatā
vidradhyanuśayīprabhṛtīn || pādagatāḥ ślīpadavātasoṇitaprabhṛtīn ||
sarvagatāḥ jvaraśukradoṣasarvāṅgarogaprabhṛtīn || evam anyeṣv api
sthāneṣu rogāṇāṃ doṣasanniveśaṃ jānīyāt || teṣām evam abhisanniviṣṭānām
pūrvarūpaprādurbhāvo bhavati | tatra caturthaḥ kriyākālaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.33]
ūrddhvaṃūrdhvaṃAK ūrddhva NH khaluKNH om. A prasṛtāsprasṛtāsKN prakupi A prasṛ H tāṃs tāñK tā tāṃstā A tās tāñ N tas tām̐s tāñ H charīrapradeśān āgamya tāṃsccharīrapradeśān āgamya tāṃsKNH ñ śarīrapradeśānāgamya tāṃ A tān vyādhīñKH stān vyādhī A tāṃ vyādhīṃ N janayanti | taṃjanayanti | tamKNH n janayan A pratiKNH om. A pratirogaṃpratirogaṃpratirogampratirogamKNH ti A vakṣyāmaḥ | tevakṣyāmaḥ | te Kpc te A vakṣyāmaḥ KacN vakṣyāmaḥ | ye H yadodar
yadodar
Kpc yado A
yadoda
Kac yadā e N doṣās te H dhayaḥ
dhayaḥ
K dara A va N 'dhaḥ H kurvanti tekurvvanti teKNH kurvanti tadā A gulmavṛdhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātīsāraprabhṛtīñgulmavṛddhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātīsāraprabhṛtīñKN gulma vidradhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhṛtīñ A gulmavṛddhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātīsāraprabhṛtī H janayantijanayanti ||janayaṃtiAKN n janayanti H pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn || gudagatās tupramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn || gudagatās tuKH pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣa A pramehāṣmarī mūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn || gudagatās tu Nac pramehāṣmar āmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn || gudagatās tu Npc bhagandarārsaprabhṛtīn || meḍhragatās tubhagandarārśaḥprabhṛtīn || meḍhragatās tubhagandarārśaḥprabhṛtīn || meḍhragatās tuK prabhṛtīn; meḍhragatā ni A bhagandarārśaḥprabhṛtīn meḍhragatās tubhagandarārśaḥprabhṛtīn || meḍhragatās tubhagandarārśaḥprabhṛtīn || meḍhragatās tu NH parivarttikāpadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn || vṛṣaṇagatāparivarttikāpadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn || vṛṣaṇagatāKH ruddhaprakaśopadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn; gudagatā bhagandarārśaḥprabhṛtīn; vṛṣaṇagatā A parivarttikopadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn || vṛṣaṇagatās tu N vṛṣaṇavṛddhīn || ūrddhvajatrugatāvṛṣaṇavṛddhīn || ūrddhvajatrugatāKNH vṛddhīḥ; ūrdhvajatrugatā A ūrddhvagāKNH stūrdhva A galagaṇḍāpacīprabhṛtīngalagaṇḍāpacīprabhṛtīngalagaṇḍāpacīprabhṛtīnKNH jān A tvaṅmānsasoṇitagatāḥK tvaṅmaṃsaśoṇitasthāḥ A tvakmānsaśoṇitagatāḥ N tvaṅmānsaśoṇitagatāḥ H kṣudrarogān kuṣṭhādīṃK kṣudrarogān kuṣṭhāni A kṣudrarogāṃ kuṣṭhādī N kṣudrarogān kuṣṭhādī H visarpāṃś caK visarpāṃś ca A n visarpāś ca N n visarppām̐ś ca H māṃsagatāmānsagatāḥKNH medogatā A granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn || asthigatāgranthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn; asthigatāgranthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn || asthigatāgranthyapacyarbbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn || asthigatāAKH granthiapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn || asthigatā N vidradhyanuśayīprabhṛtīn || pādagatāḥvidradhyanuśayīprabhṛtīn; pādagatāḥvidradhyanuśayīprabhṛtīn || pādagatāḥAKH vidradhyanuśayīprabhṛta|n| pādagatāḥ N ślīpadavātasoṇitaprabhṛtīn || sarvagatāḥślīpadavātasoṇitaprabhṛtīn || sarvagatāḥślīpadavātaśoṇitaprabhṛtīn || sarvvagatāKN ślīpadavātaśoṇitavātakaṇṭakaprabhṛtīn; sarvāṅgagatā A ślīpadavātaśoṇitaprabhṛtīn || sarvvagatāḥ H jvaraśukradoṣasarvāṅgarogaprabhṛtīn || evamjvaraśukradoṣasarvāṃgarogaprabhṛtīn || evamjvaraśukradoṣasarvvāṅgarogaprabhṛtīn || evamKNH jvarasarvāṅgarogaprabhṛ A anyeṣvKNH om. A apiKNH om. A sthāneṣuKNH om. A rogāṇāṃK om. A rogāṇā N rogānāṃ H doṣasanniveśaṃdoṣasanniveśaṃdoṣasanniveśañKH tīn; te A doṣaāsannive Nac doṣasannive Npc jānīyāt || teṣāmKNH ṣāṃ A evamKNH eva A abhisanniviṣṭānāmKNH mabhis anniviṣṭānāṃ A bhavatiKNH taṃ prati A tatra caturthaḥtatra caturthaḥKNH rogaṃ vakṣyāmaḥ | tatraSS.1.20. pūrvarūpagateṣu caturthaḥ A
ata ūrddhvaṃ vyādhidarsanam vakṣyāmaḥ ||
sophārbudagranthividradhivisarpādīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā
jvarātīsāraprabhṛtīnāñ ca | tatra pañcamakriyākālaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.34]
vyādhidarsanamvyādhidarśanamKN vyādherdarśanaṃ A vyādhidarśanam H sophārbudagranthividradhivisarpādīnāṃK śophārbudagranthividradhivisarpaprabhṛtīnāṃ A śophābudagranthividradhivisarppādīnāṃ N śophārbbudagranthividradhivisarppādīnāṃ H pañcamakriyākālaḥpañcamaḥ kriyākālaḥK pañcamaḥ kriyākālaḥpañcamaḥ kriyākālaḥ AHN
ata ūrddhvam asyāvadīrṇṇasya vraṇabhāvam āpannasya ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ ||
jvarātīsāraprabhṛtīnāñ ca dīrghakālānubandhaḥ | tatrāpratikriyamāṇo
sādhyatām upaiti ||
[cf. 1938 ed. 1.21.35]
ūrddhvamKNH ūrdhva A asyāvadīrṇṇasyaKNH meteṣāmavadīrṇānāṃ A vraṇabhāvamKNH vraṇabhāva A āpannasyaKNH māpannānāṃ A jvarātīsāraprabhṛtīnāñ cajvarātīsāraprabhṛtīnāñ caKNH jvarātisāraprabhṛtīnāṃ ca A dīrghakālānubandhaḥdīrghakālānubandhaḥAK dīrghakālānubaddhaḥdīrghakālānubaddhaḥ NH tatrāpratikriyamāṇoKNH tatrāpratikriyamāṇe A upaitiKNH upayānti A
bhavati cātra ||
sañcayañ ca prakopañ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayaṃ |
vyaktim bhedañ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhaved bhiṣak ||
sañcayañ ca prakopañ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayaṃ |
vyaktim bhedañ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhaved bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 1.21.36]
sañcaye pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ |
te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||
te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.21.37]
sarvair bhāvais tṛbhir vāpi dvābhyām ekena vā punaḥ |
saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo nudhāvati ||
saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo nudhāvati ||
[cf. 1938 ed. 1.21.38]
saṃsarge yo garīyāṃ syād upakramyaḥ sa vai bhavet |
śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca ||
śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca ||
[cf. 1938 ed. 1.21.39]
vraṇe tu yasmād rūḍhe pi vraṇavastu na naśyati |
ādehadhāraṇāj jantor vraṇas tasmān nirucyata iti
ādehadhāraṇāj jantor vraṇas tasmān nirucyata iti
[cf. 1938 ed. 1.21.40]
vraṇe tuKNH vṛṇoti A yasmād rūḍheAKH yasmād rūḍho N piKN 'pi AH vraṇavastu naKNH vraṇavas tu na A ādehadhāraṇāj jantor
ādehadhāraṇāj jantoḥ
ādehadhāraṇāj jantor
ādehadhāraṇāj jantor
ādehadhāraṇāj jantorKNH
ādehadhāraṇāttasmā A vraṇasvvraṇasKH d vraṇa A vraṇa N tasmānKNH om. A nirucyataKNH om. A itiKNH ity ucyate budhaiḥ A
ādehadhāraṇāj jantoḥ
ādehadhāraṇāj jantor
ādehadhāraṇāj jantor
ādehadhāraṇāj jantorKNH
ādehadhāraṇāttasmā A vraṇasvvraṇasKH d vraṇa A vraṇa N tasmānKNH om. A nirucyataKNH om. A itiKNH ity ucyate budhaiḥ A
[Adhyāya 22, collation]
athāto vraṇāsrāvavijñānīyam vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.22.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
tvaṅmānsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇy aṣṭau vraṇavastūni bhavanti |
atra sarvavraṇasanniveśaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.22.3]
tatrādyaikavastusanniveśī tvagbhedī vraṇaḥ sūpacaro bhavati | śeṣās tv
āsrāvā vijñeyāḥ | ya evam uttiṣṭhanty avadīvyante ca |
[cf. 1938 ed. 1.22.4]
tatrādyaikavastusanniveśīKNH tatra, ādyaikavastusanniveśī A sūpacarosūpacaraḥsūpacaraḥANH sūpacar aḥsūpacar o KacKpc bhavatibhavati KpcH om. AKacN śeṣāsśeṣāḥAKH seṣā N tv āsrāvāKH sva A sāsrārva N vijñeyāḥ | yavijñeyāḥ | yaKNH om. A evamevaṃmKNH om. A uttiṣṭhantyuttiṣṭhantyKH ya A uttiṣṭha N avadīvyante caavadīvyante caKH mavadīryamāṇā durupacārāḥ A vadīryante N
āyataś caturasro vṛttas tripuṭaka iti vraṇākṛtisamāsaḥ | viśeṣatas tu
vikṛtākṛ𑑛tayo durupakramā bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 1.22.5]
sarva eva vraṇāḥ kṣipraṃ saṃrohanty ātmavatāṃ subhiṣagbhiś copakrāntāḥ |
anātmavatāṃ majñaiś copakrāntāḥ praduṣyanti pravṛdvatvād doṣāṇāṃ |
[cf. 1938 ed. 1.22.6]
saṃrohantyKpcH saṃrohan A saṃrohayanty Kac saṃroha N ātmavatāṃātmavatāṃKH tyātmavatāṃ A tyātmavatā N subhiṣagbhiśsubhiṣagbhiśAKH subhiṣasbhiś N anātmavatāṃanātmavatāmKH anātmavatā AN majñaiśAKN ajñaiś H pravṛdvatvād doṣāṇāṃpravṛddhatvād doṣāṇāṃK pravṛddhatvād doṣāṇāmpravṛddhatvād doṣāṇāṃ ANH
tatrātisamvṛto vivṛtaḥ kaṭhinotimātram atimṛdur utsannovasannaḥ
śītotyuṣṇaḥ kṛṣṇaraktapītaśuklādivarṇṇaiṣv apy arthavarṇṇaḥ
pūtimāṃsasirāsnāyupratipūrṇṇaḥ pūtipūyāśrāvī ūnmārgy utsaṅgy
amanojñadarśanagandhotyarthavedanāvān
dāhapākarāgakaṇḍūśophapiṭakopadrutotyarthaduṣṭaśoṇitasrāvī
dīrghakālānubandhī ceti duṣṭavraṇaliṅgāni || tatra doṣocchrāyam avekṣya
yathāsvaṃ prakurvīta ||
[cf. 1938 ed. 1.22.7]
tatrātisamvṛtotatrātisaṃvṛtoAKH tatrānisam N vivṛtaḥKH 'tivivṛto A vṛto N kaṭhinotimātramkaṭhinotimātramK 'tikaṭhino A om. N kaṭhino 'timātram H atimṛdurKH 'timṛdu A om. N utsannovasannaḥutsannovasannaḥH rutsanno 'vasanno A utsan K om. N śītotyuṣṇaḥem. 'tiśīto 'tyuṣṇaḥ A om. KN śīto 'tyuṣṇaḥ H kṛṣṇaraktapītaśuklādivarṇṇaiṣvem. nagandhātyarthadāhapākarāgavedanāvāniti pittena, śeṣāḥ kaphena; unmārgī mukhāt mukhāntaravān, utsaṅgaḥ koṭaraḥ’ iti cakraḥ; kṛṣṇaraktapītaśuklādīnāṃ varṇānām A novasannaḥ śītotyuṣṇaḥ kṛṣṇaraktapītaśuklādivarṇṇaiṣv K vivṛtaḥ kaṭhinotimātramatimṛdurutsannovasannaḥ śītotyuṣṇaḥ kṛṣṇaraktapītaśuklādivarṇṇeṣu N kṛṣṇaraktapītaśuklādivarṇṇeṣv H apyKH anya A om. N arthavarṇṇaḥarthavarṇṇaḥKH tamavarṇo A om. N pūtimāṃsasirāsnāyupratipūrṇṇaḥH bhairavaḥ pūtipūyamāṃsasirāsnāyuprabhṛtibhiḥ pūrṇaḥ A pūtimāṃsadigital_image𑑛 sirāsnāyupratipūrṇṇaḥ K ty arthavarṇṇaḥ pūtimānsaśirāśnāyupratipūrṇṇaḥ N pūtipūyāśrāvīKH pūtipūyāsrā A pratipūyāśrāvī N ūnmārgyKH vyunmārgyu A unmā N utsaṅgyKH tsaṅ A gyutsa N amanojñadarśanagandhotyarthavedanāvānamanojñadarśanagandhotyarthavedanāvānamanojñadarśanagandhotyarthavedanāvānKH gyamanojñadarśanagandho 'tyarthaṃ vedanāvān A gyamanojñadarśanagandho tyarthavedanāvān N dāhapākarāgakaṇḍūśophapiṭakopadrutotyarthaduṣṭaśoṇitasrāvīdāhapākarāgakaṇḍūśophapiṭakopadrutotyarthaduṣṭaśoṇitasrāvīK dāhapākarāgakaṇḍūśophapiḍakopadruto 'tyarthaṃ duṣṭaśoṇitāsrāvī A dāhapākaśagakaṇḍūśophapiṭakopadrutatyarthamṣṇaśoṇitāśrāvī N dāhapākarāgakaṇḍūśophapiṭakopadruto 'tyarthaduṣṭaśoṇitasrāvī H dīrghakālānubandhīAKH dīrghakālānuvīndhī N duṣṭavraṇaliṅgāniduṣṭavraṇaliṅgāni ||AKpcNH vraṇaliṅgāni || Kac tatraKH tasya A om. N doṣocchrāyamdoṣocchrāyamKN doṣocchrāyeṇa ṣa A doṣocchrayam H avekṣyaavekṣyaKNH ṭtvaṃ vibhajya A prakurvītaprakurvvītaKNH pratīkāre prayateta A
atha sarvāsrāvām vakṣyāmaḥ | tatra ghṛṣṭāsu chinnāsu vā tvakṣu
tvaksphuṭite bhinnevadārite vā salilaprakāśo bhavaty āsrāvaḥ kiñcid
visraḥ pītāvabhāsaś ca | māṃsagate tu sarpiḥ prakāśaḥ sāndraḥ svetaḥ
picchilaś ca | sirāgatas tu sadyaś chinnāsu sirāsu raktātipravṛttiḥ
pakvāsu ca toyanāḍībhir ivāgamanaṃ pūyasya āśrāvaś cātra tanur
vicchinnaḥ sapheno vasāpratimaḥ saraktaś ca | snāyugatas tu snigdho
ghanaḥ siṃghaṇakapratimaḥ saraktaś ca | asthigatas tu asthiny abhihate
sphuṭite bhinne 'vadārite vā doṣabhakṣitatvāc chuktidhautam ivābhāti
asthiniḥsāraś ca bhavati | āsrāvaś cātra tanur vicchinno majjāmiśraḥ
sarudhirasnigdhaś ca sandhigatas tu pīḍyamāno na pravarttate |
tathākuñcanaprasāraṇonnāmanavināmanoskāsanapradhāvanaiḥ sravati |
āsrāvaś cātra tanur vicchinnaḥ picchilovalambī sarudhironmathitaś ca
bhavati | koṣṭhagatas tu mūtrapurīṣapūyarudhirodakāni sravati |
marmagatas tu nocyate tvagādiṣv evāvaruddhatvāt ||
[cf. 1938 ed. 1.22.8]
athaKNH ata ūrdhvaṃ A sarvāsrāvāmsarvvāsrāvāmKH sarvasrāvā A sarvāśrāvam N vakṣyāmaḥKNH n vakṣyāmaḥ A tatra
tatra
AKH tatrā N chinnāsu vāchinnāsu vāAK cchinnāsu vā N jhinnāsu vā H tvakṣuAKH tvaksu N tvaksphuṭitetvaksphuṭiteKpcNH sphoṭe A tvasphuṭite Kac bhinnevadārite vāKpc bhinne vidārite vā A bhinnevadāri vā Kac bhinneva dāriteṣu vā N bhinne 'vadārite vā H bhavatyKNH bhava A āsrāvaḥāśrāvaḥKNH tyāsrāvaḥ A kiñcid visraḥNH kiñcidvisraḥ A kiñcid visr ā ḥ Kac kiñcid visr a ḥ Kpc pītāvabhāsaś capītāvabhāsaś ca KNH pītāvabhāsaśca A māṃsagate tuKH māṃsagataḥ A mānsagate N prakāśaḥAKH prakāśa N svetaḥKH śvetaḥ A śveta N sirāgatas tuKNH sirāgataḥ A sadyaśKH sadya AN chinnāsuKpcH śchinnāsu A chinnā Kac sthinnāsu N ivāgamanaṃivāgama naṃKpcH iva toyāgamanaṃ A ivāgama ṃ Kac ivāgamanna N āśrāvaśāsrāvasKNH āsrāvaś A tanurKH tanu A tattra N vicchinnaḥvvicchinnaḥKNH rvicchinnaḥ A saphenoKH picchilo 'valambī śyāvo A saphe N vasāpratimaḥKH 'vaśyāyapratimaś A novṛsāpratimaḥ N saraktaś casaraktas caKNH ca A snāyugatas tusnāyugatas tusnāyugatas tuKH snāyugataḥ A snāyuvātasū N siṃghaṇakapratimaḥsiṃghāṇakapratimaḥK siṅghāṇakapratimaḥsiṃghāṇakapratimaḥ AH siṅghānakapratimaḥ N asthigatas tuKpcNH asthigato A asthitas tu Kac asthinyKNH 'stha A abhihateKNH nyabhihate A sphuṭiteAKH sphuḍhite N 'vadārite vāvadārite vāvadārite vāem. doṣāvadārite vā A vadārite vāvadārite vāvadārite vā KNH doṣabhakṣitatvāc chuktidhautamdoṣabhakṣitatvācchuktidhautamKNH doṣabhakṣitatvād asthi niḥsāraṃ śuktidhauta A ivābhātiKNH mivābhāti A asthiniḥsāraś caasthinissāras caasthinissāraś caKNH om. A bhavatiKN om. A bha H āsrāvaśāsrāvasAKN om. H cātraAKN om. H tanurK om. AH tani N vicchinnoK om. AH vicchinnā N majjāmiśraḥK majjamiśraḥ AN om. H sarudhirasnigdhaś casarudhirasnigdhaś casarudhiraśnigdhas ca KN sarudhiraḥ snigdhaś ca A om. H sandhigatas tuKpcN sandhigataḥ A sandhitas tu Kac om. H pīḍyamāno naAKN om. H pravarttatepravartateAKN om. H tathākuñcanaprasāraṇonnāmanavināmanoskāsanapradhāvanaiḥK ākuñcanaprasāraṇonnamanavinamanapradhāvanotkāsanapravāhaṇaiś ca A tathā kuñcanaprasāraṇo nāma na vinamanocchāsanapradhāvanaiḥ ca N om. H sravatiAKN vati H āsrāvaśāsrāvasAKN āśrāvaś H tanurKH om. A tanu N vicchinnaḥvicchinnaḥvvicchinnaḥKNH om. A picchilovalambīK picchilo 'valambī AH picchilaicalasvī N sarudhironmathitaś casarudhironmathitas caAKN sarudhirotmathitaś ca𑑎 H bhavatiKNH om. A tuKNH 'sṛṅ A mūtrapurīṣapūyarudhirodakānimūtrapurīṣapūyarudhirodakāniKH mūtrapurīṣapūyodakāni A sūtrapurīṣapūyarudhirodakāni N marmagatas tumarmmagatas tuKH marmagatas A mammagatas tu N nocyateKNH om. A evāvaruddhatvātKNH avaruddhatvān nocyate A
em. tatra tvagādigatānām āsrāvāṇāṃ yathākramaṃ pāruṣyaśyāvāvaśyāyadadhimastukṣārodakamāṃsadhāvanapulākodakasannibhatvāni mārutād bhavanti; pittād gomedakagomūtrabhasmaśaṅkhakaṣāyodakamādhvīkatailasannibhatvāni; pittavadraktādativisratvaṃ ca; kaphānnavanītakāsīsamajjapiṣṭatilanālikerodakavarāhavasāsannibhatvāni; sannipātānnālikerodakair vārukarasakāñjikaprasādārukodakapriyaṅguphalayakṛnmudgayūṣasavarṇatvānīti A
em. ślokau cātra bhavataḥ
pakvāśayādasādhyas tu pulākodakasannibhaḥ |
kṣārodakanibhaḥ srāvo varjyo raktāśayātsravan A
pakvāśayādasādhyas tu pulākodakasannibhaḥ |
kṣārodakanibhaḥ srāvo varjyo raktāśayātsravan A
em. āmāśayāt kalāyāmbhonibhaś ca trikasandhijaḥ |
srāvānetān parīkṣyādau tataḥ karmācared bhiṣak A
srāvānetān parīkṣyādau tataḥ karmācared bhiṣak A
atha sarvavraṇavedanām vakṣyāmaḥ ||
todanabhedanacchedanatāḍanāvamanthanāyāmanavikṣepaṇacumucumāyananirddarśanāvabhañjanasphoṭanavidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇapūraṇastambhanaśvapanākuñcanāṅkuśikāḥ
sambhavanti | vividhā vā yatra muhurmuhur vedanā āgacchanti tam vātikam
iti vidyāt | ūṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni yatrāṅgārāvakīrṇṇam iva vedanā
sarujaṃ tīkṣṇasampātipacyate yatra coṣmābhir vṛddhir bhavati kṣate
kṣārāvasiktavac ca yatra vedanāviśeṣāḥ ghotāta m paittikam iti viṃdyāt |
pittavad raktasamutthañ jānīyāt | viśeṣo raktado raktasrāvaś ca bhavati
| kaṇḍūrgurutvaṃ suptatā svedolpavedanatvaṃ stambhaḥ śaityañ ca yatra
taṃ ślaiṣmikam iti vidyāt | yatra sarvavedanāsamutpattis taṃ
sānnipātikam iti vidyāt ||
[cf. 1938 ed. 1.22.11]
athaKNH ata ūrdhvaṃ A sarvavraṇavedanāmsarvavraṇavedanānsarvvavraṇavedanāmKNH sarvavraṇavedanā A todanabhedanacchedanatāḍanāvamanthanāyāmanavikṣepaṇacumucumāyananirddarśanāvabhañjanasphoṭanavidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇapūraṇastambhanaśvapanākuñcanāṅkuśikāḥtodanabhedanacchedanatāḍanāvamanthanāyāmanavikṣepaṇacumucumāyananirddarśanāvabhañjanasphoṭanavidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇapūraṇastambhanaśvapanākuñcanāṅkuśikāḥK todanabhedanatāḍanacchedanāyāmanamanthanavikṣepaṇacumucumāyananirdahanāvabhañjanasphoṭana vidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇastambhanapūraṇasvapnākuñjanāṅku śikāḥ A todanabhedanacchedantāḍanāvamacchanāyāmanavikṣepaṇacumacumāyananirdarśanāvabhañjasphoṭanavidāraṇotpāṭanakanpanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇapūraṇastambhanasvapanākuñcanātkusikās N todanabhedanacchedanatāḍa𑑎nāvamanthanāyāmanavikṣepaṇacumucumāyananirddarśanāvabhañjanasphoṭanavidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇapūraṇastambhanasvapanākuñcanāṅkusikāḥ H vividhā vāvividhāvāKNH animittavividhave A yatraKNH danāprādurbhāvo vā A muhurmuhurmuhurmmuhurKH muhurmuhu A muhumuhur N vedanāvvedanāKH ryatrāgacchanti vedanā A yatra vedanā N āgacchantiKNH vi A tamtamKH śeṣāstaṃ A tasvā N vātikamAKH tikam N vidyāt | ūṣācoṣaparidāhadhūmāyanānividyāt | ūṣācoṣaparidāhadhūmāyanāniK vidyāt; oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni A kindyāt || ūṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni N vindyāt | ūṣācoṣaparidāhadhūmāyanāni H yatrāṅgārāvakīrṇṇamKH yatra gātramaṅgārāvakīrṇam A yantrāgārāvakīrṇṇam N vedanāKNH om. A sarujaṃsarujanKNH om. A tīkṣṇasampātipacyatetīkṣṇasampātipacyateKH pacyate A tīkṣṇasamyātipacyute N coṣmābhirKH coṣmābhi AN bhavatibbhavatiKNH om. A yatraKNH om. A ghotāta mghotāt a mghotātamKpcH staṃ A ghotāt ā m Kac ghātāta N paittikampaittik a mAKpcH paittik ī m Kac paittikim N viṃdyāt | pittavad raktasamutthañviṃdyāt | pittavad raktasamutthañvindyāt | pittavad raktasamutthañKH vidyāt; pittavadraktasamutthaṃ A vindyāt || pittavad raktasamucchaṃ N jānīyāt | viśeṣojānīyāt || viseṣoKpcNH jānīyā AKac raktadoraktadoKpcH om. AKac skutodo N raktasrāvaś caraktasrāvas caKpcNH om. AKac bhavatiKpcNH om. AKac kaṇḍūrgurutvaṃt; kaṇḍūrgurutvaṃt | kaṇḍūrgurutvaṃKpcH t kaṇḍūrgurutvaṃt; kaṇḍūrgurutvaṃt | kaṇḍūrgurutvaṃ AKac kaṇḍūgurutvaṃ N suptatāKNH suptatvam A svedolpavedanatvaṃK upadeho 'lpavedanatvaṃ A svedolpavedanaṃ N svedo 'lpavedanatvaṃ H ślaiṣmikamAKH śleṣmika N itiAKH miti N vidyāt | yatravidyāt; yatravidyāt || yatraAKN vindyāt | yatra H sarvavedanāsamutpattis taṃsarvavedanāsamutpattis taṃsarvvavedanāsamutpattis taṃKNH sarvāsāṃ vedanānām utpattistaṃ A vidyātAKN viṃdyāt H
ata ūrddhvaṃ sarvavarṇṇām vakṣyāmaḥ | bhasmakaposthivarṇṇaḥ
paruṣoruṇavarṇṇaḥ kṛṣṇa iti mārutajasya | nīlaḥ śyāvo haritaḥ pītaḥ
kṛṣṇo raktaḥ piṅgala iti pittaraktasamutthayoḥ | śvetasnigdhaḥ pāṇḍur
iti śleṣmajasya | sarvavarṇṇopetaḥ sānnipātika ||
[cf. 1938 ed. 1.22.12]
ūrddhvaṃūrdhvaṃAKH ūrddhva N sarvavarṇṇāmsarvavarṇṇāmKpc vraṇavarṇā A savarṇṇām Kac sarvavarṇṇā N sarvvavarṇṇam H vakṣyāmaḥKH n vakṣyāmaḥ AN bhasmakaposthivarṇṇaḥbhasmakaposthivarṇṇaḥK bhasmakapotāsthivarṇaḥbhasmakapotāsthivarṇṇaḥbhasmakapotāsthivarṇṇaḥ ANH paruṣoruṇavarṇṇaḥKN paruṣo 'ruṇaḥ A paru𑑎ṣo 'ruṇavarṇṇaḥ H mārutajasyaKpcNH mārutajasyaḥ A mārutasya Kac nīlaḥAKH nīla N śyāvosyāvoKNH pīto A pītaḥKNH śyāvaḥ A raktaḥAKH rakta N piṅgalaKNH piṅgalaḥ kapila A pittaraktasamutthayoḥpittaraktasamutthayoḥpittara𑑎ktasamutthayoḥKNH raktapittasamutthayoḥ A śvetasnigdhaḥsvetasnigdhaḥKN śvetaḥ snigdhaḥ AH sānnipātikaKpc sānnipātika iti A sānnipātikasya Kac sānnipātikaḥ NH
bhavati cātra ślokaḥ ||
na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇṇasaṅgrahaḥ
sarvaśophavikāreṣu vraṇaval lakṣayed bhiṣag iti
na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇṇasaṅgrahaḥ
sarvaśophavikāreṣu vraṇaval lakṣayed bhiṣag iti
[cf. 1938 ed. 1.22.13]
|| 22 || ❈ ||
|| 22 || ❈em. iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇāsrāvavijñānīyo nāma dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ A
[Adhyāya 23, collation]
athātaḥ kṛtyākṛtyavidhiṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.23.1]
em. yathovāca bhagavān dhanantariḥ A
tatra vayasthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ satvavatām ātmavatāñ ca sucikitsyā
vraṇā bhavanti || ekaikasmin vā puruṣe yatraitad guṇapañcakaṃ bhavati
tasya khalu sādhanīyatamāḥ tatra vayasthānāṃ pratyagradhātutvād āśu
vraṇasaṃroho bhavati | dṛḍhānāṃ sthirabahumāṃsatvāc chastram
avacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādīn viśeṣān na prāpnoti prāṇavatām
vedanābhighātāhārayantraṇādibhir nna glānir bbhavati | satvavatān
dāruṇair api kriyāviśeṣair nna vyathā bhavati | ātmavatām punar
mmitāhāravihārādibhir upadeśair nnānyathā matiḥ pravarttate | sarvvañ
caiṣāṃ sādhur bbhavati | tasmād eṣāṃ sukhasādhanīyatamāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.23.3]
vayasthānāṃvayaḥsthānānKN vayaḥsthānāṃvayaḥsthānān AH sucikitsyāAKH
su
tsyā
N bhavantibhavantiKNH om. A ekaikasmin vāKNH ekasmin vā A yatraitad guṇapañcakaṃyatraitad guṇapañcakamKNH yatraitad guṇa A bhavatiKNH catuṣṭayaṃ A khaluKNH sukha A vayasthānāṃvayaḥsthānāmKN vayaḥsthānāṃvayaḥsthānām AH vraṇasaṃrohoKH vraṇā rohan A saṃroho N bhavatiKNH ti A avacāryamāṇaṃavacāryamāṇaṃANH a? K sirāsnāyvādīn viśeṣān naśirāsnāyvādīn viseṣān naNH sirāsnāyvādiviśeṣān na A om. K prāpnotiprāpnotiANH om. K prāṇavatāmprāṇavatāṃprāṇavatāmANH om. K vedanābhighātāhārayantraṇādibhir nnavedanābhighātāhārayantraṇādibhir naAH om. K vedanāvighātāhārayantraṇābhir na N glānirANH om. K bbhavatibhavatiNH utpadyate A om. K satvavatānsattvavatāṃsatvavatāṃANH om. K dāruṇairANH om. K apiANH om. K kriyāviśeṣair nnakriyāviśeṣair nakriyāviseṣair naANH om. K vyathāvyathāANH om. K bhavatibhavatiNH bha A om. K ātmavatāmNH va A om. K punarNH om. AK mmitāhāravihārādibhirmitāhāravihārādibhirNH om. AK upadeśairupadesairNH om. AK nnānyathā matiḥnānyathāmatiḥnnānya𑑎thā matiḥNH om. AK pravarttateH ti A om. K pratipravarttate N sarvvañsarvaṃNH om. AK caiṣāṃNH om. AK sādhurNH om. AK bbhavatibhavatiNH tasmād e A om. K tasmād eṣāṃH teṣāṃ A om. K tasmā N sukhasādhanīyatamāḥAH om. K t sukhasādhanīyatamāḥ N
ta eva viparītaguṇāḥ | vṛddhakṛṣālpaprāṇabhīruṣv anātmavatsu ca
draṣṭavyāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.23.4]
sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhaphalakoṣodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ
sukharopaṇīyā vraṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.23.5]
sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhaphalakoṣodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥsphikpāyu𑑎prajananalalāṭagaṇḍauṣṭhaphalakoṣodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥH sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapṛṣṭhakarṇaphalakoṣodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ A ‡ K sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍoṣṭhaphalakośodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ N sukharopaṇīyāsukharopaṇīyāANH om. K vraṇāḥANH om. K
akṣidantanāsāapāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣistanakakṣasandhibhāgagatāḥ
saphenapūyānilaraktavāhinontaḥśalyāś ca duścikitsyāḥ ||
romāntopanakhamanmajaṅghāsthisaṃśritāś ca bhagandaram api cāntarmmukhaṃ
sevanīkakcupasthasaṃśritam iti ||
[cf. 1938 ed. 1.23.6]
akṣidantanāsāapāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣistanakakṣasandhibhāgagatāḥakṣidantanāsāapāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣistanakakṣasandhibhāgagatāḥH akṣidantanāsāpāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥkakṣāstanasandhibhāgagatāḥ A om. K akṣidantanāsāvyāṅgasrotranābhijaṭharasevanīnitambapāsvakukṣistanakakṣasandhibhāgagatāḥ N saphenapūyānilaraktavāhinontaḥśalyāś caH saphenapūyaraktānilavāhino 'ntaḥśalyāś ca A om. K saphenapūyānilaraktavāhinontaḥ N duścikitsyāḥAH om. KN romāntopanakhamanmajaṅghāsthisaṃśritāś caromāntopanakhamanmajaṅghāsthisaṃśritāś caH adhobhāgāścordhvabhāganirvāhiṇo , romāntopanakhamarmajaṅghāsthisaṃśritāśca A ‡ K salyāduḥcikitsyāḥ | romāntopanakhamarmajaṃghāsthisaṃsritās ca N bhagandaramH bhagandara A om. K bhagantaram N apiNH mapi A om. K cāntarmmukhaṃcāntarmukhaṃANH om. K sevanīkakcupasthasaṃśritamsevanīkakcupasthasaṃśritamH sevanīkuṭakāsthisaṃśritam A om. K sevanīkadyupasthaṃ saṃsritam N itiH om. AK iti || bhavati cātra N
kuṣṭhinām viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇām madhumehinām |
vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāñ cāpi vraṇe vraṇāḥ ||
vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāñ cāpi vraṇe vraṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.23.7]
kuṣṭhināmkuṣṭhināṃAH om. K kuṣṭināṃ N viṣajuṣṭānāṃAH om. K vipaduṣṭānāṃ N śoṣiṇāmśoṣiṇāṃsoṣiṇāṃANH om. K madhumehināmmadhumehināṃANH om. K vraṇāḥ
vraṇāḥAN om. K
vraṇāḥ 𑑛 H kṛcchreṇaANH om. K sidhyantisiddhyantiANH om. K yeṣāñyeṣāṃANH om. K cāpiANH om. K vraṇevraṇeANH om. K vraṇāḥANH ‡ K
vraṇāḥAN om. K
vraṇāḥ 𑑛 H kṛcchreṇaANH om. K sidhyantisiddhyantiANH om. K yeṣāñyeṣāṃANH om. K cāpiANH om. K vraṇevraṇeANH om. K vraṇāḥANH ‡ K
avapāṭikāniruddhaprakāsasanniruddhagudajaṭharagranthikṣatakrimayaḥ
pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāś ca tvagdoṣiṇām pramehiṇām vā ye pratikṣateṣu
dṛśyante śarkkarā sikatāmehī vātakuṇḍālikāṣṭhīlā
dantaśarkkaropakuśakaṇṭhakāśālūkaniṣkoṣaṇadūṣitā dantaveṣṭā
visarppāsthikṣatoraḥkṣatayaś ca yāpyāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.23.8]
avapāṭikāniruddhaprakāsasanniruddhagudajaṭharagranthikṣatakrimayaḥavapāṭikāniruddhaprakāsasanniruddhagudajaṭharagranthikṣatakrimayaḥH avapāṭikāniruddhaprakaśasanniruddhagudajaṭharāṇi, granthikṣatakrimayaḥ A om. K avapāṭikāniruddhaprakasasaṃniruddhagudajaṭharagranthitkatakṣamayaḥ N pratiśyāyajāḥpratisyāyajāḥANH om. K koṣṭhajāś cakoṣṭhajās cakoṣṭhajāś caANH om. K tvagdoṣiṇāmtvagdoṣiṇāṃANH om. K pramehiṇām vā yepramehiṇāṃ vā yeANH om. K pratikṣateṣuNH parikṣateṣu A om. K dṛśyantedṛsyanteANH om. K śarkkarāśarkarāsarkarāśarkkarāANH om. K sikatāmehīsikatāmehīNH sikatāmeho A om. K vātakuṇḍālikāṣṭhīlāvātakuṇḍalikāṣṭhīlāH vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlāvātakuṇḍalikāṣṭhīlā AN om. K dantaśarkkaropakuśakaṇṭhakāśālūkaniṣkoṣaṇadūṣitādantaśarkkaropakuśakaṇṭhakāśālūkaniṣkoṣaṇadūṣitāH dantaśarkaropakuśaḥ kaṇṭhaśālūkaṃ niṣkoṣaṇadūṣitāś ca A om. K dantaśarkaropakuśakaṇṭhaśālūkaniṣkaṣaṇadṛṣitā N dantaveṣṭāANH om. K visarppāsthikṣatoraḥkṣatayaś caH visarpāsthikṣatoraḥkṣatavraṇagranthiprabhṛtayaś ca A ‡ K viṣasarpāsthikṣatoraḥkṣatayas ca N yāpyāḥyā𑑎pyāḥANH om. K
|| bhavanti cātra ||
sādhyā yāpyatvam āyānti yāpyāś cāsādhyatām iyuḥ |
asādhyāś cādaduḥ prāṇān narāṇām akriyāvatāṃ ||
sādhyā yāpyatvam āyānti yāpyāś cāsādhyatām iyuḥ |
asādhyāś cādaduḥ prāṇān narāṇām akriyāvatāṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.23.9]
|| bhavanti cātra || sādhyābhavanti cātra ||
sādhyāN sādhyā|| bhavanti cātra ||
sādhyā AH om. K yāpyatvamANH om. K āyāntiANH om. K yāpyāśANH om. K cāsādhyatāmcāsādhyatāṃANH om. K iyuḥNH tathā A om. K asādhyāś cādaduḥ prāṇān
asādhyāś cādaduḥ prāṇānH
ghnanti prāṇān asādhyās tu A om. K
asādhyāscādaduprāṇān N narāṇāmANH om. K akriyāvatāṃakriyāvatāmANH ‡ K
sādhyāN sādhyā|| bhavanti cātra ||
sādhyā AH om. K yāpyatvamANH om. K āyāntiANH om. K yāpyāśANH om. K cāsādhyatāmcāsādhyatāṃANH om. K iyuḥNH tathā A om. K asādhyāś cādaduḥ prāṇān
asādhyāś cādaduḥ prāṇānH
ghnanti prāṇān asādhyās tu A om. K
asādhyāscādaduprāṇān N narāṇāmANH om. K akriyāvatāṃakriyāvatāmANH ‡ K
evaṃ yāpyam vijānīyāt kriyā dhārayate hitaṃ |
kriyāyān tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati ||
kriyāyān tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati ||
[cf. 1938 ed. 1.23.10]
prāptā kriyā dhārayate yāpyavyādhitam āturaṃ |
prapatantam ivāgāram viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ ||
prapatantam ivāgāram viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.23.11]
kriyāyān tu nivṛttāyāṃ sadya eva
vinaśyati |
viṣkambhapatanād yadvad gṛhasya patanaṃ dhruvaṃ ||
viṣkambhapatanād yadvad gṛhasya patanaṃ dhruvaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.23.11.1]
ata ūrddhvam asādhyān padekṣyāmaḥ || māṃsapiṇḍavad udgatāḥ
prasekinontaḥpūyā vedanāvantaḥ | aśvāpānavad udvṛttauṣṭhāḥ kecit kaṭhinā
gośṛṅgavad udgatāḥ | mṛdumāṃsaprarohāḥ | apare duṣṭarudhirāśrāviṇaḥ |
tantupicchilāsrāviṇo vā madhyonnatāḥ | kecid avasannaśuṣiraparyantāḥ |
śaṇatūlavat snāyujālavanto durddarśanāḥ |
vasāmedomajjāmastuluṅgāśrāviṇaś ca | doṣasamutthā
pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaś ca koṣṭhaprāptāḥ | ta evobhayato bhāgaṃ
vraṇamukheṣu pūyaraktanirvvāhiṇaḥ kṣīṇamāṃsānāñ ca sarvvato gatayas tv
aṇumukhān māṃsabudbudavantaḥ saśabdavātavāhinaś ca śiraḥkaṇṭhasthāḥ |
kṣīṇamāṃsānāñ ca pūyarudhiranirvvāpinaḥ |
arocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ | bhinne ca śiraḥkapāla yatra
mastuluṅgadarśanan tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ | kāsaśvāsau vā yasyeti ||
[cf. 1938 ed. 1.23.12]
ataANH om. K ūrddhvamūrdhvamAH om. K ūrdham N asādhyān padekṣyāmaḥH asādhyān vakṣyāmaḥ A om. K asādhyām upaṃdekṣyāmaḥ N māṃsapiṇḍavad udgatāḥmānsapiṇḍavad udgatāḥmāṃsapiṇḍ a vad udgatāḥNHpc māṃsapiṇḍavadudgatāḥ A om. K māṃsapiṇḍ o vad udgatāḥ Hac prasekinontaḥpūyāH prasekino 'ntaḥpūya A om. K prasekinontaḥpūya N vedanāvantaḥvedanāvantoANH om. K aśvāpānavad udvṛttauṣṭhāḥH 'śvāpānavadudvṛttauṣṭhāḥ A om. K aśvāpānavad udvṛtoṣṭhāḥ N kecit kaṭhināANH om. K gośṛṅgavad udgatāḥH gośṛṅgavadudgata A om. K gośṛṅgavadugatāḥ N mṛdumāṃsaprarohāḥmṛdumānsaprarohāḥmṛdumāṃsaprarohāḥANH om. K apareANH om. K duṣṭarudhirāśrāviṇaḥH duṣṭarudhirāsrāviṇa A om. K duṣṭarudhirasrāviṇaḥ N tantupicchilāsrāviṇo vātantupicchilāsrāviṇo vāH stanuśītapicchilāsrāviṇo vā A ‡ K tanupicchilasrāviṇo vā N madhyonnatāḥAH om. K madhtonnatāḥ N kecid avasannaśuṣiraparyantāḥkecid avasannaśuṣiraparyantāḥNH kecidavasannaśuṣiraparyantāḥ A om. K śaṇatūlavat snāyujālavantośaṇatūlavat snāyujālavantoANH om. K durddarśanāḥdurdarśanāḥANH om. K vasāmedomajjāmastuluṅgāśrāviṇaś caH vasāmedomajjamastuluṅgasrāviṇaś ca A om. K vasāmedomajjāmastuluṅgasrāviṇas ca N doṣasamutthādoṣasamutthāḥH doṣasamutthāḥdoṣasamutthāḥ AN om. K pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaś capītāsitamūtrapurīṣavātavāhinas capītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaś caANH om. K koṣṭhaprāptāḥ | takoṣṭhaprāptāḥ || taNH koṣṭhasthāḥ, ta A om. K evobhayatoANH om. K bhāgaṃNH bhāga A om. K vraṇamukheṣuANH om. K pūyaraktanirvvāhiṇaḥpūyaraktanirvāhiṇaḥpūyaraktanirvvāhiṇaḥAH om. K pūyaraktanirvārhiṇaḥ N kṣīṇamāṃsānāñ ca(kṣīṇamāṃsānāṃ ca )kṣīṇamānsānāñ caANH om. K sarvvatosarvatoANH om. K gatayasgatayaśANH om. K tv aṇumukhān māṃsabudbudavantaḥtv aṇumukhān māṃsabudbudavantaḥH cāṇumukhā māṃsabudbudavantaḥ A om. K tvaṇumukhā māṃsabudbudavantaḥ N saśabdavātavāhinaś casaśabdavātavāhinaś caANH om. K śiraḥkaṇṭhasthāḥśiraḥkaṇṭhasthāḥANH om. K kṣīṇamāṃsānāñ cakṣīṇamāṃsānāṃ caANH om. K pūyarudhiranirvvāpinaḥpūyarudhiranirvāpinaḥNH pūyaraktanirvāhiṇo A om. K arocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ'rocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥANH om. K bhinne cabhinnecaNH bhinne vā A om. K śiraḥkapālaśiraḥkapālaH śiraḥkapāle AN om. K yatraANH om. K mastuluṅgadarśananmastuluṅgadarśanaṃANH om. K tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥANH om. K kāsaśvāsau vāANH om. K yasyetiyasyetiANH om. K
bhavanti cātra ślokāḥ ||
vasāmedo 'tha majjānam mastuluṅgañ ca yaḥ sravet |
āgantujo vraṇaḥ sidhyen na sidhyed doṣasambhavaḥ ||
vasāmedo 'tha majjānam mastuluṅgañ ca yaḥ sravet |
āgantujo vraṇaḥ sidhyen na sidhyed doṣasambhavaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.23.13]
bhavantiH bhavati AN om. K cātraANH om. K ślokāḥH om. AK ślokaḥ N vasāmedo
vasāmedoNH
vasāṃ medo A om. K 'thaAH ‡ K tha N majjānammajjānaṃANH om. K mastuluṅgañ ca yaḥmastuluṅgaṃ ca yaḥmastuluṃgañ ca yaḥANH om. K sravet | āgantujośravet |
āgaṃtujosravet |
āgantujoNH sravet |
āgantus tu A om. K vraṇaḥANH om. K sidhyen nasiddhyen naANH om. K sidhyed doṣasambhavaḥsiddhyed doṣasambhavaḥAN om. K sidhyed doṣasambhavaḥ || 𑑛 H
vasāmedoNH
vasāṃ medo A om. K 'thaAH ‡ K tha N majjānammajjānaṃANH om. K mastuluṅgañ ca yaḥmastuluṅgaṃ ca yaḥmastuluṃgañ ca yaḥANH om. K sravet | āgantujośravet |
āgaṃtujosravet |
āgantujoNH sravet |
āgantus tu A om. K vraṇaḥANH om. K sidhyen nasiddhyen naANH om. K sidhyed doṣasambhavaḥsiddhyed doṣasambhavaḥAN om. K sidhyed doṣasambhavaḥ || 𑑛 H
amarmmopahite deśe sirāsaṃdhyasthivarjjite |
vikāro yo 'nuparyeti tad asādhyasya lakṣaṇaṃ ||
vikāro yo 'nuparyeti tad asādhyasya lakṣaṇaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.23.14]
krameṇopacayaṃ prāpto dhātūn anugataḥ śanaiḥ |
na śakyam unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ ||
na śakyam unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.23.15]
sa sthiratvān mahattvāc ca dhātvanukramaṇena ca |
nihanty auṣadhavīryāṇi balavattvāt tathaiva ca ||
nihanty auṣadhavīryāṇi balavattvāt tathaiva ca ||
[cf. 1938 ed. 1.23.16]
em. gūḍhavarmānam agranthim asūnam arujaṃ vraṇaṃ |
tvakksuvarṇṇasamatalaṃ N
tvakksuvarṇṇasamatalaṃ N
ato yo viparītaḥ syāt sukhasādhyaḥ sa ucyate |
abaddhamūlaḥ kṣupako yadvad utpāṭane sukhaṃ ||
abaddhamūlaḥ kṣupako yadvad utpāṭane sukhaṃ ||
[cf. 1938 ed. 1.23.17]
tribhir ddoṣair anākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī samaḥ |
avedano nirāsrāvo vraṇaḥ śuddha iti smṛtaḥ ||
avedano nirāsrāvo vraṇaḥ śuddha iti smṛtaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.23.18]
kapotavarṇṇapratimo yasyānte kledavarjjitāḥ ||
sthirāś ca piṭakāvanto rohatīti tam ādiśet ||
sthirāś ca piṭakāvanto rohatīti tam ādiśet ||
[cf. 1938 ed. 1.23.19]
kapotavarṇṇapratimokapotavarṇṇapratimāH kapotavarṇapratimākapotavarṇṇapratimā AN om. K yasyānteH yasyāntāḥ A om. K yasyāntā N kledavarjjitāḥkledavarjitāḥAH om. K kladavarjitāḥ N sthirāś ca
sthirāś caNH
sthirāś ci A om. K piṭakāvantoH piṭikāvanto A om. K piṭakovanto N rohatīti tamANH om. K ādiśetANH ‡ K
sthirāś caNH
sthirāś ci A om. K piṭakāvantoH piṭikāvanto A om. K piṭakovanto N rohatīti tamANH om. K ādiśetANH ‡ K
rūḍhavarmmāṇam agranthim aśūnam arujam vraṇaṃ |
tvaksavarṇṇaṃ samatalaṃ samyag rūḍham vinirddiśet ||
tvaksavarṇṇaṃ samatalaṃ samyag rūḍham vinirddiśet ||
[cf. 1938 ed. 1.23.20]
rūḍhavarmmāṇamH rūḍhavartmānam A om. K gūḍhavarmāna N agranthimAH om. K magranthi N aśūnamAH om. K masūnaṃ N arujamarujaṃarujamAH om. K marujaṃ N vraṇaṃvraṇamvraṇaṃANH om. K tvaksavarṇṇaṃ
tvaksavarṇaṃ
tvaksavarṇṇaṃAH om. K
tvaksavarṇṇa N samatalaṃANH om. K samyag rūḍhamsamyag rūḍhaṃsamyagrūḍhaṃANH om. K vinirddiśetvinirdiśetANH ‡ K
tvaksavarṇaṃ
tvaksavarṇṇaṃAH om. K
tvaksavarṇṇa N samatalaṃANH om. K samyag rūḍhamsamyag rūḍhaṃsamyagrūḍhaṃANH om. K vinirddiśetvinirdiśetANH ‡ K
doṣaprakopād vyāyāmād abhighātād ajīrṇṇataḥ |
harṣāt krodhād bhayād vāpi vraṇo rūḍho 'pi dīryate || 23 ||
harṣāt krodhād bhayād vāpi vraṇo rūḍho 'pi dīryate || 23 ||
[cf. 1938 ed. 1.23.21]
doṣaprakopād vyāyāmād abhighātād ajīrṇṇataḥdoṣaprakopād vyāyāmād abhighātād ajīrṇṇataḥ NH doṣaprakopād vyāyāmādabhighātādajīrṇataḥ A om. K harṣāt krodhād bhayād vāpi
harṣāt krodhād bhayād vā'pi
harṣāt krodhāt bhayād vāpi
harṣāt krodhād bhayād vāpiANH om. K vraṇoANH om. K rūḍhorūḍhoANH om. K 'piAH ‡ K vi N dīryatedīryate || dīryate || 2ANH om. K
harṣāt krodhād bhayād vā'pi
harṣāt krodhāt bhayād vāpi
harṣāt krodhād bhayād vāpiANH om. K vraṇoANH om. K rūḍhorūḍhoANH om. K 'piAH ‡ K vi N dīryatedīryate || dīryate || 2ANH om. K
[Adhyāya 24]
[collation based on N (1.24.1–7) and K (1.24.7–12).] athāto vyādhisamuddeśīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.24.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
dvividhā vyādhayaḥ śastrasādhyāḥ snehādikriyāsādhyāś ca | tatra
śastrasādhyeṣu snehādikriyā na pratiṣidhyate snehādikriyāsādhyeṣu
śastrakarma na kriyate ||
[cf. 1938 ed. 1.24.3]
asmiṃs tu śāstre sarvatra sāmānyāt sarveṣāṃ vyādhīnāṃ
yathāsthaulyenāvarodhaḥ kriyate | prāgabhihitaṃ tadduḥkhasaṃyogād
vyādhir iti || tac ca duḥkhaṃ trividhaṃ | ādhyātmikam ādhibhautikam
ādhidaivikam iti | tac ca duḥkhaṃ saptavidhe vyādhāv upanipatati |
saptavidhās tu vyādhayaḥ | tad yathā ādibalapravṛttāḥ |
janmabalapravṛttāḥ | doṣabalapravṛttāḥ | saṃghātabalapravṛttāḥ |
daivabalapravṛttāḥ | svabhāvabalapravṛttāḥ | iti ||
[cf. 1938 ed. 1.24.4]
asmiṃs tuasmim̐s tuNH asmin punaḥ A sarvatrasarvvatraNH sarvatantra A yathāsthaulyenāvarodhaḥyathāsthaulyenāvarodhaḥNH yathāsthūlam avarodhaḥ A tadduḥkhasaṃyogād vyādhirtadduḥkhasaṃyogād vyādhirNH ‘tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya’ (sū. a. 1) A tac caAH tacca N tac ca𑑎 tac caNH tattu A duḥkhaṃNH om. A upanipatatiNH upanipatati | te A saptavidhās tuNH punaḥ saptavidhā A doṣabalapravṛttāḥem. doṣabalapravṛttāḥ, saṅghātabalapravṛttāḥ A doṣabalapravṛttāḥ | saṃghāta N doṣabalapravṛttāḥ | kālabalapravṛttāḥ H saṃghātabalapravṛttāḥH kālabalapravṛttāḥ A balapravṛttāḥ N itiA ti N ceti H
tatrādibalapravṛttā nāma śukraśoṇitadoṣānvayāḥ | kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ |
te 'pi dvivividhā mātṛjāpitṛjāś ca || janmabalapravṛttā nāma ye mātur
apacārāt paṅgujaḍajātyandhamūkabadhiraminminavāmanaprabhṛtayo jāyante te
dvividhā rasakṛtā dauhṛdāpacārakṛtāś ca || doṣabalapravṛttā nāma ya
ātaṅkāpacārakṛtās te dvividhāḥ | śārīrā mānasāś ca ||
[cf. 1938 ed. 1.24.5]
tatrādibalapravṛttāNH tatra, ādibalapravṛttā A nāmaN ye A om. H kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ | tekuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ; teAH kuṣṭhārśaprabhṛtayaḥ || te N 'piA pi NH dvivividhādvivi𑑎vidhāN dvividhāḥdvividhā AH mātṛjāpitṛjāś caNH mātṛjāḥ, pitṛjāś ca A nāma yenāma | yeNH ye A māturNH mātu A apacārāt paṅgujaḍajātyandhamūkabadhiraminminavāmanaprabhṛtayoem. rapacārāt paṅgujātyandhabadhiramūkaminminavāmanaprabhṛtayo A āpacārāt | paṅgujaḍajātyandhamūkadhabadhiraminminavāmanaprabhṛtayo N apacārāt paṅgujaḍajātyandhamūka𑑎vadhiramirmmiṇavāmanaprabhṛtayo H dvividhāNH 'pi dvividhāḥ A nāma yanāma | yaH ye A nāma | ye N ātaṅkāpacārakṛtāsNH ātaṅkasamutpannā mithyāhārācārakṛtāśca; te 'pi dvividhāḥ āmāśayasamutthāḥ A teN pakvāśayasamutthāśca; punaś ca A ta H dvividhāḥAH dvividhā N mānasāś caNH mānasāś ca | ta ete ādhyātmikāḥ A
kālabalapravṛttā nāma ye śītoṣṇavātavarṣāprabhṛtibhiḥ samutpannās te 'pi
dvividhā vyāpannā avyāpannāś ca ||
[cf. 1938 ed. 1.24.7a]
nāma yenāma | yeNH ye A śītoṣṇavātavarṣāprabhṛtibhiḥem. śītoṣṇavātavarṣātapaprabhṛti A śītoṣṇavavātavarṣāprabhṛttibhiḥ N śītoṣṇavātavarṣaprabhṛtibhiḥ H samutpannās teH nimittāḥ; te A samutapannās te N 'piA om. N pi H dvividhādvividhāḥAH pi N vyāpannā vyāpannāH vyāpan A vyāpannāś N avyāpannāśem. nartukṛtāḥ, avyāpannartukṛtāś A ca | rikvakṛrtakālakṛtaḥ | atra sarvavyādhyuparodhaḥ N avyāpannāś ca H caA om. NH
In the 1931 vulgate edition, this passage comes after 1.24.6, before daivabalapravṛttā ….
In the 1931 vulgate edition, this passage comes after 1.24.6, before daivabalapravṛttā ….
saṃghātabalapravṛttā nāma ya āgantava ādhibhautikās te dvividhāḥ |
durbalasya balavadvigrahāc chastrādikṛtāś ca |
[cf. 1938 ed. 1.24.6]
daivabalapravṛttā nāma ya aupasargikā dvividhā
abhicārābhiśāpābhiṣaṅgajāḥ || svabhāvabalapravṛttā nāma
kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtaya iti | te 'pi dvividhā rakṣakṛtā
arakṣakṛtāḥ | rakṣakṛtaḥ kālakṛtaḥ | arakṣakṛto 'kālakṛtaḥ || atra
sarvatra vyādhyuparodhaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.24.7]
daivabalapravṛttāNH daivabalapravṛtā ye A om. K nāma yanāma | yaNH devadrohādabhiśaptakā atharvaṇa A om. K aupasargikāN kṛtā upasargajāś ca; te A om. K aupasarggā H dvividhādvividhāḥH 'pi dvividhāḥ A om. K dvivi N abhicārābhiśāpābhiṣaṅgajāḥH vidyudaśanikṛtāḥ, piśācādikṛtāś ca; punaś ca dvividhāḥ- saṃsargajā , ākasmikāś ca A om. K dhā | ābhicārābhiṣāpābhiṣaṅgajāḥ N svabhāvabalapravṛttāsvabhāvabalapravṛttāANH om. K nāmaNH ye A om. K kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaH kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaḥ A om. K kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāḥ prabhṛtaya N iti | teiti | teNH te A om. K 'piA om. K pi NH dvividhāNH dvividhāḥ- kā A om. K rakṣakṛtārakṣakṛtāN lajā, akālajā A om. K raktakṛtā H arakṣakṛtāḥarakṣakṛtāN śca; tatra pari A om. K araktakṛtāś H rakṣakṛtaḥem. rakṣaṇakṛtāḥ A om. K rakṣakṛta N ca | raktakṛtaḥ H kālakṛtaḥH kālajāḥ, a A om. K kālakṛta N arakṣakṛtoem. parirakṣaṇakṛtā A om. K arakṣakṛta N araktakṛtaḥ H 'kālakṛtaḥ || atraakālakṛtaḥ || atraKH akālajāḥ | ete ādhidaivikāḥ | atra A akālakṛta | atra N sarvatra vyādhyuparodhaḥsarvvavyādhyuparodhaḥN sarvavyādhyavarodhaḥ A sarvavyādhyuparodhaḥsarvvavyādhyuparodhaḥ KH
sarveṣāṃ ca vyādhīnām vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ | talliṅgatvād
dṛṣṭaphalatvād āgamāc ca paśyāmaḥ | yathā hi kṛtsnaṃ vikārajātaṃ
vaiśvarūpyeṇa vyavasthitaṃ | satva rajas tamāṃsy
avyatiricya varttante | evam eva kṛtsnaṃ vikārajātaṃ
vaiśvarūpyeṇāvasthitaṃ | avyatiricya vātapittaśleṣmāṇo varttante |
doṣadhātumalasaṃsargād āyatanaviśeṣān nimittataś caiṣāṃ vikalpo bhavati
| doṣadūṣiteṣv atyarthañ ca dhātuṣu saṃjñā bhavati || rasajo 'yaṃ
raktajo 'yaṃ māṃsajo 'yaṃ medojo 'yaṃ asthijo 'yaṃ majjajo 'yaṃ śukrajo
'yaṃ vyādhir iti ||
[cf. 1938 ed. 1.24.8]
talliṅgatvād dṛṣṭaphalatvād āgamāc caAKH talliṅgatvād dṛṣṭaphalatvād āgamac ca N paśyāmaḥKNH om. A kṛtsnaṃAKH kṛtsna N vikārajātaṃvikārajātamAKH vikārajātajātam N vaiśvarūpyeṇaK viśvarūpeṇā A vaisvarūpe𑑎ṇa N vaisvarūpyeṇa H vyavasthitaṃKNH vasthitaṃ A satvarajastamāṃsysattvarajastamāṃsisatva rajas tamāṃsysatva rajas tamāṃsyAKH satvarajatamāṃsi N avyatiricyaKH na vyatiricyan A avyaricya N varttantevarttaṃteKpcNH te A varttate Kac vaiśvarūpyeṇāvasthitaṃvaiśvarūpyeṇāvasthitamKH viśvarūpeṇāvasthita A vaisvarūpeṇāvasthitaṃ N avyatiricyaavyatiricyaKH mavyatiricyama vyatiricya AN doṣadhātumalasaṃsargād āyatanaviśeṣāndoṣadhātumalasaṃsargād āyatanaviśeṣāndoṣadhātumalasaṃsarggād āyatanaviśeṣānKpcNHpc doṣadhātumalasaṃsargādāyatanaviśeṣān A doṣadhātumalasaṃsargāyad āyatanaviśeṣāḥn Kac doṣadhātumalasaṃsarggād āyanaviśeṣān Hac nimittataśnimittataśnimitta𑑎taśNH nimittata A nimittata?ś K caiṣāṃcaiṣāmKNH ścaiṣāṃ A bhavatiKNH om. A atyarthañ caKNH atyarthaṃ A saṃjñāsañjñāsaṃ jñāAKpcN ji jñājijñā KacH bhavatisā bhavatiKpc om. A sā bhavatisā bhavati KacH bhavati || ? N rasajorasa joAKpcNH om. Kac 'yaṃ raktajoyaṃ joem. 'yaṃ, śoṇitajo A so jo yaṃ jo Kac yaṃ raktajoyaṃ jo KpcNH 'yaṃA yaṃ KNH māṃsajoAKH māśajo N 'yaṃA yaṃ KNH medojoAKH medajo N 'yaṃA yaṃ KNH 'yaṃA yaṃ KNH majjajoAKN majjājo H 'yaṃA yaṃ KNH 'yaṃyamA yaṃyam KNH
aśraddhārocakapipāsāṅgamardajvarahṛllāsātṛptigauravapāṇḍurogasrotorodhakārśyavairasyāṅgasādāḥ
| akālapalitatimiradarśanarasadoṣajā vikārāḥ || kuṣṭhavisarpapiṭakās
tilakālakanacchavyaṅgamasakanīlikākoṭhaplīhagulmavidradhyarśo
'rbudāsṛgdararaktapittaprabhṛtayo raktadoṣāt || gudamukhameḍhrapākāś
cādhimāṃśārbbudārsopajihvopakuśagalaśuṇḍikāmāṃśasaṃghātoṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo
māṃsadoṣāt ||
granthivṛddhigalagaṇḍārbbudoṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyaprabhṛtayo
medodoṣāt || adhyasthidantāsthitodaśūlādayo 'sthidoṣāt ||
tamodarśamūrcchābhramapārśvagauravahṛcchūlasthūlamūlorujambheti
majjadoṣāt || klaibyam apraharṣaś ca śukradoṣāt || tvagdoṣaḥ saṅgo
'tipravṛrttir vā malānāṃ malāyatanadoṣāt || indriyāṇāṃ ayathā pravṛttir
apravṛttir vā indriyāyatanadoṣād ity eṣa samāso vistaraṃ nimittāni
caiṣām pratirogam vakṣyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.24.9]
aśraddhārocakapipāsāṅgamardajvarahṛllāsātṛptigauravapāṇḍurogasrotorodhakārśyavairasyāṅgasādāḥaśraddhārocakapipāsāṅgamarddajvarahṛllāsātṛptigauravapāṇḍurogasrotorodhakārśyavairasyāṅgasādāḥH tatra, annāśraddhārocakāvipākāṅgamardajvarahṛllāsatṛptigauravahṛtpāṇḍurogamārgoparodhakārśyavairasyāṅgasādā A aśraddhārocakapipāsāṅgamardajvarahṛllās a tṛptigauravapāṇḍurogasrotorodhakārśyavairasyāṅgasādāḥ Kac aśraddhārocakapipāsāṅgamardajvarahṛllās ā tṛptigauravapāṇḍurogasrotorodhakārśyavairasyāṅgasādāḥ Kpc aśradvārocakāpipāsāṅgamarddajvarahṛllāsatṛptigauravapāṇḍurogaśrātorodhokārsyavairasyāṅgaspadaḥ N akālapalitatimiradarśanarasadoṣajāakālapalitatimiradarśanarasadoṣajāakālapalitatimiradarśanarasadoṣajāKNH kālajavalīpalitadarśanaprabhṛtayo rasadoṣajā A vikārāḥvikārāḥKNH vikārāḥ;SS A kuṣṭhavisarpapiṭakāskuṣṭhavisarppapiṭakāsKH kuṣṭhavisarpapiḍakāmaśakanīlikā A kuṣṭhavisarppaviḍhakās N tilakālakanacchavyaṅgamasakanīlikākoṭhaplīhagulmavidradhyarśo 'rbudāsṛgdararaktapittaprabhṛtayoem. tilakālakanyacchavyaṅgendraluptaplīhavidradhigulmavātaśoṇitārśo 'rbudāṅgamardāsṛgdararaktapittaprabhṛtayo A tilakālakanacchavyaṅgamasakanīlikākoṭhaplīhagulmavidradhyarsorbudāsṛgdararaktapittaprabhṛtayo K tilakālakanacchavyaṅśamasakanīlikākoṭhaplīhagulmavidradhyarśśārbudāsūgūraraktapittaprabhṛtayo N tilakālakanacchavyaṅgamasakanīlikākoṭhaplīhagulmavidradhyarśo'rbbudāsṛgdararaktapitt i prabhṛtayo Hac tilakālakanacchavyaṅgamasakanīlikākoṭhaplīhagulmavidradhyarśo'rbbudāsṛgdararaktapitt a prabhṛtayo Hpc raktadoṣāt || gudamukhameḍhrapākāśraktadoṣāt | gudamukhameḍhrapākāśKH raktadoṣajāḥ , gudamukhameḍhrapākā A raktadoṣā || gudamukhameḍhrapākāś N cādhimāṃśārbbudārsopajihvopakuśagalaśuṇḍikāmāṃśasaṃghātoṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayocādhimāṃsārbudārsopajihvopakuśagalaśuṇḍikāmāṃsasaṃghātoṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayocādhimāṃśārbbudārsopajihvopakuśagalaśuṇḍikāmāṃśasaṃghātoṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayoKN śca; adhimāṃsārbudārśo 'dhijihvopajihvopakuśagalaśuṇḍikālajīmāṃsasaṅghātauṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo A cādhimāṃsārbbudārśo'pajihvāpakuśagalaśuṇḍi𑑎kāmāṃsasaṃghātoṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo H māṃsadoṣāt || granthivṛddhigalagaṇḍārbbudoṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyaprabhṛtayomāṃsadoṣāt | granthivṛddhigalagaṇḍārbudoṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyaprabhṛtayomāṃsadoṣāt || granthivṛddhigalagaṇḍārbbudoṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyaprabhṛtayomāṃsadoṣāt || granthivṛddhigalagaṇḍārbbudoṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyaprabhṛtayoKNH māṃsadoṣajāḥ; granthivṛddhigalagaṇḍārbudamedojauṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyātisvedaprabhṛtayo A medodoṣāt || adhyasthidantāsthitodaśūlādayomedodoṣāt || adhyasthidantāsthitodaśūlādayomedodoṣāt | adhyasthidantāsthitodaśūlādayoKH medodoṣajāḥ; adhyasthyadhidantāsthitodaśūlakunakhaprabhṛtayo A medadoṣāt || adhyasthidantāsthitodaśūlādayo N 'sthidoṣāt || tamodarśamūrcchābhramapārśvagauravahṛcchūlasthūlamūlorujambheti'sthidoṣāt || tamodarśamūrcchābhramapārśvagauravahṛcchūlasthūlamūlorujambhetiH 'sthidoṣajāḥ; tamodarśanamūrcchābhramaparvasthūlamūlārurjanmanetrābhiṣyandaprabhṛtayo A sthidoṣāt || tamodarśamūrcchābhramapārśvagauravahṛcchūlasthūlamūloruṃjambheti K sthidoṣajāt || tamodarśanamūrcchābhramopārśvagauravahṛcchūlasthūlasūlarujāś ti N majjadoṣāt || klaibyammajjadoṣāt || klaibyammajjadoṣāt || klaibyammajjadoṣāt | klaibyamKNH majjadoṣajāḥ; klai A apraharṣaśKNH byāpraharṣa A caKH śukrāśmarīśukramehaśukradoṣādaya A ca śukradoṣā N śukradoṣāt || tvagdoṣaḥśukradoṣāt || tvagdoṣasśukradoṣāt | tvagdoṣaḥKH śca taddoṣāḥ; tvagdoṣāḥ A t || tvagdoṣas N saṅgosaṃgoAKH saṅgā N 'tipravṛrttir vā'tipravṛttir vvāem. 'tipravṛttira A tipravṛttir vā'tipravṛttir vvā KH tipravṛrttirvā N malānāṃmalānāmKNH yathāpravṛttirvā A malāyatanadoṣāt || indriyāṇāṃmalāyatanadoṣāt || indriyāṇāmmalāyatanadoṣāt || indriyānāṃmalāyatanadoṣāt || indriyāṇāmKNHpc malāyatanadoṣāḥ; indriyāṇā A malāyatadoṣāt || indriyāṇām Hac ayathāKH ma A mayaḥ N pravṛttirKNH pravṛtti A apravṛttir vāapravṛttir vvāKNH rayathāpravṛtti A indriyāyatanadoṣād ityKNH rvendriyāyatanadoṣāḥ; ity A samāsoKNH samāsa A vistaraṃvistaraṃK uktaḥ; vistaraṃ A vistare N vistara H caiṣāmcaiṣāṃAKH caiṣā N pratirogampratirogaṃpratirogamAKH pratiryogaṃ N vakṣyāmaḥAKH n vakṣyāmaḥ N
bhavati cātra ||
kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatāṃ |
yatra saṅgaḥ savaiguṇyād vyādhis tatropajāyate ||
kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatāṃ |
yatra saṅgaḥ savaiguṇyād vyādhis tatropajāyate ||
[cf. 1938 ed. 1.24.10]
bhavati cātra || kupitānāṃ hibhavati cātra
kupitānāṃ hiA bhavati cātra ||
kupitānāṃ hi KH bhavati cātra || kupitānāṃ hi hi N doṣāṇāṃAKH doṣāṇā N śarīreAKpcH rīre Kac sarīro N paridhāvatāṃparidhāvatāmparidhāvatāmAKNHpc paridhāvatm Hac saṅgaḥsaṅgaḥAKN saṅgāḥ H savaiguṇyād vyādhisKNH khavaiguṇyād vyādhis A
Ḍalhaṇa pointed out that others read svavaiguṇyād (instead of khavaiguṇyād).
kupitānāṃ hiA bhavati cātra ||
kupitānāṃ hi KH bhavati cātra || kupitānāṃ hi hi N doṣāṇāṃAKH doṣāṇā N śarīreAKpcH rīre Kac sarīro N paridhāvatāṃparidhāvatāmparidhāvatāmAKNHpc paridhāvatm Hac saṅgaḥsaṅgaḥAKN saṅgāḥ H savaiguṇyād vyādhisKNH khavaiguṇyād vyādhis A
Ḍalhaṇa pointed out that others read svavaiguṇyād (instead of khavaiguṇyād).
bhūyo 'tra jijñāsate | kim vātapittaśleṣmāṇāṃ jvarātisārādīnāṃ ca nityaṃ
saṃsleṣaḥ paricchedo veti | yadi nityaṃ saṃśleṣaḥ syān nityāturā eva
sarvaprāṇinaḥ syuḥ | athāpi anyathābhāvo vātādīnāṃ jvarādīnāṃ cānyatra
varttamānasyānyasya liṅgaṃ na bhavatīti | kṛtvā vātādayo jvarādīṇāṃ
mūlānīti tan na || atrocyate || doṣān pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti
| atha ca nityaṃ sambandhaḥ | yathā hi vidyudvātāsanivarṣaṇyākāśaṃ
pratyākhyāya na bhavanti | satyapyākāse kadācic ca na bhavanti | atha ca
nimittato bhavanti | taraṅgabudbudādayaś codakaviśeṣāḥ | evam vātādīnāṃ
jvarādīnāñ ca na nityasaṃśleṣo na vicchedaḥ śāśvatikaḥ | atha ca
nimittataḥ | tebhya evotpattir iti ||
[cf. 1938 ed. 1.24.11]
'tratraAKNHpc ' Hac jijñāsate | kimjijñāsate | kimN jijñāsyaṃ, kiṃ A jijñāsyate | kim KH vātapittaśleṣmāṇāṃNH vātādīnāṃ A vātapittaśleṣmaṇāṃ K jvarātisārādīnāṃ cajvarātisārādīnāṃ caN jvarādīnāṃ ca A jvarātīsārādīnāñ cajvarātīsārādīnāñ ca KH nityaṃKNH nityaḥ A saṃsleṣaḥsaṃśleṣaḥKN saṃśleṣaḥ AH vetiKH vā? iti A veti | ya N yadiAKH di hi N nityaṃKNH nityaḥ A saṃśleṣaḥ syānsaṃśleṣaḥ syān𑑎KH saṃśleṣaḥ syā A saṃsleṣaḥ N nityāturānityāturāKH ttarhi nity āturāḥ A syān ity āturā N evaKNH om. A sarvaprāṇinaḥ syuḥsarvvaprāṇinaḥ syuḥKH sarva eva prāṇinaḥ syuḥ A sarvaprāninaḥ syu N anyathābhāvoKNH anyathā A vātādīnāṃAKH vātādīnā N cānyatraKNH ca, ‘anyatra A varttamānasyānyasyavarttamānasyānyasyaKNH vartamānānām anyatra A bhavatīti | kṛtvā vātādayobhavatīti kṛtvā vātādayobhavatīti kṛtvā vātādayoKH bhavati’ iti kṛtvā yad ucyate vātādayo A bhavatīti | kṛtvā vātādayau N jvarādīṇāṃjvarādīnāṃjvarādīnāmem. jvarādīnāṃjvarādīnāṃjvarādīnām AKH jvarādīyāṃ N mūlānīti tan namūlānīti tannamūlā𑑎nīti tan naAKpcNH mūlānīti tan naḥ Kac doṣān pratyākhyāyadoṣāṃ pratyākhyāyaAKH doṣāpratyākhyāya N atha caKH atha ca na AN nityaṃ sambandhaḥKH (nity aḥ) sambandhaḥ A nityasambaddhaḥ N vidyudvātāsanivarṣaṇyākāśaṃvidyudvātāśanivarṣaṇyākāśaṃK vidyudvātāśanivarṣāṇyākāśaṃ A vidyudvātāsanivarṣāṇyākāsa N vidyudvātāśanivarṣaṇyākāsam H pratyākhyāya naAKpcNH pratyākhyāya Kac satyapyākāsesatyapyākāseN saty apy ākāśesa𑑎ty apy ākāśe AKH kadācic ca nakadācic ca naKNH kadācin na A bhavantiKNH tata evotpattir iti A codakaviśeṣāḥcodakaviśeṣāḥAKH codake viseṣāḥ N evam digital_image evamKNH eva A vātādīnāṃvātādīnāñAKH vātādīnā N jvarādīnāñ ca naKNH jvarādīnāṃ ca nā A nityasaṃśleṣo nanityasaṃsleṣo naKNH py evaṃ saṃśleṣo na A vicchedaḥvicchedaḥKNH paricchedaḥ A nimittataḥnimittatasKNH nimitta A tebhyaKNH om. A evotpattirNH ta evotpattir A evo pa pattir Kac evo t pattir Kpc
vikāram parimāṇañ ca saṃkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthak |
vistareṇottare tantre sarvā bādhāṃ pracakṣmaha iti || ||
vistareṇottare tantre sarvā bādhāṃ pracakṣmaha iti || ||
[cf. 1938 ed. 1.24.12]
[Adhyāya 25, collation]
athāto 'ṣṭavidhaśastrakarmīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.25.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
em. chedyā bhagandarā granthiḥ ślaiṣmikastilakālakaḥ |
vraṇavartmārbudāny arśaś carmakīlo 'sthimāṃsagam A
vraṇavartmārbudāny arśaś carmakīlo 'sthimāṃsagam A
em. śalyaṃ jatumaṇir māṃsasaṃghāto galaśuṇḍikā |
snāyumāṃsasirākotho valmīkaṃ śataponakaḥ A
snāyumāṃsasirākotho valmīkaṃ śataponakaḥ A
chedyās tu
bhagandarārśorbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakamedogranthiśleṣmanimittāś
cāmas tathā māṃsasirāsnāyukothamāṃsakandīmāṃsāsthigatam api ca śalyam
uttavaḥ śataponako jatumaṇir valmīkamadhūṣodhimāṃsaḥ
māṃsasaṃghātagalaśuṇḍikā ity evam ādayo vikārāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.25.3-4]
chedyās tu chedyās tuKNpcH om. Nac bhagandarārśorbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakamedogranthiśleṣmanimittāśbhagandarārśorbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakamedogranthiśleṣmanimittāśbhagandarārśo' rbbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmmakīlatilakālakamedogranthiśleṣmanimittāśKH om. Nac bhagandarāsaurbudaduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakamedogranthisleṣmanimittās Npc cāmascāmas KNpcH om. Nac tathāKH om. Nac lathā Npc māṃsasirāsnāyukothamāṃsakandīmāṃsāsthigatamKH om. Nac mānsasirāsnāyukothamānsakardīmānsāsthigatam Npc api caKNpcH om. Nac śalyamKNpcH om. Nac uttavaḥKNpc om. Nac utsaṅgaḥ H śataponakoKNpcH om. Nac jatumaṇirjatumaṇirKNpcH om. Nac valmīkamadhūṣodhimāṃsaḥvalmīkamadhūṣodhimāṃsaḥK om. Nac valmīkam adhruṣodhimāṃsaḥ Npc vvalmīkamadhuṣodhimānsa Hac vvalmīkamadhuṣodhimānsaḥ Hpc māṃsasaṃghātagalaśuṇḍikāmāṃsasaṃghātagalaśuṇḍikāKH om. Nac māṃsaṃghātagalaśuṇḍikā Npc ityKNpcH om. Nac evamKNpcH om. Nac ādayoKNpcH om. Nac vikārāḥKNpcH om. Nac
Prose from here to 12ab. These passages are in verse in the vulgate.
Prose from here to 12ab. These passages are in verse in the vulgate.
em. adhruṣaś copadaṃśāś ca māṃsakandyadhimāṃsakaḥ |
bhedyā vidradhayo 'nyatra sarvajād granthayas trayaḥ A
bhedyā vidradhayo 'nyatra sarvajād granthayas trayaḥ A
em. ādito ye visarpāś ca vṛddhayaḥ savidārikāḥ |
pramehapiḍakāḥ śophaḥ stanarogo 'vamanthakāḥ A
pramehapiḍakāḥ śophaḥ stanarogo 'vamanthakāḥ A
em. kumbhīkānuśayī nāḍyo vṛndau puṣkarikā'lajī |
prāyaśaḥ kṣudrarogāś ca puppuṭau tāludantajau A
prāyaśaḥ kṣudrarogāś ca puppuṭau tāludantajau A
em. tuṇḍikerī gilāyuś ca pūrvaṃ ye ca prapākiṇaḥ |
bastis tathā'śmarīhetormedojā ye ca kecana A
bastis tathā'śmarīhetormedojā ye ca kecana A
bhedyās tu sarvajamṛte vidradhyanuśayī pramehapiṭakā granthayaś ca
visarpāś cāditas trayas trayo vṛddhayaś ca vidārikāvamanthau
puṣkarikānāḍyastanarogāś ca sahopadaṃśaiḥ śophāś cāsarvasarāḥ prāyaśaḥ
kṣudrarogās tathā tālupuppuṭatuṇḍikerīgilāyuprabhṛtayo ntaḥ pūyaśalyāḥ
pañca medaḥ samutthā aśmarīhetor bastiś ca ||
[cf. 1938 ed. 1.25.5-8]
bhedyās tuKNpcH om. Nac sarvajamṛteem. sarvajam ṛte KNpc om. Nac sarvvajāmṛte H vidradhyanuśayīKH om. Nac vidrapye tuśayī Npc pramehapiṭakāK om. Nac pramehapiḍhakā Npc pramehapiṭakāṃ H granthayaś caKNpcH om. Nac visarpāśvisarppāśKNpcH om. Nac cāditascāditas KNpcH om. Nac trayastrayasKNpcH om. Nac trayoKNpcH om. Nac vṛddhayaś cavṛddhayaś cavṛddhayaś caKNpcH om. Nac vidārikāvamanthauvidārikāvamanthauvidārikāvamanthauKNpcH om. Nac puṣkarikānāḍyastanarogāś caKH om. Nac puṣkarikānānyas tana rogāś ca Npc sahopadaṃśaiḥKH om. Nac sahopadasaiḥ Npc śophāśKH om. Nac sohā Npc cāsarvasarāḥcāsarvvasarāḥKH om. Nac rsvasarvasarāḥ Npc prāyaśaḥprāyasaḥKNpcH om. Nac kṣudrarogāskṣudrarogāsKNpcH om. Nac tathāKNpc om. NacH tālupuppuṭatuṇḍikerīgilāyuprabhṛtayotālupuppuṭatuṇḍikerīgilāyuprabhṛtayoKH om. Nac tālapuppuḍhatuṇḍikerīgilāyuprabhṛtayo Npc ntaḥ'ntaḥKNpcH om. Nac pūyaśalyāḥpūyaśalyāḥpūya𑑎śalyāḥKNpcH om. Nac pañcaKNpcH om. Nac medaḥ samutthāmedaḥsamutthāKpcNpcH medasamutthā Kac om. Nac aśmarīhetoraśmarīhetorKH om. Nac asmarīheto Npc bastiś cabbastiś caKH om. Nac vastikaś ca Npc
lekhyāś catasro rohiṇyaḥ vraṇanetravarmādyadhijihvopajihve māṃsocchrayaḥ
kilāso dantavaidarbhaḥ pañca medojāś ca ||
[cf. 1938 ed. 1.25.9]
lekhyāśAKH om. Nac lekhāś Npc catasroAKNpcH om. Nac rohiṇyaḥAK om. Nac rohiṇyā Npc rohiṇya H vraṇanetravarmādyadhijihvopajihveK kilāsamupajihvi A om. Nac vraṇametravarmāṇy adhijihvopajihve Npc vraṇanetravarmmāṇyadhijihvopajihve H māṃsocchrayaḥKNpcH om. ANac kilāsokilāsokilāsoKNpcH kā |
medojo A om. Nac dantavaidarbhaḥdantavaidarbhodantavaidarbbhaḥAKNpcH om. Nac pañcaKNpcH gran A om. Nac medojāś caKNpcH thir vartmādhijihvikā A om. Nac
medojo A om. Nac dantavaidarbhaḥdantavaidarbhodantavaidarbbhaḥAKNpcH om. Nac pañcaKNpcH gran A om. Nac medojāś caKNpcH thir vartmādhijihvikā A om. Nac
em. arśāṃsi maṇḍalaṃ māṃsakandī māṃsonnatis tathā A
vedhyās tu sirodaravṛddhiprabhṛtayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.25.10cd]
eṣyās tu gatimanto vraṇā nāḍyaḥ śalyāni ca | āharttavyās tu dantāntaḥ
śarkarāśmarīmūḍhagarbhakarṇṇamalaśalyāni pādaśarkarā ca ||
[cf. 1938 ed. 1.25.11-12ab]
eṣyās tuKH eṣyā A om. Nac eṣās tu Npc gatimantogatimantoKNpcH om. ANac vraṇāKNpcH om. ANac nāḍyaḥAKH om. Nac nānyaḥ Npc śalyāni caśalyāni caKNpcH saśalyāś ca vraṇā A om. Nac āharttavyās tuKNpc unmārgiṇaś ca ye A om. NacH dantāntaḥdantāntaḥKNpc
āhāryāḥ A om. NacH śarkarāśmarīmūḍhagarbhakarṇṇamalaśalyāniśarkarāśmarīmūḍhagarbhakarṇṇamalasalyāniKNpc śarkarāstisro dantakarṇamalo 'śmarī ||11||
śalyāni A om. NacH pādaśarkarā caKNpc mūḍhagarbhāś ca varcaś ca nicitaṃ gude A om. NacH
āhāryāḥ A om. NacH śarkarāśmarīmūḍhagarbhakarṇṇamalaśalyāniśarkarāśmarīmūḍhagarbhakarṇṇamalasalyāniKNpc śarkarāstisro dantakarṇamalo 'śmarī ||11||
śalyāni A om. NacH pādaśarkarā caKNpc mūḍhagarbhāś ca varcaś ca nicitaṃ gude A om. NacH
visrāvyo vidradhiḥ sarvo bhaved anyatra sarvajāt ||
[cf. 1938 ed. 1.25.12cd]
kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śopho yaś caikadeśajaḥ |
pālyāmayāḥ ślīpadāni viṣajuṣṭaṃ ca śoṇitam ||
pālyāmayāḥ ślīpadāni viṣajuṣṭaṃ ca śoṇitam ||
[cf. 1938 ed. 1.25.13]
arbudāni visarpāś ca granthayaś cāditas tu ye |
trayas trayaś copadaṃśāḥ stanarogā vidārikā ||
trayas trayaś copadaṃśāḥ stanarogā vidārikā ||
[cf. 1938 ed. 1.25.14]
suṣiro galaśālūkaṃ kaṇṭakāḥ kṛmidantakaḥ |
dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ ||
dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.25.15]
pittāsṛkkaphajāś cauṣṭhyāḥ kṣudrarogāś ca bhūyaśaḥ |
sīvyā medaḥsamutthāś ca bhinnāḥ sulikhitā gadāḥ ||
sīvyā medaḥsamutthāś ca bhinnāḥ sulikhitā gadāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.25.16]
kaphagranthir alpapāliḥ karṇṇasadyovraṇaś ca yaḥ ||
śirolalāṭākṣikṛṭakarṇṇeṣv anāsāgaṇḍakṛkāṭikā |
bāhūdarasphikṣāyuprajananamuṣkādiṣu pradeseṣv acaleṣu māṃsavatsu ca śīvyet | janukurparajaṃghādiṣu pracaleṣv alpamāṃseṣu na sīvyet | vāyunirvāhino ntalohitaśalyāḥ saviṣāṃś ca tatra vās īvyaṃ vraṇam abhisamīkṣya celāsthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīny apohotkṛtyākṛṣya yathāsthānaṃ sthāyayitvā snāyusūtravālānāṃ manyatamena sīvyet | saṇāśmantakamūrvātaśīnāṃ vā valkalaiḥ | sūcyas tu tisra upadiśyante | dvyaṅgulā tryaṅgulā dhanuvakreti | tatra māṃsaleṣv avakāśeṣu tryasrāḥ satvāsthisv alpamāṃseṣu ca dvyaṅgulā vṛttā yat kāmāsamayor marmasu ca dhanuvat cakrārdhaṃ tṛtīyāṃguleti || phuṇi kātūnasevanyāveṃllitakaṃ rajagranthibandhaṃ ceti | samāsena sevanavikalpāḥ | teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ teṣāṃ prahāram āsādyopayogāṃ budhyāvekṣya na cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛṣṭām alpagrāhiṇīm atibahu grāhiṇīm vā sūcīm pātayet ||
bhavati cātra ||
dūre nipatitābādhaṃ sannikṛṣṭe viluñcanaṃ |
alpagrahāt tadvad eva vraṇe kuryād atas tyajet ||
samyak sīvitam avekṣya madhughṛtayutair añjanamadhukalodhrapriyaṅguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥ pratisārya bandhenopacaret ||
śirolalāṭākṣikṛṭakarṇṇeṣv anāsāgaṇḍakṛkāṭikā |
bāhūdarasphikṣāyuprajananamuṣkādiṣu pradeseṣv acaleṣu māṃsavatsu ca śīvyet | janukurparajaṃghādiṣu pracaleṣv alpamāṃseṣu na sīvyet | vāyunirvāhino ntalohitaśalyāḥ saviṣāṃś ca tatra vās īvyaṃ vraṇam abhisamīkṣya celāsthipāṃsutṛṇaromaśuṣkaraktādīny apohotkṛtyākṛṣya yathāsthānaṃ sthāyayitvā snāyusūtravālānāṃ manyatamena sīvyet | saṇāśmantakamūrvātaśīnāṃ vā valkalaiḥ | sūcyas tu tisra upadiśyante | dvyaṅgulā tryaṅgulā dhanuvakreti | tatra māṃsaleṣv avakāśeṣu tryasrāḥ satvāsthisv alpamāṃseṣu ca dvyaṅgulā vṛttā yat kāmāsamayor marmasu ca dhanuvat cakrārdhaṃ tṛtīyāṃguleti || phuṇi kātūnasevanyāveṃllitakaṃ rajagranthibandhaṃ ceti | samāsena sevanavikalpāḥ | teṣān nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ teṣāṃ prahāram āsādyopayogāṃ budhyāvekṣya na cātisannikṛṣṭāṃ viprakṛṣṭām alpagrāhiṇīm atibahu grāhiṇīm vā sūcīm pātayet ||
bhavati cātra ||
dūre nipatitābādhaṃ sannikṛṣṭe viluñcanaṃ |
alpagrahāt tadvad eva vraṇe kuryād atas tyajet ||
samyak sīvitam avekṣya madhughṛtayutair añjanamadhukalodhrapriyaṅguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥ pratisārya bandhenopacaret ||
[cf. 1938 ed. 1.25.17-28]
kaphagranthirKH kapṇagranthir N karṇṇasadyovraṇaś ca yaḥkarṇṇa𑑎sadyovraṇaś ca yaḥKH karṇṇasadyo vraṇaś ca yaḥ N śirolalāṭākṣikṛṭakarṇṇeṣv
śirolalāṭākṣikṛṭakarṇṇeṣvśirolalāṭākṣikṛṭakarṇṇeṣvKN
śirolalāṭākṣikūṭakarṇṇeṣv H bāhūdarasphikṣāyuprajananamuṣkādiṣubāhūdarasphikṣāyuprajananamuṣkādiṣuK bāhūdarasphiṃkpāyuprajananamuṣkādiṣu N bāhūdarasphiṅpāyuprajananamuṣkādiṣu H śīvyet | janukurparajaṃghādiṣuśīvyet | janukurparajaṃghādiṣuK śīvyet jānukurparajaṃghādiṣuśīvyet | jānukurparajaṃghādiṣuśīvyet | jānukurpparajaṃghādiṣu NH sīvyet | vāyunirvāhinosīvyet | vāyunirvāhinoKH sīvyet | vāyunirvāhinon N ntalohitaśalyāḥntalohitaśalyāḥK tulohitaśalyāḥ N 'ntarllohitaśalyāḥ H vās īvyaṃvā sīvyaṃem. sīvyaṃ Kac vāsīvyaṃvā sīvyaṃ KpcNH abhisamīkṣyaKH abhis amīkṣya N manyatamenamanyatamenaKN anyatamena H sīvyet | saṇāśmantakamūrvātaśīnāṃ vāKpc sīvyet | saṇāśmantakamūrvātaśīnāṃ va Kac sīvyet | saṇāṣmantakamūrvātaśīnāṃ vā N sīvyet | tṛṇāṣmantakamūrvātasīnāṃ vā H tisraKH tisu N dhanuvakretidhanuvakrebhiK dhanuvakrebhidhanuvakrebhi NH avakāśeṣuavakāśeṣuavakāseṣuKN avakāseṣu H satvāsthisvsīnvyasthiK sīnvyasthisīnvyasthi NH alpamāṃseṣu caK scalpamāṃseṣu ca NH yat kāmāsamayorpatkāmāsamayorK patkāmāsamayorpatkāmāsamayor NH dhanuvat cakrārdhaṃK dhanuvaccakrārdha N dhanurvvakrārdha H phuṇi phuṇi K redharsvāṇa N goṣṭhaśi H kātūnasevanyāveṃllitakaṃkātūnasevanyāveṃllitakaṃKN kātūnasevanyāvellitakaṃ H sevanavikalpāḥsecanavikalpāḥK secanavikalpāḥsecanavikalpāḥ NH budhyāvekṣya navuddhyāvekṣya naKH vudvyāvekṣya na N alpagrāhiṇīmKH alpa N atibahuKH om. N sūcīmKH sūcī N pātayet || bhavati cātra || dūrepātayet ||
bhavati cātra ||
dūrepātayet || bhavati cātra ||
dūreem. pātayet dūrepātayet ||
bhavati cātra ||
dūrepātayet || bhavati cātra ||
dūre KH protayet | evaṃ vedanāvaluñcanam bhavati ||
bhavati cātra ślokaḥ |
dūre N sannikṛṣṭeK sannikṛṣṭa NH alpagrahāt tadvad eva
alpagrahāt tadvad evaK
alpagrahān tadvad eva NH añjanamadhukalodhrapriyaṅguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥañjanamadhukalodhrapriyaṅguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥK añjaranemadhukalodhrapriyaṅgusallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥañjaranemadhukalodhrapriyaṅgusallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥañjaranemadhukalodhrapriyaṅgusallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥ NH bandhenopacaretbandhenopacaret | KH bandhenopacareta N
This passage replaces vulgate 17-28..
śirolalāṭākṣikṛṭakarṇṇeṣvśirolalāṭākṣikṛṭakarṇṇeṣvKN
śirolalāṭākṣikūṭakarṇṇeṣv H bāhūdarasphikṣāyuprajananamuṣkādiṣubāhūdarasphikṣāyuprajananamuṣkādiṣuK bāhūdarasphiṃkpāyuprajananamuṣkādiṣu N bāhūdarasphiṅpāyuprajananamuṣkādiṣu H śīvyet | janukurparajaṃghādiṣuśīvyet | janukurparajaṃghādiṣuK śīvyet jānukurparajaṃghādiṣuśīvyet | jānukurparajaṃghādiṣuśīvyet | jānukurpparajaṃghādiṣu NH sīvyet | vāyunirvāhinosīvyet | vāyunirvāhinoKH sīvyet | vāyunirvāhinon N ntalohitaśalyāḥntalohitaśalyāḥK tulohitaśalyāḥ N 'ntarllohitaśalyāḥ H vās īvyaṃvā sīvyaṃem. sīvyaṃ Kac vāsīvyaṃvā sīvyaṃ KpcNH abhisamīkṣyaKH abhis amīkṣya N manyatamenamanyatamenaKN anyatamena H sīvyet | saṇāśmantakamūrvātaśīnāṃ vāKpc sīvyet | saṇāśmantakamūrvātaśīnāṃ va Kac sīvyet | saṇāṣmantakamūrvātaśīnāṃ vā N sīvyet | tṛṇāṣmantakamūrvātasīnāṃ vā H tisraKH tisu N dhanuvakretidhanuvakrebhiK dhanuvakrebhidhanuvakrebhi NH avakāśeṣuavakāśeṣuavakāseṣuKN avakāseṣu H satvāsthisvsīnvyasthiK sīnvyasthisīnvyasthi NH alpamāṃseṣu caK scalpamāṃseṣu ca NH yat kāmāsamayorpatkāmāsamayorK patkāmāsamayorpatkāmāsamayor NH dhanuvat cakrārdhaṃK dhanuvaccakrārdha N dhanurvvakrārdha H phuṇi phuṇi K redharsvāṇa N goṣṭhaśi H kātūnasevanyāveṃllitakaṃkātūnasevanyāveṃllitakaṃKN kātūnasevanyāvellitakaṃ H sevanavikalpāḥsecanavikalpāḥK secanavikalpāḥsecanavikalpāḥ NH budhyāvekṣya navuddhyāvekṣya naKH vudvyāvekṣya na N alpagrāhiṇīmKH alpa N atibahuKH om. N sūcīmKH sūcī N pātayet || bhavati cātra || dūrepātayet ||
bhavati cātra ||
dūrepātayet || bhavati cātra ||
dūreem. pātayet dūrepātayet ||
bhavati cātra ||
dūrepātayet || bhavati cātra ||
dūre KH protayet | evaṃ vedanāvaluñcanam bhavati ||
bhavati cātra ślokaḥ |
dūre N sannikṛṣṭeK sannikṛṣṭa NH alpagrahāt tadvad eva
alpagrahāt tadvad evaK
alpagrahān tadvad eva NH añjanamadhukalodhrapriyaṅguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥañjanamadhukalodhrapriyaṅguśallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥK añjaranemadhukalodhrapriyaṅgusallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥañjaranemadhukalodhrapriyaṅgusallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥañjaranemadhukalodhrapriyaṅgusallakīphalarasāñjanakṣaumamasīcūrṇṇaiḥ NH bandhenopacaretbandhenopacaret | KH bandhenopacareta N
This passage replaces vulgate 17-28..
em. sadyovraṇāś ca ye caiva calasandhivyapāśritāḥ |
na kṣārāgniviṣair juṣṭā na ca mārutavāhinaḥ A
na kṣārāgniviṣair juṣṭā na ca mārutavāhinaḥ A
em. nāntarlohitaśalyāś ca teṣu samyag viśodhanam
pāṃśuromanakhādīni calamasthi bhavec ca yat A
pāṃśuromanakhādīni calamasthi bhavec ca yat A
em. ahṛtāni yato 'mūni pācayeyurbhṛśaṃ vraṇam |
rujaś ca vividhāḥ kuryus tasmād etān viśodhayet A
rujaś ca vividhāḥ kuryus tasmād etān viśodhayet A
em. tato vraṇaṃ samunnamya sthāpayitvā yathāsthitam |
sīvyet sūkṣmeṇa sūtreṇa valkenāśmantakasya vā A
sīvyet sūkṣmeṇa sūtreṇa valkenāśmantakasya vā A
em. śaṇajakṣaumasūtrābhyāṃ snāyvā bālena vā punaḥ |
mūrvāguḍūcītānair vā sīvyed vellitakaṃ śanaiḥ A
mūrvāguḍūcītānair vā sīvyed vellitakaṃ śanaiḥ A
em. sīvyed gophaṇikāṃ vā'pi sīvyed vā tunnasevanīm |
ṛjugranthim atho vā'pi yathāyogam athāpi vā A
ṛjugranthim atho vā'pi yathāyogam athāpi vā A
em. deśe 'lpamāṃse sandhau ca sūcī vṛttā'ṅguladvayam |
āyatā tryaṅgulā tryasrā māṃsale cā'pi pūjitā A
āyatā tryaṅgulā tryasrā māṃsale cā'pi pūjitā A
em. dhanurvakrā hitā marmaphalakośodaropari |
ity etās trividhāḥ sūcīs tīkṣṇāgrāḥ susamāhitāḥ A
ity etās trividhāḥ sūcīs tīkṣṇāgrāḥ susamāhitāḥ A
em. kārayen mālatīpuṣpavṛntāgraparimaṇḍalāḥ |
nātidūre nikṛṣṭe vā sūcīṃ karmaṇi pātayet A
nātidūre nikṛṣṭe vā sūcīṃ karmaṇi pātayet A
em. dūrādrujo vraṇauṣṭhasya sannikṛṣṭe 'valuñcanam A
em. atha kṣaumapicucchannaṃ susyūtaṃ pratisārayet |
priyaṅgvañjanayaṣṭyāhvarodhracūrṇaiḥ samantataḥ A
priyaṅgvañjanayaṣṭyāhvarodhracūrṇaiḥ samantataḥ A
em. śallakīphalacūrṇair vā kṣaumadhyāmena vā punaḥ |
tato vraṇaṃ yathāyogaṃ baddhvā'cārikam ādiśet A
tato vraṇaṃ yathāyogaṃ baddhvā'cārikam ādiśet A
bhavanti cātra ||
etad aṣṭavidhaṃ karma samāsena prakīrtitam |
cikitsiteṣu kārtsnyena vistaras tasya vakṣyate ||
etad aṣṭavidhaṃ karma samāsena prakīrtitam |
cikitsiteṣu kārtsnyena vistaras tasya vakṣyate ||
[cf. 1938 ed. 1.25.29]
hīnātiriktaṃ tiryak ca gātracchedanamātmanaḥ |
etāś catasro 'ṣṭavidhe karmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ |
etāś catasro 'ṣṭavidhe karmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.25.30]
hīnātiriktaṃhīnātiriktanhīnātiriktanAKH hīnātirikta N gātracchedanamātmanaḥgātracchedanam ātmanaḥgātrachedanam ātmanaḥem. gātracchedanam ātmanaḥgātracchedanam ātmanaḥgātrachedanam ātmanaḥ AHKN etāś
etāśKNH
etā A catasroKNH ścatasro A 'ṣṭavidheṣṭavidheAKH ṣṭavidhe N vyāpadaḥAKH vyāpada N
etāśKNH
etā A catasroKNH ścatasro A 'ṣṭavidheṣṭavidheAKH ṣṭavidhe N vyāpadaḥAKH vyāpada N
ajñānalobhāhitavākyayoga
bhayapramohair aparaiś ca bhāvaiḥ |
yadā prayuñjīta bhiṣak kuśastraṃ
tadā sa śeṣān kurute vikārān ||
bhayapramohair aparaiś ca bhāvaiḥ |
yadā prayuñjīta bhiṣak kuśastraṃ
tadā sa śeṣān kurute vikārān ||
[cf. 1938 ed. 1.25.31]
ajñānalobhāhitavākyayogaajñānalobhāhitavākyayogairajñānalobhāhitavākyayogairA ajñānalobhāhitavākyayogairajñānalobhāhitavākyayogairajñānalobhāhitavākyayogair KNH yadā prayuñjīta bhiṣak kuśastraṃ tadā sa
yadā prayuñjīta bhiṣak kuśastraṃ
tadā saA
vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan
saśeṣadoṣāṃ kurute vikārān || etāś catasro ṣṭavidhe karmmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ || ajñānalobhāhitavākyayogair bhayapramohair aparaiś ca Kac
vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan
saśeṣadoṣāṃ kurute vikārān Kpc
vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan sa śeṣadoṣāṃ kururute vikārān N
vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan
saśeṣadoṣān kurute vikārān H śeṣān kurute vikārānA bhāvaiḥ | vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan Kac om. KpcNH
yadā prayuñjīta bhiṣak kuśastraṃ
tadā saA
vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan
saśeṣadoṣāṃ kurute vikārān || etāś catasro ṣṭavidhe karmmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ || ajñānalobhāhitavākyayogair bhayapramohair aparaiś ca Kac
vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan
saśeṣadoṣāṃ kurute vikārān Kpc
vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan sa śeṣadoṣāṃ kururute vikārān N
vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan
saśeṣadoṣān kurute vikārān H śeṣān kurute vikārānA bhāvaiḥ | vaidyo yadā śastram abhiprayuñjan Kac om. KpcNH
taṃ kṣāraśastrāgnibhir auṣadhaiś ca
bhūyo 'bhiyuñjānam ayuktiyuktam |
jijīviṣur dūrata eva vaidyaṃ
vivarjayed ugraviṣāhitulyam ||
bhūyo 'bhiyuñjānam ayuktiyuktam |
jijīviṣur dūrata eva vaidyaṃ
vivarjayed ugraviṣāhitulyam ||
[cf. 1938 ed. 1.25.32]
tad eva yuktaṃ tv atimarmasandhīn
hiṃsyāt sirāḥ snāyum athāsthi caiva |
mūrkhaprayuktaṃ puruṣaṃ kṣaṇena
prāṇair viyuñjyādathavā kathaṃcit ||
hiṃsyāt sirāḥ snāyum athāsthi caiva |
mūrkhaprayuktaṃ puruṣaṃ kṣaṇena
prāṇair viyuñjyādathavā kathaṃcit ||
[cf. 1938 ed. 1.25.33]
tv atimarmasandhīn hiṃsyāt sirāḥtvati marmasandhīn
hiṃsyāt sirāḥA tv atimarmasandhīṃ hiṃsyāt sirātv atimarmasandhīṃ
hiṃsyāt sirātv atimarmasandhīṃ hinsyāt sirā KN tvaci marmmasandhīn
hiṃsā sirā H snāyumsnāyumKNH snāyu A athāsthiKNH mathāsthi A puruṣaṃAKH puruṣa N viyuñjyādathavāvviyuñjyād atha vāA viyuñjyād atha vāvviyuñjyād atha vā KH viyuṃjyadathavā N kathaṃcitkadācit em. kadācitkadācit ANHK
hiṃsyāt sirāḥA tv atimarmasandhīṃ hiṃsyāt sirātv atimarmasandhīṃ
hiṃsyāt sirātv atimarmasandhīṃ hinsyāt sirā KN tvaci marmmasandhīn
hiṃsā sirā H snāyumsnāyumKNH snāyu A athāsthiKNH mathāsthi A puruṣaṃAKH puruṣa N viyuñjyādathavāvviyuñjyād atha vāA viyuñjyād atha vāvviyuñjyād atha vā KH viyuṃjyadathavā N kathaṃcitkadācit em. kadācitkadācit ANHK
bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho
viceṣṭanaṃ līyanam uṣṇatā ca |
suptāṅgatā mūrchanam ūrdhvavātaḥ |
tīvrā rujo vātakṛtāś ca tās tāḥ ||
viceṣṭanaṃ līyanam uṣṇatā ca |
suptāṅgatā mūrchanam ūrdhvavātaḥ |
tīvrā rujo vātakṛtāś ca tās tāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.25.34]
māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet sarvendriyārthoparamas tathaiva |
daśārdhasaṃkhyeṣv atha vikṣateṣu sāmānyato marmasu liṅgam uktam ||
[cf. 1938 ed. 1.25.35]
surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ
raktaṃ sraved vai kṣatataś ca vāyuḥ |
karoti rogān vividhān yathoktāṃś
chinnāsu bhinnāsv athavā sirāsu ||
raktaṃ sraved vai kṣatataś ca vāyuḥ |
karoti rogān vividhān yathoktāṃś
chinnāsu bhinnāsv athavā sirāsu ||
[cf. 1938 ed. 1.25.36]
sraved vai kṣatataś caA sravet tatkṣatajaś ca KH śravet tat kṣaṇajañ ca N rogān vividhān yathoktāṃś
rogān vividhān yathoktāṃśA rogāṃ vividhāṃ yathoktāṃ KN rogān vividhān yathoktā H chinnāsu
chinnāsuA sirāsu K śirāsu N n sirāsu H bhinnāsvA chinnāsv KH cchinnā N athavā sirāsuA atha vikṣatāsu KH śv atha vikṣatāsu N
rogān vividhān yathoktāṃśA rogāṃ vividhāṃ yathoktāṃ KN rogān vividhān yathoktā H chinnāsu
chinnāsuA sirāsu K śirāsu N n sirāsu H bhinnāsvA chinnāsv KH cchinnā N athavā sirāsuA atha vikṣatāsu KH śv atha vikṣatāsu N
kaubjyaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ
kriyāsv aśaktis tumulā rujaś ca |
cirād vraṇo rohati yasya cāpi
taṃ snāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
kriyāsv aśaktis tumulā rujaś ca |
cirād vraṇo rohati yasya cāpi
taṃ snāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
[cf. 1938 ed. 1.25.37]
śophātivṛddhis tumulā rujaś ca
balakṣayaḥ parvasu bhedaśophau |
kṣateṣu sandhiṣv acalācaleṣu syāt
sandhikarmoparatiś ca liṅgam ||
balakṣayaḥ parvasu bhedaśophau |
kṣateṣu sandhiṣv acalācaleṣu syāt
sandhikarmoparatiś ca liṅgam ||
[cf. 1938 ed. 1.25.38]
śophātivṛddhisN śophātivṛddhi A śophābhivṛddhis KH tumulāKNH stumulā A parvasusarvvataA sarvatasarvvata KNHpc sarvva Hac bhedaśophauA eva śophaḥ KNH sandhiṣvKNH sandhi A acalācaleṣuKNH ṣvacalācaleṣu A syāt sandhikarmoparatiś casyāt
sandhikarmoparatiś caA syāt sarvakarmoparamaś ca
syāt sarvakarmoparamaś casyāt sarvakarmoparamaś ca
syāt sarvvakarmoparamaś ca KNH
sandhikarmoparatiś caA syāt sarvakarmoparamaś ca
syāt sarvakarmoparamaś casyāt sarvakarmoparamaś ca
syāt sarvvakarmoparamaś ca KNH
ghorā rujo yasya niśādineṣu
sarvāsv avasthāsu na śāntir asti |
tṛṣṇā'ṅgasādau śvayathuś ca rukṣaḥ
tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
sarvāsv avasthāsu na śāntir asti |
tṛṣṇā'ṅgasādau śvayathuś ca rukṣaḥ
tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||
[cf. 1938 ed. 1.25.39]
sarvāsv
sarvāsv
sarvvāsvKNH
sarvā A avasthāsu naem. svavasthāsu na A avasthāsu ca KNH śāntirem. śānti A naiti KNH astiem. rasti A om. KH śāntim N tṛṣṇā'ṅgasādau śvayathuś ca rukṣaḥ tamśāntim |
bhiṣag vipaścid vidigital_imageditārthasūtras
tamśāntiṃ |
bhiṣag vipaścid viditārthasūtras
tamem.
tṛṣṇāṅgasādau śvayathuś ca ruk ca
tam A śāntim bhiṣag vipaścid viditārthasūtras tamśāntim |
bhiṣag vipaścid vidigital_imageditārthasūtras
tamśāntiṃ |
bhiṣag vipaścid viditārthasūtras
tam KH
bhiṣagvipaścidbhividitārthasūtrantam tam N
sarvāsv
sarvvāsvKNH
sarvā A avasthāsu naem. svavasthāsu na A avasthāsu ca KNH śāntirem. śānti A naiti KNH astiem. rasti A om. KH śāntim N tṛṣṇā'ṅgasādau śvayathuś ca rukṣaḥ tamśāntim |
bhiṣag vipaścid vidigital_imageditārthasūtras
tamśāntiṃ |
bhiṣag vipaścid viditārthasūtras
tamem.
tṛṣṇāṅgasādau śvayathuś ca ruk ca
tam A śāntim bhiṣag vipaścid viditārthasūtras tamśāntim |
bhiṣag vipaścid vidigital_imageditārthasūtras
tamśāntiṃ |
bhiṣag vipaścid viditārthasūtras
tam KH
bhiṣagvipaścidbhividitārthasūtrantam tam N
yathāsvam etāni vibhāvayeyur
liṅgāni marmasv abhitāḍiteṣu |
sparśaṃ na jānāti vipāṇḍuvarṇo
yo māṃsamarmaṇy abhitāḍitaḥ syāt ||
liṅgāni marmasv abhitāḍiteṣu |
sparśaṃ na jānāti vipāṇḍuvarṇo
yo māṃsamarmaṇy abhitāḍitaḥ syāt ||
[cf. 1938 ed. 1.25.40]
yathāsvamKNH yathāsva A etāniKNH metāni A vibhāvayeyurvibhāvayec caem. vibhāvayec cavibhāvayec ca AKNH marmasvmarmmasvKH marma AN abhitāḍiteṣuabhitāḍiteṣuKH svabhitāḍiteṣusvabhitāḍiteṣu AN sparśaṃ na
sparśaṃ naA pāṇḍur vivarṇṇaḥ sparśan na
pāṇḍur vivarṇṇaḥ sparśan na
pāṇḍur vvivarṇṇaḥ sparśan na KH
pāṇttāvivarṇṇaḥ sparśanna N jānāti vipāṇḍuvarṇo yojānāti vipāṇḍuvarṇo
yoA veti yoveti
yoveti yoveti
yo KNH māṃsamarmaṇymāṃsamarmmaṇyAKpcNH māṃsamarmāṇy Kac syātA saḥ KNH
sparśaṃ naA pāṇḍur vivarṇṇaḥ sparśan na
pāṇḍur vivarṇṇaḥ sparśan na
pāṇḍur vvivarṇṇaḥ sparśan na KH
pāṇttāvivarṇṇaḥ sparśanna N jānāti vipāṇḍuvarṇo yojānāti vipāṇḍuvarṇo
yoA veti yoveti
yoveti yoveti
yo KNH māṃsamarmaṇymāṃsamarmmaṇyAKpcNH māṃsamarmāṇy Kac syātA saḥ KNH
ātmānamevātha jaghanyakārī śastreṇa yo hanti hi karma kurvan |
tamātmāvānātmahanaṃ kuvaidyaṃ vivarjayed āyurabhīpsamānaḥ ||
tamātmāvānātmahanaṃ kuvaidyaṃ vivarjayed āyurabhīpsamānaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.25.41]
ātmānamevātha jaghanyakārīA ātmānam evātijaghanyakārī KH ātmānamevātijaghanyakārī N hanti hiA hiṃsati KNH kurvankurvankurvvanAKH kurva N tamātmāvānātmahanaṃem.
tamātmavānātmahanaṃ A
tam ātmavān ātmanudaṅ KH t |
tarkānmavānānmantradaṃ N vivarjayed āyurabhīpsamānaḥ
vivarjayed āyur abhīpsamānaḥ
vivarjayed āyur abhīpsamānaḥAN vivarjayed āyur abhīpsamānaḥ
vivarjayed āyur abhīpsamānaḥ
vivarjayed āyur abhīpsamānaḥ KH
tamātmavānātmahanaṃ A
tam ātmavān ātmanudaṅ KH t |
tarkānmavānānmantradaṃ N vivarjayed āyurabhīpsamānaḥ
vivarjayed āyur abhīpsamānaḥ
vivarjayed āyur abhīpsamānaḥAN vivarjayed āyur abhīpsamānaḥ
vivarjayed āyur abhīpsamānaḥ
vivarjayed āyur abhīpsamānaḥ KH
tiryakpraṇihite śastre doṣāḥ purvamudāhṛtāḥ |
tasmāt pariharan doṣān kuruyācchastranipātanam ||
tasmāt pariharan doṣān kuruyācchastranipātanam ||
[cf. 1938 ed. 1.25.42]
mātaraṃ pitaraṃ putrān bāndhavānapi cāturaḥ |
apyetānabhiśaṅketa vaidye viśvāsameti ca ||
apyetānabhiśaṅketa vaidye viśvāsameti ca ||
[cf. 1938 ed. 1.25.43]
visṛjatyātmanā+ātmānaṃ na cainaṃ pariśaṅkate |
tasmāt putravadevainaṃ pālayed āturaṃ bhiṣak ||
tasmāt putravadevainaṃ pālayed āturaṃ bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 1.25.44]
em. dharmārthau kīrtim ity arthaṃ satāṃ grahaṇam uttamam |
prāpnuyāt svargavāsaṃ ca hitam ārabhya karmaṇā A
prāpnuyāt svargavāsaṃ ca hitam ārabhya karmaṇā A
karmaṇā kaścidekena dvābhyāṃ kaścittribhis tathā |
vikāraḥ sādhyate kaścic caturbhir api karmabhiḥ ||
vikāraḥ sādhyate kaścic caturbhir api karmabhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.25.46]
[Adhyāya 26, collation]
athātaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.26.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantiriḥ A
atha śalyahiṃsāyān dhātus tasya yat pratyayasya śalyam iti rūpam bhavati
|
[cf. 1938 ed. 1.26.3]
tad dvividhaṃ śārīram āgantukaṃ ca ||
[cf. 1938 ed. 1.26.4]
sarvaśarīrābādhakaraṃ śalyaṃ tadihopadiśyata ity ataḥ śalyaśāstram ||
[cf. 1938 ed. 1.26.5]
tatra śārīrāṇi dantanakharomādīni | dhātavo na malā doṣāś ca duṣṭāḥ
āgantūni śarīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvāḥ duḥkham utpādayanti ||
[cf. 1938 ed. 1.26.6]
bhavati cātra ||
śarīre sarvaśalyānāṃ gatayaḥ pañcadhā smṛtāḥ |
ṛjvāgatam avāñcīnaṃ tiryag ūrdhvam adhogataṃ ||
śarīre sarvaśalyānāṃ gatayaḥ pañcadhā smṛtāḥ |
ṛjvāgatam avāñcīnaṃ tiryag ūrdhvam adhogataṃ ||
em. adhikāro hi lohaveṇuvṛkṣatṛṇaśṛṅgāsthimayeṣu; tatrāpi viśeṣato loheṣveva , viśasanārthopapannatvāllohasya; lohānām api durvāratvād aṇumukhatvād dūraprayojanakaratvāc ca śara evādhikṛtaḥ | sa ca dvividhaḥ karṇī , ślakṣṇaśca; prāyeṇa vividhavṛkṣapatrapuṣpaphalatulyākṛtayo vyākhyātāḥ, vyālamṛgapakṣivakrasadṛśāś ca A
em. sarvaśalyānāṃ tu mahatāmaṇūnāṃ vā pañcavidho gativiśeṣa ūrdhvam adho 'rvācīnas tiryag ṛjur iti A
tāni tu yadā vegakṣayāt pratighātād vā tvagādiṣu vraṇavastuṣv
avatiṣṭhante dhamanīsroto 'sthivivarapeśīprabhṛtiṣu vā śarīrapradeśeṣu
||
[cf. 1938 ed. 1.26.9]
tāni tuKNH tāni A yadāKH om. A yādā N vegakṣayāt pratighātād vāvegakṣayāt pratīghātād vāA vegakṣayāt pratīghātād vāvegakṣayāt pratīghātād vā KNH vraṇavastuṣvvraṇavastuṣuKNH vraṇavastu A avatiṣṭhanteH ṣvatiṣṭhante A atiṣṭhante K tiṣṭhante N dhamanīsroto 'sthivivarapeśīprabhṛtiṣu vādhamanīsroto'sthipesīvivaraprabhṛtiṣu vāA dhamanīsrotosthipesīvivaraprabhṛtiṣu vādhamanīsroto'sthipesīvivaraprabhṛtiṣu vā KH dhamanīsrotosthipeśīvivaraprabhṛtiṣu vā N
tatra śalyalakṣaṇam ucyamānam upadhāraya | tat tu dvividhaṃ sāmānyaṃ
vaiśeṣikaṃ ca | śyāvaṃ piḍakācitaṃ śophavedanāvantaṃ muhurmuhuḥ
śoṇitāsrāviṇaṃ budbudavad unnataṃ mṛdumāṃsaṃ ca vraṇaṃ jānīyāt saśalyo
'yam iti | sāmānyam etal lakṣaṇam uktam | vaiśeṣikaṃ tu tvaggate
vivarṇaḥ śopho bhavaty āyataḥ kaṭhinaś ca māṃsagate śophābhivṛddhiḥ
śalyamārgānupasaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣapākau ca peśyantarasthe 'py
etad eva coṣaśophavarjaṃ sirāgate sirādhmānam sirāśūlaṃ sirāśophaś ca
snāyugate snāyujālotkṣepaṇaṃ saṃrambhaś cogrā ruk ca srotogate srotasāṃ
svakarmaguṇahāniḥ; dhamanīsthe saphenaṃ raktam īrayann anilaḥ saśabdo
nirgacchaty aṅgamardaḥ pipāsā hṛllāsaś ca asthigate
vividhavedanāprādurbhāvaḥ śophaś ca asthivivaragate
'sthipūrṇatā'sthitodaḥ saṃharṣo balavāṃś ca sandhigate
'sthivacceṣṭoparamaś ca koṣṭhagata āṭopānāhau mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca
vraṇamukhāt marmagate marmaviddhāvac ceṣṭate | sūkṣmagatiṣu śalyeṣv
etāny eva lakṣaṇāny aspaṣṭāni bhavanti ||
[cf. 1938 ed. 1.26.10]
tatra śalyalakṣaṇamtatra lakṣaṇamA tatra lakṣaṇamtatra lakṣaṇam KH tat tu lakṣaṇam N upadhāraya | tat tu dvividhaṃ sāmānyaṃ vaiśeṣikaṃ caem. upadhāraya | tad dvividhaṃ -- sāmānyaṃ, vaiśeṣikaṃ ca A upadhārayasva KH upadhārayasra N piḍakācitaṃA piṭakācitaṃ KH piḍhakācita N muhurmuhuḥmuhurmmuhuḥKNH muhur muhuḥ A budbudavad unnataṃbudbudavad udgataṃA budbudavad udgatambudbudavad udgataṃ KHN mṛdumāṃsaṃ camṛdumānsaṃ camṛdumānsañ caANH mṛdumāṃsaṃñ ca K vraṇaṃvraṇañAKH vraṇa N jānīyāt saśalyoAKH jānīyāt saśalyam N 'yamA yam KH om. N sāmānyam etal lakṣaṇamA sāmānyato lakṣaṇam KNH vaiśeṣikaṃ tuA viśeṣas KN viśeṣatas H vivarṇaḥvivarṇṇaḥAH vivarṇṇāḥ KN bhavatybhavantyAN bhavantybhavanty KH śophābhivṛddhiḥśophābhivṛddhirH śophābhi(ti)vṛddhiḥ A śophābhivṛśophābhivṛ KN śalyamārgānupasaṃrohaḥA ddhir asaṃrohaḥ KN asaṃrohaḥ H pīḍanāsahiṣṇutāAKpcH pīḍanāsahitā Kac pīḍyānāśaṣṇahitā N coṣapākau caA coṣaprapākau ca KNH peśyantarastheA māṃsānām peśyantaragate KH mānsānām paśyanta ga N 'pyAH py K om. N etad evaA evaṃ K tepyevaṃ N eva H coṣaśophavarjaṃcoṣaśoṣavarjjaṃA coṣaśoṣavarjjaṃcoṣaśoṣavarjjaṃ KH coṣasoṣavarjaṃ N sirādhmānamA om. KN cādhmānaṃ H sirāśūlaṃcādhmānañA cādhmānaṃcādhmānañ KN om. H sirāśophaś caA śūlañ ca KH calañ ca N snāyujālotkṣepaṇaṃA snāyujālāvakṣepaṇaṃ K snāyujālavakṣepaṇam N snāyujālā'sukṣepaṇaṃ H saṃrambhaśA om. KH srotye N cogrā ruk ca srotogatecogrā ruk ca; srotogateA srotogate KH gato N srotasāṃsrotasāñANH srotamīsāṃś Kac srotasāṃś Kpc svakarmaguṇahāniḥsvakarmaguṇahāniḥAN ca karmaguṇahāniḥca karmmaguṇahāniḥ KH dhamanīstheA dhamanīgate KNH raktamAKpcNH saraktam Kac īrayann anilaḥīrayan samīraṇaḥA īrayan samīraṇaḥīrayan samīraṇaḥ KHN aṅgamardaḥ pipāsāaṅgamardapipāsāaṅgamarddapipāsāA aṅgamardapipāsāaṅgamardapipāsāaṅgamarddapipāsā KNH śophaś caA saśophaś ca KH saśophāś ca N 'sthipūrṇatā'sthitodaḥ saṃharṣoA tv asthicūrṇṇapūrṇṇatā saṃharṣo K tvasthicūrṇṇapūrṇṇatā saharṣo N tv asthicūrṇṇapūrṇṇatāṃ saṃharṣo H balavāṃś cavegavām̐ś caA vegavāṃś cavegavām̐ś ca KH vegāvāś ca N sandhigatesandhigateAKH sandhiga N 'sthivacceṣṭoparamaś caA py evaṃ ceṣṭoparamaś ca K tāṃsyevaceṣṭoparamaś ca N 'py evaṃ ceṣṭoparamaś ca H koṣṭhagatakoṣṭhagateA koṣṭhagatekoṣṭhagate KHN āṭopānāhauA tv āṭopānā K āṭopānāho N tv āṭopānāhau H mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ capurīṣāhāradarśanāni caA ho purīśāhāradarśanāni ca K purīṣāhāradarśanāni capurīṣāhāradarśanāni ca NH vraṇamukhāt marmagatevraṇamukhāt; marmagateA vraṇamukhād bhavanti marmagate tuvraṇamukhād bhavanti | marmagate tuvraṇamukhād bhavanti || marmagate tuvraṇamukhād bhavanti | marmmagate tu KNH marmaviddhāvac ceṣṭatemarmaviddhavad ācakṣatemarmmaviddhavad ācakṣateA marmaviddhavad ācakṣatemarmaviddhavad ācakṣatemarmmaviddhavad ācakṣate KH marmaviddhavad acakṣate N śalyeṣvAKH śalye N etānyetānyAKH ṣvetāny N aspaṣṭāniA vispaṣṭāni KH vispaṣṭitāni N
mahānty alpāni vā śuddhadehānām anulomasanniviṣṭāni rohanti viśeṣataḥ
kaṇṭhasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣu
doṣaprakopavyāyāmābhighātājīrṇebhyaḥ pracalitāni punar bādhante ||
[cf. 1938 ed. 1.26.10]
śuddhadehānāmśuddhadehānāṃśuddhadehānāmANH śuddhade K anulomasanniviṣṭānianulomasaṃniviṣṭānyanulomasanniviṣṭānyANH om. K rohantiA om. K uparohanti NH viśeṣataḥANH om. K kaṇṭhasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣukaṇṭhagatasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣukaṇṭhagatasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣuem. kaṇṭhasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣaḥ A om. K kaṇṭhagatasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣukaṇṭhagatasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣukaṇṭhagatasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣu NH doṣaprakopavyāyāmābhighātājīrṇebhyaḥ pracalitāni punarA om. K prakopavyāyāmād abhighātāt | kṣatād api sthānāṃ tu calitaṃ śalyaṃ puna N doṣaprakopavyāyāmād abhighātāt | kṣatād api sthānāt tu calitaṃ | śalyam punar H bādhanteA om. K rābādhakaṃ bhavet N ābādhakam bhavet H
tatra tvakpranaṣṭe snigdhasvinnāyāṃ mṛnmāṣayavagodhūmagomayamṛditāyāṃ
tvaci yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt
styānaghṛtamṛccandanakalkair vā pradigdhāyāṃ śalyoṣmaṇā+āśu visarati
ghṛtam upaśuṣyati vā lepo yatra tatra śalyaṃ vijānīyāt māṃsapranaṣṭe
snehasvedādibhiḥ kriyāviśeṣair aviruddair āturam upapādayet karśitasya
tu śithilībhūtam anavabaddhaṃ kṣubhyamāṇaṃ yatra saṃrambhaṃ vedanāṃ vā
janayati tatra śalyaṃ vijānīyāt koṣṭhāsthisandhipeśīvivareṣv avasthitam
evam eva parīkṣeta sirādhamanīsrotaḥsnāyupranaṣṭe khaṇḍacakrasaṃyukte
yāne vyādhitam āropyāśu viṣame 'dhvani yāyād yatra saṃrambho vedanā vā
bhavati tatra śalyaṃ jānīyāt asthipranaṣṭe snehasvedopapannānyasthīni
bandhanapīḍanābhyāṃ bhṛśam upācared yatra saṃrambho vedanā vā bhavati
tatra śalyaṃ jānīyāt sandhipranaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn
prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanair bhṛśam upācaret yatra saṃrambho vedanā
vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt marmapranaṣṭe tv ananyabhāvān marmaṇām
uktaṃ parīkṣaṇaṃ bhavati ||
[cf. 1938 ed. 1.26.12]
tvakpranaṣṭetvakpraṇaṣṭeAN tvakpraṇaṣṭe H snigdhasvinnāyāṃA om. NH mṛnmāṣayavagodhūmagomayamṛditāyāṃA mṛdgomayacūrṇṇapramṛditāyāṃ NH vedanā vāAH vedanāvān N tatraAH om. N vijānīyāt styānaghṛtamṛccandanakalkair vāvijānīyāt , styānaghṛtamṛccandanakalkair vāA iti jānīyāt | tatra styānaghṛtamṛtcandanakalkairvā N iti jānīyāt | tatra styānaghṛtamṛccandanakalkair vvā H pradigdhāyāṃA pradigdhe NH śalyoṣmaṇā+āśuśalyoṣmaṇāśuem. śalyoṣmaṇā''śuśalyoṣmaṇāśu AH salyoṣmaṇāśu N visarativisaratiAH rcisarati N vā lepocālepoem. cālepocālepo AHN śalyaṃśalyañAH śalya N vijānīyāt māṃsapranaṣṭevijānīyāt ; māṃsapranaṣṭeA jānīyāt mānsapraṇaṣṭejānīyāt | mānsapraṇaṣṭejānīyāt | māṃsapraṇaṣṭe NH snehasvedādibhiḥA snehādibhir NH kriyāviśeṣairA om. NH aviruddairem. aviruddhair A om. NH upapādayet karśitasya tuupapādayet, karśitasya tuA upapādayet | karṣitatu N upapādayet | karṣitasya tu H śithilībhūtamA śithilīkṛtam NH kṣubhyamāṇaṃAN kṣubhyamānaṃ H saṃrambhaṃA sarambhī N saṃrambhī H vedanāṃ vāvedanām vāAH vedanāṃ N vijānīyāt koṣṭhāsthisandhipeśīvivareṣvvijānīyāt ; koṣṭhāsthisandhipeśīvivareṣvA jānīyāt kāṣṭhāsthisandhipesīvivareṣv N jānīyāt koṣṭhāsthisandhipeśīvivareṣv H evamAH om. N evaAN om. H parīkṣetaAN parīkṣe H sirādhamanīsrotaḥsnāyupranaṣṭeA śirādhamanīsrotassu ca | snāyupraṇaṣṭe N t | sirādhamanīsrotaḥsu ca || snāyupraṇaṣṭe H yāneAH yā N vyādhitamem. vyādhita A tv āturaram N tv āturam H āropyāśuNH māropyāśu A viṣameAH rviṣame N 'dhvaniA dhvani NH bhavatiAH n bhavati N jānīyāt asthipranaṣṭejānīyāt | asthipraṇaṣṭeN vijānīyāt ; asthipranaṣṭe A jānīyāt || asthipraṇaṣṭe H snehasvedopapannānyasthīniAN snehasvedopapannāny asthīni H bhṛśamNH bhṛśam upācaret, yatra saṃrambho vedanā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt ; sandhipranaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanaiḥ bhṛśam A bhavatiAH n bhavati N jānīyāt sandhipranaṣṭejānīyāt | sandhipraṇaṣṭeN vijānīyāt , sandhipranaṣṭe A jānīyāt || sandhipraṇaṣṭe H snehasvedopapannān sandhīn prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanairem. snehasvedopapannān sandhīn prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanai A snehasvedopapannāṃ sandhīprasāraṇākuñcanabandhanapīḍanaiḥ N snehasvedopapannān sandhīn prasāraṇākuñcanabandhapīḍanair H bhṛśambbhṛśamNH rbhṛśam A bhavatiAH n bhavati N vijānīyāt marmapranaṣṭevijānīyāt , marmapranaṣṭevijānīyāt | marmapraṇaṣṭeAN jānīyāt || marmmapraṇaṣṭe H tv ananyabhāvān marmaṇāmtv ananyabhāvān marmmaṇāmAH tv ananyabhāvātmarmaṇā N uktaṃuktamAH muktaṃ N
sāmānyalakṣaṇam api ca
hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvatadrumārohaṇadhanurvyāyāmadrutayānaniyuddhādhvagamanalaṅghanaprataraṇaplavanavyāyāmair
jṛmbhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmair
vātamūtrapurīṣaśukrotsargair vā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra
śalyaṃ jānīyāt ||
[cf. 1938 ed. 1.26.13]
sāmānyalakṣaṇamNH sāmānyalakṣam A api caA api NH hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvatadrumārohaṇadhanurvyāyāmadrutayānaniyuddhādhvagamanalaṅghanaprataraṇaplavanavyāyāmair jṛmbhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmairem. hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvatadrumārohaṇadhanurvyāyāmadrutayānaniyuddhādhvagamanalaṅghanaplavanaprataraṇa- vyāyāmairjṛmbhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmair A hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvatadrumārohaṇadrutayānalaṅghanaplavanavyāyāmajṛmbhodgarakṣāvaṣuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmair N hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvvatadrumārohaṇadrutayānalaṃghanaplavanavyāyāmajṛmbhoṅgārakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmair H saṃrambhoA om. NH vedanā vāAN vedanā H jānīyātNH vijānīyāt A
em. bhavanti cātra
yasmiṃs todādayo deśe suptatā gurutā'pi ca |
ghaṭṭate bahuśo yatra śūyate rujyate 'pi ca A
yasmiṃs todādayo deśe suptatā gurutā'pi ca |
ghaṭṭate bahuśo yatra śūyate rujyate 'pi ca A
bhavanti cātra |
āturaś cāpi yaṃ deśam abhīkṣṇaṃ parirakṣati |
saṃvāhyamāno bahuśas tatra śalyaṃ vinirdiśet ||
āturaś cāpi yaṃ deśam abhīkṣṇaṃ parirakṣati |
saṃvāhyamāno bahuśas tatra śalyaṃ vinirdiśet ||
[cf. 1938 ed. 1.26.15]
alpābādham aśūnaṃ ca nīrujaṃ nirupadravam |
prasannaṃ mṛduparyantaṃ nirāghaṭṭamanunnatam ||
prasannaṃ mṛduparyantaṃ nirāghaṭṭamanunnatam ||
[cf. 1938 ed. 1.26.16]
eṣaṇyā sarvato dṛṣṭvā yathāmārgaṃ cikitsakaḥ |
prasārākuñcanān nūnaṃ niḥśalyam iti nirdiśet ||
prasārākuñcanān nūnaṃ niḥśalyam iti nirdiśet ||
[cf. 1938 ed. 1.26.17]
asthyātmakaṃ bhajyate tu śalyamantaś ca śīryate |
prāyo nirbhujyate śārṅgam āyasaṃ ceti niścayaḥ ||
prāyo nirbhujyate śārṅgam āyasaṃ ceti niścayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.26.18]
vārkṣavaiṇavatārṇāni nirhrayante tu no yadi |
pacanti raktaṃ māṃsaṃ ca kṣipram etāni dehinām ||
pacanti raktaṃ māṃsaṃ ca kṣipram etāni dehinām ||
[cf. 1938 ed. 1.26.19]
kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ raitikaṃ trapusīsakam |
cirasthānād vilīyante pittatejaḥpratāpanāt ||
cirasthānād vilīyante pittatejaḥpratāpanāt ||
[cf. 1938 ed. 1.26.20]
svabhāvaśītā mṛdavo ye cānye 'pīdṛśā matāḥ |
dravībhūtāḥ śarīre 'sminn ekatvaṃ yānti dhātubhiḥ ||
dravībhūtāḥ śarīre 'sminn ekatvaṃ yānti dhātubhiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.26.21]
viṣāṇadantakeśāsthiveṇudārūpalāni tu |
śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ca ||
śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ca ||
[cf. 1938 ed. 1.26.22]
em. dvividhaṃ pañcagatimattvagādivraṇavastuṣu |
yo vetti viṣṭitaṃ śalyaṃ sa rājñaḥ kartumarhati A
yo vetti viṣṭitaṃ śalyaṃ sa rājñaḥ kartumarhati A
[Adhyāya 27, collation]
athātaḥ śalyāpanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.27.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
em. śalyaṃ dvividham avabaddham anavabaddhaṃ ca A
tatra samāsenānavabaddhaśalyoddharaṇārthaṃ pañcadaśa hetūn vakṣyāmaḥ |
tad yathā svabhāvaḥ pācanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ pīḍanaṃ pramārjanaṃ
nirdhmāpanaṃ vamanaṃ virecanaṃ prakṣālanaṃ pratimarśaḥ pravāhaṇaṃ
ācūṣaṇaṃ ayaskānto harṣaś ceti ||
[cf. 1938 ed. 1.27.4]
samāsenānavabaddhaśalyoddharaṇārthaṃA samāsena tv avabaddhaśalyoddharaṇārthān N samāsena tv avabaddhaśalyoddharaṇārthan H pañcadaśaA nava NH tad yathātad yathāAN tadyathā H pācanaṃ bhedanaṃ dāraṇaṃ pīḍanaṃpācanaṃ, bhedanaṃ, dāraṇaṃ, pīḍanaṃA pācanampācanaṃ NH pramārjanaṃpramārjjananAH pramārjana N nirdhmāpanaṃ vamanaṃ virecanaṃnirdhmāpanaṃ, vamanaṃ, virecanaṃA nirdhamana N nirddha Hac nirddhamanam Hpc prakṣālanaṃA om. NHpc manam Hac pratimarśaḥpratimarṣaḥA pratimarṣaḥpratimarṣaḥ NH ayaskāntoayaskāntā karṣaṇaṃA ayaskāntākarṣaṇaṃayaskāntā karṣaṇaṃ NHac ayaskāntā 𑑎 harṣaṇam Hpc harṣaś cetiA harṣaṇam iti NHac iti Hpc
tatrāśrukṣavathūdgārakāsamūtrapurīṣānilaiḥ svabhāvabalapravṛttair
nayanādibhyaḥ patati māṃsāvagāḍhaṃ śalyamavidahyamānaṃ pācayitvā
prakothā(ā.pā)ttasya pūyaśoṇitavegād gauravād vā patati |
pakvamabhidyamānaṃ bhedayed dārayed vā | bhinnamanirasyamānaṃ pīḍanīyaiḥ
pīḍayet pāṇibhir vā | aṇūny akṣaśalyāni pariṣecanādhmāpanair
bālavastrapāṇibhiḥ pramārjayet | āhāraśeṣaśleṣmahīnāṇuśalyāni
śvasanotkāsanapradhamanair nirdhamet | annaśalyāni
vamanāṅgulipratimarśaprabhṛtibhiḥ | virecanaiḥ pakvāśayagatāni |
vraṇadoṣāśayagatāni prakṣālanaiḥ | vātamūtrapurīṣagarbhasaṅgeṣu
pravāhaṇamuktaṃ | mārutodakasaviṣarudhiraduṣṭastanyeṣv ācūṣaṇam āsyena
viṣāṇair vā | anulomam anavabaddham akarṇam analpavraṇamukham
ayaskāntena | hṛdy avasthitam anekakāraṇotpannaṃ śokaśalyaṃ harṣeṇeti ||
[cf. 1938 ed. 1.27.5]
tatrāśrukṣavathūdgārakāsamūtrapurīṣānilaiḥA tatra śrukṣavathukāsodgāramūtrapurīṣānilaiḥ N tatrāśrukṣavathukāsodgāramūtrapurīṣānilaiḥ H svabhāvabalapravṛttairA svabhāvapravṛttai N svabhāvapravṛttair H patatiA prapatanti NH māṃsāvagāḍhaṃeṣa svabhāvo nāma || mānsāvagāḍhameṣa svabhā𑑎vo nāma || māṃsāvagāḍhamA eṣa svabhāvo nāma mānsāvagāḍhameṣa svabhāvo nāma || mānsāvagāḍhameṣa svabhā𑑎vo nāma || māṃsāvagāḍham NH śalyamavidahyamānaṃA amavidahyamānaṃ N avidahyamānam H prakothā(ā.pā)ttasya pūyaśoṇitavegād gauravād vāem. prakothāttasya pūyaśoṇitavegād gauravādvā A prakothayet | pūyasoṇi N prakothayet | pūyaśoṇitavegāṅ gauravād vā H patatipatatiAH ta N pakvamabhidyamānaṃ bhedayed dārayed vā | bhinnamanirasyamānaṃA vaisvāṅgair acādhāyata ti e N e Hac etat pācanan Hpc pīḍanīyaiḥ pīḍayet pāṇibhir vā | aṇūnytat pācanan nāma | aṇūnytat pācanan nāma || aṇūnyem. pīḍanīyaiḥ pīḍayet pāṇibhir vā | aṇū A tat pācanan nāma aṇūnytat pācanan nāma | aṇūnytat pācanan nāma || aṇūny NHac nāma || aṇūny Hpc akṣaśalyāniem. nyakṣaśalyāni A akṣiśalyāni NH pariṣecanādhmāpanair bālavastrapāṇibhiḥA pariṣecanopadhamanabālavastrapāṇibhiḥ N pariṣecaṇopa𑑎dhamanabālavastrapāṇibhiḥ H pramārjayet | āhāraśeṣaśleṣmahīnāṇuśalyāni śvasanotkāsanapradhamanairA pramārjayed etat pramārjanaṃ nāma || āhāraśeṣaṃ kaṇṭhagataṃ seṣmagataṃ siṃghāṇakaṃ niśvāsotkāṣanābhyāṃ nirdhamed etaṃ N pramārjjayed etat pramārjjanan nāma || āhāraśeṣaṃ kaṇṭhagataṃ śleṣmagataṃ siṃghāṇakan niśvāsotkāsanābhyān nirddhamed etan H nirdhamet | annaśalyāninirdhamanaṃ nāma || anyaśalyāni tunirddhamanan nāma || a nya śalyāni tuA nirdhamanaṃ nāma anyaśalyāni tunirdhamanaṃ nāma || anyaśalyāni tunirddhamanan nāma || a nya śalyāni tu NHpc nirddhamanan nāma || a nna śalyāni tu Hac vamanāṅgulipratimarśaprabhṛtibhiḥA vamanāṅgulisparśanaprabhṛtibhiḥ NH virecanaiḥ pakvāśayagatāni | vraṇadoṣāśayagatāniA pramṛsyoddhared eśa N pramṛsyoddhared eṣa H prakṣālanaiḥ | vātamūtrapurīṣagarbhasaṅgeṣuA pratimarśo nāma || vātamūtrapurīṣagarbhasaṃge N pratimarśo nāma || vātamūtrapurīṣagarbbhasaṅgeṣu H pravāhaṇamuktaṃem. pravāhaṇam uktam A virecanair vā pravāhaṇenoddhared etat pravāhanaṃ nāma N virecanair vvā pravāhaṇenoddhared etat pravāhaṇan nāma H mārutodakasaviṣarudhiraduṣṭastanyeṣvA mārutodakastanyarudhiraviṣaśalyāny NH ācūṣaṇam āsyenaA ācūṣaṇenoddhared āsyena NH viṣāṇairviṣāṇena vā etad ācūṣaṇanviṣāṇena vā etad ācūṣaṇanA viṣāṇena vā etad ācūṣaṇanviṣāṇena vā etad ācūṣaṇanviṣāṇena vā etad ācūṣaṇan NH vāA nāma NH akarṇamakarṇṇamAH ākarṇṇam N ayaskāntena | hṛdyayaskāntenoddharet || hṛdyayaskāntenoddharet | hṛdyA ayaskāntenoddharet hṛdyayaskāntenoddharet || hṛdyayaskāntenoddharet | hṛdy NH anekakāraṇotpannaṃAH anekakāraṇenotpannaṃ N harṣeṇetiA harṣaṇeneti NH
sarvaśalyānāṃ tu mahatām aṇūnāṃ vā dvāv evāharaṇahetū bhavataḥ pratilomo
'nulomaś ca ||
[cf. 1938 ed. 1.27.6]
tatra pratilomamarvācīnamānayet anulomaṃ parācīnam ||
[cf. 1938 ed. 1.27.7]
uttuṇḍitaṃ chitvā nirghātayecchedanīyamukham ||
[cf. 1938 ed. 1.27.8]
chedanīyamukhānyapi kukṣivakṣaḥkakṣāvaṃkṣaṇaparśukāntarapatitāni ca
hastaśakyaṃ yathāmārgeṇa hastenaivāpahartuṃ prayateta ||
[cf. 1938 ed. 1.27.9]
chedanīyamukhānyapichedanīyamukhāny acchedanīyamukhāniem. chedanīyamukhāny api A cchedanīyamukhāny acchedanīyamukhānichedanīyamukhāny acchedanīyamukhāni NH kukṣivakṣaḥkakṣāvaṃkṣaṇaparśukāntarapatitāni cakukṣivakṣaḥkakṣāvaṅkṣaṇaparśukāntarapatitāni caA kakṣavakṣaḥ|paraśukāntaram patitāni ca N kakṣavakṣaḥparaśukāntarapatitāni ca H hastaśakyaṃA om. NH yathāmārgeṇayathāmārggeA yathāmārgeyathāmārgge NH hastenaivāpahartuṃṇāhartuṃṇāharttumA ṇāhartuṃṇāhartuṃṇāharttum NH
hastenāpahartum aśakyaṃ viśasya śastreṇa yantreṇāpaharet ||
[cf. 1938 ed. 1.27.10]
bhavati cātra |
śītalena jalenainaṃ mūrcchantam avasecayet |
saṃrakṣedasya marmāṇi muhur āśvāsayec ca tam ||
śītalena jalenainaṃ mūrcchantam avasecayet |
saṃrakṣedasya marmāṇi muhur āśvāsayec ca tam ||
[cf. 1938 ed. 1.27.11]
tataḥ śalyam uddhṛtya nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvā svedārham
agnighṛtaprabhṛtibhiḥ saṃsvedya vidahya pradihya sarpirmadhubhyāṃ
baddhvā+ācārikam upadiśet | (? sirāsnāyuvilagnaṃ śalākādibhir
vimocyāpanayet śvayathugrastavāraṅgaṃ samavapīḍya śvayathuṃ
durbalavāraṅgaṃ kuśādibhir baddhvā |)
[cf. 1938 ed. 1.27.12]
nirlohitaṃnirllohitamAH nirlohita N agnighṛtaprabhṛtibhiḥAH agniprabhṛtibhiḥ N saṃsvedya vidahyaem. saṃsvedyāvadahya A svedayi NH pradihyaA tvā madhu NH sarpirmadhubhyāṃsarppirbbhyāmA sarpirbhyāṃsarppirbbhyām NH baddhvā+ācārikambadhvācārikambaddhvācārikamem. baddhvā''cārikambadhvācārikambaddhvācārikam ANH upadiśet | (? sirāsnāyuvilagnaṃupadiśet | (sirāsnāyuvilagnaṃA upadiśet NH śalākādibhirA om. NH vimocyāpanayet śvayathugrastavāraṅgaṃvimocyāpanayet; śvayathugrastavāraṅgaṃA om. NH samavapīḍyaA om. NH śvayathuṃA om. NH durbalavāraṅgaṃA om. NH kuśādibhirA om. NH baddhvā |)baddhvā|)A om. NH
hṛdayamabhito vartamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhir udvejitasyāpahared
yathāmārgaṃ durupaharamanyato 'pabādhyamānaṃ pāṭayitvoddharet ||
[cf. 1938 ed. 1.27.13]
hṛdayamabhitoA hṛdayagani N hṛdayam abhi H vartamānaṃvarttamānaṃAH varttamāna N udvejitasyāpahared yathāmārgaṃudvejitasyodvignahṛdayasyāpaharet yathāmārggaA udvejitasyodvignahṛdayasyāpahared yathāmārgaudvejitasyodvignahṛdayasyāpaharet yathāmārgga NH durupaharamanyatoem. durupaharam anyato A durāharaṇam anye N durāharaṇam anyato H 'pabādhyamānaṃna parādhyamānamA na parādhyamānaṃna parādhyamānam NH pāṭayitvoddharetpāṭayitvāpaharet pāṭayitvāpaharetA pāṭayitvāpaharet pāṭayitvāpaharet pāṭayitvāpaharet NH
asthivivarapraviṣṭam asthividaṣṭaṃ cāvagṛhya padbhyāṃ yantreṇāpaharet |
evam aśakyaṃ guṇena pariveṣṭya badhvāśvavaktrakaṭake | pañcāṅgyāṃ
vṛkṣaśākhāyām vā acchedyadeśottuṇḍitam aṣṭhīlāsmam udgarāṇām anyatamasya
prahāreṇa vicālya yathāmārggata eva yantreṇa mṛditakarṇṇam akarṇṇañ ceti
| anābādhakaradeśottuṇḍitāni purastād eva |
[cf. 1938 ed. 1.27.14-16]
asthividaṣṭaṃAH asthividañ N cāvagṛhyaNH vā'vagṛhya A padbhyāṃNH pādābhyāṃ A yantreṇāpaharet | evam aśakyaṃ guṇena pariveṣṭyaH yantreṇāpaharet, aśakyamevaṃ vā balavadbhiḥ suparigṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ pravibhujya dhanurguṇair baddhvaikataś cāsya pañcāṅgyām upasaṃyatasyāśvasya vaktrakavike A yaṃtreṇāpaharet | evam aśakyaṃ guṇair na N badhvāśvavaktrakaṭakebadhvāśvavaktrakaṭake |Hpc badhnīyāt, athainaṃ kaśayā tāḍayed yathonnāmayañ śiro vegena śalyam uddharati A pariveṣṭya badhvāśvavaktrakaṭa N badhvāśvavaktrakaṭake | pañcāṅgyāṃ Hac pañcāṅgyāṃpañcāṅgyāṃHpc dṛḍhāṃ vā A om. NHac vṛkṣaśākhāyām vāH vṛkṣaśākhām avanamya tasyāṃ pūrvavad baddhvo A ke | pañcāvṛkṣasākhāyāṃ vā N acchedyadeśottuṇḍitamH ddharet ||14||
adeśottuṇḍita A acchedyadeśottuṇḍita N aṣṭhīlāsmamH maṣṭhīlāśma A maṣṭhīlāsma N udgarāṇāmH mudgarāṇā A mudgarāṇām N anyatamasyaNHpc manyatamasya A anyatasya Hac yathāmārggatayathāmā𑑎rgataNH yathāmārgam A mṛditakarṇṇamNH
vimṛditakarṇā A akarṇṇañakarṇṇaṃNH ni karṇa A cetiNH van A anābādhakaradeśottuṇḍitānianābādhakaradeśottuṇḍitāniH tyanābādhakaradeśottuṇḍitāni A anābādhakarasotuṇḍitāni N
adeśottuṇḍita A acchedyadeśottuṇḍita N aṣṭhīlāsmamH maṣṭhīlāśma A maṣṭhīlāsma N udgarāṇāmH mudgarāṇā A mudgarāṇām N anyatamasyaNHpc manyatamasya A anyatasya Hac yathāmārggatayathāmā𑑎rgataNH yathāmārgam A mṛditakarṇṇamNH
vimṛditakarṇā A akarṇṇañakarṇṇaṃNH ni karṇa A cetiNH van A anābādhakaradeśottuṇḍitānianābādhakaradeśottuṇḍitāniH tyanābādhakaradeśottuṇḍitāni A anābādhakarasotuṇḍitāni N
jātuṣe kaṇṭhasakte kaṇṭhanāḍīṃ praveśyāgnitaptāṃ ca śalākāṃ tayāvagṛhya
śītābhir adbhiḥ pariṣicya sthirībhūtām śalyam uddharet ||
[cf. 1938 ed. 1.27.17]
jātuṣeA om. K jātuṣe tu NH kaṇṭhasaktekaṇṭhaśakteN kaṇṭhāsakte A om. K kaṇṭhaśakte H kaṇṭhanāḍīṃN kaṇṭhe nāḍīṃ A om. K kaṇṭhanāḍī H praveśyāgnitaptāṃ caA om. K praveśyāgnitaptāś ca N praveśyāgnitaptayā H śalākāṃśalākānAH om. K śalākā N tayāvagṛhyatayā'vagṛhyaA om. K tu yā prāptā N tayā vigṛhya Hac tayā viprāpta Hpc śītābhir śītābhirANH om. K adbhiḥANH om. K pariṣicyaAN ṣicya K pariṣiñcya H sthirībhūtāmsthirībhūtamem. sthirībhūtaṃsthirībhūtam ANHK
ajātuṣaṃ jatunā liptayā pūrvakalpenāsthiśalyam anyad vā
tiryakkaṇṭhāsaktam avekṣya keśoṇḍukaṃ dṛḍhaikasūtrabaddhaṃ
dravabhaktopahitaṃ pāyayed ākaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ ca vāmayet vamataś ca
śalyaikadeśasaktaṃ jñātvā sūtraṃ sahasā tv ākṣipet mṛdunā vā
dantadhāvanakūrcakenāpaharet praṇuded vāntaḥ | kṣatakaṇṭhāya ca
madhusarpiṣī leḍhuṃ prayacchet triphalācūrṇaṃ vā madhuśarkarāvimiśram
||
[cf. 1938 ed. 1.27.18-19]
ajātuṣaṃAK om. NH jatunā liptayāK tu jatumadhūcchiṣṭapraliptayā śalākayā A ajātuṣaṃ jatunā liptayā N ajānuṣaṃ jatunā liptayā H pūrvakalpenāsthiśalyampūrvvakalpenāsthiśalyamKNH pūrvakalpenety eke ||18|| asthiśalyam A tiryakkaṇṭhāsaktamA tirya saktam K tirya śaktām N tiryak kaṇṭhaśaktam H avekṣyaA avekṣyañ ca KNH keśoṇḍukaṃA keśoṇḍuvaṃ KN keśoṇḍuka H dṛḍhaikasūtrabaddhaṃ dravabhaktopahitaṃA dṛḍhaikadīrghasūtrabandhana kṛtvā dravabhaktopahitaṃ K dṛḍhaikadīrghāsūtrabandhanaṃ kṛtvā dravabhaktopahitaṃ N dṛḍhaikadīrghasūtrabandhanaṅ kṛtvā dravabhaktopahitaṃ H pāyayed ākaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ capāyayed ā kaṇṭhāt pūrṇakoṣṭhaṃ caA pāya Kac pāyayed ākaṇṭhāc ca pūrṇṇakoṣṭhampāyayed ākaṇṭhāc ca pūrṇṇakoṣṭham KpcH pāyayad ākaṇṭhāc ca pūrṇṇakoṣṭhaṃ N vāmayet vamataś cavāmayet, vamataś cavāmayed vamataś caAKpcNH yed vamataś ca Kac śalyaikadeśasaktaṃAK śalyaikadeśa N śalyaikadeśaśaktaṃ H jñātvāA om. KH ktaṃ N sahasāAH anyad vā sahasā KN tv ākṣipet mṛdunā vātv ākṣipet; mṛdunā vāA tv ākṣipet mṛdunātv ākṣipet | mṛdunātv ākṣipet | mṛdunātv ākṣipet | mṛdunā KNH dantadhāvanakūrcakenāpaharet praṇuded vāntaḥ | kṣatakaṇṭhāya cadantadhāvanakūrcakenāharet | praṇuded vāntaḥkṣatakaṇṭhāya cadantadhāvanakūrccakenāharet | praṇuded vāntaḥkṣatakaṇṭhāya caem. dantadhāvanakūrcakenāpaharet praṇuded vā 'antaḥ | kṣatakaṇṭhāya ca A dantadhāvanakūrcakenāharet | praṇuded vāntakṣatakaṇṭhāya ca Kac dantadhāvanakūrcakenāharet praṇuded vāntaḥkṣatakaṇṭhāya cadantadhāvanakūrcakenāharet | praṇuded vāntaḥkṣatakaṇṭhāya cadantadhāvanakūrccakenāharet | praṇuded vāntaḥkṣatakaṇṭhāya ca KpcH dantadhāvanakūrccakenāharet | praṇuded vāntaḥkṣatakaṇṭhaya ca N madhusarpiṣī leḍhuṃmadhusarppirlehamA madhusarpirlehaṃmadhusarppirleham KH madhusarpiloha N madhuśarkarāvimiśrammadhuśarkarāmiśrammadhuśarkkarāmiśramA madhuśarkkarāmiśraṃmadhuśarkarāmiśrammadhuśarkkarāmiśram KNH
udakapūrṇodaram avākśirasam avapīḍayed dhunīyād vāmayed vā bhasmarāśau
vā nikhaned ā mukhāt ||
[cf. 1938 ed. 1.27.20]
udakapūrṇodaramudakapūrṇṇamA udakapūrṇṇamudakapūrṇṇam KHN avākśirasamavāṃcchirasamavāñcchirasamA avāñcchirasamavāṃcchirasamavāñcchirasam KNH avapīḍayed dhunīyād vāmayed vāavapīḍayet | dhunuyād vāmayec caavapīḍayet | dhunuyād vāmayec caA avapīḍayet dhunuyād vāmayec caavapīḍayet | dhunuyād vāmayec caavapīḍayet | dhunuyād vāmayec ca KNH bhasmarāśau vā nikhaned ā mukhātA om. KNH
grāsaśalye tu kaṇṭhāsakte niḥśaṅkam anavabuddhaṃ skandhe
muṣṭinābhihanyāt snehaṃ madyaṃ pānīyaṃ vā pāyayet ||
[cf. 1938 ed. 1.27.21]
kaṇṭhāsakteA kaṇṭhasakte K kaṇṭhaśakte NH niḥśaṅkamAKN niḥśaṅkām H anavabuddhaṃA anavabaddhaṃ KNH muṣṭinābhihanyāt snehaṃ madyaṃ pānīyaṃ vāem. muṣṭinā 'bhihanyāt, snehaṃ madyaṃ pānīyaṃ vā A muṣṭino nihanyāt snehasukhodakaṃ vā K muṣṭhino haret | snehasukhodakam vā N muṣṭhinā nihanyāt | snehasukhodakam vā H
em. bāhurajjulatāpāśaiḥ kaṇṭhapīḍanād vāyuḥ prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ kopayitvā sroto niruṇaddhi, lālāsrāvaṃ phenāgamanaṃ sañjñānāśaṃ cāpādayati; tam abhyajya saṃsvedya śirovirecanaṃ tasmai tīkṣṇaṃ vidadhyād rasaṃ ca vātaghnaṃ dadyād iti A
bhavanti cātra |
śalyākṛtiviśeṣāṃś ca sthānāny āvekṣya buddhimān |
tathā yantrapṛthaktvaṃ ca samyak śalyam athāharet ||
śalyākṛtiviśeṣāṃś ca sthānāny āvekṣya buddhimān |
tathā yantrapṛthaktvaṃ ca samyak śalyam athāharet ||
[cf. 1938 ed. 1.27.23]
[cf. 1938 ed. 1.27.23cd]
bhavanti
bhavanti
bhavanti cātra
ANH om. K cātra | śalyākṛtiviśeṣāṃś cacātra -
śalyākṛtiviśeṣāṃś caA śalyākṛtiviśeṣāṃś cabhavati cātra ||
śalyākṛtiviśeṣāṃś ca
śalyākṛtiviśeṣām̐ś ca KH
śalyākṛtiviśeṣāñ ca N sthānānyA sthānañ KNH āvekṣyaA cāvekṣya KNH buddhimānA naikadhā KNH yantrapṛthaktvaṃ cayantrapṛthaktvañ cayantrapṛthaktvañ caAKH yatrapṛthaktvañ ca N
śalyākṛtiviśeṣāṃś caA śalyākṛtiviśeṣāṃś cabhavati cātra ||
śalyākṛtiviśeṣāṃś ca
śalyākṛtiviśeṣām̐ś ca KH
śalyākṛtiviśeṣāñ ca N sthānānyA sthānañ KNH āvekṣyaA cāvekṣya KNH buddhimānA naikadhā KNH yantrapṛthaktvaṃ cayantrapṛthaktvañ cayantrapṛthaktvañ caAKH yatrapṛthaktvañ ca N
karṇavanti tu śalyāni duḥkhāhāryāṇi yāni ca |
ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ ||
ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.27.24]
etair upāyaiḥ śalyaṃ tu naiva niryātyate yadi |
matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet ||
matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet ||
[cf. 1938 ed. 1.27.25]
śothapākau rujaś cogrāḥ kuryāc chalyam anirhṛtam |
vaikalyaṃ maraṇaṃ cā'pi tasmād yatnād vinirharet ||
vaikalyaṃ maraṇaṃ cā'pi tasmād yatnād vinirharet ||
[cf. 1938 ed. 1.27.26]
śothapākauśophapākauśophapākauA śophapākauśophapākauśophapākau KNH cogrāḥAKH cogrā N kuryāc chalyamKNH kuryāc chalya A anirhṛtamKpcH manāhṛtam A anihṛtam Kac inirhṛtam N tasmād yatnād vinirharetem. tasmād yatnādvinirharet A tasmād yatnād vinirhared iti || 27 || ❈ K tasmād yatnād vinirhared iti NH
[Adhyāya 28, collation]
athāto viparītavraṇavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.28.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā yathā |
khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ riṣṭāni maraṇan tathā ||
khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ riṣṭāni maraṇan tathā ||
[cf. 1938 ed. 1.28.3]
tāni saukṣmyāt pramādād vā tathaivāśu vyatikramāt |
gṛhyante nodgatāny ajñair mumūrṣor na tv asaṃbhavāt ||
gṛhyante nodgatāny ajñair mumūrṣor na tv asaṃbhavāt ||
[cf. 1938 ed. 1.28.4]
dhruvaṃ tu maraṇaṃ riṣṭe brāhmaṇais tat kilāmalaiḥ |
rasāyanatapojapyatatparair vā nivāryate ||
rasāyanatapojapyatatparair vā nivāryate ||
[cf. 1938 ed. 1.28.5]
nakṣatrapīḍā bahudhā yathā kālād vipacyate |
tathaivāriṣṭapākaṃ ca bruvate bahavo janāḥ ||
tathaivāriṣṭapākaṃ ca bruvate bahavo janāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.28.6]
asiddhim āpnuyāl loke pratikurvan gatāyuṣaḥ |
ato 'riṣṭani yatnena lakṣayet kuśalo bhiṣak ||
ato 'riṣṭani yatnena lakṣayet kuśalo bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 1.28.7]
āpnuyāl lokeA prāpnuyāl loke KNH pratikurvan gatāyuṣaḥpratikurvaṅ gatāyuṣaḥAK pratikurvaṅ gatāyuṣaḥpratikurvvaṅ gatāyuṣaḥ NHpc pratikurvvaṅ gagatāyuṣaḥ Hac ato 'riṣṭani
tasmād yatnena riṣṭāni
tasmād yatnena riṣṭāniem.
ato 'riṣṭāni A tasmād yatnena riṣṭāni
tasmād yatnena riṣṭāni
tasmād yatnena riṣṭāni KNH yatnena lakṣayet kuśalolakṣayet kuśaloA lakṣayet kuśalolakṣayet kuśalo KHN
tasmād yatnena riṣṭāni
tasmād yatnena riṣṭāniem.
ato 'riṣṭāni A tasmād yatnena riṣṭāni
tasmād yatnena riṣṭāni
tasmād yatnena riṣṭāni KNH yatnena lakṣayet kuśalolakṣayet kuśaloA lakṣayet kuśalolakṣayet kuśalo KHN
gandhavarṇarasādīnāṃ viśeṣāṇāṃ svabhāvataḥ |
vaikṛtaṃ yat tad ācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇam ||
vaikṛtaṃ yat tad ācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇam ||
[cf. 1938 ed. 1.28.8]
kaṭus tīkṣṇaś ca visraś ca gandhas tu pavanādibhiḥ |
lohagandhis tu raktena vyāmiśraḥ sānnipātikaḥ ||
lohagandhis tu raktena vyāmiśraḥ sānnipātikaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.28.9]
lājātasītailasamāḥ kiṃcidvisrāś ca gandhataḥ |
jñeyāḥ prakṛtigandhāḥ syur ato 'nyad gandhavaikṛtam ||
jñeyāḥ prakṛtigandhāḥ syur ato 'nyad gandhavaikṛtam ||
[cf. 1938 ed. 1.28.10]
kiṃcidvisrāś cakiñcidvisrāś caA kiñcid visrāś ca KH kiñcid viśrāś ca N jñeyāḥ
jñeyāḥAKH
jñeyā N prakṛtigandhāḥ syurprakṛtigandhā ḥ syurAKpc prakṛtigandhā Kac prakṛtigandhā syur N prakṛtigandhās tu H atoa toAKpcN om. Kac tato H 'nyad gandhavaikṛtam'nyad gandhavaikṛtaṃH 'nyadgandhavaikṛtam A to nyad gandhavaikṛtam Kac nyad gandhavaikṛtamnyad gandhavaikṛtam KpcN
jñeyāḥAKH
jñeyā N prakṛtigandhāḥ syurprakṛtigandhā ḥ syurAKpc prakṛtigandhā Kac prakṛtigandhā syur N prakṛtigandhās tu H atoa toAKpcN om. Kac tato H 'nyad gandhavaikṛtam'nyad gandhavaikṛtaṃH 'nyadgandhavaikṛtam A to nyad gandhavaikṛtam Kac nyad gandhavaikṛtamnyad gandhavaikṛtam KpcN
madhyāgurvājyasumanaḥpadmacandanacampakaiḥ |
sagandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇāṃ vraṇāḥ smṛtāḥ ||
sagandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇāṃ vraṇāḥ smṛtāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.28.11]
śvavājimūṣikadhvāṅkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ |
sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ ||
sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.28.12]
kuṅkumadhyāmakaṃguṣṭhaḥ savarṇṇāḥ pittajāś ca ye |
na dahyante śuṣyanti varjjayet tān vicakṣaṇaḥ ||
na dahyante śuṣyanti varjjayet tān vicakṣaṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.28.13]
kuṅkumadhyāmakaṃguṣṭhaḥ savarṇṇāḥkuṅkumadhyāmakaṃguṣṭhaḥ savarṇṇāḥH kuṅkumadhyāmakaṅkuṣṭhasavarṇāḥ A kuṃkumadhyāmakāṃguṣṭhasavarṇṇāḥ Kac kuṃkumadhyāmakaṃguṣṭhasavarṇṇāḥkuṃkumadhyāmakaṃguṣṭhasavarṇṇāḥkuṅkumadhyāmakaṃguṣṭhasavarṇṇāḥ KpcN pittajāś ca ye | napittajāś ca ye
napittajāś ca ye |
naKN pittakopataḥ |
na A pittajāś ca ye H dahyante
dahyante_ naem. dahyante na
dahyante_ na AKNH śuṣyantiKNH cūṣyante bhiṣak tān pari A varjjayet tān vicakṣaṇaḥvarjayet tān vicakṣaṇaḥvarjjayet tān vicakṣaṇaḥKH varjayet A varjaye tām vicakṣaṇaḥ N
napittajāś ca ye |
naKN pittakopataḥ |
na A pittajāś ca ye H dahyante
dahyante_ naem. dahyante na
dahyante_ na AKNH śuṣyantiKNH cūṣyante bhiṣak tān pari A varjjayet tān vicakṣaṇaḥvarjayet tān vicakṣaṇaḥvarjjayet tān vicakṣaṇaḥKH varjayet A varjaye tām vicakṣaṇaḥ N
kaṇḍūmantaḥ sthirāḥ śvetāḥ snigdhāḥ kaphanimittataḥ |
dūyante vā'pi dahyante bhiṣak tān parivarjayet ||
dūyante vā'pi dahyante bhiṣak tān parivarjayet ||
[cf. 1938 ed. 1.28.14]
kaṇḍūmantaḥKNH aṇḍūmantaḥ A śvetāḥA snigdhāḥ KNH snigdhāḥA śvetāḥ K svetāḥ NH kaphanimittataḥA kaphanimittajāḥ KNH dūyante
dūyanteA dahyante
dahyante
dahyante KNH vā'pi dahyanteA vedanāvanto KNH bhiṣak tān parivarjayetbhiṣak tān api varjayetbhiṣak tān api varjjayetA bhiṣak tān api varjayetbhiṣak tān api varjayetbhiṣak tān api varjjayet KNH
dūyanteA dahyante
dahyante
dahyante KNH vā'pi dahyanteA vedanāvanto KNH bhiṣak tān parivarjayetbhiṣak tān api varjayetbhiṣak tān api varjjayetA bhiṣak tān api varjayetbhiṣak tān api varjayetbhiṣak tān api varjjayet KNH
kṛṣṇās tu ye tanusrāvā vātajā marmatāpinaḥ |
svalpām api na kurvanti rujaṃ tān parivarjayet ||
svalpām api na kurvanti rujaṃ tān parivarjayet ||
[cf. 1938 ed. 1.28.15]
kṣveḍanti ghurghurāyante jvalantīva ca ye vraṇāḥ |
tvaṅmāṃsasthāś ca pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye ||
tvaṅmāṃsasthāś ca pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye ||
[cf. 1938 ed. 1.28.16]
ye ca marmasvasaṃbhūtā bhavanty atyarthavedanāḥ |
dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥ śītāś ca ye vraṇāḥ ||
dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥ śītāś ca ye vraṇāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.28.17]
dahyante bahir atyarthaṃ bhavanty antaś ca śītalāḥ |
śaktidhvajarathā kuntavājivāraṇagovṛṣāḥ ||
śaktidhvajarathā kuntavājivāraṇagovṛṣāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.28.18]
atyarthaṃatyarthamAKH atyartha N bhavantyKNH bhavan A antaś caKNH tyantaśca A śaktidhvajarathāem.
śaktidhvajarathāḥ A
śaktikuntadhvajarathā KH
śa𑑎ktikuntadhvajārathā N kuntavājivāraṇagovṛṣāḥvājivāraṇapakṣiṇaḥvājivāraṇ apakṣiṇaḥA vājivāraṇapakṣiṇaḥvājivāraṇapakṣiṇaḥvājivāraṇ apakṣiṇaḥ KNpcH vājivāraṇā pakṣiṇaḥ Nac
śaktidhvajarathāḥ A
śaktikuntadhvajarathā KH
śa𑑎ktikuntadhvajārathā N kuntavājivāraṇagovṛṣāḥvājivāraṇapakṣiṇaḥvājivāraṇ apakṣiṇaḥA vājivāraṇapakṣiṇaḥvājivāraṇapakṣiṇaḥvājivāraṇ apakṣiṇaḥ KNpcH vājivāraṇā pakṣiṇaḥ Nac
yeṣu cāpy avabhāseran prāsādākṛtayas tathā |
cūrṇāvakīrṇā iva ye bhānti vā na ca cūrṇitāḥ ||
cūrṇāvakīrṇā iva ye bhānti vā na ca cūrṇitāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.28.19]
prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ |
pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu ||
pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu ||
[cf. 1938 ed. 1.28.20]
kriyābhiḥ samyag ārabdhā na sidhyanti ca ye vraṇāḥ |
varjayet tān bhiṣak prājñaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ ||
varjayet tān bhiṣak prājñaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.28.21]
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne viparītāviparītavraṇavijñānīyo
nāmāṣṭaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||
[Adhyāya 29, collation]
athāto viparītāviparītasvapnanidarśanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.1]
athātoAKH athāta N viparītāviparītasvapnanidarśanīyamviparītadūtasvapnadarśanīyam vyākhyāsyāmaḥviparītadūtasvapnadarśanīyaṃA viparītadūtasvapnadarśanīyam viparītadūtasvapnadarśanīyam vyākhyāsyāmaḥviparītadūtasvapnadarśanīyaṃ KN viparītadūtasvapnadarśanī H adhyāyaṃA om. K vyākhyāmaḥ N yam H vyākhyāsyāmaḥvyākhyā𑑎syāmaḥAH om. KN
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
dūtadarśanasaṃbhāṣā veṣāś ceṣṭitam eva ca |
ṛkṣaṃ velā tithiś caiva nimittaṃ śakuno 'nilaḥ ||
ṛkṣaṃ velā tithiś caiva nimittaṃ śakuno 'nilaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.3]
deśo vaidyasya vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitam |
kathayanty āturagataṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham ||
kathayanty āturagataṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham ||
[cf. 1938 ed. 1.29.4]
pākhaṇḍāśramavarṇānāṃ sapakṣāḥ karmasiddhaye |
ta eva viparītāḥ syur dūtāḥ karmavipattaye ||
ta eva viparītāḥ syur dūtāḥ karmavipattaye ||
[cf. 1938 ed. 1.29.5]
napuṃsakaṃ strī bahavo naikakāryā asūyakāḥ |
gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ paramparāḥ ||
gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ paramparāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.6]
napuṃsakaṃ strīnapunsakaḥ strīA napuṃsakaḥ strīnapunsakaḥ strī KN napuṃsaka strī H naikakāryā asūyakāḥA nyathā kāryānusūyakāḥ KNH gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ
gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥA
gardabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyaayos tathā K gardabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyayos tathā
gardabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyayos tathā
garddabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyayos tathā NH paramparāḥA om. KNH
gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥA
gardabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyaayos tathā K gardabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyayos tathā
gardabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyayos tathā
garddabhoṣṭrarathārūḍhā rudantyaḥ sandhyayos tathā NH paramparāḥA om. KNH
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ |
pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ ||
pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.7]
ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasaḥ |
nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||
nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.8]
ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasaḥārdrajīrṇṇāvasavyekamalinodhva ta vāsasaḥārddrajīrṇṇāvasavyekamalinodhvatavāsasaḥA ārdrajīrṇṇāvasavyekamalinodhva vāsasaḥ Kac ārdrajīrṇṇāvasavyekamalinodhva ta vāsasaḥārdrajīrṇṇāvasavyekamalinodhva ta vāsasaḥārddrajīrṇṇāvasavyekamalinodhvatavāsasaḥ KpcN ārddrajīrṇṇāvasavyekamalinodhvastavāsasaḥ H nyūnādhikāṅgā udvignā
nyūnādhikāṅgā udvignāA nyūnādhikāṅgātikṛṣṇā
nyūnādhikāṅgātikṛṣṇā
nyūnādhikāṃgātikṛṣṇā KHN
nyūnādhikāṅgā udvignāA nyūnādhikāṅgātikṛṣṇā
nyūnādhikāṅgātikṛṣṇā
nyūnādhikāṃgātikṛṣṇā KHN
rūkṣaniṣṭhuravādāś cāpy amāṅgalyābhidhāyinaḥ |
chindantas tṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāṃ stanam ||
chindantas tṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāṃ stanam ||
[cf. 1938 ed. 1.29.9]
rūkṣaniṣṭhuravādāś cāpyrūkṣaniṣṭhuravaktārasem. rūkṣaniṣṭhuravaktāra A rūkṣaniṣṭhuravaktārasrūkṣaniṣṭhuravaktāras KNH amāṅgalyābhidhāyinaḥem. stv amaṅgalyābhidhāyinaḥ A tv amaṅgalyābhidhāyinaḥ KNH chindantas
chindantasKH
chindanta A
cchidanta N tṛṇakāṣṭhāniKNH st ṛṇakāṣṭhāni A nāsikāṃ stanamnāsikāstanaṃA nāsikāstanamnāsikāstanaṃ KH nāsikāstanaḥ N
chindantasKH
chindanta A
cchidanta N tṛṇakāṣṭhāniKNH st ṛṇakāṣṭhāni A nāsikāṃ stanamnāsikāstanaṃA nāsikāstanamnāsikāstanaṃ KH nāsikāstanaḥ N
vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥ |
srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ ||
srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.10]
vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥvastrāntānāmikākeśanakharoma daśāṃ spṛśan |
likhanto vā mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥvastrāntānāmikākeśanakharomadaśāṃ spṛśan |
likhanto vā mahīṃ kiñcin muñcanto loṣṭabhedinaḥA vastrāntānāmikākeśanakharoma ṃ spṛśan |
likhanto vā mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ Kac vastrāntānāmikākeśanakharoma daśāṃ spṛśan likhanto vā mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥvastrāntānāmikākeśanakharoma daśāṃ spṛśan |
likhanto vā mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥvastrāntānāmikākeśanakharomadaśāṃ spṛśan |
likhanto vā mahīṃ kiñcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ KpcH vastrāntānāmikākeśanakharomadaśān spṛśan |
likhanto vā mahīṅ kiñcit muñcanto loṣṭabhedinaḥ N srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ
srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥA om. KNH
likhanto vā mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥvastrāntānāmikākeśanakharomadaśāṃ spṛśan |
likhanto vā mahīṃ kiñcin muñcanto loṣṭabhedinaḥA vastrāntānāmikākeśanakharoma ṃ spṛśan |
likhanto vā mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ Kac vastrāntānāmikākeśanakharoma daśāṃ spṛśan likhanto vā mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥvastrāntānāmikākeśanakharoma daśāṃ spṛśan |
likhanto vā mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥvastrāntānāmikākeśanakharomadaśāṃ spṛśan |
likhanto vā mahīṃ kiñcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ KpcH vastrāntānāmikākeśanakharomadaśān spṛśan |
likhanto vā mahīṅ kiñcit muñcanto loṣṭabhedinaḥ N srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ
srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥA om. KNH
kapālopalabhasmāsthituṣāṅgārakarāś ca ye |
vilikhanto mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ ||
vilikhanto mahīṃ kiṃcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.11]
tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ |
phalaṃ pakvam asāraṃ vā gṛhītvā'nyac ca tadvidham ||
phalaṃ pakvam asāraṃ vā gṛhītvā'nyac ca tadvidham ||
[cf. 1938 ed. 1.29.12]
nakhair nakhāntaraṃ vā'pi kareṇa caraṇaṃ tathā |
upānaccarmahastā vā vikṛtavyādhipīḍitāḥ ||
upānaccarmahastā vā vikṛtavyādhipīḍitāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.13]
vāmācārā rudantaś ca śvāsino vikṛtekṣaṇāḥ |
yāmyāṃ diśaṃ prāñjalayo viṣamaikapade sthitāḥ ||
yāmyāṃ diśaṃ prāñjalayo viṣamaikapade sthitāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.14]
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
dakṣiṇābhimukhaṃ deśe maline krūrakarmiṇaṃ | ^
dakṣiṇābhimukhaṃ deśe maline krūrakarmiṇaṃ | ^
[cf. 1938 ed. 1.29.15]
em. jvalayantaṃ pacantaṃ vā krūrakarmaṇi codyatam A
nagnaṃ bhūmau śayānaṃ vā vegotsargeṣu vā'śucim |
prakīrṇākeśam abhyaktaṃ svinnaṃ viklavam eva vā ||
prakīrṇākeśam abhyaktaṃ svinnaṃ viklavam eva vā ||
[cf. 1938 ed. 1.29.16]
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
vaidyasya paitrye daive vā kārye cotpātadarśane ||
vaidyasya paitrye daive vā kārye cotpātadarśane ||
[cf. 1938 ed. 1.29.17]
madhyāhne cārdharātre vā sandhyayoḥ kṛttikāsu vā |
ārdrāśleṣāmaghāmūlāpūrvāsu bharaṇīṣu vā ||
ārdrāśleṣāmaghāmūlāpūrvāsu bharaṇīṣu vā ||
[cf. 1938 ed. 1.29.18]
madhyāhneANH madhyādigital_image? K cārdharātre vācārddharātre vāANH ?rdharātre vā K kṛttikāsu vākṛttikāsu vāKNH kṛttikāsu ca A ārdrāśleṣāmaghāmūlāpūrvāsu
ārdrāśleṣāmaghāmūlāpūrvāsu
ārddrāśleṣāmaghāmūlāpūrvvāsu
ārddrāśleṣāmaghāmūlāpūrvvāsuKNpcH
ārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu A om. Nac bharaṇīṣubharaṇīṣubharaṇīṣuAKNpcH om. Nac vāKNpcH ca A om. Nac
This passage and 1.29.19ab were known to the Chinese translators An Shigao (ca. 148-180 CE) and Dharmarakṣa (fl. 284 CE) (Lu 2025: 7). The expression caturthyāṃ is present in the vulgate only. The Chinese sources all have "fourth."
ārdrāśleṣāmaghāmūlāpūrvāsu
ārddrāśleṣāmaghāmūlāpūrvvāsu
ārddrāśleṣāmaghāmūlāpūrvvāsuKNpcH
ārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu A om. Nac bharaṇīṣubharaṇīṣubharaṇīṣuAKNpcH om. Nac vāKNpcH ca A om. Nac
This passage and 1.29.19ab were known to the Chinese translators An Shigao (ca. 148-180 CE) and Dharmarakṣa (fl. 284 CE) (Lu 2025: 7). The expression caturthyāṃ is present in the vulgate only. The Chinese sources all have "fourth."
navamyām atha ṣaṣṭhyām vā pakṣasandhidineṣu vā |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ |
[cf. 1938 ed. 1.29.19]
svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ |
garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyam samāgatāḥ ||
garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyam samāgatāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.20]
ta eva kapharogeṣu karmasiddhikarāḥ smṛtāḥ |
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ svabudhyā vibhajet bhiṣak ||
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ svabudhyā vibhajet bhiṣak ||
[cf. 1938 ed. 1.29.21]
raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca |
praśasto jalasaṃrodho vaidyāturasamāgamaḥ ||
praśasto jalasaṃrodho vaidyāturasamāgamaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.22]
vijñāyaivaṃ vibhāgaṃ tu śeṣaṃ budhyeta paṇḍitaḥ |
śuklavāsāḥ śucir gauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ ||
śuklavāsāḥ śucir gauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.23]
svasyām jātau svagotro vā dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ |
goyānenāgatas tuṣṭaḥ pādābhyāṃ śubhaceṣṭitaḥ ||
goyānenāgatas tuṣṭaḥ pādābhyāṃ śubhaceṣṭitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.24]
smṛtimān vidhikālajñaḥ svatantraḥ pratipattimān |
alaṅkṛto maṅgalavān dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ ||
alaṅkṛto maṅgalavān dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.25]
smṛtimān vidhikālajñaḥdhṛtimāṃś ca vidhijñaś ca kālajñaḥdhṛtimām̐ś ca vidhijñaś ca kālajñaḥA dhṛtimāṃś ca vidhijñaś ca kālajñaḥdhṛtimāṃś ca vidhijñaś ca kālajñaḥdhṛtimām̐ś ca vidhijñaś ca kālajñaḥ KNH svatantraḥ pratipattimān | alaṅkṛtosvatantraḥ pratipattimān |
alaṅkṛtoA pratipattimāṃ alaṅkṛtopratipattimāṃ |
alaṅkṛtopratipattimāṃ ||
alaṅkṛto KN pratipattimān ||
alaṅkṛto H maṅgalavān dūtaḥA maṅgalavāg dūtaḥ KNH
alaṅkṛtoA pratipattimāṃ alaṅkṛtopratipattimāṃ |
alaṅkṛtopratipattimāṃ ||
alaṅkṛto KN pratipattimān ||
alaṅkṛto H maṅgalavān dūtaḥA maṅgalavāg dūtaḥ KNH
svasthaṃ prāṅmukham āsīnaṃ same deśe śucau śucim |
upasarpati yo vaidyaṃ sa ca kāryakaraḥ smṛtaḥ ||
upasarpati yo vaidyaṃ sa ca kāryakaraḥ smṛtaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.26]
māṃsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥ |
śuklavarṇāś ca pūjyante prasthāne darśanaṃ gatāḥ ||
śuklavarṇāś ca pūjyante prasthāne darśanaṃ gatāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.27]
māṃsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥmāṃsakumbhodakacchattravipravāraṇagovṛṣāḥmāṃsakumbhodakacchatravipravāraṇagovṛṣāḥmāṃsakumbhodakacchattra𑑎vipravāraṇagovṛṣāḥA māṃsakumbhodakacchattravipravāraṇagovṛṣāḥmāṃsakumbhodakacchattravipravāraṇagovṛṣāḥmāṃsakumbhodakacchatravipravāraṇagovṛṣāḥmāṃsakumbhodakacchattra𑑎vipravāraṇagovṛṣāḥ KNHpc māṃsakumbhodakacchattra𑑎vivāraṇagovṛṣāḥ Hac darśanaṃ gatāḥA darśanāgatāḥ KNH
strī putriṇī savatsā gaur vardhamānam alaṅkṛtā |
kanyā matsyāḥ phalaṃ cāmaṃ svastikaṃ modakā dadhi ||
kanyā matsyāḥ phalaṃ cāmaṃ svastikaṃ modakā dadhi ||
[cf. 1938 ed. 1.29.28]
hiraṇyākṣatapātraṃ vā ratnāni sumano nṛpaḥ |
apraśānto 'nalo vājī haṃsaś cāṣaḥ śikhī tathā ||
apraśānto 'nalo vājī haṃsaś cāṣaḥ śikhī tathā ||
[cf. 1938 ed. 1.29.29]
brahmadundubhipuṇyāhaḥ śaṅkhaveṇurathasvanāḥ |
siṃhagovṛṣanādāś ca hreṣitaṃ gajabṛṃhitam ||
siṃhagovṛṣanādāś ca hreṣitaṃ gajabṛṃhitam ||
[cf. 1938 ed. 1.29.30]
brahmadundubhipuṇyāhaḥbrahmadundubhipuṇyāhaḥKNH brahmadundubhijīmūta A siṃhagovṛṣanādāś caem.
siṃhagovṛṣanādāś ca hre A
siṃhameghaninādaiś ca Kac
siṃhameghaninādaiāś ca Kpc
siṃhameghanidānāś ca N
siṃhameghaninādāś ca H hreṣitaṃ(he)ṣitaṃheṣitaṅem. heṣitaṃ(he)ṣitaṃheṣitaṅ AKHN gajabṛṃhitamgajabṛṃhitaṃAKH gajabṛhitaṃ N
siṃhagovṛṣanādāś ca hre A
siṃhameghaninādaiś ca Kac
siṃhameghaninādaiāś ca Kpc
siṃhameghanidānāś ca N
siṃhameghaninādāś ca H hreṣitaṃ(he)ṣitaṃheṣitaṅem. heṣitaṃ(he)ṣitaṃheṣitaṅ AKHN gajabṛṃhitamgajabṛṃhitaṃAKH gajabṛhitaṃ N
śastaṃ haṃsarutaṃ nṝṇāṃ kauśikaṃ caiva vāmataḥ |
prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaś ca hṛdayaṅgamāḥ ||
prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaś ca hṛdayaṅgamāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.31]
śastaṃAKpcNH praśastaṃ Kac haṃsarutaṃhaṃsa ru taṃhaṃsarutanAKpcNH haṃsa Kac nṝṇāṃnṝṇāmnṝṇāmKpcNH nṝṇāṃ A om. Kac kauśikaṃ caiva vāmataḥ | prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaś cakauśikaṃ caiva vāmataḥ |
prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaś caA taṃ nṝṇām vācaś ca Kac vācaś ca KpcNH hṛdayaṅgamāḥhṛdayaṃ priyāḥ |
āsthitā vā na bho veśmadhvajatoraṇavedikāḥhṛdayaṃ priyāḥ ||
āsthitā vā na bho veśmadhvajatoraṇavedikāḥA hṛdayaṃ priyāḥ |
āsthitā vā na veśmadhvajatoraṇavedikāḥ Kac hṛdayaṃ priyāḥ āsthitā vā na bho veśmadhvajatoraṇavedikāḥhṛdayaṃ priyāḥ |
āsthitā vā na bho veśmadhvajatoraṇavedikāḥhṛdayaṃ priyāḥ ||
āsthitā vā na bho veśmadhvajatoraṇavedikāḥ KpcHpc hṛdayapriyāḥ |
āsthitā vā na veśmadhvajatoraṇavedikāḥ N hṛdayaṃ priyāḥ ||
āsthitā vā na vo veśmadhvajatoraṇavedikāḥ Hac
prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaś caA taṃ nṝṇām vācaś ca Kac vācaś ca KpcNH hṛdayaṅgamāḥhṛdayaṃ priyāḥ |
āsthitā vā na bho veśmadhvajatoraṇavedikāḥhṛdayaṃ priyāḥ ||
āsthitā vā na bho veśmadhvajatoraṇavedikāḥA hṛdayaṃ priyāḥ |
āsthitā vā na veśmadhvajatoraṇavedikāḥ Kac hṛdayaṃ priyāḥ āsthitā vā na bho veśmadhvajatoraṇavedikāḥhṛdayaṃ priyāḥ |
āsthitā vā na bho veśmadhvajatoraṇavedikāḥhṛdayaṃ priyāḥ ||
āsthitā vā na bho veśmadhvajatoraṇavedikāḥ KpcHpc hṛdayapriyāḥ |
āsthitā vā na veśmadhvajatoraṇavedikāḥ N hṛdayaṃ priyāḥ ||
āsthitā vā na vo veśmadhvajatoraṇavedikāḥ Hac
em. patrapuṣpaphalopetān sakṣīrānnīrujo drumān |
āśritā vā nabhoveśmadhvajatoraṇavedikāḥ A
āśritā vā nabhoveśmadhvajatoraṇavedikāḥ A
dikṣu śāntāsu vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato 'nugāḥ |
vāmā vā dakṣiṇā vā'pi śakunāḥ karmasiddhaye ||
vāmā vā dakṣiṇā vā'pi śakunāḥ karmasiddhaye ||
[cf. 1938 ed. 1.29.33]
śuṣke 'śanihate 'patre vallīnaddhe sakaṇṭake |
vṛkṣe 'thavā'śmabhasmāsthiviṭtuṣāṅgārapāṃśuṣu ||
vṛkṣe 'thavā'śmabhasmāsthiviṭtuṣāṅgārapāṃśuṣu ||
[cf. 1938 ed. 1.29.34]
caityavalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvarāḥ |
purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ ||
purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.35]
punnāmānaḥ khagā vāmāḥ strīsaṃjñā dakṣiṇāḥ śubhāḥ |
dakṣiṇād vāmagamanaṃ praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ |
vāmaṃ nakulacāṣāṇāṃ nobhayaṃ śaśasarpayoḥ ||
dakṣiṇād vāmagamanaṃ praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ |
vāmaṃ nakulacāṣāṇāṃ nobhayaṃ śaśasarpayoḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.36]
em. bhāsakauśikayoś caiva na praśastaṃ kilobhayam A
darśanaṃ vā rutaṃ cāpi na godhākṛkalāsayoḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.37cd]
dūtair aniṣṭais tulyānām aśastaṃ darśanaṃ nṛṇām |
kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām ||
kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām ||
[cf. 1938 ed. 1.29.38]
pātraṃ neṣṭaṃ tathāṅgāratailakardamapūritam |
prasannetaramadyānāṃ pūrṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ ||
prasannetaramadyānāṃ pūrṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.39]
śavakāṣṭhapalāśānāṃ śuṣkāṇāṃ pathi saṅgamāḥ |
neṣyante patitāntasthadīnāndharipavas tathā ||
neṣyante patitāntasthadīnāndharipavas tathā ||
[cf. 1938 ed. 1.29.40]
mṛduḥ śīto 'nukūlaś ca sugandhiś cānilaḥ śubhaḥ |
kharoṣṇo 'niṣṭagandhaś ca pratilomaś ca garhitaḥ ||
kharoṣṇo 'niṣṭagandhaś ca pratilomaś ca garhitaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.41]
granthyarbudādiṣu sadā chedaśabdas tu pūjitaḥ |
vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdas tathaiva ca ||
vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdas tathaiva ca ||
[cf. 1938 ed. 1.29.42]
raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaḥ praśasyate |
evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittam upadhārayet ||
evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittam upadhārayet ||
[cf. 1938 ed. 1.29.43]
ruddhaśabdaḥAKH ruddhaśabda N evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittam upadhārayet
evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittam upadhārayetA daurmanasyañ ca vaidyasya yātrāyāṃ naiva pūjitaṃ
daurmanasyañ ca vaidyasya yātrāyāṃ naiva pūjitaṃ
daurmmanasyañ ca vaidyasya yātrāyān naiva pūjitaṃ KH
daurmanyasyañ ca vaidyasya yātrāyāṃ naiva pūjitaṃ N
evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittam upadhārayetA daurmanasyañ ca vaidyasya yātrāyāṃ naiva pūjitaṃ
daurmanasyañ ca vaidyasya yātrāyāṃ naiva pūjitaṃ
daurmmanasyañ ca vaidyasya yātrāyān naiva pūjitaṃ KH
daurmanyasyañ ca vaidyasya yātrāyāṃ naiva pūjitaṃ N
em. tathaivākruṣṭahākaṣṭamākrandaruditasvanāḥ |
chardyāṃ vātapurīṣāṇāṃ śabdo vai gardabhoṣṭrayoḥ A
chardyāṃ vātapurīṣāṇāṃ śabdo vai gardabhoṣṭrayoḥ A
pratiṣiddhaṃ tathā bhagnaṃ kṣutaṃ skhalitam āhatam |
daurmanasyaṃ ca vaidyasya yātrāyāṃ na praśasyate ||
daurmanasyaṃ ca vaidyasya yātrāyāṃ na praśasyate ||
[cf. 1938 ed. 1.29.45]
praveśe 'py etad uddeśād avekṣyaṃ ca tathā+āture |
pratidvāraṃ gṛhe vā'sya punaretanna gaṇyate ||
pratidvāraṃ gṛhe vā'sya punaretanna gaṇyate ||
[cf. 1938 ed. 1.29.46]
praveśeAKpcNH praveśy__e Kac 'pyAH py KN etad uddeśād avekṣyaṃ caA evam etat syād avekṣya ca KNH tathā+ātureem. tathā''ture A yathāturaṃ KNH pratidvāraṃ
pratidvāraṃA
pratidvāre KNH vā'syaem. cāsya AKNH punaretannaidam bhūyo naA idam bhūyo naidam bhūyo na KHN gaṇyatepūjyateA pūjyatepūjyate KNH
pratidvāraṃA
pratidvāre KNH vā'syaem. cāsya AKNH punaretannaidam bhūyo naA idam bhūyo naidam bhūyo na KHN gaṇyatepūjyateA pūjyatepūjyate KNH
em. keśabhasmāsthikāṣṭhāśmatuṣakārpāsakaṇṭakāḥ |
khaṭvordhvapādā madyāpo vasā tailaṃ tilāstṛṇam A
khaṭvordhvapādā madyāpo vasā tailaṃ tilāstṛṇam A
em. napuṃsakavyaṅgabhagnanagnamuṇḍāsitāmbarāḥ |
prasthāne vā praveśe vā neṣyante darśanaṃ gatāḥ A
prasthāne vā praveśe vā neṣyante darśanaṃ gatāḥ A
bhāṇḍānāṃ saṃkarasthānāṃ sthānāt saṃcaraṇaṃ tathā |
nikhātotpāṭanaṃ bhaṅgaḥ patanaṃ nirgamas tathā ||
nikhātotpāṭanaṃ bhaṅgaḥ patanaṃ nirgamas tathā ||
[cf. 1938 ed. 1.29.49]
vaidyāsanāvasādo vā rogī vā syādadhomukhaḥ |
vaidyaṃ saṃbhāṣamāṇo 'ṅgaṃ kuḍyamā staraṇāni vā ||
vaidyaṃ saṃbhāṣamāṇo 'ṅgaṃ kuḍyamā staraṇāni vā ||
[cf. 1938 ed. 1.29.50]
anusṛjya dhunuyād vā karau pṛṣṭhaṃ śiras tathā |
hastaṃ cākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi ||
hastaṃ cākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi ||
[cf. 1938 ed. 1.29.51]
na sa sidhyati vaidyo vā gṛhe yasya na pūjyate ||
[cf. 1938 ed. 1.29.52cd]
yo vaidyam unmukhaḥ pṛcched unmārṣṭi svāṅgam āturaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.29.52cd]
bhavane pūjyate vā'pi yasya vaidyaḥ sa sidhyati |
śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣv aśubhaṃ hy aśubheṣu ca ||
śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣv aśubhaṃ hy aśubheṣu ca ||
[cf. 1938 ed. 1.29.53]
āturasya dhruvaṃ tasmād dūtādīn lakṣayed bhiṣak |
svapnān ataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca ||
svapnān ataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca ||
[cf. 1938 ed. 1.29.54]
suhṛdo yāṃ ś ca paśyanti vyādhito vā svayaṃ tathā |
snehābhyaktaśarīras tu karabhavyālagardabhaiḥ ||
snehābhyaktaśarīras tu karabhavyālagardabhaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.55]
suhṛdo yāṃ ś casuhṛdo yāṃś caA paśyanti suhṛdo yāṃspaśyanti suhṛdo yām̐s KH paśyantu suhṛdo yāṃs N paśyantiA tu KNH vyādhito vāA svapnāṃ K svapnā NH svayaṃsvayamAK n svayam NH tathā | snehābhyaktaśarīras tutathā |
snehābhyaktaśarīras tuA athāpi vā snehābhyaktaśarīrasyaathāpi vā |
snehābhyaktaśarīrasyaathāpi vā |
snehābhyaktaśarīrasyaathāpi vā ||
snehābhyaktaśarīrasya KNH karabhavyālagardabhaiḥkarabhavyāḍagardabhaiḥkarabhavyāḍagarddabhaiḥA karabhavyāḍagardabhaiḥkarabhavyāḍagardabhaiḥkarabhavyāḍagarddabhaiḥ KNH
snehābhyaktaśarīras tuA athāpi vā snehābhyaktaśarīrasyaathāpi vā |
snehābhyaktaśarīrasyaathāpi vā |
snehābhyaktaśarīrasyaathāpi vā ||
snehābhyaktaśarīrasya KNH karabhavyālagardabhaiḥkarabhavyāḍagardabhaiḥkarabhavyāḍagarddabhaiḥA karabhavyāḍagardabhaiḥkarabhavyāḍagardabhaiḥkarabhavyāḍagarddabhaiḥ KNH
varāhair mahiṣair vā'pi yo yāyāddakṣiṇāmukhaḥ |
raktāmbaradharā kṛṣṇā hasantī muktamūrdhajā ||
raktāmbaradharā kṛṣṇā hasantī muktamūrdhajā ||
[cf. 1938 ed. 1.29.56]
vā'pi yovāpi yovvāpi yoAKH vāpi N yāyāddakṣiṇāmukhaḥyāyād dakṣiṇāmukhaṃem. yāyād dakṣiṇāmukhaḥ A yāyād dakṣiṇāmukhaṃyāyād dakṣiṇāmukhaṃ KNH raktāmbaradharā
raktāmbaradharāA kṛṣṇā raktāmbaradharā
kṛṣṇā raktāmbaradharā
kṛṣṇā raktāmbaradharā KNH kṛṣṇā hasantī hasantī A hasantī hasantī KHN muktamūrdhajāmuktamūrdhajāḥmuktamūrddhajāḥAKpc muktamūrdhajāḥmuktamūrdhajāḥmuktamūrddhajāḥ KacNH
raktāmbaradharāA kṛṣṇā raktāmbaradharā
kṛṣṇā raktāmbaradharā
kṛṣṇā raktāmbaradharā KNH kṛṣṇā hasantī hasantī A hasantī hasantī KHN muktamūrdhajāmuktamūrdhajāḥmuktamūrddhajāḥAKpc muktamūrdhajāḥmuktamūrdhajāḥmuktamūrddhajāḥ KacNH
yaṃ vā karṣati baddhvā strī nṛtyantī dakṣiṇāmukham |
antāvasāyibhir yo vā+ākṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ ||
antāvasāyibhir yo vā+ākṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.57]
yaṃ vāyam vāyam vāKNH yaṃ cā A nṛtyantīA hasantan KNH antāvasāyibhir yo
antāvasāyibhir yoA ante nivāsibhir yo
ante nivāsibhir yo
ante nivāsibhir yo KNH vā+ākṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥvā py ākṛṣyed dakṣiṇāmukhaṃ em. vā 'kṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ A vā py ākṛṣyed dakṣiṇāmukhaṃvā py ākṛṣyed dakṣiṇāmukhaṃ KHN
antāvasāyibhir yoA ante nivāsibhir yo
ante nivāsibhir yo
ante nivāsibhir yo KNH vā+ākṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥvā py ākṛṣyed dakṣiṇāmukhaṃ em. vā 'kṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ A vā py ākṛṣyed dakṣiṇāmukhaṃvā py ākṛṣyed dakṣiṇāmukhaṃ KHN
pariṣvajeran yaṃ vā'pi pretāḥ pravrajitās tathā |
muhur āghrāyate yas tu śvāpadair vikṛtānanaiḥ ||
muhur āghrāyate yas tu śvāpadair vikṛtānanaiḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.58]
pariṣvajeran yaṃpariṣvajeyur yañA pariṣvajeyur Kac pariṣvajeyur yaṃpariṣvajeyur yañ KpcH pariṣvajyeye yuñ N vā'picāpiA pi Kac cā picāpi KpcNH pretāḥpretāḥAKpcNH pretā Kac pravrajitāspravrajitā sKpcNH pravrajitā(na)s A pravrajitā n Kac tathāta thāAKpcNH ta Kac muhur
muhurA thā Kac om. KpcNH āghrāyate yasA
āghrāyyate yaś ca KH
āghrāyate yaś ca N tuA muhuḥ KNH
muhurA thā Kac om. KpcNH āghrāyate yasA
āghrāyyate yaś ca KH
āghrāyate yaś ca N tuA muhuḥ KNH
piben madhu ca tailaṃ ca yo vā paṅke 'vasīdati |
paṅkapradigdhagātro vā pranṛtyet prahasettathā ||
paṅkapradigdhagātro vā pranṛtyet prahasettathā ||
[cf. 1938 ed. 1.29.59]
nirambaraś ca yo raktāṃ dhārayec chirasi srajam |
yasya vaṃśo nalo vā'pi tālo vorasi jāyate ||
yasya vaṃśo nalo vā'pi tālo vorasi jāyate ||
[cf. 1938 ed. 1.29.60]
yaṃ vā matsyo grased yo vā jvalanaṃ praviśen naraḥ |
parvatāgrāt pated yo vā śvabhre vā tamasāvṛte ||
parvatāgrāt pated yo vā śvabhre vā tamasāvṛte ||
[cf. 1938 ed. 1.29.61]
hriyate srotasā yo vā yo vā mauṇḍyam avāpnuyāt |
parājīyeta badhyeta kākādyair vā'bhibhūyate ||
parājīyeta badhyeta kākādyair vā'bhibhūyate ||
[cf. 1938 ed. 1.29.62]
patanaṃ tārakādīnāṃ praṇāśaṃ dīpacakṣuṣoḥ |
yaḥ paśyed devatānāṃ ca (ā.vā) prakampam avanes tathā ||
yaḥ paśyed devatānāṃ ca (ā.vā) prakampam avanes tathā ||
[cf. 1938 ed. 1.29.63]
yasya chardir vireko vā daśanāḥ prapatanti vā |
śālmalīṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakam ||
śālmalīṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakam ||
[cf. 1938 ed. 1.29.64]
puṣpāḍhyaṃ kovidāraṃ vā citāṃ vā yo 'dhirohati |
kārpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tilān ||
kārpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tilān ||
[cf. 1938 ed. 1.29.65]
em. labhetāśnīta vā pakvam annaṃ yaś ca pibet surām A
svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyum ṛcchati ||
[cf. 1938 ed. 1.29.66]
yathāsvaṃ prakṛtisvapno vismṛto vihatas tathā |
cintākṛto divā dṛṣto bhavanty aphaladās tu te ||
cintākṛto divā dṛṣto bhavanty aphaladās tu te ||
[cf. 1938 ed. 1.29.67]
jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyaṃ tu śoṣiṇām |
unmāde rākṣasaiḥ pretair apasmāre pravartanam ||
unmāde rākṣasaiḥ pretair apasmāre pravartanam ||
[cf. 1938 ed. 1.29.68]
mehātisāriṇāṃ toyapānaṃ snehasya kuṣṭhinām |
gulmeṣu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrdhni śiroruji ||
gulmeṣu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe mūrdhni śiroruji ||
[cf. 1938 ed. 1.29.69]
pipāsāśvāsayor adhvā cchardyāṃ śaṣkulibhakṣaṇaṃ |
hāridraṃ bhojanaṃ vāpi yad bhavet pāṇḍurogiṇaḥ ||
hāridraṃ bhojanaṃ vāpi yad bhavet pāṇḍurogiṇaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.29.70]
raktapittī pibed yaś ca śoṇitaṃ sa vinaśyati |
[cf. 1938 ed. 1.29.71ab]
em. svapnān evaṃvidhān dṛṣṭvā prātar utthāya yatnavān A
em. dadyān māṣāṃs tilāṃ llohaṃ viprebhyaḥ kāñcanaṃ tathā |
japec cāpi śubhān mantrān gāyatrīṃ tripadāṃ tathā A
japec cāpi śubhān mantrān gāyatrīṃ tripadāṃ tathā A
em. dṛṣṭvā tu prathame yāme svapyād dhyātvā punaḥ śubham |
japed vā'nyatamaṃ vedaṃ brahmacārī samāhitaḥ A
japed vā'nyatamaṃ vedaṃ brahmacārī samāhitaḥ A
em. na cācakṣīta kasmaicid dṛṣṭvā svapnam aśobhanam |
devatāyatane caiva vased rātritrayaṃ tathā |
viprāṃś ca pūjayen nityaṃ duḥsvapnāt pravimucyate A
devatāyatane caiva vased rātritrayaṃ tathā |
viprāṃś ca pūjayen nityaṃ duḥsvapnāt pravimucyate A
yo naro bahubhir muṣṇaiḥ kruddhaiś ca pratibodhyate |
hanyate bahubiḥ śastrair brāhmaṇaṃ yo na paśyati ||
hanyate bahubiḥ śastrair brāhmaṇaṃ yo na paśyati ||
[1.29.71.add1]
dantaprakṣālanasnānaṃ svapne keśavilekhanaṃ |
rogāgamanimittan tad dhanvantarivaco yathā ||
rogāgamanimittan tad dhanvantarivaco yathā ||
[1.29.71.add2]
aparvāṇīkṣur gaṇḍāni guḍam vā yo 'tibhakṣayet |
pratibuddho vijānīyād aṅgavyādhim upasthitaṃ ||
pratibuddho vijānīyād aṅgavyādhim upasthitaṃ ||
[1.29.71.add3]
aparvāṇīkṣuraparvvāśī kṣuK aparvāśīkṣuaparvvāśī kṣu NH gaṇḍāniK khaṇṭāni N gaśṭāni Hac gadaśṭāni Hpc 'tibhakṣayet | pratibuddhotibhakṣayet |
pratibuddhotibhakṣayet |
prativuddhoKN vibhakṣayet |
pratibuddho H vijānīyād aṅgavyādhimH vijānīyād aṅga Kac vijānīyād aṅgavyādhi Kpc vijānīyād arṅgavyādhim N upasthitaṃupasthitamNH apasthitasthitaṃ Kac apasthitaṃ Kpc
pratibuddhotibhakṣayet |
prativuddhoKN vibhakṣayet |
pratibuddho H vijānīyād aṅgavyādhimH vijānīyād aṅga Kac vijānīyād aṅgavyādhi Kpc vijānīyād arṅgavyādhim N upasthitaṃupasthitamNH apasthitasthitaṃ Kac apasthitaṃ Kpc
ayuktaṃ yānam āruhya śuṣkavṛkṣañ ca sarvataḥ |
plavate toyamadhye vā nāsarogaṃ prāpnuyān mahat||
plavate toyamadhye vā nāsarogaṃ prāpnuyān mahat||
[1.29.71.add4]
tilakalkena māṃsena vasayā kardamena vā|
gātraṃ yasyopalipyeta sa rogam prāpnuyān mahat ||
gātraṃ yasyopalipyeta sa rogam prāpnuyān mahat ||
[1.29.71.add5]
cāṇḍālair vā śvapākair vā coraiḥ pravrajitais tathā |
anyaiś ca nīcabībhatsaiḥ prahāro na praśasyate|
anyaiś ca nīcabībhatsaiḥ prahāro na praśasyate|
[1.29.71.add6]
madyasyānnasya māṃsasya tilatailasya sarppiṣaḥ |
svapne kiñcid yadi prāpya paśyed vyādhim upasthitaṃ ||
svapne kiñcid yadi prāpya paśyed vyādhim upasthitaṃ ||
[1.29.71.add7]
raktavarṇṇan tu yat kiñcit sarvvan tan na praśasyate |
rakṭaṃ yad āmakaṃ māṃsañ candanañ ca praśasyate ||
rakṭaṃ yad āmakaṃ māṃsañ candanañ ca praśasyate ||
[1.29.71.add8]
yad vā śuklena varṇena sarvam etat praśasyate |
karpāsam asthy atho bhasma dadhi caivātra varjitaṃ |
karpāsam asthy atho bhasma dadhi caivātra varjitaṃ |
[1.29.71.add9]
yat tu kṛṣṇena varṇena sarvvan tan na praśasyate |
bhūmilābho hiraṇyañ ca hastī caiva praśasyate ||
bhūmilābho hiraṇyañ ca hastī caiva praśasyate ||
[1.29.71.add10]
ata ūrdhvam pravakṣyāmi praśastaṃ svapnadarśanaṃ |
devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān ||
devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān ||
[1.29.75]
samṛddham agniṃ sādhūṃś ca nirmalāni jalāni ca |
paśyet kalyāṇabhāvāya vyādher apagamāya ca ||
paśyet kalyāṇabhāvāya vyādher apagamāya ca ||
[cf. 1938 ed. 1.29.76]
māṃsaṃ matsyaṃ srajaḥ śvetā vāsāṃsi ca phalāni ca |
labhate dhanalābhāya vyādher apagamāya ca ||
labhate dhanalābhāya vyādher apagamāya ca ||
[cf. 1938 ed. 1.29.77]
nadīnadasamudrāṃś ca kṣubhitān kaluṣodakān |
taret kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca ||
taret kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca ||
[cf. 1938 ed. 1.29.79]
prāsādān saphalān vṛkṣān vāraṇān parvatān tathā |
āruhed dravyalābhāya vyādher apagamāya ca ||
āruhed dravyalābhāya vyādher apagamāya ca ||
[cf. 1938 ed. 1.29.78]
prāsādān saphalān vṛkṣān vāraṇān parvatānprāsādān saphalān vṛkṣān vāraṇān parvvatānH mahāprāsādasaphalavṛkṣavāraṇaparva A prāsādāṃ saphalāṃ vṛkṣāṃ vāraṇāṃ parvatāṃs KN tathāKNH tā A āruhed dravyalābhāya
āruhed dravyalābhāya
āruhed dravyalābhāya
āruhed dravyalābhāyaKNH n |
ārohed dravyalābhāya A
āruhed dravyalābhāya
āruhed dravyalābhāya
āruhed dravyalābhāyaKNH n |
ārohed dravyalābhāya A
em. urago vā jalauko vā bhramaro vā'pi yaṃ daśet |
ārogyaṃ nirdiśet tasya dhanalābhaṃ ca buddhimān A
ārogyaṃ nirdiśet tasya dhanalābhaṃ ca buddhimān A
īdṛgvidhāṃ śubhān svapnān yo vā svapnān paśyet sadāturaḥ |
sa dīrghāyur iti jñeyas tasmai karma samācaret ||
sa dīrghāyur iti jñeyas tasmai karma samācaret ||
[cf. 1938 ed. 1.29.81]
īdṛgvidhāṃīdṛgvidhāñKNH evaṃ A śubhān svapnān yo vāem. rūpāñ śubhān svapnān yaḥ A chubhān yo nvai K cchubhāṃnyān vai N chubhān yo vā H svapnān paśyet sadāturaḥ | sasvapnāṃ paśyet sadāturaḥ |
sasvapnān paśyet sadāturaḥ |
saKH paśyedvyādhito naraḥ |
sa A svapnāṃ pasyet sadāturaḥ |
sa N jñeyaskhyātasA khyātaskhyātas KNH samācaretAH samācared iti || 29 || ❈ K samācared iti || 29 N
sasvapnān paśyet sadāturaḥ |
saKH paśyedvyādhito naraḥ |
sa A svapnāṃ pasyet sadāturaḥ |
sa N jñeyaskhyātasA khyātaskhyātas KNH samācaretAH samācared iti || 29 || ❈ K samācared iti || 29 N
[Adhyāya 30, collation]
athātaḥ pañcendriyārthavipratipattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.30.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
śarīraśīlayor yasya prakṛter vikṛtir bhavet |
tat tva riṣṭaṃ samāsena vyāsatas tu nibodha me ||
tat tva riṣṭaṃ samāsena vyāsatas tu nibodha me ||
[cf. 1938 ed. 1.30.3]
śṛṇoti vividhān śabdān yo divyānām abhāvataḥ |
samudrapurameghānām asaṃpattau ca niḥsvanān ||
samudrapurameghānām asaṃpattau ca niḥsvanān ||
[cf. 1938 ed. 1.30.4]
vividhān śabdān yovidigital_imagevidhān śabdān yoKH vividhāñ śabdān yo A vividhāṃ śabdāṃ yo N divyānām abhāvataḥ | samudrapurameghānāmdivyānām abhāvataḥ |
samudrapurameghānāmA vidyān asato bahūn samudrapurameghānāmvidyān asato bahūn |
samudrapurameghānāmvidyān asato bahūn |
samudrapurameghānām KN divyān asato bahūn |
samudrapurameghānām H niḥsvanānA tāṃ svanāṃ KN tān svanān H
samudrapurameghānāmA vidyān asato bahūn samudrapurameghānāmvidyān asato bahūn |
samudrapurameghānāmvidyān asato bahūn |
samudrapurameghānām KN divyān asato bahūn |
samudrapurameghānām H niḥsvanānA tāṃ svanāṃ KN tān svanān H
tān svanānnāvagṛhṇāti manyate cānyaśabdavat |
grāmyāraṇyasvanāṃś cāpi viparītān śṛṇoti ca ||
grāmyāraṇyasvanāṃś cāpi viparītān śṛṇoti ca ||
[cf. 1938 ed. 1.30.5]
tān svanānnāvagṛhṇātitāṃ svanām vā na gṛhṇīteA tāṃ svanām vā na gṛhṇītetāṃ svanām vā na gṛhṇīte KN tān svanām vā na gṛhṇīte H manyategṛhṇīteA gṛhṇītegṛhṇīte KNH cānyaśabdavat | grāmyāraṇyasvanāṃścānyaśabdavat |
grāmyāraṇyasvanāṃśA cānyaśabdavat grāmāraṇyasvanāṃścānyaśabdavat |
grāmāraṇyasvanāṃścānyaśabdavat |
grāmāraṇyasvanām̐ś KNH viparītān śṛṇoti cagṛhṇāti viparītavatgṛhṇāti viparītavatem. viparītāñ śṛṇoti ca A gṛhṇāti viparītavatgṛhṇāti viparītavatgṛhṇāti viparītavat KNH
grāmyāraṇyasvanāṃśA cānyaśabdavat grāmāraṇyasvanāṃścānyaśabdavat |
grāmāraṇyasvanāṃścānyaśabdavat |
grāmāraṇyasvanām̐ś KNH viparītān śṛṇoti cagṛhṇāti viparītavatgṛhṇāti viparītavatem. viparītāñ śṛṇoti ca A gṛhṇāti viparītavatgṛhṇāti viparītavatgṛhṇāti viparītavat KNH
dviṣacchabdeṣu ramate suhṛcchabdeṣu kupyati |
na śṛṇoti ca yo 'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam ||
na śṛṇoti ca yo 'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam ||
[cf. 1938 ed. 1.30.6]
dviṣacchabdeṣuA dviṣacchabdena KNH suhṛcchabdeṣuA suhṛcchabdena KNH kupyati | na śṛṇotikupyati |
na śṛṇotiA kupyati KNH ca yo 'kasmāttaṃA
yac cākasmān na KNH bruvantiA gṛhṇīte KNH gatāyuṣamgatāsun tam pracakṣategatāsun tam pracakṣateA gatāsun taṃ pracakṣategatāsun tam pracakṣategatāsun tam pracakṣate KNH
na śṛṇotiA kupyati KNH ca yo 'kasmāttaṃA
yac cākasmān na KNH bruvantiA gṛhṇīte KNH gatāyuṣamgatāsun tam pracakṣategatāsun tam pracakṣateA gatāsun taṃ pracakṣategatāsun tam pracakṣategatāsun tam pracakṣate KNH
yat tūṣṇam iti gṛhṇāti śītam uṣṇaṃ ca śītavat |
saṃjātaśītapiḍako yaś ca dāhena pīḍyate ||
saṃjātaśītapiḍako yaś ca dāhena pīḍyate ||
[cf. 1938 ed. 1.30.7]
yat tūṣṇamKNH yas tūṣṇam A itiitiKNH iva A śītamKNH śīta A uṣṇaṃ cauṣṇañ caKNH muṣṇaṃ ca A śītavat | saṃjātaśītapiḍako yaś caśītavat |
sañjātaśītapiḍako yaś caA śītavat |
sañjātaśītapiṭako yaś ca K śītavat |
sañjātaśītapiḍhakau yaś ca N śītavat |
sañjātaśītapiṭakau yaś ca H dāhenaAKH dāhyena N
sañjātaśītapiḍako yaś caA śītavat |
sañjātaśītapiṭako yaś ca K śītavat |
sañjātaśītapiḍhakau yaś ca N śītavat |
sañjātaśītapiṭakau yaś ca H dāhenaAKH dāhyena N
uṣṇagātro 'tigātrañ ca yaḥ śītena pravepate |
prahārān nābhijānāti yo 'ṅgacchedam athāpi vā ||
prahārān nābhijānāti yo 'ṅgacchedam athāpi vā ||
[cf. 1938 ed. 1.30.8]
'tigātrañ ca yaḥtigātrañ ca yaḥKNH 'timātraṃ ca yaḥ A prahārān
prahārān
prahārānAK
prahāran N
prahārā H nābhijānāti yoA nābhijānāti sa KN t nābhijānāti sa H 'ṅgacchedamgacche tagacchetaem. 'ṅgaccheda A gacche tagacche tagaccheta KacNH gacche t tu Kpc athāpi vāyamālayaṃem. mathāpi vā A yamālayamyamālayaṃ KNH
prahārān
prahārānAK
prahāran N
prahārā H nābhijānāti yoA nābhijānāti sa KN t nābhijānāti sa H 'ṅgacchedamgacche tagacchetaem. 'ṅgaccheda A gacche tagacche tagaccheta KacNH gacche t tu Kpc athāpi vāyamālayaṃem. mathāpi vā A yamālayamyamālayaṃ KNH
pāṃśunaivāvakīrṇāni yaś ca gātrāṇi manyate |
varṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi ||
varṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi ||
[cf. 1938 ed. 1.30.9]
snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajante nīlamakṣikāḥ |
sugandhirvā'ti yo 'kasmāt taṃ bruvanti gatāyuṣam ||
sugandhirvā'ti yo 'kasmāt taṃ bruvanti gatāyuṣam ||
[cf. 1938 ed. 1.30.10]
viparītena gṛhṇāti rasān yaś copayojitān |
upayuktāḥ kramādyasya rasā doṣābhivṛddhaye ||
upayuktāḥ kramādyasya rasā doṣābhivṛddhaye ||
[cf. 1938 ed. 1.30.11]
rasān yaśAH rasāṃ yaś KN copayojitān | upayuktāḥcopayojitān |
upayuktāḥA copayojitāṃ kramopayuktāṃścopayojitāṃ |
kramopayuktāṃścopayojitāṃ |
kramopayuktāṃś KN copayojitān |
kramopayuktām̐ś H kramādyasya rasā doṣābhivṛddhayeca rasān yasya doṣābhivṛddhayeA ca rasān yasya doṣābhivṛddhayeca rasān yasya doṣābhivṛddhaye KH ca rasāṃ yasya doṣābhivṛddhaye N
upayuktāḥA copayojitāṃ kramopayuktāṃścopayojitāṃ |
kramopayuktāṃścopayojitāṃ |
kramopayuktāṃś KN copayojitān |
kramopayuktām̐ś H kramādyasya rasā doṣābhivṛddhayeca rasān yasya doṣābhivṛddhayeA ca rasān yasya doṣābhivṛddhayeca rasān yasya doṣābhivṛddhaye KH ca rasāṃ yasya doṣābhivṛddhaye N
yasya doṣāgnisāmyaṃ ca kuryur mithyopayojitāḥ |
yo vā rasān na saṃvetti gatāsuṃ taṃ pracakṣate ||
yo vā rasān na saṃvetti gatāsuṃ taṃ pracakṣate ||
[cf. 1938 ed. 1.30.12]
sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhasya sugandhitām |
gṛhṇīte vā 'nyathā gandhaṃ śānte dīpe ca nīrujaḥ ||
gṛhṇīte vā 'nyathā gandhaṃ śānte dīpe ca nīrujaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.30.13]
sugandhaṃsurabhiṃ durabhiṃsurabhin durabhimA surabhiṃ durabhiṃsurabhiṃ durabhiṃsurabhin durabhim KH surabhīn durabhim N vettivettiAKH veti N durgandhaṃA durabhiṃ KH durabhi N durgandhasyaA surabhīti ca |
yo KH n surabhīti ca |
yo N sugandhitāmA vā gandhan na KNH gṛhṇīte
gṛhṇīteA gṛhṇāti KNH vā 'nyathā gandhaṃem. vā'nyathā gandhaṃ A om. KH śānte ca N śānteAKH om. N nīrujaḥA mānavaḥ KNH
yo KH n surabhīti ca |
yo N sugandhitāmA vā gandhan na KNH gṛhṇīte
gṛhṇīteA gṛhṇāti KNH vā 'nyathā gandhaṃem. vā'nyathā gandhaṃ A om. KH śānte ca N śānteAKH om. N nīrujaḥA mānavaḥ KNH
em. yo vā gandhaṃ na jānāti gatāsuṃ taṃ vinirdiśet |
dvandvānyuṣṇahimādīni kālāvasthā diśas tathā A
dvandvānyuṣṇahimādīni kālāvasthā diśas tathā A
em. viparītena gṛhṇāti bhāvān anyāṃś ca yo naraḥ A
divā jyotīṃṣi yaś cā jvalitānīva paśyati |
[cf. 1938 ed. 1.30.15cd]
rātrau sūryaṃ jvalantaṃ vā divā vā candravarcasam |
ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍidguṇān ||
ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍidguṇān ||
[cf. 1938 ed. 1.30.16]
taḍittvato 'sitān yo vā nirmale gagane ghanān |
vimānayānaprāsādair yaś ca saṃkulamambaram ||
vimānayānaprāsādair yaś ca saṃkulamambaram ||
[cf. 1938 ed. 1.30.17]
taḍittvatotaḍidvatoA taḍidvatotaḍidvato KNH 'sitān yo vāA guṇān yac ca KNH ghanān | vimānayānaprāsādair yaś caghanān |
vimānayānaprāsādair yaś caghanān ||
vimānayānaprāsādair yaś caAH ghanāṃ vimānayānaprāsādair yaś caghanāṃ |
vimānayānaprāsādair yaś caghanāṃ |
vimānayānaprāsādair yaś ca KN saṃkulamambaramsaṅkulamambaramA saṃkulam ambaraṃsaṅkulam ambaramsaṅkulam ambaraṃ KNH
vimānayānaprāsādair yaś caghanān ||
vimānayānaprāsādair yaś caAH ghanāṃ vimānayānaprāsādair yaś caghanāṃ |
vimānayānaprāsādair yaś caghanāṃ |
vimānayānaprāsādair yaś ca KN saṃkulamambaramsaṅkulamambaramA saṃkulam ambaraṃsaṅkulam ambaramsaṅkulam ambaraṃ KNH
yaś cāpy anirmmalaṃ mūrttim antarikṣe prapaśyati ||
[cf. 1938 ed. 1.30.18ab]
dvandvāni śītoṣṇañ ca kālāvasthā diśas tathā |
viparītena gṛhṇāti bhāvānān yaś ca yo naraḥ||
viparītena gṛhṇāti bhāvānān yaś ca yo naraḥ||
[cf. 1938 ed. 1.30.18.add]
pradīptam iva lokaṃ ca yo vā plutam ivāmbhasā |
bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhir yaś ca paśyati ||
bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhir yaś ca paśyati ||
[cf. 1938 ed. 1.30.19]
yo vā mayūrakaṇṭhābhaṃ vidhūmam vahnim īkṣate |
dhruvam ākāśagaṅgāṃ vā taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ
dhruvam ākāśagaṅgāṃ vā taṃ bruvanti gatāyuṣaṃ
[cf. 1938 ed. 1.30.23]
em. na paśyati sanakṣatrāṃ yaś ca devīm arundhatīm |
dhruvam ākāśagaṅgāṃ vā taṃ vadanti gatāyuṣam A
dhruvam ākāśagaṅgāṃ vā taṃ vadanti gatāyuṣam A
jyotsnādarśoṣṇatoyeṣu chāyāṃ yaś ca na paśyati |
paśyaty ekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vā'nyasattvajām ||
paśyaty ekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vā'nyasattvajām ||
[cf. 1938 ed. 1.30.21]
jyotsnādarśoṣṇatoyeṣuyo jyotsnādarśatoyeṣuA | jyotsnādarśatoyeṣu Kac yo jyotsnādarśatoyeṣu ś Kpc yo jyotsnādarśatoyeṣuyo jyotsnādarśatoyeṣu NH chāyāṃ yaś ca nasvacchāyāñ ca naA yaś ca cchāyāñ ca Kac ca cchāyāñ cana Kpc svacchāyāṃ ca nasvacchāyāñ ca na NH ekāṅgahīnāṃ vāekāṅgahīnām vāekāṅgahīnāṃ vāAKH ekāṅgahīnam vā N vā'nyasattvajāmvānyasatvajāṃAKN vā 'nyasatvajāṃ H
śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ yakṣarakṣasām |
piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtām api ||
piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtām api ||
[cf. 1938 ed. 1.30.22]
svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyum arcchati || ||
vraṇapraśnam vraṇāsrāvaṃ kṛtyākṛtyavidhin tathā |
vraṇapraśnam vraṇāsrāvaṃ kṛtyākṛtyavidhin tathā |
[cf. 1938 ed. 1.30.22.add1]
vyādhyuddeśīyam adhyāyaṃ śastrakarmmāṣṭakan tathā ||
praṇaṣṭaśalyavijñānaṃ śalyāpanayanam eva ca |
praṇaṣṭaśalyavijñānaṃ śalyāpanayanam eva ca |
[cf. 1938 ed. 1.30.22.add2]
viparītavraṇajñānaṃ dūtasvapnaviparyayaṃ ||
pañcendriyārthavibhrāntim proktaṃ vai tṛtīyo daśa ||
pañcendriyārthavibhrāntim proktaṃ vai tṛtīyo daśa ||
[cf. 1938 ed. 1.30.22.add3]
[Adhyāya 31, collation]
athātaś cchāyāvipratipattim vyākhyāsyāmaḥ ||
[cf. 1938 ed. 1.31.1]
em. yathovāca bhagavān dhanvantariḥ A
śyāvā lohitikā nīlāḥ pītikā vāpi dehināṃ |
abhidravanti yañ chāyā sa parāsur asaṃśayaṃ |
abhidravanti yañ chāyā sa parāsur asaṃśayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.31.3]
hrīr apakrāmati yataḥ kāntismṛtidhṛtiśriyaḥ |
akasmād yaṃ bhajante ca sa parāsur asaṃśayam |
akasmād yaṃ bhajante ca sa parāsur asaṃśayam |
[cf. 1938 ed. 1.31.4]
yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaś cordhan tathottaraḥ |
ubhau vā jāmbavābhāsau sa parāsur asaṃśayam |
ubhau vā jāmbavābhāsau sa parāsur asaṃśayam |
[cf. 1938 ed. 1.31.5]
āraktā daśanā yasya śyāvā vā syuḥ patanti vā |
khāñjanapratibho vāpi taṃ gatāyuṣam ādiśet |
khāñjanapratibho vāpi taṃ gatāyuṣam ādiśet |
[cf. 1938 ed. 1.31.6]
kṛṣṇā snigdhāvaliptā vā jihvā śūnā ca yasya vai |
karkaśā ca bhaved yasya so cirād vijahāty asūn |
karkaśā ca bhaved yasya so cirād vijahāty asūn |
[cf. 1938 ed. 1.31.7]
kuṭilā sphuṭitā vāpi śūnā vā yasya nāsikā |
bhagnā vā sphurate vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ |
bhagnā vā sphurate vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.31.8]
saṃkṣipte viṣame stabdhe rakte supte ca locane |
yasya syātāṃ śrute vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ |
yasya syātāṃ śrute vāpi sa parāsur asaṃśayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.31.9]
em. keśāḥ sīmantino yasya saṅkṣipte vinate bhruvau |
luṇḍanti cākṣipakṣmāṇi so 'cirādyāti mṛtyave A
luṇḍanti cākṣipakṣmāṇi so 'cirādyāti mṛtyave A
na dhārayati yaḥ śīrṣan nāharanty annam āsyagaṃ |
ekāgradṛṣṭir mūḍhātmā sa parāsur asaṃśayaṃ |
ekāgradṛṣṭir mūḍhātmā sa parāsur asaṃśayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.31.11]
na dhārayati yaḥna dhārayati yaḥKpcNHpc om. A na dhārayanti yaḥna dhārayan__ti yaḥna dhārayan__ti yaḥ KacHac śīrṣanśīrṣanKNH om. A nāharantynāharan__tyKNHac nāharaty AHpc āsyagaṃKNH āsyasthaṃ na A ekāgradṛṣṭir
ekāgradṛṣṭirKH dhārayati yaḥ śiraḥ |
ekāgradṛṣṭir A
ekāgradṛṣṭi N parāsurKH dyaḥ prāṇān jahāti saḥ A parāsu ya N asaṃśayaṃKH om. A saṃśayaṃ N
ekāgradṛṣṭirKH dhārayati yaḥ śiraḥ |
ekāgradṛṣṭir A
ekāgradṛṣṭi N parāsurKH dyaḥ prāṇān jahāti saḥ A parāsu ya N asaṃśayaṃKH om. A saṃśayaṃ N
balavān durbalo vāpi sammohaṃ yo dhigacchati |
utthāpyamāno bahuśaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ |
utthāpyamāno bahuśaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.31.12]
uttānaḥ sarvadā śete | pādau vikurute ca yaḥ |
viprasāraṇaśīlo vā sa parāsur asaṃśayaṃ |
viprasāraṇaśīlo vā sa parāsur asaṃśayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.31.13]
śītapādakarocchvāsaḥ chinnaśvāsaś ca yo bhavet |
kākocchvāsaś ca yo martyaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ |
kākocchvāsaś ca yo martyaḥ sa parāsur asaṃśayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.31.14]
nidrā na cchidyate yasya yo vā jāgartti sarvadā |
muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeyaḥ sa jānatā |
muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeyaḥ sa jānatā |
[cf. 1938 ed. 1.31.15]
parilihed uttaroṣṭham uṅgarāṃś ca karoti vā |
pretair vā bhāṣate sārdhaṃ sa parāsur asaṃśayaṃ |
pretair vā bhāṣate sārdhaṃ sa parāsur asaṃśayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.31.16]
khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ pravarttate |
puruṣasyāviṣārttasya sa parāsur asaṃśayaṃ |
puruṣasyāviṣārttasya sa parāsur asaṃśayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.31.17]
vātāṣṭhīlā tu hṛdaye yasyordhvam anuyāyinī |
rujānnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayaṃ |
rujānnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.31.18]
ananyopadravakṛtaḥ pādaḥ śophaḥ samutthitaḥ
puruṣaṃ hanti nārīñ ca mukhajo guhyajo dvayaṃ |
puruṣaṃ hanti nārīñ ca mukhajo guhyajo dvayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.31.19]
atīsāro jvaro dhmānaṃ charddiḥ śūnāṅgameḍhratā |
kāsina svāsino vāpi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet |
kāsina svāsino vāpi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet |
[cf. 1938 ed. 1.31.20]
svedo dāhaś ca balavāṃ hikkā śvāsaś ca mānavaṃ |
balavantam api prāṇair viyuñjanti na saṃśayaṃ |
balavantam api prāṇair viyuñjanti na saṃśayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.31.21]
śyāvā jihvā bhaved yasya savyaṃ cākṣi nimajjati
mukhaṃ ca jāyate pūtir yasya taṃ parivarjayet |
mukhaṃ ca jāyate pūtir yasya taṃ parivarjayet |
[cf. 1938 ed. 1.31.22]
netre cāmreṇa pūryete svidyete caraṇau tathā |
cakṣuś cākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ |
cakṣuś cākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ |
[cf. 1938 ed. 1.31.23]
atimātraṃ laghūni syur gātrāṇy atigurūṇi vā |
yasyākasmāt sa vijñeyo gantā caiva yamālayaṃ |
yasyākasmāt sa vijñeyo gantā caiva yamālayaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.31.24]
paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāś ca ye narāḥ |
piṣṭagandhāṃś ca ye vānti gatās te yamasādanaṃ |
piṣṭagandhāṃś ca ye vānti gatās te yamasādanaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.31.25]
paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāś ca yepaṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāṃś ca yepaṅkamatsyavasātailaghṛtagandhām̐ś ca yeK paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāṃś ca yepaṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāṃś ca yepaṅkamatsyavasātailaghṛtagandhām̐ś ca ye ANHpc paṅkamatsyavasātailaṃghṛtagandhām̐ś ca ye Hac piṣṭagandhāṃś ca ye
piṣṭagandhāṃś ca yeK
mṛṣṭagandhāṃś ca ye A
piṣṭagandhāṃś ca yo Nac
piṣṭagandhāṃś ca y e Npc
viṣṭagandhām̐ś ca ye H gatās tegatās teKNH gantāra A yamasādanaṃyamasādanaṃKNH ste yamālayam A
piṣṭagandhāṃś ca yeK
mṛṣṭagandhāṃś ca ye A
piṣṭagandhāṃś ca yo Nac
piṣṭagandhāṃś ca y e Npc
viṣṭagandhām̐ś ca ye H gatās tegatās teKNH gantāra A yamasādanaṃyamasādanaṃKNH ste yamālayam A
yūkā lalāṭam āyānti balin nāśnanti vāyasāḥ |
yeṣāñ cāpi ratin nāsti gatās te yamasādanaṃ |
yeṣāñ cāpi ratin nāsti gatās te yamasādanaṃ |
[cf. 1938 ed. 1.31.26]
jvarātīsāraśophā syur yasyānyonyāvasādinaḥ |
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya na sa śakyaś cikitsituṃ |
prakṣīṇañ ca balaṃ yasya na sa śakyaś cikitsituṃ |
[cf. 1938 ed. 1.31.27]
kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyair mṛṣṭair hitais tathā |
annapānair nna sāsyete tasya mṛtyur upasthitaḥ |
annapānair nna sāsyete tasya mṛtyur upasthitaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.31.28]
pravāhikā śiraḥśūlaṃ koṣṭhaśūlaś ca dāruṇa |
pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ |
pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ |
[cf. 1938 ed. 1.31.29]
viṣameṇopacāreṇa karmabhiś ca purākṛtaiḥ |
anityatvāc ca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanam vrajet |
anityatvāc ca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanam vrajet |
[cf. 1938 ed. 1.31.30]
pretā dūtāḥ piśācāś ca rakṣāṃsi vividhāni ca |
maraṇīyan naran nityam upasarpanti sarvadā
maraṇīyan naran nityam upasarpanti sarvadā
[cf. 1938 ed. 1.31.31]
tāni bheṣajavīryāṇi pratinighnanti sarvadā |
tasmān mohāḥ kriyās sarvā bhavantīha gatāyuṣam iti ||
tasmān mohāḥ kriyās sarvā bhavantīha gatāyuṣam iti ||
[cf. 1938 ed. 1.31.32]
bheṣajavīryāṇibheṣaja_vīryāṇiAKN bhaiṣajavīryāṇi H pratinighnantipratinighnantiKNH pratighnanti ji A sarvadāsarvvadā KNH ghāṃsayā A tasmān mohāḥ
tasmān mohāḥK
tasmān moghāḥ A
tasmāt mohā N
tasmāt mohāḥ H kriyāskriyāḥAKH kriyā N bhavantīhaKNH bhavanty eva A gatāyuṣam itiK gatāyuṣām A gatāyuṣam NH
tasmān mohāḥK
tasmān moghāḥ A
tasmāt mohā N
tasmāt mohāḥ H kriyāskriyāḥAKH kriyā N bhavantīhaKNH bhavanty eva A gatāyuṣam itiK gatāyuṣām A gatāyuṣam NH